13 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb528cd3d5d86aa6790954cc655561.pdf 421edaee6db2c7848c222360eeac9845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5141 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource paleolit Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4769 Title A name given to the resource Zagadnienie pararelizacji kultur paleolitycznych z kulturamu etnologicznymi / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.28-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ! i i I i Ч t 1 . I STANISŁAW PONIATOWSKI 1 ZAGADNIENIE PARALELIZACJI KULTUR PALEO­ LITYCZNYCH Z KULTURAMI ETNOLOGICZNYMI Określona kultura materialna tworzy z określoną kulturą duchową. U s t a l i w s z y p r e h i s t o r i i , można całość podo­ materialnej w e t n o l o g i i z takąż bieństwa całości jakiejś k u l t u r y w organiczna, zatem wypadek wnosić r o z u m n i e o podobieńslwie kultury d u e h o w e j i w ten sposób objaśniać z prawdopodobieństwem z j a w i s k a k u l t u r o w e p r e h i s t o r y c z n e przez . ekologiczne. Pierwszą próbę takiego zestawienia p r e h i s t o r y c z n y c h i e k o ­ l o g i c z n y c h k u l l u r podjął W . S c h m i d t . Z d a n i e m prof." P o n i a t ó w - skiego próba W . S c h m i d t a j e s t ,za mało przekonywująca, gdyż n i e j e s t oparła n a szczegółowej a n a l i z i e poszczególnych'kultur t ; prehi­ s t o r y c z n y c h , a raczej dość ogólnej. D l a t e g o p r o f . P o n i a t o w s k i o p r a ­ c o w u j e n a now o to z a g a d n i e n i e . K o r z y s t a z w y n i k ó w W . S c h m i d t a odnośnie do szczegółowego o p i s u k u l t u r e k o l o g i c z n y c h n a j s t a r - i s z y c h , j a k i ziwiązkui między n i m i , a następnie z większą d o k l a d - j nośeią a n a l i z u j e k u l t u r y p r e h i s t o r y c z n e p a l e o l i t u starszego i młod­ szego. Z a c z y n a o d młodszego, i w n i m o m a w i a kulturę magdaleńską, oryniacką oryniackiej i solutrcjską. gdaleńskiej, Cró Magnon, paleolicie ekologicznej kapskicj z Alpery. widzi właściwy składniki kulturze m a ­ sobie elementy, solutrejska odpowiadające natomiast ma t toteinistyo.Micj. starszym w i d z i prof. Poniatowski starszej e k o l o g i c z n i e i w kulturze dwuklasowej; składniki k u l t u r y W magdaleńskiej rasowy j e s t również'mieszany.* — K u l t u r a zaś m a t e r i a l n a o r y n i a c k a posiada ebiologicznej W i solutrejskiej. T y p ' ślady n a j - k u l t u r y p i g m e j s k i e j w malowidłach k u l t u r y E. Bulando i I �29 Opierając fcuropy się na e t n o g r a f i c z n y c h zdołała, j a k w i a d o m o , analogiach, wyjaśnić prehistoria dużo z a g a d k o w y c h wy­ tworów i zwyczajów p r z e d h i s t o r y c z n y c h , których n i e u m i a n o w y ­ jaśnić n a i n n e j drodze. N i e t y l k o j e d n a k próbowano paralelizować oddzielne fakty przedhistoryczne z e t n o g r a f i c z n y m i , ale n a w e t cale k u l t u r y . Sollas uważał n p . Australczyków do p e w n e g o s t o p n i a za przedstawicieli k u l t u r y m-ustierskiej, Buszmenów za przedstawi­ cieli kultury o r y n i a c k i e j l t d . W o b e c rozumienia przez prehistoryków w i e l k i e g o znaczenia, j a k i e p o s i a d a d l a n i c h e t n o l o g i a , się należy, że p r e h i s l o r y c y n i e w y z y s k a l i dotychczas bardzo ważnych wyników, osiągniętych przez dziwić d l a siebie kierunek histo­ r y c z n y , który coraz s i l n i e j i coraz szerzej o d 20 l a t r o z w i j a w Sparalelizowanie etnologii. wykrytych przez k i e r u n e k ryczny w etnologii k u l t u r zasadniczych się histo­ z k u l t u i r a i n i p r z e d h i s li) - t y m b a r d z i e j wskaisane, że \У miarę c o r a z lepszego poznawania t y c h o s t a t n i c h p r e h i s l o r y c y coraz m n i e j m ó w i ą o cią­ głości rozwojowej, migracjom a n a t o m i a s t coraz większe znaczenie przypisują kultur, ich wzajemnym na siebie oddziaływaniom i mieszaniom. Pierwszą próbę s p a r a l e l i z o w a n i a historycznych z kulturami europejskich najstarszymi kultur'przed­ zrobił etnologicznymi P. W . S c h m i d t ( Y o l k e r imd K u l l u r e n ) , który w s t a r s z y m p a l e o l i ­ cie chce widzieć k u l t u r y : egzogaimczno-monogamiczną' tasmańską i bumerangową, zaś w młodszym p a l e o l i c i e lotemistyczną i d w u k l a s o w a . ani szczegółowej analizy Schmidt kultury zasadnicze: nie przeprowadza poszczególnych kultur jednak paleolitycznych, a n i n i e uwzględnia .zwiasików, zachodzących pomiędzy tyj ni kul­ turami. Dla przeprowadzenia ściślejszej analizy etnologiczno-histo- rycznej k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h biorę p o d uwagę w p r a c y , któ­ rej w y n i k i krótko t u referuję., co następuje: l - o związki zacho­ dzące pomiędzy poszczególnymi k u l t u r a m i p r z e d h i s t o r y c z n y m i • 2 - 0 związki zachodzące między p r a k u l l u r a m i i kulturami — zasad­ n i c z y m i — S - o r a s y p i e r w o t n e , odpowiadające według m y c h b a ­ dań k u l t u r o m z a s a d n i c z y m Co się t y c z y i prakulturom. p u n k t u ; 2-o, to opieram się na wynikach P. �* ] 50 I S c h m i d t a , według którego z kulturą bumerangową wiąże się k u l - 1 t u r a d w u k l a s o w a , w z g l ę d e m której j e s t znów b a r d z o bliską k u l - l t u r a łuku. Z d r u g i e j zaś s t r o n y z kulturą tasmańską wiąże S c h m i d t I kulturę 5 tolemistyczną, a z tą ostatnią kulturę wolno-patriai- c h a l n a . T a o s t a t n i a j a k o posługująca się m e t a l a m i p r z y p a r a l e l i - • z a c j i s t a r s z y c h k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h e u r o p e j s k i oh oczywiście ;. n i e w c h o d z i w grę. Również i k u l t u r a łuku ( w o m o - m a r i e r z y s t a ) * z j a w i a się w E u r o p i e już w czasach p o p a l e o l i t y c z n y c h , a że i k u l - j t u r a pasterska p r z y b y w a l a m dość późno, j a k o t y m świadczy b r a k j 1 właściwych tej k u l t u r z e zwierząt d o m o w y c h p r z e d n e o l i t e m , w i e c dla analizy kultur paleolitycznych mają znaczenie głównie: 1) k u l t u r a e g z o g a m i c z n o - m o n o g a m i c z o a , której odpowiadała j asa. p i g m e j ska, ; j j ' " 2) k u l t u r a egzogamiczna plciowo-totemistyczna, której p o d - ; stawą gospodarczą było głównie p r y m i t y w n e myślistwo, 3) k u l t u r a cgzogainiczno-równo-prawna* (bumerangowa), \ w której gospodarce środki spożywcze roślinne odgrywały większą rolę niż i p r o d u k t y mięsne i której odpowiadała rasa o cechach a u s t r a l o i d a ! n o - n eander Laloi da I n у c l i , 4 ) k u l t u r a l o t e m i s t y c z n a , której odpowiadała rasa b r a c h y c e f a l i c z n a , uprawiająca myślistwo n a w y ż s z y m p o z i o m i e , się głównie ; \ a) k u l t u r a d w u k l a s o w a , której odpowiadała r a s a dolichocef a l i c z n a , zajmująca l ( j kopieniactwem. Z a c z y n a m od młodszego p a l e o l i t u , j a k o dającego więcej p u n któw o p a r c i a d l a a n a l i z y , p r z y c z y m poprzestaję t u n a r o z p a t r y ­ waniu, poszczególnych pozostawiając innym kultur przedhistorycznych, szczegółową jako analizę'poszczególnych mów. J a k zaznaczyłem, P. W . S c h m i d t w i d z i w m ł o d s z y m l i c i e k u l t u r y zasadnicze, kultura magdaleńska całości, pozio­ paleo­ tolemistyczną i d w u k l a s o w a . I s t o t n i e n p . charakteryslycz- j n y c h dla k u l t u r y — lolemislycznej, j a k n p . miotacz, h a r p u n , p r a w - J dopodobnie posiada obok wylworów. t o t e m i z m i t d . . również i w y l w o r y , właściwe k u l t u r z e d w u k l a s o w e j , j a k n p . tańce w m a s k a c h , przedstawione według B r e u i l ' a n a r y s u n k a c h z A b r i Mćge. Z a złożonością k u l t u r y m a ­ gdaleńskiej 'z co n a j m n i e j dwóch różnych k u l t u r składowych p r z e - i �31 mawiają również j e j związki z j e d n e j strony z kulturą oryniacką, a z d r u g i e j z kulturą solutrcjską. M i e s z a n e m u t u r y magdaleńskiej dobrze charakterowi odpowiada mieszany kul­ c h a r a k t e r współ­ czesnej r a s y Gró-Magnońskiej, wykazującej .pewne związki z rasą oryniacką, a l e posiadającej рога t y m i i n n e d o m i e s z k i rasowe, o c z y n i świadczy n p . w y s o k i w z r o s t tej rasy, będący o b j a w e m L u x u r a c j i , występującej właśnie u mieszańców r a s o w y c h . . J a k i m b y t ten d r u g i "składnik rasy Cró-Magnońskiej i czy n i e mógi o n być n o s i c i e l e m k u l t u r y s o l u t r e j s k i e j ? P o n i e w a ż n i e z n a m y jeszcze d o ­ tąd rasy, która była nosicielką k u l t u r y poznano już bardzo solutrejskiej, jakkolwiek w i e l e s t a n o w i s k s o l u t r e j s k i e h , więc n i e jesl wyłączone, że szczątki n o s i c i e l i t e j k u l t u r y m o « ł y sie n i e z a c h o ­ wać u p . w s k u t e k z w y c z a j ó w pogrzebowych, rze. T o o s l a l n i e przypuszczenie właściwych lei kultu¬ staje się b a r d z o prawdopodobnym, jeżeli wziąć p o d uwagę, żc n a p o d s t a w i e t u r y s o l u t r e j s k i e j można wnosić k u l t u r a totemistyczna uniemożliwiający iż " ł o w n y m jej składnikiem b v h w której występuje pochówek zachowanie sic kości. Widząc nMformowy jako "łowny składnik w k u l t u r z e s o l u t r e j s k i e j kulturę zasadniczą lole.uishczną. dopatruje się natomiast kultury zasadniczej g l o w n e - o składnika w k u l t u r z e o r y n i a c k i e j oprócz p e w n y c h dwukHsowej' Przemawiają i te t a k t y wspólnych jako za t y m żc t - o z t r z e c h typów'rasowych, występujących w A u r i g n a c i e n , a mianowicie Cro-Magnon, Grimaldi i Homo o s t a t n i ściśle się wiąże z t y p e m r a s o w y m , aurignacensis. len odpowiadającym we­ dług m y c h badań k u l t u r z e zasadniczej dwukłasowej; 2-u z n a l e z i o n e zostały p e w n e f o r m y Aurignacien przejściowe a M o u s l r i e n ( n p . w Mouslieres, FAbri pomiędzy Audi, n o n - P a i r . T u n i s i e , S y c y l i i Ud), co, biorąc p o d uwagę, że r i e n daje się sparalelizować z kulturą bumerangową, daje Pair- Mousledosko­ nalą zgodność ze związkiem pomiędzy kulturą d w u k l a s o w a a b u ­ merangową. J a k o główny e l e m e n t składowy M o u s t e r i e n otrzymuje kulturę bumerangową zarówno n a p o d s t a w i e rasowych, jak i kulturowych. W Mousterien są j e d n a k związków i całkiem już o d ­ m i e n n e d o m i e s z k i k u l t u r o w e . Biorąc p o d uwagę z n a l e z i e n i e przez Peyrony i innych obok tzw. « Mousterien class ique» również �•i2 i .Mouslerien de tradition acheuleenne*, co upoważniło Ober- n i e i e r a do t w i e r d z e n i a , że M o u s t e r i e n powstało p o d w p ł y w e m o d ­ działywania A c h c u l e e n n a P r a m o u s t e r i e n , paralelizuję właśnie tę ostatnia kulturę z kulturą zasadniczą bumerangową, podczas g d y kulturę Acheulską ze względu n a j e j związki z kulturą s o l u l r e j ską należy m o i m z d a n i e m paralelizować bądź z kulturą cgzoga- юiczno-.płciowo-tolemistyczną, stadium bądź jakimś wczesnym t o l e m i i s l y c z n e j . T a o s t a t n i a paralelizaeja p o z w a l a kultury zrozu­ mieć zarówno to, skąd się wzięła brachycefalia wśród n e a n d e r t a kul­ loidów krapińskieh, j a k i t o , skąd przedostały się w y t w o r y tury i n t e r n i s t y c z n e j do k u l t u r y o r y n i a c k i e j jeszcze przed p r z y b y ­ c i e m k u l t u r y ' s o l u t r e j s k i e j do E u r o p y z a c h o d n i e j Paraleiizowanie z kultur staropalcolitycznycb paraleiizowanie ze w s c h o d u ! k u l t u r a m i "etaologicznymi jest o w i e l e .najstarszymi t r u d n i e j s z e , niż podobne k u l t u r młodszego p a l e o l i t u ze względu n a to. że d l a p r a k u l l u r b r a k n a m obecnie u s t a l o n y c h typów narzędzi k a - j mieniiych, które z n ó w są p r a w i e l u b przeważającymi j w y t w o r a m i w szczątkach starszego p a l e o l i t u . Z tego właśnie p o - \ w-odu bezpodstawnym było jedynymi już 1 w s t a r s z y m p a l e o l i c i e e u r o p e j s k i m występowała p r a k u l t u r a eg-zo- przypuszczenie Schmidta, iż J gamiczno-monogamicinia. która, j a k w i a d o m o , zupełnie n i e p o s l u - j guje się jakimiś u s t a l o n y m i t y p a m i narzędzi kaniieomych. T o też j o występowaniu tej k u l t u r y w czasach p r z e d h i s t o r y c z n y c h można wnosić na p o d s t a w i e całkiem i n n y c h d a n y c h , nip. stwierdzając, w y ­ stępowanie odpowiadającej tej k u l t u r z e ' r a s y pigmej skiej' w o d ­ nośnych k u l t u r a c h przedhistorycznych. Otóż śladv rasy pigmej s k i e j m a m y w E u r o p i e dopiero wodem choćby w g ó r n y m p a l e o l i c i e , czego d o ­ słynne malowidła kapskie. m A l p e r y , ogłoszone przez B r e u i l ' a . N a malowidłach t y c h w i d z i m y d w i e zupełnie o d ­ mienne rasy: jedna z nich m a bardzo n i s k i w z r o s t , silną l o r d o ­ sis i penis w p o z y c j i c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a p i e r w o t n e j rasy p i g - niejskiej, wzrost, w pozycji 1 n o r m a l n e j i b r a k j e j lordosis. O b i e te rasy posiadają .różne o z d o b y | ciała np. o d m i e n n e uczesanie i odmienną broń; mężczyźni małego I w z r o s t u trzymają łuki refleksyjne w z g l . polrefleksvjne, ] druga natomiast m a wysoki penis «dv l v m - czasem w y s o c y posiadają jakiś i n n y oręż; k o b i e t y w y s o k i e j rasy- I �'ЛЬ noszą długie szaty do kostek, g d y k o b i e t y niskiej rasy mają ró w n i e skąpą odzież j a k i c h mężczyźni. Biorąc p o d u w a g ę z w y c z a j e p o g r z e b o w e , panujące w rze egzogamicmo-monoganucznej, nie można się kultu­ dziwić, że szczątki i b e r y j s k i c h P i g m e j ó w k a p s k i c h n i e miały szans n a p r z e ­ c h o w a n i e s i c d o n a s z y c h czasów. J e d y n i e t a m , gdzie k u l t u r a .pig­ m e j s k a mieszała się z i n n y m i k u l t u r a m i , m o g ł y się również za­ chować i szczątki k o s t n e mieszańców o m n i e j .lub więcej wyra­ żonych c e c h a c h p i g n i o i d a l n y c h . Z a t a k i właśnie t y p m i e s z a n y .po­ c h o d z e n i a częściowo p i g m e j s k i e g o występujący nych obok typu uważam długogłowego w typ brachycefaliezny, śmietniskach kuchen­ U i r d e m i a s k i c h w Mugem ( w d o i . T a j o ) , co świadczy z a r a ­ zem, że k u l t u r a tardenuaska miała j a k o j e d e n ze s w y c h składni­ ków kulturę egzogamiczno-monogamiczną. P o n i e w a ż k u l t u r a tar­ d e n u a s k a była końcową kulturą kapską, więc n a t u r a l n i e g ł ó w n y m j e j składnikiem, p o d o b n i e j a k k a p s k i e j , mogła być j e d y n i e l a sama k u l t u r a , która stanowiła główną składową o r y n i a c k i e j , a w i c i e k u l t u r a d w u k l a s o w a . Podłoże r a s o w e k u l t u r y wyjaśnia, skąd się w z i ą ł doskonale l i c z n v obok w Mugem dwuklasowej t y p d o l i choc ef a- brachycefaliczncgo. wyżej wymienionego miano­ D o d a m , że kultura egzogamiczno-monogamiczną niosła już oddziaływać i n a kulturę oryniacką, co można wnosić zarówno z obecności •ncqroid 6 w a. właściwie p i g m o i d ó w w g r o t a c h G r i m a l d i , j a k i py<di s z e r c ™ s t a t u e t e k k o b i e c y c h ie\vbrew oryniackich Zaznaczę stealojednak u s t a l o n e m u m n i e m a n i u steatopygii n i e u w a ż a m z a c e ­ chę właściwa c z y s t e m u t y p o w i p i g m e j s k i e m u . ale wiąże ja w l a - śnie z mieszańcami P i g m e j ó w z r a s a m i wysokoroshank Co się tyczy k u l t u r y a z y l s k i c j , to z g o d n i e z poglądami p r e historyków, widzących w n i e j e l e m e n t y zarówno późnomagdaleńskie j a k i t a r d r a i u a s k i e , p o s i a d a o n a j a k o s w e azęści składowe l e k u l t u r y zasadnicze, które, j a k w y ż e j zaznaczyłem, weszły zarówno w skład k u l t u r y magdaleńskiej j a k i t a r d e n u a s k i e j . Poza wszakże-występuje t u j u ż oddziaływanie k u l t u r y nimi wotao-macierzy- slej, która s t a n o w i następnie j e d e n z w y r a ź n y c h składników k u l ­ t u r y M a g l e m o s c . j a k o t y m świadczą l y j i o w e d l a k u l t u r y macierzystej Lud. T. pochewki XXXVIII do siekier, występujące w wolno- Maglemose 'S �34 i m y l n i e brane m wytwory. s a m e s i e k i e r y , przez prehistoryków, oraz Kultura wolno-macierzysta odgrywa jeszcze inne większą rolę j a k o g ł ó w n y składnik k u l t u r y kampińskiej, a d a l e j staje się j e d n y m z wcześniejszych składników w i e l u wtórnych k u l t u r n e o ­ litycznych. Zdając sobie należycie sprawę z tego, że ostateczna analiza histoi-yezno-etnologiczraa n i e może być o b e c n i e d o k o n a n a zarówno ze względu na fragmentaryczność d a n y c h p r z e d h i s t o r y c z n y c h j a k i niewystarczającą znajomość kultuir z a s a d n i c z y c h z p r a k u l t u r a m i i zachodzących między n i m i z w i ą z k ó w , sądzę j e d n a k , że już dziś próba s i k a r a l e l i z o w a n i a k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h z p r a k u l t u r a m i i kulturami zasadniczymi może dać, b a r d z o zarówno d l a p r e h i s t o r i i j a k i d l a e t n o l o g i i . I I 1 f, I I I interesujące wyniki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2ad2be1ceeca1dce44b804f90c563d7.pdf 43f1e6f9542856a951c51a26b8946682 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource muzyka ludowa Ziemie Zachodnie - tradycje muzyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2054 Title A name given to the resource Z badań nad tradycjami muzycznymi na Ziemiach Zachodnich i Północnych / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.133-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dahlig, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82. 1998 PIOTR DAllI,Ki Instytut Sztuki PAN Warszawa Z BADAŃ NAD TRADYCJAMI MUZYCZNYMI NA ZIEMIACH ZACHODNICH I PÓŁNOCNYCH. CYMBALIŚCI Z KRESÓW WSCHODNICH Tradycje muzyczne ludności przesiedlonej lub przesiedlającej się ze wschodnich terytoriów Polski międzywojennej na zachodnie i północne obszary Polski po 1945 roku były dokumentowane przez etnomuzykologów w niewielkim stopniu. Nieco więcej uwagi poświęcono repatriantom - Góralom Czadeckimt, Polakom z Bośni~, a także diasporze łemkowskie{ Problematyka osadnicza interesowała głównie socjologów i etnografów. Literatura na ten temat narastała od lat sześćdzicsiątych~, Józef Burszta ugruntował w Polsce pojęcie folkloryzmu5, l Tradycje muzyczne Góral i Czadeckich byly lematem rozprawy doktorskiej /\. Buczak (1991) przygotowanej pod kierunkiem prot: B. Linette. /\. Buezak opublikowała ponadto Instrumentarium ludowe Górali C:::adeckic/z. \\: Instrumell!V mu:::yc:::ne 11' polskiej kultuce ludowej, red. L. Bielawski. P. Dahlig. A. Kopoczek. Warszawa-Lódź 1990 s. 45-50 oraz Folklor mu::::yc:::nyjako c::::ynnik adaptacji i integracji IW :::iellliach :::achodnic/z. Pr:::yklad górali t. 8 ł. 1997. s. 115-119. c:::adeckiclz. "Lud" P. Dahlig. hadn.'/e mlel'c:::ne repatriantów polskich::: Bośni. Instrumen(v i kapele. w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultllly, red. L. Bielawski. K. Dadak-Kozick,L Instytut Sztuki PAN. 2 Warszawa 1995. s. 129-145: Tenże. Do badill1nad/im!«.jono11'aniem leńców f'r:::vklad rel)atriall!()ll'::: /]o.vni. w: D:::ied:::iCl1roeuropejskie mu:::yc:::nych tradycji przesieda polska kultura mu::::yc:::na11' do- bie pr:::emian. red. A. Czekanowsk,L Musica lagellonica. Kraków 1995. s. 285-327. Pierwsze studium etnograliczne o repatriantach z Bośni opublikował K. Kwaśniewski. Z badm1nad kulturą ludową reemigrantów polskich::: BO.vni... Zeszyty Etnograliczne Muzeum Etnograficznego we Wroclawiu" t. L 1963. s. 81-104. ] B. Tarasiewicz. li'(/(In.'/a a ll'spólc:::esnoH: obr:::ędowo,I'ci lemko11'skiej 11' diaspor:::e. w: D:::ied:::ictwo europejskie .... op. cit .. s. 387-406. 4 Materiały źródłO\\e dotyczące ehodnim pojawiły si.; w literaturze S. Ś\\irko. Z prohlelllat:,;/.,i/olkloru morze l. s. 12-16. l'ie.vni. podania Zachodnie Rozgłośni.; PR L. Biclawskiego folkloru 1\ Szczecinie. ... I.iteratura muzycznego z b. ziem wschodnich na Pomorzu Za- zdaje si.; po raz pierwszy w 1960 roku w .. Literaturze Ludowej": POl1lor:::a Zachodniego ... Literatura Ludowa" 1960. nr 4-5 (Poi hajki przetranskryhowane l.udOlm" wojewód:::twa przez s:::c:::ecillskiego. nagrane 1. Sadownika przez Z. Przyłuską-Jaworską i 1960. nr 4-5. s. 36-64. Wczesne prace o przesiedlcl\eaeh znajdują si<; w pierwszym ..Zeszyeie Etnograficznym Muzeum Etnograficznego wc Wrocławiu". Z innych publikacji warto wymienić: A. Kwilceki. Z hadm1nad pcemianami spolec:::no-kulturalnYll7i K. Żygulski. Repatrianci ll'si na :::iemiach :::achodnich ... Przegląd na :::iellliach :::ac!lOdnich. Poznai\ Illigracji na :::iemiach :::achodnich. Poznai\ 1964: Tenże. IV sprawie 1961. nr I; Zachodni" 1962: Z. Dulczewski. Spo/ecne badGl1 socjologicnych mpekty nad /wo- ceniem się nOHTch sjlo/ec:::no.I'ci regionalnych na :::iemiach :::achodnich ... Przegląd Zachodni" 1966. nr 4: S. NowakOl\ski. :I :::agadnieli adaptacji i integracji w środowisku wiejskim i miejskim Ziem :lachodnich .. .Przegląd I.achodni" 1966. nr 3. s. 53-68: Tenże. Procesy adaptacji i integracji w środOll'iskll lV/ejskim i lIliejskim :IiellI :lachodnich. w: !'r:::ellliany spo/ecne na Ziemiach Zachodnich, �134 przydatne do analizy nowych zjawisk. Wśród muzykologów temat folkloru w nowym otoczeniu podjął Bogusław Linette!>. Dzieje muzyków ludowych na Pomorzu po II wojnie światowej badają ostatnio Bogdan Matławski i Dorota 7 Niemczyk • Poznań 1967. s. 178-214. 7i-ac(l'cja i pr::emiana. SI lidia nad I./::i({jallli i 1l'.lpólc::esną kllllllrą llldową. red. Z . .Iasiewicz. B. Linctte. 7.. Staszczak. Poznań 1978. 5 .I. l3urszta wymienil cztery właściwości nowszych produkcji folklorystycznych: I. redukcja dawnych kompleksowych funkcji życiowych na korzyść funkcji artyslycmo-rozrywkowej: 2. przewaga przekazu pośredniego (druk. nUly. mass media) w przyswajaniu rcpel1uaru: 3. podział na scenę i widzów; 4. aktualność kryteriów sztuki jako rezultatu autonomiczności produkcji folkloryslycznych O, Burszta. WSlęp do pracy M. Mikuly. Slaropolski({ ywięlo ::niw. Warszawa 1970. s. 9-10). Folkloryzm.l. l3urszta omawial w następujących pracach: () badaniach pr::ulhra::({Jl kllllllrowych wsi na ::iemiach ::achodnich. w: Slare i naIVe w kllllllce wsi kos::olillskiej, Poznań 1964. s. 5-15: Kategorie spolec::no-kllllllrowe llldno.ki ::ielll ::acllOdnich .. .Przcgląd Zachodni" 1966. nr I. s. 47-71: Folklor, folkloryslyka, folklory::acja. .,T calr Ludowy" 1966. nr 1-2: Folklorismlls in Polen . •.Zeitschrift tur Volkskundc" 1969. nr I: Folklor c::y folklmy::m ... Tygodnik Kulturalny" 1969. nr 25: FolklOly::m w Polsce. w: Folklor 11' ::ycill lVspólc::esnym. Poznań 1970. s. 9-26: IVspólc::esnyfolklor widowiskowy ... Lud" t. 56. 1972, Uwagi o właściwościach Illfkloryzmu majdujemy takżc w pracach syntetycznych.l. Burszly o roli idiolllu chłopskiego w kulturze narodowcj: KIIllllra llldmvo . kllllllra narodowa, Warszawa 1974: KIIllllra chłopska llldmm a kllllllra narodowa. w: F/nograjia Polski. Pr::ellliany kllll/ll)' llldDlrej. t. 2. red. M. l3iernacka M. Frankowska. W. Paproek,L Ossolineum 1981. s. 371-415: Chłopski£' ::ród{a kldl/ll)1. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985. s. 298317. Krąg zagadnień ..drugiego bytu folkloru" (określcnie Waltera WiOl)' z 1958 roku) omawiany jest np. w pracy FlInkc/e spo{ec::ne elnologii. red. Z . .Iasiewicz. I'oznarl 1979. Po raz pierwszy w Polsce określenie ..folklolyzm" zastosował Adolf Chyhii\ski omawiając Ma::lIrki Karola Szymanowskiego. Tcrmin ten rozumiany byl ściśle stylistyc7.llic. w ramach warsztatu kompozytorskiego. i lo raczcj ujemnie jako inkrustacja lub cytowanic motywów ludowych w kompozycji, A. Chybiński. Ma::urki Karola S::ymanowskiega ... Muzyka" 1925. nr J. s, 12-15: ..Nic bardziej obcego SzymanowskklllU nic jest jak «harmonizowanic Illlklonl»( ... ). Szymanowski odrzucał słusznie wszelki «lolkloryzl11». wiedząc. że czysta sztuka nic znosi lakiego kompromisu. któl)' krępuje prawa artysty a równoczcśnie zaciera charakter lud()\\ej sztuki". 6 B. Linclte. Kill/lira mu::yc::na w nowym Yrod01l'isku. w: Slare i nowe w kllllllr::e wsi kos::alińskiej. Poznar\ 1964. s. 234-266: Tenżc. ProhlemaJykajiJlklol'll wspiJlc::esnego no Ill' r~ec::)'1VisIO,ki kulilIrowej Ziemi LlIbllskiej. IV: Międ::)' dawnymi a nOllymi lat\'. red . .I. KrzyżanO\\ski. Wrocław Warszawa - Kraków 1970. s. 151-202. 7 B. Matlawski. /:'dll'ard MCijsak - animalor mU::)Jki ludom!) na Pomor::u Zachodnim .. .Twórczość Ludowa" 1995. nr 4. s. 28-31: Tcnże. lilmiej illSlrumenlll!islól!' ludowych w (j,yfinie ... T wórczość Ludowa" 1995. nr 4. s. 50-51: Tenżc. TUrJIieje inslruJ1lenlalislów lud01~~\'ch w Gr}jinie. "Przegląd Zachodniopomorski" t. 10. ł 995. zcsz, J. s, 227-237: Tcnżc. Ogólnopolskie TlIrnieje lnslrwnentalis/ów LlIdowych w Glyfinie, Gryfil10 1998: Tenże. Drogi mll::ykal11ów ludowych na Pomor::e Zachodnie ... Przcgląd Zachodniopomorski" t. II. 1996. z. I. s. 175-184: Tenże. Jan Iwas::c::ys::yn - arJysJa llldoll~V. s. 8-10. Fesliwale wspólc::eSll({j kultIII)' llldowej. s. 10-12. Refleksje nad kullurą llldową na Pomor::1I Zachodnim. s. 12-15. Folklor J1l1cI'C::ny na POJ1l0CII Zachodnim. s. 19-24. w: IYspó{c::esna twórc::o.~ć llldowa na Pomor::u 'L(/chodnim. ,Ifaleria!y :: sejF naukowej w Wolinie 16 I 'l 1996. red. 13. Matławski. Wolin 1997: Tenże. lnsll'lllllellll' ludOlI'e n(/ Pomor::1I Zachodnim. w: Problemy jolklaru JW Pomor::1I Zachodnim, .\!meria!y : s({sji nallkowej wKamienili Pomorskim 12 1'11998. rcd. 13. Matlawski. Kamiel] Pomorski 1998. s. 49-56: D. Niemczyk. Miejsce mll::yki ludowej II'e wspó/c::esnej klllluce jpo{ec:ells/11'({ ::achodniopomorskiego. w: W:,pó{c::esna lwórc::oYć llldowa .... op. cil .. s. 24-31: T.:,iże. I\r£'sowiacki<' lradn:je na POl/lor::u Zachodnim. �135 Literatura socjologiczna na temat tzw. ziem odzyskanych kładła nacisk na tworzenie się nowych całości społeczno-politycznych, na stopniowe zakorzenianie się osadników w nowych środowiskach. Muzykologia może tutaj dodać m.in. perspektywę indywidualną - opis losów muzyków i ich adaptacji w nowym środowisku, a także badać paralele przemian społecznych widoczne w modyfikacjach repertuarów muzycznych. Spośród muzyków - nowych osadników wyróżniają się cymbaliści. Poświęcono im dwie prace magisterskie8 oraz trzy artykułl. Badałem ich w latach 19821995, dokumentując działalność 50 muzyków. Zarejestrowałem grę (fonoi wideofonicznie)'o. Szlaki przesiedleń i osadnictwa indywidualnego muzyków ilustruje mapa 1 (liczby w kółkach - liczba cymbalistów, bez kółek - numer na liście muzyków). Dzieje grupy badanych muzyków-przesiedlel1ców oddają nie tylko przemiany tradycji muzycznych, lecz także ilustrują niewielką acz konkretną ewolucję w historii kultury w latach 1945-1989. Wyróżnić można tutaj trzy fazy: I. kontynuacja - trzy, cztery lata po II wojnie światowej, gdy muzycy i wykonywane przez nich utwory muzyczne (główne taneczne) wpływały tonizująco i stabilizująco w nowym otoczeniu społecznym i terytorialnym; 2. izolacja - okres 19501970, gdy cymbaliści, także ze względów politycznych, byli ograniczeni tylko do prywatnego muzykowania, albo zmieniali instrumenty i repertuar; 4. rein\I'encja i pewna nowa ciąglość od 1971 roku, gdy muzycy występują na scenach publicznych (np. Lidzbark Warmiński, Kazimierz nad Wisłą, Szczecin) oraz powstają lokalne szkólki gry na cymbałach (Gryfino, Straduny k. Ełku). Analiza powojennych losów tej grupy muzyków pozwala także na uogólnienie i wyróżnienie trzech odmian odrodzenia tradycji muzycznych (zjawiska typowego w Europie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych; w Polsce w sensie raczej ożywienia tradycji niż całkowitego wznowienia): l. odnowienie tożsa/IIo.ki, gdy muzycy pochodzący z Kresów tworzą zwartą grupę, mają swoje własne imprezy i są wspierani przez lokalne instytucje i środki przekazu; ten wariant odnowienia miał miejsce zwłaszcza na Warmii i MaZL1rach; 2. asymilacja, gdy muzycy - "zabugowcy" są tak rozproszeni, że muszą, by kontynuować pr::yklwlzie wsi I?ur::rca. w: Problellly/olkloru .... op. cit.. s. 57-65. s Ił. l.ićliJiski. (:lmhali.~ci -jako 11011')' element lI'jolklorze mu::yc::nym Warmii i Ma::ur, maszynopis pracy magiskrsk ić.i \\ WSI'. Bydgoszcz 1977: 1\. Kowalewski. (vmbały wileńskie (budowa, strój. technika gr\'. \j~l-kon(J\l·c\·).maszynopis pracy magistt:rskies.i w WSI'. Olsztyn 1983. P. Dahlig. nas lIackhrett illl Xordosten Polens. w: Studia instrwnentorum musicae popularis. rćd. r. Emshćimćr i r. Stockrnann. vol. &. Stockholm 1985. s. 118-121: Tenże. (~vmbaliści w Polsce poludniowo-zac/lOdniej. \\: Il1.l'Irlllnellly1Il1l::yc::neIV polskiej kultllr::e ludowej, red. L. Bielawski, P. Dahlig. i\. Kopoc/.ćk. WarsZ<l\\a-l.ódi. 1990. s. 55-60. 127-130. 172-173. 177-183: Tenże, Musie li'oditioll ill Ini/indultl IllIerpretatio/1 .-' Case SllIdy of Resellled Dulcimer Players in Poland, \\: 1'1/(ul'Opeoll Seminar in Uhllomusicolof{Y. red. M. P. Baumann. 8erlin 1990. s. 126-142. 10 Nagrania /. hadall znajd u.i'! si.,: w Archiwum fonograficznym im. Mariana Sobieskiego IW <) \\ Instytucie Sztuki PI\N \\. Wal'S/mvic. �136 tradycyjne muzykowanie, dołączać do grup muzycznych o odmiennym składzie i pochodzeniu członków zespołu, np. muzycy z Wileilskiego dołączają do "Wołyniaków" lub "Warszawiaków" czy osadników "z centrali" (także Opoczyllskiego, Kieleckiego); ten wariant zaistniał na Dolnym Śląsku; 3. kierowanie i edukacja (obecnie na Pomorzu Zachodnim i Mazurach), gdy pojedynczy, aktywni Illuzycy i nauczyciele są w stanie inspirować innych muzyków i organizować naukę gry, np. Edward Mojsak w Gryfinie, Wincenty Kaduszkiewicz w Wołowie k. Wrocławia, Wacław Kułakowski w Ełku. °BERUN Mapa l. Szlaki przesiedleli i osadnictwa indy\\idualncgo muzyk{l\\ Istotne okazały się motywy literackie wznowienia gry na cymbałach oraz rola środków masowego przekazu. Maryna Okęcka-Bromkowa w olsztYllskiej Rozgłośni PR zainicjowała w 1958 roku nagrania muzyków-Kresowiaków, kontynuując objazdy i audycje w latach sześćdziesiątych. Lokalna prasa (np. "Gazeta Olsztyr1ska"), publikując apele i ankiety, dołączyła w 1972 roku do akcji "wyławiania" rozproszonych muzyków. �137 W połowie lat siedemdziesiątych Barbara Krzyżaniak, Aleksander Pawlak i Jarosław Lisakowski (z Instytutu Sztuki PAN w Poznaniu) w toku bada"} nad autochtoniczną ludnością Warmii i Mazur nagrywali też muzyków pochodzących z Wilellszczyzny. Od 1978 roku pojawił się aspekt regionalnego upowszechnienia - zaczęto urządzać "Zajazdy Cymbalistów" lub "Koncerty Jankielów" w Lidzbarku Warmillskim. Odbywaty się one początkowo 22 lipca, od 1988 roku połączono występy muzyczne z "Kaziukami" (4 marca). Część cymbalistów mogła się poczuć, dzięki oprawie imprez w Lidzbarku Wannillskim, spadkobiercami Mickiewiczowskiego Jankielaii. Wirtuozeria muzyczna i symbole patriotyczne oraz kult poety niewątpliwie oddziaływały na I2 niektórych muzyków-przesiedleJlców . Ilustracja związku cymbałów z muzykami cygallskimi pojawiła się tylko w twórczości artystyczne/'. Jak wykazuje analiza S. Zetowskiego'4, Mickiewicz komponował Koncert Jankiela w oparciu o współczesne mu idee muzyki programowej. Cymbaliści wilełlscy w latach siedemdziesiątych XX wieku byli kreowani przez organizatorów imprez na muzyków innych od muzyków chłopskich, wiejskich, ludowych. Kompensacyjne akcenty patriotyczne miały w latach siedemdziesiątych istotną wartość dla szerokiego audytorium tych koncertów. Dzisiaj analogii można by szukać chyba tylko wśród widowni Festiwalu Kultury Kresowej w Mrągowie (pierwsza impreza w 1995 roku). Na forum ogólnopolskim grupa cymbalistów wileJlskich wystąpiła w 1980 roku na Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą'5. W XIX wieku na Kresach grywano na cymbałach - jako instrumencie skromniejszym od fortepianu czy klawesynu - na dworach drobnoszlacheckich i w miastach. W karczmach małomiasteczkowych często grywały kapele żydowskie (klezmerzy, poświadczani w źródłach polskich od początku XVII wieku). Gdy muzycy żydowscy zaniechali w drugiej połowie XIX wieku gry na cym ba- II Postać Jankida spopularyzowały obrazy Maurycego Tn;bacza Juliusza Kossaka ilustracje Michała E. I\ndriolk!2.o. 12 Dotyczy to co~naimniei dziesięciu spośród pięćdziesięciu znanych autorowi muzyków-przesiedlc,iców graj'leych na e~mhalach. Wśród blisko stu. nic zmieniających miejsca zamieszkania, cymbalistów z Polski południowo-wschodniej mit Jankiela nie pojawił się, także ze względu na utrzymujący się zespołowy charakter muzykowania na cymbałach w tej części krąju. I; Cymbaly jako koloryt cygailski zastosował w operze Manru I. J. Paderewski (190 I). l~ S. /.clowski. KOl/cerl .fal/kie/a IV .~IViel/e pojęi: mll::yc=nych ... Muzyka" 1931, nr 10. s. 395401. Zetowski nawiązuje Jo pamiętnika ulana Wojciecha Goczałkowskiego (Lwów 1855), w którym autor ..opowiadając o zapak. z jakim do powstania łistopadowego spieszyli ochotnicy. napomyka o tcm. że ochotnicy wsadzili na wóz. jadący na czele. żydów muzykantów którzy całą drogę (Z Koilskich do WarS/ll\\Y) bili \\ cymbaly i rznęli od ucha Marsza legionów". I < W 1980 roku występowało w KazimierzlI sześcioro cymbalistów (w tym jedna cymbalistka). Na przodzie \\szystkich instrumentów (wśród nich cztery jeszcze przedwojenne) wypisano wówczas bialą farhą ..ziemia Olszty,bka". �138 łach na korzyść instrumentów smyczkowych, chordofony uderzane (cymbały) przyjęły się także wśród ludności chłopskiej. To dw~iakie, dworkowe i wieśniacze zaplecze społeczne pozostawi/o ślady w stylu gry dzisiejszych cymbalistów. Praktyka chłopska to muzykowanie zespołowe (kapelowe), przewaga gry prawą ręką (lewa często powtarza dźwięki), witalizm. Interesującc jest zjawisko jakby ,.dwuskładnikowości" kapeli na przedwojennej WilcI1szczyźnie: część zespołu, cymbaly i skrzypce grały przez jakiś czas na wesclu u Młodej, druga część kapeli. harmonia i bęben - u Młodego. Praktyka micjsko-szlachecka gl)' na cymbałach pozostawi/a ślady w postaci gry oburęcznej (tzn. z większą samodzielnością lewej ręki), nieco ozdobniejszej, cichszej i o wyrazistym stylu indywidualnym. Większość cymbalistów przesiedliła się ze środowisk wiejskich do miejskich. Fakt ten oraz rozproszenie muzyków wpłynął na przejścic od dawncgo muzykowania w kapeli do gry indywidualnej i festiwalowej. Różnorodność etnicznych źródeł repeltuaru wzbogacała życie "zbieraniny" ludzi oraz urozmaicała lokalny. po latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych dość zhomogenizowany krajobraz kulturalny. był on modelowany od lat siedemdziesiątych przez lokalne ośrodki kultury. Cymbaliści byli osobowościami nie przystaj'lcymi do stereotypowego obrazu folkloru jako ekspozycji działalności zespołów pieśni i tallca. Indywidualizmowi, rozmaitości charakterów i temperamcntu cymbalistów odpowiadają także niepowtarzalność konstrukcji instrumentu (w szczegółach) oraz różnorodność stroju (rzadko muzyk może zagrać na instrumencie innego muzyka). Ten mimowolny "antykolektywizm" był - obok dominacji n;kodzieła - pochodną rozpadu wiejskich zespolów tradycyjnych. Podobny proces można było zaobserwować w łatach 70. i 80. na Bia/orust'. Tam już od lat trzydziestych zastępowano instrumcnty wykonane ręcznie, o niepowtarzalnym stroju, instrumentami fabrycznymi o strojach znormalizowanych. zestawionych w rodziny (kalka czy antyteza zachodnioeuropejskich orkiestr smyczkowych - skrzypiec. altówek, wiolonczel, kontrabasów). Nieobecni \V pallstwowych zespołach folklorystycznych tradycyjni cymbaliści białoruscy pozostali jedynymi depozytariuszami tradycyjnej praktyki muzycznej (co łączy ich z cymbalistami-przesiedleI1cami w Polsce). Ogólną, ponadnarodową tendencją pozost,~je dążenie do chromatyzacji stroju celem umożliwienia g'y różnorodnego repertuaru o wielu tonacjach. Repertuar muzyczny (726 utworów) nagrany przez cymbalistów na Ziemiach Zachodnich i Północnych ilustruje popularną kulture,: muzyczną okresu międzywojennego, która miała - w sensie funkcjonalnym - profil ponad- czy między- 1(, Na Białorusi cymbaly jako instrumcnt tradycyjny. Icspolo\\~ ollla\\ iany j.:st wraz Ilranskrypcjami llluzyClnymi przCl I. Na/in~. Be/arltską/a nartJdna/a ills/rltllll'll/ah/(//a 1/11I::l'ka. Minsk 1989. a zwlasi'.cl.a prz<:/. A. Skorahagalc/ank~. Be/arltski mlel'CII.I' .Iidk/o/', /lIs/mllll'lI!a/llaja I/"{/(Ó'c.lja. Minsk 1990. �139 etniczny. Utwory białoruskie, rosyjskie, polskie, żydowskie, ukraióskie, litewskie (część z nich została skomponowana w XIX wieku dla orkiestr salonowych) uzyskiwały charakter "kosmopolityczny", gdyż kapele grywały we wsiach o różnym składzie narodowościowym. Tylko ok. 10% utworów pochodzi z okresu powojennego, co wynikać może z retrospektywnego charakteru większości przeglądów folklorystycznych lat 70. oraz z n icobecllości cymbałów w bieżącej praktyce muzycznej po 1950 roku (sporadycznie cymbaly dołączano do orkiestr weselnych w latach 60. i 70., bardzi~j jednak ze względu na osobę znanego cymbalisty). W l. tabeli pierwsza liczba dotyczy muzyków, którzy wykonywali wskazany rodzaj utworu, druga liczby wykonaó w nagraniach dokumentacyjnych, trzecia procentu całego repel1llanl wszystkich cymbalistów. Wśród nagranych składów instrumentalnych wystąpiły: skrzypce+cymbały (48 utworów), skrzypce+cymbały+bęben (17), cymbały+harmonia+bęben (17), skrzypcc+cymbaly+harmonia (14), skrzypce+cymbały+harmonia+klarnet+kontrabas (10), trojc cymbałów (6). Aby umożliwić wykonawstwo nowszego reper1uaru w liczniejszych kapelach, cymbaliści powiększali liczbę pasm strun w swoim instrumencie (np. od 13 pasm do 26, w każdym paśmie od 3 do 6 strun), u~atwiając grę w różnych tonacjach (chromatyzacja stroju). Jest to proces stopniowy i ciągły od początku XX wieku, pełnej chromatyzacji Uak np. w fortepianie) na ogół nie osiągano. Cymbały pochodzenia wildlskiego są instrumentem często realizującym w kapeli stronę melodyczną, cymbały tarnopolskie (i rzeszowskie) - harmoniczną i rytmiczną. Studium tradycji muzyczncj znajdującej się w stanie rozproszenia i zaniku uświadamia, jak cennym darcm dla etnomuzykologa jest spotkanie z muzykiem żyjącym. Nawet gdy brakuje historycznej i społecznej ciągłości, obecność takiego unikatowego reprczentanta umożliwia zarówno rekonstrukcję przeszłości (zachowanej w indywidualn~j pamięci), jak i dostarcza punktów wyjściowych dla badaó współczesnych przeobrażeó. W latach 90. można zaobserwować rozwój muzykowania na cymbałach wśród młodzieży. Na X Turnicju Inslrumentalistów Ludowych w Gryfinie (1998)17 występy seniorów były mniej liczne niż dziecięco-młodzieżowe. Dwaj muzycy są szczególnie zaangażowani w uczenie gry na tym instrumencie - Edward Mojsak \v Gryfinie, założyciel klasy gry na cymbałach w Ognisku Muzycznym w Gryfinie (ostatnio tcż Elżbieta Kokot w szkole podstawowej w Gryfinie, uczennica E. Mojsaka) oraz Wacław Kułakowski w Stradunach k. Ełku. Ten drugi cymbalista wspierany jest przez Miros~awa Nalaskowskiego z Wojewódzkiego Domu Kultury w Suwałkach. W działalności tych dwóch muzyków 17 /11<1011'1' Ohok OrraCll\\ania jllhilcllSl.O\\<:go B. Mall<l\\skicgo. \\ydano z tej oka:zji Spiewnik. iflOI'll/arne :iellli Il'i/niskiej i 1700rogrÓd:kiej. zchr. i orr. E. Mojsak. Szczecin 1998. Pidni �140 Tahela I. Repeliuar muzyczny cymbalistów Polka Walc Marsz Pieśni popularne pochodzenia polskicgo Krakowiak Oberek I>awonieha Picśni liryCl.ne pochodzenia białoruskiego Tango Fokstrot Pieśni \\'esclnc Kadryl KOlak Karoboczka Pieśni popularne mi(,xizynarodo\\e Pieśni doroczne (żniwne. kol<;dy. \\iosennc) Mazur-polka Aleksander Suktinis Padvspanc Kujawiak Nareczenka Melodie taneczne lat 1960. Miesiąc Kołomyjka Pieśni pochodzenia Iite\\ skićgo. II t;£'.ierskicgo. niemicckie~o Miłaszka Polona LJtllory klasyczne (Becthoven. Moniuszko) Wlasne kompozycje c\l11balisty Szyber Szlofllks .Iableczko Karkle Kochancczka Sztajer Aniela Ciapkany Cioban Grożonv Cyganka II arkan Kosa Svrba (19X2-1995) 36 36 :\3 2X 20 II) 146 119 59 X2 21 22 IX 17 15 15 12 38 24 22 P II II lO lO 8 7 6 6 6 5 4 4 3 3 2 2 2 2 2 LI lO 24 15 7 I I') () 6 5 4 .:I 4 , .l 3 3 2 2 :2 :2 ł ł 2 2 I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I 1 20.1 16A X.I 11.3 2.9 3.0 2.6 5.2 3.3 3.0 4A 1.5 I.X L4 3.3 2.0 1.0 O.S O.X 0.7 0.6 0.6 0.6 OA OA OA <U 0 ..\ <U 0.3 <U OJ 0.1 0.1 0.1 OJ 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 �141 Fol. I. Kapela / Mos!ó" Fol. 2. Kapcia z Sulilll k. Giżycka odzwierciedlają siC;dwa style gry. Koncepcja E. nutowej szkoły gry (podobnie jak na Węgrzech, wnia grę zespołową na cymbałach, podział ról melodii itp.) oraz ułatwia szybkie powiększanie W. Kułakowskiego Ilawiązuje bczpośrednio do odbywa się ze słuchu, uczniowie bezpośrednio z położeniem strull, wykorzystuje się wyłącznie taneczne, a muzykowanie zespołowe przewiduje nego składu kapeli (cymbały, harmonia, skrzypce, Mojsaka zakłada naukę według Białorusi i Ukrainie), co uspra(akompaniament, prowadzenie repertuaru. Z kolei metoda wzorów ludowych, tzn. nauka kojarzą wysokości dźwięków tradycyjne mclodie ludowe jedynie odtworzenie tradycyjbębenek) lub jego mniejszych �142 wariantów. Metodyka Kulakowskiego przynosi szybsze etekty, uczniowie grają samodzielniej, przekonująco. Natomiast niekorzystne jest poprzestawanie na dość ograniczonym repertuarze. Ciągłość tradycji gry na cymbałach będzie zależała zapewne od tego, czy uda się połączyć mocne strony obu metod. Nową tendencją imprez z muzyką cymbałową jest łączcnie tradycyjnego muzykowania na scenie z występami zespołów (tzw. falkowych), inspirujących się wątkami ludowymi; jest to inicjatywa dyrekcji DOlllu Kultury w Gryfinie (Ewa De La Ton·e). Ponadto muzykowanie na cymbałach ugruntowuje się jako regionalna swoistość dzięki dorocznym koncertom na Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie oraz sukcesom na Ogólnopolskim Fcstiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu nad Wisłą. Do tych ostatnich przyczyniają się muzykolodzy i regionaliści, współpracownicy środków masowego przekazu (obok Bogdana Matławskiego, Dorota Niemczyk, absolwentka poznmlskiej muzykologii). Swoistość ta jest tym bardziej dostrzegana na tle dobrze rozwijającego się w Szczecillskiem festiwalu współczesnej kultury ludow~i w Kamieniu Pomorskim i Wolinie (1996-1998, jednym z promotorów festiwalu jest Jan Iwaszczyszyn, wszechstronnie utalentowany artysta, rodem, oczywiście, Kresowiak). Liczba czynnych muzyków starszej generacji zmniejszyła się w ciągu ostatnich lat od kilkudziesięciu do kilkunastu. Dlatego utrwalono informacje z wywiadów na temat działalności muzycznej przed i po przesiedleniu w syntetycznym zestawieniu. Lista poniższa zawiera następującc dane: (I) imię i nazwisko cymbalisty, rok i miejsce urodzenia: wieś, województwo, w nawiasie powiat, aktualne miejsce zamieszkania, zawód; (2) nauczyciele danego cymbalisty; (3) praktyka muzyczna do 1939 roku; (4) praktyka muzyczna po 1945 roku; (5) zespoły, kapele, w których muzyk grał; (6) liczba cymbałów wykonanych przez muzyka; (7) uczniowie i następcy. Zastosowano następujące skróty: wesele - ws; zabawy taneczne - ze lokalny lok; cymbały - cm; harmonia - hm; akordeon - ak; bęben - bn; tamburyn - tm; skrzypce - sk; festiwale, przeglądy - fp; wykonane - wyk; praktyka prywatna (granie dla siebie) - pp. 1. (I) Atroszko, Ignacy, 1910 Karczew, wilel1skie (Braslaw); 1945-87: Gozdowice, woj. szczecirlskie, od 1988: Gorzów Wielkopolski; rolnik. (2) Starszy brat, sąsiad, ojciec chrzestny. (3) Od 1924: pp, zt tylko w pobliskich gospodarstwach. (4) pp do 1986; 1987: występy w lokalnych szkołach. 1988-92: Turniej Instrumentalistów w Gryfinie. (5) 1924-1939: cm+2 sk+bn; po 1945: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1948, nadal używane. (7) Brak. 2. (I) Atroszko, Władysław (brat Ignacego), 1907 Karczew, wilellskie (Brasław); od 1945 Gozdowice, woj. szczecii1skie; rolnik. (2) Starszy brat. (3) Od 1922: zt, grał także na bn; (4) pp. (5) 1924-1939: cm+2 sk+bn; po 1945: solo. (6) Jedne cm wyk. dla brata Ignacego w 1924 roku (7) Brak. �143 3. (1) Bartkiewicz, Aleksander, 1915 Żyliwiszki k. Wilna; od 1945 Gizy, woj. suwalskie (Ełk), rolnik. (2) Kolega, starszy brat, cztery miesiące uczenia. (3) Od 1933: 5 ws, ok. 60 zt, kolędowanie, akompaniowanie łałymkom; grał także na sk. (4) 1957-69: pp. 1970-79: lokalne dożynki,od 1980: lok. fp. (5) 1933-39: cl11+sk+hm lub cm+hl11+tm; po 1945: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1933, trzy dalsze wyk. i sprzedane w latach 30.; dwoje dalszych wyk. w 1957 i 1978. (7) Trzech synów. 4. (I) Bukiej, Antoni, 1918 Dziemiany, wilellskie (Brasław); od 1945 Rymall, koszalii1skie; rolnik, pracownik poczty, stolarz. (2) Starszy brat, sześć miesięcy uczenia. (3) Od 1934: ws, zt, spotkania towarzyskie, kolędowanie, akompaniowanie lalymkom; grywa także na mandolinie i bałałajce. (4) 1945-50: grywał tylko na mandolinie, 1970-1987: cm, pp, 1988-95: lok. dożynki, fp, Turniej w Gryfinie. (5) 1934-39: cm+hm+kl+bn, od 1970: solo. (6) Ok. 20 cm wyk. razem / braćmi w lalach JO.; po 1945 pierwsze cm wyk. w 1970. (7) Wnuk. 5. (1) Buraczewski, Wincenty, 1915 Kolupino, wilei1skie (Wilejka); od 1946 Samolubie, olsztYllskie (Lidzbark Warmillski); rolnik. (2) Sąsiad-wytwórca cm. (3) Od 1932: ws i zt. (4) 1945-50: zt, ws, 1973-75: lok. fp, nagrania dla radia w Olsztynie; nie gra od 1977 (nic słyszący). (5) 1932-39: cm+hm+sk+bn, 1945-50: cm+hm, 1973-76: solo. (6) Gra na cm wyk. w 1935 roku, sam nie wyk. cm. (7) Brak. 6. (I) Butkicwicz, Bolcsław, 1908 Borowo k. Wilna; 1946-60: Pasłęk, \voj.olsztyi1skie, od 1960: Iłowa Żagai1ska, woj. zielonogórskie; rolnik, strażnik fabl)!czny. (2) Sprzedavvca cm, następnie jeden rok samouctwa. (3) Od 1923: ws, zt. (4) 1946-60: zt, po 1961: pp. (5) 1923-39: cm+fl+tm lub cm+hm, 1946-60: cl11+hm+bn, po 1960: solo. (6) Pierwsze em wyk. w 1946 roku, drugie - 1969. (7) Sąsiad. 7. (I) Cal'kowski, Jbzef, 1916 Dundery, wilellskie (Brasław); od 1958: Sępopal, \voj. olsztYllskie (zmarl w 1987 roku); stolarz. (2) Brat; potem samouctwo. (3) Od 1932: ws, /1.; grywał także na hm. (4) 1945-57: grał tylko na hm; 1958-71: pp; 1972-87: lok. fp, Dni Seniora, choinka dla dzieci. (5) 1932-39: cm+sk+kl+tr+hm; 1958-71: solo; 1972-87: cm+hm lub cm+pianino. (6) Troje cm wyk. w latach 1930., cztcry dalsze w latach 1958-84. (7) Wnuk. 8. (I) Ciukszo, Antoni, 1914 Janowa, wilcl1skie (Święciany); od 1945: Korsze, \"oj. olsztYl1skie; rolnik, kolejarz (zmarł w 1992). (2) Bracia. (3) Od 1928: ws, zt; 1937: Zjazd Młodzieży Wiejskiej w Warszawie; grał także na hm. (4) 1945-48: WS, zt; od 19n: lok. rp, nagrania dla radia: 1980: Festiwal w Kazimierzu, 19881991: Turniej w Grytinie. (5) 1928-39: cm+2 sk+hm+tm; 1937: cm+2 sk+2 mandoliny+Ve: 1978-89: em+sk: 1980: 5 cm. (6) Cztery cm wyk. z bratem Stanisławem w latach 1930. (7) Syn. 9. (I) Ciukszo, Stanislaw, 1912 Janowa, wilellskie (Święciany); od 1957: Szczytno, woj. olsztYllskie, rolnik, handlowiec. (2) Starszy brat, potem samo- �144 uctwo. (3) Od 1926: ws, zt, wołoczebne - łałymki; gra też na skrzypcach i wiolonczeli. (4) 1945-57: pp; 1960-70: lok. spotkania spółdzielców handlowych; od 1971: lok. fp, 1980: Festiwal w Kazimierzu. (5) 1926-39: cm+ 2 sk+hm+tm; 1960-70: cm+sk+cytra; od 1978: cm+sk. (6) cztery cm wyk. w latach 1930., pięć dalszych po 1957; eksperymenty z tłumikami w cm, wyk. także sk i łotewską cytrę. (7) Od 1980 ok. 15 uczniów w lok. szkole. 10. (1) Dowgiallo, Bronislaw, 1910 Łoźniki Dolne k. Wilna; od 1946: Górowo Iławeckie, woj. olsztYllskie; rolnik, drogowiec, handlowiec. (2) Starszy brat. (3) Od 1924: ws, zt, wołoczebne - łałymki; 1936, 1937 występy w rezydencji prezydenta w Spale; koncerty dla wojska. (4) 1946-49: ws, zt; 1950-58: pp; 1958: pierwsze nagrania dla radia w Olsztynie; od 1971: lok. fp, 1980: Festiwal w Kazimierzu, 1988-89: Turniej w Gryfinie. (5) 1924-39: cm+hm+kl+tr+bn lub cm+sk+tm; 1946-49: cm+hm+kl, od 1950: solo. (6) Dwoje cm wyk. w latach 1930.,jedne w 1946. (7) Od 1970 ok. 15 uczniów w lok. szkole. 11. (I) Girwidz, Jan, 1912 Tunnunt, wiler'1skie (Bras/aw); od 1946: Węgorzewo, woj. suwalskie; rolnik. (2) Samouctwo. (3) Od 1929: ws. (4) 1945-47: ws, od 1948: pp. (5) 1929-39: cm+hm+sk+bn, 1945-47: cm+hm. (6) Troje cm wyk. w latach 1930., dwoje - po 1945 (1946, 1978). (7) Wnuczka. 12. (I) Holak, Edward, 1910 Błyszki, wiler'1skie (Głębokie); od 1958: Rybical woj. suwalskie (Ryn); rolnik (zmarł w 1984). (2) Samouctwo. (3) Od 1925: ws, zt, chodzenie z łałymkami. (4) 1958-72: pp, od /973: lok fp, nagrania dla radia; od 1976: akompaniowanie lok. zespołowi śpiewaczemu. (5) 1925-39: cm+hm+ +sk+tr+bn (ws) lub cm+sk (zt). (6) Pierwsze cm wyk. w 1934 roku, cztery w latach 1970. (7) Brak. 13. (I) Holubowski, Jan, 1916 Piełokallcy k. Wilna; od 1945: Braniewo, woj. elbląskie; krawiec (zm. w 1995 roku) (2) Ojciec i bracia. (3) Od 1928: ws, zt, dożynki, chrzciny. (4) ł945-70: pp, od 1971: występy solowe na fp, w szkołach, sanatoriach, nagrania dla radia. (5) 1928-39: cm+sk+kl+hm pedałowa. (6) Pierwsze cm wyk. w 1931, siedem cm wyk. dla muzyków i muzeów w I. 1970 i 1980. Udział w konkursie na budowę instrumentów ludowych organizowanym przez Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu (1989). (7) Wnuk i dalszych pięciu uczniów. 14. (I) Iwanowski, Józef, 1912 WorOllce, wileńskie (Postawy); od 1945: Sulimy, woj. suwalskie (Giżycko); rolnik. (2) Sprzedawca cm, potem samouctwo. (3) Od 1929: ws, zt, muzyczne objazdy zarobkowe. (4) 1946-49: ws, 1975-79: akompaniowanie lok. zespołowi śpiewaczemu, od 1982: lok. fp., spotkania, zjazdy towarzyskie, 1988-93 turniej w Gryfinie. (5) 1929-32: cm+sk (wędrowny duet), 1933-39: cm+sk+hm (ws), cm+gitara+2 bałałajki+mandolina+hm (zabawy szkolne); 1946-49 i od 1975: cm+sk+hm. (6) Pierwsze cm wyk. w 1947. (7) Wnuczka. �145 ] 5. ( 1) Jakubowski, Władysław, 1933 NowosiólkL tarnopolskie (Podhajce); od 1945 Żelechowo. woj. szczecillskie (Gryfino); rolnik. robotnik (zmarł w 1995 roku) (2) Ojcicc, wuj. dwa m icsiące uczenia w 1946 roku (3) -. (4) 1946-50: ws, zl: od 1975: lok. zcspól ludowy. (5) 1946-50: cm+kl+bn lub cm+sk+bn; 1975-80: 3 cm+sk+kl+bn. (6) Pierwsze cm od wuja. drugie od ~ica. trzecie zrobione samodzielnic w 1990. (7) Brak. ]6. (l) Jurasik, Bolesław, 1914 Banitów. Rumunia, Bukowina; od 1945 Brzeźnica. woj. zielonogórskic; rolnik. (2) Starszy brat, ojciec, jeden rok uczenia; gra także na sk i konlrabasic. (3) Od 1936: zt. ws. spotkania towarzyskie. (4) 1946,1947: ws: od 1969: zcspół regionalny. (5) 1936-39: cm+sk (Zl), cm+sk+kl+tr+bn (ws); 1946,4 7: cm+sk+kl+tr+Cb+bn; od 1969:cm+2 sk+kl+ak+Cb. (6) Picrwsze cm od brata wyk. w 1925; dwoje cm wyk. w 1968, 1973. (7) Syn. córka. sąsiad. ]7. (I) Kaduszkicwicz, Wincenty, 1905 Czernialy. wilellskie (Postawy); od 1945: Stary Wok)w. wnj. wrocławskie; rolnik. dróżnik (zmarł w 1976). (2) Samouk. gral taki:c na sk. flccic. (3) Od 1924: ws, zt, święta pallstwowe. (4) 1945-48: Zł. ws: od 1957: pp i uczenie gry na instrumentach, głównie na cm., wyst<;py w szkołach i Ink. domach kultury. (5) 1924-39. 1945-48: cm+sk+kl+tm. (6) Ok. 25 cm wyk. dla uC/.I1iów w latach 1960. i 1970. (7) Ok. 35 uczniów (dzicwczęta i ch lopcy). ]8. (J) Kisal'cwski, .Jan, 1904 Świr. wileilskic (Świ<;ciany); od 1930: Augustów, woj. suwalskie: rolnik. (2) Picrwszc lekcje gry od wuja, potem samouctwo. (3) Od 1920: ws. zl. (-t) 1945-60: ws. pp. 1988.89: lok. fp. (5) 1920-39: cm+sk+tm; 1945-60: cm+sk+hlll+bn: solo. (6) Ok. ł O cm wyk. dla muzeów w latach 1970. (7) JedcnuC/cll. ] 9. (I) Kondl·at, Stanisław, 1936 Przewoźniki k. Wilna: od 1945 Słupy, k. Olsztyna: malarz poknjnwy. (2) Dziadek. (3). (4) pp, zt, 1980: Festiwal w Kazimierzu. (5) 1945-50: cm+hlll: 1960-79: pp. solo: 1980: 5 cm. (6) Cm od dziadka wyk. w 1934. nadalui:y\\anc. (7) Brak. 20. (I) Kowalski, Eugcniusz, 1929 LaJlcew-Lug. nowogródzkie (Baranowicze); od 1945: Jamicnko. woj. pilskic: rolnik. robotnik. malarz. (2) Wuj, ojciec, dziadek: gra takżc na ak,)rckonic. (3) Od 1938: zt. imieniny. (4) 1945-47: ws; 1956-57: akompaniamcnt dla lok. amatorskiego zespołu teatralnego; 1958-87: gra tylko nu akordconic: 1988-92: ponownie na cm. lok. fp. Turnicj w Gryfinie, lok. dożynki w M icroslawcu (1992). przcdzielanie występów zespołów jako solistacymbalisla. Wystt;p solo\\)' w czasie VIII European Scminar in Ethnomusicology \\ Tuc/nic. pa/.d/.1988. (5) 1938.39: cm+sk+tm: 1945-47: cm+sk+hm+bn; 1956.57: cm+gitara+mandolina+banjo+akordeon; od 1988: solo. (6) Pierwsze cm od dziadka wyk. \V 1926. nadalużywanc. (7) Wnuczka. 2 J. (I) Krupski, .J{)zcf 1917 Wilno: od J 946: Kętrzyn, w~j. olsztYllskie; krawiec (zmarł \'v 1992). (2) Wuj.jcdcn rok uczenia. (3) Od 1929: zt, ok. 50 ws, imicniny. �146 (4) 1945-82 pp, od 1983 lok fp, 1988-91 turnieje w Gryfinie, I nagroda w 1988 i 1989. (5) 1929-39: cm+gitara+banjo+tm (w Wilnie), cm+sk+kl+hm pedalowa+tm (na wsi). (6) Pierwsze cm wyk. przez siebie w 1982. (7) Wnuk (Andrzej Zajko, ur. 1979 w Giżycku i tam zamieszkały, zwycięzca turniejów instrumental istów w kategori i młodzieżowej). 22. (I) Kołakowski, Wacław, 1923 Czernice, wileńskie; od 1945: Straduny, woj. suwalskie (Ełk); rolnik. (2) Ojciec chrzestny, sąsiad. (3) Od 1936: zt, ws. (4) 1945-47: ws, zt, chrzciny, 1948-86: pp; 1987 imprezy lok. Dni Seniora, dożynki. fp, akompaniament dla lok. zespołu śpiewaczego. 1988-95 turnieje w Gryfinie, nagrody na Festiwalu w Kazimierzu. Obok A. Suchorolskiego i B. Usinowicza najbardziej aktywny cymbalista do dziś (1997). (5) 1936-39: cm+hm (zt), cm+sk (ws u Młodej), hm+bn (ws u Młodego); 1945-47: cm+ak, 1948-86: cm solo, od 1987: cm+mandolina+tm. (6) Pierwsze cm wyk. przez siebie w 1945, drugie 1987. (7) Szkółka cymbalistów, kilkanaścioro uczniów, nauka gry ze słuchu. Stała opieka WDK w Suwałkach (Miroslaw Nalaskowski). 23. (I) Kuncewicz, Konstanty 1903 Łoźniki, wileóskie; od 1946: Soldany, woj. wileńskie (Giżycko); rolnik (zmarł w 1982). (2) Starszy brat. (3) Od 1912: zt, ws, chrzciny, chodzenie z łałymkami i inne zwyczaje. (4) 1945-49: zt, ws; od 1960 zarobkowa gra solowa w parkach, nad jeziorami, na statkach wycieczkowych: 1978-81 Zajazdy cymbalistów w Lidzbarku Wannióskilll. (5) 1912-39: cm+hm+sk+bn (kapela rodzinna). (6) Jedyne cymbały wyk. w 1920. używał do śmierci, obecnie u D. Sobolewskiego. (7) Brak. 24. (I) Lobacz, Władysław 1907 Dolhinów (Wilejka): od 1947 Mirsk woj. jeleniogórskie; rolnik, szewc. cieśla. magazynier. (2) Ojciec, wuj; gra także na sk. (3) Od 1914: przygrywanie zabawom dzieci, od 1917: ws, dożynki. (4) 1947-67: ws, od 1987 akompaniament dla zespołu lokalnego. (5) 1920-39: cm+sk+kl+ +hm+tm; 1945-47: cm+sk+hm+bn; 1948-67: cm+ak; 1987: clll+sk+kl+ak+bn (zespół dla inscenizacji wesela). (6) Gra tylko na jednych cm wyk. przez ojca w 1914. (7) Syn. 25. (1) Makasewicz, Edward 1918 Rudomino k. Wilna; od 1946 Bartoszyce. woj. olsztyóskie; rolnik, stolarz. (2) Ojciec, trzy miesiące nauki: gra także na akordeonie. (3) Od 1932: ws. zt, imieniny, chrzciny. (4) 1945-70: ws, zl; od 1971: fp. (5) 1932-39: cm+sk+hm+bn (kapela rodzinna), 1945-70: cm+ak+perkusja (ws), od 1971: cm solo lub cm+hm. (6) Pierwsze cymbały wyk. przez ojca w 1932; dziewięć cm wyk. w latach 1964-82. (7) Wnuk, dwóch synów. 26. (I) Makowski, Bołesław 1914 Grygajci, woj. wileóskie; od 1946 Michałówka, woj. olsztyńskie; krawiec. (2) Sąsiad, samouctwo. (3) Od 1931: ws, zt, dożynki, zarobkowe muzykowanie wędrowne. (4) 1945,46: ws. (5) 1931-39: cm+sk+ +hm+kl+tm (ws), cm+hm albo cm+sk (zt), 1945-46: cm+sk+ak, 1947-75 pp. (6) Cm, na których grał zakupił w 1931 i 1940. (7) Brak. �147 27. (I) Michnicwicz, Stanisław 1904 Zamchowo, wileóskie (Dzisna); od 1945: Mieszkowice, woj. szczecillskie; rolnik, krawiec. (2) Starszy brat, trzy miesiące nauki. (3) Od 1914: przygrywanie do tailca dzieciom, 1920-39: ws, zt, kolędowanie, chodzenie z lałymkami. (4) 1945: ws; 1988-95: turnieje w Gryfinie. (5) 1920-39: cm+sk+tr+tm(bn)+Cb (ws), cm+sk (zt); 1945: cm+sk+hm+tm. (6) Pierwsze cm wyk. w 19 I4, drugie - 1928, trzecie - 1930 używane do 1995 roku (7) Dwie wnuczki. 28. (I) Misun, Władysław 1920 Wardomicze Nowe, wileóskie (Wilejka); od 1946: Gubin, woj. zielonogórskie; rolnik, krawiec (zmarł w ł 989). (2) Wuj; grał także na akordeonie. (3) Od 1931: zt. (4) 1945-56: zt, ws. 1988,89 - turnieje w Glyfinie. (5) 1931-39, 1945-56: cm+sk+akordeon+perkusja (ws), cm+akordeon (zt); od 1957: ak+dwa saksofony+perkusja. (6) Pierwsze cm od wuja, drugie wyk. z niemieckim stolarzem w 1946, używane do 1989. (7) Dwóch synów. 29. (I) Mojsak, Edward 1925 W inkowce, woj. nowogródzkie (Lida); od 1948: Gryfino, woj. szczecióskie; nauczyciel muzyki. (2) Ojciec; gra także na sk, akordeonie, fOłtepianie. (3) 1936-39: zt, ws, chrzciny. (4) Od 1957: zespoły regionalne. Zbieracz melodii ludowych, publikuje zapisy m.in. z Wełtynia, Chojnej, 8artkowa. (5) 1936-39: cm+sk+bn; szkolna orkiestra: mandoliny+ +gitary+cm; 1975-80: troje cm+sk+kl+bn (reprezentacyjna kapela woj. szczecillskiego). (6) Cztery cm wyk. w latach 1970. Kilkanaście cm wyk. w latach 1980. i 1990. (7) Autor S::koly Kły na Lymbalach, (Szczecin 1991), ok. 30 uczniów w lok. szkołach, organizator klasy gry na cymbałach w Gryfinie. 30. (I) Ozdoba, Szczepan 1912 Lukawica, woj. kieleckie, od 1921: Czerniaty, woj. wilellskie (Postawy); od 1945: Kętrzyn, woj. olsztyóskie; rolnik, stolarz, bednarz, felczer, lutnik. (2) Ojciec; gra także na sk. (3) Od 1930: ws, zt. (4) 194577: pp, od 1978: fp - Lidzbark Warmióski. (5) 1930-39: dwoje cm+sk+bn (kapela rodzinna). (6) Pierwsze cm od ojca, dwoje cm wyk. w latach 1930., 12 cm, 10 sk wyk. w I. 1960. i 1970. (7) Wnuk. 31. (1) Pacuk, Jan 1921 Holownicze, woj. nowogródzkie; od 1945: Zdziechowice, woj. tarnobrzeskie; kierowca, palacz. (2) Sąsiad, potem samouctwo. (3) Od 1935: ws, zt. (4) 1945-48: ws, zt; od 1973: pp.; 1979, 1983, 1989-92: fp, Kazimierz nad Wisłą, Gryfino, Janów Lub. (5) 1935-39: cm+sk+hm+bn; 197989: cm solo lub dwoje cm. (6) Dwoje cm wyk. w latach 1930., czworo - po 1973. (7) Dwóch kuzynów. 32. (I) Paszkiewicz, Antoni 1916 Rukojnie k. Wilna; od 1958: Legnica; cukiernik, strażak. (2) Sąsiad, potem samouctwo. Grał także na akordeonie i trąbce. (3) Od 1932: ws, zł. imieniny, chrzciny, procesje, pochody. (4) 1945-57: zt, ws (na Litwie); 1958-84: pp. (5) 1932-39: cm+sk+hm+tm; 1945-57: cm+ak; 1958-84: cm solo. (6) Tylko jedne cm zakupione w 1926 roku i używane do 1984 roku, ofiarowane do Muzeum w Jaworze k. Legnicy. (7) Brak. �148 33. (I) Pawluszkiewicz, Antoni 1909 Oszmiana. woj. wilcllskie: od 1946 Lidzbark Warmillski, woj. olsztYllskic; stolarz. (2) Samouk. (3) Od 1924: ws. z1. grał także na sk. (4) 1945-70: pp. od 1971: fp. nagrania dla rozgłośni radiowej w Olsztynie. (5) 1924-39: cm+sk+hm+kl+tm (v\is). cm+sk (z1). 1945-70: solo lub 2 cm. (6) Ok. 15 cm wyk. w latach 1946-1983. (7) Od 1975 ok. 20 uczniów w lok. szkołach. 34. (I) Przychodny, Jan 1922 Wolica, woj. tarnopolskic (Podhajce); od 1945 Oborniki Śląskie. woj. wroclawskie; rolnik. kierowca. (2) Starszy brat; później samouctwo. (3) Od 1934: ws, zl; grał także na klarnecie w orkiestrzc dętej. (4) ł 945-79: pp lub klarnet; do 1990 saksofon w różnych zespolach; od 1980: rp (cm), np. Kolorowe Wsie, Dni Turystyki. 7. bratem Stcl~lIlem towarzyszenie cm+sk zespołowi śpiewaczemu z Obornik ŚI. (5) 1934-39 i po 1980: cm+sk+bn lub (od 1983): cm wymiennie z kl+2 sk+ak+Cb: sk Icm (fp): 1992 (turniej \\ Gryfinie): solo. Do 1990 roku grywał na ws w skladzic saks. tenor, saks. alt .. ak. perkusja. lr. (6) Tylkojedne cm. na których gra od 1934. (7) Brak. 35. (l) Przychodny, Stefan (brat Jana) 1919 Wolica. \\-oj. tarnopolskie (Podhajce); od 1945 Bagno (Oborniki Śląskie), woj. wrocławskie: rolnik. (2) Samouk. Gra także na sk. (3) Od 1934: z1. ws. (.f) 194:'.46: \vs. /1: od 1980: fp. pp. (5) 1934-39 i po 1980: cm+2 sk+bn lub cm+ak+tr+bn. (6) Tylko jedne cm wyk. według wzoru z 1934. (7) Wnuk. 36. (I) Rodziewicz, Karol 1927 Wilejka. woj. wiblskie: od 1945 Chclm: robotnik. (2) Samouk. (3) pp. (4) 1946-65: z1. ws: od 1987: rp. (5) 1946-65: cm+ak+saksofon+tr+pcrkusja: od 1987: solo. (6) Troje cm \\yk. 1946. 1950. 1987. (7) Dwóch synów. 37. (I) Sielicki, Franciszek 1924 Mikulino. woj. \\ikllski~' (Wikjka); od 1945 Walów, woj. wrocławskie; robotnik. stolarz. portier. (2) Dziadek. starszy brat. (3) pp; grał także na gitarze; od 1938: zt. (4) IlJ45-47 z1. \\s; od 1978: fp, Dni Seniora, 1988: turniej w Gryf~nie. (5) 1938.39: CIll I ski kl+ak: 1945-47: crn+sk+ +tr+ak+tlll; od 1978: cm+sk+ak+bn. (6) Cm \ld \\. illccntego Kaduszkiewicza. wyk. w 1972. nadalu7ywane. (7) Syn. 38. (I) Sipowicz, Justyn 1913 Miary. \-\oj. \\ ilcllskic: od 1947 Mieszkowice. woj. szczeciilskie; rolnik. krawiec. (2) Sąsiad. (3) 1928-39: z1. ws. imicniny. (4) 1945-87: tylko ak, 1988-95 turnieje w Gryt~nie. (5) 1928-39: cm+sk+hm+kl+tr+ +bn (ws), clll+sk lub clll+hlll (zt). (6) Troje Clll wyk. w 1928, 1988. 1989. (7). Brak. 39. (l) Siwicki, Antoni 1928 Lyntupy, woj. wilellskie (Świ<;ciany); od 1946 Kętrzyn woj. olsZlyilskie: szewc (zlllarł w 1988). (2) Starszy brat; graf także na sk (z nut). (3) pp. (4) 1945-47: zt, 1948-70: pp. od 1971: także lok. fp. (5) 1945-47: cl11+(2)sk+tm, 1971-1988: cm+ (2)sk. (6) Troje CIll wyk. z bratcm Józefem w 1978-82. (7) Siostrzen iec. �149 40. (I) Siwicki, .Jbzef (brat Antoniego), 1916 Lyntupy, woj. wileńskie (Święciany): od 1946 K<;trzyn woj. olsztYl1skie: nauczyciel. (2) Samouk, gra także na sk (z nut). (3) Od 1928: Zl. kilka ws. (4) 1945-47: zt, 1948-70: pp, od 1971: także f11.(5) 1928-39: c1l1+2 sk+Cb: 1945-47: cl11+2 sk+tm, 1971-1988:cm+(2)sk. (6) Troje cm \\yk. 1978-82, wyk. także kilkoro sk. (7) Siostrzeniec. 41. (I) Sobolewski, Dominik 1924 Góry. wilCl'lskic: od 1948 Pozezdrze, woj. suwalskie, od 1961 Giżycko. woj. suwalskie; rolnik. robotnik. (2) Ojciec; potem K. KuncewicL. (3) Od 1934: pp. (4) 1945-48: zt. od 1978: fp - Węgorzewo, Kazimierz. Grylino: od 1983 solowa gra zarobkowa nad jeziorami, na statkach. (5) 1934-39 i 1945-47: cm+sk; od 1978:soI0. (6) Nie wyk. cm samodzielnie, d\\(1je cm zakupi,mych od 1\. Rartkicwicza i K. Kuncewicza. (7) 8rak. 42. (\) Suchorolski, Antoni \92 J Skorodyilcc. woj. tarnopolskie (Czortków), od 1947 Warszawa: I"Olnik. cmerytowany oficer łączności Ił Armii WP. (2) Starszy brat. (3) 1933-1939: ok. 100 ws. zt: gral także na ak, sk. i trąbce w orkiestrze dętej. (4) Od 1986: pp i występy solowe w kościołach. szkołach. na podstawie umowy z. Warszawskim TO\.varz.ystwem Muzycznym gral wok. 200 przedszkolach: od 1989 fp - Gryfino, Kazimierz, W~gorzewo. (5) 1933-39: cm+sk+tr+ +kl+Cb (kapela rodzinna): od 1986: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1986; w latach 1990. wyk. troje (starszy brat wyk. osiem cm). Udział w konkursie na budowę instrumcntów ludowych organizowanym przez Muzeum Ludowych Instrumentów luzycznych w Szydlowcu (1995). (7) Bczpośrednio nikt konsultowała się z nim cymbalistka Marta Stanislawska. absolwentka Akademii Muzycznej w Warsza\\le. ·0. (I) Suz)'lIowicz, Waclaw 1916 Korzyść, wilel1skie; od 1945: WeltY11, woj. szczecillskie: stularl (.,'marl w 1992 roku). (2) Wuj; jeden rok liczenia. (3) 19301939: ok. 90 \\s. I.t. (4) 1945-50: zt. dożynki. choinka dla dzieci, ok. 15 ws; 195174: pp. gral takie na pianinie: od 1975 lok. zespól IlIdowy, turnieje w Gryfinie. (5) 1930-39: cmłak (/t): clll+ak+sk+tm (ws); 1945-50: cm+ak+sk+bn; 1975-80: 3 cm+sk+kl+bn: od 1981: solo. (6) Troje cm wyk. w 1930, 1952. 1960; wyk. też bn. (7) Dwóch uczniów w sąsiedztwie. 44. (I) Szarecki, Piotr 1914 Sawiczóny, pow. Wilno: od 1958 Opole: stolarz, kolejarz. (2) Dziadek. ojciec. (3) Od 1928 ws. zt: akompaniament do łalymek, pochody 3-Maj()\\c; wystetPY w rozgłośni wileł1skiej 1935-36: grał także na sk, ak. gitarze. tm. (4) Od 1973 w zespole regionalnym przy klubie wojskowym, Iiunc koncerty. fp. Gryfino. (5) 1928-1939: cm+sk+ak+kl+kontrabas+tm: od 1973: cm+sk+ak+tm. (6) Gra na cm z XIX wieku. (7) Brak. 45. (I) Szpakowski, Franciszek 1908 Nowa Wilejka. wile11skie; od 1945 Kętrzyn. olsztYllskie: geodeta. stolarz. (2) Wuj, nauczyciel muzyki, samouk. (3) Od 1922: ws. zt. gral takLe na tr w orkiestrzc wqjskowej. (4) 1945-1950: ws, zt, od 1951 pp. (5) 1922-1939 cm+ak+sk (+kl+tr+tl1l); 1945-50: cm+ak+sk. (6) Pierwsze cm wyk. w 1922. drugie - 1981. (7) Brak. �150 46. (1) Tyczko, Marian 1924 Bielowo, wileI1skie (Braslaw); od 1945 Mieszkowice, szczeciI1skie; rolnik, kierowca, mechanik. (2) Ojciec, starszy brat, wytwórca cm. (3) 1937-39: ws, zt; gra także na ak, sk, mandolinie. (4) 1945-87 tylko ak. od 1988 fp, Gryfino. (5) 1937-39: cm+sk+ak+kl+perkusja. (6) Troje cm wyk. wg wzoru E. Mojskada w 1988, 1989. (7) Dwóch wnuków. 47. (I) Usinowicz, Bronisław 1914 Kudejsze, nowogródzkic (Lida); od 1945 Zgorzelec, jeleniogórskie; rolnik, urzędnik. (2) Lok. muzyk ludowy. (3) Od 1928 zt, pp, gra także na sk, ak. (4) 1946-50 tylko ak., od 1963 pp, od 1972 koncerty na cm w radio, TV, sanatoriach, fp, od 1990 grywa w Szwajcarii. (5) 1928-39: cm+sk+flet+bn; 1946-50: sk+ak.+pianino+perkusja; od 1972 cm solo. (6) Dwoje cm wyk. w 1963 i 1964, w tym jedne a 52 pasmach. (7) Ok. l O uczniów. 48. (l) Zając, Józef 1924 Kaczanówka, tarnopolskie (Skałat); od 1957 Giebułtówek, jeleniogórskie; rolnik, robotnik. (2) Samouk. (3) 1938-39: zt, chrzciny. (4) 1945-57 tylko ak.; od 1958 pp; gra także na sk i gitarze. (5) 1938-39: cm+sk, od 1958 cm solo. (6) Cm wyk. 1957, wyk. też bn. (7) Brak. 49. (I) Zienkiewicz, Kazimierz 1929 Rudobieść, wileI1skie (Święciany); od 1945: Lidzbark Wann., kierowca. (2) Starszy brat. (3) 1936-1939: zt dla dzieci. (4) 1945-70: pp, od 1971: fp, zt i imieninowe. (5) 1936-39: cm+sk; od 1971: cm solo lub cm+sk+ak+kl+bn. (6) Troje cm wyk. 1976-1982. (7) Wnuczka. 50. (I) Zioła Stanisław 1929 Balaharówka, tarnopolskie (Tłomacz); od 1945 Góralice, szczecillskie; rolnik. (2) Ojciec. (3) 1938-39: zt, tłoka przy kukurydzy (cm+bn); (4) 1945-75: ws, zt; od 1994 - cm solo fp., Gryfino, w 1997 i 1998 w Kazimieru n. Wisłą (nagrodzony); grywa także na sk i ak. (5) 1938-39: cm+kl+ 2 sk+bn; cm+bn; 1945-75: sax, tr, ki. banjola, ak - orkiestra rodzinna, bracia i ojciec. (6) Cm kupione przez dziadka, używane do dziś (ok. stuletnie). (7) Kilkoro uczniów. Podejmując temat kontynuowania tradycji muzycznych przcz Kresowców warto zwroCIC uwagę na kwestie, jakie stały się przedmiotem zorganizowanej w Pradze przez łnstytut Etnografii i Folklorystyki Czeskicj Akademii Nauk w 1995 roku konferencji "Nacjonalizm i regionalizm w muzyce ludowej i w badaniach nad muzyką ludową". Dyskutowano na niej m.in. a działalności kulturalnej, zwłaszcza muzycznej, Niemców sudeckich oraz Niemców z południowych Moraw i o jej wpływie na utrzymywanie tradycji wyniesionych ze stron rodzinnych, na spoistość grupy oraz jej aktywność. Jak wynika z referatu kompozytora i organizatora ruchu chóralnego Widmara Hadera, wygłoszonego na wspomnianej konferencjiiX, problematyka socjo-etno- Materiały znajdują się w druku. wcześniej Widmar I (ader opublikował //1111 S/lde/endell/schen lind Tradi/ionsvers/iindnis heli/e. w: I. SlIde/endell/sch /schechisches '\/lIsi!wylllpO.l'illlll 1991, 3() IX - 3 X 1991. Ak/llelle lexikw.raphische !-j·agen. lJeric!J1. Reg.ensburg. 1991, s. 33-42. Ponadto Ute Reichert-Flogel. Siidllliihrische Sing- lind SI)ie/sc!lIIr. -lO .J1l/we, Verlag. des Sudmahri18 MIlsikIeben �151 psychologiczna dotycząca upraWlal1la tradycji muzycznych przez Niemców sudeckich i innych przesiedlel1ców z b. Czechosłowacji, jest podejmowana dopiero w latach 1990. W dyskusj i m. in. podniesiono, że dopiero po 40 latach dostrzeżono w Niemczech na forum publicznym swoistość kulturową Niemców sudeckich, fakt wniesienia przez nich własnych tradycji kulturalnych. Główną przeszkodą w asymilacji przesiedleóców ("wypędzonych") w Niemczech Zachodnich były różnice językowe (dialektalne), zwłaszcza w Badenii-Wirtenbergii. Tam też najwcześniej powstały stowarzyszenia podkreślające przesiedleńczą tożsamość. Pragnienie ciągłości i potrzeba zachowania zbiorowej pamięci muzycznej sprawily, je jU? w obozach uchodźców w 1945 roku organizowano chóry. Miejsce "wypędzonych" w spoteczeństwie niemieckim wynikało z podwójnej motywacji: z jednej strony chcieli oni być normalnymi obywatelami w poszczególnych landach, z drugiej zaś zdecydowani byli podkreślać swoją odrębność grupową. Pełna asymilacja była akceptowana tylko na płaszczyźnie ekonomicznej, zaś w dziedzinie kulturalnej, duchowej deklarowano wolę zachowania odrębności. Stowarzyszenia śpiewacze (liczące nawet do 150 osób), grupy teatralne, chóry, orkiestry dęte, mają charakter bądź ponadregionalny (jako ogólnie przesiedlel1cze), bądź związane z określonym ziomkostwem (Egerland, Iglauer Insel, Siidmiihrisch, Bbhmerwald, Schlesisch, Stiddeutsch, Norddeutsch). Mogą być one zarówno centralizowane i wspierane administracyjnie (zespoły muzyczne w ramach Deutsche .fugend des Ostens, dziś przemianowanej na, nota bene, Deutsche Jugend il1 Europa), bądź funkcjonować lokalnie i samodzielnie, jak np. Eger- kinder Duddsackmusik. Chociaż centrum ożywianej tradycji stanowi pieśl1 ludowa, das Volkslied, to jednak poszczególne związki regionalne miewają specyficzny profil, np. muzyka instrumentalna w Egerland, taniec towarzyski i historyczny w południowomorawskich stowarzyszcniach, chóralny - w północnomorawskich i śląskich, np. Iglouer Singkreis. W ogólnym obrazie wszechstronność kultywowanej tradycji (muzyka tradycyjna-ludowa, popularna, taniec historyczny, twórczość kompozytorów XVIIIXX wieku urodzonych lub działających na dawnych terytoriach zasiedlonych przez Niemców) przyczynia się do tego, że przeważają obecnie zespoły młodzieżowe, złożone z potomków przesiedleóców. Fakt ten upodabnia funkcjonowanie tradycji Niemców bardziej do aktywności kulturalnej wśród mniejszości narodo\vych w Europie Środkowej i Wschodniej niż do związków i stowarzyszeń przesiedlellczych w Polsce, o przewadze starszej generacji, skupionych zwłaszcza na historii i pamięci. W odróżnieniu od polskiej, zdziesiątkowanej tzw. "repatriacji" z Kresów Wschodnich, pozbawionej najczęściej przedwojennej struktury społecznej, "wyschcn Lal1lbchalisratcs. (jcislingcn/Stcigc 1992. �152 pędzeni" zachowali jednak jednolitość, identyczność grupową, pozwalającą mówić raczej o przeszczepie niż o rozproszeniu. Muzyczne Stowarzyszenia Niemców sudeckich rozpoczę~y dzia~alność już w 1952 roku. a \\! 1965 roku sformułowano tezę, iż utrzymanie kulturalnego dziedzictwa niemieckiego ma przygotować przyszłą wymianę kulturową między Wschodem a Zachodem. Muzyczny charakter stowarzyszeó i związków (Die .)'udele/ldeulsc!len Sing- //lui Spielscharen) umożliwił pierwsze powojenne odwiedziny kraju rodzinnego z koncertami - Czech i Moraw w 1978 roku. Systematyczna współpraca niemiecko-czeska, owocująca publikacjami z wspólnych imprez naukowo-kulturalnych, datuje się od 1991 roku. Zapoznanie się z wydawnictwami Sudeckiego Instytutu Muzycznego w Regensburgu prowadzi do wniosku, że nurt ludowo-popularny stanowi tylko jeden z aspektów całości upowszechnianej kultury przesiedlcl]czej. Świadome uprawianie tradycji muzycznych umożliwiają zbiory pieśni drukowanych od II połowy XVIII wieku, powielane dziś w zeszytach lub ulotkach dla celów imprez przesiedleIlczych. Duża część muzyki instrumentalno-taneClncj datuje się z czasów monarchii austro-węgierskiej (m. in. lendlery, polki. polka-mazurka. muzyka salonowa, operetkowa), co rzutuje na ponadnarodowy profil tradycji muzycznych Niemców Sudeckich. Obok ram instytucjonalnych, konieczni okazują się przewodnicy, którzy obok własnej aktywności muzyczno-kompozytorskiej zajmują się organizacją i promocją zespołów muzycznych. Przesiedlellczo-niemieckich zespołów muzycznych jest w Europie co najmniej dwicście. Nicktóre mają własne wydawnictwa fonograficzne, ich dystryhucja ma jednak charakter głównie lokalny. Caly ruch kulturalno-muzyczny opiera się na dolml\\ olności. nic ma honorariów za występy czy organizację. W dziedzinie wykonawstwa pieśni ludowych istnieje szerokie spektrum od prostych dwugłosów do opraCOWał] konccl1owych. Występy odbywają się w strojach szytych samodzielnie wedlug starych wzorów. Mają też miejsce wspólne koncerty czeskie i niemieckie, choć kulturę Niemców Sudeckich traktuje się także samodzielnie, bez styku z czeską. Rzeczywistość kulturowa zespo~ów jest ,.bogata i otwarta" (W. Hader). Dotyczy to także zagadnienia tzw. "autentyzmu". zwłaszcza w zakresie muzyki dętej. Jak jednak pokazują doświadczenia z kontaktów z publicznością, znacznie większą popularnością cieszą się, jak dotąd, nowsze aranżacjc niż wykonania zgodne z wzorami minionymi. Wersje historyczne adresowane S<lhardziej do znawcó\\ niż do miłośników. Elementami tradycyjnymi bywaj'l więc raczcj uhiory muzyków niż produkcje muzyczne, dopasowane do gustów szcrokiej puhliczności. Strategia komercjalizacji zdaje się działać tu bardzicj bezvvZględnie aniżeli w Polsce. Gdybyśmy porównali funkcjonowanie tradycji llIuzycznych Nicmców Sudeckich lub poludniowomorawskich z grupami post-przesiedlcóczymi w Polsce. to wydaje się, że jedynie Górale Czadeccy wykazuj'l pewnc cechy wspólne. �153 Znaczna jest u Górali reprezentacja młodzieży, znaczny współczynnik międzynarodowy (rumUllsko-ukraińsko-słowacko-polski), dość wczesne uformowanie się zespołów (lata 1960.), wreszcie defensywno-autopromocyjny model funkcjonowania w otaczającym, nie zawsze sprzyjającym środowisku społecznym. Nie ma jednak w ruchu Górali Czadeckich nurtu profesjonalnej kultury muzycznej. Tym, co łączy zarówno polskie jak i niemieckie tradycje przesiedleńcze to pielęgnowanie lirycznego wizerunku małej ojczyzny. Heimatpjlege jest w Niemczech zawsze pozytywnie oceniane w odróżnieniu od naznaczonych pejoratywnie pojęć zakoJlczonych na -iSlIIlIS (np. Nationalisl11us). Trzeba jednak dodać, że popularne tradycje muzyczne Niemców sudeckich, morawskich, czeskich i śląskich zostały w znacznym stopniu wypełnione XIX-wieczną muzyką autorską, salonową, wodewilową, co ułatwiło zaistnienie tej przesiedlellczej kultury muzycznej wobiegu kultury masowej, z natury traktującej aspekty narodowe bądź jako dekorację, bądź jako kwestię w ramach tolerowanego limitu. Odrębność Górali Czadeckich wobec kultury masowej jest znacznie większa, tzn. tradycja tych Górali funkcjonuje wśród nich samych obok uczestnictwa w kulturze masowej jest to przykład zjawiska compartmentalization, ,,(prze )działowości" - podczas gdy muzyka Niemców sudeckich, mieszcząc się w zasadniczym nurcie kultury masowej, przydaje jedynie specyficzne barwy dla IJeilllatpjlef,;c. Młodzież z zespołów muzycznych w Niemczech zajmuje się ponadto tym, czym w Polsce towarzystwa miłośników ziemi, np. zabytkami, porządkowaniem cmentarzy na ziemiach rodzinnych. Muzykowanie w niemieckich organizacjach przesiedlel1czyeh prowadzi więe do aktywności wybitnie społecznych. Wschodnio-kresowe polskie tradycje muzyczne, przypominane na Ziemiach Zachodnich i Północnych, ograniczają się w zasadzie do bloku pieśni historycznych, balladowych, wojskowych, patriotycznych oraz do ponadnarodowego (w ramach Cesarstwa Rosyjskiego i Monarchii HabsXIV OGÓI-NOPOI.SKI FESTIWAL KAPEL I ŚPIEWAKOW LUDOWVOH burgów II połowy XIX wieku) KAZIMIERZ 2" - 29 VI '''.0 R. repertuaru cymbalistów wilellskich i wschodniogalicyjskich, �154 aczkolwiek część tych tradycji narosła lokalnie wokół miast i dworów. Wodróżnieniu od Niemców sudeckich prawie całość tradycji kresowych, podtrzymywanych przez ruch kulturalny i amatorski, opiera się na przekazie ustnym. Trzeba też podkreślić niesynchroniczność powrotu (reinwencji) tradycji - w Niemczech od początku lat 50., w Polsce od 1980 roku. Należy tu wreszcie dodać, że ożywienie czesko-niemieckich kontaktów kulturalno-muzyczno-retrospektywnych jest prostym usuwaniem skutków wojny i likwidacją - po zmianach polityczno-społecznych - nienormalnych, zwłaszcza w warunkach rewolucji komunikacyjnej, blokad i barier. Wymianie kulturalnej czesko-niemieckiej sprzyja ciągłość granicznego status quo z okresu międzywojennego (aczkolwiek decyzje o wysiedleniach Niemców podjęły władze czechosłowackie). Tego ułatwienia nie ma w przypadku relacji polsko-niemieckich, w których pomimo polityczno-prawnych rozstrzygnięć i potwicrdzeó oraz międzynarodowo usankcjonowanych wysiedleJl niemieckich, istnieje pewna infrastruktura obaw. Za pomyślną raczej oznakę dzisiejszych czasów możnaby uznać, że nie terytorium, ziemia, Lebensrawl7, jest w polityce aksjomatem, lecz raczej wzrost ekonomiczny i system bankowy. Piotr Dahlig FROM TilE RESEARCH ON MUSIC TRADITIONS IN 1'111:WEST AND NORTH OF POLAND. THE DULCIMER PLA YERS (Summary) Musical traditions of the transplanted populntion from the eastern territories of interwar Poland have been poorly documented. \n 1982-1995. I carried out Ikld-investigations of hammered dulcimer players in this displaced population. I recorded liliy musicians. horn between 1903 and 1936. Fourty-sevcn of them were already playing dulcimer in the 1920s and )930s. The history of dulcimer players can be divided illlo Iwo periods: interwar and post-war. The latter has three pha~es: 1945-1949 (continuation). 1950-1970 (isolation). 1971- (revival). The union of the instrument making and playing remained (and still remains) a distim:tive kature of the dulcimer players' group. In 1945-1947 the musicians had a stabilizing rok in thc new social environment. the more so as modern bands were usually lacking. Slight political changes in the I970s. administrati\e reforms in ) 975 and new culture centn:s have wntributed to revival of local traditions for public performances. The revival was connected with a modilieation of the Illusic practice. The traditional peasant performance practice ofthe dulcimer within a band I~l(lcd into the background and was partly replaced by individual solo perliJrmanee inspired also by the romantic poem /'an Tadell.\"= by Adam Mickiewicz. A regionalization of performance practice has emerged in three variants of the revival process: I. Identity renewed. The largest group of dulcimer players is still in the northeast. This group has retained the scparate feature of rescttlers from the Vilnius region (Wi/nil/kil. They were ..discovered" by the broadcasting worker (Maryna Okęcka-Bromkowa) in the end of the 1950s. by an inąui!) published in the local press in Olsztyn and started their public concerts in 1971. Sinee 1978 they meet at a special yearly 1Cstival in Lidzbark Warmiński. All except one play solo and regularly construct dulcimers. 2. Assimilation. The small group in Silesia 1~t1lsunder a general catego!) �155 ofn:settlcrs li'om the cast (/ah/lgo\l'(\'). With their dulcimers. they ollen join popular bands or vocal ensemblcs. the members ofwhich descend fi'om ditlerent regions. The dispersal ofmusicians resulted in e"perimenls in the dulcimer's construction and tuning system. 3. Leadership and education. Since 1975. the group in Western Pomcrania has emergcd thanks to thc initiative of a local teacher (Ed\\ard Mojsak) \\ho slaJ1ed a elass in dulcimer playing at the local school (Grytino 1983) and organized mectings of the dulcimer players sinee 1988. The meetings in Gryfino reveal two styles of playing .- the more traditional melodic perCormanee with the prevalence of the right hand and the hannonic one \\hcre both hands arc se\lslanding. This dualism is connected with mcthods of learning-teaching either by car (the melodic style) or by note (the hannonic style). Tram·fated by P. Dah/ig � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/718f3894e25e6c295122276822fc7da7.pdf e5d1e7a15283d4fab7ba56ebfae86585 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2214 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource obrzedy żniwne Białostockie - obrzędy żniwne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2057 Title A name given to the resource Tradycyjne zwyczaje i obrzędy żniwne na Białostocczyźnie / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.193-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gaweł, Artur Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82, ł 998 ARTUR GAWEL l3iałostockie Muzeum Wsi TRADYCYJNE ZWYCZAJE I OBRZĘDY żNIWNE NA BIAŁOSTOCCZYźNIE W całorocznym cyklu prac gospodarskich żniwa zajmowały niewątpliwie miejsce naj istotniejsze. W przeszłości zebranie odpowiedniej wielkości plonów zbóż zapewniało rodzinie wiejskiej utrzymanie aż do następnych zbiorów. Nie dziwi więc, że właśnie ze żniwami wiązało się stosunkowo najwięcej obrzędów i zwyczajów o charakterze rolniczym, wystarczy wspomnieć, iż samo zakOllczenie sprzętu zbóż miało wyjątkowo uroczysty charakter święta plonów. Opracowanie niniejsze jest próbą zarysowania przebiegu żniw na wsi białostockiej, ze szczególnym zwróceniem uwagi na ich kontekst obrzędowomagiczny. Zachodzące przemiany społeczno-ekonomiczne przyczyniają się do szybkiego zaniku dawnych, kultywowanych niejednokrotnie przez wieki, działal1 obrzędowo-magicznych, przy czym zadziwiająca jest dynamika tego procesu w okresie powojennym. Na oczach jednego pokolenia dokonał się wprost niezwykły przełom w zakresie przemian narzędzi i technik zbioru zbóż. Zmiany przebiegały paralelnie z przeobrażeniami w zakresie obrzędowości. Wynikiem tych procesów jest znaczne zubożenie, jeśli nie całkowite zarzucenie, dawnych zachowałl obrzędowo-magicznych związanych ze żniwami. Stąd też obraz żniw tu przedstawiony należy już do przeszłości, która szybko odchodzi w zapomnienie. Brak pełniejszego opracowania tego tematu dla obszaru Białostocczyzny skłonił autora do podjęcia badaJl terenowych, których rezultatem jest niniejszy artykuł. Podstawę źródłową stanowią wywiady przeprowadzone w kilkudziesięciu miejscowościach położonych na obszarze województwa białostockiego w latach 1993-1996 (zob. mapa I). Informatorzy należeli w większości do osób starszych, w wieku powyżej sześćdziesięciu lat. Pozyskane materiały odnoszą się więc w zdecydowanej mierze do okresu międzywojennego. Uzupełnieniem zebranych materiałów terenowych są informacje zaczerpnięte z literatury, przy czym, jak już wyżej wspomniano, nie istnieje całościowe opracowanie poświęcone obrzędowości żniwnej na wsi białostockiej. Najpełniejszy obraz zwyczajów żniwnych zawarty jest w pracy S. Dworakowskiego, która obejmuje swym zasięgiem obszar powiatu wysokomazowieckiego w granicach z okresu międzywojennego, a więc leżącego prawie całkowicie poza granicami obecnego województwa białostockiego!. Wiele I S. Dworako\Vski. Ku//ura spo{ec::na {udll wiejskiego na MazowszII nad Nanvią. cz. I. Zwycaje doroc::ne i gospodarskie. Bialystok 1964. �194 Mapa I. Mi.:jscowości objęte badaniami ter.:nowymi. __ - " ,-,,- "1 ,---,J !.,--- -- -"\ . :'- '\ 2 l o • 3 \ • ~! 15 1 i ~ o 17 • , 7~ 80~ 9.\ 18 \ SOKÓLKA l!) 0 22 o 28 o 27 o \ i "'11 2930 o o J" J20\. . " ", J3o\ 34 • " .-, , "'-"',.42 BIALYSTOK '-, oJ6 " . ,, fi 37. V i8J.941 t \ / , 62 I 607 \86,9 7.J ~4 J _...J O 10 . 070 7} -77 " 71 "9 ~l \. i "'\ .~o.J. l " ,/ ~.••. t: ' \. \ 6i. I -76 1 4,1 :,\JI f l i\. JSe ," 'LAP ~. &J SIEMIAn'CZ£ " • / ./'. 84~." i 86 ! 71 "" Y / ../' .... •...•....•.• ..•~ -~ i i .~ _.- GRANICA P.\ŃSlWA - - - GRANICE WOJEWÓDZIW ~ W1J MIElSCOWOSCI PONAD 100000 MlESZKANCOW @ WIĘKSZE MIEJSCOWOŚCI o M/EJSCOWOSCI. Z KTÓRYCH POCHODZĄ INFORMACJE Oznaczenia: I. Dąbrowa Bia/ostocka; 2. Nowy Dwór; 3. Sidra; 4. Milenkowce; 5. Bieniasze: 6. Mieleszkowce; 7. Kowale: 8. Kuźnica: 9. Nowodziel; 10. Zabicie: II. Karpowicze; 12. Suchowola; 13. Wólka; 14. P%min: 15. Brzozowa; 16. Janów: 17. Korycin: 18. D/ugi Lug: 19. Kalinówka Królewska: 20. Kalinówka Kościelna; 21. .Jasionówka: 22. Stare Krasne; 23. Łubianka; 24. D/ugołęka; 25. Knyszyn; 26. Krypno; 27. Kopisk 28. Wierzchksie; 29. Szudziałowo: 30. Pierożki: 31. Ostrów Południowy; 32. Krynki: 33. Ozierany Małe; 34. Szaci/y: 35. Gródek: 36. Mieleszki; 37. Topolany; 38. Micha/owo; 39. Oziably: 40. Podozicrany: 41. Stara Luplanka; 42. Kruszewo: 43. Kowale: 44. Juchnowiec Dolny: 45. Krynickie: 46. Zabłudów: 47. Ryboly; 48. Paw/y; 49. Kaniuki: 50. Soce: 51. Ploski: 52. Gorodczyno: 53. Narew: 54. Tyniewicze Wielkie: 55. Klejniki; 56. Lopuchówka: 57. Wólka: 58. Kulowa; 59. Krzywiec: 60. Eliaszuki; 61. Kapitańszczyzna: 62. Olchówka: 63. Narewka; 64. Zaluskie Koronne; 65. Saki: 66. Czyże; 67. Orla; 68. Reduty; 69. Dubiczc-Toti/owce: 70. Dubicze Cerkiewne; 71. Czechy Orlańskie; Kleszczcie; 73. Olędy: 74. Spieszyn: 75. Osmola: 76. Żery-Czubiki; 77. Grodzisk: 78. Kamianki; 79. Stadniki; 80. Ślcdzianów; 81. Korzeniówka Duża: 82. Drohiczyn; 83. NurzecStacja; 84. Klukowicze; 85. Mielnik; 86. Niemirów. n. �195 informacji zawiera artykuł Z. Glogera, w którym zamieszczony jest opis dożynek w okolicach Wizny, Tykocina i Suraża2• Na zróżnicowanym etnograficznie obszarze Białostocczyzny można, znacznie upraszczając, wyodrębnić dwie jego części - wschodnią i zachodnią, różniące się między sobą tradycjami osadniczymi, językiem oraz religią. Owo zróżnicowanie znajduje również odniesienie w sferze zwyczajów i obrzędów rolniczych, w tym oczywiście i żniwnych. Opracowanie niniejsze opiera się w głównej mierze na materiałach zebranych w części wschodniej, na co złożyły się przede wszystkim dwa powody. Po pierwsze, część wschodnia jawi się jako obszar, gdzie zachowało się najwięcej zachowaJ) obrzędowo-magicznych związanych ze żniwami; po drugie, wybór ten wynikał z faktu istnienia wspomnianego opracowania Dworakowskiego dla części zachodniej. Opracowanie składa się z dwóch części. W pierwszej omówiono przebieg żniw i zwózki zboża wraz z opisem narzędzi żniwnych, w drugiej obrzędy i zachowania magiczne podejmowane w trakcie żniw, dożynek oraz zwózki zboża. 1. Przebieg żniw i zwózki zboża. Charakterystyka narzędzi żniwnych Przed przystąpieniem do właściwego opisu przebiegu żniw na wsi tradycyjnej, należy choćby pokrótce scharakteryzować panujące ówcześnie sposoby gospodarowania ziemią. Do końca lat dwudziestych XX wieku dominującym systemem uprawy roli była trójpolówka, ściśle powiązana z szachownicowym układem pól. W systemie trójpolówki istniały liczne odmiany sposobów uprawy ziemi, przy czym najpowszechniej występowała trójpolówka z ugorem, zwana też zbiorową. Grunty wsi były podzielone na trzy części: pole zasiane zbożem, część przeznaczona do uprawy ,jaryny", tj. warzyw i ziemniaków oraz ugór, który był wykorzystywany jako pastwisko. Wszyscy gospodarze stosowali z góry określony płodozmian, zasiewali zbożem jedno pole, podzielone na długie, liczące nawet kilka kilometrów pasy należące do poszczególnych gospodarstw. Pasy te, zwane w części wschodniej Białostocczyzny "płoskami", a w zachodniej "rezkami", miały różną szerokość, bogatsi posiadali od jednego do kilku "ucząstków" (pasy ziemi o szerokości około I5 metrów), biedniejsi pół "ucząstka" lub tylko jego ćwiartkę'. Taki układ pól sprzyjał utrzymywaniu się tradycyjnych sposobów uprawy ziemi, a tym samym utrudniał lub wręcz uniemożliwiał wprowadzanie jakiejkolwiek modernizacji. Praca żniwiarzy na wspólnym polu przyczyniała się do podtrzymywania silnych więzi społecznych w wymiarze lokalnym. Powszechne było występowanie pomocy sąsiedzkiej, Z. (linger. Ohr::f;'dy rolnic::e! ... Biblioteka Warszawska" t. 2. 1867. , Powszechnic znane było przysłowie mówiące: ,.Z połowinki (tj. polowy lIc::qstka) ni chleba, ni miakinki" (lIliakinku -- plewy). 2 �196 zwanej "tłoką,,4. Komasację gruntów rozpoczęto wśród gospodarstw należących do drobnej szlachty jeszcze przed 1 wojną światową, do kOJlca okresu międzywojennego skomasowano grunty rolne mniej więcej po linię wyznaczoną przez Suchowolę, Białystok, Bielsk Podlaski i Siemiatycze. Natomiast na wschodzie, co prawda w wyjątkowych przypadkach, szachownica utrzymywała się do lat siedemdziesiątych. W tradycyjnej gospodarce najpowszechniej uprawianym zbożem było żyto, które nie wymagało zbyt dobrych gleb, co w przypadku Białostocczyzny odgrywało istotną roJę. Drugą z kolei uprawą zbożową był owies, dalsze miejsca zajmowały jęczmień i pszenica. Tradycyjnymi uprawami były również gryka i proso; jako ciekawostkę można przytoczyć informację mówiącą, że niektóre tereny wokół Jałówki (gmina Michałowo) były tak nieurodzajne, iż uprawiano tam tylko grykę, a mieszkańców tych obszarów zwano "gryczannikami". Do końca okresu międzywojennego uprawiano prawie wyłącznie zboża ozime, jare weszły szerzej w użycie po II wojnie światowej. Czas rozpoczęcia żniw wyznaczony był dojrzałością ziaren zbóż, a mówiąc ściślej żyta, które zbierano jako pierwsze. Ziarno nadające się do zbioru powinno być twarde i białe, a słoma żółta. Zboże nie dojrzewało równocześnie na całym zagonie, lecz najwcześniej na nasłonecznionych stokach, nieco później w ocienionych dolinach, co miało wpływ na wybór miejsca zażynku. Żniwa rozpoczynano zazwyczaj w pierwszej połowie lipca, aby spożyć chleb z nowego ziarna do połowy tego miesiąca w myśl powszechnie znanego przysłowia: "Na Pietra baba nowoho chleba napiekła,,5. Inne ludowe przysłowia określające czas trwania żniw mówiły: "Na Anny i Borysa chleba najiszsia i za sachu bierysia"Ó oraz "Na Małgorzata chleba pełna chata,,7. Dość często zdarzało się, że w razie braku mąki do wypieku chleba, nie czekano aż całe zboże dojrzeje, lecz zżynano kilkanaście snopków zboża nie w pełni dojrzałego, z których ziarna pieczono chleb. Zebrane informacje wskazują, iż właśnie pilniejsza potrzeba pozyskania ziarna do wypieku chleba powodowała, że żniwa w gospodarstwach chłopskich odbywały się nieco wcześniej niż w dworskich. Sprzęt żyta trwał zwykle około dwóch tygodni, po jego zakończeniu przystępowano do żęcia jęczmienia, owsa i pszenicy, a na końcu prosa i gryki, co w sumie trwało jeszcze ponad miesiąc. 4 Taką pracą jednoczącą całą społeczność wiejską w granicach parafii były żniwa na polach należących do osób duchownych zarówno wyznania katolickiego. jak i prawosławnego. 5 Dzień św. Piotra przypada IV kalendarzu gregoriańskim 29 czerwca. według kalendarza juliańskiego 12 lipca. 6 Św. Anna - w kalendarzu gregoriańskim 26 lipca. wedlug kalendarza juliańskiego 7 sierpnia. 7 Św. Małgorzata - w kalendarzu gregoriańskim 17 lipca. według kalendarza juliańskiego 30 lipca. �197 Pracę rozpoczynano rankiem, jednakże nie wcześniej niż znikła rosa. "Żeńcy", bo tak najczęściej zwano żniwiarzy, ustawiali się w określonym porządku - na czele stawała kobieta naj sprawniej żnąca, zwana "postacianką". W okolicach Bielska Podlaskiego nosiła ona miano "postuplanki", natomiast w miejscowościach między BraJ1skiem a Drohiczynem "postatnicą". Znacznie rzadziej spotkano również określenia "przodownica"s, a także "postać,,9. Ostatni z podanych terminów używany był niegdyś do określania pola ze zbożem1o. "Postacianka" była lepiej opłacana niż pozostali żniwiarze, za co była niejako zobowiązana do utrzymywania szybkiego tempa pracy. Zdarzało się, że nie wszystkie osoby za nią nadążały, trzeba było bowiem utrzymać nie tylko odpowiednie tempo, lecz także zachować dokładność w pracy. Gospodarz często przychodził na pole, aby sprawdzić, czy nie pozostawiono zbyt wiele kłosów na ściernisku. Żniwiarz, który "żął nieczysto,,11 nie był ponownie wynajmowany. Pracę przerywano, aby spożyć posiłki. Przed południem spożywano "podobiadek", około południa "obiad", zwany też przez starsze osoby "połudzień", po południu "podwieczorek". Często spożywano tylko jeden, obfitszy posiłek około południa. Posiłki przynoszono w pole w glinianych naczyniach, najczęściej były to dwojaki. Starano się, aby w jednym naczyniu była potrawa kwaśna, w drugim zaś mleczna. Na "podobiadek" spożywano zazwyczaj słodkie bądź kwaśne mleko, chleb i ser. Obiad składał się z ziemniaków lub kaszy, do których dodawano kiszone ogórki lub kapustę, rzadziej mięso i wędliny. Zestaw potraw spożywanych na podwieczorek nie różnił się od tych, jakie zjadano na "podobiadek". Uogólniając można stwierdzić, iż skład posiłków zależał od majętności gospodarza, który wynajmował żniwiarzy, im był bogatszy, tym większy był udział potraw mięsnych. Podstawowym narzędziem żniwnym, aż do końca okresu międzywojennego, był sierp. Sierpy były wyrabiane przez kowali wiejskich, dopiero w okresie międzywojennym zaczęły pojawiać się wyroby fabryczne. Wśród kowali ist8 M.in.: Ślcdzianów. gmina Drohiczyn: Załuskie Koronne. gmina Brańsk; Długi Lug, gmina Korycin. 9 M.in.: Czechy Orlańskie. gmina Dubicze Cerkiewne: Spieszyn. gmina Brańsk. 10 Z. Gloger podąje: ..Postacią nazywa się cały rząd żniwiarzy i przestrzeń pola ze zbożem, którą oni żmlC zajmują. pas/a/nica zaś bierze swą nazwę od tego, iż żnąc na przodzie, prowadzi niby całą postać. jest jakby jej przełożoną, bo pierwszą w postaci, dąje j"j przykład". Z. Gloger, op. cit .. s. 275. Warto jeszcze dodać. iż zwycząj nazywania •.postacią" osoby idącej na czele wszystkich pracowników przeszedł także i do innych prac polowych, np. kopania ziemniaków. Zwykle jest to właścicielka pola lub osoba lepiej opłacana. którą wybierano ze względu na umiejętność szybkiej pracy. W czasie wyboru mówi się: •.Ty stąjesz na postać", Korzeniówka Duża, gmina Siemiatycze. \I Topolany, gmina Michałowo .. .Jak ktoś wynajmował żeńców. to patrzył jak żną; jak zboże borchali. to ich po jednym dniu pracy. po zapłacie. odprawił". Kalinówka Kościelna, gmina Jasionówka. �198 niała specjalizacja w zakresie wykonywanych usług. W każdej okolicy był jeden lub dwóch kowali, którzy cieszyli się powszechnym uznaniem jako wytwórcy tego narzędzia żniwnego. W takich miasteczkach jak Suchowola, Sidra czy Krynki byli to głównie rzemieślnicy żydowscy. W miejscowościach położonych wokół Sidry przetrwały do dzisiaj w pamięci mieszkal1ców nazwiska kowali żydowskich Habela i Szymiela, którzy wykuwali najlepsze w tamtej okolicy sierpy. W okresie międzywojennym na obszarze północnej Białostocczyzny za naj lepsze sierpy uważano wyroby Czesława Szczepańskiego, sprzedawane na targach w Suchowoli, Knyszynie, Korycinie i Janowie12• Jeszcze dzisiaj można znaleźć w terenie sierpy sygnowane jego nazwiskiem. Sierpy należało co jakiś czas (zwykle co dwa, trzy lata) ostrzyć, czyli "ząbkować". Wzdłuż krawędzi ostrza znajdowały się nacięcia, tzw. "ząbki" ułatwiające ścinanie. Nacięcia te, po pewnym czasie zależnym od intensywności użytkowania, ulegały starciu. Aby przywrócić ich pierwotny stan, kowale nacinali powierzchnię ostrza służącym do tego celu przecinakiem, zwanym "zubiłem". Każdego roku, już od wczesnej wiosny, ustawiały się przed kuźniami kolejki osób pragnących naostrzyć swoje sierpy. Usługa ta kosztowała w okresie międzywojennym około jednego złotego, natomiast nowy sierp od dwóch do trzech złotych. Znacznie częściej ostrzyło się sierpy na toczydłach, ale wówczas tylko powierzchnię ostrza nieząbkowal1ą. Sierpy różniły się między sobą wielkością, każdy mógł więc dobrać dla siebie najbardziej mu odpowiadający. Nie każdy sierp uzyskiwał pozytywną ocenę żniwiarzy: "Dobry sierp powinien mieć jad"l" tj. być odpowiednio ostry. Inna opinia głosiła: "Jak sierp był dobry, to mało było czuć, że się żnie,,14. Wydajność pracy żniwiarza posługującego się sierpem wynosiła w ciągu jednego dnia od jednej do dwóch kop, tj. 60 - 120 snopków. Jak twierdzi mieszkanka wsi Pierożki, gmina Szudziałowo: "Jak ktoś nie nażnął kopy za dziel1, to nie był żniec". Efektywność pracy zależała w głównej mierze od zboża, jakie zżynano: na glebach piaszczystych, gdzie było ono rzadsze i grubsze, żęło się ciężej, na żyźniejszych łatwiej. Najtrudniej żęło się na gruntach, które wcześn iej leżały odłogiem 15. Za dzień pracy w okresie międzywojennym otrzymywano od 50 groszy (Kowale, gmina Kuźnica) do 2 złotych (Długo/ęka, gmina Krypno; Kaniuki, gmina Zabłudów; Zabiele, gmina Jaświły). Przed I wojną światową płacono zbożem, za dniówkę około jednego puda żyta (tj. 16 kilogramów). Za pracę 12 Kuźnia Czesława Szczepailskiego znajdowała się IV rycin. - 13 W okolicach Krynck takie pole zwano ..prostopo\cm". 14Olchówka. gmina Narew. 15 Bieniasze. gmina Sidra. Illiejscowo~ci Stare Krasne. gmina Ko- �199 przy sprzęcie owsa czy pszenicy otrzymywano mniejszą zapłatę niż przy życie, ponieważ dzieó pracy był już wtedy krótszy. Jeszcze przed II wojną światową w części zachodniej Białostocczyzny w powszechne użycie weszły kosy, w części wschodniej odbyło się to generalnie tuż po jej zakOllczeniul6. Kosy były już znane dużo wcześniej, lecz używano ich wyłącznie do koszenia trawy. Zastępowanie sierpów przez kosy napotykało na opór ludzi starszych, którzy nie mogli pogodzić się z tak gwałtowną przemianą w zakresie techniki zbioru zbóż17• Zmiana polegała bowiem nie tylko na technicznym zastąpieniu jednego narzędzia przez inne, lecz spowodowała pewne przemiany w sferach obrzędowej i społecznej. Znaczne przyspieszenie tempa pracy wplywało niekorzystnie na kultywowanie dawnych zwyczajów. Innym, znaczącym społecznie rezultatem wprowadzenia kos była utrata pracy przez starsze kobiety, dla których dochody uzyskane w czasie żniw stanowiły często jedyną możliwość pozyskania środków na utrzymanie. Wprowadzenie kos do sprzętu zbóż spowodowało zmianę ról pełnionych w czasie żniw przez kobiety i mężczyzn, ci ostatni przejęli rolę koszących zboże, podczas gdy kobiety "podbierały", tj. wiązały snopki. Istniały dwie techniki koszenia zbóż: "na pokos" i "na ścianę". W pierwszym przypadku skoszony pokos padał na ściernisko, w drugim przeciwnie, opierał się na stojącym zbożu - ,jak na ścianie". Jeśli zboże było dorodne, to koszono "na ścianę", natomiast kiedy było niewyrośnięte lub powalone, stosowano drugi sposób. Na polu koszono zazwyczaj w trzy - cztery kosy, a zdarzało się również i tak, iż było ośmiu, a nawet dziesięciu kosiarzy. Oprócz kosiarza przy sprzęcie zboża brały udział jeszcze dwie osoby: pierwsza z nich zazwyczaj kobieta, formowała snopki, druga - zwykle mężczyzna, wiązał je powrósłem. Z czasem, kiedy zaprzestano wymagającego znacznej siły wiązania snopków przy pomocy kołka, o czym będzie jeszcze mowa niżej, rolę mężczyzny przejęła kobieta formująca snopki. Mężczyzna, który kosił zboże zwany był w części zachodniej Białostocczyzny "kośnikiem", natomiast we wschodniej "kaśce m" bądź "kasarem". Kobieta, która formowała, a następnie wiązała snopki, nosiła miano "podbiracki" lub "podbieracki". Mężczyznę wiążącego snopki kołkiem nazywano w części wschodniej województwa "pawazalnikiem" lub "wiazalnikiem". 16 Wielokrotnie odbywało się to jak w Zabiel u, gmina Jaświły, gdzie pierwszy zboże zaczął kosić gospodarz. który po zakończeniu działań wojennych powrócił z niewoli: ,.On pierwszy zaczął kosić w naszej wiosce, jak z Prus wrócił i od niego inni nauczyli się kosić, bo to trzeba umieć robić. a on w niewoli się nauczył", 17 Główną przyczyną niechętnego stosunku do kos jako narzędzi żniwnych było przekonanie, iż w trakcie koszenia wiele ziaren wysypywało się z kłosów: "Starzy ludzie nie mogli patrzeć, jak się zboże marnuje. denerwowali się. że się z kłosów ziarno wysypuje i już tak ładne snopki nie wychodzą. jak ze zboża zżętego sierpem". Wólka. gmina Suchowola, �200 Wydajność żniwiarza posługującego się kosą wzrosła kilkakrotnie, przeciętnie koszono od trzech do pięciu kop, tj. od 180 do 300 snopków, a wyjątkowo dobry kosiarz potrafił skosić nawet 8 - lO kop. W Szaciłach, gmina Krynki, do dziś wspomina się mężczyznę, który w ciągu jednego dnia skosił 14 kop. W dużej mierze wydajność zależała od zboża, które koszono - jeśli było wysokie i gęste zbierano więcej. Do kos używanych w czasie żniw mocowano dodatkowe urządzenia służące do równomiernego odrzucania pokosu. Na Białostocczyźnie były to najczęściej kabłąki, rzadziej "grabki". Kabłąk wykonywano z wygiętego łukowato leszczynowego pręta, którego oba kOlke osadzono w kosisku. Kabłąki przeważnie obciągano płótnem. "Grabki" składały się z trzech-pięciu zębów osadzonych w drewnianym pręcie zamocowanym w kosisku. "Grabki" stosowano rzadziej niż kabłąki z powodu znacznie większych trudności w opanowaniu prawidłowej techniki posługiwania się kosą wyposażoną w to urządzenie. Na ograniczenie użycia "grabek" wpływało także i to, iż można je było stosować tylko przy zbożu stojącym, nie powalonym. Kosy ostrzono przy pomocy osełek kamiennych i drewnianych. Te ostatnie szczególnie długo były używane na terenach położonych między Bielskiem Podlaskim a Hajnówką. Osełki drewniane, zwane na wschodzie województwa "mateńkami", a na zachodzie "mejdkami", miały kształt zbliżony do łopatki z krzyżowo naciętymi rowkami na obu stronach swojej powierzchni. Przed użyciem zamaczano je w wodzie znajdującej się w drewnianym pojemniku ("oselniku") zawieszonym przy pasie lub pocierano o zroszoną trawę, a następnie posypywano drobnoziarnistym piaskiem. Według informatorów osełki drewniane miały tę przewagę nad kamiennymi, iż nie ścierały tak szybko krawędzi ostrza kosy, a tylko ją prostowały. W czasie żniw kosy wymagały nawet dwukrotnego klepania w ciągu jednego dnia, stąd też kosiarze zabierali ze sobą stołeczki z babkami i klepali je w miarę potrzeby na polu. Kosy w przeciwieJ1stwie do sierpów były już wyrobami wyłącznie fabrycznymi, nabywanymi w sklepach lub na targach. Powszechnie znany i praktykowany sposób wyboru dobrej kosy, spośród innych oferowanych do sprzedaży, polegał na uderzaniu kosą w kamie!'l i wsłuchiwaniu się w dźwięk jaki wydała. Jeśli była z dobrej stali to wydawała dźwięk długi i "ciellki". Inna, znacznie rzadziej spotykana próba sprawdzenia jakości kosy polegała na przesuwaniu zapałki leżącej na kosie drugą zapałką. Jeśli przesuwała się o centymetr lub więcej kosa była wykonana z dobrej stalil8. W okresie międzywojennym kosa kosztowała około 4 złotych, kosa gwarantowana, a więc o wyższej jakości, 5 złotych. Kosy zostały wyparte przez kosiarki konne, które weszły w powszechniejsze użycie na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Jak już wyżej zaznaczono, istniał podział prac wykonywanych przez żniwia18 Sposób zanotowany m.in. w miejscowości NowodzicL gmina Kuźnica. �201 Fot. I. Sprl<;l lhoża prl} pomocy kosy nakży już do rlaclkości. Kosiarzy można spotkać na malych polach. glilic nic mog.ą wjechać kombajny. Topczykaly. gmina Orla (rok 1995). rzy, przeważająca ich część żęła lub kosiła zboże, pozostali wiązali snopy i układali kopice. Najczęściej układano dwa rodzaje kopic: "dziesiątki" oraz "dwunastki", Nazwy tych kopic wskazują na liczbę składających się na nie snopków, "Dziesiątkę" układano w ten sposób, iż najpierw ustawiano pionowo jeden snopek, a następnie obkładano go dookoła ośmioma innymi, Dziesiąty, snopek, zwany "czapką" lub "szapką", nakładano w pionie, z kłosami skiero- �202 wanymi w dół, na wierzch kopicy. Pelnil on rolę llslllny dla pll/Ostałych snopków przed opadami. Podobnie ukladano .,d\\'unastkę"', /. tym, jc na dziewięć snopków postawionych pionO\\o kladziono trzy \\ ppziolllicl". W "dziesiątkach" i ..dwunastkach" przesuszano żyto. pszcnicę i jęc/lllicJ·l. Owics pr/esuszany byl w mniejszych kopicach. \\ których cztcry snopki staly piono\\o. a piąty je nakry\\al. Na wschodzie Bialostoccz)7ny /\\ano jc ..piatakami", a na zachodzie ..pi'1tkami". natomiast \V nkolicach Bielska Podlaskiego i Kleszczci ..kozami" lub ..k07Iikami". W okolicach Sicmi,l!ycz i Brallska /.anotowano tradycję ukladan ia !-;opi,,' Iicz,!cych pięlna.~c ie Slillpkl·'\\. czyi i l/\\ .•. mendli". Snopki w "mendlu" lIki"dal1n ..na kr/:i". IlSlalnim. pi.,.'(lIaslym nakrywano calą kopicę:'o. Snopki nakr) \\aj;!Cl' \\ ..ll1cndlu", j;d, i \\ .,d\\unastcc" starano silt układać tak. a/ch) ściętc kOI'h:C /hd/<l 1.\\ n'lcollc byly na poludnie lub na wschód. CI) lI1iaio 1'1'/) spicSI\l: ich \\:Sdii1i~·cic. W nkl)lic: Kleszczel ..mendlami" 7\\ann kopic,,-' liu,\cc d\\an,;':cic ~ilnpht'" .!crminnlogia dotycząca kopic nie jestjcdi101n<lczlI<l. \V) starCI) lu pl'dać lilkI czę~tcgn okrc~lan ia kopic liczących dziewięl: SI](\pkl"" "d/ic"iatkall1i". l'aki ,,1:111 r/l·'.:zy \\.' nika z utrzymującego się wcią? trad,\c.'jncgp n<l/l'\\nic\\\a. llil·'H.kk\\alncgo dp ooecnego stanu, np. jeśli \\sp,')IClCŚl1ic u!-;I;lcla ·ię kOpll'ę 1';"lc',I"I1'1 miallcll; .dziesiątki", to \V rZl'l'/-"wistl}~:ei "ely UlW d/iL'\\ i,~: Sl1nl'kl'l\\, d/i"-'~i'!l:'. L.c/apka") _. już nie wysl.,.'plljC. [),I\\!1C ..dzicsiątki" /. ..Clapk,," ,lkrcśla ~io,.: ,iakl\ ..:;11l1py\\ starym stylu,,21. Po ułożeniu każdej kopicy Iwie/alI) ,.bu/ki jcj dat:. ich) ,(ala i chlebek z niei 0\'1"':'. Snopy przewii\zy\\ano powróslami skro,.:co:l.'!1li IC /Iwia. kll'lrc /bierann. Wyi'ltkowo snopy z pszenicy lub nicwyn)śllięlC!:!,O .ięullliL'l1ia przc\\ i'l7ywano powrósłami z żyta. Przy wiązaniu snopk('", pO"!lI.~~i\\allo "ię Ilicgd)ś Pl)\\szcehnie drewn ianYIll kolkit.:n/', który na !l i:t1,lS:U(CZy/il ic posi ••da! dl ,<ć zl'liżn ico19 W s~sl~nJaI)(X et!1og.ralie/li~i \lprO\lad/l'nej pr,'l'/' /'o/·i., l//lI.''['I".::,,//i,':'I\· /an\lIl1l\ ..d/i~siątki". jak i ..dllunastki" laliua si, do kopil~ o lIkl:ld/lc' l'illlHlIll1-ti<ll1k"ill)1ll Odllli,1I1~ II idosnopollej, k:,[ lo naju,ści~j spotykana /<11'111:1 kopic' II •.:.ki I',,"e..:. /', ./,/.; .II/tls /-.'II/ogru.licm'. t. I. W,U'Slalla IW)·l. Illap~: 35 - 3'-). I.~. WarSIalla 1')1,.'. I!!;IIH, 75-7 lO () lI'yst,pollaniu kopic 1.II:ll1yeh ..1llc:ndl:lI11i" na P')~I';1111l'/il 111:11011 iL'cko'plllll;lskilll pisał II drugiej poIolI ie X VIII II ic:kll K. Kluk. lakcaj.\c .icdnoul"'llic lIkiadanic' kopic pionolI 0dookolnych jako hard/iej spr/~jaj,\c)ch lIyschni<;ciu /ho/a. 1'.111'/: K. Kluk. () millie/'I'ie. ~h(l:':ach. /ąhuch. clilllie/llihuch. Ilil/I/imc/1 i I'O.WI/ucli gO"I)()'/unhicll. \\ars/:lII:1 177'!. Ilpr. S. Inglot. Wrodall 1954. s. 162-163, .. Mendle". określane \\ s~ Skłll:11~Ce' c·lnogr;ltiullc.i jaklI kopicc: poziomo-kr/y/olI c: nakr~ tc pojedynczym snopkiem. Illo/na b~ lo jc:vuc SpOIkac II okolicach Sicmiatyo i Krypna II lalach pi,cd/iesi;ltych, Jako pr/.yoyn, /.:!Iliku ..Illc:ndli" pod:lllano IIprollildzcnie do uprali ~ zbM sZluunyciJ nallO/óll _... /bo/c bylo II kd~ II i,kSlc i 1110/na .j~ hylo \\' laszki (tj, "dllunastki") sIali iać". Kfukoll iuc. gmina Nur/ee-Slacja li Ozi~rall\ Mak. •...gmina Krvnki. ~ . 1). ")") "' "' -- Topolany. glllina M ichałoWl}. ł:l Tradycjt: uży\\ania kołka do \viązania snopkó\\ oj>. cil .. s. 162. si~ga.itl co najnlllicj XVIII \\i~kll. K. Kluk. �203 \\ ane naze\\ n iet \\ (\: \\ (\"(\1 ieaeh Droh iczvna i Grodziska zwany był "kneblem", Mielnika - "knyhlclll", Br;\I'lSka - ,.kn;polcem", Bielska Podlaskiego i Hajnówki - ../ercbil-.iem", Kr~ll~'k i Sok\'llki .. "szpilem", Janowa, Korycina i Sucho\\0 I I' - ..Ilry/gu I" em mai K'nys/) na ../aKrętKą Iu b ,Jawrot k'ą,,)~ -, S . nopKI 7\\ i,vane prly P(\ll1lll'~ klllKa byly bardzo ściśle. co uniemożliwiało swobodne Spl) \\anie \\ud~ (kS/Clll\\ej. która gromadzila się w źdźbłach i była przyczyną .Jie!cnienia klos"'II" I~yl tll wcdług informatorów główny powód wyjścia z użyci,] leg() pr/~ 1/,\<111. WicIkość lill( 'l'\')W lI-.rcślano według I iuoy zebranych snopków, przy czym stos<.)\\ano s/cśćd/icsil,:lny S) slcm Iiczcnia, podstawową \\ iclkością była więc ..k()pa"~', \V celu ulall\icllia lic/cnia snopy grupowano w kopicach złożonych z dziesięciu, (1\\ unastu. piętnastu, trzydziestu, a nawet sześćdziesięciu snopków~I>, L L" L' l Zwózka Iboża odby\\ala sil,: po około tygodniu. a w przypadku gorszej pogody po dwóch tygudlliach tld dnia zżęcia zboża~7, Zboże zwożono wozami \\yposażc)J)ymi \\ długie drabiny. na których można bylo pomieścić dwie-trzy kopy snopków (ł 20· ł 80 sztuk), wyjątkowo na wozie parokonnym można było zaladować utery kopy (240 sztuk), Przed rozłożeniem snopków na wozie rozściełano na nim Inian,\ płachtę, zwaną "radnem", na której gromadziło się ziarno \\ytrzęsiollc \\ czasic transportu~X, Snopki układano warstwami. w tell sposób. aby klosy O) I) skierowane do wnętrza wozu, Zwykle układano sześć· siedcm warstw, 2~ Ltymolo.Qi.; nie:kh'lrye:h / Iye:h nal.ll wyjaśnia F. Smulk\l\la II prae:y: S/())mic/lI'o:: 1'IJ!i II' gn lIl'lW// 1I'sc!III<!lIiej lJia/os/occ::r::l1)' ilU tle 1I'scliodllios/())l'iwlskim. Siali isl\ e:1.Ile:nr I,ł, \\'wdal\ Warsl.a\1 a - Krakllw 1968. s. 97. ,,' .' <jcno.'1 darki Sy,lclllll t(llllarunc.i. :::<:Iych ::h'l: 21> II' podajc, pr/t.:11 a/aj:le:q u.;Ść ponicl'.ai. guhe:rni snopk\'>I\ nic lapClI niaio \I laściwcgo li' grod/icllskic.i nic spr/yjalo (ohcjmuj'lccj j,;ulllit.:ll kopicc pr/cllietr/ania. upollv.cchnicnia skladano jt.:dnak swym lasi.;git.:ITI i i.y lo skladano II kopict.: \I r;vic u.;stych ich dohrcmu 7 potr/ehny do Ilysclllli.;cia trl.<l. W c/.asie: lal dC'S/C/()\1 y dl I klosl>l\. Spn)\\adl.:lio dla mit.:vk,ukl)\\ 10 Ibo/c Iho/a a lym samYIl1 i pr/esusl.ania. II kopicach ()uy II iścic \I pr/e:sl.łości \lsi /akinych Ilane:j inknsy \lny mi de:vuami I:llc/al /.auy na lo nic:kicdy od s\loich k'<;sk.; nit.:urod/aju, Ihiorlll'. by I 1853, o uym od stopnia ..I.iclcnicć", Takim Ilspomina 2X Cie:kall e: inilH'lll<lcjc' OdllllS/qCe: si.; do /.llll/ki /h\li. /,1\\ arta lam .ksl Ill. ill. II iadonl\lść. ii. nic uiy \I a si.; "radna", II ick I.iarna, okolo I"" c:liości /.hio('(')\\. rl)kicm a utrzymująca powic- \\ysypyll',lio co I.. kolci oznaczalo nicurodzaju si.; glód spowodo- op. ci/ .• s. 36. podajt.: Bohnl\skij. pr/cl d/a geografii \Iilgotności ziarno kl.;ski 1', Bohro\skij. opadów. pr/cchowywaniu. si.; Ililgoć hy la pr/.yoy nq s/yhkit.:go kielkowania /iarna, 1'. Bohrovskij .. I/a/el'ia/y i ,lllIlis/iAi Nossii. (jl'lJr!lIellsAa/(/ gllhernia. t. 2. Sankt I'etcrburg 1863. s. 3(), 2 C/as si.; gospo- J, Cirocholski. Formy {J1'::eslls::ania .\L\' ..ty \I'" . .I,ud" t. -17, 1962. s, 246. I'alrl.: a hiałostockit.:go) S/.cśćd/it.:si.;ciosnopowc liuhy si.;ga uasllll wicku. ('Mopskicli \lhe:cnc.Qo II Oklll)d/tll tak I.nauncj II' kopach XVI ii. na ohS/ar/c lO. .lO i 60 snopkl>l\. Skladowanie: plonl)\\ /)()/sAich go.I/'o<!al'sl\l·(/ch 1'. Hohrm,kij lio.qcc s/acllllilllia a II i.;c co najmnicj ::akl'esll Monogralit.: liP/WIT op. cif,. s. 38-39, co traci si.; II' czasic transportu �204 Fot. 2. Zwózka zboża. Tyniewici.c Wielkic. gmina Narcw (rok IlJl(6). Zboże starano się ZWOZI C w dni pogodne, słoneczne. Nie wyróżniano dni w tygodniu sprzyjających tej pracy. Unikano zwózki w dni świąteczne. W wioskach, które zamieszkiwała ludność wyznania prawosławnego, nie zwożono plonów w dniu św. Eliasza (20 lipca w kalendarzu gregorialiskim, 2 sierpnia w kalendarzu julialiskim)29. W sąsiekach rozkładano żerdzie, zwane "łagunam i" bądź "opołami", na które wykładano snopki, co miało zabezpieczyć zboże przed bezpośrednim przyleganiem do gruntu, a przez to zapobiec jego butwieniu. W tym samym celu w okolicach Drohiczyna rozściełano gałęzie olszyny lub jałowca. Zboże układano w stodole warstwami, aż po dach budynku. Jeśli nie mieściło się w stodole, to pozostałą część składowano w brogach. Spoczywało tam do czasu młócki, czyli do nastania zimy. 2. Zwyczaje i obrzędy żniwne Zażynek Właściwe rozpoczęcie żniw było poprzedzone obrzędowym "zażynkiem", w czasie którego zżynano zboża na jeden lub kilka snopków. Zażynek zgodnie 29 W miejscowości Klukowicze. gmina Nurzec-Stal.:ja. znana jest bistoria. która wydarzy/a się tuż po " wojnie światowej. Jeden z gospodarzy wyznania rzymsko-katolickicgo mimo zakazu religijnego w dniu św. Eliasza zwozi I zboże z pola do slodoły. Kiedy zwiózl już cale zbiory. na niebie pojawiły się nagle chmury, z których uderzył piorun w stodołę gospodarza. Sąsiedzi nawet nic próbowali gasić pożaru. uważając go za karę boską. Od tego uasu gospodarz w dniu św. Eliasza nie wykonywał żadnych prac. a tylko się modlił. FedcHl\\ski podaje. i.e dniem. w którym nie zwożono zb07.a. był dzień św. Borysa - 24 lipca IV kalendarzu gregoriailskim (według kalendarza juliańskiego 6 sicrpnia). M. Federowski. I,IIL! białoruski na Rllsi litewskiej. t. I. Kraków 1897. s. 366. �205 z wierzeniami ludowymi na Białostocczyźnie odbywał się zwyczajowo w sobotę, którą powszechnie uważano za lżejszy dziel'l pracy, bowiem następująca po niej niedziela by/a czasem odpoczynku. Jeśli w sobotę prowadzono inne pilne prace, to starano się zażąć chociaż kilka garści zboża, związać choć jeden snopek, aby nie rozpoczynać żniw w poniedziałek. Dość często rozpoczynano żniwa równie? w środę, która podobnie jak sobota była dniem poświęconym Matce Boskiej, co sprzyjato podejmowaniu wszelkich prac polowych. Szczęśliwymi dniami do rozpocz<;cia żniw w okolicach Drohiczyna i Grodziska były dni postne, tj. środy i piątki, dodatkowo motywowano to przysłowiem: "Piątek dobry początek". W miejscowościach położonych między Krynkami i Gródkiem dobrymi dniami dla zażynku były wtorki, środy oraz oczywiście soboty. Unikano rozpoczynania żniw w poniedziałek, uważany powszechnie za dziel1 "cięż.ki", "włóczaszczy" (tj. taki, w którym wszelkie prace wykonuje się w wolnym tempie).1O. Żniwa rozpoczęte w tym dniu byłyby męczące dla żniwiarzy, często kaleczyliby swe ręce sierpami, byliby leniwi". Wierzono nawet, iż chleb upieczony z ziarna zebranego w czasie żniw rozpoczętych w poniedziałek będzie szybko "kwitł", tj. pokrywał się pleśnią.12. W wielu miejscowościach zachowała się pamięć o dawnym zwyczaju nakazującym zabieranie ze sobą na zażynek kawałka chleba.\3. Działanie to motywowano dwojako, a mianowicie chęcią utrzymania urodzajności pola, na którYm odbywa/y się żniwa oraz pragnieniem, aby z zebranego ziarna "urodził się Il0wy chleb"q. Duże znaczenie przywiązywano do osoby, która rozpoczynała żniwa, ścinała pierwsze kłosy. Musiała to być bowiem osoba zręczna i pracowita. "Jak zażnie Ijohkij, pracowity, to będzie dobrze, Ijohkie żniwo będzie, nie będą krzyże boleć i kaleczyć rąk sierpami, ajak leniwy, to nie daj Boże,,35. Jeśli następnego dnia po zażynku padał deszcz, to oznaczało, że pierwszy we wsi za żął "maklak", tj. człowiek mało ruchliwy, leniwy. Mogło to spowodować mokre całe żniwa.16. Przed samym zażęciem klękano, całowano ziemię i odmawiano modlitw/7. Po ich zmówieniu żegnano się mówiąc: "Panie Boże dopomoży" lub "Kab Hospody dapamog rabaty" bądź też "Daj Boże żeby lekko ,0 Wólka. l!mina Suchowola. Olchówka. gmina Narewka. ,- Dubicze-Tolilowce. gmina Duhicze Cerkiewne. 33 M.in.: Soce. gmina Narew: Mieleszki. gmina Gródek: Korzeniówka Duża. gmina Drohiczyn: Niemiró\\'. gmina Mielnik: Krlls/,ewo. gmina Choroszcz. 34 Socc. gmina Narc\\". 35Czechy Orlal1skie. gmina Duhieze Cerkiewne. 36 Wicrzchksie. l!mina Szudzialowo. 37 W miejscowl;~ci Wólka. gmina SlIchowola. zanotowano interesującą informację. którą można odnieść do rolo\\y XIX wicku. Otóż przed zażęciem każda rodzina zapalała przyniesione II role gromnicc. ro c/.ym odmawiano szereg modlitw. w tym różanicc. 11 -, �206 poszlo i szczęśli\\ ic żniwo przeszło"'X. Pien\szc klosy należało ścinać Jekko", to znaczy nie trzylllaj'1c ich ani też sierpa mocno w dłoniach"). Starano sit; również unikać zbytnicgo pochylania się. aby nastt;pnego dnia nie odczuwać bólu kręgosłupa, co wró/ylo żniwiarzowi ciężkie żniwa. Na Białostocczyźnie znany jest zwyczaj układania na krzyż dwóch pienvszych garści zboża. na które kladziona kawałek chleba. W okolicach Gródka i Michalowa kaw<llek chleba hył z kolei kładziony na pierwszą ułożoną kopicy. co mialo zapcwnić unldzaj przyszłorocznych zbiorów. W miejscowościach polożonych na terenie gmin Krynki i S/.ud/iaIO\\t) ill pierwsze zżęte garście zboża wiązano w niewielki snopck • /.\\any najc/ęściej "gospodarzem", rzadziej "gościem". "gościkiem" lub ..hościkiclll". Iwyczaj ten miał prawdopodobnie \V przesz/ości znacznie szerszy zasit;g na Białostocczyźnie, bowiem jego wystt;powanie zanotowano w kilku wioskach położonych II między Narewką a Bielskiem Podlaskim· . Tradycji wiązani<l snopka zażynkowego na obszarze powiatu wysokomazowieckiego nie odnotował Dworakowski, podobnie nie wspom ina o nim G loger. Snopek zażynkowy występuje natomiast powszechnie w obrzędowości żniwnej na Białorusile, a także na Litwiel'. W dawnych wierzeniach ludowych snopek ten niejako utożsamiano z duchem H zboża . Duch ten był opiekunem rosnącego \\ polu /.boża. a w pe\vnym sensie i zebranych plonów, stąd wynikała jego nazwa "gospodarz'. Drugie określenie snopka zażynkowego ("gość") podkreśla jego animistyczny charakter istoty 13 Ol<:hó\\ka. 19 Starano l!mina NarLwka. sit;~niL nad\\el\~żyć dloni. pOniL\\ai: bylo [o Ihl IIn·lżhą dla i:nilliar/a. W Duhi- czach-Tolilo\\cach znanL jcst wiLrzLnic mó\\iącc. iż jeśli naslt;pnLgo dnia po I.ai:.ynku i.niwiarza bolała rt;ka. to musiał wrócić na pole i obwiązać rt;kt; z.,it;tym prILl. siLbiL IbożLm. W micjscowości Nll\\odzid. gmina Kuźnica. pozyskano inlllnnacj.,:. iż b"l r.;ki nad\\Lr.;i:onLj II trakcic żni\\ uŚl11iLrzano przy\Viąz.uj<IC do niej na kilka godzin praklyką magiczną. lub. jak \\. podanym \\yżci przypadku. na zwier/.t;. t. 2. CI. I. wyd. 2. Warsza\\a 1967. s. 266-347. W Pi·Cfożkach. 40 liczhY trzech gmina .Ii Tradycje \\)"kony\\ania 41 I-."fllagra/ija 4] P. DunduliLn':. 44 O duchu W hiałoruskich !Jielarusi snopd. z prad,l\\ną przCl. dot) k na pr/.Ldmiot 1':1I/1II/"{//1Ic/ml"il .\/m!"iall. K. Mosz)liski. zażynko\\) skladal sit; ściśle okrLślonLj \\ miLjscO\\Ościach: Klejniki. I.L ludO\\ych określonego Finll\\ Vilnius BiLIsk Podlaski. 1963. s. 165. i:.IITc::aje ::lIill'iarskie duch haha··. «duszy agrarn)ch. zanolo\\ano M insk 19X9. s. 20 I. Uelllvoje. piSZL .I. S. Bystrori. wyraźnic iż .. koncepcji zażynkO\\Lgo encyklapedyja. /.ellldirbvSle była ..żytniaja cyc h I. Wicikorusinami zapomniane Patrz: arew oraz Saki. gmina \\iLr/Lniaeh iSlnieniu góly \\ obrzt;dach snopka gmina zboża odpO\\iLdnikicm noczcśnie. Szudzialowo. tu do ClyniLnia hyl pl' ILkaZY\\;lIl) Qarści zboża . gmina CZyŻL: Kutl)\\a. przcczył i:)"\\'1 żabt;. Mamy w którLj hl)1 drt;CZ'lcy CiIO\\icka zboża I'alrz: ducha nosił miano r,l/wgrafija zboża Ilielarllsi \\ \\ ierzLniach zboża}) takiLj. jak j;, \\ idzim) nad\\ olżaóskich. co mogłoby 1'(Ilsce. Krak(·,w SIO\yian. np. \\ IndonL/ji }':II/llIra jako 1916. s. 31. jcgo iLliskim .... s. IlJ9. K. Mosz) liski lasl\\·iLrd/.aiąc rów- Cly u sąsiaduj;,- u Słll\\ ian niL /1l;i1a/kl11: "ł jLdnak hyć inlerpreto\\anL już dziś \\ iLrzLniL". K. MoszYJiski. \I" ../)CLÓ··. natomiasl PL\\ nL S/Cl.L- II) \\OlanL niLgdyś /w/m!"u .... t. l. CI.. I. s. 53·1. przLl 0\\0 �207 ciuchowej, która czasowo gości w ludzkim donlII. Po zażynku bowiem zabierano ten snopek cia chalupy, gclzie ustawiano go \V "świytym kącie", poci ikonami. W czasie z\vózk i zboża "gospodarza" przenoszono do stodoly, gdzie jako pierwszego ukladano w sąsieku, --żeby pilnował calego zboża,,1'. Kiedy kOrlczono mlóck<; podnoszono ..gospodarza" \\ gór<; i potrząsano n im na znak zakOllczenia tej praC)I{'. Niekied) ziarna ze sll(;pka /.ażynkowego dosypywano w czasie siewu zboża, co zap!.:\\ nialo ciąglość istnienia tego opiekuJlczego ducha. W miejscowości KutO\\a. gmina N'lre\\. snopek zażynkowy zwany ..dziadem" pe/n i ł istotlJ(l fun\..cjt; równ ież w cyk lu obrzęclóv., b%na rodzeniowych. Otó/ po /akollCLeniu omIOll'l\\', jeśli byl w dobrym stanic, przenoszono go do chalupy. gdzie \V okresie Bożego Narodzenia stal w ..świętym kącie". Okola świ<;ta Trzech Król i wytrząsano z tego snopka ziarno. którego używano jako środka Icu.niczego w razie choroby drobiu. Sloma natomiast służyła cia obwiązywania drzC\-vek w sadzie. Kilka garści slomy podawano bydłu, aby ..clobrze rósł przychówek". W opisanym przypadku snopek zażynkowy przejął rol<; snopkó",.. b%narodzeniowych. które na l3iałostocczyźnie zwano właśnie ..dziaclami". Zwyczaje przestrzegane w czasie żniw W dniu rozpoczęcia żniw, z pierwszych zżętych garści zboża wiązano ..przewiąslo", zwane też "pierewiaslem" (wschodnia Białostocczyzna), ..paskiem" (okolice Knyszyna) lub "pierewiesiolką" (okolice Suchowoli), którym przewiązywano gospodarza, czy tcż znacznie rzadziej gospodynię')7. Jeśli żniwa odbywały się w majątku ziemskim to przewiąsło kładziono przed jego właścicielem. Ogólnie można powiedzieć, żc przewiązywano zazwyczaj wtedy, kiedy do ż.niw były wynajęte osoby spoza rodziny gospodarza. Po przewiązaniu żniwiarze składali różnorodne życzenia. ujęte najczęściej w poniższych formułach: "Winsuje panu ni srebrem, ni zlotem tylko tymi kłosami, co na połu zbieramy, daj Boż.e drugiego roku doczekali".)s lub "Winsuje gospodarzu tymi bożymi kłosami, co na polu zbieramy, żebyś zawsze miał chleb, długo żył i żebyśmy wszyscy za rok doczekali".)'!, ,.Wiążem pana bożym darem, tym złotym pasem. Daj Boże, żeby za drugi rok doczekali"so, czy też "Witam pana, witam złotym żytkiem, daj Boże żebyśmy drugiego roku doczekali"sl. W życzeniach tych, mimo iż niejednokrotnie były kierowane do osób znajomych, czy nawet ~< O/icrany Mak. gmina Kr~ nki. ~" S/acil~. gmina Kr~ nki. 17 W Kaniukach. gmina lahludów. ~K Plldll/icran~. gmina (jródck. ~" Br/.()/.()wa. gmina .Ia';\\ily. 50 I.ahick. gmina .Ia';\\ily . .< I I.ubianka. gmina .Ianó\\. były 10 c/asami dwa pO\Hósla przc\viązanc krzyżowo. �208 bliskich używano zwrotu "pan", co wskazuje, że w przeszlości skladano je głównie właścicielom zicmskim. Osoba, której składano życzenia dziękowała za nie oraz dawała tzw. "wykup" wynoszący w okrcsie międzywojcnnym od kilku groszy do kilku złotych. Jako wykup dawano również cukierki dla dzieci. Przewiąsło zazwyczaj zdejmowano zaraz po jego założeniu, choć zdarzało się czasami i tak, że noszono je nawet przez cały dzid, pracy. Trzeba bowiem podkreślić, iż przewiązanie nim było swego rodzaju wyróżnieniem. W Łubiance, gmina Janów, gospodarza przewi'lzywano codziennie przed rozpoczęciem pracy. Powszechnie znany był równicż zwyczaj rozkładania powrósła na drodze, przed przejeżdżającą znaczniejszą osobą lub orszakiem weselnym. W tym ostatnim przypadku za umożliwienie dalszego przcjazdu wykup w postaci alkoholu składał swat. Powszechne niegdyś było przewiązywanie powrósłami krzyży stojących przy drogach lub na granicach pól. Wyrażano w ten sposób wdzięczność Bogu jako "Głównemu Gospodarzowi,,52 za opiekę nad zbożcm. uK iedyś, jak ktoś żął obok krzyża, to go zawsze obwiązał w podziękowaniu za opiekę nad zbożem, za to, że nie było deszczu, ani gradu w żniwa i mówił «Dziękuję Ci Panie Boże, za to, że zboże dostajało», tak robili dawniej starzy ludzie,,5'. Przy pracy sierpem zabezpieczano nadgarstek ręki przed nadwerężeniem owijając go nićmi z lnu lub wełny. Można znaleźć w tym zabiegu ślady dawnych, magicznych wierze!'!. Najskuteczniej miały chronić te nici, które były 54 poświęcone. Używano więc nici z gromnicznych świec , palm wielkanocnych)5, czy wianków święconych w dniu Matki Boskiej Zielne/I'. Niekiedy istotną rolę odgrywał kolor nici, np. w Starej Luplance, gmina Michałowo, musiał być żółty. W czasie żęcia przestrzegano licznych zachowaJl magicznych wpływających na pracę żniwiarzy. Już udając się do pracy zwracano uwagę na to, czy drogi żniwiarzom nie przeszła osoba niosąca puste wiadro, co mogło spowodować zebranie małych plonów. Zdarzały się wtedy przypadki zawracania takiej osoby. Przeciwny efekt miało natomiast przejście drogi przez osobę z pełnymi wiadrami, "wtedy żeJlcy dziękowali za to,,57. Powszechnie znane było wierzenie zakazujące osobom postronnym przechodzenia przed pracującymi żniwiarzami, 52Nowy Dwór. Zabiele, gmina JaŚwily. Saki. gmina Biclsk Podlaski. 55 Mieleszkowce, gmina Kuźnica. 56 Wierzch lesie, gmina Szudzialowo. Federowski podajc nast~pujący zwyczaj związany z zabezpieczeniem ręki przed nadwerężeniem w czasie żni\\: ..i\hy podczas żniwa nic slorsollać ręki. żniwiarki tutejsze zwykle przewiązują r~kę prawą w samym zagi~ciu taśmą Qerwoną. którą życzką zowią, lub w tymże kolorze nitką wclnianą, którą bylo prlcwi,vanc liclc poświęconc". M. Fcderowski. op. cit .. s. 404. 57Saki, gmina Bielsk Podlaski. 53 54 �209 którzy wtedy kaleezyliby sierpami ręce. Te same skutki mogło wywołać podanie bezpośrcdnio do ręki żniwiarza sierpa, toteż przekazywano go kładąc na ziemi. Znalezienie przez kobietę w trakcie żęcia podwójnego kłosa, zwanego ,.sporyszem" lub rzadziej "bliźniatką" oznaczało, że może ona urodzić bliźnięta będąc nawet panną. Przekonanie to było na tyle mocne, iż często kobiety nawet nie zrywały sporysza. Ogólnie uważano jednak, że znalezienie podwójnego kłosa miało przynieść żniwiarzowi szczęście, stąd też często noszono je przy sobie w czasie żniw:'x. Powszechnie praktykowane było dawanie do zjedzenia sporysza owcom i krowom, które miałyby wtedy dwa jagnięta bądź cielęta. Każdego dnia po zakoJlczeniu pracy żniwiarze pozostawiali skrzyżowane wiązki zboża na zagonie, na którym żęto, a odchodząc mówili: "Niech z Bogiem zostaje ta postać"w lub "Daj Boże co by ja na drugi dzie{) przyszła i szczęśliwie pożała'·w. z w y c z aj e zw Ią Z a n e z "p r z e p i ó r k ą ,. Kiedy żniwa dobiegaly kOllca wybierano miejsce, gdzie rosło najdorodniejsze zboże, z którego wiązano "przepiórkę"!> I . Była to kępa nie zżętego zboża, najczęściej żyta, licząca okolo 20-30 klosów. Na Białostocczyźnie istniało dość zróżnicowane nazewnictwo tych ostatnich klosów zboża. Na terenach od Bugu po Narew określano je miancm "percpelicy", na zachód od tego obszaru, a więc w okolicach Drohiczyna, Ciechanowca i Brallska - "przepiórki". W okolicach Mielnika ostatnia kępa nie zżętego zboża nosiła miano "dożynka". Wzdłuż granicy paJlstwa, od Narewki po Kuźnicę używano określcJl "pierepiołka" bądź "perepiołka" lub też .,parapiolka". Na zachód od linii wyznaczonej przez Biały- :'S Przckonanie lo hyło powszcchne na ohS/.arzc calcj Polski. o czym pisze BystrOll, op. cit., s. 215-220. R\l\vnież w wicrzeniaeh ludów wschodnioslowiańskich i hallyjskich podwójny kłos odgrywał wa/.n'l roi.,:: ..Kłos luh orzech podohny odgrywa wielk'l roi.,: w praktykach i wierzeniach nic tylko na Rusi. ale w stopniu jeszcze wy/.szym na Litwie. Lotwie i gdzie indziej w krąjadl poza-slowiallskich oraz w· krajach sl(}\\iat'lskich. Znalazca. który go przywłaszczy i nosi przy sohie. zdohywa spor. powodzenie. hogactwo: O\\OC pod\\ójny nie jest bowiem dla ludu symbolem sporu - jak to si.,: do d/.iś dnia pospolici.; przyjmuje w etnografii - lecz jest jego nosicielem, jest sporem wcielonym. I.lIpelnie tak samo jak sól nie jest symbolem slonosci. lecz jej nosicielką i wcieleniem". K. Moszyr\ski. lliałoruski SpOI' i .\par~·,\:."Lud Słowiański" t. I. 1929, z. I. B63B64. 59 Wierzch lesie. gmina Szudzialowo. óo Stara I.uplanka. gmina MichaIO\\o. 61 Bystroń lak wyjaśnia naz\\".,: "przepiórki" dla ostatnich klosów zboża: ..Ostatnie te klosy przybierają naj rozmaitsze naz\\y. naju.,:ścicj zwierz.;ce: szeroko rozPO\\szcchnionc są np. nazwy przepiórki i kozy. a spotyka si.,: także i inne określenia. Nazwy te pochodzą w cz.;ści zapewnc z.taktu. i.c mniejsze Iwierz.,:!a. jak np. właśnie przcpiórki rzeczywiście w zbo:iu przebywają i wraz z postępem rohót /.ni\\"iarskieh coraz dalej w zbo/.u się kryją. by wreszcie z ostatniej kępki dopiero uciec". J. S. Bystroń. op. cit .. S. 40. �210 stok i Dąbrowę Białostocką posługiwano si<; nazwami ,J.;.lcmkopki" lub "plonkopki", które z czasem zostały wyparte przez termin "plon". Przepiórkę wiązano najcz~ściej przy drodzc, w miejscu dobrze widocznym, aby wszystkie przechodzące czy przejeżdżające osony wiedzialy. że na tym zagonie żniwa zostały zakorlczonc. Między poszczególnymi grupami żniwiarzy istniała swego rodzaju konkurencja, kto ładniej przystroi swoją przepiórk<;. Na obszarze Białostocczyzny występowały dwie różne formy przepiórki: ze źdźbłami prostymi, przewiązanymi powyżej połowy wysokości oraz ze źdźbłami splecionymi w warkocz i łukowato wygiętymi. Ta druga torrna miała bardzo ograniczony zasięg, występowała bowicm tylko w okolicach Krynek, Sokółki i Gródka. Inną, dość istotną cechą w wyglądzie przepiórki było zachowanie bądź ścięcie kłosów. Nie występował tu wyraźny podzial terytorialny zwyczaju ścinania bądź zachowywania kłosów. Jako jcden z większych obszarów, gdzie kłosy były ścinane można wymienić okolicc l3ielska Podlaskiego, Hajnówki i Zabłudowa. Tuż przed wiązaniem przepiórki rodzice mówili dzieciom, any biegły w zboże szukać ptaka o tej nazwie, który zaraz wylcci('ł. W okolicach Bielska Podlaskiego często samą czynność wiązania ostatnich kłosów zboża zwano "łapaniem przepiórki". Przepiórkę wiązał zazwyczaj sam gospodarz, natomiast jej strojeniem zajmowała się gospodyni wraz z dziećmi. Źdźbła zboża były przewiązane zazwyczaj w jednym, rzadziej w dwóch lub trzech miejscach. Uzależnione to było w głównej mierze od ich wysokości. W okolicach Dubicz Cerkiewnych wiązanie w trzech miejscach było nakazane obrzędowo, liczba ta miała bowiem magiczne znaczenie w wierzeniach ludowych. Często samą przepiórkę splatano z trzech garści zboża, co dawało wrażenie, iż stoi ona na trzech nogach6~. Niemal wszystkie czynności wykonywane w trakcie wiązania i strojenia przepiórki były pełne zachowall magicznych, wywierających wpływ na przyszłość. Pierwotnie przepiórkę przewiązywano słomianym powrósłem, które z czasem zostało zastąpione przez nici, przy czym istotną rolę odgrywał niekiedy ich kolor, np. w Ostrowiu Południowym, gmina Krynki, musiał być czerwony "Bo jak słoma czerwona, to jest mocna i zdrowa". Źdźbła zboża w przepiórce wzmacniano wetkniętą w środek gałązką, najczęściej jarzębiny, wierzono bowiem, że wywrze to korzystny wpływ na wielkość ziarna zbóż w przyszłorocznych zbiorach - będzie ono wielkości owoców tego drzewa. Przepiórkę przystrajano najczęściej kwiatami polnymi, rzadziej przyniesionymi z przydomo- Zwyczaj znany w okolicach Orli. Dworakowski podaje. iż troistoś~ kształtu miała znaczenic plodnościowc. co miało zapewnić ciągłość wegetacji, urodzaj w przyszłym roku. S. D",orako\\ski. op. cit.. s. 173. 62 63 �211 wych ogródków!>l. Ściernisko wokół przepiórki dokładnie oczyszczano, co miało zapobiec wzrostowi chwastów w zbożu w następnym roku. Gdzieniegdzie w czasie opielania wyrzucano jak najwyżej obcięte resztki słomy ze ścierniska. Miało to spowodować wyrośnięcie wysokiego zboża w przyszłym roku. Po ukol1czeniu pielenia. układano wokół przepiórki krąg lub rzadziej dwa kręgi z kamieni polnych. Starano się. aby liczba kamieni w kręgu była jak największa. ponieważ mialo to wpływać na przyszłe zbiory - ,.Ile kamieni ułożono, tyle będzie kop żyta \V przyszłych zbiorach·,(,5. Z kolei na terenie gminy Suchowola, wierzono. iż liczba kamieni wokól przepiórki wywrze wpływ na liczbę jaj, które znios'l kury w następnym roku. Do wnętrza przepiórki układano dróżkę z płaskich kamieni dla zająca lub ptaka - przepiórki. W środku przepiórki umieszczano plaski kamiell, który wedlug uzyskanych informacji pełnił rolę stołu, na którym rozkładano białą, lnianą chusteczkę zwaną najczęściej ..obruskiem". Na ..obrusku" kładziono zazwyczaj jeden, znacznie rzadziej trzy kawałki chlena('('. Powszechnie wyjaśniano, iż chleb ten przeznaczony był dla zająca (wschodnia Białostocczyzna) lub dla przepiórki (Białostocczyzna zachodnia), wyjątkowo dla myszy. aby "nie szły do stodoły"67. Wydaje się jednak, iż najbliższym pierwotnego znaczenia tego zwyczaju jest wyjaśnienie mówiące, że chleb w przepiórce miał zapewnić ciągłość urodzajności ziemi, "po to się chlcb kładło, żeby nie schodził z tej zicmi,,6R. Nie moż.na również wykluczyć, iż w przeszłości chleb ten pełnił rolę ofiary składanej dla ducha zamieszkującego w zbożuó<J. Oprócz chleba umieszczano również w przepiórce sól. wyjątkowo monet/o i cukierki dla dzieci71. Chleb L przepiórki miał duże znaczenie w magii ludowej, był uwazany za środek leczniczy na wiele przypadłości, np. w okolicach Dubicz Cerkiewnych i Krynek spożycie go miało zapobiegać bólom zębów. W miejscowościach położonych ó~ () II ievano /\\'j'c/aiu strojcnia w celach (,) Wierzcnie przcpiórki zdohniczych znane na terenie 67Polomin. 1!.mina SuchO\\Ola. ó8 Pierożki. ~mina S/.udz.iall1\\o: 1. S. Bystroli. II przepillITe przyp. 1\ (j.) Of!. pochodZ<lccj z paralii dlli~ plaski. hy znl1\\ dożąć :i.yta za starym lIoli. i .lanolla Korycina II' przyszłym chleb 71 Inl(Jnl1acie o umieszczaniu gmin Drohiczyn oraz. (irodz.isk. i:i'.częslokroć za- wyjaśnienie (powiat białym Natomiast mÓII·i'lce. II przepillree podobnie jak i umie- Male. gmina Narew. stól. zasiany roku .. hulo pOllno u kałasoch". O zwyczaju umieszczania geL op. cil .. s. 276. dodając. op. cil .. ~. 276. IV dniu św. I\gaty. nast<;pującc IrzeiaJiskiej chichem". wyjaśnienie 70 już Gloger. /.. Gloger. poświ.,:cuny Tyniewicze cil .. s. 46. zamieszcza kamidl \\~pomina galganki. 1!.min Bnlli~k i Grodzisk. W okolicach Orli mtl~ial lo'być szczona razem z nim sól. 66 69 kwiatami kolonme hiałostocki): plótnem: Federl)\lski iż chich łącznic II przepiórce zanolował chleba (przepiórki kawalek chleba w okolicach Sucho- umie~zcza - si.,:. aby zboże op. cil .. ~. 368. z chkbem cukierków kładzenia •.IV środku na nim kladą w przepiórce M. Federowski. zwyczaju także zanotowano i monet wspomina kilkakrotnie Z. Glona terenie �212 między Hajnówką a Orlą wierzono, iż chleb taki był skutccznym środkiem leczniczym wad wymowy u dzieci. W Wierzch lesiu, gmina Szudziałowo, pozyskano informację, że jeśli kobieta chciała sobie zapcwnić lekki poród to zbierała ch leb z trzech przepiórek, a następn ie, tuż przed porodem, spożywa la go. Kolejnym wierzeniem związanym z chlebem z przepiórki było przekonanie, że dzieci, które go spożywały, nic będą bać się piorunów w czasie burzi~. Po przystrojeniu przepiórki, opieleniu wokół ścierniska, niekiedy i pokropieniu wodą71, klękano i odmawiano modlitwy, w części wschodniej ,.Prieswiataja Troica", a w zachodniej "Ojcze Nasz" oraz składano prośby do Boga o opiekę nad zbożem w przyszłym roku, np. "Panie Boże daj nam żyto na drugi rok, żeby były duże kłosy, nie padał na nie grad tylko była rosa,,74. We wschodniej części Białostocczyzny często spożywano przy przepiórce posiłek zwany "obiadem". Uczestniczyli w nim wszyscy żniwiarze, również wynajęci, a więc nie należący do rodziny gospodarza. Na ściernisku rozściełano białą płachtę, odmawiano modlitwy, a następnie spożywano posiłek. Składał się on zazwyczaj z chleba, słoniny z cebulą, kiełbasy, śledzi i alkoholu. Podczas posiłku sierpy żniwiarzy były zawieszone na przepiórce, w ten sposób by nie 75 stykały się ze ścierniskiem, co miało oznaczać, że pracę już zakol1czon0 . Niewykluczone, że spożywanie posiłku przy przepiórce miało niegdyś charakter zaduszkowej uczty ofiarnef6. Na takie znaczenie tego obrzędowego posiłku wskazuje w pewnej mierze fakt, iż przetrwał on, co prawda w bardzo ograniczonym zakresie, na wschodzie Białostocczyzny, wśród ludności prawosławnej, u której obrzędy zaduszkowe zachowały się do czasów wspókzesnych w bardziej rozwiniętych formach. Istnieniu w przeszłości obrzędowej uczty po zakOl1czeniu żniw dowodzi - według Dworakowskiego - praktykowane na terenie powiatu wysokomazowieckiego umieszczanie w przepiórce różnego rodzaju jadła, które stanowiło "przeżytek prastarych ofiar, jakie lud wiejski składał po zakończeniu żniwa"n. Na miejscu spożytego posiłku pozostawiano dwie skrzyżowane garście zboża, na które kładziono czasami kawałek chleba. Należy w tym miejscu uwydatnić znaczenie skrzyżowanych garści zboża w obrzędowości żniwnej. Powszechny był niegdyś zwyczaj pozostawiania przez żniwiarzy słomianego krzyża na polu, gdzie odbywał się sprzęt zboża, każdorazowo po zakończeniu całodziennej pracy. Krzyż ten miał "strzec całe zboże od złe72 Okolice Gródka. Kropienie przepiórki święconą wodą bylo szczególnie rozpowszechnionc w okolicach Bielska Podlaskiego i Hajnówki. Wodę święcono podczas święta Chrztu Pańskiego. zwancgo też świętem Jordanu obchodzonym 19 stycznia. Według Bystronia działanie to mialo zapewnić przyszłorocznym zbiorom dostateczną ilość deszczu. J. S. l3ystrOli. op. cil .. s. 71. 74 Eliaszuki. gmina Narewka. 75 M.in.: Reduty. gmina Orla. 76 S. Poniatowski. Etnografia Pof.~ki. w: Wied=a o Polsce. t. 3. Warszawa 1932. s. 315. 77 S. Dworakowski. op. cit., s. 173. 73 �213 go,,7~. Niewątpliwie nadanie mu takiej roli wiąże się z przyjęciem chrześcijailskiego systelllu wartości, w którym krzyż, czy raczej jego znak, spełniał rolę apotropeiczną. Złożenie na nim kawałka chleba wskazuje, że spełniał rolę ofiary składanej w podzięce za zebrane zbiory. Do przyjęcia takiej interpretacji skłania również fakt pozostawienia na ściernisku znaków krzyża z innych gatunków zbóż, np. pszenicy czy owsa po zakollczeniu zbioru tych zbóż. W tych bowiem przypadkach z pewnością nie miały "strzec" pozostałego do zbioru zboża. Takie samo znaczenie posiadały skrzyżowane wiązki żyta umieszczane we wnętrzu lub obok przepiórki. Również i w tej sytuacj i pełniły one rolę daru - ofiary, która przez swą formę krzyża była kierowana do Boga, w podzięce za szczęśliwe zakoilczenie żniwa. Widać tu wyraźną analogię do wspomnianego już wyżej zwyczaju wiązania słomianymi powrósłami przydrożnych krzyży. Na Białostocczyźnie, szczególnie w jej części zachodniej, był rozpowszechniony wśród żniwiarzy zwyczaj "oborywania przepiórki", polegający na kilkakrotnym przeciągnięciu siłą za nogi dziewczyny lub chłopaka wokół tej ostatniej kępy zboża. Odbywało się to wśród śmiechu i żartów wywołanych oporem jaki stawiały osoby, którymi "oborywano". Często "bronowano" gospodarzem lub gospodynią, którzy musieli wykupić się, np. ofiarowując alkohol. Do ,.oborywania'· starano się wybierać osoby jak najwyższe, co miało wpłynąć na wielkość zboża w przyszłorocznych zbiorach 79. W pamięci starszych osób przetrwał zwyczaj "oborywania" przepiórki właścicielami majątków, u których odbywały się żniwa, z tym. że w tych przypadkach obchodzono z nimi trzykrotnie wokół przepiórki. ,'oborywanie" miało znaczenie magiczne, zapewniało urodzaj w następnym roku, obfitość przyszłych plonów8o. Przepiórka stała aż do jesiennej orki. Obecnie zwyczaj wiązania przepiórki zanikł niemal zupełnie, kultywowany jest jedynie przez osoby starsze, na polach gdzie sprzęt zboża odbywa się jeszcze przy użyciu kosy. Wiązanki dożynkowe Wiązanie przepiórki było niegdyś połączone z innym zwyczajem, a mianowicie wyplataniem wiązanki dożynkowej. Na Białostocczyźnie nazwa tej wiązanki była terytorialnie zróżnicowana; na zachodzie, w pasie od Drohiczyna, Spieszyn. gmina Brańsk. Wierzenie znane na terenie gminy Biclsk Podlaski. 80 Bystroń prz) tava następujące wyjaśnienie zwyczaju ..oborywania" przepiórki: "Co do inh:rpretacji. m07.na by uważać oborywanie za składową część obrzędów należących do przedstawionego przez nas systemu wierzei] żniwiarskich: osobę. którą się ciągnie wkoło ostatnich kłosów można uwai.ać za przedstawiciela zboża. za ludzką inkarnację zboża. Na to zdawałyby się wskazywać poszczególne \\ skazówki. jak np. to. że oborywa się zazwycząi ostatnim żniwiarzem czy żniwiarką. która ( ... ) jest właśnie przedstawicielem plonu". Autor rozważa także i drugą możliwość. a miammicic ..oborywanic" mo:l.na uważać za obrzędowc zapładnianie ziemi. J. S. Bystroń, op. cit .. s. 93. 78 79 �214 Fot. 3. Przepiórka o wyglądzie wato wygięta, we wnętrzu kawalek typowym \\ okolicach Krynek spleciona w warkoC/ i łukochleba na bialej serwClce rozl%ncj na kamieniu (rok 19(4). przez Brai1sk, Lapy, Knyszyn aż po Suchowolę występuje określenie ,.równianka", na terenie gminy Grodzisk można spotkać również nazwę "próżanka". Na obszarze od Bugu po Puszczę Knyszyi1ską panowala nazwa "kwietka". W okolicach Nowego Dworu, Sokółki i Janowa wiązanka dożynkowa nosiła miano "pryźma" bądź "praźma". Sporadycznie, na obszarze całego województwa białostockiego, można spotkać określenia "wianek" lub "plon". Wiązanka dożynkowa przybrała na Białostocczyźnie formę zbliżoną do bukietu, na który składały się najdorodniejsze kłosy żyta, pszenicy, owsa i jęczmienia oraz różnorodne kwiatli. W skład wiązanki wchodziły także makówki, len, korzenie marchwi, małe główki kapusty, jabłka nabite na patyczki, a nawet i buraki. Wiązankę przewiązywano barwną krajką, zwaną we wschodniej części województwa "pojasem", w czasie lub tuż po zakOllczeniu strojenia przepiórki. Jeśli ścinano kłosy w przepiórce, to wchodziły one w skład wiązanki. Jeżeli obrzędowa rola przepiórki ulega współcześnie zanikowi. to w przypadku wiązanki dożynkowej można zaobserwować nadal żywą tradycję jej wykonywania i święcenia. Z wiązanką łączyło się wiele zwyczajów i wierzei1. 81 źdźbeł W Czechach zbo/a Orlai\skich, na bukiet ..Na pole hnuj. na dobytek gmina do/ynktm [)ubiczc y obcinała łój, a nam na zdanmie". Ccrkic\\llC, gospodyni ich korzcnie. które po wybraniu rzucała za siebie dorodnych mó\\iąc: �215 Fot. 4. Przepiórka przybrana kwiatami i jarzębiną. lnych. Wólka. gmina Suchowola (rok 1994). otoczona dwoma kręgami kamieni po- �216 Powracających z pola żniwiarzy oblewano niegdyś powszechnie wodą, co miało zapewnić urodzaj w przyszłym roku. Po przyniesieniu wiązanki do chałupy wieszano ją w oknie - "było wtedy widać, kto już żniwa skOlkzył"x2. Wisiała tam, aż do czasu jej poświęcenia w dniu Matki Boskiej Zielnej (J 5 sierpnia) lub na "Splenje" (28 sierpnia) u ludności prawosławnej. Poświęcona wiązanka była uważana za skuteczny środek ochronny budynku mieszkalnego przed uderzeniem pioruna w czasie burzy. Poświęconą kapustę z wiązanki dawano bydłu w razie jego choroby. W okolicach Korycina kwiaty z wiązanki były używane do okadzania chorego dziecka. Powszechnie znany i do dzisiaj praktykowany jest zwyczaj dodawania wykruszonych z wiązanki ziaren do zbóż ozimych wysiewanych około 8 września, kiedy to przypada świc;to Matki Boskiej Siewnej. Część gospodarzy zarysowywało wtedy na ziemi krzyż, by w miejscu przecięcia się ramion umieścić wiązankę, pozostali słomę z tego obrzędowego bukietu układali w kształcie krzyża lub wkładali pod skibę, czy też rozrzucali po roli. Dożynki ZakoJlczenie żniw w gospodarstwach chłopskich świętowano urządzając zabawę dożynkową. Zebrany materiał uwidacznia, iż sama forma obchodzenia święta plonów była uzależniona w decydującej mierze od stanu majątkowego właściciela gospodarstwa, w którym Ukolkzono żniwa. Ubożsi gospodarze, którzy nie wynajmowali żniwiarzy, świętowali spożywając posiłek (wspomniany wyżej obiad) przy przepiórce. W skrajnych przypadkach wcale nie świętowano zakoJlczenia żniw. Powszechnie jednak każdy gospodarz starał się zorganizować w dniu zakoJlczenia pracy poczęstunek dla żniwiarzy, a jeśli go było stać to wynajmował również i muzykantów, "nawet biedniejszy gospodarz przywoził antałek piwa, a do tego kiełbasę, bułki, a bogatszy to i muzykantów sprowadził"s3. Zabawę taką, zwaną często "balem", urządzano w domu gospodarza, starsze osoby pamiętają jednak, że tradycyjnym miejscem świętowania dożynek były karczmy. Poczęstunek składał się zazwyczaj z jajecznicy, sera, kiełbasy, mięsa oraz oczywiście alkoholu. Przed rozpoczęciem zabawy dożynkowej postacianka przewiązywała gospodarza "przewiąsłem", za co dostawała drobny datek pieniężny. W czasie przewiązywania śpiewano: "Dażali żytko, dażali żytko, a teraz obwiażem ciebie tym snapkom"s4. Jeśli w żniwach uczestniczyli tylko domownicy, to zwykle córka gospodarza wręczała ojcu tub matce wiązankę dożynkową, za którą otrzymywała pieniądze na drobny zakup, np. na chustkę. W okolicach Koryeina gospo- 82 83 84 Podozierany. gmina Micha/owo. WierzchIesil:. gmina Szudzialoll"o. Oziably. gmina Michałowo. �217 darz wykupywał wiązankę - "pryźmo" od postacianki85. Po złożeniu życzeń postacianka była oblewana wodą86. Również w czasie samej zabawy oblewano się wodą. zdarzały się przypadki wrzucania przez chłopców dziewcząt do koryt pełnych wody. Ta obfitość wody miała zapewnić urodzaj w przyszłym roku "wodą oblewali po to, żeby było jędrne żytko na następny rokR7• W świetle zebranych relacji dożynki urządzane w dworach ziemiańskich miały dość jednolity przebieg. Po zakoJ1czeniu pracy kobiety plotły najczęściej z kłosów żyta, rzadziej pszenicy, wianek ozdobiony kwiatami polnymi. Wianek ten pierwotnie postacianka wkładała na głowę, jednak już w okresie międzywojennym powszechnie weszło w zwyczaj noszenie go w rękach. Również w tym czasie wianek zastępowano wiązanką dożynkową. Przed dworem oczekiwał żniwiarzy właściciel majątku wraz z rodziną. Postacianka przy śpiewie wszystkich żniwiarzy wręczała dziedzicowi wianek, składając jednocześnie życzenia, za które otrzymywała niewielki datek pieniężny. Po złożeniu życzel'l służba folwarczna, rzadziej sam właściciel majątku, oblewali postaciankę, a często i samych żniwiarzy wodą, po czym rozpoczynała się zabawa, w czasie której ucztowano, śpiewano i tallczono. Zabawa trwała do zmierzchu, wyjątkowo do północy. ZakoJ1czenie żniw miało też swą uroczystą oprawę w Kościele. Otóż w każdym kościele parafialnym święcono wiellce dożynkowe, wykonywane przez wytypowane wcześniej okoliczne wsie. Wiellce te miały dość różnorodne kształty, zazwyczaj były zakończone w formie krzyży, hostii i kielichów. Konstrukcja ich była wykonana z drutu oplecionego zbożem. Kształt wiellców nawiązuje bardzo wyraźnie do wianków dożynkowych zanoszonych do dworów, przy czym te pierwsze ozdobione są dodatkowo we wspomniane \V)'żej atrybuty religijne. Widać stąd. iż tradycja ta została przejęta przez Kościół z dworów ziemiallskich dość późno, bo dopiero na szerszą skalę w okresie międzywojennym. Zwyczaj wyplatania wiellców dożynkowych do kościołów występuje i obecnie. Współczesne wiellce zdobione są dodatkowo naklejanymi kolorowymi obrazkami o treści religijnej, najczęściej są to wizerunki Matki Boskiej. 85 W Milenkowcach. gmina Kuźnica. po zakollczeniu żniw żeńcy przynosili gospodarzowi snopek z żyta. pszenicy. owsa i jł,:czmienia. Po wykupieniu gospodarz ustawiał go w kącie pod ikonami. gdzie stal aż do Bożego Narodzenia. 86 Powszechnie przyjmuje sił,:. że oblewanie wodą postacianki. a także żniwiarzy między sobą IV czasie dożynek miało zapewnić dostatek deszczu dla wzrostu przyszłych plonów. Inną możliwość interpretacji tego zwyczaju wysunął Poniatowski. który uważał. że oblewanie wodą w czasie dożynek mogło mieć I:harakter ol:zyszcząjąl:y. S. Poniatowski. op. Cif .• s. 316. 87 Topolany. gmina Michalowo. �218 Fot. 5. Wkniec dożynkowy zwiellczony krzyżem. Krypno (rok 1994). Zwózka zboża Zwózka zboża była niegdyś obwarowana licznymi nakazami i zakazami o charakterze magicznym, mającymi na celu zabezpieczenie zebranych plonów przed wszelkiego rodzaju zagrożeniami. Podejmowane praktyki magiczne miały chronić zbiory przede wszystkim przed gryzoniami, głównie myszami. Większość zachowań magicznych dotyczyła walki z tymi szkodnikami, co wskazuje, jak wielkim były zagrożeniem dla przechowywanego w stodołach zboża. Stosunkowo niewiele praktyk magicznych miało chronić zebrane plony przed klęskami żywiołowymi, w tym zwłaszcza przed pożarami. Wiele z poda- �219 nych niżej wierzell i praktyk magicznych miało bardzo ograniczony terytorialnie zasięg, nierzadko znane były tylko w kilku położonych obok siebie miejscowościach. Analiza przytoczonych niżej zachowall magicznych dostarcza wiele interesującego materiału z zakresu logiki myślenia magicznego ludu wiejskiego. Wiara w skuteczność części z tych praktyk opierała się na zasadach magii homeopatycznej, w której czynności wykonywane przez człowieka wywierają taki sam lub podobny wpływ na zachowanie gryzoni. W okolicach Bielska Podlaskiego i Hajnówki gospodarze chcąc zabezpieczyć zbiory przed myszami pościli przed rozpoczęciem zwózki zboża: "Przed zwiezieniem zboża nic nie jedli, żeby myszy też go nie jadły,,88. W trakcie zwózki oraz rozkładania pierwszej fury nie można było rozmawiać89. Interpretacja tego zachowania nastręcza nieco trudności, wydaje się jednak, iż zachowanie ciszy miało umożliwić przejazd ze zbożem w tajemnicy przed gryzoniami. Innym sposobem zapobieżenia inwazji gryzoni do stodoły było praktykowane, np. w okolicach Mielnika, pozostawienie w polu snopka, celowo wykonanego dla myszy. Podobnie postępowano w wioskach położonych pod Kuźnicą, gdzie z kilkunastu kłosów wiązano tzw. ,.stodółkę", nazywaną też "hadrynką", przypominającą ksztahem przepiórkę. W okolicach Narwi i Hajnówki gospodarze w tym samym celu zrzucali z fury jeden niewielki snopek. W opisanych powyżej przypadkach wierzono, iż swego rodzaju dar wpłynie na pozostanie myszy w polu, zatrzyma je z dala od budynków gospodarskich. W okolicach Narwi, Hajnówki, Kleszczel i Kuźnicy w pierwszy snopek złożony na wozie wkładano kawałek wielkanocnej paschy, zwanej często "proskurką", wraz z wiankiem splecionym najczęściej z rumianku (chamomilla recu/ile L.), mięty (men/ha x piperila L.) oraz sporyszu (rdest ptasi - polygonum aviculare L.). Do sporyszu przywiązywano szczególną wagę, wierzono bowiem, iż dzięki niemu "zboże się posporzy,,90. Natomiast na terenie gminy Juchnowiec Dolny w pierwszy zwożony snopek wkładano wianek z piołunu, co miało ochronić stodołę przed uderzeniem pioruna. Ciekawy zwyczaj zanotowano w okolicach Grodziska: jeśli w czasie załadunku snopów wóz najechał lewym kołem na kamiell, co najmniej wielkości pięści, to wrzucano go na furę i nie oglądając się za siebie w ciągu całej drogi powrotnej wnoszono do stodoły i wkładano pod pierwszy złożony snop. Można odnaleźć tu pewną analogię ze zwyczajem nakazującym umieszczenie kawałka paschy w pierwszym złożonym na furze lub ułożonym w stodole snopku. W pierwszym przypadku zbiorów "chronił" niejadalny dla szkodników kamiet'l, który miał także zniechęcać 88 89 90 Saki. gmina Bidsk Podlaski. Wierzenie lo szczególnie popularne by/o w wioskach p%7.onych Nowodziel. gmina Kuźnica. nad Narwią. �220 gryzonie do wejścia w zboże, w drugim - poświęcony, a więc także w pewnym sensie niejadalny dla myszy, kawałek chleba91• Przed złożeniem zboża w stodole kropiono święconą wodą sąsieki, a często i pierwszą furę ze zbożem. W tym przypadku wyjaśniano, iż "po to się kropi święconą wodą, żeby od ognia stodołę ze zbożem ochroniC92• Po poświęceniu stodoły rozkładano w czterech jej rogach (wschodnia Białostocczyzna) lub rozkładano w kształcie krzyża (zachodnia Białostocczyzna) wianki święcone w oktawę Bożego Ciała'!'. Składały się one zazwyczaj z rozchodnika (sedlllll acre L.), sporyszu, macierzanki (thymus sp.), a czasami i lipy (lilia corelala). Wianki te miały zabezpieczyć zarówno przed gryzoniami, jak i przed pożarem stodoły. Przed myszami skutecznymi środkami miały być też wianki lub nawet całe rozściełane naręcza pokrzywy (urlica dioica)94, ostu (cirsilll11 arveJ1se L.)95, piołunu (arlemisia absil1/hium)96 i mięt/7• W wioskach położonych wokół Czyż pod pierwszy ułożony w stodole snopek wkładano wypieczoną w tym celu niewielką bułkę, mówiąc: .,Macie myszy ten chlebek jeść, a nie te kłoski, co są w zbożu,,<)8.Natomiast w okolicach Hajnówki pod pierwszy umieszczony w sąsieku snopek wkładano buteleczkę ze święconą wodą, która znajdowała się tam aż do czasu zakOllczenia omłotów. Święcona w,oda miała w tym przypadku zabezpieczać zbiory przed myszami, a także przed pożarem. W czasie układania snopków nie można było spożywać żadnych posiłków w stodole, w przeciwnym razie "myszy zjedzą całe zbiory"'!'!, Zakończenie Zebrany i zaprezentowany materiał pozwala wysunąć tezę, iż tradycyjne obrzędy i zwyczaje żniwne na Białostocczyźnie nie różniły się w zasadniczej strukturze od obrzędowości żniwnej regionów sąsiednich. Istnienie pogranicza kulturowo-etnicznego oraz religijnego w regionie białostockim oznacza, iż współwystępują w nim elementy charakterystyczne dla obszaru Polski, np. wiązanie przewiąsłem w polu, jak i Białorusi, np. wiązanie snopka zażynkowego - "gospodarza". Próba określenia w jakim stopniu tradycyjna obrzędowość 91 O umieszczaniu kamienia pod pierwszym złożonym \\ stodole snopkicm w celu zapobieżenia wyjadaniu ziarna przez myszy pisze M. Federowski. op. cit .. l. I. s. 365. Zwyczaj tcn byl znany również na Litwie. patrz: Dundulienc. op. cit .. s. 197. 92 Korzeniówka Duża. gmina Drohiczyn. Na terenie gminy Grodzisk przy każdym zakończeniu skrzyżowanych snopków kladziono wianek ze sporyszu. 94 Olędy. gmina Brallsk. 95 Żery-Czubi ki. gmina Grodzisk. 96 Niemirów. gmina Mielnik: Kalinówka Królewska. gmina Jasionówka. 97 Osmola. gmina Dziadkowice. 98 Wólka. gmina Czyże. 99 Kutowa. gmina Narew. 9, �221 żniwna regionu białostockiego cechuje się odrębnością w stosunku do sąsiednich jest utrudniona przede wszystkim ze względu na to, iż współczesne granice administracyjne województwa białostockiego nie mają oparcia w tradycji historycznej. Nie uwzględniają wielowiekowej odrębności kulturowej, etnicznej oraz religijnej wschodniej i zachodniej części województwa. Dlatego obszar występowania wielu rytuałów, praktyk czy zachowaI1 magicznych związanych ze żniwami nie pokrywa się z obecnymi granicami administracyjnymi województwa, a tym samym i z obszarem objętym niniejszym opracowaniem. Analiza zebranego materiału pozwala stwierdzić, że elementy wyróżniające Białostocczyznę w stosunku do regionów sąsiednich w obrzędowości żniwnej pełniły funkcje drugorzędne. Przykładowo można tu wymienić niektóre zachowania magiczne zabezpieczające zebrane plony, czy też przekonanie o magicznych właściwościach chleba z przepiórki. Z pewnością "swoistość" regionu tworzą niektóre pieśni żniwne. Także słownictwo związane z obrzędowością żniwną wskazuje pewne odrębności w stosunku do regionów sąsiednich, np. występowanie na północy województwa określenia "plon kopka" dla przepiórki. W celu uzyskania w miarę pełnego obrazu żniw należy również wspomnieć o zebranym bogatym materiale pieśniowym, którego w artykule nie umieszczono. Samo zebranie tekstów pieśni napotkało na duże trudności; nie śpiewane często od kilkudziesięciu lat uległy niemal całkowitemu zapomnieniu. Złożyły się na to głównie dwie przyczyny: znaczne zwiększenie tempa pracy oraz brak większych grup kobiet wspólnie pracujących. Treść pieśni była bardzo zróżnicowana, dominowały pieśni związane z pracą żniwiarzy oraz o wątkach miłosnych. Pieśni dożynkowe grupowały się wokół dwóch tematów: żartobliwie sformułowanych próśb żniwiarzy do dziedzica, aby przygotował jak najobfitszą ucztę dożynkową oraz humorystycznych przyśpiewek kierowanych do właściciela majątku lub członków jego rodziny, a dotyczących zazwyczaj zewnętrznego wyglądu tych osób. Stosunkowo nieliczne strofy kierowano do Boga, w podziękowaniu za opiekę w czasie żniw, szczęśliwe ich zakoI1czenie. Zazwyczaj były to pieśni krótkie, składające się zjednej-dwóch, rzadko kilku zwrotek. Na Białostocczyźnie, jak i w wielu innych regionach Polski, występuje w pieśniach żniwnych charakterystyczny refren "Plon niesiemy, plon". A. Briickner uważał, że refren ten jest jedyną autentyczną pozostałością z dawnej, przedchrześcijaI1skiej obrzędowości żniwnej, która przetrwała do czasów współczesnych w ludowych zwyczajach i obrzędach żniwnych 100. Przekaz ustny przyczyniał się do częstych zmian treści, współistnienia wielu wariantów, nawet w tej samej miejscowości. Przekazywane z pokolenia na pokolenie zawierają często opisy wydarzell, sytuacji, warunków życia z bardzo odległych czasów, 100 A. Bruckner. Milologia slowiańska i polska, wyd. 2. Warszawa 1985. s. 322: A. Bruckner. Słownik elymologic=nyję::yka polskiego. wyd. 2. Warszawa 1970. s. 659. hasło: Zwyc::aje ludowe. �222 dlatego też stanowią cenne źródło do poznania warunków pracy przy sprzęcie zbóż, jak i - ujmując szerzej - panujących ówcześnie stosunków społecznych. Opracowanie niniejsze, chociażby tylko ze względu na czas jaki upłynął, kiedy opisane zwyczaje i obrzędy były praktykowane powszechnie, nie przedstawia z pewnością pełnego obrazu tradycyjnych żniw. Wiele zachowaJl obrzędowych nie tylko zaprzestano wykonywać czy przestrzegać, ale uległo już całkowitemu zapomnieniu. Postępujący proces zaniku zwyczajów i obrzędów żniwnych wynika przede wszystkim z dwóch przyczyn. Po pierwsze, należy wymienić przemiany w gospodarce wiejskiej, a więc wprowadzenie nowych technik uprawy ziemi oraz nowoczesnych maszyn. Po drugie, przemiany w sferze świadomości zarówno jednostki, jak i całych społeczności wiejskich. Chodzi tu głównie o przejmowanie wzorów kulturowych płynących z miasta, a w efekcie tego deprecjonowanie własnych, wiejskich. Dawne praktyki magiczno-obrzędowe zyskały obecnie pejoratywne określenie "zabobonów". Walio również podkreślić, iż obrzędy żniwne nie pełnią już roli jednoczącej społeczność lokalną. ReasuJllując można skonstatować, iż proces zaniku tradycyjnej obrzędowości żniwnej postępuje nadal, co w efekcie kOllcowym doprowadzi zapewne do jej zupełnego zaginięcia. Stare obrzędy i zwyczaje nie są zastępowane przez nowe, które nawiązywałyby do nich formą i treścią. Artur Gaweł TRADITIONAL. HARVEST CUSTOMS AND RITUALS IN THE BIALYSTOK REGION (Summary) The author discusses various social and cultural aspects of harvest in a village in lh.:: Eastern part of the Bialystok region in th.:: period bel\wen the World Wars (1918-1939). Ilis a((.::ntion is particularly focused on the ritual-magic context of harvest. Besides literature. the main source for the work arc the results of field studies carried out in 1993-1996. The su~iect of analysis comprises. on the one hand. the course of harvest and crops transport. including the characteristic of harvest tools. and on the other hand. harvest customs and rituals. The latter include customary ways ofboth beginning harvest and terminating it. with the making ofthe so-called "przepiórka" [quail] and wcaving of the harvest bunch. as well as the ways of celebrating harvest festival and crops transport. The author comes to a conclusion that traditional harvest rituals in the Bialystok region did not ditTer significantly from the rituals of neighboring regions. though some of its clements were unique for lhat n:gion. At present, many of the rituals arc not only unobserved or not celebrated. but many ofthem sank into oblivion. Tran.vlated by M. Wilc:::yński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b0ca640144269d50d26d079a55788c0.pdf 466936d8598b2e9b39fd3732195ecf4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2213 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource Opoczyńskie - zwyczaje wiosenne zwyczaje wiosenne Opoczyńskie - rok obrzędowy obrzędy agrarne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2056 Title A name given to the resource Wiosenne zwyczaje i obrzędy agrarne w Opoczyńskiem / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.177-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kupisiński, Zdzisław SVD Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82. t 998 ZD7.ISLA W KLJPISIŃSKI SVD Katedra I!istorii i Etnologii Religii Katolicki Uniwersytet I.ubelski WIOSENNE ZWYCZAJE I OBRZĘDY AGRARNE W OPOCZYŃSKIEM Człowiek od początku swego istnienia związany był z uprawą ziemi. Przez kontakt z nią, wchodził w tajemnicę odradzającego się świata roślinnego. Wraz z powolaniem człowieka do życia ziemia stała się miejscem szczególnie mu bliskim. Dla człowieka "pierwotnego" praca na roli nie ograniczała się do "świeckiej techniki". Rolnictwo posiadało przede wszystkim charakter obrzędowy, bezpośrednio dotyczyło bowiem życia i przyczyniało się do jego rozwoju. Przejawem życia są ziarna, bruzdy, deszcz i duch wegetacji. Rolnik swą pracą wkracza w dziedzinę życia przepojoną sacrum i jednoczy się z nią. Płody ziemi dostarczają mu pożywienia i niejednokrotnie decydują o jego przetrwaniu. Czlowiek żyjący na wsi egzystuje w symbiozie z przyrodą i pomimo narastających przemian w kulturze materialno-duchowej wciąż korzysta z jej zasobów, ziem ię nazywając nawet "matką"'. Dla wielu mieszkaJlców 0poczYJlskiego rolnictwo stanowiło podstawę bytowania. Występujące w tym regionie nie najlepsze jakościowo ziemie wymaga/y dużego nakładu pracy i szczególnej pielęgnacji - a czasami nawet zabiegów magicznych - aby wydały pożądany owoc. Niskie zbiory, jakie otrzymywali z uprawianej ziemi miejscowi gospodarze, najlepiej oddaje powiedzenie: "OpoczYJlskie kraje, korzec sieje, kopę zbiera, kopa korzec daje,,2. W czasach techniczno-konsumpcyjnego stylu życia i urbanizacji kraju, symbioza życia mieszkalków wsi z przyrodą została w znacznym stopniu naruszona. Pomimo przemian, jakie dokonały się w kulturze ludowej w 0poczYllskiem, wiele dawnych zwyczajów i obrzędów agrarnych przetrwało w pamięci ludu, a niektóre z nich są praktykowane obecnie. Wiele przetrwało z tego powodu, że połączone zostały z obrzędowością kościelną. Wraz ze wzrostem racjonalnego uzasadnienia świadomości religijnej mieszkaJlców wsi w znacznym stopniu zmalało zainteresowanie praktykami magicznymi. Z relacji respondentów wynika, że w dawnych czasach na badanym terenie praktyki te były silnie rozwin ięte. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie przemian zachodzących w wiosennych zwyczajach agrarnych w 0poczYJlskiem w oparciu o analizę zwyczajów, lob.: M. Eliade. haklal o historii religii. Warszawa 1966. s. 325 i n. Zob.: J. P. Dekowski. Z. Hauke. Folklor regionu opoc::yńskiego, Warszawa 1974, s. 9; J. Luczkowski. OpoC::Yliskie jako region hisloryc::ny i ell7ograjic::ny, .Zbliżenia Piotrkowskie" 1993. nr 9. s. 24. Powszechne na badanym terenie. I 2 �178 obrzędów i wierzell praktykowanych przy uprawie roli i gospodarstwie domowym. W opracowaniu tego zagadnienia korzystano z materiału pochodzącego z przeprowadzonych przez autora etnograficznych badal1 terenowych w latach 1990-1993 w regionie 0PoczYI1skim oraz literatury traktującej a tych zjawiskach. 1. Prace wiosenne na roli Mieszkallcy wsi w 0poczYllskiem jeszcze w drugiej połowie XIX wieku uprawiali następujące rośliny: żyto, owies, jęczmiell, proso, len, konopie, rzepak, grykę, groch, kapustę, ziemniaki. Ze względu na niską klasę gleby, pszenicę uprawiano w niewielkich rozmiarach. W wieku XX zakres uprawy zwiększył się, bo objął jeszcze seradelę, wykę i buraki pastewne. Wszystkie wymienione rośliny uprawia się tylko w większych gospodarstwach. Rodziny posiadające mniejsze powierzchnie użytkowe pól, uprawiają przeważnie żyto, ziemniaki, proso i len.1. Do nawożenia pól służył głównie obornik. Hodowla trzody chlewnej dostarczała duże ilości naturalnego nawozu. Obornik w większości wypadków gromadzono w oborach, a gdy się tam nie mieścił, wynoszono go na podwórze do miejsca zwanego "gnojownikiem". Jeśli nie było gnojownika, obornik wyrzucony z obory składało się na "hałdach", znajdujących się przy oborze, albo za stodołą. Oborn ik wywożono na pole dwa razy w roku, jesien ią i wiosną, gdyż obory były zbyt małe, by przetrzymywać tam duże jego składy. W niektórych gospodarstwach wywożono nawet w okresie zimy, składając go na duże kopce. Wszelkie prace przy oborniku wykonywano ręcznie za pomocą metalowych wideł i motyk (z motyki korzystano wówczas, gdy trzeba było rozrywać sprasowany w zagrodzie świrlabornik). Zdaniem respondentów skuteczniejszym nawozem okazywał się obornik wywożony w okresie jesiennym, gdyż przyorany miał więcej czasu na "przegnicie" w ziemi. Nakładając żelaznymi widłami obornik na wóz, trzeba było uważać, aby w tym czasie na podwórzu nie pojawił się "dziad". W przypadku zjawienia się dziada należało wszystko zrzucić z wozu i dopiero po jego odejściu załadować z powrotem. Dziada starano się przyjąć życzliwie, bowiem obawiano się, że mógłby on rzucić urok i w ten sposób nic by nie urosło na takim nawozie. Mógł też spowodować znaczne straty w gospodarstwie. W opinii respondentów "dziady to nie beli zwykłe ludzie, bo one duza świata widzieli i na różnych zecach sic znoli,,4. Rozrzucając obornik na polu należało również przestrzegać pewnych zasad postępowania. Pierwszą kupkę przywiezionego obornika rozrzucano na wszyst3 Powszechne na badanym terenie. Zob.: 1. P. DekowskL L'prawlI roli i rośliny uprawne w Opoczyńskim, ..Prace i Materialy Etnograficzne" t. 13, 1959. s. 54. 4 Pod postacią ,.prosunych dziadów" dopatrywano się chodzącego po świecie Pana Jezusa. Według informacji S.P .. P.G. z 8ialaczowa: M.B .. .l.B. z Gapinina. �179 kie strony świata, żeby nie dopuścić do przebywania w niej czarownicy. Apotropeiczne postępowanie ludności wiejskiej podyktowane było w tym wypadku względami utylitarnymi, ponieważ chciano zabezpieczyć uprawy przed niebezpieczellstwem rzucenia na nie uroku przez czarownice5. Innym sposobem wzbogacania ziemi uprawnej był nawóz uzyskiwany z upraw zielonych, a mianowicie łubinu i w mniejszych ilościach tatarki czy seradeli. Lubin czy seradelę wysiewano w maju w rosnące jeszcze zboża lub zaraz po żniwach, po poplonach, a najesieJ'1 przyorywano6. Obecnie oprócz wymienionych sposobów nawożenia gleby powszechnie stosuje się nawozy sztuczne, gdyż według respondentów "wincy sie rodzi". Najczęściej wysiewają: saletrę, superfosfat, mocznik i "kajnik". W miejscach, w których występuje zakwaszona ziemia, wysiewają wapno. Współcześnie w mniejszych gospodarstwach nawozy rozsiewa się jeszcze ręką, niosąc je w wiadrze lub w przcwieszonej ,.płachcie". W gospodarstwach kilkuhektarowych używają siewników7. Pole orano w wąskie zagony. Zagonowa uprawa długo przetrwała na terenach podmokłych i przy uprawie kapusty. Po melioracji i komasacji gruntów rolnych powstały szersze działki ułatwiające prace w polu. W zależności od potrzeby stosowano odpowiednią odmianę orki, jak: "podorywki", "odwracanki" czy właściwe oranie. Na badanym terenie, tak jak i w całej Polsce, kalendarz kościelny oraz przypadające w nim wspomnienia i święta stanowiły dla mieszkaJlców wsi w znacznym stopniu wyznacznik czasowy w podejmowaniu określonych prac polowych8. Na wiosnę gospodarz starał się rozpocząć oranie na świętego Józefa (19 marca). Do tego czasu ziemia już odtajała, a do prac polowych zachęcało wszystkich ludowe przysłowie: "Na świnty Józef zdymuj chłopie z góry płuzek". Wyjeżdżając w pole, gospodarz przeżegnał się znakiem krzyża, a następnie pokropił święconą wodą wóz, pług i konia. W ten sposób pragnął uzyskać Boże błogosławiellstwo w pracy i ochronę przed wypadkiem. Znak krzyża czynił też biczem przed koniem wypowiadając słowa: "W imię Boże" oraz 5 Według informacji A.W .. M.K .. H.K., T. P.. Z.L ze Straszowej Woli: F.K., Z.K., 1.W., M.B. z I3rudzewic: W.S. z Ponikly: S.W .. K.W .. S.G. z Woli Zalężnej. Zob.: A. Fischer. Lud Polski. Podręc::nik etnografii Polski. Lwów 1926, s. 70: W. Siek. bvyc::aje i pr::.esądy Ziemi Opoc::.yńskiej spr::.ed50·ci/1 laty. Sandomierz_ 1939 s. 34. 6 Według infónnacj i 1.K .. P.G .. A.G .. M.G .. S.P. z Białaczowa: F. W., S. W.. 1. W., E. W. z Żelazowic: S.K .. B.K .. .I.K.. M.P. z Prymusowej Woli: S.G. z Sędowa. 7 Powszechne na badanym terenie. 8 Powszechne na hadm~ym terenie. Najlepiej wyrażają to przysłowia ludowe: .,Na św. Benedyka kaczka. kura jaja myk" (po widuński), ,.Na św. Wojciecha dla bydelka pociecha" lub ..Na św. Wojciecha dla koni uciecha" .•. Na św. Krzyż owce strzyż". Zob.: W. Baranowski, Tradycyjny taminar::. prac gospodarc::.ych w palI/dniowej c::.ęści woj. lód::.kiego, ,.Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" nr J 6, 1972, s. 52 i 54. �180 "aby Bóg pobłogosławił". W polu natomiast rozpoczynając orkę kropił pierwszą skibę wodę poświęconą w Wielką Sobotę, czyniąc nad nią znak krzyża. Powyższe praktyki są wypełniane do dnia dzisiejszego, ale tylko przez starszych gospodarzy. W gospodarstwie zmalała funkcja konia, który zastępowany jest "traktorem" - ciągnikiem mechanicznym'!. Do wiosennych prac należał wysiew: jęczmienia, owsa, prosa, tatarki, rzepaku, lnu, konopi, koniczyny, seradeli. Przed wysiewem gospodarz święcił ziarno znajdujące się w workach, kierując swe myśli do Boga z prośbą, "aby się poscynściło" i żeby zebrał dobre plony'°. Wyjeżdżając z gospodarstwa, czynił przed koniem na ziemi znak krzyża, aby Bóg pobłogosławił mu na czas wyjazdu z domu i w wykonywanych pracach polowych. Gdy przybył na pole, zdejmował czapkę z głowy, klęcząc całował ziemię i czynil na niej znak krzyża. Dopiero wówczas mógł rozpocząć siew. Nabierając ziarno w płachtę, pierwszą garść rzucał na krzyż, wypowiadając słowa "w imię Boże"lI. Spośród zbóż jarych najwcześniej - bo w drugiej połowie marca - siano owies, choć niektórzy czekali z wysiewem do Matki Boskiej Zagrzewnej (25 marca). Wśród miejscowej ludności znane było powiedzenie, że owsa nie należy siać w koszuli, tak jak żyta, ale w kożuchu ze względu na panujące jeszcze chłodne przedwiośnie: "Lowis trza siać w kozuchu, a zyto w kosuli"I". 9 Według informacji Z.K .. M.K. z Odrowąża: .I.P.. W.B .. M.I'. z ObzO\\l:a: M.B. z Sobienia: T.K .• M.S .. S.W. z Chelst. Zob.: Z. Szyfelbeyn-Sokole\\iu. I'ItJll. ohr::~" i wit/oH·isko. Wrocl<lll' 1967. s. 79; T. Marzcc. Magia ijej ::nac::enie \l' ::\tIycajach i ohr::~t/och ogrorl/.\·ch 110 !j'se/wdllilll obs::ar::e Polski. Lublin ł982. s. 50 i n. (mps KUL): W. Klinger. /)OI'OCIIC .iwir:ta I/ldoll'e a tradycje grecko-r::ymskie. Kraków 193 I. s. I I. 10 Według infórmacji T.K .. S.P .. .I.G. z BialaclOwa: M.A .. W.W. z Falkowa: A.B. z (jostomi i wielu innych informatorów. II Powszechne na badanym terenie. Na temat pracy na roli piszc r:iiade: ..Praca na roli ma charakter rytu nie tylko dlatcgo. że dokonujc si~ ona nad cialcm maIki-ziemi i żc wyz\\'ala sily sakralne roślinności. ale również dlatego. że pociąga za sohą scaknie si.; rolnika z pel\llymi okresami czasu. przychyłnymi lub szkodliwymi. i dlatego te;;.. i.e jcst to dzialalność pohlczona z niebezpieczeństwem (np. gniew ducha. pana ziemi. któq si.; karczuje). i jeszcze dlatcgo. że wiąże się z szeregiem cercmonii o różnych strukturach rozmaitego pochodzcnia. których przeznaczenicm jesl przyczyniać si~ do wzrostu urodzaju roślin i uzasadniać czynności rolnika. wreszcie dlatego. że wprowadza tegoż rolnika w dziedzinę. która do pewnego stopnia podpada pod jurysdykcję zmarłych". Eliade.jw .. s. 326. 12 Zob.: Dekowski.jw .. s. 65. łstnieją wypowiedzi ludowe. które wyrainie nakazywały rozpoczęcie wiosennych siewów. W Wieluńskiem zachowało si.; pOIlieclzenic: ..Przed .Iózc!\:m siew. Pana Boga gniew". W powiecie radomszczańskim i pajęczańskim przysłowia zabraniały siewóII przed zwiastowaniem: .,Gdy zasiejesz przed zwiastowanicm Maryi, nabawisz si.; po żniwach opresyi" lub też .,Nie siej przed zwiastowaniem Maryi. jeśli nie chcesz zaznać opresyi" (Żytna. powiat radomszczański; Sulmierzyce. powiat pajęczaJiski: Chahiclice. powiat hełchatowski). Niekiedy Zwiastowanie bylo terminem rozpoczynającym sielI)' ..Na ZwiaslO\lanie () siewie pytanie" (Gidie. powiat radomszczański) łub ..Gdy przyjdzie Zwiastowanie siewu bywa rozpoczynanie" (Stobieck Miejski. powiat radomszczański). Baranowski. jw.. s. 50. �181 Dla mieszkailców wsi bardzo pożyteczną rośliną było proso. Z jego ziaren wyrabiano kaszę jaglaną. Plewy z prosa przeznaczano na karmę dla świil, a sieczkę z "prośniontki" dawano krowom. Odwar z "prośniontki" posiadał nawet właściwości lecznicze. Okazywał się on skutecznym środkiem na przeziębienia i duszności. W pierwszym wypadku należało moczyć w nim nogi, w drugim natomiast zażywać doustnie. Zaradne kobiety potrafiły nawet robić z kiści prosa "szczoty" i "pynzle" służące do bielenia ścianl3. Proso wysiewano na przełomie kwietnia i maja, a najpóźniej w pierwszych dniach czerwca. Dla niektórych terminem sprzyjającym był dzieil św. Filipa (26 maja), najlepiej ilustrowało to ludowe przysłowie: "Jak świntego Filipa rosa, to sij chłopie duzo prosal4. Przed siewem należało z prosa oddzielić znajdującą się w nim "śniedź", dlatego przepalano go w polu na udeptanej ziemi lub nad "balią" czy "ćwiercią". Jedna osoba trzymała palący się wiecheć słomy, a druga przepuszczała przez nią ziarno. Niektórzy dla zapewnienia dobrego urodzaju prosa, zamiast wiechcia słomy, stosowali obrzędowy snopeczek lub skradziony z "posewki" - poszycia pokrywającego dach chaty sąsiada. "Posewke" należało zerwać w wielkiej tajemnicy, bo to zapewniało dobre zbioryl). Proso oczyszczano jeszcze przez wyparzenie go kwasem z kiszonej kapusty lub plucząc w ciepłej wodzie. Po tych czynnościach trzeba było suszyć je na "płachtach". Nasycone kwasem kapuścianym proso nie smakowało ptakom, więc skutecznie ograniczało szkody czynione przez nie podczas siewu. Dwa ostatnie sposoby oczyszczania prosa stosowano w sporadycznych wypadkach. Wysiewom prosa towarzyszyły pewne magiczne zabiegi. Istniało przekonanie, iż dopóki proso nie zostanie zasiane, to nie wolno spożywać posiłków poza mieszkaniem. Z prosa bowiem robiono kaszę jaglaną, która stanowiła jeden z podstawowych posiłków. Złamanie tego zakazu mogłoby spowodować nieurodzaj prosa, a przez to zmniejszenie produktów żywnościowych w roku przyszłyml6. W dniu wysiewu prosa gospodarz musiał zjeść na śniadanie jajecznicę. Dopiero potem mógł udać się w pole celem dokonania zasiewu. Zachowanie gospodarza posiadało wymiar magiczny. Siewca, przestrzegając tego rytuału, chciał osiągnąć obfite plony z prosa, a kasza z niego miała być 13 Według informacji S.W .. L.M .. M.K .. M.s.. T.K. z Chelst: S.z .. A.W. z Miedzny Drewniancj: Z.M .. 0.1. z /)omaszna: K.M .. M.N .. G.K. z Brzustowa. Zob.: Dckowski.jw .. s. 66 i n. 14 Powszcchnc na hadanym terenie. 15 Obm;dowy snopck to tcn. który w wigilię Bożego Narodzenia przynoszono ze stodoły do domu i stawiano w rogu izhy. Zoh.: J. Łuczkowski. Wierzenia związane z budynkiem mieszkalnym ijego wl1I;lr::em... Lódzkie Studia Etnograficznc" t. 22. 1983. s. 151. 16 Według informacji F.D .. S.L R.S. z Bielowie. �182 żółta jak jajecznica. W nakazie tym można dopatrywać się zabiegu magicznego, który funkcjonuje na zasadzie magii podobiel1stw'7. Proso uprawiano głównie ze względu na trudną sytuację ekonomiczną licznych wielodzietnych rodzin. Dla nich kasza jęczmienna była głównym źródłem pożywienia. Wszyscy domownicy, tak jak umieli, starali się o zapewnienie rodzinie środków do życia. Dlatego w pracach polowych często pomagały dzieci. Z chwilą poprawy warunków bytowych ludności wiejskiej oraz z powodu dużego nakładu pracy, jakiego wymaga uprawa prosa, zasięg występowania tej rośliny uległ znacznemu ograniczeniu. O gospodarzach, którzy jeszcze uprawiali proso, mówiono: "Kto sieje proso, tyn chodzi boso". Podkreślano w ten sposób małe efekty ekonomiczne tej upraw/s. Dużym zainteresowaniem wśród miejscowej ludności cieszyła się uprawa tatarki. Wysiewano ją w drugiej połowie maja lub na początku czerwca, gdy ziemia była już wystarczająco ciepła. Najkorzystniejszy dla siewu był dzień, gdy niebo było "tatarcane", tzn. przy jarzębiastym układzie chmur. Najczęściej siano ją na "perzastej" ziemi. Tatarka nie wymagała większej pielęgnacji podczas wzrostu. Uzyskiwano z niej ziarno, z którego produkowano kaszę. Plewy z tatarki zmieszane z plewami żytnimi i ziemniakami służyły l9 za karmę dla drobiu, słomę natomiast w postaci sieczki podawano bydłu • Len, poza wspomnianymi już roślinami, był również często uprawiany w Opoczyńskiem, a w gwarze ludowej nazywany "Iyn". Zapotrzebowanie na len wynikało z tego, że używany był jako podstawowy surowiec do produkcji bielizny osobistej i różnych płócien, niezbędnych w każdej rodzinie. Uprawą lnu szczególnie zainteresowane były kobiety, dlatego wchodził w zakres gospodarki "babskiej". Kobiety często w codziennych rozmowach rozprawiały na temat lnu: "Gdzie bedziemy siać Iyn? - W błocie! - W cym bedzimy chodzić?We złocie!,,20. Do kach i wa (8 na św. uprawy lnu najczęściej wykorzystywano ziemię wilgotną, po ziemniażycie. W dawnych czasach sianie lnu zaczynano w wigilię św. Stanisłamaja), w odpowiednio przygotowanej glebie, a kOl1czono najpóźniej Zofii (15 maja). Ilustruje to przysłowie: "Świnta Zofija urodzi tyli Iyn 17 Według informacji S.D .. M.1.. S.1.. R.S. z Bielowic: S.K .. J.N .. J.S .. S.N. z Mroczkowa Gościnnego. Zob.: Poniatowski. jw .. s. 264. Zob. leż: S. Poniatowski. Elnograjla Polski. w: Wied::a o Polsce. t. 3. Warszawa 1932. s. 264. 18 Powszechne na badanym terenie. 19 Według informacji T.K .• B.P .. S.P .. H.P .. M.W. z Bialaczowa: F.K .. eJ.. J.1.. M.1. z Giełzowa; K.N., P.S .. S.S .• F.S. z Topolic. W niektórych wsiach z dniem św. Marka (25 kwietnia) związany był termin siewu tatarki: ..Na św. Marka siana bywa jarka" (powiat wieluński), .,Siej tatarkę na Stanisława. a wyrośnie ci jako ława", ..Od Stanisława do Bożego Ciała oby się tatarka do ziemi dostała", ,.1'0 Stanisławie siej w trzy niedziele. a z tatarki będziesz mieć wesele". Zob.: Baranowski.jw., s. 52 i55. 20 Dekowski.jw .. s. 94. �183 co i j021. Ziarno to musiało być starannie oczyszczone sitem lub wialnią. Niektórzy gospodarzc dawali je do oczyszczenia zawodowemu trzepaczowi, chodzącemu od wioski do wioski i zajmującemu się tą czynnością. Do przygotowanego w workach ziarna lnu dodawano ziarenka siemienia poświęconego \V Wielką Sobotę oraz siemię z wianka poświęconego w dzień Matki Boskiej Zielnej. Tak przygotowane ziarno kropiono święconą wodą22. Len przeważnie siały kobiety. Wyjątkowość wykonywanej pracy uwidaczniala się już w samym wyglądzie zewnętrznym kobiety. Gospodyni musiała być uczesana, umyta i ubrana w czystą świąteczną koszulę. W Woli Załężnej istniał nawet zwyczaj ubierania do siania lnu zapaski, w której kobieta w Wielką Sobotę niosła do poświęcenia święconkę. Zatem wszystkich obowiązywał strój świąteczny. Respondentki tłumaczyły owe szczególne zabiegi szacunkiem, jakim darzyły tę roślinę, "bo trzeba belo go godnie wsioć", ale również przez to chciały zapewnić sobie dobre plon/i. Niezwykle istotną sprawą podczas siewu lnu była odpowiednia pogoda. Nie mógł to być dziel1, w którym na niebie znajdowałyby się kłębiaste chmury. Wybierano słoneczny i bezwietrzny dzień, siano len ręcznie i bardzo gęsto, aby uniemożliwić rozrost chwastów w dalszym etapie jego rozwoju. Zalecenie to obrazowo przedstawia zdanie: "Lyn tak sij, żeby wół miał co liznuć24. W czasie tej pracy kobiety co pewien czas spoglądały w kierunku lasu, gdyż wierzono, że dzięki temu len wyrośnie bujny i rosły, przypominając borowy las. Podstawowym posiłkiem dla siewcy tego dnia musiała być jajecznica. Miejscowa ludność wierzyła, że spożycie jajecznicy przed siewem jest skutecznym środkiem na zabezpieczenie lnu przed chwastami. Z kołei chcąc wpłynąć na pomyślny zbiór plonów, kobiety podczas gotowania wieczerzy 25 wigilijnej, spalały drobne kawałki drewna . Sianie lnu przez kobietę posiada głębszy wymiar niż samo tylko chłopskie stwierdzenie kwalifikujące tę czynność do tzw. prac objętych gospodarką WszySl.:y respondenci. Powszedll1e na badanym terenie. Na wielu terenach terminem siewu lnu był dzień św. Marka: ..Na Marka dziel] siei len" (powiat pajęczański): ..Na św. Marek dla lnu przymiarek" oraz ..Marka dzidl lubi len" (polliat radomszczallski): .. Św. Marek w lnianej chodzi koszuli" (powiat wierus7.0wski)."Siej owies do Wojciecha będzie z niego pociecha" (powiat pajęczański) lub ..Po Wojl.:iechu ollsa siew. malo ziarna. dużo plew" (powiat laski). Zob.: Baranowski, jw., s. 51 i n. oraz 54. 2i Według informacji K.W .. S.W .. S.G. z Woli Zalężncj; C.M. z Werówki; S.B., R.W., J.S. z Drzcwil.:Y. Wykonywanie \\szelkich czynności rytualnych - za takie uważana była praca na roli - wymagało od sprawującego je czystości rytualnej. bowiem dotykał sfery sacrum. Zob.: EJiade, jw" s. 328 i n. 14 Wypowiedi. pochodzi ze Smardzewic z czasów kiedy w rolnictwie jako sily pociągowej używano wołów. Zob.: Dekollski.jw" s. 78. 25 Według informacji J.K .. .I.S .. G.K. ze Studzianny: A.M .. lM .. Z.F .. M.F z Miedzny Murowanej: J.J. z Ogonollie: M.W .. KS. K.C., .I.e. z Ostrowa. Zob.: Dekowski.jw .. s. 95. 21 22 �184 "babską". Rola kobiety w uprawie ziemi jest wyjątkowa. Przez swoją płodność upodabnia się ona do rodzicielki matki ziemi. Między płodnością ziemi a płodnością kobiety zachodzi w pewnym stopniu mistyczna solidarność. W obrzędach agrarnych magia erotyczno-agrarna posiada swoiste znaczenie. Jeśli nawet rozwój rolnictwa zmierza do przypisywania większej roli mężczyźnie, wiążąc go bardziej ze znaczeniem nasion, to jednak rola kobiety nabiera też swoistej wagi przez utożsamianie jej z glebą16. W 0poczYllskiem uprawiano również konopie. Najlepszym terminem do wysiewu ziaren konopi był koniec kwietnia i początek maja. Konopie siali ręcznie mężczyźni w kapuście lub na osobnych zagonach. Jak istotne były dla mieszkańców 0poczYllskiego len i konopie, świadczy obrzędowy taniec ostatkowy wykonywany przed północą na urodzaj lnu, a po północy na dobre plony konopi. W czasie grania oberków udało się usłyszeć słowa: "Grajta i tancujta kumy i kumoski, słodkie ziarno kunopi, by nie zjodły ptoki,,17. W czasie tallca należało jak najwyżej podskoczyć, bo od wysokości podskoku zależało, jak szybko i wysoko urośnie len i konopie28. Z roślin okopowych uprawiano ziemniaki, kapustę, marchew, buraki. W gospodarce chłopskiej ziemniaki posiadały niezwykłe znaczenie. W rodzinach biedniejszych służyły za podstawowy pokarm dla ludzi i zwierząt. Dlatego przez niektórych nazywane były "chlebem ubogich". Do sadzenia ziemniaków za najlepszy dzieJluważano ten, kiedy na niebie pojawił się "kłymbiosty" układ 26 O znaczeniu pierwiastka żcńskiego w rolnictwie świadczy rola. jaką p..:lniła kobieta w różnych praktykach erotyczno-agrarnych. W Prusach Wschodnich do niedawna pan owal jeszcze zwycząj. że groch w polu sadzila naga kobieta. U Finów zwiększoną silę rozrodczą ziarna uzyskiwano przez kontakt z prz..:dmiotami. które nosiły osoby odznaczające się wzmożonym erotyzmem. W tym celu kobiety zanosiły ziarno w pok IV podołku koszuli menstruacyjnej. w bucie prostytutki czy w pończosze nieślubnego dziecka. Przed si..:wem kobiety zwiltaly bruzdę w polu kilkoma kroplami mleka pochodzącego z ich picrsi. W Estonii natomiast gospodarze, gdy chcieli zapewnić sobie dobre plony. orali i bronowali nago. Zob.: Eliadc, jw, s. 327. W nicktórych religiach uważa się. że ziemia-matka może począć sama z sicbic. ba udzialu pierwiastka męskiego. M. Eliade. Sacrum, mil, historia, wyd. 2, Warszawa 1974. s. 146. 17 Według informacji K.S. z Ostrowa. W powiecie wicluńskim terminem siewu konopi był dzień św. Filipa (3 maja): .,Święto Filipowe - siewy konopiowc". a w powiccic pajęczańskim znane jest przysłowie: .,Dzień Filipowy siew konopiowy". Zob.: Baranowski, jw., s. 53: .I. Szczypka. Kalendar:: Polski. Warszawa 1979. s. 55. 28 Według informacji M.W., T.C., l.W .. K.W. z Woli lałężnej: M.K .. .I.M.. M.C.. B.W. z Karwie; S.K., J.N., .I.S. z Mroczkowa Gościnnego. W .lesieniu w powiecie rawskim kobiety przy tym tańcu pily wódkę, krzycząc: ..le by konopie duze roslo. zeby ladne''', a jedna ze starszych informatorek twierdziła. że dzięki tym tańcom konopie urosły takic wysokie i gęste. że "siekierąje rumbali". W tym też dniu kobiety wylcwały wódkę z kieliszków, by kn tak wysoko urósł, jak daleko polecia/a wódka. Zob.: W. Drozdowska. Ohr~ę((v i ~w)'c~aje ~wią~ane ~ gospodarką w JesienilI ... Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi" nr I. 1957, s. 108; Poniatowski,jw., s. 308. Według.l. S. Bystronia. Ltnograjia Polski. Warszawa 1947, s. 177, obrzędowy taniec to zabieg magiczny mający na cclu przyspieszenie wegetacji roślin. �185 chmur. Pogoda taka zapewniała urodzaj dużych i ładnych ziemniaków. Najlepszym jednak czasem do sadzenia ziemniaków był dzieó św. Marka: "Kto sadzi zimnioki w Marka, tymu nie wychodzum z garnka". Jednak konkretny termin, który decydowal o sadzeniu ziemniaków uzależniony był od odpowiedniej wilgotności gleby. Na suchej glebie sadzili wcześniej, a na wilgotnej późnie/9. Przed sadzeniem kobiety starannie segregowały każdy ziemniak. Bulwy mniejszych rozmiarów w całości przeznaczały do sadzenia, większe kroiły na części, zwracając uwagę, aby w każdej było "kiełkujące oczko". Kawałki, które nie posiadały miejsc rodnych, nazywano "dupkami" i przeznaczano na paszę dla trzody chlewnej. Gotowe do sadzenia ziemniaki znajdowały się w workach. Nim załadowano je na wóz, gospodyni sypała na nie trochę popiołu drzewnego i kropiła wodą święconą. Powyższe czynności miały zapewnić d o b ry uro d za]·,11 . Z rytualnego punktu widzenia, spośród uprawianych roślin czy warzyw na szczególną uwagc; zasluguje sadzenie kapusty, której rozsadę zasiewano na początku marca. Po otrzymaniu odpowiedniej flancy po 15 maja sadzono ją do gruntu na tzw. "zagonach". Ziemia do uprawy kapusty musiała być wilgotna. Przeważnie była po ubiegłorocznym zbiorze żyta, pszenicy czy owsa. Kapustę sadziły kobiety. W 0poczYllskiem istniało powszechne przekonanie, że kobieta sadząca kapustę ma moc magicznego wpływu na przyszłą wielkość wyrośniętych kapuścianych głów. Chcąc zapewnić sobie dobry urodzaj kapusty, kobieta po wsadzeniu kapusty siadala gołym tyłkiem na ziemi i wypowiadała słowa: "Niech rośnie taka lupa, jak moja dupa". Po tym zabiegu kobiety nawząjem przewracały się na ziemię. aby w ten sposób osiągnąć głowiastość i niskopiellllość kapusty. Przez ten magiczny zabieg gospodynie musiały osiągać oczekiwane rezultaty skoro pouczyły swoje córki: "Jak chces mieć kapuste, to musis cupnunć na zagunie,,·\I. Zabieg ten korzeniami swymi sięga prawdopodobnie dawnych zwyczajów slowiaóskich, kiedy celem sprowadzenia dobrych urodzajów tarzano się po ziemi. Kontakt osób o wzmożonym erotyzmie w pewnym stopniu wpływałby na płodność ziemi32. Ponadto chcąc zapewnić 29 Pows/.~chn~ na hadan)'m tn~nie. Terminem sadzenia ziemniaków na sąsiednich terenach stal się dzidl Ś\\. Filipa: ..W d/.i~ll św. Filipa kartofel ziemi tyka" oraz .,Na Filipa Apostoła kartolCl do zi~mi o sad/.cni~ wola" (powiat wicllll\ski). Nkkicdy ten termin tylko rozpoczynał sadzenie: .•Od Filipa do Stanisława sadzenia kartofli oktawa" (powiat pajęczański i radomszczański). W niektórych miejscowościach w dzień św. Marka wyznaczano termin sadzenia ziemniaków: ..Sadź zi~mniaki na św. Marka. a co krzyk to miarka" lub •.Gdy sadzisz kartofle na św. Marka. spod każdcgo krzaka będzk ich pól garnka" (powiat wicluński). Zob.: Baranowski, jw .. s. 53 i n. 30 Wedlug informacji .I.K.. S.S .. W.S. z Opoczna: 1\..1.. .1..1 .. Z.S .. E.S. z Antoninowa; 1.S., M.s.. H.S .. M.l z Żarnol\ a: .I.B. z Myślakowic: .I.T. z Potoka i inni informatorzy. 31 Powszechne na badatw!ll terenie . ..• .., .•. - .'- Zob.: 1\. Gieysztor. ,'litologia Słowian. Warszawa 1982. s. 155; Eliade. Sacrum ..., s. 146 i n.: Tenże, haktat o !listorii religii. s. 327: Deko\\'ski. jw .. s. 95: Kapustę. aby "się urodziła", �186 sobie dobre zbiory w wigilię dnia św. Jana (24 czerwca) okopywano trzy "mogiłki" kapusty. Kapustę należało okopać o świcie i na czczo. Natomiast chcąc zabezpieczyć kapustę przed liszajami należało ją posypać popiołem drzewnym. Z roślin strączkowych sadzono groch i fasolę. W 0poczYliskiem uprawiano groch jadalny wyłącznie na własne spożycie. W polu uprawiano gatunek zwany "polny" oraz "kartoflorz". Znano też dwie odmiany fasoli, tj. "piechociorz" oraz groch tykowy. Groch tykowy siano w wigilię Matki Boskiej Zagrzewnej, co ilustruje przysłowie: "Kto sieje groch w marcu - je w garcu, a kto w maju je w jaju!" (Sitowa). Sygnałem do sadzenia pozostałych gatunków grochu były rozwijające się listki topoli, a następowało to około połowy maja oraz dni, które łączono z określonym świętym. Najtrafniej oddawały to ludowe przysłowia: "Groch zasiany w Stanisława urośnie jak ława" (Zarzęcin). Tennin siania grochu nie należał do stałych, skoro inne przysłowia czas wysiewu wyznaczają na późniejszy termin: "Na świnty Roch - siej chłopie groch", "Kto sieje na świntum Jadwige, sprzuntnie fige". Być może warunki atmosferyczne spowodowane późną czy wczesną wiosną naruszały istniejące terminy. Sadzeniu grochu musiała towarzyszyć odpowiednia pogoda: " Sadzi s groch w pogode, bedzies mioł urode" oraz "Groch trza sadzić w dzieli pogodny, to bedzie urodny"": Dawniej uprawę grochu prowadzono na szeroką skalę, bo wchodził on w skład podstawowych potraw. Troska o jego obfity urodzaj uwidacznia się między innymi w przeprowadzanych w tym celu zabiegach magicznych. Sadzeniu grochu towarzyszył tutaj zwyczaj rozrzucenia kilku ostatnich groszków na wszystkie strony świata w celu zapewnienia sobie dobrego urodzaju gro34 ChU . Podobne zabiegi magiczne o dobry urodzaj grochu praktykowano w wigiłię Bożego Narodzenia. Kobieta z niesionego w misce grochu do spożycia nabierała pierwszą łyżkę i podrzucała pod pułap, aby groch wyrósł na taką wysokość w nowym roku. W czasie Wigilii mężczyźni mówili: ,,0 Zbawicielu świata, dejze dobre lata, a i zeby sie groch urodził, to jobym w niego wchodzieł,,'5. należało sadzić będąc na czczo. O świcie w wigilię św. Jana należało kapustę okopać ziemią. W przekonaniu ludu. tego poranka wystarczyło okopać ziemią chociaż trzy krzaki kapusty. a wówczas osiągnęlo się oczekiwany skutek. Powszechne na badanym tercnic. 33 Powszechne na badanym terenie. Literatura z tcgo zakresu zaleca wczesny siew grochu w kOłleU marca lub w pierwszych dniach kwietnia. Przysłowie ludowc mówi: ..Od św. Benedyka. groch w rolę powtyka" (powiat radomszczański). Zob.: Baranowski. jw .. s. 51: Dekowski. jw., s.75. 34 Według informacji M.K .. J.e. z Karwic: K.W .. Z.W. z Woli Załężnej: F.D .. S.J .. R.S. z Bielowic. 35 Zob.: Dekowski,jw .. s. 94. Powszechne na badanym terenie. �187 Obserwując zabiegi gospodarzy troszczących się o dobre urodzaje, nie można upatrywać w nich tylko czynności magicznych. Wiele podejmowanych zabiegów łączono z modlitwą i nabożeństwami kościelnymi. W zabiegach tych kierowano wprost prośbę do Boga o dobre urodzaje albo spodziewano się osiągnięcia tego celu przez przedmioty partycypujące wcześniej w czynnościach liturgicznych. 2. Zabiegi apotropeiczne Gospodarz chcąc zabezpieczyć sobie dobre plony czy zachować swoje domostwo i gospodarstwo w bezpieczeilstwie uciekał się do różnych praktyk i to zarówno o charakterze magicznym, jak i religijnym. W zwyczajach i obrzędach domowo-gospodarczych ludność wiejska przypisywała istotną funkcję palmie wielkanocnej. W 0poczYllskiem do powszechnego zwyczaju należało zatykanie jej w Poniedziałek wielkanocny w nlll zbożową. Gospodarz wczesnym rankiem udawał się w pole. W pole należało iść po odpowiedniej stronie drogi, a podczas tej wędrówki kilkakrotnie odwrócić się za siebie. Zachowanie tego rytuału miało dawać większą pewność, że w najbliższych plonach nie wyrośnie oset. Gospodarz po przybyciu na miejsce, święcił ruil zbożową i wtykał w nią palmę. Zabieg ten miał chronić zboże przed niesprzyj ającym i warunkami atmosferycznymi oraz przyczynić się do zebrania dobrych plonów. W niektórych wioskach zwyczaj ten zachowują rolnicy również współcześnie. Palmą uderzano też krowy, gdy po raz pierwszy na wiosnę wypędzano je na pastwisko. Uderzenie palmą i poświęcenie wodą święconą miało je chronić od chorób i wszelkich grożących niebezpieczeilstw oraz zapewnić ich mlecz•• :lll nosc . W liturgii Kościoła modlono się o dobre urodzaje i błogosławieństwo w pracy na roli, szczególnie 25 kwietnia w dniu św. Marka ewangełisty i w tzw. dni krzyżowe przypadające na poniedziałek, wtorek i środę przed Wniebowstąpieniem Pailskim:l7. 36 Powszeehnc na badanym lcrcnie. Zob.: K. Birkel-Smith. S'cieżki kill/wy, Warszawa 1974, s.428; 1\. Koch. l'o.vlt·il,'cl'nil' pól, ..!.ud" t. 4, 1898. s. 184: S. Zawadzki, H. Zimoń, Bllr:::aII. Wji>lklor:::l'. w: 1:ll(Tklo/)('(!ia f\aJolicka. t. 2. Lublin 1976. kol. 1232. W wioskach, gdzie nie zatykano palmy II rUI; ZbOŻo\Ią, krzyżyki wykonywano z tarniny. klóra pozostała po ognisku palonym z liturgii poświ;;cenia ognia w Wielką SObOlę. Według informacji II.P., S.P., P.G. z Białaezowa: t\. W. z Miedznl Drewnianej. 37 W lilurgii Kościoła pra'klykowano I~W. litaniae maiorl's i litaniae minores zwane również ro~a/iones ... !.itania Iviclka". czyli ..Wielka prośba" związana była z procesją 25 kwietnia . ..Litanie mniejszc" to procesje błagalne przed Wniebowstąpieniem ... LiLania wielka" jesL pochodzenia rzymskiego. Została wprowadzona na miejsce procesji pogańskich zwanych ambarvalia. W procesjach tych chodzono do świ;;tego gąju będącego za murami miasta. gdzie składano ofiary bożkowi RobigusolVi (bogini Robigo) dla uproszcnia urodzaju. Na micjsce Lych obrzędów papież Liberiusz (352-366) wprowadził rrocc~i;; ocharaklerze chrzcścijańskim. Nazwana "litanią Ilidką" ze wzgl;;du na zawarty IV niej charakter próśb. Do ukształtowania tcj proce~i IV znaez- �188 W Dni Krzyżowe ludzie z wiarą udawali się do kościoła, bo odczuwali potrzebę modlitwy "o chleb powszedni". Opatrzności Bożej pragnęli polecić swoje zasiewy i modlić się o urodzaj i ochronę obsianych i obsadzonych pól's. Po mszy św. kaplan ubrany w szaty w fioletowym kolorze pokutnym udawał się z wiernymi na procesję błagalną. Na czele procesji niesiono krzyż, potem szli ministranci z kropielnicą i wodą święconą oraz wierni biorący udział w nabożeństwie. W czasie procesji śpiewano Litanię do Wszystkich Świętych, Suplikacje oraz pieśni do Opatrzności Bożej - "Boże w dobroci", "Kto się w opiekę", "Nie opuszczaj nas" i inne. Procesyjnie zmierzano do krzyży, stojących przy rozstajnych drogach, symbolicznie usytuowanych w różnych kierunkach świata. Zatrzymując się przed krzyżem, wierni oddawali publiczny pokłon Panu Jezusowi przyklękając na śpiewane przez kapłana słowa: "Kłaniamy Ci się, Panie Jezu Chryste i błogosławimy Tobie", na co wszyscy odpowiadali: "Żeś przez krzyż i mękę swoją odkupił świat". Przy każdej stacj i były wezwania modlitewne o pokój, urodzaje i błogosławieI1stwo w pracy na roli. Po skollczonych modlitwach procesyjnie wracano do kościoła-W. Podobny charakter posiadała procesja, w czasie której wyruszano w pole, aby dokonać obrzędu poświęcenia pól i zakopania fragmentów tekstów ewangelii w kopcach granicznych pól wioski. Najczęściej procesje te odbywały się w czerwcu. Mężczyźni bryczką przyjeżdżali po księdza na plebanię i zabierali go do wioski, gdzie czekali na niego pozostali mieszkaI1cy. W przygotowane butelki ksiądz wkładał jednostronicowe fragmenty ewangelii z Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Wszyscy udawali się w pole. Na czele procesji mężczyzna niósł krzyż, a za nim podążali kapłan i pozostali uczestnicy obrzędu. Po przybyciu do kopca granicznego, ksiądz odmawialmodlitwę, w której prosił Boga o urodzaje i błogosławidlstwo dla wszelkich prac polowych. Następnie czytał ewangelię, po której śpiewano Suplikacje i pieśll "Przed oczy Twoje nym stopniu przyczynił się papież Grzegorz Wielki. Ofiary pogal1skic zasqpiono mszą św. w bazylice św. Piotra. Początkowo msza nie miała charaktcru pokutncgo zc względu na okres Wielkanocy. Od śrcdniowiecza wprowadzono kolor fioletowy oraz znicsiono Gloria i częściowo Alleluja. W środowisku galijskim powstaly niezależnie od rzymskich tzw ... litanie mniejszc". Zaprowadził je w 470 roku św. Mameryt. Pierwotnie nazywano jc ragationes. Ostateczna ich nazwa została ukształtowana w X wieku. W średniowieczu obydwic łitanie cicszyły się dużą popularnością. W czasie procesji zatrzymywano się prz)' kaplicach przydrożnych. odczytywano ewangelie. śpiewano antyfon)' i psalmy. Pamiętano szczególnie o ś\l'ięt)'ch czczonych w danej diece~ii. Odnowa kalendarza w 1969 roku skrcśliła lilaniae maiores. Na podjęcie takiej dccyzji wpłynął lakt. że posiadały one charakter lokaln)'. Zob.: B. Nadolski. Li/llrgika. l. 2. Poznal1 1991, s. 77; J. Wierusz-Kowalski. Liturgika. Warszawa 1956. s. 237 i n.: W. Schenk. Rok liturgiczny. w: F. Blachnieh W. Schenk. R. Zielaski (red.). Wprowadzenie do liturgiki. Poznań 1967, s. 460: T. P. Kruczyński. Wiosenne procesje blagalne o lIrod~{/j pól, ..Kurier Literacko-Naukowy" R. 9, 1932, nr 17, s. I. 38 Według informacji A.Ch. z Ossy: A.K., M.K. z Kamilówki: A.G .. B.K .. D.P .. S.G. z Wygnanowa; K.Ś, K.Ś. z Radwana i wielu innych informatorów. 39 Powszechne na badanym terenie. �189 Panie". W czasie przejścia od jednego kopca do drugiego odmawiano różaniec i śpiewano pieśni maryjne. W każdym kopcu umieszczano jedną butelkę ze stronicą ewangelii. W ten sposób chciano ochronić pola przed burzami i gradem. Po procesji mieszkańcy wsi uczestniczyli w zamówionej przez siebie 40 mszy św. sprawowanej w intencji urodzaju . W obrzędowości wiosennej na uwagę zasługuje obchodzone w niektórych okolicach w dniu Zielonych Świąt święto rolników i pasterzy. W 0poczYllskiem na Zielone Świątki przystrajano zielenią chaty, dwory i wnętrza kościołów. Zazwyczaj do dekoracj i używano tataraku i wyciętych z lasu brzóz. Zielone gałęzie brzozy wkładano za obrazy a nawet wnoszono do izby całe drzewko. 41 Tatarak zazwyczaj ustawiano w oknie . Obecnie wśród respondentów przeważa chrześcijańska interpretacja tego zwyczaju. W tym dniu Kościół obchodzi pamiątkę Zesłania Ducha Świętego na Apostołów i lud Boży. W Kościele dzień Zielonych Świąt jest powiewem mocy Bożej, przynoszącej dary Ducha Świętego na wspólnotę wierzących. W ten sposób nastaje również "wiosna w Kościele,,42. KOIlcZąC rozważania o wiosennych zabiegach apotropeicznych należy jeszcze wspomnieć o istniejącym na badanym terenie powszechnym zwyczaju poświęcania wianków na zakoJ1czenie oktawy Bożego Ciała. Na tę uroczystość kobiety wiły nieparzystą liczbę wianków, a każdy z nich wykonany był z innego ziela. Wykorzystywano głównie: macierzankę, kopytnik, rozchodnik, miętę, barwinek, rutę, rosiczkę, nawrotek i inne zioła. Niektóre posiadały przypisane sobie specyficzne własności (np. od rozchodnika i macierzanki rozchodzą się cluTIury gradowe i pioruny). Na ogół wianki wieszano w oknie domu w celu ochrony mieszkania przed wszelkimi nieszczęściami, a przede wszystkim przed złymi warunkami atmosferycznymi. Wianki umieszczano również w stodołach czy oborach, gdzie miały pełnić tę samą funkcję. Wierzono, że dym z palonych wianków może rozpędzić chmury piorunowe. Przypisywano im też lecznicze 40 Wcdlug inlormacji KS. S.Z .. T.K.. S.W .. P.G., H.P. z Bialaczowa: M.K., J.M. z Karwic; LI. z Ogonowic: M.J .. z.S .. T.S .. J.K .. W.B. z Żarnowa: S.D .. F.D., M.J., R.S. z Bielowic. Czt;stotli\\ość tcgo obm;du zależała od mieszkańców wioski. Poszczególne wioski posiadały własny okres obchodu tej uroczytości: co trzy lata - Ogonowicc, co siedem lat Kan.vice. Zob.: W. Karasińska. /.Hyc::aje i obr~ędy ~wiq~ane ~ /{prawq roślin w parafi Opoc::no, Lublin 1986, Mps KUL. s. 82. 41 Powszechne na badanym terenie. Zdaniem Z. Kuchowicza. Obyc::aje staropolskie XVIIXI'II/ wiek/{. Lódź 1975. s. 405 zwyczaje te nawiązują do starego święta pogańskiego znanego jako ,.Stado·'. Obchodzono je bardzo uroczyście. bo symbolizowało nadejście wiosny. Zob. też: O. Kolberg, D~ie/a ws~ystkie. t. 27 ,\;fazows~e. cz. 4, Kraków 1888, s. 130: T. Kruczyński, Zielone Świqtki i po/qc::one ~ nimi ~wyc::a.ie... Kurier Literacko-Naukowy" R. 9. 1932. nr 20 l, s. 2 i n.; A. Fischer. Etnografia slowimiska. z. 3 Polacy, s. 199: K. Zawistowicz. Zielone Śwątki w wierzeniach i obr=ędach ... Orli Lot" R. 15. 1934. s. 67: Taż, Zielone Świątki a obrzędowość wiosenna, ..Kurier Literacko-Naukowy" R. 7. 1930. nr 24. s. 9. 42 Powszechne na badanym tcrenie. �190 właściwości. Gdy zachorowała krowa, pojono ją wywarem z gotowanych wianków. Macierzankę zaś stosowano do okadzenia krowy po jej ocieleniu4J. Na badanym terenie istniał zwyczaj zrywania gałązek brzozowych z drzew stojących przy każdym z czterech oharzy w czasie procesji Bożego Ciała. Gałązki, którymi przybrane były oharze zatykano na granicach pól, by chroniły je przed gradobiciem. Powieszone przyoknie domu, zabezpieczały od uderzenia pioruna. Włożone za belkę potrzebne były rodzicom, aby uderzyć nimi płaczące dziecko - "gdy się zanosiło,,44. W zaprezentowanych zwyczajach i obrzędach dostrzegamy wzajemne wymieszanie i nakładanie się na siebie zabiegów magicznych z praktykami religijnymi. Na taki stan rzeczy wywierały wpływ dwie ery, tj. przedchrześcijailska i druga związana z liturgią Kościoła. Gospodarz w swej przezorności i zapobiegliwości stosował dostępne mu środki i metody w celu osiągnięcia pożądanego w gospodarce rezultatu. Od zebranych zbiorów polnych zależała nie tylko wielkość inwentarza, ale niejednokrotnie życie rodziny. W obrzędowości agrarnej dostrzegamy, że kalendarz liturgiczny Kościoła stał się miernikiem czasu dla mieszkal1ców wsi. Święta kościelne niejednokrotnie określały terminy podejmowanych prac polowych. Powiązanie prac z określonymi świętymi miało też przysporzyć obfitości zbieranych plonów. Gospodarz w swoich działaniach nie oddawał się całkowicie zabiegom magicznym, ale swoje życie i troskę o dobre urodzaje powierzał Opatrzności Bożej. Zaufanie Bogu widać w sposobie rozpoczynania przez gospodarza każdej pracy. Znak krzyża i modlitwa były ich początkiem. W większości wypadków święcił wodą święconą siane zboże czy sadzone rośliny. Zawierzenie Bogu domu, 43 Według informacji F. W .. S. W. z Żelazowi c; H.P .. A.G. z l3ialaczolVa. Zob.: I. Gloger. Rok po/ski w ::ycill, /ra(~v(ji i pieśni. Warszawa 1900. s. 267. W Sieradzkiem mieszkańcy wsi udawali si~ wraz z księdzem IV pole i wianki z fragmenlami ezlerech cwangelij zakopywano w ziemi na czterech rogach pola. oznacząiącyeh cztery slrony świala. Na I'odlasiu wianki kładli IV stodole pod pierwszy przywieziony z pola snop zboża oraz zakopywali IV uprawach polnych w miejscach wskazujących cZlery kierunki geograficzne. polecając opiece Bożej cały świat. W Małopolsce wianki wtykano w rogi stodół oraz zawieszano IV drzwiach slajni. W RzcS/.owskiem wianek. w którego skład ziół wchodziły ..dzwonki", lud podkładał IV polu pod pierwszą skib~. aby Bóg pobłogosławi! plonom. W Wielkopolsce poświęcone wianki wkładali w zagony kapusly. lnu i konopi, jako ochronę przed robakami. Zob.: K. Zawislowicz. Ho::e ('ioto w wier::enioch i obr::ędach /lIdll po/skiego. ,.Wiedza i Życic" R. 8. 1933. nr 6. s. 2 i n.; T. Kruszyński. Kiedy wprowad::ono uroc::ys/ość Ho::ego Cia/a .. ,Kurier Litcraeko-Naukowy" R. 9. 1932, nr 21. s. 2: O. Kolberg, D::ie/a \Io's::ystkie.t. 20 Radomskie. cz. L Kraków I S87, s. 109 i n.; Tenże, t. 27 Ma::olVs::e,cz. 4. s. 132. 44 W okolicach Makowa gałązkami, którymi przybrane były ołtarze. omiatają kapustę IV celu ochrony jej przcd inwazją gąsienic. Gałązki te wtykają też w zasiewy zboża, konopi, lnu i ziem· niaków, by je uchronić przed robactwem i zapewnić dobry urodzaj. K. Zawislowicz, Boże Cia/o w wier::eniach i obr::ędach /udu po/skiego. s. 3 i n. Według informacji J.K., F.K .. W.B., l.L. z Kraśnicy~ S.W .. L.M .. M.K .. M.S .. T.K. z Che1st; S.G. z Tomaszówka; 1.<;., J.S .. M.M .. M.S. z Adamowa; T.K., S.W .. P.G .. A.G., S.P. z Bialaczowa. �191 gospodarstwa i upraw polnych nie ograniczało się tylko do pewnego aktu zaistniałego przy zainicjowaniu tychże prac. Współpracę gospodarza z Bogiem w kwestii wzrostu plonów ziemi i pomyślności w gospodarstwie dostrzec można w licznym uczestnictwie mieszkal1ców wsi w specjalnych nabożel1stwach organizowanych w intencji dobrych urodzajów. Dziś z dawnych praktyk wiele zaginęło. Stare zabiegi magiczne młodzi nazywają zabobonami, wykazując w ten sposób swoją dezaprobatę dla nich. Procesje w Dni Krzyżowe nie mają już tak uroczystego charakteru. W niektórych parafiach ograniczają się tylko do modlitwy w kościele w intencji urodzajów. Rozpoczynanie różnych prac opartych na kalendarzu liturgicznym nie ma już takiego wymiaru jak przed laty. Mieszkal1cy tego terenu pracują w różnych gałęziach przemysłu, a rolnictwo utraciło już swoją dawną rangę. Dotrwały jedynie praktyki połączone z liturgią Kościoła. Wymownym przykładem jest tutaj znacząca rola wody święconej. Wszelkie zabiegi z nią związane są nadal aktualne. Moc wody łączy się z błogosławiel1stwem wypowiadanym nad nią w kościele przez kapłana. Choć zachowały się niektóre dawne zwyczaje magiczne, to jednak posiadają one chrześcijal1skie interpretacje. BIBLIOGRAFIA Baranowski W.. 7i-adycyjny /erminar::: prac gospodarc:::ych w południowej CZęSCI woj. lód:::kiego. "I'race i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" nr 16, 1972. s. 43-63. Birkel-Smilh K... ~cie:ki kill/lilY. Warszawa 1974. Bystroń J. S.. Etnografia Polski. Warszawa 1947. Dekowski .I. 1'.: l!prOlI'Q roli i rośliny uprawne w Opocyńskim, "Prace i Materialy Etnograficzne" l. 13. 1959. s. 19-98. Dekowski .J. 1'.. Ilauke Z .. Folklor regionu opoc:::yńskiego, Warszawa 1974. Orozdowska W.. Obr::ędy i ::wyc::aje ::wiq::ane z gospodarkq w Jasieniu, "Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi" nr l, 1957. s. 103-124. Eliade M .. Sacrum. mil. his/aria, wyd. 2, Warszawa 1974. Eliade M .. Trak/a/ a his/arii religii. Warszawa 1966. Fischer A.. t'mografia slowiańska, z. 3 Polacy. Lwów - Warszawa 1934. Fischer A.. I.ud Polski. Podręc::nik etnografii Polski, Lwów 1926. Gieysztor A., :iii/alogia Slowian, Warszawa 1982. Gloger Z., Rok polski w:yciu. tradycji i pie.~ni, Warszawa 1900. Klinger W.. IJoroc::ne święta I/ldowe a tradycje grecko-rzymskie. Kraków 1931. Kolberg O., D::iela ws:::ys/kie. l. 27 Ma::ows::e. cz. 4. Kraków 1888. Kolberg O .. D::iela ws:::ys/kie.t. 20 Radomskie. cz. I. Kraków 1887. Koch A., Poświęcenie pól. ,.Lud" l. 4. ł 898. s. 184- ł 85. Kruczyński T .. Kiedy wprowad:::ono uroc::ystość Bożego Ciala. "Kurier Literacko-Naukowy" R.9, 1932. nr 2 L s. 1-2. Kruczyński T .. Wiosenne procesje blagalne o urodzaj pól, •.Kurier Literacko-Naukowy" R. 9, 1932, nr 17. s. 1-2. Kruczyński T .. Zie/ol/e S'wią/ki i polqc::one z nimi zwyczaje, "Kurier Literacko-Naukowy" R.9, 1932. nr 20. s.I-3. �192 Kuchowicz Z .. Obyc:.aje staropolskie XI'II-A'1 "III wieku. Lódź 1975. Luczkowski J.. Opocyńskie jako region ilislOlyc:::ny i elllograjiC:::lly.. .l.bliżenia Piotrkowskie" nr 9, 1993. s. 24-33. Luczkowski J .• Wiecenia :::wiq:::ane:::buc~vnkiem mies:::kalnym i jego wllętr::em... Lódzkie Studia Etnograticzne" l. 22. 1983. s. 149-157. Marzec T ..~/agia ijej ::nac:.enie w ::ą~vc:::ajacili obr::ędach agrarnych 110 wschodnim obs::ar::e Polski, Lublin 1982 (mps KUL). Nadolski 13.. Liturgika. Liturgia i cas. l. 2. Poznań 1991. Poniatowski S.• Emograjó Polski. w: ~Vied::ao Polsce. l. 3. Warszawa 1932. s. 191-334. Schenk W" Rok liturgic::ny. w: WprOll'ad::enie do liturgiki. red. F. Blachnicki. W. Schenk. R. Zielaski, Poznań 1967. s. 432-466. Siek W" Zwyc:.aje i pr::esąc~viliemi Opoc:.}'Ilskiej spr::ed 50-eiu /clly. Sandomierz 1939, Szczypka J.. Kalem/ar:: Polski. Warszawa 1979. Szyfclbeyn-Sokolewicz Z" Plon. obr::ęd i widowisko. Wroclaw 1967. Wierusz-Kowalski J.. Liturgika. Warszawa 1956. Zawadzki S" Zimoń II" 8l1r::a /I. WIolklor::e. w: !:'ncyklopedia Kafolicka. t. 2. Lublin 1976. kol. 1231-1233. Zawistowicz K., Bo:':e Cialo w lI'ier::eniach i obr::ędach lut/u polskiego ... Wiedza i /ycie" R. 8, 1933, nr 6. s. 1-9. Zawistowicz K.. Zielone .~ll'iąfki a obr::ędowoH wiosenna ... Kurier Literacko-Naukowy" R. 7. 1930. nr 24, s. 9-1 I. Zawistowicz K., Zielone .C:;wiąfki11' wieceniach i obr::ędach ... Orli Lot" R. 12. 1934. nr 5. s.67-68. Zdzisław Kupisiński SVD SPRINGTIME AGRARIAN RITES AND CUSTOMS IN OPOCZNO REGION (Summary) For many inhabitants of Opoczno Region. cultivation the land was the primary occupation. and the main source of incomc. Poor soil in this rcgion requircd a lot of cffort to ensure a good harvest and sometimes even magic was used to increase the yiclds. In thc local customs and rites which were presented in the paper. we observe a blend of magical measures with religious practices. This was the result of the inlluence of two eras: prc-Christian and thc second one associated with the liturgy of the church. The farmer. in his wisdom. deployed various means and methods in order to obtain a specific result. In spite ofthe changes which took place in folk culture. many ofthe customs still remain alive in the memories of the inhabitants of Opoczno Region. Some of them are still practiced today. Many of the customs survived due to their assimilation into thc riles of the Chun:h. Veryoften. church holidays coincided with the agricultural calendar. This coincidence was designed to promote a good and plentiful harvest. The farmer did not rely completely on the magical powers but also he entrusted his livelihood and put his hope łoI' bountiful harvest to God's Providence. This is especially evident when a farmer asks God t(lr His blessings before slarting any major agricultural undertaking in the fields. Often holy water is sprinkled on the ground and prayers are said. Today only very little remains of the old customs. Old magical practices are considered as superstitious by the younger generation who disapprove of them. Many of the old practices, still surviving today, have heavy Christian overtones. 7i'anslated by Z. KlIpisiński SI 'D � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/767c326bf967659b9df1928effdbb072.pdf 826a05b8a53d936da2b3c96b659b902f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2206 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - pojęcie ojczyzny Żydzi polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2050 Title A name given to the resource Stara ojczyzna - nowej ojczyźnie / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.75-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 OLGA GOLDBERG-MlJLKIEWICZ Uniwersytet ~kbraiski .Icrozolima STARA OJCZYZNA - W NOWEJ OJCZYźNIE. POJĘCIE OJCZYSTEGO MIEJSCA W TRADYCJI POLSKICH ŻYDÓW "Nasza ojczyzna, Wasza Wielmożność, to nie powiat rossieński, nie Ameryka, ale pamięć. Żyjemy w niej wszyscy razem; żywi, martwi i ci, którzy się jeszcze nie narodzili" (Kanowicz, 1994, s. 142). Słowa te wkłada Grigorij Kanowicz w usta jednego ze swych bohaterów i możemy je uznać jako zasadnicze stwierdzenie - pozwalające rozpocząć dyskurs na temat ojczyzny Żydów w sensie makro oraz w tradycji Żydów polskichi. W myśli i filozofii judaistycznej stale funkcjonuje pojęcie ojczyzny narodu wybranego, którą jest tytko Ziemia Obiecana. Mit ziemi ofiarowanej przez Boga wybranemu przezel1 narodowi realizuje się już w pierwszych księgach Biblii. Jahwe wielokrotnie mówi o ziemi, na której osiądzie lud Izraela, gdy skol1czy się wędrówka po pustyni. Dobitnie podkreśla to przekazując Izraelitom podstawowy kodeks zachowat1: Czcij ojca twego i matkę twoję, aby przedłużone hyly dni twoje na ziemi, którą Pan Bóg tw~j da tobie. (Exodus 20,12, podkreślenie autorki)2. Izraelici wierzą, że w końcu osiągną cel, zostaną doprowadzeni do obiecanej im Ziemi. Mojżesz, usiłując przebłagać Pana za bałwochwalstwo swego ludu, przypomina Mu: W\pomnij na Abrahama, Izaaka i Izraela, slugi twoje, którymd przysiągł sam przez się i mówi/d do nich: Rozmnożę nasienie wasze jak f0l'iazdy niebieskie i wszystkę tę ziemię a którejm mówi!. Dam ją nasieniu waszemu i odziedziczą ją na wieki (Exodus 32,13, podkreślenie autorki). Nie mnożąc przykładów, istotnym jest podkreślenie, że mit ten, mit wspólnej ojczyzny, pełnił i pełni do dziś jedną z zasadniczych funkcj i w długo trwającym procesie intensyfikacj i wewnętrznej więzi narodu żydowskiego. Przeciwstawieniem realizacji mitu Ziemi Obiecanej, a więc zakończenia wiecznej wędrówki narodu, było pełne obaw i niebezpieczeństw życie w diasporze. To, że wędrówka musi się kiedyś zakończyć szczęśliwym powrotem I Pisząc o polskich i.ydach obejmuję nimi cala grupę. zamieszkującą do cz.asów drugi"i wojny światowej ziemie niegdyś do Polski należące lub położone na wschód od granic Polski. W tradycji żydowskiej grupa ta howiem posiada wiele elementów wspólnych, oddzielających ją od pozostałych społeczności i.ydów aszkenazyjskich. , W pracy posługiwałam się oryginalnym hebrajskim tekstem Biblii, wszystkie cytaty pochodzą z wydania Biblia lojeJI Cale Pismo Święte Starego i Nowego TestamentII, Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. Warszawa 1972. �76 na dawne, tradycyjne ziemie Izraela, jest staje podkreślane, przypominane choćby w tekście Hagady co roku czytanej podczas świąt Pesach, która zawiera zdanie: " ...na przyszły rok (spotkamy się - uściślenie autorki) w Jerozolimie", a więc wszystko będzie działo się lepiej. Kontrast pomiędzy tymczasowością diaspory, a ostatecznym jej zakończeniem w konkretnym, istniejącym miejscu, rzutuje na całokształt myśli tradycyjnego społeczeństwa żydowskiego. Dla tejże przyczyny w kontekście tematyki związanej z ojczyzną polskich Żydów stosowniejszym wydaje mi się stosowanie takich terminów, jak miejsce urodzenia, zamieszkania, pochodzenia. Istnieje w języku hebrajskim słowo moledet i utworzone jest od czasownika "rodzić". Oznacza więc ono miejsce gdzie się urodziłam, urodziłem. Słowo moledet ma zastosowanie przede wszystkim w przypadkach określenia miejsca pochodzenia i mimo, że ma ładunek treści sentymentalnych, pozytywnych, jest terminem, który określa pochodzenie w aspekcie terytorialnym, dlatego nie możemy powiedzieć, że semantycznie jest podporządkowany definicjom ojczyzny w szerszym, filozoficznym znaczeniu. Rozważania na temat pojęcia ojczyzny w tradycji polskich Żydów należy więc rozpocząć od stosunku tychże do Ziemi Obiecanej, gdyż to rzutowało przede wszystkim na stosunek do miejsca, które było miejscem ich urodzenia i zamieszkania od wielu pokoleJ1. Ten kontrast pomiędzy mityczną ojczyzną, ziemią, do której tęsknią pokolenia, a miejscem, które było również przez pokolenia zamieszkiwane, musiał prowadzić do wytworzenia się szczególnego stosunku do obu pojęć. Tęsknota za powrotem do Ziemi Obiecanej wyrażana w modłach, czy tekstach filozoficznych, powtarzana co rok, jak już wspomniano, podczas uroczystej wieczerzy w tekście Hagad/, oczywiście nie realizowała się w rzeczywistości. Społeczność żydowska zamieszkująca przede wszystkim miasta obecnego Izraela, a więc Jerozolimę, Tyberiadę i Safed, była jeszcze w XIX wieku nieliczna; zawsze też przeważali w niej Żydzi sefardyjscy. Osiedlanie się polskich Żydów w Izraelu należało dawniej do wyjątków. Wiek XIX, a przede wszystkim jego druga połowa, przynosi niewielkie ożywienie. Starsi, pobożni, udają się do Jerozolimy, aby tam umrzeć, bo pochowani w tym mieście najszybciej, najłatwiej osiągną zbawienie, a młodsi, przede wszystkim chasydzi, udają się do jeszybotów - religijnych uczelni rozwijających się w tym okresie, szczególnie w Jerozolimie. Najczęściej nie wracają do miejsc, z których przyjechali - pozostają już w kraju, który spełnia ich oczekiwania, pozwala im być w pobliżu miejsc najważniejszych dla religii żydowskiej, żyć w miastach, które odegrały ważną rolę w historii narodu. Tak więc w drugiej połowie ubiegłego 3 Hagada - opowieść o wyjściu Żydów z Egiptu, czytana podczas .'leder/(, uroczystej kolacji gromadzącej całą rodzinę i rozpoczynającej święto Pesach, przekazuje wszystkim zgromadzonym co roku historyczny mit narodu. �77 stulecia obserwujemy proces wzmacniania się osadnictwa Żydów aszkenazyjskich w Jerozolimie, Hebronie, Safedzie, Tyberiadzie. W tychże miastach wzrasta liczba niewielkich lokalnych społeczności, których czynnikiem integrującym jest pochodzenie z tego samego miasteczka, częściej z jednego obszaru geograficznego. Społeczności te utrzymywały, zwłaszcza w pierwszych latach po powstaniu, silne związki z gminami, z których wywodzili się poszczególni członkowie grupy. W pierwszej fazie były to przede wszystkim związki rodzinne - kontakty rodziców ze studiującym daleko synem, wymiana wiadomości, czasem udzielanie wzajemnej pomocy pomiędzy rodzeństwem. Z czasem związki te, naturalną koleją rzeczy, ulegały osłabieniu lub ustawały zupełnie; nadal jednak te oddalone społeczności utrzymywały związki z miejscem swego pochodzenia przez specjalnie desygnowane do tego osoby. Delegaci poszczególnych społeczności systematycznie odwiedzali miejsca pochodzenia swych współtowarzyszy, aby tam zebrać datki na kontynuowanie działalności lub rozwój poszczególnych instytucji w Ziemi Świętej (Goldberg, 1998). Społeczności Żydów aszkenazyjskich były bowiem jeszcze w początkach naszego stulecia niesamodzielne ekonomicznie. Celem pobytu ich członków w Ziemi Obiecanej było przede wszystkim oddawanie się studiom talmudycznym, pielęgnowanie instytucji do tego powołanych, przebywanie w pobliżu miejsc świętych i oddawanie się tamże modłom. Jeden z nakazów religijnych powszechnie uznawanych głosi, że tak długo będzie istniał naród Izraela, jak długo znajdzie się dziesięciu prawych mężów, którzy będą odprawiać modły pod Ścianą Płaczu, odwiedzać groby praojców, strzec spuścizny przekazanej przez przodków. Wspomaganie więc tych, którzy się w Ziemi Obiecanej osiedlili, było nie tylko okazaniem dobrej woli, ale i obowiązkiem każdego wychowanego w tradycji Żyda. Z czasem, a przede wszystkim po okresie Zagłady, zanikają bezpośrednie powiązania i kontakty. Niemniej jednak w religijnych grupach Żydów aszkenazyjskich mieszkających w Izraelu istnieją do dziś organizacje, najczęściej charytatywne, w których nazwie istnieje miasteczko wschodnio-europejskie, okolica, czy słowo "Polska"; dla współczesnych nie oznacza to wiele, poza nawiązaniem do ,Jakiejś" tradycj i pochodzenia niektórych członków grupy. Pojęcie miejsca pochodzenia i wagę tegoż dobitnie podkreśla ideologia chasydzka. Szczególna pozycja cadyka, fascynacja każdym jego zachowaniem, stworzyła niezwykle mocne przywiązanie do otoczenia, w którym się obracał, miejsca, w którym żył. Poszczególne dynastie cadyków do dziś określają się jako pochodzące z konkretnych miejscowości, leżących najczęściej na terenie byłych lub obecnych ziem polskich. W niektórych z tych miasteczek znajdują się groby założycieli dynastii albo ważniejszych ich przedstawicieli. Chasydzi przestrzegają obowiązku odwiedzin grobu zmarłego w rocznicę jego śmierci oraz pielęgnują tradycję odwiedzin cadyka, co w tych przypadkach wyraża się �78 pielgrzymowaniem na ich groby i składaniem na nich osobistych próśb4. Kontynuowana jest tradycja tzw. kwit/ech - kartek z prośbami, które przedkłada się cadykowi podczas odwiedzin lub składa na jego grobie. Pielgrzymki takie odbywają się i współcześnie; w Polsce przede wszystkim do Bobowej, Leżajska, Lublina czy Góry Kalwarii. Kult osobowości cadyka, tak charakterystyczny dla ideologii chasydzkiej, spowodował, że pielgrzymki te ograniczają się wyłącznie do odwiedzin miejsca, a więc cmentarza, grobu. Bezpośredni kontakt z tymże miejscem daje pełnię przeżycia religijnego i to jest ukoronowaniem długiej i nieraz uciążliwej wyprawy. Współcześni chasydzi nie interesują się miasteczkiem, ani nawet (najczęściej) zabytkami żydowskimi, które w nim pozostałl - pełnię emocji, spełnienie celu pielgrzymki to odwiedziny tego jedynego miejsca, które jest spełnieniem idei mistycznej, tak charakterystycznej dla tego ruchu. Pielgrzymka do grobu umożliwia znalezienie się w otoczeniu, które niejako nasączone jest obecnością cadyka i to jest najważn iejsze. Kontynuując rozważania na temat stosunku do Ziemi Obiecanej kolejnej grupy polskich Żydów, należy podkreślić szczególna rolę ideologii syjonistycznej. Jej naczelnym przesłaniem, szczególnie w początkach tego ruchu, było wezwanie głoszące, iż należy porzucić życie w diasporze i własnymi rękoma budować w ziemi Izraela własną nową ojczyznę. Oznaczało to tworzenie nowego społeczeństwa, szlachetniejszego, opartego na innych zasadach, wyzbytego kompleksów, które wedle teoretycznych założell syjonizmu musieli nabrać Żydzi żyjący przez wieki w diasporze - gO/lisie, uzależnieni prawnie i ekonomicznie od innego narodu, pełniący najczęściej funkcje usługowe wobec tego narodu. Zasadą ruchu syjon istycznego w jego początkowych stad iach było całkowite zerwanie z tradycjami przywiezionymi z miejsc pochodzenia, stworzenie nowych społeczności, które będą się rozwijały w oparciu o nowe normy, często tworzone na bazie zaprzeczenia tradycyjnych. Rozwijający się w Palestynie w pierwszej połowie naszego stulecia ruch kibucowy zasilany był w przeważającej mierze przez żydowską młodzież pochodzącą z Polski. Tak zwani ha/uce przestrzegali z żelazną konsekwencją zasady oderwania się od diaspory, podkreślając stale, że ich jedyną ojczyzną, miejscem, które uznają za swoje w naj szerszym rozumieniu tego słowa, jest to, które stworzyli na ziemi praojców. Kibuce w zasadzie nie tylko nie pielęgnowały związków z diasporą, ale wręcz wymazywały ją z świadomości swych członków. Jedynymi współ~ Nie organizowano ieh w latach poprzednich. gdy granin: Polski hyły zamkni~te dla osób z paszportem izraelskim. Również IV tymże okresie do rzadkości nalcialy pielgrzymki chasydó\\ zamieszkujących inne krąjc. np. Stany Zjednoczone. Nic otrzymywali oni zezwolcnia na tego rodząju imprezy. , Uogólnienie to jest właściwe w stosunku do większości odwiedzanych miasteczek i tradycyjnych zabytków żydowskich. jak np. synagoga czy jej pomstalości. Oczywiścic zainteresowaniem chasydów cieszy si~ np. dom. który był siedzibą dworu chasydzkiego w Górze Kalwarii ale to potwierdza tylko wyrażona powyżej myśl. �79 czesnymi wyjątkami jest kilka kibuców, które powstały po okresie Zagłady i zostały założone przez byłych żydowskich partyzantów, czy też uczestników powstania w getcie warszawskim. Pielęgnują one pamięć Zagłady, gromadzą dokumentację tego okresu - ale w tym wypadku problem stosunku do kraju pochodzenia członków kibucu jest oczywiście zupełnie inn/,. Kolejna duża fala polskich Żydów, która przybyła do Izraela, to ci, którzy uratowali się z Zagłady i przybyli tam w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej. Opuścili oni rodzime miasteczka podczas wojny i przeważnie nigdy do nich nie wrócili, lub powrócili na bardzo krótko, czasem tylko na parę godzin. Dla tej grupy miejsce, z którego się wywodzą, ma zupełnie inne znaczenie, i ich stosunkiem do "starej ojczyzny" zajmę się przede wszystkim. Skład tej grupy należy na wstępie rozważań nieco szerzej omówić. Czynnikiem konsolidującym jest tu bowiem pamięć o miasteczku i jego żydowskich mieszkal1cach w ostatnim okresie istnienia tegoż. A więc do interesującej mnie grupy należą i ci, którzy przybyli do Izraela w czasie wojny lub w latach poprzedzających, ale nie włączyli się w ruch kibucowy, zamieszkali w miastach, oraz ci, którzy przybyli tam na fali emigracji z Polski w 1956 roku? Ci właśnie ludzie w znacznej mierze ożywili działające już od lat 20. instytucje ziomkostw - organizacji skupiających członków na podstawie wspólnego pochodzenia z tej samej miejscowości, czasami z tej samej okolicy. Ziomkostwa Żydów, tak zwane Landwnanszafty, istniały już w okresie międzywojennym zarówno na terenie ówczesnej Palestyny, jak też i w krajach żydowskiej diaspory. Ich celem było przede wszystkim udzielanie pomocy nowym przybyszom wprowadzanie ich w nowy, nieznany świat. Z czasem integrowały one coraz silniej swych członków, stawały się klubami, miejscami spotkań, przede wszystkim towarzyskich (Boyarin, 1990). Spotkania najczęściej poświęcane były wspomnieniom wspólnie przeżytych lat młodzieńczych. Towarzysząca wspominkom nostalgia wywoływała obrazy mlodości, które jednak, w myśl zasad rządzących tym odczuciem, obracały się przede wszystkim wokół przeżyć (Starobiński, 1966), a nie wokół miejsc, na których toczyło się życie wspominających. Tragedia Zagłady spowodowała, że naczelnym zadaniem wszystkich ziomkostw żydowskich zarówno tych w Izraelu, jak i działających w innych krajach, stało się ocalenie od zapomnienia świata, który przestał istnieć, a z którego członkowie ziomkostw się wywodzili (Roskies, Roskies, 1975). Tak więc stanęły przed byłymi mieszkaócami polskich miasteczek pytania - jak wyglądał świat, który opuścili i który zaginął, dlaczego zachowanie o nim pamięci, utrwalenie jego obrazu jest ważne. Pytania te zaczęli sobie zadawać polscy 6 Oczywiście wspólcześnie sytuacja nie jest tak czarno-biala. jak było to w pierwszej fazie rozwoju ruchu kibucowego - jednak bardzo nieliczne wyjątki potwierdząją powszechną regułę. 7 Do grupy tej zaliczają się ludzie o różnych zapatrywaniach ideologicznych. różnym stopniu religijności. alc nie ma wśród niej chasydów. �80 Żydzi dopiero w kilka lat po zakończeniu II wojny światowej. W pierwszym okresie tragedia Zagłady była tak głęboka i świeża, że ludzie, którzy ją przeżyli, unikali wojennych wspomnień i rozmów na temat osób i miejsc, które wojna zniszczyła. Problem opuszczonej ojczyzny w ideologicznym znaczeniu tego słowa nie jest adekwatny dla tradycji polskich Żydów. Religia głosiła przecież zawsze, że ich ojczyzną jest Ziemia Obiecana, a więc nie ta, na której mieszkają w diasporze, lecz ta, z której się wywodzą, i która stanie się miejscem zamieszkania całego narodu, gdy spełni się mit przybycia na ziemię Mesjasza. Syjonizm uznał Palestynę za miejsce należne Żydom z przyczyn natury historycznej. Jako naczelne zadanie postawił przed swymi zwolennikami konieczność zbudowania ojczyzny nie tylko własnymi rękoma, lecz w przeciwiet1stwie do stanowiska ortodoksyjnych Żydów bez czekania na Mesjasza, ale zaraz, współcześnie. Ziszczenie się tego najważniejszego celu - powstanie pat1stwa Izrael ukonkretniło marzenia i związało ludzi z tą ziemią, dając im poczucie posiadania nie tylko własnej państwowości, ale i ojczyzny, z wszystkimi komponentami tego pojęcia w znaczeniu ideologicznym. Wracając więc wspomnieniami do polskich miasteczek, ich byli mieszkańcy widzą przede wszystkim konkretne miejsce, gdzie toczyło się ich życie i życie ich przodków. Ale to właśnie miejsce - jego konkretny wymiar - ma swój odrębny zakres, inny od powszechnie przyjętego. Pojęcie miasteczka (szlell w języku jidysz) realizuje się we wspomnieniach jego byłych mieszkańców zgodnie z niezwykle trafną definicją, po raz pierwszy zastosowaną w klasycznej monografii opracowanej przez parę autorska Herzog - Zborowski. Pisząc o małomiasteczkowej społeczności okresu międzywojennego autorzy przytaczają wypowiedź jednego z respondentów "My shIell means my community and community, means the Jewish community" (Herzog, Zborowski, 1956, s. 20). Miejsce, do którego zwracają się wspomnienia, które ma być upamiętnione, ocalone od zapomnienia, to tylko ten konkretny obszar, na którym toczyło się życie żydowskiej społeczności. Aspekt przestrzenny związany jest nierozerwalnie z wspólnotowym. Miejsca, do których wraca się wspomnieniami, a co dla nas najważniejsze, które się wielorako upamiętnia, są najczęściej wypreparowane z jakiegokolwiek większego terenu - w sensie geograficznym8, jak też i z całości obszaru miasteczka. Priorytety w zakresie wyboru, które obszary miasteczka należy przede wszystkim utrwalić dla potomnych, są podporządkowane przede wszystkim wewnętrznym nakazom poszczególnych osób i są to przede wszystkim priorytety wynikające z pobudek o charakterze ideologicznym. 8 Do rzadkości należy dokładniejszy opis położenia miasteczka. aczkolwiek zdarząją się księgi, w których zamieszczone są mapki okolicy lub w treści jest podana odległość od innych ośrodków (patrz: Goldberg, ł 992). �81 Tak więc utrwaleniu, dokumentacji, podlega cmentarz. Na pewno jest to spowodowane szczególnym stosunkiem religii żydowskiej do miejsca pochówku, ale również i normami uniwersalnymi, które mówią, że nekropolia jest czymś nienaruszalnym, potwierdzeniem kontynuacji i jest najmocniej związana z miejscem, w którym toczyło się życie. Cmentarz wiąże ofiary Zagłady z miejscem ich pochodzenia. Tragedia wojny sprawiła, że przeważająca część żydowskich ofiar nie ma swego miejsca pochówku - a więc niepisany nakaz mówi tym, którzy przeżyli, że na lokalnym żydowskim cmentarzu należy postawić ofiarom wojny pomnik - bo tam jest ich miejsce, tam mieli być pochowani i należy ich, choćby tylko mistycznie, z tym właśnie miejscem związać. Inne komponenty miasteczka, które wydają się być ważne dlajego byłych mieszkańców podporządkowane są indywidualnym losom wspominających. Są to więc te budynki i ulice, do których wracają wspomnieniami jako do swoich kątów. Selekcja, które z tych "kątów" uznaje się za swoje, uzależniona jest od bardzo wielu, nieraz przypadkowych czynników. Do stałych komponentów, które wpływają na chęć upamiętnienia niektórych miejsc, należą przede wszystkim dwa: wiek, w którym byli mieszkallcy miasteczka opuścili je, oraz ideologia, która formowała tam ich życie. Wszystkie miejsca, do których wracają wspomnieniami, łączy przede wszystkim jedno, że jest to ten obszar, na którym toczyło się życie społeczności żydowskiej. Inne części miasteczka wspominane są tylko wówczas, gdy pełniły jakiekolwiek funkcje usługowe dla Żydów (Goldberg, 1992). Najbardziej jednak treść terminu "rodzinne strony" skupia się wokół pojęcia wspólnotowego. Tak więc dla byłych mieszkańców miasteczek Europy Środkowo-Wschodniej, a przede wszystkim Polski, najbardziej istotny jest czynnik ludzki ksztahujący oblicze zaginionych społeczności. Są to zarówno jednostki, które ostatnio lub w historii zaważyły na rozwoju miasteczka, przyniosły mu sławę, jak i również, a może przede wszystkim instytucje, które kształtowały małomiasteczkowe środowiska, nadawały im określony charakter, przyczyniały się do jego rozwoju w wielu różnorodnych aspektach9. Na uwagę zasługuje fakt, że w odróżnieniu od powszechnych koncepcji "małej ojczyzny", które skupiają się w wielu przypadkach wokół wymiaru prywatnego, podkreślania wagi tradycji domu, rodziny - przywiązanie do przeszłości byłych mieszkallców szte!1 wyraża się przede wszystkim w uznaniu i wysokiej ocenie instytucj i o charakterze społecznym i więzów łączących tych, którzy działali w poszczególnych organizacjach. Ten skomplikowany stosunek do miejsca pochodzenia wytworzył w społecznościach żydowskich różnorakie 9 ISlotnym wydaj<: mi si~ lu podkreślenie. że ponieważ społeczność wydająca księgę nie jest nigdy społecznością chasydzką. poza miejscami o uniwersalnym charakterze, jak synagoga, cmentarz. hardziej szczegółowo potraktowane są miejsca ważnc dla świeckich, jak biblioteka, kino itp. �82 formy pielęgnowania małomiasteczkowych tradycji, rozne rodzaje przekazywania wiedzy o zaginionym świecie następnym pokoleniom. Zasadniczym imperatywem, który stymulował ten proces był niewątpliwie fakt, że ziomkostwa działały i działają do dziś nie tylko w znacznym oddaleniu od miejsca, z którego się ich członkowie wywodzą, ale również, że nie są to klasyczne ziomkostwa emigrantów, żyjących z dala od ojczyzny. Wprost przeciwnie - ludzie ci są emocjonalnie zaangażowani w kraju, który spełnia wielowiekowe dążenia narodu żydowskiego do posiadania własnej państwowości. Dla pielęgnowania tradycji i związków z krajem pochodzenia, niezwykle istotnym było, że czynniki natury politycznej przez wiele lat nie tylko utrudniały, ale bardzo często uniemożliwiały przyjazd do Polski, a nawet kontakt listowy z tymże krajem. To ostatnie zresztą, w samej istocie sprawy, nie mogło być proste. Społeczność żydowska w małych miasteczkach żyła własnym życiem, najczęściej odizolowana od nieżydowskich mieszkat1ców. Wojna wzmocniła szereg zahamowat1 w nawiązywaniu bliższych stosunków zarówno w społeczności polskiej, jak i żydowskiej. Uniemożliwiało to dodatkowo, a często i zniechęcało do nawiązywania korespondencji. Wszystko to wpłynęło oczywiście przede wszystkim na zawartość przekazywanego bagażu kulturowego - nie na jego formę, a tajest różnorodna. Pierwszym wyrazem chęci ocalenia od zapomnienia miejsc, gdzie kiedyś toczyło się żydowskie życie i gdzie popełniono na nim mord, było stworzenie w Jerozolimie, na górze Syjon, miejsca symbolizującego umarły świat. Poszczególne ziomkostwa lub grupy osób pochodzących z jednego miasteczka, ustawiały w przygotowanej grocie nagrobki - macewy, które symbolizowały zgładzone gminylO. Ale była to tylko pamięć o istnieniu poszczególnych miejsc i ich Zagładzie I I. Ruchem, którego głównym zadaniem było przekazanie pamięci a świecie, w którym żyli polscy Żydzi do okresu Zagłady, był ruch wydawania Ksiąg Pamięcil2 (Goldberg, 1991). Powstawały one w oderwaniu od konkretnego miejsca, którego dotyczyły, co potęgowało wrażenie opisu zaginionego świata. Opis został stworzony po to, aby pozostało świadectwo istnienia szleI', aby wiedzę o nim przekazać następnym pokoleniom. Umieszczone we wstępie do Księgi Pamiątkowej Wieliczki zdanie: ,,(piszemy to) aby mogły przeczytać i zapamiętać nasze wnuki i ich dzieci" (Meiri, 1980, s. 23) powtarza się w tej czy innej formie w wielu kolejnych publikacjach. Teksty umieszczane w tych 10 Kontynuacją tego jest budowanie na cmentarzu IV Tel Avivi.: pomników zamordowanych z poszczególnych miejscowości. II Badanie tej problematyki i utrwalanie pamięci o niej jest głównym zadaniem powstałego w 1952 roku Instytutu Pamięci Narodowej Yad Va'szem, ale działalność tej instytucji pozostaje oczywiście poza sferą moich zainteresowaIl. 12 Świadomie używam tu ezasu przeszłego. gdyż po apogeum IV latach 1960- J 970. ruch ten z przyczyn oczywistych zamiera. �83 księgach to przede wszystkim wspomnienia realizujące aspekt wspólnotowy dawnego życia. Aspekt ten wzmacniany bywa zdjęciami, w niewielkim stopniu dokumentującymi miasteczko, jego ulice czy zabytki. W przeważającej większości ilustrują chwile spędzane na wspólnych wyprawach, rozrywkach, pracach społecznych. Potwierdzają one postawioną wyżej tezę o postrzeganiu przez autorów tylko świata, w którym żyli oni sami. Oczywiście, zgodnie z charakterem tego rodzaju wydawnictw, księgi te obok warstwy dokumentacyjnej budują mit miasteczka, w którym idealizują przeszłość, tworząc mit "złotego wieku" (Steiner, 1971, s. 3-4), podkreślający piękno własnych przeżyć, przede wszystkim z okresu młodości. Następnym i kolejnym etapem uwieczniania żydowskiego życia w polskich miasteczkach są filmy. Krąży ich sporo wśród ziomkostw, nie są nigdzie skatalogowane, różnią się bardzo między sobą zarówno jakością wykonania, jak i podejściem do tematyki. Stanowią wynik inicjatywy pojedynczych osób lub ziomkostw. Wyświetlane są przede wszystkim na dorocznych uroczystościach gromadzących wszystkich w celu upamiętnienia dnia zagłady w danym miasteczku, czasem na innych wspólnych spotkaniach - często w prywatnych domach - z okazji jubileuszy lub innych uroczystości rodzinnych. Podzielić je można na dwie zasadnicze grupy: wykonane poza Polską oraz te, które są rezultatem wizyty w Polsce pojedynczej rodziny, czy też grupy pochodzącej z konkretnego miasteczka. Filmy wykonane poza Polską są najczęściej starsze - kręcono je gdy granice Polski były zamknięte, miasteczka niedostępne. Niemalże zawsze są one bez żywych aktorów. Są to zbiory zdjęć, opatrzone komentarzem - tekst i podkład muzyczny dokumentują miejsce i ludzi w konwencji tajemniczego, i nie istniejącego już świata. Podkreślają, a często przerysowująjego znaczenie i walory. Następna, liczniejsza grupa, to filmy powstałe w ciągu ostatnich kilkunastu lat, najczęściej amatorskie, kręcone techniką wideo13• Na tych filmach spotykamy zawsze żywych aktorów - w rolach tytułowych występują ci, którzy do miasteczka przyjechali - oprowadzają po nim widza, pracowicie wyszukując choćby naj mniejsze ślady istnienia żydowskiej społeczności. W filmach widzimy jak silne są emocje powracających, jak bardzo poszukują miejsc, z którymi kojarzą się ich wspomnienia, ludzi, których pamiętają, lub którzy mogą opowiedzieć coś o przedwojennym życiu. Ta konieczność otrzymania informacji od miejscowej ludności łamie najczęściej etniczne bariery - niektóre filmy tak skupiają uwagę na nieżydowskich respondentach, że niejednokrotnie rozbija to zamierzoną zwartość opisu. Film przestaje być wyłącznie świadectwem życia Żydów w miasteczku, staje się dokumentacją spotkania po latach - nawiązywania więzów, kiedyś może niezbyt silnych i zerwanych przez wojenną pożogę. 13 Wydaje mi się ważnym podkreślenie. że oczywiście omijam tu tilmy o miasteczku żydowskim kręcone przez zawodowych reżyserów, nie wchodzą one w zakres moich zainteresowań. �84 Ale nie tylko macewa, księga czy film przekazują tradycję - do rzadkich, jednak zasługujących na podkreślenie należą fakty tworzenia muzeów pojedynczych miasteczek. Nie jest to oczywiście ruch powszechny. Znane mi są w Izraelu dwa muzea poświęcone miastom, dotyczą one Krakowa i Mławy. Muzeum Krakowa jest mniej interesujące dla antropologa. Znajduje się w TelAvivie przy gimnazjum ogólnokształcącym, którego długoletnim dyrektorem był historyk, pochodzący z Krakowa. Ekspozycja ma wybitnie dydaktyczny charakter - obejmuje dzieje kultury żydowskiej i polskiej w tym mieście oraz dokumentuje współczesne nawiązywanie stosunków pomiędzy młodzieżą izraelską - uczniami tejże szkoły - a polską. Bardziej interesujące jest muzeum Mławy, które zostało założone w latach 60. w Tel-Avivie w zakupionym w tym celu trzypokojowym mieszkaniu'4. Podstawowym celem, jaki przyświecał założycielem muzeum, było przybliżenie Mławy do Izraela, utrwalenie pamięci o życiu tamtejszej społeczności przed Zagładą, zachowanie pozostałych pamiątek. Koncepcja założenia muzeum wyłoniła się w związku z pracami wydawniczymi nad pierwszą Księga Pamięci o miasteczkul5• Materiały zebrane do księgi uzmysłowiły grupie działaczy, że można je zużytkować tworząc wystawę muzealną. Zaprojektowanie jej powierzono zawodowemu plastykowi, dając mu zebrany bogaty materiał ilustracyjny dotyczący miast oraz instrukcję, aby w sposób najbardziej dokładny pokazał życie społeczności żydowskiej w Mławie, a przede wszystkim uczcił pamięć tych, którzy zginęli. Centralnym punktem wystawy jest więc czarna flaga, płonący znicz i odpowiedni tekst żałobny. W dużych gablotach umieszczono najróżniejsze dokumenty, które mieszkańcy Mławy przywieźli ze sobą. Uderzają one różnorodnością. Obok licznych fotografii, legitymacji szkolnych, dyplomów sportowych pokazano luźne druki zaproszeń na rozmaite imprezy, ogłoszenia mówiące o bogatym życiu politycznym miasteczka, afisze teatralne, a nawet pojedyncze bilety na poszczególne przedstawienia lokalnych grup aktorskich. Układ tematyczny poszczególnych gablot powiela klasyczny model Księgi Pamięci z bardzo niewielkimi zmianami, które narzucił zapewne zgromadzony materiał. Tytuły gablot to: "Życie polityczne w Mławie", "Kultura i wychowanie", "Życie religijne", "Życie społeczne", "Wydarzenia i charakterystyczne postaci". N iewiele miejsca poświęcono fizjonomii miasta, jego zabytkom, uderza brak jakiegokolwiek odniesienia do historii miasta. Wystawa jest oparta wyłącznie na materiałach ilustracyjnych, przy czym zadziwia brak jakichkolwiek przedmiotów. Organizatorzy twierdzą, że nie znaleźli niczego, co jednak nie jest prawdą. Poza dokumentami nie szukano innych pamiątek przywiezionych z Mławy, wychodząc z założenia, 14 Niestety w ostatnich miesiącach ważą się losy muzeum Mławy. ziomkostwo nie jest już w stanie utrzymać lokalu i prawdopodobnie przekaże zbiory jakiemuś archiwum. IS Ziomkostwo Mławy jest jednym z nielicznych. które wydaly kilka ksiąg pamiątkowych ukazały się dwie z nich. �85 że tragedia Zagłady, która unicestwiła ludzi, musiała unicestwić wszystko, a więc w pierwszym rzędzie przedmioty przez nich używane. Jedynym powojennym żydowskim akcentem w Mławie był pomnik Ofiar Zagłady - wzniesiony tam bezpośrednio po wojnie. W muzeum znajduje się jego fotografia niestety na eksponowanym zdjęciu jest on przełamany, zbezczeszczony w niedługim czasie po postawieniu'6. Całokształt problematyki związanej ze stosunkiem do miejsca pochodzenia grupy, która znajduje się w nowym miejscu, ale zaakceptowała je jako swoją ojczyznę, nie z pozycji imigrantów, lecz z pozycji powrotu, należy jeszcze wzbogacić krótkim choćby rozważaniem na temat więzów językowych związanych z miejscem pochodzenia. Jak wiadomo, językiem, którym posługiwali się Żydzi w diasporze, był jidysz, a nie wszyscy należycie znali język polski. Tak więc jidysz jest w zasadzie językiem jednoczącym ziomkostwa zarówno w Izraelu, jak i w krajach diaspory. Jest to też język pokolenia, które pamięta zaginiony świat - młodzi najczęściej go nie znają. Konflikt pomiędzy językiem ojczystym w pełnym znaczeniu tego słowa, językiem Biblii, którym się mówi w ojczyźnie - w Izraelu, a językiem kraju urodzenia, jakim mówiono w Polsce, wyostrza problem zaangażowania emocjonalnego w stosunku do kraju, w którym toczyło się życic polskich Żydów do czasu Zagłady. Jidysz staje się językiem zaginionego świata - miejsc, które należy upamiętnić, ale które nie pretendują do bycia kontynuatorami tegoż Świata. Wielorakość upamiętniania miejsc, z których wywodzą się polscy Żydzi, na pewno świadczy o nostalgicznym do nich stosunku. Widzą oni swój związek z krajem, z którego się wywodzą, z którego przybyli do Ojczyzny w pełnym znaczeniu i rozumieniu tego słowa. Problem Polski nie jest rozwiązywany na zasadzie akceptacji lub negacji kraju pochodzenia w kontekście norm kulturowych lub pallstwowych. Akceptowane i przekazywane następnym pokoleniom są przede wszystkim te komponenty kraju, które tworzyły "świat żydowski" w całej złożoności problemów społeczno-historycznych, jakie były jego udziałem. BII3L10GRAfIA J. 1991 Boyarin Polish .lews in Paris: The Ethnography o/Memory. Goldberg-Mulkiewicz 1991 New York. O. Księga pamięci a mit żydowskiego miastec::ka ... Etnografia Polska" t. 35, z. 2, s. 187-199. 1992 1998 16 Itineraria miastec::ek ::ydowskich, w: The .lews in Poland. red. A. K. Paluch. ków. s. 387-396. Der Geldsanlmler von .lel'llsalem lind seine Kultllrfimctionen. (w druku). W ostatnich scu starego latach trwają prace nad postawieniem żydowskiego cmentarza. Są one już bardzo nowego pomnika zaawansowane. Ofiar Zagłady Kra- w miej- �86 Herzog E., Zborowski M. 1962 Life is with People, New York. Kanowicz G. 1994 Koziołek ::0 dwa gros::e, Sejny. Meiri S. (red.) 1980 Kehilal Wieliczka seler zikaron, Israel. Roskies D. K., Roskies D. G. 1975 The Shtell Book. Tel-Aviv. Starobinski J. 1996 Le eO/lCept de nostalgie. "Diogene" nr 54. Steiner G. 1971 In Bluebard 's Castle. Some Notes Towards Rede.finitioll o/Cllltllre. New Haven. Olga Goldberg-Mulkiewiez AN OLD HOMELAND - IN /\ NEW HOMELAND. THE CONCEPTION OF HOMELAND IN THE TR/\DITION OF POLISH JEWS (Summary) The author discusses the conception of homeland for Jews. with a particular emphasis put on the situation of Polish Jews. In Judaic thought and philosophy. the notion of homeland of the chosen nation is still used, and it always refers only and exclusively to the Promised Land. A myth, stemming from the first Chapters of the Bible. of the land ollered to Jews by God, the land which would be a common homeland of Jews, is still playing an important role in integrating the Jewish nation. Beside this notion of homeland. Jews also distinguish the place of origin, life, and birth ref"crred to as "moledet.·· Another su~iect of considerations ofthe article is the allitude of Polish Jews residing in Israel to the place of their origin. The author deals predominantly with a group of Jewish survivors who came to Israel after WW II. Unlike the previous groups of seltlcrs in Israel, who - except for the Orthodox Jews - maintained meager relations with the country of origin. lor this particular group the "old homeland" bcars a greater importance. These people have brought with them a new spirit into the community of their compatriots: they try to reconstruct the picture of their previous place of living; prepare ,.Books of Remembrance" and films about the local communities they come from; moreover. they found museum devoted to towns which used to be important Jewish centers. The various ways in which the Polish-Jews commemorate thcir ..small homelands" testify to their nostalgia towards those places - their memory retains only those components ofthe place and country of origin which used to belong to the ..Jewish world." Translated by M. Wilczy/iski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/924b64d2e59e87290d0364c78c376d00.pdf 2fd999f63413861fe4654481431f3f49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:166 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s.2-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L u D ORGAN POLSKIEGO TO\VARZYS1'WA LUI)OZNA WCZEGO ORGAN F DE LA ~OCn;T(: POLO!\ A\SE IYI:~Tl-fNOLOGU: Z A t O Ż O N Y W ROK li 1895 OGÓLNEGO ZBIORU TOM XLVI ZA HaK 1960 - .. , ..... PL WROCł:,AW POLSKIE TOWARZYSTWO W R a C Ł A W LlDOZ?\AWCZ£ 1961 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA, J. GAJEK, A. KUTRZEBAPOJNAROWA, J. MATuSZEWSKI, M. ZNAMIEROWSKAPRUFFEROWA, R. REINfCSS T. SEWERYN, T. SZCZlJRKIEWICZ SPIS RZECZY L Rozprawy Teof il C h c d z i d l o. Karaga,si - Tefalary. Monografia etno- Str. 9 ~~~M S t e f a n I n g lot, Sląska literatura rolnicza i 'cz,2sopismaod XVIXVIII w. juko źródła do dzi-ejów wsi i rolnidwa . \1 i oC h a ł S t 2 S z k Ó w, S,p.rawy o "Z?lbranie sławy" w sądownictwie wiejskim Malo;J,obki XV-XVIII wieku . H a l i n a M y ( n i k ó w n a, Flisactwo nad górną Solą :vI a l' ia B y t n a l' - S u b o c z o w a, Układ prz,estrzenny ruchów -ludnościowych wpcw~fcie or,:Jolskim . R o l e s l a w G a l' y g a, Zasady klasyfikacji narzędzi uprawy ziemi. Zagadnienia systematyki elementów kultury materialnej l' a d e u s z D z i e koń s k i, Formy i technika wykonania męskich lu.dowy.ch nakryćgbO'\vy . REDAKTOR JĆ)ZEf GA]EK II. S op r a w o SOWIETSKAJA (Anastazja ETNOGRAFIJA 7.:,oj an;j a A. N. ZSSR, Moskwa 172 [96 259 19'56, z. 1-3 Kojdeckc:) Wróbleu:ski) 155 165 rece'nzje 315 Husskij folklcr. Materialy i issljedowanija (t. III, izdstielstwo AN ZSSH. M-l, 1958, str. <H6) (Kazimierz Strzala) . I. P. P o t a p o w, Narody juźnroj Sybirt, NowC'sybiifsk 1953 ss. 190, 16.0. (Tadeusz 135 354 358 . r P. R a b o s z n o w a, Russkcje Narodnoje Krużewo "Chudożcstwiennyje Promysly HSF8R". Moskwa 19.5'0,str. 45 - te.bl. barw. 6, il. 71 (Oiga Mulkiewicz) .J o s e f ]\If a c li l' e k. Valasi na Tesinsku epo 30 lete valce (v 2 .polovi-ne l'1-stoleti) SlezsJ{y Sb(lrnik 52, 1954, 1-2 s. :K-102. (ALeksander .)o s e f I? o L S K I E T O W A R Z Y S T waL u Da Z N A W CZ E Redakcja, Wrocław. Nankcra 4 W R a C L A W 1961 Nakład 1820 egz. Obj. arkuszy wyd. 49.50. arkuszy druk. 44 + 2 wkl. Oddano do składania 1. VIlI. 1960. Podpisano do druku 24. III. 1961. Druk ukończono w marcu 19fil. Papier ilustr, kI. III. 80 g, 61 x 86. Zam. 513/9. E - 3. Cena zł 88,DRUKARNIA UNIWERSYTETU 1M· A. MICKIEWICZA - POZNAŃ'. FREDRY 10 '\ Nyrck) K . 361 363 u d l a c e k, Prispevo·k k stu.diu wzniku staro·s10vanskeho Siove.nsky Narodo,pis, rocnik V. 19'57 orneho pol'nohospodarstva cislo 1, str. 3-44 z Hi ryc. (Jerzy Wic1ou:icjski) . :\ n t o n i n Va c l a w i k, G€nese· obratnich piachet, koutnice a uvodnice. Prispevky k lidovym obradum roclinnym. lidovemLl umen;. a kroji. Nadbitka z pracy: "F'ra:Jku Wollmanovi ksedmdc,atir.am" Brno 1958 str. 482-529. (Adam Glapa) . Cianci i grada za kultLlrn~l istoriju is:ocne Bosne, t. l, T'Jzla 1957, ss. 256 (Zb'.gniou: Jasiowie'!) . 368 :>75 376 �7 6 ANTHROPOS (Fr('iourg-Pcsieux) tom .~2 z. l-o, 1~;j7 (TndeiLSz W:,"ri- AN'THROPOS t. 3.3, 1958, zesz. 1-2, 3-4. 5-G. Fr: ..burg Szwajcaria L'ETHNOGRAPHIE, t. 50, 1955 (Paris 1956) . L'ETHNOGRAPHIE, t. 51, 1956 (Tcdeusz Wróbleu;::ki) . p a u l S c h e u e l' m e i er, Bauernwerk in Italie:1 df~r ita!ienischel~ und riHorcmanischen Schweiz, Cz. L Zurich 19·n (Z. S.) . Wal t e l' E s c h er, Dorfgemeinschaft und Silvestersingen in St. Antonien. Ein Beitrag zurn Problem Gemeinscr.aft und Brauch. Schriften der :':'ch\veizeri~che·n G£se,llscha.ft fur V{),lksk~tr1ck, Band 31. BL<chdruckerei G. Krebs VerlagsbuC'hhandlung A. G, Basel 191.7 (Maria Fryczou;a) . ,,1000 Ostereli,~;:, und Ostergebackeaus ganz Eumpa" (Sonderheit d,,>.!" Zeitschrift "Der He,chwacht.Er'· Marz 1957, Verlug Paul Haupt. Bern) (M. Frzeidziecka) USTERREICHISCHER VOLK2KUNDEATLAS, Li:1z/DonRu 1959, red. E. Burg3,taller i A. Helbok. ),1; m "'P, wykaz ,pU11t~tów '. l;:ome.ntarz..e I (Kl'zysztof Kwa.śniewski) (Krzysztof ci E dictionary "Laos". t. "CURRENT T h e o d or'2 Aleutian Arts and \ 403 408 ..109 .• 24 1957, ';3.• . . ' zbiory etnograficzne w MU:Sf~ede l'Hemmc '\ 449 451 451 45 .• 457 460 w Par~'żu (Wanela 463 IV. Kro -!31 HO u zea .Tosto1Va) n n a K o wal s k a - L c w i c k a, Z2intE:reso\var~ia ;;merykanistyczne w Polsce po II wojnie światcwej . .\ z t. E' k - A 11o 11i rn. Zdob~'Cie :\Teksyku, Tłumacz.enie i opraC'owa~i'~ )A . Polskie +28 437 .•50 . IILM ~, 4"- i x o n. Ake Hultkn'.:1tz. i Laurits Bodker: International ci regiC)nal etirc:pe8:1 anthrc<pology and folklore. Gdb, III. 195.5 Ko:.:enhaga (T, W,) ANTHROPOLOGY". z, l (Andrzej Waligórski) P. B a n k. Botanical and dhncbctanical Studie3 in the 131<1<lds.P2per5 cf the Michigan Academy of :':cier-ce. Letters. vol. XXXVIII. 19:53, s. 415-431 (Tadeusz Wró. Glapa) SI r. l' och sccial kuls. 62. map 24. rys. 44 433 i) (Adam e n a T u r n a u, Wytwórczość tekstylno-odzieżowa w manufakturach warsz.awski'ch w XVIII \X,;,iekuPrzegląd Historycz.ny, t. XLVIII zesz. 4 str. 727-750 (Adam Clapa) .J ó z e f Li g ę z a, Zarys kultury ludowej rejonu bytomskiego, "Dz.ie· więć wieków Bytomia - szkice z dzi~jów miasta i Ziemi Bytom, s·kiej", praca zbiorowa ;pod reda.kcją Franci.szka Ryszki. Stalinogród 1956 r. s. 313-339 (M. Meysner-Rostuorouska) . STUDIA I MATERIAŁY DO HISTORII KULTURY WSI POLSKIEJ w XIX i XX w. Zajęcia pozarolnicze. Współdziałanie gospodarcze. Biblio-teka Etnografii Polski~j, onr 1, Wrocław 1958. PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE, tom XJII. Pol. Tew. Ludozn., Wro· cław 19~9; LODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE, t. I, Pol. Tow. Ludozn. Oddział w Łodz.i, łJódź 1959 (Zofia Staszczak) . S e w e l' y n C o s z c z y ń s k i, Dziennik podróży do Tatrów. Opr. Stanisław Sierotwiński. Biblioteka Narodowa, S. I, nr 170. Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1958 (Aleksander Zyga) p o l e m i k a (Krystyna Czerniewska) . .\ 13 . bleusk 191 I L Materiel] KH:aśniewski) T 397 -i-2!J ATLAS OVER SVENSK FOLKKULTUR tur. Red. Sigurd Erixon. Uc1devalla f: u r 388 414 Kwaśr.i.eu;ski) BAFSSLER-AHCHIV. BEJTRAGE ZUR V()LKERKUNDE. Neue Folge, terny T. IIr·-V. 18:-;2, 1P5~-1957. Berlin D, Reim"l' VeTlag (Tadeusz Wl'óbleu;skij W (. l f L i.ick; n g, Trach t:,:nleben in Deutsehla,nd. I Schaum'ou!rgLippe. EinfUhrung von Martha Bri::gemeier. In~titut f Lir Deutsche Volkskunde aill der Deutschen Akademb der Wissenschaften 2,11 I3€din. Akacemie- Verlag: - BerHn 1958. Str, 99. w tym tekstu ?ol. reszta ilustra'cje. (AdC!111 Gl,a .ra) ATLAS DER DEUTSCHEN VOLK~KUNDE. Neue FoIge. Red. Mathias Zender. IvIarburg 1958. 12 map, 1959 - te,kst s. 232 (Kr;;?J.~ztof S i Tadeu,za :vIi!cwskiegc. Biblioteka Narodowa, Seria II Nr 110, Zakład Narodow~' Ossolińskich, Wrocław-Kraków 1959, s. XCIX + 160, 2 mapy, 6 ilustr. (R. H. Nocoń.) . .r ci n C z e k a ,1a 'IN s k i, W gląb lasów Aruwimi. Dz.iennik wypra".;\· do Afryki. PRACE ETNOLOGICZNE, t. VI, Pol. To'"" Lud., Wroclaw 1958, s. 401 (Jerzy Grocholski) :'II i e c z y s ł a ',V Le p e c k i, Od Amazonki do Ziemi Ognistej. Warsz.awa 195il, s. 400 (Janusz Bohdanowicz) A d a rn N a h l i k, Tkaniny z XIII-XlV-wiecznego cmentarzyska w miejscowości .Równina Dolna, pcw. Kętrz.yn Ro-cznik Olsztyński" t. I, Olsztyn 1958. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 171- SU' 378 blqwskl) n ik a Wspomnienie a Profesorze Leonie Halbanie (Helena Ja1'oclzka) . Dr J a n i n a T u wan ó w n a (Tadeusz Dzi2koński) K r z y s z t o f K w a ś n i e w s ki, Etnografi8 w Polsce - Placówki i pracownicy Sprawozdanie z prac Zakładu Etnografii 1. H. K,!VI.·· P, A, N. we Wrocławiu za 1960 r. (J. G.) . B r () n i "ł a w a K o P c z y ń ska - Ja\\' (\ r s k a, Badania nad pasterstwem \',' Rumunii . 471 -ł76 H8 ..98 508 �8 •Stl' Z koresipondencji Sprawozdanie z działalności 515 Oddziału BiałostockiEgo PTL p H A w y 520 Sprawozdanie z działalności Oddziału Gdańskiego PTL (Lorzq;ll 52l Malicki) Sprawozdanie z działalności Oddziału Kielecki'E'go PTL (Aleksandra 523 Dobrowolska) SJprawozdanie Nizińska, z działalności lHałgor:.ata OddZJiału Krakowskiego PTL (Iren" Matuskówna) Sprawozdanie Sprawozdcvnie z działalności Oddziału Ślą~kie,go PTL (Maria Żywirska) z XXXIV Walnego Zgromadzenia PTL w Olsztynie (Anna Łyszcz i Józef Lech) Sprawozdanie z całokształtu prac PTL w 1959 r. (O. G,) Sprawozdanie roczne z pracy w BIbliotece P T. L. za 1959 r. (AnEo 525 526 528 535 TEOFIL CHODZIDLO KARAGASI - TOFAŁARY Wstęp. 1. Zródła etnograficzne o Karagasach. II. Kraj i ludność. Administracja. III. Kultura materialna. Gospodarcze podstawy bytu Karagasów. IV. Kultura spalec2.lla Karagasów. l\lalżeństwo, rodzina, ród i szczep, plemię. V. Kultura duchowa. ReUgia i etyka. VI. Wiedza. VII. Analiza kulturowo-historyczna. 537 Wir]:Szowa) Sprawozdanie (Irena z o (Zygmun: Ciesielski) Łyszcz- R z działa'lności Komitetu Kclbergowskiego za rok UJ.~~l 538 Chruiicie/owa) V. B i b l i o g r a f i a Bibliografia et:1ograd'ii po.lskiej za mk 19,,)6-1958. slaw Gawin Indeks XLVI t. Ludu wyk. O. G. Streszczenia w jęz. ang. i ros. wyk. Spis rycin Spis treści w jęz. ang. i ros. E. Jeleniewski Opracował B o l e· 541 636 668 69;; 697 W s tęp P.olska literatura etnDgraficzna nie posi'ada żadnej monografii a nawet obszerniejszego artykułu na temat Karagasów. Ni'e lepiej p:rzedsitawia się ~Iprawa w li,t€lratrurze zagrarnicznej, gdzlie 'poza dwoma krótkimi ,artykułami i kilkoma krótkimi nDtatkami, 1'ozprDszonymi pD różnych czasopismach i dzi·ełach podróżników, prawie nic nie pisano o Karaga$lach. Najwięcej, ho ponad 900/n literatury D Ka.ragasach z,ostał<>opracowanej w języku rosyjskim. Lecz i ta literatura, w p0l'6wnaniu do literatury traktującej D in.. nych szczepach jest stos'llnkDwo mala (T o() kar i e w S. A., Etno· graf w narodów ZSRR. MOE.kwa 1958, str. 430). To słabe zaint·2· resJOwan'ie się Karag:asami pochodzi <prawdopodohnie stąd, że s'zczep ten był mały i kc'Czował w trudno dOlStę'pnej tajdze gór Sajańskich. Mimo znikomej liczby. bo na początku naszego stulecia liczył zaledwie 'około 40005Ób, szczep ten jest jednak bar', dzo ciekawy jako .~:ltO'sunkowD d'olxze zbadany przykład, ilustrujący przeobrażenia i rozwój jego pierwotnej kultury zbieracz.omyśliwskiej pcprzez wyższe my~;]istvvo i hodowlę renów aż do całkowitej utraty świadomc,ści odrębnośd etnicz.nej. Rewolucja Październikowa głęboko zmieniła warunki bytu tego nielicznego szczepu. W 1930 r. został zorganizowany "Tofałarskii nacjDnalnyj rejDn" z administracyjno-kulturalnym ośrodkiem w Ałygdżerze. który \VSzedl w skład Niżnieudinskiego rejonu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2edfb76d7ed06a7ed6e107c08a9e1892.pdf 01aec4e3cbf2e93e020fdef51244dd21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:189 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:164 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.427-566 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R o l N K A PROF. DR KAZIMIERZ NITSCH profesor honorowy Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, doktor honoris causa Sorbony, b. prezes Polskiej Akademii Umiejętności, b. viceprezes Polskiej Akademii Nauk, przewodniczący Komitetu Językoznawczego P. A. N., kierownik Zakładu Językoznawstwa P. A. N., członek Academie des Inscriptions et Belles-Lettres w Paryżu, członek Serbskiej Akademii Nauk, członek Słoweńskiej Akademii Nauk, członek Bułgarskiej Akademii Nauk, członek Akademii Nauk Z. S. R. K, członek Towarzystwa Naukowego we Lwowie, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, członek Towarzystwa Naukowego w Toruniu, członek Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, długoletni prezes Towarzystwa Miłośników Języka Polski go, b. prezes i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, b. viceprezes i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, kawaler Krzyża Komandorskiego Orderu Polonia Restituta, kawaler ordE:'rów polskich i zagranicznych, współzałożyciel i redaktor "Rocznika Slawi.stycz:nego", "Ludu Słowiańskiegc" i "Języka P.olskiego", organizator Studium Słowiańskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, urodzony w Krakowie 1 lutego 1874 r. zmarł w Krakowie 26 września 1958 r. STANISLAW KAZIMIERZ NITSCH BĄK JAKO DIALEKTOLOG, BADACZ I ZNAWCA KULTURY LUDOWEJ l. II 1874 - 26. IX 1858 Wobec ciężkiej straty, jaką przez śmierć Kazimierza Nitscha polska humanistyka, trzeba sobie uświadomić, ile inicjatywy, idei i nie pfZ!emijającyoh wartości wniósł On do dorobku polskiej my~Ji badawczej, jakimi drogami dochodził do coraz gruntowniejszego i szerszegC' ujmowania problemów naukowych. Dużo już na ten temat powiedzian0 w latach j:lbiJeuSlzowych (1934,1941 i 1954), trudno więc o nowe spojrzenie na Jego działalność naukową. Znają ją dobrze językoznawczy. mniej może są zorientowani przedstawiciele innych dyscyplin. Dlat'zgo przedstawienie w czasopiśmie, poświęconym l'tnografii, tego co może etnografów interesować bezpośrednio, i tego. czego Nitsch dokonaj w tak bliskiej dziedzinie, jaką jest dialektologia, nie będzie bez pożytku. poniosła nowych Kazimierz Nitsch, dziecko dużeg:J miasta, jakim za Jego czasów, tj. Prof. Dr Kazimierz Nitsch w ostatniej ćwierci XIX wieku Zi.lczął się stawać Kraków. pochodzIł z rodziny inteligenckiej, spokrewnionej z krakowskimi Kremer:Jml. Ojciec Jego był inżynierem-architektem. Nitsch zatem wychowywał się w środowisku, które ani tradycją, ani sferą zainteresowań nie wy:warzało atmo- �~f(.fy, która mog19by w należyty sr:osób wpłynąć na to, że \V przyszłości mi?! się O,: st8.Ć tak wy'bitnym w Polsce badaczem języka i kultury polskiej v, si. Wprc;wcizie l: rodzenie i zamie3zkanie \v Krakowie, nawet w domu inteiigenta. nie było równoznaczne z calkowitym odcięciem się od w3i. Wystarczyło pójść na plac targowy, albo wyjść poza wały i rogatki ówczesnego Krakowa, by się zetknąć z ludnością \dejską. Istotnie też, jako chłopiec w wieku szkolnym z gwarą chłorów bliższych i dalszych okolic Krakowa dosyć się osluchał. Ale to o nicn'm jeszcze nie przesądzalo. Naukowe zainteresowanie spr;;wami językowymi u K. Nitscha ujawniło się dooit'ro podczas ~t:lcli'.·"'" iln.iwersvtf.c·:'('h (11'91-1896), na semiqariach Lucjana Malinowskiego. Byly to przede wszystkim zagadnienia ortograficzne, Z historyczno-jĘzyko"\vych tematów zajęła go interpretacja materiału, zawartego w niedawno odnalezionych przez A. B I' li c k n e I' <1 Kazaniach świętokrzyskich. l\Iniej mógł się zajmować (przynajmniej n:1 razie) problematyką ogólnosłowial~ską, bo kierunek ten istniał wówcza~' w Krakowie tylko nominalnie. Reprezentcwał go L. Malinowski, profeso;filologii slowiar.skiej, ale raczej tylko z nazwy, bo właściwie wykładaj wyłącznie jl;zy'k ]:olski i co drugi rok język staro-cerkiewno-3łowiar,ski Nitsch mógł tylko nieco korzysfać ze studium języka małormkiego, które w tym czasie prowadził J. Tretiak. Wtedy jednak zobaczył, ;;'e wieś i Zamieszkujący ją chłop mogą stanawić przedmiot badań naukowyCh ze stanowiska etnograficznego, językoweg:>. \\re~zcie sQcjologicznego, antropologicznego, ekonomicznego itd, Jest to w znacznej mierze zasługą L, Malinowskiego, który wlaściwie pierwszy w Polsce zwrócił uwagę młodym studentom humani3tyki na badania gwar .luc'cwy'ch. Miał on już w swym dorobku pracę doktorską: Beitrii.ge .wr slau:ischen Dialektologie, I. Uber clie oppelnschc Mundart in Obe7'schle"ien, Lcinzig 1873; Zarysy życia ludowego na Sląsku ("Ateneum", Warszawa 1877, t. I, s. 357-393, t. n, s. 101--120, 623-663), gdzie przedsl awia głównie kulturę i życie Sląz2ków, sprawy zaś jc;zykov\"e traktuje ubocznie i czysto zewnętrznie, stwierdzając tylko stan faktyczny pod względem narodov;oś~io\Vym; Studia c;(:.~e fEc:rr:.:Y,\ Wyd;~i:::]u FiJolGgiczne,;o,Akademii Umiejętności, Krakó\\' 1882, t. IX); S tuelia nad etymologią ladową C,Prac'? Filologiczne", Warsz<,wa 1885, 1888, t. I, s. 134-158, 269-317; t. II, s, 240262,452-4.68, 741-7€6); O niektórych wyrazach ludowych polskich (Rozpra\\':; Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, Kraków 1893, t. XVII. s. 1-102). Dużo m8teriału gW;Howego, zebranego w czasie wędrówki nau!wv,'ej po SiąsKu wISC.! ;'J::u, za'x;er<;ją jego Powieści ludu pc!skicgo )7([ 5/c:sku, przepisane na cZ,"sto przez \V. Luboradzkiego i wydane dopiero po śmil'rci ;\TcllinG\\'skiC'.~o \\' ..liT" tcri«!ach Antropologiczno-Archeologicln:;c11 i Ltncgrafic'7lJ: ch , hr2kó'" 1899, 1901, t. IV, dz. II. s. 3-80, V, 3. 3-261), Na przykładzie lViaJir,e:wskiego WlOac, ja~ zagadnienia EcL1ogr<~z;~c: "9Iatały się jeszcze wówczas z językowymi i dialektologiu'\·mi. ',''- "c'mi .. l'ariL"m jego pracowali także filologowie klasyczni, jak o tY'm wspomin'1\ swego czaS;J prof. S. Viit.kowski. SiEc'którzy z nich. DC2hodZ8C\' ?c. '.'.ii, podjęli się - na równi z polonistami - opracowania gwary sw; ch rodzinEych miejscowości. Kilka tych monogrClfii ukazało się w druku: Sz. :\1 al u s i a k a, J, B y s t I' o n i a, R. Z a w i l i 11 s k i e g 0, S. D o b r z y c k i e g o. \V. K o s i ń s k i e g o itd.'Ale Nitsch, ]:ragnąc \\' przyszlości być nal:cz:,'(;jelem, ani do etnogr"iii. ani do dialektologii specjalnej skłonności nie przeja\\'iał. Badania c~:wgraficzne, jakkolwiek już dość żywe, nie 7awsze osiągały należyty poz:::,·!';. Lw!aszc7a gdy je przeprowadzali przygodni amatorzy. Diald:tologia -mime: prac Malinowskiego - znajdowala się dopiero in statu nascew:i. To nie zachęcało do]:racy, chociaż T\itsch uc'zQszcza! na wykła.dy lVIali.· nowskiego i brał udział w jego semino.riach. Ma.linowski stał na stanowisku, że badar:ia dialektów należy oprzeć na zbiorach tekstów. które mają, tworzyć podstawę do sformulowań go·· matycznych. Pewną ilustracje; tego poglądu mogą stanowić jego Pow/dei lnelu śląskiego. AlE' był to pogląd zbyt jednostronny. Chociażby zbió:' tekstów był bardzo obfity, nie obejmie on t.ego wszystkiego, co stanowi system gramatyczny danej gwary, który trzeba badać świadomie i z pIa ..: nem. Na szczęście jednak Malinowski łączył zbiory tekstów z opracowa .. niem ~ystemu fonetycznego i fleksyjnego, czego dowodem jest jego prc;cD doktorska: Be"itrd]e ZW" slal.'ischcn Dialekto!ogie ... oraz monograficzne' opisy gwar jego ucznió", ...2, Malinowski dążyl do szczegółowego opracowania sieci punktów, h'; potem móc przejść do syntetycznego ujęcia, co oczywiści·e mogło się ciclgnąć' przez wiele dziesiątek lat, a nawet dłużej. Do badań dialektologicznych nie zdolał Nitscha zachęcić nawet J. Bau·· douin de Courtenay, który w latach 1894.-1899, na podstawie zawarte';;0 kontraktu objął w Uniwersytecie Jagiellońskim katedrę językoznawstw:1 porównawczego, W rzeczywistości wykładał on ogólną gramatykę słowiańską, od cZasu do czasu ogłaszając wykłady z językoznawstwa indoeuropejskiego. Sam trochę pracował w zakresie dialektologii słowiańskiej. badając gwary północno-słoweńskie (tzw, rezjańskie), Fragmenty swej pracy odczytywał czlonkom swego seminarium :1, Próbe·wal rówr,i~ż tacL,' l kó\v POr. Hi15. Ie ~-itsch. Dialekty część II s. 240-245. 416 i \\' \';,'\'daniu z EL,)7 r. (s. ję:2Y"-U pol.skiego, ..Jęz~,·k polsl<i .,Gl'an1&tyce języka polskiego" \V jego historia'; Kra-Krakv.; 1923. S. 411- 10--H~). ~ Por. uwagi poprzednie. : Praca ta ukaza:a si~ pt. Opy::. fon.iely?':; rc:jf.lńs}.:ich goworou.' ~itcar rezjańsl--:ich), vVarszav.·u-Petel'sburg 1373. Sir. XVI 121L Zob. E.~·yilskie~o \\' .. A :e!l€'um", \\"aI'SlaW3 W-;-r,. t. l!. s. (j41·-649. (LUr,l)S q!os{Hcni n:~('e!17.jc;: .-\. A �na obzarzc ~łcwaczyzny. Ale i wtedy Nitsch dialektologią się nie zainteresował. Baudouin de Courtlnay był potężną indywidualnością twórczą, toteż swą umysłowością wywarł na J'iitscha bardzo silny wpływ. On to roztoczył przed Nim szerokie horyzonty w dziedzinie językoznawstwa przez głębokie ujmowanie zagadnień ze stanowiska fonologicznego i ogólnego. U niego przeszedl Nitsch prawdziwą szkołę myślenia językoznawczego, tu kształtowała się Jego osobovvość jako przyszłego pracownika naukowego. Wpływ Baudouin'a przetrwał całe lata. W następnym okresie oddziałał na Nitscha młody wówczas do~ent językoznawstwa inc'o€uropejskiego, J. Rozwadowski, z którym się poznał r.a seminariach Baudouin'a de Courtenay i z którym się odtąd związał do· <,gonną przyjaźnią. Uzyskawszy acwlutorit m (w 1895 r.), Nitsch prClc::wał przez cztel·y lata jako tzw. suplent w Gimnazjum św. Anny (Nowodworskiego) w Krakowie. Po zdaniu egzaminu nauczycielskiego (1897) złożył prośbę o dopuszczenie do egzaminćw doktorskich na podstawie pracy O pisowni i języku koz(/71, Patel·ka, zauytk.v jĘ:yk.·: polskieCjo z poczqtku w. XVI·. ("Prace Filologict.ne", Warszawa 1899, t. V, s. 521-585), którą Malinowski przyjął, it ro jego śmierci (lE98) J. Baudouin de Courtenay zaaprobował. We wrześniu lf99 roku wyjechał do Jarcsławia, gdzie objął posadę polonisty w tamtejszym gimnazjum. ·iL' właśnie poraz pierwsz.y przy szlo Mu na myśl, że można by opracować gwarę ktćrejś z okolicznych wsi. Planu tego na razie nie zrealizował, nie wiedząc, jak się do tego - przy ciężkiej pracy nauczycielskiej - zabra~. Nie wyzyskał w tym celu uczących się \'1 szkole średniej synów chłopskicj). Zanim się zdecydował na wyoór wsi, zanim mógl ruszyć w teren, władze szkolne przeniosły Go z powrotem na równorzędne stanowisko do Gimnazjum św. Anny w Krakowie. Ale cył to już koniec wahań i niepewności. Pod wpływem J. RozwadO\\iskiego, który pu Baudouin·ie ocok indoeuropeistyki pre-wadził przez ;:lewien czas wykłady slawistyczne, przyszedł czas na decyzję, która miała przynieść wspaniałe wyniki. Rozwadowski sam dialektologią się nie zajmewał, ale intuicyjnie wyczuwał ważność tych badań dla historycznej i porównawczej gramatyki jĘzyków słowiańskich. W dziejach naukowej twórczości K. Nitscha w zakresie dialektologii trzeba wyróżnić kilka etapów. W roku 1901 wybrał się w celach badawczych na Pomorze. Wycieczka trwala dwa tygodnie. Rezultatem jej są Studia kaszubskie. Guara luzińslw {Materiały i Prace Komisji JĘzykowej Akademii Umiejętności, Kraków 'Zabytek wydal L. Malinowski (Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętnuści, Kraków 1330, t. 1. s. 161-294). Streszczenie pracy Nitscha ukazało się w Sprawozdaninch Akademii Umiejętności, Wydz. Filo!., Kraków 1895, s. 47-54. Była to Jego pierwsza praca druko\',."ana. 1903, t. I, s. 221-273). Luzin leży w południowo-zachodniej części powiatu wejherowskiego, tj. w środkowych Kaszubach. Jest to wieś parafialna. Obszar Kaóozub chociaż stosunkowo niewielki, jest jednak dość zróżnicowany. Różnice dają się wyczuć między grupami wsi, tworzących odrębne parafie. Zycie ludności w tych niewielkich społecznościach spowodowało większą jednolitość także w zakresie języka. Ale przyczyny gospodarcze wywołały już dość znaczne mieszanie się ludności. Toteż pierwotne stosunki zaczęły wtedy ulegać pewnemu zaburzeniu. Nitsch objął swymi badaniami wszystkie wsie, należące do parafii luzi!'lskiej, starając się uchwycić zachodzące między nimi różnice, które zresztą są nieznaczne. Miał On tu niełatwe zadanie. Był dopiero początkującym dialektologiem, a kaszubska gwara przedstawia duże trudności, większe, niż jakkolwiek inna w Polsce. Nitsch od razu to spostrzegł i może byłby dalszej pracy zaniechał, gdyby nie Rozwadowski, który Go ciągle zachęcał do wytrwania. W pracy są pewne luki, które się ujawniły w toku ostatecznego opracowywania materiału, a których na razie nie miał sposobności uzupełnić. Nasuwające się wątpliwo §Ci zawsze sygnalizuje. Toteż w zbiorowym wydaniu, które się ukazało staraniem Towarzystwa Miłośników JęzyKa Polskiego i Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, pracy tej nie umieścił. Mimo tego w owych czasach stanowiła ona duży krok naprzód. Pomorzem interescwali się wtedy tylko etnografowie (np. A. Hilferding) 5. O mowie Kaszubów posiadano dość szczupłe i powierzchowne informacje z gramatyki F. Cenowy i ze słcwnika ks. G. Pobłockiego. Praca więc, przynosząc zarys systemu głosowego gwary i najistotnieTsze zjawiska fleksyjne, i dziś nie straciła jeszcze swego znaczenia, mimo że obszar kaszubski doczekał się bardziej szczegółowych badal1 ze strony G. Bronischa, S. Ramułta, F. LOrenza, M. Rudnickiego, a ostatnio Z. Stiebera. Wartość jej zwiększa pierwszy zbiór autentycznych tekstów kaszubskich (s. 259-273), ściśle naukowo za .. pisanych. Od tego momentu badania dialektologiczne pociągają Nitscha coraz więcej. W lecie 1902 roku odbył krótkotrwałą podróż naukową po Spiszu, w 1903 roku trzytygodniową wędrówkę po Wielkopolsce. Była to naprawdę naukowa wycieczka dialektologiczna. Zaczął ją od Szamotuł. Zapoznał się tu ogólnie z pewnymi faktami gwarowymi, które inaczej się przedstawiają np. koło Ostroroga, inaczej koło Dąbrówki, jeszcze inaczej u Mazurów wieleńskich nad Notecią, czy koło Zbąszynia, gdzie gwary przechodzą nieznacznie jedna w drugą, nie zawsze przeciwstawiając się :stosunkom, panującym w języku literackim. Dla tych samych celów udał się też do zachodniej Małopolski, głównie w Podgórze (Sucha, Zembrzyce, Turbacz, Rajbrot). Nie były to jeszcze prace systematyczne. Toteż wyników ich n:3 razie nie ogłaszał. Ale nabierał coraz większego doświadczenia, choć sam 'Próbę wprowadzenia H. Derdowskiego: O panu mowy kaszubskiej do Czor/i,iśc;m co do Pu.ck" literatury mamy w po sece jachol (1880). poemacie �433 432 przyznc.je, że gdyby nie usilne nalegania Rozwadowskiego, to klo \\'i~. czy zostalb.'· dialektologiem. Wycieczki te daly Mu dużo sposobnoś::.i d') osluchania się z mową ludową różnych typów, nauczyły Go trudnej szt~t\.:i nawiązywania hezpośrednich kontaktów z mieszkailcami wsi, ).;tón,:'(jakże cZGsto!) nieufnym okiem spogla,dali na każdego (zwlaszcza obcego) inteligenta, b:dy' doskonałym ćwiczeniem w umiejętności swobodnej pOg'lwędki z chłopami, kobietami, dziećmi wiejskimi. w czym z biegiem CZ8..'ll doszedl do mistrzowstwa. Można powiedzieć, że od tej chwili zda:;>'! pocstawę i warunki we własnej osobGwości, by się stać dialektoiogiem. Drugie z kolei studium gwaroznawcze Nitscha stanowią Dwie gwa 1'y ma/opolskie CV!aterialy i Prace Komisji ,Językowej Akademii Umiejętności. Kraków 1907. t. II, s, 357-:378). Materiał zbiuaJ. pracując jako profesor w Gimnazjum św, Anny. Dcstarcz:di ,\fu go dwaj .T2g0 uczniowie z sió:lmej k18sy' gimnazjalnej, z których jeden pochodzil ze INsi Krzyszkowice (w powiecie myślenickim), drugi ze Swidówki (w powiec!" bocheńskim) Glów:1:'ł uwagę zwrócił Nitsch na zasadnicze zj awiska fonetyczne, z pominięciem drobnych szczegółów. Z fleksji znalazły się tu tylko ciekawsze fakty'. W podobny sposób potraktowal też słownictwo. Nitschowi szło nie tylko o opis tych gwar, lecz także o określenie ich związku z innymi gwarami małopolskimi. Z porównania ze stanem, stwierdzonym w sąsiedn.ich wsiach, wy'nika, że gwara Krzyszkowic należy do zachodnio-małopolskich, gwarę Świdówki trzeba zaliczyć do wschodnio-pólnocno-malopolskich. Na południe od Swicló"vki zaczynają się gwary poógórskie o jednej nosówce, W lutym 1904 roku Nitsch wyjeehał do Paryża do pracowni fonetyki E'k5perymentalnej (instrumentalnej) ks. ,J. P, Rousselot'a. Ale ani pracownią, ani jej kierownikiem i jego opieką nad studiującymi nie był zachwycony, Przyszłemu pracownikowi na polu dialektologii studia fO:letycznoeksperymentalne bardzo się mogły przydać. Nitsch wprawdzie s1{ończyJ pracę nad polskimi nosóv,;kami i "vyniki jej ogłosił pl. Kilko uwag o wymowie nosówek w )Jolszczyźnie li.terockiej (Materiały i prace Komisji .Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1907, t. III, s. 293-303), ale do k0l1ca życia nie przeceniał wartości i znaczenia tych badań dla językoznawstwa, Dotychczasowe prace dialektologiczne Nitscha były tylko szkicami, charakteryzujclcymi gwary pojedynczych wsi. Nit~ch jednak rychło zrozumiał. że dla uzyskania poglądu na całokształt zagadnienia musi się .:la razi2 zrez~'gnować z dokładnego opisywani" pojedynczych gwar na rzecz więk· szych obszarów, a nawet caly'ch prowincji 7, Tym samym niC' może to byt lj. G Za jego pl'zykładE..'ln sp. r,,:. Klich, pracu,i3c jako polonista w ~~!rnnaz.iunl \v Dębicy. \'" podob~1Y sposób zebj'ar ~;;poro n13teria!u bwarowego i apisHl gw-arę BOl'kó\v NizillSkich \l,,' po\viecie mieleC'!tinl. k~órr:t się ukazała pt. Nn1"zec1.e u:si Borki Nizińskie. Krakó\\HH"i. Prace Komisji Jęz:\'iz()\vcj i\.kademii Un1iejętności. 111' 2. ; Za\\"sze jedna}< bardzo \\"~"soko ceilil porz;~dne opracowania mono,gnlfic7.ne (zob. np. recenzje:; prac F. Srene!"3 \\' .. Roczniku Sla\Vistyczn~ m;', Kl'ai\.ó\\' 1!139. t. XV} opis szczegółowy i wyczerpujący, Ale uzupełnienia można przeC1ez dodać później, Takie opracowanie - mimo pewnych luk - pozwoli wglądnąć w zróżnicowanie i wzajemny stosunek poszczególnych gwar w obrębie dużej dzielnicy, Poprzednie badania na Kaszubach B nasunęły Mu myśl wytyczenia południowej granicy narzecza kaszubskiego. Toteż udał się do tzw, Prus Zachodnich, tj, na Pomorze po lewym brzegu Wisły, O niekaszubskich dialektach tej prowincji naukowych prac właściwie nie było, poza powierzchownymi informacjami J, Łęgowskiego (dra Nadmorskiego), które zresztą miały charakter etnograficzny, Wyłoniła się tu dość wielostronna problematyka: stopień zróżnicowania gwar pomorskich (Nitsch wyróżnił dialekt kaszubskiego Zaborza, Borów Tucholskich, Krajny wraz z okręgiem złotowskim i Kociewia), południowa granica kaszubszczyzny, przebiegająca w przeszłości dalej na południe 0, stosunek gwar pomorskich do Wielkopolski, cofanie się kaszubszczyzny skutkiem wdzierania się właściwości z innych narzeczy, np, polskiego ś, ź ltp. Pierwszy raz został ustalony naukowo zasięg kaszubszczyzny na południu, Mimo cofania się cech pomorskich właściwości językowe pozwalają zaliczyć do kaszubszczyzny jeszcze dialekt sworzyński (Swornegacie), boryszkowski, brzesko-lesińsko-wieleński i grabowski. Z czysto polskich gwar zbadał Nitsch dialekt złotowski, tucholski (borowiacki), kociewskie (kociewski właściwy, skarszewsko-tczewski, wyzińsko-miszewski). Krótką stosunkowo charakterystykę od strony fonetycznej i fleksyjnej każdego z tych dialektów dopełniają uwagi o słowotwórstwie, słownictwie i teksty gwarowe, Badania te ujawniły tak ciekawą właściwość, jak brak a ścieśnionego (a) w dialekcie kociewskim, dość wyjątkowy brak paralelizmu w rozwoju głoski, odpowiadającej ogólnopolskiemu ę i grupy e+ N pod Skarszewem (zamby, gasi itp, ale ciymno, z bratym) w przeciwieństwie do dalszego obszaru, gdzie się mówi nie tylko zamby, gamba, pianta, piańć, gasty 'gęsty' lecz także: ciamno, Ian 'len', dzianny 'dzienny' itd. W ten sposób obraz językowy Pomorza Gdańskiego zarysował się jasno i przejrzyście, Te osiągnięcia naukowe stały się dla Nltscha bodźcem do podjęcia dalszych badań, tym razem nad dialektami Prus Zachodnich, leżących po prawym brzegu Wisły. Było to w roku 1905, Badania w terenie trwały parę miesięcy, a rezultaty ich były również poważne. Nitsch wyodrębnił tu S. 131-144), Sam zresztą po drugiej a wymarłej gwarze północno-śląskiej !imia, "Przegląd Zachodni", Poznań 'Por, s, 43D-431. wojnie światowej napisał dość duży artykuł wsi Chwalimia koło Babimostu (Diafekt Chwa1951, rocz. VII, t, III, s. 428-449), 9 Por. też Próba kwestionariusza gwarowego (Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Toruń 1911, t, II, s, 33-39); Zachodnio-pruski kwestionariusz gwarowy (ibid" t. II, s, 87-95); Trzecia seria kwestionariusza gwarowego (ibid" Toruń 1916, 1917, t. III, s. 201-204, t. IV, s, 15-19); Gostycyn i Cekcyn (Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, Toruń 1912, t, XIX, s. 87-95), 28 "Lud". t. XLV �434 dialekt chełmiński (między dolną Drwęcą i Wisłą), który należy do zespołu starych gwar polskich, jak tego dowodzi obecność a ścieśnionego (a), rozwój e długiego w i, o w u, grupa świ wymawiana jak w języku ogólnopolskim, tj. w postaci śfi (np. śfiat, śfinia) oraz udżwięcznianie spółgłoski zwartej i szczelinowej w połączeniach międzywyrazowych przed samogłoskami i przed spółgłoskami m, n, ń, ł, l, r, j (tzw. półotwartymi). Wprawdzie o dialekcie chełmińskim pisał już dość dawno autor szkolnej gramatyki A. Krasnowolski 10, ale opis jego jest niedokładny i nie daje jasnego wyobrażenia o niektórych ważnych cechach, np. o zakresie używalności a itp. Dialektowi chełmińskiemu przeciwstawiają się nowsze: grudziądzko-wąbrzeski (między Drwęcą po Brodnicę i w dorzeczu dolnej Ossy), malborskolubawski (rozciąga się on od Malborka nad górną Ossą, Drwęcą i Welą, a kilku wsiami wkracza do Prus Wschodnich) i dialekt ostródzki (po lewym brzegu dolnej Drwęcy, a w Prusach Wschodnich sięga po Grywałd). Podobnie, jak kociewski, również i te dialekty nie posiadają a, a malborskolubc:wski i ostródzki mieszają szeregi cz, clź, S2, Ż i Ć, dź, ś, ź itd. W czerwcu 1906 r. przewędrował Nitsch Prusy Wschodnie. Sięgający tu z Prus Zachodnich dialekt ostródzki nie mazurzy, podobnie jak dialekt warmijski (w okolicach Olsztyna). Reszta diałektów tamtejszych należy do mazurzących. Zbytnio się one między sobą nie różnią, ale wyraźniej wyodrębniają się okolice Niborka na zachodzie, a na wschodzie dialekt lecko-olecki. Obszar ten z braku czasu został zbadany bardziej szczegółowo tylko w północno-zachojniej części (tj. koło Ostródy i na Warmii), inne tereny tylko dorywczo. Wyniki tych prac przedstawił Nitsch w sposób bardziej popularny' w artykule pt. Charakterystyka porównawcza dialektów zachodnio-pruskich, Roczniki Towarzystwa Naukowego Toruńskiego, Toruń 1906, t. XIII, s. 161-194 (+mapa); Charakterystyka dialektów polskich w Prusiech Wschodnich, ibid, Toruń 1907, t. XIV, s. 167-183 (+mapa). W całości studia z tego obszaru ukazały się pt. Dialekty polskie Prus Zachodnich, część I i II (Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Krakóvr 1907, t. III, s. 101-284 + mapa, s. 305-395 + mapa); Dialekty polskie Prus Wschodnich (ibid., t. III, s. 397-484 + mapa) II. Teraz jeszcze zbadanie dialektów między dawną południową granicą Prus Wschodnich a Bugiem dałoby już dobry przegląd gwar całej północnej Połski. Dialekty polskie Prus Zachodnich miały się stać podstawą habilitacji Nitscha z językoznawstwa słowiańskiego. W skład komisji habilitacyjnej 10 Por. Język ludowy polski w ziemi chełmińskiej, "Album uczącej się młodzieży polskiej, poświęcony J. J. Kraszewskiemu z powodu jubileuszu", Lwów 1879 (s. 285-312). 11 Por. też Język Polski w Prusiech Wschodnich, "Prusy Wschodnie przeszłość terażniejszość" (Książka zbiorowa), Poznań 1932, s. 141-154; Język po!skt Pomorza i Prus Wschodnich", "Słownik Geograficzny Państwa Polskiego", Warszawa 1937, t. l, s. 195-204 + mapa. 435 wchoćzili J. Łoś i J. Rozwadowski. Rozwadowski wybrał jako pracę habilitacyjną Stosunki pokrewieństwa języków lechickich (iVlateriały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1907, t. III, s. 1-57). .Jego zdaniem przyszły samodzielny pracownik naukowy powinien pokazać, że jest zdolny nie tylko do napi~ania pracy o charakterze materiałowym, lecz także do formułowania proalemów naukowych, że potrafi wobec nich zająć należytą postawę i zdobyć się na samodzielną koncepcję przy ich rozwiązywaniu. Przewód habilitacyjny został przeprowadzony w 1905 roku. Następnym obiektem badawczym K. Nitscha stały się gwary śląskie. Pierwsze próbne wycieczki o<]"ry! w 1905 r. po Slasku Cieszyńskim, którego północno-zachodnie gwary opisał J. Bystroń 12. W następnym roku przewE;:drował tę dzielnicę w całości. Zaczął od Raciborszczyzny. I tu miał już poprzednika w o~obie L. Malinowskiego, który zwiedził Cieszyńskie, Raciborskie, Kozielskie, Opolskie aż poza Kluczbork. Pominął tylko Śląsk Dolny (Brzeskie, Namysłowskie, Sycowskie) 13. Na każdym kroku mógł się Nitsch przekonać o ścisłości i trafności obserwacji, poczynionych przez Jego profesora. Nitsch zwrócił też uwagę na najbardziej na zachód wysunięte wsie polskie (Lubsza w powiecie brzeskim, Bie~trzykowice w Namysłowskiem, Dziadowa Kłoda i Ose w Sycowskiem). Wyniki tych badań o~łosił w pracy pt. Dialekty polskie Slq~ka (Materiały i Prace Komisji JęzYk~wej Akademii Umiejętności, Kraków 1909, t. IV, s. 85-356 + mapa); drugie wydanie ukazało się w "Wydawnictwach Śląskich: Prace Językowe, h:raków 1939, nr 5. Okazuje się, że Sląsk jest pod względem językowym dość silnie zróżnicowany i to więcej na południu, niż na północy, co łatwo wytłumaczyć fizjograficznymi właściwościami kraju. Najwyraźniej odcinają się tu dialekty czadeckie (Oszczadnicy. Skalitego, Czarnego i Swierczynowca), dialekt jabłonkowski (na południu Sląska Cieszyńskiego) i głogówecki (w okolicy Korfantowa, głównie po lewym brzegu Odry). Cały Śląsk jest jak gdyby terenem ścierania się wpływów językowych Małopolski i Wielkopolski. Toteż izofony, wyznaczające zasięgi szeregu zjawisk, przebiegają przeważnie w kierunku od południowego zachodu na północny wschód (wymowa dawnego a długiego w postaci dyftongicznej au, au, au, ou na północnym zachodzie i monoftongicznej na południowym wschodzie; przejście eł=au od doliny Lizwarty na północ; dyftongiczna wymowa 12 Por. O mowie polskiej skim, Rozprawy Wydziału t. XII. s. 1-110. w dorzeczu. Stonawki i Lucyny w Księstwie CieszyńFilologicznego Akademii Umiejętności, Kraków 1887. " Gwarami śląskimi zajmował się też zmarły VI 1906 roku ks. M. Przywara, proboszcz w Książęcej Nowej Wsi (w powiecie sycowskim, dziś kępińskim), po którym pozostał rękopis, składający się z trzech części (część czwartą, zawierając~ materiały do slownika. doda! ks. F. Skiba). Rękopis otrzymał od ks. Skiby śp. ks. dr E. Szramek, proboszcz w Mikolowie (potem w Katowicach), który go zlotył w Bibliote"e Sejmowej w Katowicach. Obecnie znajduje się on w Bibliotece Sląskiej w Katowicach. 28* �436 437 staropolskiego o długiego w postaci óy na północnym Sląsku; różna wymowa połączeń -ił, -y~, -iła, -y~a, -iły, -yfy; różna wymowa e, ~o,,:stałegO ze ściągnięć; wytworzenie się wtórnego j po samogłosce, po ktorej następuje spółgłoska miękka itd.) u. Dużo uwagi poświęcił Nitsch w tej pracy pograniczu śląsko-morawskiemu i zasięgom kilku właściwości tego pasa pogranicznego. Niektóre z nich są znamiennymi archaizmami (przedniojęzykowo-zębowa wY,mowa l, frykatywne rż, utrzymanie się starej grupy rżi, z nowszyc~ z~s w~mowa -ę w postaci -ym lub -yn itd.). Również ciekawy szczegoł uJawma się na wschodzie Śląska. Mianowicie zachodni zasięg rozwoju -ch ~ -k (na plecak, bylek) jeszcze do dziś stanowi granicę językową od stron.y Małopolski, odcinając w ten sposób obszar z Pszczyną, lVIik.oł.owe.m,KatOWIcami, Bytomiem, Tarnowskimi Górami aż niemal po Lubllmec Jako dawn~ ziemię małopolską, które weszła w skład Śląska od roku 1,1~8. Tu tez należy zasięg wyrazu ig~a w postaci jig~a gdy na Śląsku własclwym występuje forma jegua 15. W pewnym se~sie negatywną cechą gwar śląskich jest brak paralelizmu w rozwoju głoski, stanowiącej odpowiednik ogólnopolskiego ę i grupy e+ N. Mówi się więc na Górnym Sląsku zymby, gynś itd. oraz ciymny, ziymia, ale w Opolszczyźnie stale: zamby, gq(n)ś, ga(n)sty!G, lecz ciymny, korzynie itd itd. Również w 1906 roku K. Nitsch wespół z I. Steinem przejechali w poprzek środkową Małopolskę od Zmigrodu i Dukli aż poza Ulanów, tj. po granicę dawnego zaboru austriackiego dla ustalenia granicy mazurzenia. Wyniki tej wycieczki zostały ogłoszone w pracy pt. Zapiski gwarowe ze ziymia, środkowej Galicji. Wschodnia granica mazurzenia i zapiski gramatyczne z tego obszaru, gwara Kobyla pod Frysztakiem, z mapką (lVIateriały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1915, t. VII, s. 183-234). Monografie terytorialne stanowią drugi etap w pracy dialektologicznej i s~ownikowe Nitscha. Zbadawszy w ten sposób trzy wielkie prowincje polskie, mając też sporo własnych danych z Wielkopolski, z zaboru austriackiego (Galicji), w oparciu o dawniejszą i nowszą literaturę dialektologiczną mógł się Nitsch zdecydować na pełniejszą próbę charakterystyki gwar polskich oraz ich podziału. Dysponował tu przede wszystkim danymi z fonetyki, w słabszej mierze z fleksji, najmniej zaś ze słownictwa, które zresztą do dziś 11 por. też XIII, nr 48, s. ,; Spotykana przez Polskie gwary ślqskie, "Wiadomości Literackie", Warszawa 1936, roCZ. 17. W okręgu przemysłowym forma osiedlających się ludzi z zachodnich powiatów lO Litera n w nawiasie oznacza, że poprzedzającą sowo jak w wyrazach awans, kwadrans, kontredans jeg':fa została Śląska. samogłoskę itd. tam przeniesiona wymawia się no- Eie zestało w pełni zebrane, a Uogólnienia te zawarł w kilku skich, Sprawozdania z czynności 1909, Kraków 1910, t. XLIV, zesz. tvm mmeJ opracowane i wykorzystane. publikacjach: Próba podzia~u gwar poli posiedzeń (Akaoemii Umiejętności), rok 8, s. 3-6; Próba podziału gu;ar polskich (Versuch einer Einteilung der polnischen Mundarten), Bulletin International de l' Academie Polonaise, Classe Philologique, (Cracovie) 1909, s. 154.-160; Próba ugrupou;ania gu;ar polskich (z mapą), Rozprawy Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności, Kraków 1910, t. XLVI, s. 336-365 (i odbitka); Mowa ludu pol3kiego (z mapą), Kraków 1911 (s. 162 + mapa) 1'. Są to próby, na jakie w ówczesnych warunkach można się było zdobyć. W ujęciu zagadnienia Nitsch wykazał daleko posuniętą w~trzemięźliwość i ostrożność sądu. Dowodem tego jest fakt, że na mapie, dodanej do Mowy ludu polskiego, linia zasięgu zachodnio-południowego typu udźwięcznienia międzywyrazowego, tj. przed nagłosową półotwartą (m, n, ń, l, l, r, j) względnie otwartą (samogłoską) przebiega wprawdzie tak, jak dziś na zachód od Opatowa i na południowy zachód od Sandomierza, ale urywa się na prawym brzegu Wisły, gdzieś w rejonie Baranowa, bo dalszy jej przebieg był Nitschowi jeszcze nieznany. Naszkicowany w tych pracach obraz gwar polskich utrzymał się na stałe, a w świetle później~zych i dokładniejszych badań zyskał pewniejsze i trwalsze podstawy; poprawki objęły tylko niektóre szczegóły. W roku 1910 otrzymał Nitsch nominację na profesora nadzwyczajnego filologii słowiańskiej w Uniwersytecie Jagiellońskim. W najbliższych też latach przeprowadził uzupełniające badania, obierając jako bazę wypadową Tarnobrzeg, gdzie nauczycielem języka niemieckiego był brat Profesora, Józef Nitsch IS. W ten sposób mógł stworzyć pełniejszy i w szczegółach bardziej wykończony obraz układu gwar polskich i ich wzajemnych związków. Syntezę tę zamknął w pracy pt. Dialekty języka polskiego, "Język polski i jego historia", Kraków 1915, część II, s. 238-343+ mapa 19 i w "Gramatyce języka polskiego", Kraków 1923, s. 409-520 + mapa. Praca ta wyszła też w zbiorowym wydaniu pism polonistycznych Nitscha (Kraków-Wrocław 1954, t. IV, s. 7-115) i osobno (Kraków-Wrocław 1957, Nakładem Zakładu im. Ossolińskich). Już samo tylko wyznaczenie dOJ<ładnej granicy języka polskiego 0.0, 11 Praca napisana bardzo żywo i zajmująco, ma charakter popularno-naukowy. Przeznaczyl ją Autor dla szerokich kręgów polskiej inteligencji, którą we wstępie pragnąl zapoznać z podstawowymi zagadnieniami dialektologicznymi i ich znaczeniem dla nauki. 18 W okresie międzywojennym pracował w Mielcu. Zmarł w początkach drugiej wo.iny światowej w szpitalu we Lwowie. "Por. też CLassement des paTlers polorlais, "Bulletin de la Societe de Linguistique de Paris", Paris 1919, nr 66, s. 122. '" Problem zasięgu języka polskiego i jego narzeczy zajmował Go bardzo żywo, .iak tego dowodzi szereg artykułów: Polsko-czeska granica językowa, ,.Świat Sło- �439 438 zarówno zwartego obszaru, jak również wysp polskich, rozsianych v.;ówcza~ na obszarach innojęzycznych na wschodzie, na południu i zachodzie 11, było bardzo poważnym osiągnięciem. W ogólnej części pracy mamy przegląd różnorodnych zjawisk gwarowych i ich rozmieszczenie na obszarze polszczyzny. Druga część, szczegółow1, zawiera charakterystykę poszczególnych dzielnic pod względem dialektologicznym, przy czym omówione zostały też zachodzące między nimi związki i przeciwieństwa. Całemu kompleksowi gwar polskich przeciwstawił Nitsch narzecze kaszubskie, które się wyraźnie różni od innych gwar Polski, co nie oznacza, że nie widział i nie doceniał tych cech, które łączą oba te obszary, tak nierówne co do ~wej wielkości (np. inicjalny akcent środkowych Kaszub i taki sam akcent w dialekcie podhalańskim itp.). Nie idzie tu zresztą o takie właściwości, jak c, dz, s, z w miejsce ogólnopolskich Ć, dź, Ś, ź albo Ć, dź, odpowiadające ogólnopolskim miękkim k, g (kiedy, ginqć), czy e zamiast i, y, u w pozycjach, w których w staropolszczyźnie występowały samogłoski krótkie itd. Ważniejsze są właściwości, dla których dość trudno znaleźć odpowiedniki w innych gwarach polskfch . .Jest ich jednak zaledwie kilka: 1) rozwój dawnej grupy -01- między spółgłoskami w postaci -01(np. polkac, dość wyjątkowe zresztą na Kaszub2.ch. por. polskie p1ókar.) i 2) zmiękczenie spółgłoski wargowej przed ar, pochodzącym z dawnego miękkiego r sonantycznego (cwjardi, umjarti, gdy w gwarach reszty P<Yl:ski jest twardy, umarty); 3) wymowa wouk 'wilk', pouny 'pełny', koubasa; 4) zanik nosowości samogłos:!k w otoczeniu spółgłosek miękkich: trzi.>c 'trząść', trzese 'trzęsie' itp. Waźna jest też 5) wymowa typu Starogard, wiański", Kraków 1907, rocz. III, t. I, s. 201·-211; Reichte ~as Kaschubische einst weiter na ch Silden!) "Mltt"Uung"n des Vereins fUr kaschubische Volkskunde", Leipzig 1910, t. I, s. 191-194 por. też przyp. 9); Nowe dane o gTanicach dialektów po!s1~ich, Sprawoz;<1anlrl Aka<1emii Umiejętności, Kraków 1915, t. XX, nr 7, s. 4--j;; W sprawi" graniclI poloko-TU.ki.;, "Głos Narodu", Kraków 191&, rOcz;. XXIV, nr 9, s. 1-2 (z 22 lut.go 1D10, wydani" popołudniowe); Z w,chodnie; graniclI polszczyzny. Granica zwartego obszaru jęzllka polskiego na histoTyczne; Litwie, "Kultura Polski", 1917, t. I, s. 21-2~; Llmltes tlnguistiques polono-tscheque et slovaque (Paris 1919): Limite. tingui.tlquu polono-Isch"que et polono-slovaque (Bez miejsca druku); O języku polskim. Obszar, narzecza, pokrewieństwo, dzle;e, opracowania, Warszawa, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Zakopane, Wilno 1921, Biblioteczka Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego nr l (drugie wydanie); Granice państwa a granice języka polskiego. 1. Polacy na dawnych Węgrzech, ..Język Polski", Kraków 1920, t. V, s. 97-101 i w ..Kurierze Wileńskim", Wilno 1925, nr 27, 28, 29, 31; Idem. II. Granica czesko-polska (ibid., Kraków 1921, t. VI, s. 41-46); Idem. III. Granica polsko-niemiecka na SLqsku (ibid., Kraków 1922, t. VII, s. 97-102); Idem. IV. POłudniowa i zachodnia graniclI Wielkopolski (ibid., Kraków 1923, t. VIII, S. 33-37); Idem. V. Zachodnia granica polskiego Pomorza (ibid. Kraków 192ł, t. IX, s. 45-51). Idem. VI. Północna granica polsko-niemiecka. (ibid. Kraków 1925 t. X, s. 129-135). "Por. np. artykuł Język polski w Wileńszczyźnie, "Przegląd Współczesny", Kraków 1925, t. XII., S. 25-32. Stanowi on podstawę naszych wiadomości o nowej polszczyźnie, która się tworzyła na podłożu litewsko-białoruskim. Warblewo Krowieki (por ogólnopolskie itd.). Tarno-gród, Krowodrza Karwodrza, KaTwincI, : Karwieki Niezależnie od tego zarysował się podział Polski na; 1) dialekty pólnocno-polskie i 2) południowo-polskie. Pierwsze sięgają po lewym brzegu Wisły od Bałtyku po Noteć, Kanał Bydgoski, Wisłę, a dalej na wschodzie i północnym wschodzie obejmują obszar dorzecza dolnego Bugu i Narwi. O ich łączności decyduje zrównanie wymowy samogłosek i, y, zasięg wymowy śfynia, śfat, śfanty, wymowa wargowych miękkiCh w rodzaju chiknóńć (lub siknóńć) 'fiknąć', jara (hiaTa, ziara, żara) 'wiara' itd. Na zna::znym obszarze brak takźe a (Kociewie, większość dialektów na prawym brzegu Wisły z wyjątkiem Warmii i dialektu kurpiowskiego). Panuje tu więc wymowa ptak, sad, gadać, ma, siać w przeciwieństwie do starych gwar polskich, gdzie się mówi ptak, sad, gadać, ma, siać itd. Gwary te łączą się pod tym względem z pasem dialektów kresów wschodnich, które również {l nie posiadają. Granica rysuje się szczególnie wyraźnie na lewym brzegu Wisły, gdzi'O' l'ozlewiska Noteci wytworzyły bardzo trwałą zaporę takźe pod względem etnograficznym. Mniej juź zgodnie przebiegają te same izofony na prawym brzegu Wisły, tworząc pęk, ułożony dość wachlarzowato. W szczególności do dialektów północno-polskich naleźy z pewnych względów narzecze kaszubskie (wraz z Zaborzem) 22, niekaszubskie już dziś dialekty pomorskie na lewym brzegu Wisły (Borów Tucholskich czyli borowiacki, kociewski), a dalej krajniacki wraz z okręgiem złotowskim. Prawobrzeżne zaś rozpadają się na dialekty tzw. dawniej Prus Zachodnicjl (starszy chełmiński, i nowsze grudziądzko-wąbrzeski, malborsko-Iubawski) wschodnio-pruskie (ostródzki, warmijski, niborski, na wsch. łecko-olecki) i mazowiecko-podlaskie, spośród których odrębne stanowisko zajmuje enklawa kurpiowska, a ,na północnym wschodzie dialekt w okolicy Suwałk. Do grupy południowo-polskiej naleźą; narzecze wielkopolskie z Kujawami, narzecze śląskie i małopolskie, mianowicie: dialekt podhalański ze swoim archaizmie c·i, dz·i (~c i, dz i, czi, dżi), s·i, z·i (~szi, żi): c·isto dop. l. mn. piniyndz·i, s·ić, z·ito; gwary podgórskie o jednej nosówce (w okolicach Limanowej, Suchej, Andrychowa, Kęt, Oświęcimia, Myślenic wraz z południowo-wschodnim skrawkiem Sląska, ściślej: powiatu pszczyńskiego); narzecze centralne na obszarze dawnego województwa sieradzkiego i łęczyckiego 23, na którego północno-wschodnim krańcu rozciąga się ,nbszar dawnego księstwa łowickiego 24 (Łowickie z czasem zostało przyłączo" Por. s. 430-431. '" Por. Z. Stieber, Izoglosy na obszarze dawnych województw łęczyckiego i sieradzkiego (Monografie polskich cech gwarowych, Kraków 1933, nr 6). "Por. H. Koneczna, Dialekt KSięstwa Lowickiego ("Prace Filologiczne", Warszawa 1929, t. XIV, s. 257-413 i artykuł w Biuletynie Polskiego Towarzystwa Językoznawczego (Kraków 1948, zesz. VIII, s. 128-129) i w Sprawozdaniach z Posiedzeń �440 441 ne do Mazowsza); gwary środkowo-północnej Małopolski, zamknięte w granicach: Wisła od Radomia w górę, dolny San (mniej więcej po Leżajsk), Rzeszów, Dębicę, Tarnów, Bochnię, Kraków, Miechów, Kielce, Radom, Wisłę, pozbawione nosówek z nawarstwionymi wpływami mazowieckimi w północno-wschodniej części (wymowa pies-maly, wós-jedzie, nogamy, wsiamy, chlopamy, my 'mi', a między Wisłą i Sanem: śfynia i w różnym rozmieszczeniu śfat, śfaty 'święty' udźwyc 'udżwignąć' mikly 'nikły', dzieciak, prosiak, psiak itd.); wreszcie obszar gwar między Wisłokiem i Lublinem a językową granicą polsko-małoruską, które się formowały przy współudziale elementu małoruskiego i pozbawione są ci i nie mazurzą. Ciekawe, że pod względem fonetyczno-morfologicznym nie zaznaczył się specjalnie niczym szczególnym dialekt sandomIerski. Pewna jego odrębność ujawniła się dopiero w zakresie słownictwa 25. Równocześnie wystąpił drugi podział Polski na 1) narzecza południowozachodnie i 2) północno-wschodnie. Granice ich wyznacza linia zasięgu dwóch typów udźwięcznienia międzywyrazowego. Na południowym zachodzie znajduje się narzecze wielkopolskie, chełmińsko-dobrzyńskie (z północno-polskich dialektów tylko ono naleźy do starych gwar polskich), narzecze śląskie, małopolskie i prawdopodobnie dawnych Grodów Czerwieńskich. Są to dzielnice, które wchodziły od zarania historii w skład państwa Piastów. Cechuje je wymowa: piez-maly, gloz-niski, noz-ladny, tlog-ludzki, chlob-jedzie, modz-owocu, jag-igla itd. Do narzeczy północno-wschodnich należą dialekty pomorskie, Prus Wschodnich, Mazowsza i Podlasia. Oczywiście z pewną ekspansją tych, czy owych cech naleźy się liczyć. Tak więc typ ra(n)kamy, nOfjamy, dziećmy występuje nie tylko na Mazowszu, lecz takźe koło Radomia, Opoczna, Łodzi, Sieradza oraz na Kujawach, a w górze Wisły w Sandomierszczyźnie (aż poza Nowy Korczyn nad Wisłą, po obu jej brzegach). Wymowa mazowiecka -ewi przesunęła się na obszar Łowickiego (wujewi, a nawet po spółgłosce twardej chlopcikew', wolewi). Dość znaczny obszar zajmuje wymowa śfynia, śfat; z jednej strony sięga ona pod Chełmno, a na lewym brzegu Wisły na Kociewie aż po Gdańsk, z drugiej zaś strony na obszar Puszczy Sandomierskiej między Wisłę i San. Węższy nieco pas zajęły archaiczne formy 1. osoby 1. mn. niesiem, chodzim, zrobim itp. Natomiast zachodnio-południowy typ udźwięcznienia międzywyrazowego cofnął się na obszar Lubelszczyzny i Sandomierszczyzny 26 pod wpływem narzecza mazowieckiego. Typ ten moźe przesunąć się z Wielkopolski na Pomorze; stąd formy typu jezdam 'jestem' (z udźwięcznieniem t na a) w dialekcie borowiackim. Komisji Językowej Towarzystwa Naukowego t. III, s. 29-35, 36-49, t. IV, s. 83-92. teka "Por. J. Czekanowski, Slawistyczna t. III, tO Por. s. 449. s. Wstęp do historii 151-154 (drugie Warszawskiego, Słowian, wydanie Warszawa 1949, 1952, Lwów 1927, Lwowska Bibliow Poznaniu 1957, s. 270--272). Z tego typu prac zasługuje na uwagę także Mapa narzeczy polskich Kraków, Warszawa, Lublin, Łódź reprodukowana później w Gramatyce języka polskiego R. K u b i ń s k i e g o i T. L e h l' - S P ł aw i ń s k i e g o (Lwów, Warszawa, Kraków 1927) 21. Barwna ta mapka uwidocznia podział Polski na narzecza: kaszubskie, sięgające niegdyś daleko na IJołudnie aż poza Tucholę (do wysokości Grudziądza) i w pobliźe Starogardu; wielkopolskie, śląskie, malo:polskie, (przy czym okolice Łęczycy i Sieradz" 'Z.ostały określone jako narzecze centralne), mazowieckie, kujawsko-chełmińsko-kociewskie, przejściowe chełmińsko-mazowieckie; nadto narzecze kresowe, formujące się na południowym wschodzie w oparciu o podłoże, a przynajmniej wpływ małoruski, w Augustowskim zaś i Suwalskiem o białoruski, w mniejszym stopniu litewski, jak mazowieckie częściowo na podłożu staropruskim i jaćwieskim. Podział ten i granice poszczególnych narzeczy wiąże Nitsch z dawniejszymi granicami plemiennymi. Tu leży źródło i przyczyna tego faktu, źe wykazują one zadziwiającą trwałość, rwąc się tylko na niektórych, stosunkowo nielicznych i nie długich odcinkach. Bezpośrednio potem ukazały się rozprawki w rodzaju: Monografie polskich cech gwarowych. F'onetyka międzywyrazowa. Małopolskie ch. Z mapą Kraków 1916 nr 1 2 i Praslowiańskie l' ibid., Kraków 1916, nr 329• pr~ynoszą one s;ntety~zny pogląd na niektóre zjawiska gwarowe, typowe dla dialektów polskich. Praca, dotycząca udźwięcznienia międzywyrazowego, stanowi uzupełnienie tego, co juź ogłosił w Materiałach i Pracach Komisji Językowej Akademii Umiejętności (Kraków 1912, t. V, s. 393422 + mapa) 30. Idzie tu nie tylko o zasięg terytorialny dwu typów udźwięcznienia międzywyrazowego, lecz także o nawiązania do dialektów wschodnio-slowackich, północno-wschodnio-morawskich, "laskich", a na obszarze małoruszczyzny do dialektów łemkowskich i bojkowskich. Uzupełnienie tych prac stanowi Wybór polskich tekstów gwarowych (Lwów 1929, Lwowska Biblioteka Slawistyczna, t. X) ze wstępem i schematyczną mapką, ilustrującą podział języka polskiego na narzecza, dialekty i poddialekty. Zbiorów tekstów było dużo, ale nie wszystkie były na takim poziomie, który by mógł zadowolić dialektologów. Nitsch wybrał możliwie najlepsze z nich, a dla uzupełnienia i pogłębienia naszej wiedzy z objaśnieniami, 2" 21 Brulion tej mapy (w dwóch kopiach) zachował się przed drugą wojną w zbiorach Zakladu Antropologiczno-Etnologicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (zob. J. Czekanowski, op. cit., s. 158). " Ukazala się już siódme wydanie tego podręcznika (Wroclaw 1957, Zaklad Narodowy im. Ossolińskich). "Dalsze numery opracowali uczniowie Nitscha: M. Malecki, Archaizm podhala'ński, Kraków 1927, nr 4; A. Otrębska, Stryj, wuj, swak w dialektach i historii języka polskiego, Kraków 1929, nr 5; Z. Stieber, Izoglosy na obszarze dawnych województw łęczyckiego i sieradzkiego, Kraków 1933, nr 6. "Por. s. 449, �443 442 o dialektach polskich .12 zwrócił się do wszystkich dialel<:tologów i językoznawców w Polsce z prośbą o zapisanie i nadesłanie próbek gwar, znanych zapisującym i często stanowiących specjalny przedmiot ich badań. Apel nie przeszedł bez echa. Na 323 tekstów 39 autorów (wśród nich było wielu młodych adeptów nauki o języku) dostarczyło 172 nowych tekstów, tj. ponad 56%. Dzięki temu powstała książka, stanowiąca praktyczną ilustrację zróżniczkowania obszaru pol~kiego pod względem językowym. Po książkę tę sięga przede wszystkim każdy studiujący polonista, a jest ona też wielką pomocą dla każdego, kto pracuje nad językiem polskim, a nawet nad innymi językami słowiańskimi. Przed śmiercią zdołał Nitsch przygotować drugie, ulepszone i poprawione wydanie tej książki ,,,Taka była droga, która Go wiodła od początkowo skromnych jeszcze studiów gwaroznawczych do objęcia całości zagadnienia w jednej z najtrudniejszych wówczas, bo najmniej zbadanych dziedzin językoznawstwa polskiego. W pracy nad dialektologią polską Nitsch dokonał osobiście więcej, niż wszyscy polscy dialektologowie razem. Tymi osiągnięciami została zamknięta pierwsza wielka epoka w rozwoju dialektologii polskiej 32 i zarazem główny okres pracy dialektologicznej K. Nitscha. Mogłoby się więc zdawać, że skoro zasadnicza synteza została w dialektologii osiągnięta, to właściwe zadanie zostało już wykonane. Nitsch jednak zdawał sobie sprawę z tego, że Jego ujęcie ~tanowi tylko dość szeroki'2 ramy, które trzeba wypełnić bogatszą, bardziej szczegółową treścią i stosownie do tego wiedzę naszą uściślić. Tu jego twórcza inicjatywa znalazła dalsze pole do działania. Podstawę podziału dialektów polskich stanowią w dotychczasowych pracach Nitscha zjawiska fonetyczne i fleksyjne. Słownictwo zostało uwzględnione w bardzo słabym stopniu. Na ten fakt zwrócił uwagę A. M e i 11 e t ("Bulletin de la Societe de linguistique de Paris", Paris 1919, t. XIX, s. 206-209). Słownictwo bowiem, jak tego dowodzi przykład dialektu sandomierskiego, może nieraz dostarczyć bliższych danych do dokładniejszej charakterystyki dialektu i wyznaczenia jego zasięgu, których można nie uzyskać przy wykreśleniu izofon i izomorf. Brak jednak w Dialektach języka polskiego szerszego omówienia słownictwa nie oznacza. że Nitsch go nie doceniał. Rzecz miała się całkiem przeciwnie, o czym świadczy komunikat Nowe dane o granicach dialektów polskich (Sprawozdania z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności, Kraków 1915, t. XX, nr 3, s. 2-3). Jednakże w ówczesnych warunkach trudno było to zagadnienie "por. też Cieszyn-Katowice " Działalność W sprawie naukowego 1929, s. 58-61. Malinowskiego można .zbioru ocenić tekstów jako ślaskich, . pewnego ..Zaranie rodzaju okres rozwinąć szerzej z powodu braku materiału. W tym kierunku polską naukę wyprzedziły znacznie inne kraje 33. Przyszedł też czus na badania słownikowe i związane z nimi zagadnienia geografii językowej. Rodzą się nowe zadania. newe pomysły i nowe kon·· cepcje. Po raz pierwszy problem ten zarysował się w Monografiach poLskicil cech gu:arowych (nr 2 i 3) 34. Jego rozwinięcie i pogłębienie stanowi referat Z zagadnień polskiej geografii językowej (Sprawozdanie z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności, Kraków 1915, t. XX, nr 7, s. 6-7) głównie zaś Z geografii wyrazów poLskich ("Rocznik Slawistyczny" Kraków 1918, t. VIII, s. 60-150). Warto się tej pracy przyjrzeć bliżej z uwagi i na jej genezę, i jej instruktywność oraz ścisły związek ze zjawiskami kultury ludowej i ich terytorialnym rozmieszczeniem, co stanowi także przedmiot badań etnograficznych. Nitsch pokazał tu jasno, że można i należy pogłębić wiadomości o zróżnicowaniu dialektów polskich. badając geograficzny zasięg wyrazów. Z tego stanowiska rozpatrzył ich kilkanaście. Są to dość pospolicie na obszarze ziem polskich używane: 1) nazwy kilku zwierząt (wilga nietoperz, kogut); 2) nazwy z zakresu kultury materialnej, a więc: nazwy niektórych części drewnianych budynków (przycieś, płatew, krokwie, banty, kalenica), niektórych części stodoły (boisko, bojowisko czyli klepisko, SąSiEk albo zapoLe, a w związku z tym też sąsiecznica lub zapolnica, tj. niskie przepierzenie z drzewa lub desek, oddzielające zapole od boiska), pewnych części wozu (sierdzień lub sworzeń, obartel, kierownik albo ry- 3" czan). Materiału do tej pracy dostarczyły Nitschowi jego własne badania w terenie i w obozie jeńców-Polaków z armii rosyjskiej w Planie 36 (zdobył tą drogą wiadomości ze stu miejscowości dawnego zaboru rosyjskiego). Część danych uzyskał od uczniów szkół średnich za pośrednictwem nauczycieli polonistów jako odpowiedzi na odpowiednio zredagowane i rozesłane po szkołach kwestionariusze. Ogółem dysponował materiałem z około 400 punktów, niezbyt równomiernie rozłożonych. Nie zawsze były to wiadomości jakościowo równe, ale po wyeliminowaniu niepewnych danych materiał ten można było przedstawić na mapie. Mimo tego pojawiają się na nich jeszcze białe plamy, dowód wielkiej sumienności i uczciwośc; naukowej Autora. "por. "Jahrbuch der Bayerischen Akademie der Wissen5chalten" (Mi.inchen). s. 155--168: P. K l' e t s c h m e r, Wortgeographie der Umgangsprache, Gottingen 1916-1918. " Por. s. 441 i przypisek 29. "' O wyrazie tchór.z i jaźwiec-borsuk Sląskie". gwarowych, nr 2 i 3. 3i Por ... sprawozdania wstępny. 1916. t. XXI, nr 4. s. 6-10. na rok 1913 hochdeutschen z posiedzeń por. K. i czynnośCi Nitsch, Akademii Monografie po!sldch Umiej<:tności", cech Kraków �445 444 Nie idzie tu tak dalece a ilość opracowanych wyrazów, lecz a sposób podejścia do zagadnienia. Nitsch kładzie bardzo silny nacisk na zasięg geograficzny różnych nazw, używanych na oznaczenie jednego i tego samego przedmiotu. Każdy z nich posiada nie tylko swoją własną historię, lecz takżo: swoje charakterystyczne rozmieszczenie. Na pierwszy rzut oka przebieg linij zasięgu poszczególnych nazw jest tak samo niezrozumiały i chaotyczny, jak to się widzi na mapie izofon i izomorf. Jednakże zbadanie pewnego zespolu wyrazów może przy dokladniejszym wytyczeniu granic zasięgu doprowadzić do spostrzeżeń. dających dużo do myślenia. Ugrupowanie terytorialne według znaczeń przyniosłoby bardzo cenne dane dla dziejów kultury rodzimej i zjawisk importowanych, co jest ważne także dla etnograficznego podziału kraju na prowincje. Pewne połacie kraju przeciwstawiają się zwykle innym, np. wielkopolsko-śląska-małopolski", przycieś, bant, kalenica w odróżnieniu od mazowieckiego podwalina, jętka, strop, albo: małopolsko-wielkopolskie boje -ow- )sko, pomorgko-mazowieckie klepisko, śląskiemu gumno 3., czy małopolsko-wielkopolska-pomorskie zapole mazowieckiemu zasiek, śląskiemu sąsiek. Prócz tego mazowieckie podwalina. 'przycieś', strop 'kalenica' wykazują związek z nazwami, występującymi na obszarze maloruskim, mimo że Mazowsze pierwotnie z Rusią bezpośrednio kontaktu nie miało, oddzielone od niej terytorium, zamieszkałym przez JadŻwingÓw. Z drugiej strony wyrazy sierdzień i sworzeń, używane w Wielkopolsce w części Małopolski, występują na obszarach, na których nie zarysowuj a się jakieś widoczne granice plemienne, czy polityczne. Ponieważ nazwy t~ istnieją także w innych językach słowiańskich, więc stąd płynie naturalny wniosek, że jest to szczątek dawnych stosunków prasłowiańskich 38. Bardzo też podobna jest wschodnia granica zasięgu kokota i zachodnia kura (kuraka) oraz form dróga i droga. Fakty te zostały wywołane jakimiś przyczynami, których w tej chwili nie da się jeszcze wykryć. Jedno wydaje się bardzo prawdópodobne: że te obszary musiały się niegdyś w pewnym sensie wyodrębniać od pozostałych 39. j Sworzeń, obartel, gumno mimo różnych granic zasięgu mają to wspólne, że występują na obszarze, który mając własne cechy językowe i kulturalne, oscylował między Polską a Czechami. Północny jednak Sląsk ciążył raczej ku Wielkopolsce (por. sierdzi€i~, kozły, banty, ka/onka, latoperz, boguwola). " Gumno istnieje w Małopoisce, lecz w znaczeniu lony od podwórza (obory), co wszystko razem tworzy " Por. też Jodla, świerk, smrek, ("Lud Słowiański, 222 + mapa). 'plac przed stodołę', obejście (uobyście). Kraków 1931, t. nA, oddzies. 206- " Zob. też. K. N i t s c h i E. M l' a z Ó w n a: Mazowieclde wyrazy przyrodnicze. 1. Gryka z mapą ("Lud Słowiański", Kraków 1929, t. lA, s. 245-256 + mapa); 2. Ch.aber (Centaurea Cyanus) z mapą (ibid., Kraków 1931, t. n A, s. 92-114); 3.S01wra (Populus Nigra lub populus Alba) z mapką; 4. Jegla=jodla (Pieca Excelsa, (ibid., t. II A, s. 191-205). 7. drugiej jednak strony na południowym Śląsku występuje łąkoć 'dzwono (u koła)', które łączy Śląsk z obszarem czeszczyzny. Gdy sierdzień i kokot sięgają głębokiej przeszłości, kryjąc w sobie echa jakichś dawniejszych stosunków, to inne fakty świadczą a kierunkach nasilenia wpływów postronnych, które są nowszego pochodzenia (szwela, te/want, fargi lub felgi, ryczan itd. itd.). Wskazują też one na różne drogi inwazji tych germanizmów np. refa, jest zapożyczeniem z narzecza dolnuniemieckiego, rajfa zaś (rafa, raf, rachwa) z górnoniemieckiego. Ta odrębna terminologia gospodarczo-budowlana dowodzi jakiejś odrębności kultury, względnie oddziaływania innych kompleksów kulturowych na dany obszar. Są to zjawiska ściśle wiążące się z etnografią. Wszystkie te i późniejsze prace i artykuły, doty'czące słownictwa, zawierają w sobie zawiązki koncepcji przyszłego kwestionariusza do atlasu języka polskiego. Wiele z tych elementów mogło też znależć się w atlasie etnograficznym. Pracę nad geografią językową i stworzeniem atlasu językowego uznał Nitsch po pierwszej wojnie światowej za jedną z najpilniejszych potrzeb polskiego językoznawstwa. Takie atlasy posiadają już kraje romańskie 40 Nitsch pragnął nim objąć nie tylko zwarty obszar Polski etnograficznej. lecz również te terytoria polskie, które od Polsld oddzieliły granice polityczne, a więc wiele wysp polskich, które od wieków żyły w rozproszeniu wśród ludności innojęzycznej (za Karpatami, na ziemiach ruskich i litewskiej). Poglądy i postulaty swoje co do istoty i zagadnienia atlasu językowego wyraził w artykułach: O atlas językowy województwa łódzkiego (Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznegc, Łódż. 1929/30, s. 158-164) i (wespół z M. Małeckim): Plan ogólnopolskiego atlasu językowego ("Sprawozdania Akademii Umiejętności", Kraków 1939, t. XLIV, lS. 46-50) 41. Przed rokiem 1920 nie było w Polsce warunków do podjęcia imprezy naukowej na tak wielką skalę. Brak było przede wszystkim ludzi. Praca nad wyszkoleniem młodych pracowników naukowych w zakresie językoznawstwa zaczęla się na dobre dopiero od roku 1894, tj. od czasu działalności w Krakowie J. Baudouin'a de Courtenay. Przyszedł potem •• Tj.: Francja (J. Gillieron i E. Edmont: Atlas linguistique de la France, Paris 1902-1915, zesz. 1-35; Table de l' Atlas Linguistique de la France (Paris) 1912; Supplements, t. I (pariS) 1920; por. też M. T h a m a s: Atlas linguistique de la France, Compte rendu, Paris 1904), Włochy i południowa Szwajcaria (por. K. J a b e l' g, Der Sprachatlas ais Forschungsinstrument, Halle 1928; K. J a b e l' g i J. J u d, Sprach.und Sachatlas Italiens und Siidschweitz, Zofingen 1928-1940); Katalonia i Rumunia (S. Puscariu i S. Pop, Atlasul linguistic roman, Ciuj 1938). Po pierwszej wojnie światowej geografię językową spopularyzowali uczeni francuscy: twórca Atlasu języka francuskiego J. G i 11 i e l' a n (Etudes de geographie linguistique, paris 1922), a zwłaszcza M. D a u z a t (La geographic linguistique, Paris 1922). " To samo w Bulletin lnternationale d' Academie Polonaise, Cracovie 1939. Classe Philologique, s. 26-31. �446 J. Rozwadowski i pod ich okiem dojrzewał dopiero Nitsch. Ale Nitsch poza własną indywidualną pracą naukową nie rozwinął jeszcze w pełni działalności pedagogicznej mimo, że już od roku 1910 był nadzwyczajnym profesorem. Pierwsza wojna światowa oderwała młodzież od studiów. Od 1917 do 1920 roku Nitsch pracował już jako profesor zwyczajny w Uniwersy:.. tecie Jana Kazimierza we Lwowie. Ale w okresie lwowskim tylko jeden H. Oesterreicher (zmarły w 1942 roku) okazał wybitne' zainteresowanie językoznawstwem, a i to nie dialektologią. Sytuacja uległa znacznej zmianie po pierwszej wojnie światowej. Wróciło wiele młodzieży z wojny, napływali licznie do uniwersytetów studenci, którzy ukończyli szkołę średnią ju:?: w Polsce Niepodległej. Dzięki usilnej pracy naukowej i pedagogicznej przybył Polsce szereg doskonale przygotowanych dialektologów, którzy mogli z powodzeniem rozpocząć pracę badawczą w terenie. Nitsch - wbrlOw opinii G i 11 i e r o n e'a - stał na stanowisku, że materiał do atlasu językowego powinni zbierać ludzie, mający najlepsze przygotowanie w zakresie dialektologii, którzy swymi studiami gwaroznawczymi wykazali swoją umiejętność i przydatność do tego rodzaju badań. Tacy ludzie już byli. Sama jednak rzecz poszła w odwłokę z powodu braku odpowiednich środków materialnych. Polska, odbudowująca się z największym wysiłkiem ze zniszczeń wojennych, nawiedziona długotrwałym kryzysem ekonomicznym, mając przez to do pokonania ogromne trudności gospodarcze, nie mogła ponosić znaczniejszych wydatków na długotrwałe i kosztowne bad:mia terenowe, jakkolwiek ówczesny dyrektor Funduszu Kultury Narodowej, dr F. Michalski nie odmawiał poparcia żadnej rzetelnej inicjatywie badawczej. Mimo tak niesprzyjających warunków K. Nitsch wespół ze swym uczniem i współpracownikiem śp. M. Małeckim podjęli się opracowania takiego atlasu, obierając za przedmiot badań szeroko pojęte polskie Podkarpacie. Siatka zbadanych punktów nie jest bezwzględnie równomierna. Wynikło to z naturalnych przyczyn, tj. z ukształtowania pionowego kraju, gdzie większe zróżnicowanie językowe widać w okolicach górzystych. Zresztą rygorystyczne stosowanie tej zasady okazało się wielokrotnie błędnym, nawet w terenach całkowicie nizinnych. Uwzględniono 34 punktów :~obszaru polskiego, a dla porównania - jeden z czeskiego, dwa ze słowackiego i dwa z małoruszczyzny. Badania rozpoczęto zimą 1929 roku. Za podstawę kwestionariusza służyły wyniki dotychczasowych badań oraz własne zbiory M. Małeckiego i K. Nitscha. Kwestionariusz pod względem ilościowym stopniowo się rozrastał od 700 do 942 pytań. W ramach jego uwzględniono zjawiska gramatyczne, główny jednak nacisk spoczywa na słownictwie, przy czym dane, dotyczące kultury materialnej, dodał K. M o s z y ń s k i, który też uważnie przejrzał cały kwestionariusz. Tak powstał Atlas językowy polskiego Podkarpacia (Kraków 1934). Stanowisko swoje i metodę pracy przedstawili autorzy w części, zawierającej objaśnienia, gdzie podano 447 wykaz badanych miejscowości i ich krótką charakterystykę, charakterystykę informatorów, przebieg badań, tytuły map, kwestionariusz terenowy, w którym poszczególne pytania ułożono w pewne pokrewne grupy (zabudowania gospodarskie, wieś, wóz, inne narzędzia gospodarskie), uwzględniając specyfikę terenową (np. charakterystyczne przejawy kultury pasterskiej w górach) itd. Na końcu znajduje się wykaz wyrazów atlasu. Zebrany materiał rozmieszczono na 500 mapach. S1anowi to prawie 53% zawartych w kwestionariuszu pytań. Nie wszystkie zjawiska występują jasno i wyraźnie w terenie i nie wszystkie szczegóły można w sposób zadawalający przedstawić na mapie. Rezultatem tego ogromu pracy jest jednak dzieło, które - mimo, że nie Jest jeszcze w pełni doskonałe, co autorzy sami zaznaczają stać się mogło początkiem i wzorem dla przedstawienia w podobny sposób stosunków językowych w innych dzielnicach Polski, w całej Polsce, także w innych krajach słowiańskich i niesłowiańskich. Wobec tych konkretnych osiągnięć i widocznych stąd korzyści naukowych potrzeba pełnego atlasu, który by stanowił dalszy etap w syntezie dialektologicznej Polski, dawała ~ię odczuć coraz silniej i stała się pilną potrzebą w nauce polskiej. Zrozumiano to dobrze później, kiedy po wybuchCl drugiej wojny światowej masy łudności zostały siłą toczących się wypadków i barba1rzyńs'kich metod hitlerowców wynucone lie !',wych odwiecznych siedzib. Po wojnie rozpoozął się ruch migra-cyjny spowodowany przez zmiany w strukturze społecznej i ekonomicznej narodu. To mieszanie się ludności z różnych okolic Polski, coraz intensywniejsze oddziaływanie szkoły, książki, prasy, radia grozi, że różnice dialektologiczne ulegną szybkiej niwelacji, znikną cechy charakterystyczne dla dawnego układu stosunków językowych i plemiennych. Dążność do ocalenia dla nauki tego, co jeszcze uratować można, wywołała żywy odruch naszych sfer naukowych. Łączy się z tym bardzo ożywiona akcja badań terenowych na polu oialekto-logii i etnografii. Jednym z jej przejawów była myśl opracowania atlasu językowego dla całej Polski, choćby na razie w skromniejszym zakresie. W ten sposób problem atlasu gwar polskich stał się po drugiej wojnie światowej w całej pełni aktualny. Na podstawie dotycnczasowych wyników (por. Monografie polskich cech gwarcu:ych, Z gecgrafi.i wyrazów polskich, kwestionariusz do Atlasu językowego polskiego Podkarpacia i inne) nowy kwestionariusz do Malego atlasu gwar polskich przygotowali Z. S t i eb e r i K. D e j n a. Zawiera on 602 pytań. Po przejrzeniu go przez K. M os z y ń s k i e g o, dyskusji na jego temat, ustaleniu sieci głównych i kontrolnych punktów rozpoczęli dialektologowie ze wszystkich polskich ośrodków uniwersyteckich pracę zbieracką. W trzy lata póżniej (tj. do 1953 roku) materiał został zebrany w całości ze stu punktów zasadniczych i 66 dodatkowych. Z różnych innych źródeł (z badań Z. Stiebera, z Atlasu polskier;o Podkarpacia, ze S!ownika gwar polskich J. Karłowicza) uzyskano dane �449 448 jeszcze z okolo stu punktów. W badaniach uwzględniono nie tylko zwarty obszar etnograficzny Polski, lecz także polską mowę kresów wschodnich, która obecnie rozbrzmiewa na Ziemiach Zachodnich nie tylko w diasporze, lecz nieraz w dość jeszcze zwartych grupach. Bezpośrednio po zamknięciu ~tadium zbierania (materiał podlegal jeszcze bacznej kontroli) rozpoczęto prace kartograficzne pod kierunkiem Nitscha, który mimo wieku, zmęczenia i bardzo osłabionego wzroku nie wypuszczał kontroli ze Swych rąk. Owocem tych wysiłków jest pierwszy zeszyt tego atlasu, obejmujący 50 map z objaśnieniami, który ukazał się w roku 1957 (drugi zeszyt wyszedł w 1959 r.). Takiego dzieła nie posiada dotąd żaden kraj słowiański 42. Inicjator i jego właściwy twórca ujrzał pierwsze wyniki swych wieloletnich dążeń i wysiłków; niestety nie danym Mu już było dożyć chwili jego zakończenia. W oparciu o ten wzór Nitsch projektował w przyszłości wielki atlas językowy Polski, regionalny atlas zachodniej Wielkopolski, inni zaś dialektologowie planują atlasy dalszych dzielnic (Pomorza, Mazowsza, Lubelszczyzny, Kielecczyzny, Sląska). Trzeba też wspomnieć o licznych recenzjach prac dialektologicznych i innych, które Nitsch ogłaszał np. w "Roczniku Slawistycznym" i innych czasopismach. Oceny te są ważne dlatego, że stanowią one jeden z czynników, współdziałających w krystalizowaniu się poglądów na istotę zjawisk gwarowych, metodę ich badań wśród polskich przedstawicieli tej dyscypliny. Nie można również pominąć ważnego kierunku badań, zapoczątkowanych przez Nitscha. Badania te dotyczą przeszłości dialektów polskicb i ich dawniejszego ugrupowania. Zanim zabrał w tej sprawie głos ze stanowiska teoretycznego (Co to jest dialektologia historyczna, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Kraków 1948, zesz. VIII, s. 119-120), w każdej niemal rozprawie dialektologicznej rzucał uwagi, naświetlające różnorodne zjawiska ze stanowiska historycznego, starając się odgadnąć przyczynę takiego, a nie innego rozwoju. W ten sposób wydobywał w miarę postępu swych badań i rosnącego materiału wiele faktów, które mogły dać podstawę do wnioskowania o zróżnicowaniu dialektycznym Polski w dawnych wiekach, względnie pozwalały na odtworzenie w pewnym stopniu bardziej pierwotnych granic zasięgu niektórych cech, np. kaszubskich na Pomorzu, mazurzenia, szerokiej wymowy ogólnopolskiego ę itd. Sposobności do takich dygresji nigdy Nitschowi nie brakło, bo dysponował On nie tylko bogatym materiałem z żywych gwar polskich, lecz także posiadał doskonałą znajomość zabytków staropolskich. Sama hipoteza o wielkopolskim podłożu dialektycznym polskiego języka literackiego na~uwała w tym względzie niejedno spostrzeżenie. Właściwie znaczna część stiej "Dotąd ukazał się tylko k wostoku ot Moskwy, Atlas russkich narodnych Moskwa 1957 (pod redakcją goworow centralnych R. J. Awaniesowa). obla- ł badań dialektologicznych Nitscha miała na celu wyjaśnienie zjawisk z przeszłości języka polskiego, a więc miała nastawienie historyczno-językowe. Różnica między dialektologią współczesną a historyczną polega tylKo na tym, że pierwsza pragnie wysnuwać pewne wnioski o przeszłości języka na podstawie współcześnie btniejącego sytemu gwarowego, gdy druga czyni to ~amo, ale w oparciu o materiał, wydobyty z zabytków, wnioskując o pewnych różnicach w języku minionych wieków z odmiennej (nieraz błędnej) pisowni. Określenie pewnego faktu jako dawnego zjawiska dialektycznego jest możliwe tylko dzięki znajomości dzisiejszego stanu gwar. Idzie tu więc nie o jakieś odrębne cele badawcze, lecz w pewnym stopnfu może o trochę inną metodę, która dlatego musi by"ć odmienna, ponieważ różna jest w obu kierunkach podstawa materiałowa (źródła). Wynika więc stąd, że na dialektologię historyczną składa się z jednej strony metoda filologiczna, z drugiej zaś opisowo-dialektologiczna z możnością przerzucania pewnych współczesnych zjawisk w dość odległą przeszłość. Nitsch skłonny jest określać pierwszy kierunek badań terminem: dialektologia filologiczna lub dialektologia staropolska. Dialektologia historyczna sygnalizuje, że jakieś zróżnicowanie w obrębie języka w danym momencie historycznym istniało, ale tylko wyjątkowo zdolna jest je zlokalizować (gdy przypadkowo wiemy, skąd pisarz, albo czasem drukarz pochodził). Ale zdaje się, że w żaden sposób na podstawie danych filologicznych, których dostarczają zabytki pisane, nie jest w stanie wyznaczyć geograficznego zasięgu zasygnalizowanej cechy. Za pierwsze studium, dotyczące przeszłości naszych gwar, trzeba uznać pracę Polska fonetyka międzywyrazowa. Studium z geografii języt,'owej (Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, Kraków 1912, t. V, s. 393-422 + mapa). Nitsch wykazuje, że w trójkącie między Radomiem, Lublinem i Krasnymstawem na północnym wschodzie, a Sochaczewem, Radomiem, Baranowem (nad Wisłą), Leżajskiem (nad Sanem) istnieją dwa rodzaje wymowy: pies-lapie, wós-jedzie, sat-maly itd., a obok tego: niózem 'niosłem' wiózem, wieg-em przezlH 'wiek przeżyłem' itd. Na pozór jest to pewne przeciwieństwo. Nitsch jednak wysuwa hipotezę, że pierwotnie cały ten obszar miał w pełni udźwięczniającą wymowę mif:dzywyrazową, lecz właściwość ta się cofnęła z wyjątkiem tych wypadKów, gdy spółgłoska zwarta i szczelinowa znalazła się przed zakończeniem czasu przeszłego -em, -eś, (niózem) itp. Cofnięcie to trzeba przypisać wpływom narzecza mazowieckiego, gdzie się mówi: prók-niski, sat-mały, u;ós-jedzie, kot-lapie itd. Drugą pozycją w tym dziale jest rozprawa Z historii narzecza malopolskiego ("Symbolae Grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski", Kraków 1928, t. II, s. 451-465), w której rozwija swój pogląd na genezę beznosówkowej wymowy na obszarze Małopolski środkowo-północnej, na której też występują formy typu Tsioda, rziódlo. Rozwija on tu myśl, że �450 wąska wymowa e w miejsce ogólnopolskiego ę je~t rezultatem niedokładnego przejęcia wielkopolskiej wąskiej wymowy ę, uważanej za lepszą od małopolskiego q (tj. a nosowego). Dotyczy to nie tylko nosówki przedniej, lecz 1akże tylnej, gdyż dla konsekwencji systemu q występuje tu w postaci O, Wreszcie niedawno pojawiła się praca Co wiemy naprawdę o dialektach staropolskich ("Język Polski", Kraków 1954, t. XXXIV, s. 225-244). Polemizując z W. T a s z y c k i m na temat genezy i chronologii mazurzenia, wskazuje, że między rokiem 1450-1750 dokonała się niezmiernie żywotna i na szeroką skalę ekspansja cech mazowieckich na terytorium Małopolski, Kujaw, Wielkopolski, Kociewia aż po Gdańsk (a więc na część Pomorza). Dopiero później poszły w tym kierunku studia E. N i e m i n e n a, W. T a~ z y c k i e g o, W. Kur a s z k i e w i c z a, S. R o s P o n d a, S. U r b a ńc z y k a i innych, ale ten dział badań zawdzięcza swe narodziny K. Nitschowi. Intensywna działalność naukowa K. Nitscha zaznaczyła się także w dziale słownictwa gwarowego. W momencie, gdy rodziła się nowoczesna polska dialektologia, zaczął wychodzić Słownik gwar polskich J. Kar ł o w i c z a (1900-1911). Było to niewątpliwie ważne wydarzenie, zwłaszcza gdy się zwaźy, że tak olbrzymiej pracy dokonał tylko jeden człowiek. Ale też dzieło to w wykonaniu doskonałe nie jest. By takie przedsięwzięcie mogło się udać, musi się je podjąć po odpowiednim przygotowaniu. W owej chwili było na to jeszcze za wcześnie. Oczywiście dobrze się stało, że i taki indek~ wyrazowy powstał, ale nie mógł on oddać takich usług, jak to sobie wyobrażał jego twórca. Do Słownika Kar ł o w i c z a wszedł materiał, ogłoszony tylko do roku 1896. A właśnie na przełomie XIX i XX wieku dialektologia polska wchodziła na nowe tory, gromadząc bardzo obfity i ciekawy materiał i fonetycznie naj pewniejszy. Zdajemy sobie dobrze sprawę z tego, że Kar ł ow i c z nie mógł go już uwzględnić i znamy przyczyny tego faktu. Z tego względu po pólwiekowej z górą pracy potrzeba nowocześnie pojętego słownika gwarowego staje się bezprzecznie konieczna. Oczywiście korzystamy nadal z Kar ł o w i c z a, bo niczym podobnym jeszcze dotąd nie dysponujemy. Dotychczasowe słowniczki, które można znaleźć w każdej monografii gwarowej, mają ~pecjalny charakter. Zawierają one wyrazy, różniące się od ogólnopolskich pod względem formy, budowy słowotwórczej lub znaczenia. Tymczasem w słowniku idzie o możliwie pełny zasób wyrazów, używanych w gwarach. Trzeba by więc mieć do dyspozycji przynajmniej po jednym pełnym słowniku z każdego głównego narzecza polskiego '1. " W Niemczech Zachodnich wychodzi obecnie pełny slownik gwary okolic Góry ~w. Anny, opracowany przez R. O 1e s c h a. M. K u c a I a zebrał kilka tysięcy wyrazów Z gwary podmyślenickiej, a S. G 1i n k a z gwary podostrolęckiej. W opracowaniu znajduje się pełny słownik i:wary lasowsk.1ej wsi Grębowa S. Bąk a. 451 Sprawa ta nie jest łatwa, słownik taki może zrobić tylko ktoś, kto daną gwarą mówi od dziecka i posiada doskonałe przygotowanie dialektologiczne. Ale liczyć się trzeba z tym, że praca nad takim słownikiem musi trwać przynajmniej rok przy wyeliminowaniu innych zajęć i bardzo intensywnym tempie. I to nie gwarantuje pełni materiału, bo tego nikt dać nie jest w stanie. Ale najważniejsze luki zostałyby w ten sposób wypełnione. Slownik Kar ł o w i c z a objął mowę polską z obszaru etnograficznego Polski, a także z prowincji ruskich i litewskich, jakkolwiek zaczerpnięty nieraz ze żródeł bardzo niepewnych (np. Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego Wacława z Oleska, 1833 itp.). Wiele tu wyrazów niepolskich, użytych przez pisarzy, a więc inteligentów, które Kar ł o w i c z wciągnął niepotrzebnie, stwarza to bowiem fałszywy obraz co do wpływów i roli słownictwa ruskiego na język polski. Zresztą wiele z nich jest tylko książkowych, w słowniku gwarowym zbędnych. Pewniejszy jest materielł z Litwy, z której Kar ł o w i c z pochodził, choć tę Litwę pojmuje bard za szeroko. Zachodnie połacie Polski są slabiej reprezentowane. Z 'WielkDpolski \\względnione są tylko zbiory O. K o l b e r g a, a Slownik języka pomor.kiego ... S. R a m u ł t a Kar ł o w i c z zupełnie zignorował. A tymczasem i ten materiał powinien wejść do słownika gwarowego (co nie jest sprzeczne z postulatem osobnego słownika kaszubskiego), nadto wyrazy gwarowe, \1żywane przez ludność polską spoza zwartego obszaru polskiego. Ta nierównomierność materiału stanowi jeden z braków słownika. choć winy Kar ł o w i c z a w tym nie ma. Zadaniem dzisiejszej dialektologii jest te terytorialne luki uzupełnić. U Kar ł o w i c z a brak ścisłej geografii wyrazów, choć sprawa ta obcą mu nie była. Brak porządnego wykazu źródeł. Skróty ich, które podaje Kar ł o w i c z (np. Rozpr. VIII, 102) nic nie mówią. Ażeby się w rozmieszczeniu geograficznym wyrazów jako tako zorientować, trzeba zaglądnąć do każdego źródła. Na to jednak musi się posiadać pod ręką specjalną i bardzo zasobną bibliotekę, co jest przecież utopijnym marzeniem. Wielka, więc za~ługę ma J. Łoś, który na końcu szóstego tOqlU Siownika. . .. podał wykaz najważniejszej literatury. Nie jest on i tak pełny. ale trudno żądać, żeby ktoś przerzucał całe stosy roczników np. . Kłosów", by z nich wydobyć parę niepewnych przykładów. I tu więc wykaz nie orientuje dokładnie w rozmieszczeniu geograficznym wyrazów, nie mówiąc już o żródłach rękopiśmiennych lub o informacjach ustnych. których skontrolować nikt nie jest w ~t<1l1ie.Przy uwzględnieniu geograficznego rozmieszczenia wyrazów nie idzie o wyliczanie każaej miejscowości w obrębie jednolitego pod danym względem obszaru, skąd pochodzą odpowiednie wyrazy, czy ich warianty, lecz raczej o wyznaczenie punktów najdalszego ich zasięgu, a ewentualnie jeszcze o podanie odizolowan~'ch punktów. Transkrypcja w Slowniku ... jest nieraz bardzo dziwaczna i dość nh~- �452 konsekwentna, na <.;zym najgorzej wychodzą formy kaszubskie. Rezultatem tego są błędne formy i fałszywe hasła (bachro zamiast bahro, łżekwjat zamiast łżykwiat itd. itd.). Jest to rzecz znana, że materiał gwarowy zapisują różni ludzie w różny sposób. Otóż ta niejednolitość utrudnia i pracę nad słownikiem i korzystanie z niego. Powinno by się więc tę mozaikę doprowadzić do jakiegoś unormowania, z tym jednak zastrzeżeniem, by nie zatracać fonetycznej strony wyrazów. Trzeba tu zająć stanowi~ko jasne i ostrożne. Za dobry pomysl K. Nitscha należy uznać wprowadzenie haseł w ogólnopolskiej postaci fonetycznej. Pod jednym hasłem winny się znaleźć wszystkie jego warianty fonetyczne. Odmienne choć pokrewne formacje słowotwórcze muszą stanowić odrębne hasła. Oczywiście różnice fonetyczne i słowotwórcze musi się rozpatrzyć także ze stanowi~ka geografii językowej. To samo dotyczy też różnic znaczeniowych. Na to Nitsch kładzie bardzo silny nacisk. Przy wyrazach, oznaczających jakieś zjawiska z zakresu kultury materialnej, Nitsch stoi na stanowisku, że potrzebne są odpowiednie rysunki. a dla przedstawienia stosunków na ziemiach polskich schematyczne mapki oraz najważniejsza literatura naukowa w skrótach, których wykaz trzeba dołączyć. Słownictwem gwarowym Nit~ch interesował się od początku swych badań dialektologicznych. Wówczas jednak dążąc do ustalenia podziału dialektów polskich, uważał za najważniejszą rzecz dokonać tej charakterystyki pod względem fonetycznym i fleksyjnym. To też materiały do słownika gromadził tylko przygodnie, o tyle, o ile się one wyłaniały przy badaniu zjawisk systemowych. Tego też później niejednokrotnie żałował. Z upływem czasu i ten dział został w należytej mierze uwzględniony. Po pierwszej wojnie światowej podjął akcję rozsyłania odpowiednio zredagowanych kwestionariuszy, które docierały do wielu ludzi, najczęściej nauczycieli. Istotnie trochę odpowiedzi nadesłano. Niektóre z nich były bardzo wyczerpujące i pewne, bo pochodziły bądź od autochtonów, którzy odczuwali p~ychiczne wartości dźwięków, bądź od studiujących dialektologów. Dla potrzeb przyszłego słownika gwarowego powstała przy Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie tzw. Słownikarnia prof, K. Nitscha, gdZie gromadzono materiał słownikowy z całej Polski, który szczęśliwie przetrw2ł okres drugiej wojny światowej. Akcja z kwestionariuszami po początkowych wynikach bardzo osłablrt, ale Profesor w dążeniach swych nie ustawał i drugich do pracy zachęcał. Prof. Nitsch miał co do istoty słownika gwarowego duże wymagania. <\ poglądy swoje na jego koncepcję wypowiedział częściowo w recenzji Słownika gwar polskich J. Kar ł o w i c z a ("Rocznik Slawistyczny", Kraków 1911, t. IV, s. 199-243), a ostatnio w referacie, wygłoszonym na posie· dzeniu Komitetu Językoznawczego w dniu 25 pażdziernika 1956 roku. Naj 453 tym dziełem zdołał tylko przeprowadzić prace wstępne, wysunąć szereg postulatów, w~kazać kierunek. Uporządkowano około 20 tysięcy haseł, przygotowano kilkanaście artykułów do zeszytu próbnego i na tym koniec. Prędko się ten słownik nie ukaże. Oto w wielkim skrócie naukowy dorobek K. Nitscha w zakresie polskiej dialektologii. Prócz tego poświęcił On wiele czasu i energii dla organizacji nauki polskiej jako prezes Polskiej Akademii Umiejętności, Polskiego Towarzystwa Językoznawczego i Komitetu Językoznawczego. Na podkreślenie zasługuje przede wszystkim jego praca pedagogiczna nad wychowaniem licznych pokoleń nie tyIKo nauczycieli-polonistów, lecz takźe pracowników naukowych w dziedzinie językoznawstwa: slawistów i historyKów języka, głównie zaś dialektologów. Szkoła Jego była twarda i surowa. Nitsch bezwzględnie tępił, nieuctwo, próźniactwo, ale każdy przejaw iskry Bożej starał się wydobyć na jaw i rozdmuchać ją w gorejący płomień. Rezultaty tych długotrwałych usiłowań są naprawdę imponujące. Pomijając lakt, że Jego uczniami są T. Lehr-Spławiński i M. Rudnicki, którzy bliżej dialektologią się nie zajmują, trzeba przecież wymienić innych. Pierw~zym był nieodżałowanej pamięci M. Małecki (zmarły w pełni sił w 1946 r.). Pozostali inni: Z. Stieber, dziś chyba najwybitniejszy dialektolog polski ze szkoły Nitscha (uczniem Stiebera jest K. Dejna), częściowo W. Kuraszkiewicz (który choć doktorat zdobył w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, to przecież habilitował się w Krakowie i przynajmniej przez pewien okres pozostawał pod bezpośrednim wpływem Nitscha), S. Urbańczyk, A. Zaręba, E. Pawłowski, M. Karaś i szereg młodszych. Nitsch osobiście nie zajmował ~ię dialektologią innych narodów słowiańskich. Ale doskonale rozumiał doniosłość tych badań na tym polu. Zarazem uświadamial sobie także konieczność ścisłej współpracy dialektologii i etnografii. W tym celu założył w 1929 r. wespół z K. M o s z y ńs k i m czasopismo Lud Słowiański (wychodziło do 1939 roku), poświęcone dialektologii i etnografii słowiańskiej. Nitsch był redaktorem działu dialektologicznego. Uczniowie jego zdobyli tak doskonałe przygotowanie, że zaważyli w bardzo slłnym stopniu na stanie i dziejach badań nad dialektami słowiańskimi: bułgarsko-macedońskimi (M. Malecki), chorwackoserbskimi (M. Małecki), małoruskimi (W. Kuraszkiewicz, Z. Stieber), białoruskimi (L. Ossowski), słowackimi i łużyckimi (Z. Stieber). Nitsch stworzył w Krakowie nie tylko nowoczesną szkołę dialektologiczną, lecz pośrednio pod Jego wplywem formowała się też dialektologiczna szkoła warszawska, i zalążek szkoły poznańskiej, i dawnej lwowskiej, a także łódzkiej itd. Nasuwa się pytanie, dlaczego w czasopiśmie poświęconym etnografii, mówi się tyle o Człowieku, który całe życie był językoznawcą i badaniom językowym poświęcił wszystkie swoje siły. W dziejach ludzkości język jest czynnikiem, warunkującym rozwój kultury. W formach językowych czlo .. �454 wiek złożył ślady swoich przeżyć, dziejów i doświadczeń. Z tego dorobku całych generacji korzystają w pełni pokolenia następne, rozwijając, ud::>skonalając osiągnięcia i wyniki doświadczeń swoich przodków. A przecież wytwory kultury ludzkiej stanowią przedmiot badań szeroko pojętej et~ografii. Wypada więc nieco poznać dżwignię tej kultury, jaką je.st język, jego funkcję, "mechanizm" i prawa rozwojowe. Dialektologia, przedmiot szczegółowych zainteresowań Nitscha, należ" do tych dyscyplin, które najściślej się z etnografią wiążą· Gwarowe fakty językowe, wśród których brak np. desygnatów na oznaczenie subtelnych i skomplikowanych zjawisk psychicznych (żaden chłop w takie subtelności terminologiczne się nie zapuszcza) są przedmiotem badań dialektologa przede wszystkim z uwagi na ich formę zewnętrzną. Dialektologowi mniej chodzi o to, co ludzie mówią, bo ważniejsze dlel niego jest to, jak mówią. Zwraca więc on uwagę na brzmienie wyrazu, jego budowę słowotwórczą, stosunek do innych wyrazów w zdaniu, ujawniający się bądź w końcówce, nieraz z dodaniem przyimka. Oczywiście językoznawcę obchodzi też znaczenie wyrazów. Fakt ten stanowi jakby pomost między dialektologią i etnografią. Bo właśnie te same formy językowe, będące desygnatami, używanymi czy to na oznaczenie materia.1nych przedmiotów, wytworzonych pracą człowieka, czy pewnych pojęć o świecie, jego wyglądzie i budowie, procesach w nim się dokonującycf', o człowieku samym, jego życiu materialnym i przeżyciach duchowych (folklor) staje się czymś, bez czego etnografia obejść się nie może. I ona oczywiście musi się w pewnym stopniu liczyć ze zmienną formą wyrazów, a jeszcze więcej z odmienną zawartością ich treści, co jest uzależnione od środowiska, terytorium, nieraz od nieco odmiennego kształtu, czy budowy wytworów kultury materialnej itd. itd. Nitsch przeto, stwarzając syntezę dialektów gwar polskich, umożliwił i ułatwił niedaleką już chyba syntezę etnograficzną. Gromadząc swe materiały gwarowe (słownikowe, tekstowe), dostarczał go również i to w doskonałej, wiernej formie etnografom. Ileż bowiem w napisanych tekstach gwarowych np. z Luzina, czy w Wyborze polskich tekstów gwarowych znajduje etnograf danych do filozofii chłopskiej, ludowych wierzeń, czarów, zabobonów, zwyczajów, obyczajów, wiadomości meteorologicznych, faktów z codziennego życia i pracy człowieka itd. Nitsch miał wielkie zrozumienie nie tylko dla językoznawstwa, bo to przecieź rzecz naturalna, lecz także dla innych dyscyplin, jak literatura, muzyka, w szczególności zaś dla etnografii. Nie takie to znowu dawne czasy, gdy przed M a l i n o w s k i m dialektologia i etnografia tworzyły właściwie jeden wspólny dział pod nazwą ludoznawstwa. Oddzielenie się ich przyniosło obu naukom znaczne k"orzyści (sformułowanie własnych celów badawczych, metod), ale równocześnie też zaszkodziło, bo przedstawicieL? jednego i drugiego kierunl~u pracowali bez wzajemnego porozumienia się. 455 Tymczasem i etnografowi jest potrzebna pewna znajomość zasad językoznawstwa, dialeKtolog zaś odniesie wielkie korzyści ze znajomości przynajmniej pewnych działów etnografii. Nitsch stał na stanowisku, że nie można być dobrym dialektologiem, nie znając należycie przynajmniej materialnej kultury wsi. Dotyczy tf) przede wszystkim słownictwa w zakresie kultury materialnej. Nie wystarczy zapisać nazwę jakiegoś przedmiotu, trzeba ściśle określić jej znaczenie, C'. to jest niemożliwe bez znajomości samej rzeczy. Zwracał już na to uwagę i silnie podkreślał w drugiej części Atlasu polskiego Podkarpacia (s. 13-17). Szło o to, by dialektolog zapoznawał się z tymi zjawiskami nie w toku badań, kiedy popełnione pomyłki mogą się ujemnie odbić na ich wynikach, lecz raczej uprzednio, przed wyjazdem w teren. Przedmioty, mające sW~l treść dla etnografów, nie są czymś same w sobie jasne dla dialektologa. Nitsch tę materialną stronę chłopskiego życia poznał doskonale, choć z pewnością nie przyszło to od razu. Dla człowieka urodzonego i wychowanego w środowisku miejskiej inteligencji nie była chyba to rzecz latwa. Oceniając tę sprawę na podstawie własnych doświadczeń, zachęcał do studiów etnograficznych młodych pracowników naukowych. Silnego związania się z etnografią dowodzą prace atlasowe Nitscha. W kwestionariuszu do Atlasu gwar polskich znajduje się mnóstwo faktów, dotyczących kultur.y materia1nej wsi, np.: hodowli zwierząt, uprawy roli, uprawy różnych ro.ślin (zbóż, okopowizn), ich dalszej obróbki (len, konopie), rodzajów pożywienia, sposobów jego przyrządzania, ubiorów, budownictwa, sprzętów domowych, narzędzi pracy, rzemiosł i zawodów itd. itd .••. Czuwając nad tokiem pracy przy atlasie językowym, Nitsch nie spuszczał z pola swej uwagi postępów prac przy atlasie etnograficznym. Nie bacząc na swój wiek i zdrowie, przyjeżdżał nawet do Wrocławia, by wziąć udział w organizowanych konferencjach dyskusyjnych etnografów i dialektologów dla ustalenia kwestii wspólnych, przedyskutowania spornych i uzgodnienia sprzecznych niekiedy poglądów i stanowisk". Toteż dziś ze szczerym podziwem i głębokim wzruszeniem spoglądamy na te owoce rzetelnego trudu całego życia Profesora. Wśród przeszło siedmiuset prac, artykułów i notatek jest spora ilość obszernych monografii językowych. Z talentem do obserwacji żywej mowy z jej subtelnymi odcieniami i różnicami trzeba się urodzić. Ale to jeszcze nie wystarcza; trzeba się nad tym także ciężko napracować. W osobie Nitscha te dwie właściwości złączyły się w sposób mało spotykany. Istotnie pracowite było .Jego życie. A dążność do twórczego, naukowego dociekania tajników i procesów "Por. nadto K. Moszyński, Zasługi Kazimierza Nitsclta dla etnografii Polski Słowiańszczyzny, "Język Polski", Kraków 1959, r. XXXIX, s. IOll-103. " Niezapomniany był udział Prof. Kazlmierza Nitscha w konferencji poświęconej Polskiemu AtlaSOWi Etnograficznemu w dniach 6-8 czerwca 1955 r. we Wrocławiu. Przyp. Red. �457 456 mowy żywej towarzyszyła Mu wszędzie, nawet w naj cięższych chwilac!l Jego życia, w niemieckim obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Ubyła z szeregu polskich uczonych wielka postać. niezwykła indywidualność, nie tylko z racji Jego własnej twórczości i osiągnięć naukowych, lecz także przez fakt, że sam obdarzony talentem twórczym, umiał go rozdzielić na wiele cząstek, natchnąć Swoim Duchem uczniów i wzniecić w nich ideę służenia nauce polskiej. Mimowoli przychodzą tu na myśl słowa rzymskiego poety: Exe.gi monumentum aere perennius Regalique situ pyramidum altius, Quod non imber edax, Non Aquilo impotens Possit diruere aut innumerabilis Annorum series et fuga temporum; Non omnis moriar multaque pars mei Vitabit Libitinam ... Istotnie: non omnis, bo żyje wśród nas w Swoich dziełach, we WGzięcznej pamięci i w sercach wielu uczniów i wychowanków. LITERA TURA PRZEDMIOTU ku uczczeniu pamięci prof. Kazimierza NitsóH; C.Język Polski", Kraków 1959, r.XXXIX, s. 81-106 z referatami: Redakcji, Z. Klemensiewicza, S. Grzybowskiego, Z. Stiebera, W. Kuraszkiewicza, S. Rosponda, F. Sławskiego, T. Lehr-Spławińskieg0. K. Moszyńskiego, E. Ostrowskiej). Bąk, Kazimierz Nitsch i dzieło Jego życia: synteza polskiej dialektologii, "Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystw3 Naukowego", Wrocław 1959, t. II, s. 17-30. G a je k, Polski Atlas Etnograficzny, "Annales Universitatis M. CurieSkłodowska", Lublin 1947, Supplementum l, Sectio F, głównie ro~dział II: Zdobycze geografii językowej i iclt wplyw na etnogra.fię i etnologię" (s. 6-8). H r a b e c, Wykaz bibliograficzny prac naukowych Kazimierza Nitsch:1 do końca roku 1933, "Slavia Occidentalis", Poznań 1933, t. XII, s. 354-369. K l e m e n s i e w i c z, Przemówienie... wygloszone przy wręczani:; Akademia S. J. S. Z. księgi ±a!obna pamiątkowej "Inter Arma" prof. Kazimierzowi Nitschowi w dniu 6 lutego 1944, "Inter Arma", Kraków 1946, s. IX-XII. Z. K l e m e n s i e w i c z, Kazimierz Nitsch. Szkic charakterystyki uczonego, "Język Polski", Kraków 1958, r. XXXVIII, s. 321-322. Z. K l e m e p. s i e w i c z, Przemówienie nad grobem Prof. Kazimier.w Nitscha, "Język Polski", Kraków 1958, t. XXXVIII, s. 322-325. Z. K l e m e n s i e w i c z, Kazimierz Nitsch 1874-1958, "Zycie Szkoły Wyższej", Warszawa 1958, rok VI, nr 11, s. 149-151. T. K o t a r b i ń s k i, Przemówienie nad grobem Prof. Kazimierza Nitscha, "Język Polski", Kraków 1958, t. XXXVIII, s. 321-322. W. Kur a s z k i e w i c z, Prace prof. Kazimierza Nitscha w zakresie historii języka polskiego, "Język Polski", Kraków 1954, r. XXXIV, s. 19-27. T. L e h r - S P ł a w i ń s k i, Kazimierz Nitsch. W 60-lecie urodzin, "Przegląd Współczesny", Kraków 1934, nr 154, s. 258-269. T. L e h r - S p ł a w i ń s ki, Zaslugi Kazimierza Nitscha na polu slawistyki, "Język Polski", Kraków 1954, r. XXIV, s. 34-39. Maly Atlas gwar polsk'ich, "Język Polski", Kraków 1958, r. XXXVIII, s. l-S. S. !VIa z a k, Prof, dr Kazimierz Nitsch przyjaciel Sląska, "Kwartalnik Opolski", Opole 1959, r. V, zesz. l, s. 69-82. K. N i t s c h, Moje wspomnienia językowe, "Język Polski", Kraków 1957, 1958, r. XXXVII, s. 71-77, 224-236, 308-315; r. XXXVIII, s. 68-77, 154-159, 301-307. K. N i t s c h, Rec. Slownika gwar polskich J. Kar ł o w i c z a, "Rocznik Slawistyczny", Kraków 1911, t. IV, s. 199-243. H. O l e s i ń s k a, Kilka uwag o wzajemnych stosunkach ilościowych w slownictwie gwar polskich, "Język Polski", Kraków 1956, r. XXXVI, s. 289-299. E. O s t r o w s k a, Profesor Kazimierz Nitsch nauczyciel popularyzator redaktor organizator nauki, "Język Polski", Kraków 1954, r. XXXIV, s. 40-57. E. P a w ł o w s k i, Ze wspomnie7i o profesorze Nitschu, "Język Polski", Kraków 1959, r. XXXIX, s. 122-128. S. R o s p a n d, Kazimie7'z Nitsch (1. II. 1874-26. IX. 1958), "Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego", Wrocław 1959, t. II, s. 9-16. Por też "Czas", Kraków 1934. J. R o z wad a w s k i, Kazimierz Nitsch, "Slavia Occfdentalis", Poznań 1933, t. XII, s. 350-354. :VI. R u d n i c k i, Przed laty ... , "Język Polski", Kraków 1954, r. XXXIV, s. 57-62. F. S ł a w s k i, Badania leksykograficzne prof. Nitscha, ibid., r. XXXIV, s. 27-34. I. S t e i n, Prof. Kazimierz Nitsch tv moich wsromnieniach, ibid., r. XXXIV, s. 62-64. Z. S t i e b e r, Kazimierz Nitsch jako dialektolog, ibid., r. XXXIV, s. 8-Hl. Z. S t i e b e r, Kazimierz Nitsch, "Poradnik Językowy", Warszawa 1959, z. 166-7, s. 2-5. W. T a s z y c k i, Kazimierz Nitsch. W sześćdziesiątq rocznicę urodzin, "Język Polski", Kraków 1934, r. XIX, s. 166-172. K. W Y k a, Kazimierz Nitsch (1. II. 1874-26. IX. 1958), "Nowa Kultura", Warszawa 1958, rok IX, nr 41 (446), s. 3-6. �459 458 A. Z a l' ę b .~: O pot.rzebie studiów pomocniczych dLa diaLektoLogii, "Język Polski, Krakow 1955, r. XXXV, s. 51-59. prac naukowych Kazimierza N;w. Z u l' o W s k a, Wykaz bibliograficzny tscha od r. 1934-44, "Intel' Arma", Kraków 1946, s. XIII-XIX. W. Z u l' o W. s k a - G ~ l' e c k a, Bibliografia prac naukowych prof. Kazimierza Nttscha 189::J-1955, Kazimierza Nitscha "Wybór pism poLonistycznych", Wrocław 1954, t. I, s. VII-XXXIX, t. IV, s. 488-490. E. O s t l' o W s k a, Wspomnienia o K. Nitschu, Pamiętnik Literacki Warszawa- Wrocław 1959, r. L, s. 733-751. ' LUDWIK CHOMINSKI W .dniu 28. ~ty~znia 19.58 r. zmarł w Warszawie po krótkiej chorobie Ludwik Chommgkl, zasłuzony działacz ludowy urodzony w 01 . . W'J' ., .. ' szeWle na l enszczyzme z ojca Aleksandra i matki Jadwigi z Horwattów z 1890 r. Wychowany przez rodziców w zasada~h patryjotycznych i szczerze postępowych, po ukończeniu gimnazjum rosyjskiego w Wilnie udal się do Krakowa, gdzie ukoń'czył studia uniwersyteckie na wydziale rolniczym w 1912 roku i uzyskał stopień mgr inż. rolnrka. Po powrocie do stron rodzinny,ch rozpoczął nie strudzoną działalność na polu społecznym i rolniczym organiz.ując k6łkaro)nicze i związek hodowlany, pracując jako wice-prezes Wileńskiego towarzystwa rolniczego, równocześnie .zarganizawał zimowe kursy rolnicze. W czasie okupacji niemieckiej 1915--1918 był członkiem wydziału politycznego "Komitetu Polskiego" i jego Zarządu 2 ramienia lewicy oraz prezesem polskiego niepodległościowego Związku Litwy. Ruchliwy i energiczny organizator założył tajny "Biuletyn Wileński" i tajn€ pismo "Unia dla wsi". W roku Mgr inż. Ludwik Chomiński 1918 założył drukarnię pod nazwą "Lux" w Wilnie, która dotrwała pr:l. . wie do roku 1935, jak również fotoc~e~Illgrafle "':'. r. 1927 na spółkę z Ludwikiem Rakowskim, artystą techIllklem. ROZWIJa na tym posterunku niestrudzoną działalność wydawniczą. Z tłoczni i fotochemigrafii Chomińskiego wychodzą na świat liczne przepiękne książki, przy stałej współpracy artystów grafików M. Rouby, K. Adamskiej Rouba jak również Jerzego Hoppena, obecnie prof. Un. Toruńskiego, Ludomira Sleńdzińskiego, obecnie prof. Un. Jagieilońskiego, ś.p. Ferdynanda Ruszczyca i wielu innych. Wydawnictwa te były z uznaniem omawiane w prasie krajowej i zagranicznej. Tak "Sluby" Przybyszewskiego uznane zostały w wydaniu wileńskim Chomińskiego jako jedna z 4 najpiękniejszych pod względem graficznym książek polskich na wystawie graficznej w Kopenhadze i uzyskały nagrodę. Ku upamiętnieniu drukarstwa Wileńskiego - którego początki sięgały roku 1525 - wydaje w r. f92.~ żródłowe dzieło Ludwika Abramowicza "Cztery Wieki Drukarstwa w Wilnie (1525-1925). Kilkadziesiąt książek na najwyższym stopniu sztuki graficznej wyszło z tłoczni L. Chomińskiego, - lecz zapotrzebowanie na książki nie były w przedwojennej Polsce ze zrozumiałych powodów tak wielkie, żeby' mogło zrekompensować wydatki. To też borykał się wydawca z wielkimi trudnościami finansowymi, lecz nie dawał się złamać i bronił tej pla~ówki 5łużącej kulturze polskiej z zapałem i entuzjazmem, nie zważając na d<>ficyt. Za czasów tzw. "Litwy Srodkowej" był Chomiński naczelnym' redaktorem pisma codziennego "Kraj". Następnie wydawal i redagował gazetę ludową "Odrodzenie" i równocześnie rozpoczął w Polskim Związku Ludowym "Odrodzenie" akcję organizacyjną i uświadamiającą radykalnego ruchu chłopskiego Wileńszczyzny, którego siłę wykazał zjazd odbyty w Wilnle w 1921 roku, dokąd przybyło 6000 delegatów pod przewodnictwem posła B. Stolarskiego ź "Wyzwolenia". Chomiński był także posłem na "Sejm Wileński". W Sejmie ustawodawczym był Chomiński jedynym przedstawicielem Wileńszczyzny zasiadającym w klubie ludowym. Na terenie Sejmu rozwinął szeroką działalność, będąc członkiem komisji rolnictwa i reform rolnych i zagranicznej i referentem licznych ustaw i uchwał. W 1928 roku przy nowych wyborach odrzucił on propozycję mandatu ze strony 3 stronnictw ludowych i samotnie walczył z antydemokratycznymi posunięciami 5anacji, zamieszczając artykuł w ,.Przeglądzie Wileńskim" L. Abramowicza i w piśmie "Tydzień" Thugutta. Mając więcej czasu, poświęcił się Chomiński pracy organizacyjno rolniczej, był czas jakiś prezesem Giełdy Zbożowej i Lniarskiej w Wilnie następnie delegatem polskiego Tow. Handlu Kompensacyjnego na 4 województwa wschodnie. Był też prezesem .. Towarzystwa Bibliofilów". W latach 1939-1944 przebywał na Wileńszczyźnie. Pomimo złego stanu zdrowia czynna jego natura nie pozwoliła mu próżnować to też w latach od 1946 do 1948 był dyrektorem ,.Centralnego Instytutu Kultury", gdzie zainicjował szereg prac organizacyjnych upowszechnienia �460 461 kultury, zwłaszcza wartościowszych elementów kultury ludowej - taki2h, jak: stroje ludowe, muzyka, taniec, pieśń i sztuka ludowa. Od 1949 r. poświęcił się opracowywaniu dzieł przyrodniczych, popularnonaukowych, jak "SIadami życia na ziemi", "Przemiany Zycia", "Od czeg:J zależy pogoda", oprócz tego ogłaszał liczne artykuły w "Problemach" i w "Dzienniku Ludowym", a ostatnio był członkiem redakcji tyg. "Orka·'. Gorące dni październikowe w 1956 r. w Polsce poderwały go jeszcze raz do aktywnej działalności w umiłowanych dziedzinach pracy w ramach odradzającej się wówczas stołecznej organizacji Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego oraz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Za działalność swoją został w 1957 r. odznaczony Oficerskim Krzyżem Polonia Restituta. Zapalony społecznik i dobry organizator, rolnik hodowca, bibliofil i miłośnik teatru i sztuki, drukarz i wydawca przepięknych książek, redaktor i polityk - w kaźdej z tych dziedzin był pełen entuzjazmu. Przemiły rozmówca, pełen dowcipu i humoru, nie potrafi ujść z pamięci tych wszystkich co go znali. Ludwik Chomiński, szczery demokrata, człowiek pracy niestrudzonej, patriota bez kszty szowinizmu był człowiekiem wielkiego serca i rozumu. Euzebiusz Krzysztof Łopaciński Kwaśniewski Z DZIAŁALNOSCI ETNOGRAFICZNYCH TOWARZYSTW ZAGRANICĄ • NAUKOWYCH Mimo istniejącej, a ostatnio rozwijającej się coraz pomyślniej wymiany naukowej - dostępne w Polsce wiadomości o działalności etnograficznych towarzystw naukowych zagranicą są nadal dość skąpe. Wiadomości te można zaczerpnąć prawie wyłącznie z krótkich wzmianek kronikarskich w czasopismach etnograficznych, czasami także z obszerniejszych spra·· wozdań o stanie badań etnograficznych w poszczególnych krajach. Korzystanie z nich utrudnia fakt, że prawie nigdy nie są tłumaczone. ani streszczane w językach obcych. Niewiele też z nich dostarcza danych o a k t uLl l n y c h iosach i strukturze organizacyjnej tych towarzystw. Nakoniec są one rozproszone w publikacjach z różnych krajów i okresów. Z tych względów, zestawienie niniejsze, z pewnością niekompletne i nie zawsze wystarczająco aktualne - może oddać pewne usługi. W miarę moźliwości starałem się zestawić cele i zadania a także metod y i ważniejsze środki działania etnograficznych towarzystv; naukowych z~ ~zczególnym uwzględnieniem różnic, wynikających z rozmaitego pojmowania zakresu działalności takiego towarzystwa oraz pewnej specyfiki towa• Referat wygłoszony na XXXII Walnym Ludoznawczego w Szczecinie. Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa rzystwa etnograficznego w porównaniu do towarzystw naukowych, pracujących w innych dziedzinach wiedzy. Podobnie jak każde towarzystwo naukowe, etnograficzne towarzystwo r.aukowe grupuje grono specjalistów, zajmujących się teoretycznymi problemami swej wiedzy dla celów teorii i praktyki. Ze względu na szeroki wachlarz reprezentowanej problematyki może ono gromadzić oprócz etnografów - wielu zainteresowanych specjalistów z dyscyplin pokrewnych, zwłaszcza antropologów, archeologów, historyków, językoznawców, muz::kologów, socjologów. Ale podczas gdy w innych naukach już samo zbieranie materiałów wymaga przeważnie wiedzy i wykształcenia specjalisty w etnografii otwiera się w tym zakresie szerokie pole do działalności amatorskiej, szczególnie w krajach, objętych w mniejszym stopniu niwebjącym działaniem nowoczesnej cywilizacji. Dlatego towarzystwo etnograficzne objąć może szerokie rzesze regionalistów, kolekcjonerów, pamięt;ikarzy, twórców ludowych i wogóle wszystkich miłośników swojszczyzny. Odrzucenie tej zasady grozi towarzystwu etnograficznemu nie tylko oddaleniem się od społeczeństwa, ale wprost oddaleniem się od bazy źródłowej, która w tak znacznym stopniu tkwi 'Vol tradycji tego społeczeństwa; przyjęcie zasady oznacza specjalnie silne położenie nacisku na akcję popularyzacyjną. Nieraz odczuwają brak tej więzi ze społeczeństwem badanym specjalne etnograficzne instytuty i placówki naukowe. Brak ten może być usprawiedliwiony chyba tylko w krajach, których wysoki stopień rozwoju zniwelował znacznie zróżnicowanie kulturowo-etniczne i skierował zainteresowania ich etnografów prawie wyłącznie na ludy egzotyczne - bądż też w krajach o zbyt niskiej kulturze, by nauka mogła znależć wśród spcłeczeństwa zrozumienie i pomoc. Z drugiej strony trzeba się jednak zastrzec przeciw zacieśnianiu działalności niektórych towarzystw etnograficznych do zbieractwa i popu1aryzacji; wydaje się rzeczą bezsporną, że zadania te mogą być spełniane właściwie tylko w ścisłym powiązanill z nurtem prac naukowo-badawczych. Rozmaicie jednak określają swą strukturę i zadania poszczególne towarzystwa pracujące na polu etnografii. Można tu wyróżnić trzy zasadnicze grupy. Pierwszą z nich stanowią towarzystwa grupujące nieliczne gron0 uczonych specjalistów, ograniczające się w swej działalności głównie do dyskutowania i publikowania przedstawionych przez członków prac; towarzystwa takie, pracujące podobnie jak szereg towarzystw poświęconych innym naukom - można określić jako towarzystwa typu akademickiego. Drugą grupę stanowią towarzystwa, których działalność i tematyka badawcza ma profil wyraźnie regionalny. Powstają one zwykle w regionach, podkreślających specjalnie silnie swą odrębność kulturowo-etniczną (np. Bretania, Szkocja). Tego typu stowarzyszenia bywały wykorzystywane nieraz do celów politycznych (np. Verein fUr Kaschubische Volkskunde, lub Beskidenverein). Regionalistyczny charakter noszą też niektóre towa- �462 rzystwa turystyczno-krajoznawcze, obejmujące swymi zainteresowaniami także zagadnienia etnograficzne. Do trzeciej grupy zaliczyć można większość etnograficznych towarzystw naukowych, które rozumieją swe zadania szeroko, stawiając sobie za cel nie tylko prace naukowo-badawcze, ale i organizowanie zbieractwa amatorskiego i pozyskiwanie coraz to nowych rzesz współpracowników przy pomocy akcji popularyzacyjnej. Połączenie tych funkcji pozwala oprzeć cały szereg akcji badawczych o ankiety (przykładem może być Niemiecki Atlas Etnograficzny), pozwala na ściślejszą więź z praktyką (np. w dziedzinie wzornictwa przemysłowego) oraz na zorganizowanie bardziej wszechstronnego serwisu informacyjnego. W niektórych krajach działalność towarzystw etnograficznych jest bardzo niewielka, względnie nie istnieją one wcale, a funkcje ich starają się spełniać niekiedy z powodzeniem specjalne instytuty i placówki naukowe: rzadko jednak potrafią one prowadzić swe prace badawcze bez uszczerbku dla akcji popularyzacyjnej. Stosunkowo najlepiej rozwija się zwykle współpraca towarzystw etnograficznych z muzeami etnograficznymi, jak również i akcje inicjowane przez muzea. Kolekcjonerski charakter penetracji muzealnej ma sam w sobie dużo elementów popularyzacyjnych. Tym niej mniej wydaje się, że zadaniom, związanym z badaniami etnograficznymi najlepiej sprostać może właśnie etnograficzne towarzystwo naukowe, posiadające zaplecze w szerokim gronie członków - pracowników nauki i amatorów - oraz - jak w niektórych krajach - w pozostającym w jego ramach instytucie badawczym f muzeum. Luki w przedstawionym poniżej zestawieniu wynikły nie tylko z tego, że z niektórych krajów nie można było odnależć nawet nazwy działających w nich towarzystw etnograficznych. Być może, że towarzystwa fakie wcale tam nie istnieją. Orientację utrudnia też terminologia: w Ameryce problematyką etnograficzną zajmują się z reguły towarzystwa antropologiczne, z drugiej jednak strony etnografia i folklorystyka traktowane są oddzielnie. Towarzystwami etnograficznymi w przedstawionym powyżej rozumieniu nie są przeważnie organizacje międzynarodowe, zajmujące się problemami etnograficznymi: organizacje te mają jednak podobny, choć szerszy zakres działalności i obejmują nią towarzystwa etnograficzne - podobnie zresztą jak i instytuty i inne etnograficzne placówki badawcze. W ramach UNESCO działają takie organizacje jak Conseil International des Sciences Sociales, Conseil International pour la Documentation des Sciences Sociales, które wydają BULLETIN INTERNATIONAL DES SCIENCES SOCIALES i z których inicjatywy powstała Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ełhnolo~iques. Zagadnieniami etnograficznymi zajmuje się też w pewnym stopniu Conseil International de la Philosophie et des Sciences Humaines 19, avenue KlE~ber, Paris 16e, France. Działalność międzynarodowych stowarzyszeń naukowych koordynuje Conseil Intcrnational des Unions 463 Scientifiques. W ramach International Music Council działa International ł'olk Music Couneil. Pod egidą UNESCO działa również niedawno zorganizowany Comite International du Filme Ethnographique, którego przewodniczącym jest G. Smets (Belgia), a sekretarzem generalnym J. Rouch (FrancJa). Poprzez istniejące w większości krajów Komisje Narodowe rozwija SW,} działalność jedno z naj aktywniejszych międzynarodowych stowarzysze!'l etnograficznych - Commission Inłernationale des Arts et Traditions Populaires (CIAP): jednym z najpoważniejszych organów tego stowarzyszenia jest LAOS, którego redaktorem naczelnym jest Sigurd Erixon: Zagadnienia etnograficzne wchodzą m. in. w zakres działalności Międzynarodowego Stowarzyszenia Historii Religii. Inter-American Society of Anthropology and Geography 10 , Frisbie Pl., Cambridge, Mass. USA, ogranicza swą działalność do krajów Ameryki; Wydaje ono czasopismo ACTA AMERICANA. Po tym pobieżnym wyliczeniu pora przystąpić do zestawienia i - w miarę możności - scharakteryzowania działalności etnograficznych towarzystw naukowych w poszczególny.ch krajach. A r g e n t y n a: Associacion tucumana de folklore, Tucuman. Organ: BOLETIN DE LA ASSOCIACION TUCUMANA DE FOLKLORE. Bliższych danych o działalności brak. A u s t r i a: Osterreichische Gesellschaft f tir Anthropologie, Ethnologie und Prahistorie. Wydaje MITTEILUNGEN DER OSTERREICHISCHEN GESELLSCHAFT FUR ANTHROPOLOGIE, ETHNOLOGIE UND PRAHl. STORIE oraz WIENER BEITRAGE ZUR KULTURGESCHICHTE UND LINGUISTIK. Adres: Museum fUr Volkerkunde, Laudongasse 15-19, Wien 65/VIII. Towarzystwo ma prawdopodobnie charakter elitarno-akademicki współpracuje ściśle z Institut fur Volkerkunde uniwersytetu wiedeńskiego: kierowanym przez Wilhelma Koppersa. Verein flir Volkskunde. Wien, to towarzystwo rozwijające wszechstronną, ożywioną działalność na polu etnografii już od lat pięćdziesięciu (założone w r. 1907). Prowadzi ono AR CHI V DER OSTERREICHISCHEN VOLKSKUNDE oraz wydaje OSTERREICHISCHE ZEITSCHRIFT FUR VOLKSKUNDE na łamach którego drukuje poza artykułami naukowymi także szereg ankiet. Ankiety te, dzięki rozgałęzionej sieci korespondentów terenowych, członków Towarzystwa przynoszą obfite materiały, służące jako podstawa do opracowań naukowych. Jest to m. in. dużą zasługą redaktora naczelnego czasopisma Leopolda Schmidta, bardzo aktywnego naukowo i organizacyjnie. Towarzystwo organizuje również udział swych przedstawicieli w wielu konferencjach międzynarodowych. B e l g i a: Societe Royale BeIge d' Anłhropologie et de Prehistoire, 20, rue Baron de Castro, Bruxelles, którego organem jest BULLETIN DE LA SOCIETE ROYALE BELG E D'ANTHROPOLOGIE ET DE PREHISTOIRE. Jest to towarzystwo typu akademickiego, obejmuje swymi zainteresowaniami prace z zakresu etnologii (zwłaszcza ludy egzotyczne) oraz folklor, prowadzi �464 465 prace naukowo-badawcze i wydawnicze. Jest subwencjonowane przez Ministerstwo Oświaty. Istniało też w Belgii Socil~te Beige de Folklore, które wydawało BULLETIN DE FOLKLORE, jednakże w latach powojennych nie dotarły do nas żadne wiadomości o jego działalności. Niektórymi sprawami, związanymi z etnografią zajmuje się natomiast Federation Touristique de la Province de Brabant, wydająca czasopismo BRABANT. W rubryce "Kalendarz turystyczno-folklorystyczny", znajduje się żywo prowadzona kronika żyda kułtury ludowej, uwzględniająca takie jego przejawy, jak festyny, procesje, koncerty muzyków ludowych itp. Poza tym w czasopiśmie omawiane są niektore problemy związane z zabytkami historycznymi i folklorem. B r a z y l ia: Sociedad Brasileira de Antropologia y Geografia - bliższych danych o działalności brak. Sociedad Brasileira de Folklore - bliższych danych o dzialalności brak. Poza tym działa też na terenie Brazylii Club Internationale de folklore Natal - danych o działalności również brak. B u ł g a r i a: Blgarsko Narodoucno Druzestvo, OboriSte 1, Sofia, organ: BLGARSKI NAROD, którego ostatnie numery, które dotarły do nas pochodzą z r. 1947. Brak danych, czy towarzystwo kontynuuje swą działalność. Towarzystwo prowadziło szeroką akcję inwentaryzacji zabytków kultury ludowej, stworzono sprawnie pracującą sieć ok. 1800 krespondentów terenowych, przeważnie spośród nauczycieli, którzy zbierali w swoich okolicach materiały etnograficzne oraz eksponaty muzealne 1. Blgarski Narod charakteryzuje obfitość krótkich, opisowych wzmianek i komunikatów o charakterze materiałowym; formę tę, tak częstą np. w czasopismach archeologicznych - rzadko można niestety spotykać we współczesnych czasopismach etnograficznych. Na uwagę zasługuje również prowadzony przez czasopismo serwis informacyjny, podający adresy badaczy i kolekcjonerówregionalistów z zaznaczeniem, jakimi materiałami dysponują, a jakich materiałów poszukują. C h i n y: Ethnological Society of China, wydaje BULLETIN OF THE ETHNOLOGICAL SOCIETY OF CHINA, - bliższych danych o działalności brak. Nie wiadomo także czy istnieje obecnie Chinese Folk-Lore Society wydające przed wojną JOURNAL OF THE CHINESE FOLK-LORE SOCIETY. C z e c h o s ł o Vol a c j a: Narodopisna Spolecnost Ceskoslovenska, Praha III, Vsehradova 2. istniała od r. 1906. Organem jej był wychcdzący do r. 1956 NARODOPISNY VESTNIK CESKOSLOVENSK"2'. Tcwarzystwo prowadziło akcje zbierania materiałów etnograficznych m. in. z dziedziny rolnictwa, budownictwa, rzemiosła, plastyki, strojów ludowych, ceramiki, l str. Vakarelski 405-407. Christo: Etnografia bułgarska po 1944 r. LUD t. XXXVI. r. 1949, prac w drzewie oraz gadek i przysłów, gromadząc tylko w latach 1953-5.~ ok. 25000 fotografii, 10000 kart materiałowych, 460 rysunków i 170 akwarel.. Na tej podst2wie opraco"wano ok. 800 stron specjalnych studiów. Akcja popularyzacyjna pozwoliła na stworzenie gęstej sieci korespondentów _ członków towarzystwa. W oparciu o nich zainicjowano i rozpoczęto prace przygotowawcze do Etnograficzno-historycznego Atlasu Czechosłowacji. UtrzymY'vvano stały kontakt z muzeami i z innymi czasopismami etnograficznymi oraz z instytucjami, zajmującymi się praktycznym zastosowaniem niektórych osiągnięć etnografów (Agroprojekt, Wyższe Szkoły Rolnicze W _ działy Architektury). W r. 1957 towarzystwo uległo reorganizacji, Ogra~iCz;Jąc swą działalność jedynie do popularyzacji 2. W czer",::,cu 1956 r., na życzenie Czechosłowackiej Akademii Nauk powstała ..Spolecnoct. Ceskoslovenskych NarodopisciI przy Czechosłowackiej Akademu Nauk, ktora ma odtąd przejąć wszystkie prace naukowo-badawcze Posunięcie to nie wydaje się szczęśliwe, gdyż oderwanie organizacji badar; naukowych od pracy oświatowej i popularyzacji wiedzy może szczególnie w dziedzinie etnografii - pociągnąć za sobą utratę tej bazy źródł~weJ, Jaką daJe bezpośredni kontakt z szerokimi rzeszami miłośników kultu~y ludowej. ?źywioną działalność na polu etnografii rozwijają też niektore koła regIOnalnego stowarzyszenia Valassky Kruzek. . D a n i a: Foreningen Danmarks Folkeminder, Kopenhaga, wydaje czasopIsmo FOLKEMINDER oraz wydawnictwo ciągłe, obejmujące dotąd juź 64 to:ny prac z zakresu całokształtu duńskiej kultury ludowej 3. F l n l a n d i a: Suomen Tiedseura, Helsingsfors, Snellmansgatan 9-11 wydaje czasopismo ARSBOK-VUOSIKIRJA. ' . Oprócz tego zagadnieniami etnograficznymi zajmuje się Suomalais Ugrilalsen. Scura (Towarzystwo Fino-ugryjskie), Helsingsfors, Saatytalo, które wydaje JOURNAL DE LA SOCIETE FINNO-OUGRIENNE. Badania nad folklorem prowadzi również istniejące od r. 1931 Su omałaisen Ki~jallisuuden Seura (Towarzystwo Literatury Fińskiej) Helsingsfors, Hallltusgatan 1, które wydaje czasopismo SUOMI oraz STUDIA FENNICA, (Rev.ue de Linguistique et d'Ethnographie Finnoises). Towarzystwo prowa~zl od r. 1859 wspaniałe archiwum folklorystyczne, obejmujące JUZ ostatl11o ok. 1250000 pozycji. :0. F r a n c j a: Societe d'Ethnographie de Paris,95 Boulevard Saint Michel Paris 5e, załoźone w r. 1859, organ: L'ETHNOGRAPHIE. Jest to towarzy~ st.w~ typu ,akademickiego, skupiające nieliczne grono specjalistów i podróźnlkow, ktorych studia i materiały z badań nad kulturą różnych ludów Europy i świata są zamieszczane w organie towarzystwa. Towarzystwo odbywa posiedzenia naukowe, na których wygłaszane są referaty, co jest , Narodopisny Vestnik Ceskoslovansky 'Znamiel'owska Prlifferowa Maria: LUD t. XLIII. r. 1958. 30 "Lud", t. XLV r. 1953,nr 1-2 str. Ludozna"'st\vO w' k "rajach 107-117i 157. skandynawskich, �467 466 również notyfikowane w postaci krótkiej kroniki. Oprócz tego L'Ethnographie zamieszcza rozprawy teoretyczne, niekiedy także krótkie ankiety. Societe d'Ethnographie Fran<;aise rozwija za to najbardziej ożywioną i wszechstronną działalność. (Adres: Musee National des Arts et Traditions Populaires, Palais de Chaillot, Paris 16e). Organami jego są: ART,:j ET TRADITIONS POPULAIRES, FOLKLORE PAYSAN, LE FOLKLORE VIVANT oraz powielany biuletyn informacyjny LE MOIS D'ETHNOGRAPHIE FRAN<;AISE. Przy pomocy tych organów towarzystwo prowadzi zorganizowaną akcję zbierania materiałów: na wymienienie zasługuje tu szczególnie zbieranie materiałów o francuskim budownictwie ludowym, prowadzone według szczegółowo opracowanego, jednolitego schematu-kwestionariusza. Wnikliwe i dobrze udokumentowane materiały z różnych zakątków Francji, publikowane w Arts et Traditions Populaires w formie niewielkich opracowań monograficznych są dzięki temu porównywalne w każdym szczególe. Prowadzone są też i inne, liczne ankiety. Dział "Consultations des Services" informuje o prywatnych zainteresowaniach etnograficznych członków towarzystwa, ułatwiając w ten sposób wzajemne kontakty naukowe. Towarzystwo pracuje w ścisłej współpracy z Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires na zewnątrz, a z Musee des Arts et Traditions Populaires w kraju. Przy muzeum towarzystwo prowadzi bogate archiwum fotograficzne, filmowe oraz nagrań dźwiękowych, a także posiada doskonale zaopatrzoną bibliotekę. Cały szereg prac o charakterze dokumentacyjno-technicznym prowadzi dla towarzystwa specjalna instytucja, Laboratoire d'Ethnographie Franc;aise. Przewodniczącym Towarzystwa był zmarły w 1'. 1957 wybitny folklorzysta A r n o ł d van G e nn e p a sekretarz generalny towarzystwa George-Henri Riviere reprezentuje etnografię francuską na kongresach międzynarodowych - m. in. ostatnio w Sao Paulo. Większe prace publikowane są w wydawnictwie ANNALES DE LA SOCIETE D'ETHNOGRAPHIE FRAN<;AISE. Towarzystwem typu akademickiego, ale o profilu regionalnym jest Societe Dauphinoise d'Ethnologic et d'Archćolog'ie, mające swą siedzibę także w Paryżu. Organem jego są PROCES-VERBAUX MENSUELS DE LA SOCIETE DAUPHINOISE D'ETHNOLOGIE ET D'ARCHEOLOGIE. Oprócz posiedzeń naukowych i prac wydawniczych działalność jego obejmuje pogadanki radiowe oraz wycieczki naukowe. Jeszcze innym działającym w Paryżu towarzystwem etnograficzno-regionalnym jest F~deration Folklorique d'ile de France. Scczególnie aktywnym towarzystwem, o typowo regionalnym charakterze i historyczno-etnograficznych zainteresowaniach jest Unvaniez Arvor (Federation regionali!:te de Bretagne), Vitre, 21, rue Saint Louis, którego czasopismo BRO VREIZH (Le Pays Breton) zawiera obok poważniejszych artykułów - żywo redagowany dział anegdot historycznych i etnograficznych, dowcipne teksty gwarowe, nuty pieśni ludowych oraz krótkie informacje o ciekawostkach etnograficznych dla turystów, tak, że może być przeczytane z zainteresowaniem także przez czytelnika, nie interesującego się pecjalnie etnografi.ą. Oprócz tych wszystkich towarzystw działają jeszcze przy Musee de I'Homme, Place de Trocadero, Paris 16e dwa stowarzyszenia etnograficzne o ściśle określonym zakresie zainteresowań. Są to: Societe des Americanistes, które wydaje JOURNAL DE LA SOCIETE DES AMERICANISTES, oraz Societe des Oceanistes, które wydaje JOURNAL DE LA SOCIETE DES OC£ANISTES. H i s z p a n i a: Sociedad Espa.i'iola de Antropologia, Etnografia y Prehistoria, Pasco de Atocha 11, Madrid wydawało czasopismo SOCIEDAD ESPANOLA DE ANTROPOLOGIA, ETNOGRAFIA Y PREHISTORIA, ACTOS Y MEMORIAS, którego ostatnie dostępne u nas zeszyty pochodzą jednak z r. 1935. Znajdujące się w nich artykuły etnograficzne poświęcone są etnografii Hiszpanii i krajów Ameryki łacińskiej oraz kulturze ludów egzotycznych. O tym, czy towarzystwo istnieje obecnie i jakie są formy jego działalności - danych brak. H o l a n d i a Koninklijke Veceeniging "Indisch Instituut", Amsterdam O., Mauritskade 63. wydaje czasopismo JAARVERSLAG VAN DE KONINKLIJKE VEREENIGING "INDISCH INSTITUUT" oraz wydawnictwo ciągłe i\1EDELINGEN VAN DE AFDELING VOLKENKUNDE. Bliższych danych o jego działalności brak. T n d i e: Ethnographic and Folk Culture Society, Lucknow. Organem towarzystwa jest czasopismo THE EASTERN ANTHROPOLOGIST, któreg:> redaktorami są D. N. Majumdar i C. von Furer-Maimendorf. I r l a n d i a: Folklore Ireland Society, które wY'daje czasopismo BEALOIDEAS. Bliższych danych o działalności towarzystwa brak. I z l' a e l: I[r:O.el Folklore Society, P.O.B. 314, Tel-Aviv. Czasopismo: YEDA-'AM. Towarzystwo zorganizowało już dotąd dwa kongresy folkloru żydowskiego. Badania towarzystwa obejmują rodzimy folklor żydowski na całym świecie. Sekcja badań literatury ludowej wydaje też osobne, miesięczne komunikaty. Oprócz tero działa w Izraelu koło badaczy żydowskiej sztuki ludowej "Ginza", które zajmuje się zbieraniem materiałów i eksponatów, urządzając ciekawe wystawy (np. kontraktów ślubnych, puszei~ na wonne zioła, lamp chanukowych itp.). J a p o n i a: Thc Japanese Society of Ethnology, 132 Shimohoya, Hoyamachi, Tokyo. Organem towarzystwa jest MINZOKUGAKU-KENKYU, (The Japanese Journal of Ethnology). Krótkie streszczenia angielskie artykułów pozwalają się zorientować, że są one poświęcone etnografii Japonii oraz kulturze ludów egzotycznych, zwłaszcza azjatyckich. Powszechna, niestety regula niepodawania kroniki naukowej w językach obcych nie pozwala na zorien towanie się w formach działalności towarzystwa. J u g o s I a w i a: Etnolosko Drustvo Jugoslavijc, Beograd, Stud. trg. 13, założone zostało przed II wojną światową, a reaktywowane dopiero w 1957 r. 30' �468 Jest to towarzystwo typu akademickiego, zrzeszające 185 członków zwyczajnych i 25 nadzwyczajnych. Członkowie zwyczajni posiadają bierne i czynne prawo wyborcze do władz To\varzystwa i są przeważnie etnografami i pracownikami naukowymi, zaś członkowie nadzwyczajni to studenci i amatorzy, nie korzystający z pełnych praw członkowskich. Przewodniczącym towarzystwa jest prof. Borivoj Drobnjaković. Towarzystwo zamierza rozpocząć wydawanie czasopisma ETNOLOŚKI PREGLED. Oprócz tego istnieje w Beogradzie Savez Folklorista, stowarzyszenie o charakterze bardziej powszechnym, zrzeszające 6 towarzystw folklorystycznych istniejących w poszczególnych republikach jugosłowiańskich. Członkarni tego towarzystwa są przeważnie amatorzy miłośnicy kultury ludow~j Co dwa lata towarzystwo odbywa swój zjazd, a wygłoszone na nim referaty i powzięte uchwały publikowane są w ZBORNIKach towarzystwa. Prezesem tej organizacji jest prof. Vasiljević. M e k s y k: Sociedad Folklorica de Mexico wydaje ANNUARIO DE L.\ SOCIEDAD FOLKLORICA DE MEXICO. Bliższych danych o działalnośd brak. Zgodnie z amerykal1ską terminologią, traktującą etnografię, jako "socill anthropołogy" problemami etnograficznymi zajmuje się prawdopodobnie w Meksyku także Sociedad Mexicana de Antropologia. N i e m c y: Verband der deutschen Vereine fiir Volkskunde jest założonym w r. 1904 stowarzyszeniem niemieckich organizacji i placówek, rozwij,!.jących działalność na polu etnografii. W r. 1937 organizacja ta zrzeszała 180 niemieckich towarzystw, muzeów i nstytutów etnograficznych. Z okazji 50-łecia zrzeszenia ukazała się w r. 1954, w Stuttgarcie publikacja pt. VERBAND DER DEUTSCHEN VEREINE FUR VOLKSKUNDE. Deutsche Gesellschaft fiir Volkerkunde, któregc przewodniczącym był zmarły w r. 1956 sławny etnolog i językoznawca Wi l h elm S ch m idt kontynuuje swoją działalność także na terenie Niemieckiej Republiki Federalnej. Z działiłlności tego stowarzyszenia znane nam są tylko wiadomości o kongresach, organizowanych po wojnie we Frankfurcie (1946). Hamburgu (1947), Moguncji (1949). Także i z działalności dolnoniemieckiego Verband fiir Volks- und Volkerkunde (NRF) znana jest tylko wiadomość o XXIX zgromadzeniu towarzystwa, które odbyło się w Bochum w 1955 r. O Deutsche Gesellschaft fiir Folklor brak również wszelkich danych. Arbeitsgemeinschaft fiir Deutsche Volkskunde, którego organem był" DEUTSCHE VOLKSKUNDE chyba nie kontynuuje swej działalności po wojnie. Warto jednak o niej wspomnieć, gdyż była to specyficzna w swoim rodzaju organizacja, stojąca na usługach partii hitlerowskiej, spełniająca pod pokrywką działalności naukowej funkcje propagandowe. Znaczenie propagandowe i polityczne etnografii zostało tu \vięc wyjątkowo dobrze docenione. O istnieniu i pracach tak aktywnych niegdyś prowincjonalnych 469 towarzystw etnograficznych niemieckich, takich jak towarzystwo lub saskie - brak wszelkich danych. N o r w e g i a: Działa tu Norsk Etnologisk Samfunn, o któreo'o ności brak bliższych danych. '=' heski'?, działal- Nie wiadomo, czy kontynuuje obecnie swoją działalność Norsk Folkeminnelag, s~owarzyszenie utworzone przy Instytucie Badań Tradycji Ludowych. ktore publIkowało serie wydawnictw folklorystycznych. .N ow a ~ e J. a n d i a: Polynesian Society. Wellington, stowarzyszenie zaJmujące SIę problemami etnografii Polinezji, wydaje JOURNAL OF THE POLYNESIAN SOCIETY. Bliższych danych o działalności brak. P e r u: Działa tu powstałe ok. r. 1953-4 Sociedad Peruana de :Folklore. Cuzco, którego organami są ARCHIVOS PERUANOS DE FOLKLORE oraz BULETIN. Ma ono na celu systematyczne badanie wszelkich przejawów folkloru, zrzeszenie wszystkich, pracujących nad tymi zagadnieniami na terenie kraju oraz koordynację i organizację badań. p o r t u g a l i a: Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia" któlego organem są TRABALHOS DE ANTROPOLOGIA E ETNOLOGIA. Lharakt.er .czasopisma pozwala przypuszczać, że jest to towarzystwo typu ctkademlcluego. Brak w nim wszelkich wiadomości o sprawach organiLacyjnych. R u m II n i a: Cercul de Studii Folklorice, O pracy towarzystwa wszelkich danych brak. Bucuresti 5, str. Titus 27. S t a n y Z j e d n o c z o n e A. P.: American Ethnological Soeiety, Hunt:r College, 695 Park Avenue, New York 21, N.Y. Towarzystwo zajmuje ~lę ca.łokształt.em zagadnień etnograficznych i etnologicznych. Wydaje wydawmctwa CIągłe: MONOGRAPHS OF AMERICAN ETHNOLOGICAL SOCIETY oraz PUBLICATIONS OF AMERICAN ETHNOLOGICAL SO. CIETY. W r. 1956 towarzystwo liczyło 433 członków, w tym 12 dożywotnich, 364 zwyczajnych i 57 studentów. Prezesem towarzystwa jest Dorothy L.Kern. . American Folklore Society, Philadelphia, którego organem jest JOURNAL OF AMERICAN FOLKLORE zajmuje się badaniami folkloru na terenie całych Stanów Zjednoczonych oraz publikuje prace, dotyczące zagadnień folkloru innych krajów, z całego świata. Towarzystwo grupuje raczej specjalist6w-pracowników naukowych, ale równocześnie koordynuje w pewnym stopniu działalność naukowa i popularyzacyjną regionalnych towarzystw etnograficznych w poszczególnych stanach, jak np. Texas Folklore Society, North Carolina Folklore Society, Colorado Folklore Society, New Mexico Folklore Society, które również posiadają nieraz własne wvdawnictwa, organizują wykłady naukowe oraz takie imprezy, jak pokazy t~ńców ludowych, koncerty muzyki ludowej, wystawy itp. Zgodnie z amerykańską terminologią zagadnieniami etnograficznymi zajmuje się American Anthropological Association, 450, Ahnaip Street �471 47lJ dowych. Działalność ta ma na celu nie tylko dokumentację naukową ale i opiekc; nael jednym z ważnych elementów turystycznej atrakcyjności kraju. S z \'7 (; C j a: Jest to kraj chyba najbardziej masowego ruchu stowarzyszeh etnograficznych, mimo, że niektóre z nich powstały stosunkowo niedawno. HllOlogiska Sallskapet powst&ło w r. 1931 przy Muzeum Nordyckim w Sztokholmie. Przewodniczącym jest S i g U l' d E r i x a n. Skupia ono nie tylko pracowników naukowych i studentów, lecz wszystkich miłośników kultury ludowej. Przy tymże muzeum istnieje też Forcningen for svensk kulturhistoria zajmujące się wogóle historią kultury szwedzkiej. Towarzystwa te prowadzą z pomocą swych członków zorganizowane akcje naukowo-dokumentacyjne, a naj ciekawsze materiały zebrane przez korespondentów p\'tblikuje Muzeum Nordyckie w specjalnym powielanym wydawnictwie MEDDELANDEN FR.AN ETNOLOGISKA UNDERSOKNINGEl': (Komunikaty z badań etnologicznych). Ożywioną działalność rozwija również założone w 1'. 1943 Samfundet fOr svensk folklivsforskning, działające przy Instytucie Etnograficznym. Wydaje ono czasopisma naukowe LAOS, FOLK LIV oraz LIV OCH FOLKKULTUR, współpracuje z innymi instytucjami etnograficznymi przy badaniach dla Szwedzkiego Atlasu Etnograficznego. W Goteborgu działa zachodnioszwedzkie Vastsvenska ł'olkeminnesforeningen, o charakterze częściowo regionalnym, które prowadzi bogate Zechodnioszwedzkie Archiwum Etnograficzne (liczyło ono w roku 1937 ok. 140000 pozycji) 4. Oprócz poprzednio wymienionych działają jeszcze w Szwecji masowe stowarzyszenia Hembygdsforening (125 000 członków!) i Hembygdsforbund, które mają na celu ochronę rodzimej kultury ludowej i jej zabytków. W i e l k a B l' Y t a n i a: The Folk-Lore Society, clo Royal Anthopological Institute, 21 Bedford Square, London WC I, którego organ, FOLKLORE zamieszcza oprócz artykułów sprawozdania organizacyjne oraz krótkie notatki materiałowe (np. sam zapis przysłowia, lub opis zwyczaju ludowego) z całego świata ze szczególnym uwzględnieniem Wielkiej Brytanii i kolonii. English Folk Dance and Song Society, Regent's Park road 2, London NW 1. Wydaje ono JOURNAL OF THE ENGLISH FOLK DANCE AND SONG SOCIETY. Bliższych danych o jego działalności brak. Scottish Anthropological and Folklore Society, Edinbourgh, które wydaje PROCEEDENGS OF SCOTTISH ANTHROPOLOGICAL AND FOLKLORE SOCIETY. Jest to towarzystwo typu akademickiego o profilu regionalnym. Działalność jego obejmuje głównie urządzanie posiedzeń naukowych z referatami, które są następnie publikowane w czasopiśmie towarzystwa. Czasami towarzystwo ;lrządza imprezy w rodzaju Festiwalu Muzyki i Tańca Ludowego, połączonego z koncertem muzyki ludowej i balem, na którym tańczono stare tańce szkockie (r. 1948). W r. 1955 towarzystwo liczyło H7 Menasha, Wisconsin. Organem jego jest AMERICAN ANTHROPOLOGIST, gdzie zamieszczane są także rozprawy z zakresu "social anthropology" Niezwykle żywo redagowanym organem informacyjnym jest powielany BULLETIN OF AMERICAN ANTHROPOLOGICAL ASSOCIATION, zawierający kronikę naukową i organizacyjną, wzmianki o wszelkich zmianach personalnych w antropologicznych i pokrewnych instytucjach naukowych, a nawet ogłoszenia o poszukiwaniu pracy przez pracowników naukowych, o wolnych stanowiskach oraz o sprzedaży i zamianie księgozbiorów naukowych. Niedawno, bo na 54. dorocznym zjeżdzie American Anthropological Association w r. 1955 powstało osobne Society for Ethno-Musicology. Ma ono wydawać ETHNO-MUSICOLOGY NEWSLETTER. Przewodniczącym tego stowarzyszenia jest Willard Rhodes, wiceprzewodniczącym Mieczysław Koliński. S z waj c a l' i a: Schweizerische Gesellschaft fiir Anthropologie und :Ethnologie, Anthropologisches Institutder Uniwersitat, Sempersteig 3, Zurich 1, organ: BULLETIN DER SCHWEIZERISCHEN GESELLSCHAFT FUR ANTHROPOLOGIE UND ETHNOLOGIE. Jest to towarzystwo typu akademickiego ograniczające swą działalność do posiedzeń naukowych i prowadzenia wydawnictwa, dzi3łające w ramach Schweizerische Naturforschende Gesellschaft. W r. 1945 liczyło ono 82 członków. Schweizerische Gesellschaft fiir Vo1kskunde, Basel Augustinergasse 19 rozwija natomiast wszechstronną i ożywioną działalność. Wydaje ono SCHWEIZERISCHES ARCHIV FUR VOLKSKUNDE oraz czasopismo popularnonaukowe SCHWEIZER VOLKSKUNDE. Pierwsze z nich zawiera rozprawy naukowe, systematycznie prowadzony dział omówień bieżącej literatury etnograficznej w wygodnym układzie problemowym (a więc w rozdziałach, zatytułowanych np. "pasterstwo", "narzędzia rolnicze" itp.) oraz kronikę odczytów i zebrań naukowych. Drugie publikuje materiały. t1l1kiety, omawia badania i sprawy organizacyjne, przyznaje nagrody za działalność naukową, prowadzi dział pytań i odpowiedzi. Towarzystwo prowadzi prace nad Szwajcarskim Atlasem Etnograficznym, w dużej mierze w oparciu o własną sieć korespondentów terenowych. Z ramienia towarzystwa działa szwajcarski Volkskundlisches Institut, który prowadzi zakrojone na szeroką skalę badania nad budownictwem ludowym, posiada ogromne archiwum pieśni ludowych i obficie zaopatrzoną bibliotekę. W r. 1945 towarzy~(wo liczyło 740 członków. Oprócz tego istnieje GeographischEthnographische Gesellschaft, Zahringerstrasse 6, Zurich 1, które wydaje GEOGRAPHICA HELVETICA i SCHWEIZERISCHE ZEITSCHRIFT FUR. LANDER- UND VOLKER.KUNDE (wydawane również w wersji francuskiej i włoskiej). Schweizerischc Trachtenvcrein na koniec jest stowarzyszeniem, którego celem jest zbieranie i podtrzymywanie tradycji szwajcarskich strojów lu- • Folk 6 r. 1937 nr 2 sir. 206. �473 472 członków. Na terenie "'';ielkiej Brytanii działa również Gypsy-Lore Society poś\'iięcone badaniom nad folklorem cygarlskim. Posiada ono czasopismo .JOURNAL OF THE GYPSY-LORE SOCIETY. W ę g l' y: Magyar Nćprajzi Tarsasag, Budapest VIII, Kanyves Kalman karut 40. Organem towarzystwa jest ETHNOGRAPHIA. Prowadzi ono prace naukowobadawcze i popularyzacyjne w sekcjach: folklorystycznej, etnograficznej i kultury materialnej, współpracując ściśle z muzeami i innymi instytucjami etnograficznymi. W ł o c h y: Societa di Etnografia Italiana, Palazzo Firenze, Roma, prowadzi ożywioną i wszechstronną działalność. Organem towarzystwa jest czasopismo LARES. Podległą towarzystwu instytucją jest ,Centro per la documentazione e la difcsa deI folklore italiano'. Owocem zorganizowanej akcji jest m. in. seria dwudziestu etnograficznych monografii włoskiego budownictwa ludowego w poszczególnych prowincjach. LARES zamieszczają oprócz artykułów naukowych i recenzji także kronikę naukową i krótkie, informacyjne notatki żródłowe. Towarzystwo ma również duże zasługi na polu organizowania krajowej i międzynarodowej współpracy etnografów; urządza szereg informacyjnych konferencji i kongresów. Societa Romana di Antropologia, które wydawało czasopismo RIVISTA Dl ANTROPOLOGIA, zajmujące się również problemami etnograficznymi przekształcone zOiStalo w r. 1937 w Instituto Italiano di Antropologia. Z. S. R R: O Obscestve Ljubitclej Estetstvoznanija, Antropologii i Etnografii, które wydawało MEMUARY ETNOGRAF1CESKOGO OTDELA OBŚCESTVA LJUBITELEJ ESTETSTVOZNANIJA, ANTROPOLOGII I ETNOGRAFII nie ma żadnych wiadomości i prawdopodobnie już oddawna nie istnieje. Ostatnie znane zeszyty czasopisma pochodzące z r. 1925. Sekretarzem naukowym towarzystwa był wtedy Wł. Bogdanov. Dymit!' I{randżalow Z DYSKUSJI "KARPACKIEJ" PRZEPROWADZONEJ PODCZAS XXXI WALNEGO ZGROMADZENIA PTL WE WRZEŚNIU 1956 R W ZAKOPANEM Szanowni Słuchacze Serdecznie dziękuję za to, że poza programem zjazdu w referacie dodatkowym umożliwiono mi przedstawienie niektórych wyników moich badań dotyczących w p ł y w ó W l' U m u ń s k i c h w K a l' p a t a c h, głównie wpływów językowych. Zwracałem uwagę także na inne strony życia w Karpatach oraz na pozostałe argumenty teorii rumuńskiej, które teraz pomijam. , I W czasie swych kilkuletnich badań (1933-38) skupiłem się głównie na zagadnieniu Wołoszczyzny :Y1orawskiej C\Ioravske Vałasko). Ale kwestię wpłvwów rumuńskich na tereny Wołoszczyzny Morawskiej badałem w lamach szerszego problemu wpływów rumUl1skich w całych Karpc;tach. Bardzo dużo badanego materiału sprawdzałem na miejscu w czasie wyciecz-ck letnich i żałuję, że mogłem to uczynić tylko na terenach leżących na południowych zboczach Karpat. Co się tyczy pozostałych aspekt6w życia, punktem wyjścia była tu dla mnie literatura. Pracowałem jako historyk i przy pomocy materiału językowego i etnograficznego starałem się przyczynić do wyjaśnienia kwestii podstawowej, czy naród rumuński w Basenie Karpackim na północ od Dunaju jest elementem pierwotnym, czy też przeniósł się tu z Półwyspu Bałkańskiego. Wyniki moje potwierdziły wnioski znanego uczonego rumuńskiego Aleksandra P h i l i p p i d e g o w jego dwutomowym dziele Pochodzenie Rumunów co do tego, że naród rumuński przesiedlił się z Półwyspu Bałkal'1skiego na tereny na północ od Dunaju po VII w. n. e. Wyniki mych badań nad zagadnieniem wpływów rumuńskich w Karpatach wyszły drukiem już w 1938 r. w książce p.t. Wpływy rumuńskie w Karpatach ze szczególnym uwzględnieniem Wołoszczyzny Morawskiej, którą wydał Instytut Słowiański w Pradze, a która oprócz obszernego streszcz,)nia rumuńskiego i francuskiego zawiera szczegółową analizę teorii o pochodzeniu narodu rumuńskiego, krytyczną anałizę poglądów o Wołochach na Morawach i w Karpatach w ogółe, bardzo szczegółową analizę wyrazów które uważano za wyrazy rumuńskiego pochodzenia, wnioski ogólne i SZC,lCgóło\ve indeksy (przeszło 650 str.). W rozbiorze krytycznym studiów i poglądów analizowałem przyczynki przeszło 30 autorów. Między nimi byli Fr. Miklosich, Fr. Bartosz, L. MaJ.i·nowski, Fr. Pastrnek, J. L. Picz, T. Burada, Vincenc Prasek, J. Szkultety, Józef Valek, L. Sawicki, M. Wędkiewicz, K. Kadlec, N. Jorga, L Nistor, N. Draganu, Gr. Nandrisz, A. Kavuljak, L Kniezsa i inni. W rozbiorze krytycznym wyrazów poddałem analizie przeszło tysiąc wyrazów, które różni autorzy uważali za wyrazy pochodzenia rumuńskie:;o dla całych Karpat lub dla którejś ich części. Już przy analizie literatury wyełiminowałem przeszło 500 wyrazów, które z wpływami rumurlskimi w Karpatach nie miały nic wspólnego, były przytaczane przez różnych autorów tylko mimochodem, bez dokładnej znajomości rzeczy, a które jednak budziły wrażenie jakiegoś masowego wpływu języka rumuńskiego w Karpatach Zachodnich. Dałszych mniej więcej 500 wyraz6w przeanalizowałem w porządku alfabetycznym. Większość z ni8h odrzuciłem również, dlatego że b:;ły to wyrazy innego nieromańskiego pochodzenia i nie można było w nich się dopatrzeć nawet rumul'1skieg·') pośrednictwa, że były przeniesione i szerzone przez etniczny żywioł rumuński, jak to w niektórych wypadkach rzeczywiście miało miejsce. Przy tej pracy stwierdziłem ogółnie, że badacze rumuńscy, którzy re- �474 475 prezentowali teorię o rumuńskim pochodzeniu Wolochów i',Torawskich nic znali ani języka czeskiego, ani słowackiego, ani polskiego, a prawdopodobnie także ukraińskiego. Z drugiej strony o badaczach pochodzenia słowiańskiego trzeba powiedzieć, że nie znali języka rumuńskiego, w sensie rozwoju historycznego tego języka. Jedynie Wędziewicz był romanistą, ale widać z jego studium, że zagadnieniem tym nie zajmował się tak doJ<;ładnie, jako ono wymagało. Bardzo wielu badaczy, jak np. FT. Bartosz, a przerJe wszystkim jeden z najbardziej zasłużonych, Józef Valek, nie znali języka rumuńskiego w ogóle, brali wszystko z drugiej ręki albo postępowali w te:1 SPOSÓD, że podawali jako wyrazy rumuńskiego pochodzenia takie wyra.':y i nazwy miejscowe, które nie były wyraźnie słowiańskiego pochodzenia. O naiwności z jaką traktowano studium tych kwestii w ogóle świadczy fakt, że np. Józef Valek pomagał sobie słownikiem kieszonkowym rumurlsko-niemieckim. Wyniki analizy wyrazów i nazw miejscowych, podawanych jako pierwiastki rumuńskiego pochodzp.nia są w mej książce oprącowane statystycznie w jednej z końcowych części, którą Państwu przeczytam. Opuszczę jednak zbyt długie spisy wyrazów albo nazw miejscowych. Jest to rozdział statystyki "Wyniki rozbioru słów". Zanim przytoczę wyniki tego rozdziału - a będą one polegać przeważnie na liczbach - muszę wspomnieć, że liczby i statystyki w tej analizie materiału językowego tudzież materiału żywego, niestałego, nie mają wartości absolutnej; tego nikt nie może żądać i oczekiwać, jeżeli chce rzeczy dobrze zrozumieć. Z drugiej jednak strony nie można powiedzieć, że "ą bezwartościowe, gdyż nie chodzi tu o jakieś igranie z nimi, jak to napewne chciał zahaczyć Valek w analizie krytycznej swej pracy (str. 127, uw.). W tej dziedzinie musimy mówić ostrożnie, a jeśli tylko liczby mają nam na te sprawy rzycić więcej światła, to nie mamy powodu, abyśmy tę pomoc odrzucali. Wyrazy nie są wielkościami ani arytmetycznymi, ani innymi dokładnie wymiernymi, ale z grubsza policzyć je można na pewno, zwłaszcza jeśli chodzi o liczbę nie wielką, tylko o kilka set wyrazów. Statystyki wyrazów, które podałem z materiału Valka, a zwłaszcza te które przytoczę tutaj, mają z konieczności wartość względną. O wszystkich wyrazach nie możemy się wypowiadać z całkowitą pewnością, z jaką byśmy chcieli i jaką można operować w dziedzinach, gdzie liczby, że tak powiem, są chlebem powszechnym. Ale mimo tej ogólnej względności statystyki liczby mogą nam tu wyznaczyć o wiele pewniej granicę badanego przedmiotu i zmniejszyć poniekąd zamęt, który przeważnie wprowadza zwyczajna argumentacja słowa i domysły. 1V ogóle nie należą, są częśclou;o nie jasne i nieznane, o nich pou;iedzieć, że 2 .żywio/em rumuńskim możemy które liczby na wyrazów pewno nie tu przytoczonych są rHnwńskiego nic razie wsr-ó!- 1. 2. 3. 4. ,S. 6. 7. 8. 9 10. Albim (ukr. miejscowe) Ancifora (wol. miejscowe) Beskid Fereszczyna (ukr. miejsce we) Ferecyna (ukr., pol., sloe., wol.) Hucul Katune (słc. miejscowe) Kihola-Bihola (ukr. miejscow,,) Klywa (ukr. miejscowe) Kobura (ukr. miejscowe) Pian ula (ukr. miejscowe) 12. Prejda -owaty (ukr.) 13. Solagan (ukr. miejscowe) H. Stryszoru (ukr. miejscowe) 15. Szebela (ukr. miejscowe) 16. Tatry 17. Toranko (ukr.) 18. Trojan 19. Lułki (ukr.) 11. II. Dalej musimy oddzielić u;yrazy onomato;:eiczne 1. ber-bir 2. ci, kledzi 3. ciora 4. flondra jak: i bez etymologii, 5. cundra- szu dra 6. curka-surka ,. eza. III. Wyrazy w zasa.dzie o nieruJnuńskie wyłącza nadzwycza.j pośrednictu;o wielkim rozprzestrzenieniu, co rUTJ1Uliski.e: 1. buzdugan (tureckie) 2. caber (ogólnosłow) 3. formafirma (łac.) 'i. guna-houne (łac., og.-slow.) IV. Następnie dzenia trzeba rosyjskiego rumuńskich usunąć albo na języki u;yrazy, ukraińskiego słowiańskie które w języku rumuńskim i oczywiście nie należą w Karpatach. Są to: baj barak (ukr., ros.) 2. halahan-galagan (ukr.) 3. huska (ukr., pol.) 4. kaus-kawusz (ukr., pol., ros. lit.) 5. kłebana 6. mizdra 7. tobiłka 1. (kr.) (ukr., (ukr., są pocho- do wpływów ros.) pol.) V. odrzucone: Z ogólnej wyrazy, nie mają nego: I. Wyrazy ale w każdym musimy najpierw pochodzenia, do wyłączyć pasterstw'1 RumU1iskie wyrazy Aby sprawdzić najpierw z dalszej pospolite i nazu;y miejscowe w języku ukraińskim: wyrazy pochodzenia rumuńskiego na Morawach, trzeba liczby wyrazów odzielić u;yrazy na pewno rumu)iskie~/o �477 476 pochodzenia, Wyrazy teystępujące rumuńskie języku te w języku ukTClińskim, polskim można podzielić ukraińskim i slowackim. na 6 grup, a mia- 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. WyrGzy rumuńskie, arawona bostan buna bunika doga dżyngaszlywyj fortuna B. Wyrazy rumuńskie 1. butuki 2. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. rumu7'l.skie blynda błyndyj bowhar bowharka cara fłekew fołos,-yty fudulia Wyrazy 9. 10. 11. 12. 13. 14. tylko u Ukraińców kamata karcura katusza kłaka kodasz kokona łok 9. 12 13. 14. 15. 16. rumuńskie rumuńskie 12. 13. 14. 15. śa 17. 20. sembryła 6. spindz Ukrai1~ców i Hucu/ów: piżma pomana 19. putera 20. samanaty 2l. saraka 22. szkam 23 tarkatyj 24. t jar 25. 17. 18. bukowińskich Ukraińców mosza 3. bukowińskich na zgarda Pokucill." szwara Ukraińców i w Haliczu: adzymka F. Wyrazy rumuńskie, występujące prawdopodobnie ukraińszczyzny, a zwlaszcza karpackiej. Wyrazy te można jeszcze podzielić a) nazwy miejscowe b) wyrazy pospolite na terenie c a I ej na: a) Wyłącznie jako n a z w y m i e j s c o wena terenie szanej ukraińsko-rumuńskiej, ale przeważnie \v pobliżu wościcwych rumuńsko-ukraińskich, występują: 1. Akryszory 2. Ardżeluczna 16 18. 5 genzura harmasar hergew kamanak kapestra kiptar lew małaj w języku 10. 11. 19 bukolL'ińskich w języku 2. na Bukowinie: moszul muszia 17. part' 18. rezesz 19. stempyraty 20. szopra 21. wenit 15. ; 6. u Hucu/óte: w języku 10. 11. 1. kondury E. 8. tylko czokan 4. handżuga czembor D. Wyrazy teystęy,ujące 3. C. Wyrazy 1. 8. 9. nowicie: A. 7. 3. Arszica (kilkakrotnl0) 4. Baltagul o ludności miegranic narodo- 5. Brebeneskul 6. Breskul Brustur Czerbul Dragulec Faszory Karatura Karatul Kuratulec Łedeskul Leurda Lunga Negrowa Niagryn Niagrowo Pekura 21. Petranka 22. Petros 23. Pietros 24. Pietrosul 25. Pietrikiw 26. Petrykalnyj 27. Petr.iczil 28. Petrosa 29. Pikul-Pikunj Pikuj (kilkakrotnie) 30. Pinu 31. Raduł 32. Raduskul ~3. Ruszor 34. 3,j. 36 37 38. 39. 40. 41. 42. ~3. 44 45. 46. 47 Rotundul Latundur Sekatura (trzy razy) Seketura Strymba Stremba Strimba (dwa razy) Szeszul Szeszory Tejt;sz Turkul Turkulec Tusul (trzy razy) Waskul Obok tych nazw już analizowanych istnieją na granicach narodowościowych rumuńsko-ukraińskich, w ogóle na terenach na południe od Karpat, ale szczególnie w Marmoroszy, liczne jeszcze n a z w y m i e j s c o w e, osad. wód itd. rumuńskiego pochodzenia. Zebrane zostały pośród nazw miejscowych, publikowanych u Petrova, "Nazvy". Ponieważ jednak książka ta zawiera materiał całkiem prymitywny, bez jakiegokolwiek opracowania, przeto dla naszych celów kierować się nią nie można. Dlatego też dalej cytować będę na pierwszym miejscu Dragana Romanii, który nazwy te wyciągnął z książki Petrowa, tylko naturalnie opuszczam wszystko, co według mego zdania na pewno nie jest rumuńskiego pochodzenia, a przytoczę tylko takie nazwy, które bezspornie są pochodzenia rumuńskiego. Jednocześnie zwracam uwagę, że nie można tu liczyć na dokładność liczbową, gdyż często się te nazwy tylko na pozór powtarzają, zwłaszcza kiedy ta sama nazwa miejscowa została zapisana na dwóch albo i więc<?j sąsiednich miejscowościach, jak to często miało miejsce w zbiorze Petrova "Nazvy". Najmniej jest tych nazw, co prawda, na terenach najbardziej odległych od terytorium rumuńskiego. Tak więc w dawnym ok r ę g u u Ż s k i m nazw na pewno rumuńSKiego nochcdzenia (obok nazw pochodzących od wyrazów pospolitych rumuńskiego albo wołoskiego pochodzenia w Karpatach, jak Kiczery, Magury, Manczuly, ~Irliny, Koliba i osobliwych, jak Podyszur, Pyd Korastavicij) jest tylko kilka: 1. Lokszor (Draganu Romanii 367, Petrov Nauy 60, miejscowość Luta;. 2. Roszkańa (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 66, Volosjanka). 3. Skereszora (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 65, Turica). 4. Stinka (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 62, Podharode). 5. Stinky (Draganu Romanii 367, Petrov Nazvy 59, Huta Polonia). �479 Więcej jest ich poniekąd w dawnym okręgu b e l' e Ż s kim. Przytaczam nazwy: Fry~zinet, Frysenet albo Frysinet Kodiszera albo Kodoszera, Kodroszory, Rapid, Stremtura, Stramtura, Temnatik. Co do pozostałych szczegółów, dotyczących tych nazw, to trzeba zajrzeć do mej książki na str. 434. Najwięcej nazw miejscowego rumuńskiego pochodzenia jest naturalnie w dawnym o krę g u m a l' m a l' o s k i m; w książce na str. 434-438 przytaczam 101 nazw miejscowych, które tu ze względu na brak czasu pomijam. b) Wyrazy w języku 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16 17. 18. 19. pospolite ukraińskim alticja aret'y babana bajur balmusz balta bałyga barza baśka batałew benket bredulec brendusza bukata burdej cynkakora czukurlyj dibie dżigeraj na pewno rU7ilU1iskiego pochodzenia, jako echo kontaktów lestwem polskim: 1. GALBlN, 21. 22. 23. 24. /.5. 26. 27 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 3'1. 38. na~wa monety który 1. bucior, 2. multan, występujqce 3. Pyczor, 39. 40 41 42. 43. 44. 4.5. <1-6. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. ~5. 56. ływada mageran maj menzera nana~zko peskar porńala prażyna proskura ramaszyća rosza sap, -aty, -atol' spuza trandafylj, -fyra tryfoj, -folj turma tuszyra, -yryty wakar należy polska do wyrazu VII. Takich literackie, pochodzenia występujące i kró- jeżdziec, rajtar w Cieszyńskiem, nazwa miejscowa muntean wyraz rodzimego pochodzenia pochodzenia polskiego w Cieszyń- skiem. VIII. Wyrazy pochodzenia rumuitskiego, występujqce Wyrazów rumuńskiego pochodzenia, ku słowackim, nie ma w ogóle. tytko w języku które by występowały s!owackim: tylko w języ- Odrzuciłem: 1. Batiz, gdyż mówić o jego rumuńskim pochodzeniu jest rzeczą ryzykowną ze względu na brak obiektywnych podstaw. 2. Czadca, rodzima nazwa nader miejscowa, który choć jest może pochodzenia rumUllskiego, na pewno przyjęty od Węgrów i wreszcie 3. ficur, to jednak jest 4. vakarka, który jest bardzo wątpliwy, jeśli chodzi o jego rumuńskie pochodzenie, a gdyby nawet zgodzić się na takie przypuszczenie, to jednak jego szczególna i niezrozumiała ewolucja semantyczna szła na pewno dalszą drogą, poprzez język ukraiński, w którym wyraz ten z czasem wyszedł z użycia (chociaż zachował·o się tam wakaT). IX. Oprócz przytoczonych nazw miej~cowych i wyrazów pospolitych rumUllskiego pochodzenia, występujących w języku ukraińskim, w załączonej literaturze podałem jeszcze szereg dalszych, które byłem zmuszony odrzucić z różnych pcwodów. Są to albo wyrazy obce lub rodzime, mylnie wywodzone z języka rumuńskiego, albo też wyrazy onomatopeiczne lub bez etymologii i wyrazy wątpliwe, wszystkie jednak nierumuńskiego pochodzenia. Ogółem jest tu 18 nazw miejscowych i 48 wyrazów pospolitych, przytoczonych w książce na str. 439, których tu wyliczać nie będę. rumuńskiego rumuńskimi putyra rumuńskiego VI. Wyrazy księstwami 2. KAŁARASZ, forma nazwisko 4. Czantoryja, dzermała facernyj fijn ilutur frika fruntasz gard- hard gogoman gros kałusz kapusz karausza koda kokosz konara konfitury korkobeć kurmej kyrża między Odrzuciłem są następujące: 20. historycznych tytko w polszczyźnie: wyrazów je~t mało. Są to najprawdcpodobniej tylko wyrazy gdyż występują wyłącznie w dziełach z minionych stuleci i to Wyrazy rumuńskie Dalej z ogólnej razy rumuńskiego i polskiemu: 1. BUNZ BUDZ 2. BYSZYHA 3. CARYNA wspóLne językowi ukraińskiemu liczby analizowanych wyrazów pochodzenia, które są wspólne 4. FALCZA 5. GYRŁYGA 6. MACZUGA i polskiemu: trzeba wyodrębnić wyjęzykowi ukraińskiemu URMA ~] ŻEREP 7. Odrzucilem tu 32 wyrazy, Idóre mylnie w.y\vodzono z języka rumui'iskiego; niektóre z nich są wyrazami onomatopeicznymi, inne znów wyrazami bez etymologii, jeszcze inne należą do wyrazów wątpliwych. Przytoczyłem je w książce na str. 441. �X. Wyrazy rumuńskie, wspólne językowi Znalazłem tylko: l. DZAMA, 2. KRACZUN (tylko na terenie Słowacji ców) 3. PRASZITBA (od ukr. praszuwaty). Odrzuciłem 1. jako wyrazy, i slowackiemu: ukroiYlskiemu wschodniej, które nie są pochodzenia widocznie od Ukrail1- rumul'1skiego: beteha, 2. czapasz, wyraz 3. tokmyty pochodzenia węgierskiego i śa, tokma, ukrair.skie" tylko na terenie ~cowa ~ która w wypadku, gdyby była poprawna, wymagałaby bezwzględnie rumuńskiego pośrednictwa i byłaby bezspornym dowodem tego, że Rumuni przynajmniej w tym punkcie w najbardziej na zachód wysuniętej części Karpat byli rzeczywiście - jest nader wątpliwa, a wszystki8 inne okoliczności zewnętrzne są zdecydowanie przeciw jej rumuńskiemu pochodzeniu. Zresztą trzeba odrzucić i dalsze wyrazy, na które wskazywali różni ba.dacze jako na wyrazy pochodzenia rumuńskiego, w toku analizy wykazałem, że ich twierdzenia są błędne. Słowacji Wschodniej. 2. XI. WyTCIzy rumuńskie wspólne językowi ukTCIiYlskiemu, polskiemu i sławuc- kiemu. 1. DZER 2. FREMBIJA 3. MAlVIAŁYGA 4. lVIINCZOŁ 5. PLAJ (tylko na terenie Słowacji Wschodniej). Odrzuciłem 18 wyrazów rodzimego albo occego, ale nierumuńskiego pochodzenia, wyrazy bez etymologii i wątpliwe. W książce przytaczam je na str. 442. XII. Wyrazy Wyrazów nie rumuńskie, na pewno Woloszczyzny występujące tyLko na. terenie rumuYlskiego Morawskiej Są tu bądź to wyrazy pochodzenia Wołoszczyzny występujących Morawskiej. tylko na tert'.- nie ma w ogóle. Ze względu na postać czysto fonetyczną można by brać pod uwagę nazwę PEST ALAK, góra w Ostrawicy, która nie znajduje się nawet na terenie Wołoszczyzny Mor., tylko w Cieszyńskiem. W takiej izolacji rumuńskie pochodzenie tej nazwy miejscowej wydaje mi się wręcz nieprawdopodobne, a jej znaczenie (po rumuńsku "na drugiej stronie jeziora") zupełnie nie do przyjęcia. Nazwa mogła powstać chyba jedynie po wybudowaniu rezerwuaru na rzece Białej. Miejscowy historyk wykonałby bardzo pożyteczną pracę, gdyby stwierdził, kiedy wspomniany rezerwuar wodny został wybudowany i jacy mieszkal'1cy żyli wówczas w tej okolicy. Osobiście mam wiele wątpliwości co do rumuńskiego pochodzenia tego wyrazu, który ani dziś, ani w niedawnej przeszłości nie istniał, gdyż nie występuje ona ani na mapach Wojskowego Instytutu Geograficznego Czechosłowacji, ani też na mapach turystycznych, a osobiście stwierdziłem, że i wśród ludu nie jest znany. Jeżeli zaś przypuścimy, że był znany w czasach dawniejszych, to musimy wiedzieć dokładnie, kiedy i gdzie się ta nazwa pojawiła, czy dane żródło jest dostatecznie pewne, czy odczytanie i zapis są właściwe i czy nie chodzi tu o zniekształcenie jakiejś innej nazwy, której sam nie mogę si~ dopatrzyć. Wobec takich niejasnych okoliczności ta jedyna nazwa miej- pochodzenia ~1~batryn Brumov scowa) (n. miej- bądź też u:yrazy po prostu bajt, baj tek 9. Bojatin, Bojatinka (miejscowe) 8. albo wyrazy 14. obcego, łak 7. Vakovna niejasne gasat' miskujes 15. (n. miej- 12. 13. muńka vrzuła jak: wątpliwe, frółka 6. jak: rodzime, 10. 11. jak: ale nierumuńskiego, drak 4. gury 5. kadańa 3. uvijat'śe Nazwy miejscowe 16. Batrna (dwukrotnie) i 17. Batrnka (dwukrotnie) są naj prawdopodobniej formacjami rodzimymi. 18. Bolt jest nazwiskiem i wcale nie musi mieć związku z wyrazem słowiańskim, który narzeczowo występuje w Siedmiogrodzie tylko jako wyraz pospolity i wreszcie 19. usna uzna w postaci Uzgruń może przypominać nazwę tureckiego plemienia Uzów, a co do skrótów us-, jak przytaczał Valek, to nie mamy pewności, czy na prawdę chodzi o ten wyraz. Krótko mówiąc, przytoczonych wyrazó",T nie można uważać za wyrazy na pewno rumul'1skiego pochodzenia i dlatego je odrzucam. Odrzuciłem dalej wyrazy wspólne wołosko-słowackie: są tylko dwa: ostec i terigat', które są rodzime. Wyrazów rumuńskiego pochodzenia, wspólnych rawach i narzeczom słowackim nie znalazłem; nie znaLazłem na Morawach również i diaLektom takich wyrazów, które tylko byłyby Wołochom wspóLne na Mo- Wołochom polskim. Natomiast jedyny wyraz wołoski pukrysza i ukraiński bokrejda jest pochodzenia węgierskiego. Dalszy wyraz wspólny z językiem ukraińskim, to tylko ukraińska forma hrun, która wskazuje na pewno na element narodowościowo ukraiński i wschodniosłowacki na terenie Wołoszczyzny Morawskiej. J1 "Lud", t. XLV �482 483 Wyrazy kom na pewno i Ukraińcom nie rumuńskiego pochodzenia, gdyż musiałem istnieja" wspó~~e Wo!ochom, Pola:· odrzuclc: 1. Czerdak jako wyraz turecki 2. geverec i 3. spina (częste i miejscowe), jako wyrazy pierw!>Ze greckiego, a drugie łacińskiego pochodzenia oraz 4. Lopuszna (n. miejscowa, jest to wyraz naj prawdopodobniej pochodzenia ukraińskiego) Wyrazy wspólne wołosko-slouacko-ukraińskie tylko dwa: 1. DEI\UKAT - ZMENDYKATY Odrzuciłem: 1. krivak, jako wyraz rodzimy pochodzenia 2. GAHURA i 2 hajs, Dalej nie istniej ą wyrazy na pewno byłyby wspólne Wołochom na Morawach, mu, gdyż musiałem odrzucić: jako GAURA - wyraz GAURA węgierski rumuńskiego językowt są rumuńskiego P.ochodzenia, polsktemu t kt~re slowackw- Obecnie muszę wyraźnie na pewno zwrócić uwagę, rumuńskiego że największą pochodzenia sta~.o~ia, część sklad~wC{ wyrazy wsr;ol;te, tj. wyrazy sięgające od Ukramc~w poprzez p~lakow i Słowaków aż na Morawy. Jest ich, co prawda, takze mało, ale JednClk więcej niż dotąd przytoczonych: 1"1. PODISZAR 1. BRYNDZA 10. KOMARNIK 18. REDYKAT 2. CAP 11. KURASTVA-KU19. RUMIGAT 3. CAREK LASTRA ::'0. SIUTY - SZUTY 4. CZUTORA 12. KURNOTA CZUTY 5. FUJARA 13. LAJA 21. STRUNGA 6. GLAGA-KLAGA 14. MERYNDA - ME22. URDA 7. GRAPA-GROPA RYZATY 23. VAKESZA 8. HALBIJA 15. MURGANA 24. VETULA 9. KOLIBA 16. PLEKAT-PLEGAT w całych Karpatach, Znacznie więcej jednak jest wyrazów rumuńskiego pochodzenia. Są to: a) uyrazy 1. facka z zachodu 2. striga uyrazy niemieckiego niesłusznie uważanych za wyrazy" jafera ej naj prawdopodobniej d) 1. 2. 3. pochodzenia 2. geleta 4. putyra cgólno-slowiańskie, 1. czetina 2. czula 3. dił - dział jak: 4. polana 5. turnut' 6 vatra wyrazy na pEwno węgierskiego pochodzenia baganczi 4. pantłyka birka - berka 5. salasz chotar - kotar C. syhla ej wyrazy pochodzenia 1. borsuk pochodzenia 1. multanki g) uyrazy jednak 7. vatrał 8. vojvoda 7. valach tureckiego 2. czoban f) wyrazy 1. Bacza, jako wyraz pochodzenia słowiańskiego, a także 2. pistrula, rodzimego pochodzenia; .. . 3. Bukerysa, Bukorova (jeżeli oczywiście ~u nalezą, ~ me. do put~ra ~~utiereszka itd.) są najprawdopodobmeJ pochoozema węglers lego i wreszcie 4. traka! trakacz pochodzenia niemieckiego. u;yl'azów 1:::) 1. afena 3. mosor - pochodzące nie można 1. gruń - hrun Kikula - Gigula 3. koszar 2. polskiego moldanky i wreszcie ze slowia1iskiego środowiska przypisywać Rumunom. 4. krdel 5. kyczera 6. Magura karpackiego, których 7. pirta zsinczica 8. Jakie są to wyrazy, a mianowIcie do których działów życia ludzkiego i zatrudnienia należą oraz wszy~tko co jeszcze dalej można wywnioskować z dotychczasowych badań, to wszystko wyłożyłem w następnym rozdziale końcowym, po zapoznaniu się z Wołoszczyzną Morawską z jej położeniem, z jej granicami, z jej osobliwościami -- jeżeli ma je w ogóle _ narzeczowymi, etnograficznymi, antropologicznymi i innymi. W końcu pozostawiłem trzeba nadmienić, że z· wyrazów, które z materiału Valka do dalszej analizy, tutaj odrzuciłem wszystkie oprócz dimikat, caTek, plekat', laja, które należą do wyrazów pasterskich. Przytoczyłem dość szczegółowo wielką liczbę wyrazów rumuńskiego pochodzenia, które występuje na różnych terenach językowych Karpat zachodnich. Opuściłem jednak znacznie większą liczbę wyrazów, które różni autorzy nie~łusznie podawali za wyrazy pochodzenia rumuńskiego. Na zakończenie chciałbym zwrócić uwagę, że jeśli chodzi o wyrazy pochodzenia rumuńskiego albo wyrazy niesłusznie za takie podawane, które przyjąłem lub odrzuciłem dla języka ukraińskiego, to obraz wcale nie jest jeszcze pełny. W rzeczywistości zajmowałem się tylko wyrazami i nazwami miejscowymi, które znalazłem w toku swych badall nad wpływami rumuńskimi na Wołoszczyźnie Morawskiej w szerszych ramach Karpat. Ze wzglę31° �485 484 du jednak na zbyt obszerny materiał nie mogłem badań całkowicie wyczerpać, jeśli chodzi o wpływy rumuńskie specjalnie na język ukrail1ski i pol!lki. Jest rzeczą oczywistą, że wyszukiwanie ev.:entualnych dal.szyc~ wyrazów i nazw miejscowych w literaturze topografIczne), etnografIczneJ i folklorystycznej w języku ukraińskim i polskim pozostaje zadaniem na przyszłość. Jest to zadanie mozolne i wiele wymagające od badacza, ale byłby już czas, aby to zadanie wykonać. . Wreszcie chciałbym jeszcze podkreślić, że podobnie jak w innych dzlCdzinach społeczno-gospodarczego i kulturalnego życia ludu w Karpatach, które w książce swej choćby pokrótce uwzględniłem, ale o których tutaj trudno nawet wspomnieć, i tak w dziedzinie czysto językowej trzeba zwracać uwagę na językowe elementy węgierskie oraz na inne wpływy. Względy głównie natury politycznej, które w ciągu minionego stulecia były przyczyną zacierania i bagatelizowania wpływu węgierskiego i nie!lłusznego powiększania wpływu rumuńskiego w Karpatach, dziś już nie istnieją· Obecnie powinniśmy być znacznie obiektywnie.jsi, ponieważ ~Ylko w ten S?oso:J wykonamy słusznie i całkowicie zadame naukowe, ktore przed namI stal. D. Krandżalow Ołomuniec, Czechosłowacja z udziału IV Sprawozdanie V Kongresie Nauk antropologicznych i etnologicznych w Filadelfii w dniach 1-9 VIII 1956 r. Celem określenia charakteru badań naukowych Kongresu i udziału w tych badaniach po!lzczególnych krajów należy rozpatrzyć po kolei 5 zasadniczych aspektów, w których tenże charakter uwydatnia się wyrażnie: 1) jakość pr':lblematyki, w której ogniskują się zainteresowania pracowników naukowych; 2) cele, jakie sobie wytycza nauka w danym społeczeństwie; 2) jakość i ilość materiału, jakim dysponują pracownicy naukowi; 4) rodzaj metody, która jest najczęściej stosowana; tutaj mieszczą się także środki, jakimi posługują się dane dziedziny nauki; 3) wyniki badań oceniane w ramach odnośnej dyscypliny oraz ich wartość dla ogólnego postępu wiedzy ludzkiej. Kongre!l, na który przybyło blisko 700 uczestników miał być przeglądem i podsumowaniem wyników badań przeprowadzonych w 48 państwach świata w dziedzinie antropologii i etnologii (w Ameryce nazywanej "social anthropology"). Zresztą nie tylko pod względem nomenklatury zarysowuje się różnica w sposobie pojmowania antropologii i etnologii w społeczeilstwach Starego i Nowego Swiata. 1) Przechodząc tedy po kolei powyższe 5 aspektów nauki, bezstronny obserwator zauważy, że problematyka etnologii Nowego Swiata dotyczy głównie synchronicznej strony przedmiotów i zjawisk podlegających dociekaniu naukowemu. Natomiast nauka Starego Swiata zadaje sobie pytanie nie tylko, jak to jest np. z danym typem antropologicznym czy z danym cbrzędem, jakie są cechy anatomiczne typu względnie, jaki jest przebieg obrzędu, w jakich warunkach pojawia się dany typ wzgl. dokonuje się obrzęd, ale również skąd się wziął, jakie jest jego pochodzenie, jakie są jego pcwiązania z innymi zjawiskami z zakresu kultury, socjologii, a nawet biologii i fizjologii. Problema tyka badań naukowych Starego Swiata obraca się tedy zarówno w kręgu badań statycznych, dążących do określenia postaci zjawiskowej przedmiotu, jak i jego historii, a wreszcie dąży ona do odtworzenia jego dynamiki, rozwoju i warunków tegoż rozwoju w życiu współczesnym. Jest tedy bardziej wielostronna niż problematyka nauki Nowego Swiata. 2) Tematyka Nowego Świata stawia sobie za cel jak najdokłacfniejszy i j ak najwierniejszy opis zj awiska kulturowego bez uciekania się do informacji pośrednich, fragmentarycznych i obfitujących w różnorodne interpretacje, czasami niejasne, zawikłane lub wręcz sprzeczne. Nastawienie ogólne życia, a więc i nauki idzie po linii praktycznych zainteresowań, zastosowań, rzadziej zaś badacz stara się dotrzeć do żródeł, �486 lub do podstawowych przyczyn i warunków, w których powstaje odnośne zjawisko (geneza). Jeszcze rzadziej zapuszcza się w dociekania teoretyczne dotyczące pryncypiów, mające wykryć ogólne podstawy czy zasady, na których opiera się dana dziedzina wiedzy. Jeśli interesują go jeszcze powiązania między różnorodnymi zjawiskami kultury a pewnymi faldami, dotyczącymi struktury tychże zjawisk, względnie związki cech anatomicznych z warunkami, w których się one znachodzą, to już odniesienia tychże faktów, ich związki z charakterem przyrody, z rodzajem typu anatomicznego lub z dominującą u tegoż typu psychiką czy strukturą języka będzie uważał za zadanie przerastające jego siły i raczej ujmujące niż dodające wagi jego twierdzeniom jako specjalisty w określonej gałęzi wiedzy. ,Jeżeli tedy chodzi o cele czy zadania antropologii i etnologii na najbliższą przyszłość, to w Nowym Świecie są to cele raczej utylitarne, praktyczne niż teoretyczne, np. jak przeprowadzić akulturację tj. przyswojenie cywilizacji amerykańskiej przez Indian Ameryki Północnej w sposób najprostszy, bez najmniej szych wstrząsów, oporów i naruszania zasady swcbody życia, tak Indian jak i Amerykanów. Natomiast do zadań etnologii w ujęciu Starego Świata należą m. in. badania, czy dany typ antropologiczny lub wytwór kulturowy jest wynikiem samorzutnego, spontanicznego rozwoju człowieka względnie społeczeilstwa, czy jest on produktem rodzimym, mieszanym lUb zapożyczonym. Jeżeli zaś zachodzą podobne fakty w dwu odrębnych i odległych od siebie grupach etnicznych, to antropologia i etnologia Starego Świata odczuwa potrzebę określenia czy to podobieństwo jest wynikiem niezależnego rozwoju (konwergencja), czy też zapożyczeniem dóbr kulturowych dokonanym w dawnych, zamierzchłych czasach, a w tym wypadku, czy odbył się tu najazd lub imigracja. Wreszcie interesują ją, jakiego rodzaju przyczyny spowodowały zróżnicowanie się typów antropologicznych lub rozejście się danych grup etnicznych; interesuje ją także pochodzenie odnośnych zjawisk kulturowych dlatego też cele antropologii i etnologii Starego Swiata sięgają dalej w głąb rozwoju odnośnych społeczeństw i niejednokrotnie posiadają charakter dociekań teoretycznych. 3) Natomiast Newy :O:wiat przoduje pod względem ilości materiału. l\Ia on bowiem dostępny nie tylko olbrzymi materiał własny na terenie USA, ale również posiada środki dla przeprowadzenia badań we wszystkich częściach świata, w naj odleglejszych zakątkach. Brak mu tylko materiału wykopaliskowego z pierwszych okresów rozwoju człowieka i jego kultury. 4) W Nowym Świecie przeważa metoda opisowa, którą popiera o ile tylko to jest możliwe eksperyment, praca laboratoryjna, obliczenia statystyczne. Oczywiście film, odlew, spektograf dżwiękowy znajdują tu zastosowanie wręcz ogromne. Stary Świat nie zawsze może sobie pozwolić na kosztowne ekspedycje czy badania laboratoryjne, góruje on jednak wypracowaniem ścisłych, gruntownych i niesłychanie precyzyjnych metod, które np. w jednym z działów etnologii, a mianowicie w etnolingwistyce dają znakomite rezultaty. 5) Wreszcie jeśli chodzi o wyniki badań, to bezwzględna ich ocena w ramach odnośnej dyscypliny nie zawsze wypadnie na korzyść amerykańskiego sposobu badań; dają one wprawdzie rezultaty bijące w oczy swoją wszechstronnością przedstawienia, pro5totą opisu, poglądowością i praktycznym zastosowaniem. Natomiast przy ocenie względnej wartości rezultatów badań naukowych, a więc, gdy się weźmie pod uwagę przydatność, zastosowalność wyników poszczególnych prac do problemów etnologii lub antropologii ogólnej, gdy się rozważy ich wartość dla rozwiązania problemów wiedzy w ogóle, to okaże się, że większą wartość w tym kierunku posiadają prace wykonywane w Starym Swiecie. Przykład: problem powstania mowy ludzkiej jest prawie nietykany w Nowym Świecie - podczas gdy w Starym Świecie najtęższe umysły (plato, Leibnitz) kusiły się o jego rozwiązanie i nie można zaprzeczyć, że wskutek prac podejmowanych w tym kierunku, jesteśmy dziś bliscy jego rozwiązania. Tak samo negatywne stanowisko kół etnologów amerykańskich w stosunku do uznania związku między faktami z zakresu kultury, socjologii i języka uległo w ostatnich czasach korzystnej zmianie właśnie wskutek prac na kontynencie (Szkoła P. W. Schmidt'a, Alf Sonnerfelt). Dlatego nie gdzieindziej, lecz w Ameryce powstał odrębny dział językoznawstwa zwany Ethnolinguistics lub Cultural Linguistics. Również pod wpływem prac językoznawstwa historyczno-porównawczego Starego Świata językoznawstwo amerykańskie zabrało się nareszcie do uporządkowania i przeprowadzenia klasyfikacji języków Ameryki Południowej. Początek jednak w tej dziedzinie dał L e h m a n n, P. W. S c h m i d t i inni. Jeśli idzie o prace Kongresu, to o wynikach odnośnych badań naukowych trudno mówić, gdy się nie ma pełnego tekstu referatów wygłoszonych na Kongresie. Na razie tedy zestawimy udział ilościowy poszczególnych krajów w sekcjach poszczególnych odgałęzień 3 zasadniczych typów tematyki: 1) tematyka ogólnie antropologiczna; 2) tematyka etnologiczna; 3) tema'tyka historyczna. Pierwsza z nich ujmuje człowieka jako jednostkę fizyczną, biologiczn,,! i społeczną; w drugiej jednostką jest plemię, lud względnie naród w aspekcie przestrzennym, a więc pod względem jego cech etnicznych, tudzież jego twórczość i oddziaływanie na inne jednostki etniczne; trzecia tematyka ujmuje jednostkę rasową lub etniczną i śledzi rozwój typu antropologicznego, jednak nie samego w sobie, ale w ścisłej łączności i powiązaniu z pozostałymi typami rasowymi lub grupami etnicznymi. l) Pierwszą tedy grupę tematów cechuje problematyka głównie sta- �tyczna, niekiedy dynamiczna (proces rozwojowy ontogenetyczny), a już rzadko kiedy hi~toryczna. 2) Cel jej dotyczy już to postaci zewnętrznej typu antropologicznego, ~połecznego lub kulturowego, już to jego struktury wewnętrznej, względnie funkcji jaką typ ten ma do spełnienia. Wreszcie celem tym może być zba· danie związków, podobieństw i różnic między poszczególnymi typami rasowymi, między różnymi rodzajami struktury społecznej i kulturowej oraz warunkami życia. W koncu cel ten może dotyczyć pryncypiów, tzn. owych ogólnych zasad i metod na których wspiera się gmach antropologii w szerokim znaczeniu tego wyrazu. W pierwszym wypadku dotyczącym zewnętrznej postaci przedmiob badań będzie to cel ściśle poznawczy, specjalistyczny; w drugim dotyczy on związków, jest praktyczny, wyznaczający niejednokrotnie normę postępowania ludzkiego w danych warunkach życia, wreszcie w trzecim, gdy chodzi o dotarcie do źródła podstaw antropologii jako nauki, jest to cel pryncypialistyczny. 3) Materiał naukowy w tej grupie tematów zbierany jest w mIeJscu ograniczonym (np. badanie antropometryczne mieszkańców kraju, z którego pochodzi autor referatu), lub materiał zbierany wszędzie, innymi słowy, będzie on nieograniczony pod względem miejsca. Pod względem czasu jest on w przeważnej mierze synchroniczny, głównie zaś będą stanowiły go przedmioty konkretne (ciało ludzkie oraz związane z nim zjawiska biologiczne i spoleczne). Rzadziej zaś (najczęściej w wypadku problematyki dynamicznej) są to obserwacje dotyczące zachowania gię organizmu ludzkiego lub pewnej grupy społecznej przy zmianie warunków życia lub otoczenia. 4) a) Metoda jest albo czysto opisowa (obraz, opis, pomiary) albo opis jest połączony z analizą struktury i funkcji przedmiotu, albo wreszcie obok opisu i analizy jest podana synteza. Synteza może się wyrażać we wnioskach prowadzących do praktycznego zastosowania wyniku badań w życiu współczegnym (np. organizacja życia, prawo, wskazówki do postępowania w akulturacji, a więc dotyczące kierowania przyswajaniem kultury przez elementy etniczne obce danej kulturze). b) W tematyce antropologicznej stosuje się metodę porównawczą, dającą zestawienie podobiel1stw i różnic w przestrzeni. c) W zależności od warunków w jakich się przeprowadza odnośne badania stosuje się najczęściej metodę śledzenia przedmiotu badań w warunkach naturalnych, a więc jest to metoda terenowa. Rzadziej badania antropologiczne lub socjologiczne dokonują się yv warunkach sztucznych, a wted~' metoda ma charakter laboratoryjno-eksperymentalny (kierowanie rozwojem i dobór warunków wpływających na rozwój w wypadku problematyki dynamicznej). !) W ramach tematyki antropologicznej c1ziałów nauki, a mianowicie: 1) 2) 3) 4) 5) 6) tematyka antropologię fizyczną antropologię stosowaną organizację społeczną . akulh.:rację organizację polityczną i pra\\io teorię wartości Kongresu obejmowała 20 referatów 10 13 17 10 3 r a z e m: 73 referaty I tak przy ogólnej przewadze referatów pochodzących z Nowego Świata, zrozumiałej choćby ze względu na bliskość miejsca Kongresu, wyrażającej się liczbą 170 referatów tj. 610/0 ogólnej liczby w stogunku do 109 tj. 39~/0 ze Świata Starego - pewne dzialy byly reprezentowane wyłącznie przez referaty z Nowego Świata, a mianowicie: Teoria wartości - 3 referaty z USA. Etnolingwistyka - 5 ref. (4 z USA i l z Puerto Rico) Ekonomika - 3 ref. z USA Archeologia N. Świata - 21 ref. z N. ŚW. Sztuka - 5 ref. (4 z USA i 1 z Australii) Inne działy wykazują znaczną przewagę amerykańskich referatów, a miancwicie: Muzeologia (12 N. Sw.: 1 St. Sw.) - 92010N. SW. Akulturacja (14 N. Sw.: 3 Si. Św.) - 82°1:1 N. Św., Etnomuzykologia (10 N. Sw.: 2 St. Św.) - 830/0 N. Sw. Etnopsychologia (6 N. Sw.: 2 st. Św.) - 75010N. Sw., Etnologia (17 N. Sw.: 11 Si. Sw.) - 60010N. Sw., Antropologia stosowana (7 N. Św.: 3 st. Św.) - 700/u N. Sw., Dyfuzja i etnohistoria (7 N. Sw.: 4 St. Sw.) - 64% N. Sw., Organizacja polityczna i prawo (6 N. Św.: 4 Si. Św.) - 60"/0 N. ŚW. Folklor (4 N. Sw.: 1 st. Sw.) - 80% N. SW. W szeregu działów zachodziła równowaga między ilością referatów ze Starego i Nowego Świata. Są to następujące działy: Rasa i ewolucja człowieka (10 St. Sw.: 9 N. Św.), Polarny kompleks kulturowy (3 St. Św.: 4 N. Sw.), Religia (6 St. Sw.: 5 N. Sw.), Lingwistyka (3 St. Św: 6 N. Sw.), Organizacja społeczna (6 St. Sw.: 7 N. Sw.). Wreszcie w kilku działach ilość referatów zgłoszonych ze Starego Świata wykazuje przewagę: są to: 1) Etnografia; 2) Antropologia fizyczna; 3) Prehistoria; 4) Etnoagrikultura. �491 490 Okazuje się, że umysłowość uczonych w N. SW. jest w większym stopniu zainteresowana funkcją przedmiotu jego związkami z innymi niż samym przedmiotem. Stąd zrozumiałe, że intresuje ich więcej etnologia niż etnografia, etnolingwistyka, jako język związany z etnosem czy też jako funkcja etnosu, więcej niż lingwistyka sama dla siebie. Podobną funkcję stanowią etnopsychologia i etnomuzykologia, a nawet sztuka, w rozumieniu twórczości zbiorowej narodu czy plemienia, o jakiej mówi etnologia, a nie twórczości indywidualnej, artystycznej, o jakiej mówi historia sztuki. Na praktyczny kierunek zainteresowań uczonych N. SW. wskazuje również ilość referatów z zakresu teorii wartości, ekonomiki, organizacji politycznej i prawa, antropologii stosowanej, akulturacji, muzeologii i folkloru. Archeologia Nowego Świata jest silnie reprezentowana w referatach N. ŚW. ze względu na bogactwo i dostępność odnośnego materiału naukowego. Przeciwnie mały stosunkowo udział nauki N. SW. w pracach antropologii fizycznej tłumaczy się z jednej strony brakiem materiałów wykopaliskowych z najstarszych epok rozwoju człowieka, z drugiej wymienioną cechą umysłowości amerykańskiej, którą więcej interesuje funkcja przedmiotu niż sam przedmiot. Co do mniejszego stosunkowo udziału nauki amerykańskiej w badaniach prehistorii i etnoagrikultury, to zaważył tu, jak się zdaje rodzaj problematyki, która w obydwu wypadkach jest raczej historyczna niż statyczna: poza tym, w wypadku etnoagrikultury, Ameryka rozporządza na swym terenie mniejszym i mniej różnorodnym materiałem dotyczącym rozwoju narzędzi oraz metod gospodarki rolniczej niż Europa, Azja czy nawet Afryka. Ograniczymy się do podania tytułów i ilości niektórych referatów. Etnolingwistyka USA -- Tonalność w komunikacji sygnałowej i folklorze ludu Efik. D. Simmons, Connecticut. USA - Etnolingwistyka Plemienia Navaho. J. Ca,sagrande. USA - Urbanizacja języka Guarani jako problem językowy kulturowy, P. Garvin. USA - Badania znaczenia ruchów ciała. R. Birdwhistell. Porto Rico - Zrozumiałość Iwmunikacji (językowej) i podstawy międzyetniczne H. Wolff. Lingwistyka USA - Synonimy i homonimyafiksowe w języku Proto-Siouan. F. M. Voegelin. USA - Pokrewiellstwo języków Tsimshian i Chinookan. D. H. Hymes. Austria - Siriono w Boliwii wschodniej: język monosylabiczny. P. E. Giertler, Tyrol. USA - Od fonemu do morfemu: Fleksje aspektu ,"sobowego w języku Cuzco Quechua. ,J. Lauriault. USA - Ogólna klasyfikacja języków Ameryki Środkowej i Poludniowej .. J. Greenberg. Polska - Dane językowe dla rozwiązania chamickiego problemu w Afryce. R. stopa. Kraków. ZSRR - Pochodzenie języka Hausa. D. A. Olderogge. Belgia - Język Pigmejów Bambuti w Kongo Belgijskim. A. Burssel15 Japonia - Porównawcze studium japońskich i koreańskich nazw geograficznych. Sh. Kanazawa. USA - Przyczynowe i nieprzyczynowe interpretacje podobieństw językowych. C. F. Voegelin. USA - Nawarstwienia stapiania się morfemicznego w języku ProtoMazatec. S. Gudschinski. Przechodząc do technicznej strony zorganizowania zjazdu, rozmieszczenia referatów pod względem czasu i miejsca, wypada zaznaczyć, że organizacja zjazdu była znakomita i funkcjonowała bez najmniejszych zakłóceń w 5-ciu różnych sekcjach obradujących równocześnie. Sesje ogólne (wspólne) odbywały się zwykle wieczorem. Sesji takich było 3. W pozostałe dni zjazdu o tejże porze odbywały się pokazy filmów etnograficznych; wobec dużej ilości zgłoszonych filmów pokazy te odbywały się czasem równocześnie w 2 oddzielnych salach. Referaty specjalityczne w liczbie 279 były wygłaszane w czasie od 9-tej do l2-tej przedpołudniem i od godz. H-tej do l6-tej, czasami do l7-tej popołudniu. Każdy referat specjalistyczny trwał 20 minut, po nim następowała lO-minutowa dyskusja. Referaty na sesjach ogólnych trwały znacznie dłużej, najczęściej około 45 minut. Aby zorientować się obiektywnie, jak przedstawiał się udział Polsld, zrobiono odrębne zestawienie liczby zgłoszonych referatów, a obok podano liczebność danego narodu. Oczywiście liczby te (procenty) mają charakter jedynie ogólnie orientacyjny. Każdy bowiem poszczególny wypadek udziału w takim a nie innym zakresie wymaga uwzględnienia i omówienia szeregu czynników, które siEi na ten udział złożyły. Udział ten nie może być tedy jedynym mfernikiem dorobku i dynamiki twórczości naukowej danego narodu (pań~twa) w dziedzinie antropologii l etnologii. Ponieważ jednak stanowi on do pewnego stopnia spontaniczną manifestację tegoż dorobku względnie wymienionej dynamiki twórczości umysłowej, wobec tego korzystamy z tej okazji, aby przy uwzględnieniu całego szeregu zastrzeżeń podać odnośne liczby. Najpierw tedy podamy owe zastrzeżenia. Otóż prężność czy dynamika twórczości naukowej w pewnej dziedzinie wiedzy ludzkiej zaleŻ)' od wielu czynników: 1) od siły biologicznej danego narodu (liczba jego członków), �492 493 2) od bogactwa i środków materialnych. jakimi rozporządza nauka w danym kraju, 3) od zainteresowań naukowych społeczeństwa (zaopatrzenie nauki i naukowców, skąd wynika ilość zamówień społecznych na prace naukowe), 4) od długotrwałości tradycji i twórczości naukowej (niepodległość, własny byt państwowy danego narodu), 5) od specjalnych warunków predy~ponujących dany naród w kierunku badań naukowych tego, a nie innego rodzaju (np. charakter narodowy, uzdolnienie, warunki geograficzne, nastawienie na praktykę lub teorię, na metodę laboratoryjno-eksperymentalną lub książkową itp.). 6) od ułatwienia technicznego naukowcom wzięcia udziału w Kongresie (m. in. od miejsca zjazdu naukowego), 7) od przypadkowego zbiegu okoliczności sprzyjających lub przeszkadzających wzięciu udziału w zjeździe naukowym. ..._-----_ .. - -_._-._ .._-" S t a r y! ,biJ ... --:-1 -:--~--.:--:§ ~--------II--'-Procentowy ... .~ udział w Kongresie _ , E .~ 'f) 0.0 i ell c .. uj c.> .. • , 12 i 'u c I ~ c i -- ~ . 3,721 i proc., . N o-~-~" -- t I ~ Udział: liczba ref. j proc.' Ludność: w milionach i proc. ---~ Z ~igj ____ i B.8 1135 I i-- 0,51! Ó,63 0,~8 5 I Świat ~ ~I .~_~ 44 20 1,46 _ _! _.._. " ••. i ~ ~,321. i 0.36 [1 0.65 1 3 1,B 56 4.08 1. Udział znacznie P. Rico Haiti Austria Dania Ekwador II wyż~zy niż wypadałoby 4 razy wyższy ! 43 3,13 3 7 3 3 I i 1,7 27,44i 0,12 I L=-_.__ .J fz< ~ 3 2 i I 3.7 0,27 _-- 2 2 2 biologiczna (liczba ludności) państw - Anglia, uczestników ._-------- gl~1 lłl~I~lillg t:1~.~ ~: ~I~I !~J_.~..I~L~.j~_~~\~ g ~ ~---II-·--~-[9 1,8 i 0,72 , 0,36 I 3,24 3 12 1 12 1,OB 0,36 0,72 I 2 0,36 0,72 1 I BB \17 6,22 1,24 I ,13,5 i I I 1,B \ 0,36 1,OB I 1,44 -.. --------.~-_.-.--- I I I ~ 5-----1~-~3-1~·- ,I ------·--f-····--·-,··-------I-··--·,···~·;·--·-· I 50 26 18,6 4,9 7,4 9,B 48,B 24 13 214 3,65 1,90 0,62 0,35 0,54, 0,71 I 3,56 1,75 0,94 15,62 -1--1 ;-I--T- l \-~ \ --------I-----·--I~-~.. ~I_l~LJ_JJ IJJ...! IJJ._' ~ I I i ; ],OBI ---- ... _ narodu 3 razy wyższy 3 Udział nieco wyższy, prawie odpodiadający liczebności narodu. CSR, Hiszpania, Holandia, Norwegia, Węgry, U. Pd. Afr. --, ----- I ell ,3,5 , 0.25' 10,5: 376 ! ~i : 0,72 29 L:~;0,76 ! z liczebności Israel USA Belgia Francja Szwajcaria I i i._.__ .__ . '1 0,12; ;.... 19 8 3 II 5 I 1 I 6,84 2,88 1,88 I 1,81 0,36 ! 2 ~ i i 7,1 51 ~ I ,I "I!!,'I l' ~ --------------- .._ Ludnos'c' . milionach ii '" ~.~ ~::t:::t:..:; I' 10 4 4 i3 3,6 1,44 1,4,( i 1,08 4,32 a dynamika II 1 l c I,;l '" I <t: -< ~ al ,:.,.; i Q ! I -----------------_._----------------Udział: I' I łi czba ref. i proc. W _-_ _ ell Świat .--_ .. Nie wdając się w ścisłą analizę pOWyższych cyfr i rozpatrując udział w pracach Kongresu jedynie w związku z pierwszym czynnikiem (siła biologiczna, liczebność danego narodu) zestawienie powyższe daje następujące wyniki: 0,31 ' J- ~~.65!~~~---I I 3 l,OB i ..-1-2:-. 0 1 0,36 2: :1 0,72 j , I i I I I I 1153 143,08 I , 167 I J 2,19 I I �III Udział nieco niższy niż wypadałoby NRF, Polska, Szwecja, Portugalia, IV Udział znacznie Indie ZSRR Turcja Brazylia z liczebności narodu. Jugosławia, Australia, Meksyk, Peru. niższy *. 16 razy niższy 11 4 Japonia Włochy Argentyna 3 razy niższy 2 2 3 Jakkolwiek w referatach dopuszczonych było 5 języków, a mianowicie angielski, francuski, niemiecki, włoski i hiszpański, to jednak olbrzymi<; większość referatów (86%) była wygłoszona wyłącznie w języku angielskim (Język gospodarzy), po nim szedł język francuski (11%), a na końcu niemiecki (1,5%) i hiszpański (1,5%). Referaty, których słuchałem, prawie wszystkie stały na wysokim poziomie; uczeni, biorący udział w kongresie to ludzie niezwykle skromni, wolni od jakiejkolwiek pozy i tupetu. Zauważyłem, że i nasz dorobek naukowy ma swoje miejsce w bibliotekach USA. Nasz "Przegląd Antropologiczny" jest wyłożony do wglądu w Lectorium Muzeum w Filadelfii, a moje "Die Schnalze" spotkałem w Bibliotece Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku. Roman Zofia Stopa Staszczakówna UW AGI O ZESZYCIE PROBNYM POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO Na temat Zeszytu próbnego P.A.E. nadesłali recenzje z k l' a j u: prof. dr Sto Bąk (Wrocław), prof. dr K. Dobrowolski (Kraków), doc. dr M. Frankowska (Poznań), prof. dr L. Kaczmarek (Lublin), prof. dr J. Kostrzew-ski (Poznań), mgr K. Kwaśniewski (Wrocław), mgr M. TrawińskaKwaśniewska (Wrocław), doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa), prof. dr K. Majewski (Warszawa), prof. K. Moszyński (Kraków), doc. dr J. Pazdur (Warszawa), pracownicy Katedry Etnografii Uniwersytetu w Łodzi pod kier. prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, pracownicy Zakładu Etnografii Uniw. Warszawskiego, prof. dr lVI. ZnamierowskaPrufferowa (Toruń), prof. dr R. Reinfuss (Kraków), doc. dr Z. Stami* Mały stosunkowo udział w Kongresie państw o wysokim Indie, ZSSR, Japonia, Włochy, a nawet Turcja tłumaczy się nych zastrzeżeń zdecydowanie negatywnym wpływem na okoliczności wymienionych w punktach od 5 do 7. poziomie nauki jak. w myśl wyżej poda-o udział w KongresiE' rowska (Kraków), mgr A. Szymczak (recenzja przedyskutowana na zebraniu naukowym II Pracowni Dialektologicznej P.A.N. pod kier. prof dr W. Droszewskiego), prof. dr J. Wąsowicz (Wrocław), prof. dr A. Zierhoffer (Poznań). Uwagi z z a g l' a n i c y nadesłali: *. Prof. dr E. Burgstaller (Zentrastelle fur den Volkskundeatlas in Osterreich Linz), prof. dr H. DalkeI' (Verband der vereine fur Volkskunde E. V., Stuttgart), prof. A. Haberlandt (Wiedeń), prof. dr V. Kiparsky (Biblioteka Uniwersytetu - Sekcja słowiańska, Finlandia-Helsinki), prof. dr S. Erixon (Stockholm), doc. dr D. Stranska (Praha), dr P. J. Meertens (Koninklijke Nederlandes Akademie. an Wetenschappen, Amsterdam), dr M. Zender (Institut £lir geschichtliche Landeskunde del' Rheinlande an del' Universitat Bonn); Prof. dr Dymitr Krandżalow - (Olomouc CSR). O g ł o s z o n o l' e c e n z j e d l' U k i e m: R. We i s, Schweiz. Archiv Volkskunde, Band 54 (1958), Bucherbesprechungen Comptes-rendus de livres. S. 160-161. Nadesłane do Redakcji PAE uwagi recenzje i listy oraz przeprowadzona dyskusja nad Zeszytem próbnym w dniach 24-26. L 1959 r. we Wrocławiu sprowadzają się w zasadzie do następujących zagadnień: A. Uwagi o g ó l n e odnośnie wydawnictwa. B. Zagadnienia m e t o d o log i c z n e (cel i zadania P.A.E., analiza możliwości i ograniczeń metody kartograficznej, zakres tematyki, baza materiałowa, ujęcia chronologiczne i ilościowe w Atlasie, problem Ziem Odzyskanych, mapowanie zjawisk językowych). C. Uwagi s z c z e g ó ł o w e odnośnie treści Zeszytu próbnego P.A.E. (strona graficzno-techniczna Atlasu, treść poszczególnych map 1-17, dokumentacja Zeszytu próbnego). Nadesłane z kraju i wygloszone na konferencji 24--26. L 1959 r. we Wrocławiu uwagi ogólne o Zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego podkreślają pożyteczność tego wydawnictwa i zaliczają go do b. ważnych osiągnięć etnografii polskiej. Polski Atlas Etnograficzny zdaniem recenzentów stanowi duży krok naprzód w metodyce prac atlasowych, jest bowiem najbardziej nowoczesnym atlasem etnograficznym spośród tych jakie się dotychczas ukazały. Kilku recenzentów m. in. zwracała u"vagę na piękną s;:atę graficzną tego wydawnictwa; "Forma zewnętrzna bardzo piękna ... " (prof. dr A. Zierhoffer), lub "Zeszyt próbny przedstawia się zewnętrznie biorąc bardzo dobrze" (prof. K. Moszyński), "druk poszczególnych map i tekstów wykonany został bardzo starannie i czysto, co pozwala przypuszczać, że i całość Atlasu wypadnie w druku również nienagannie" (Prof. dr R. Reinfuss). Uwagi nadesłane z z a g l' a n i c y odnośnie Zeszytu próbnego również zawierają pozytywne oceny. Poniżej cytujemy fragmenty recenzji wybit• Patrz Przypisy na kOllCU. �497 496 nych specjalistów z zakresu kartografii etnograficznej: (prof. S. E l' i x o n) " ... I have receh'ed your magnificent atlas together with a summ ary and indication list for which 1. I thank you. " In my opinion your contribution to the ethnographic cartography of Europe is of the greatest value ... " (prof. E. B u l' g s t a 11 er); "Mit ausserordentlicher Freude empfing ich Ihre Sendung mit dem sehr schon ausgearbeiteten ersten Teil Ihres Ethnographischen Atlas. Erlauben Sie mir, dass wir Ihnen zum Erscheinen dieses wichtigen Werkes auf das herzlichste gratulieren. Ihr Werk hat aus nich t nul' gezeigt, dass in del' volkskundlichen Kartographie methodisch immer noch neue Wege beschritten werden konnen, die in ihrer Wirkung iiberraschen, sondern dass sich fiir Polen dieselben kulturgeographischen Fragen ergeben, mit denen uns auch wir beschaftigen ... ". (dr J. M e e l' t e n s); " ... The execution seems very successful to us. I like to compliment the draughtsman as well as the printer. The addition of drawings on those maps that ask for it, is very welcome. It semms an advantage to us that each issue is going to have maps of similar thematic contens; this forwards the surveayability of the map ... We have no doubt that the PAE wi~l be a very useful contribution to the atlas of European folklore ... " (R. We i s s); " ... Zur Technik ist zu sagen, dass eine Musterkarte (mapa Darstellungsmanieren (Punktmanier, Flachenmanier, beide kombieniert, einfarbig, mehrfarbig, zusammenfassende Grenzlinien und Linienbiindel) geboten wird, alles graphisch gut gemacht und mit klaren Einsicht, dass nur die Punktmanier das wissenschaftliche Rohmaterial eines Quellenwerkes geben kann... Jedes Land muss zunachst seinen Atlas nach seinen eigenen Tendenzen und Gegebenheiten formen. Darum bleiben vorlaiifig der europaischen Koordination in technischer methodischer und inhaltlicher Hinsicht enge Grenzen gesefzt ... " W dyskusji nad założeniami Polskiego Atlasu Etnograficznego zastanowiano się m. in. nad profilem jego i celami, którym Atlas ma służyć. Podstawę dyskusji stanowił przede wszystkim wstęp opracowany przez J. G a j k a zamieszczony w suplemencie wydanym do Zeszytu próbnego PAE s. 7-15, jak i sam Zeszyt próbny. Tym sprawom poświęciła dużą uwagę w swoJeJ recenzji doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, w której autorka zajmuje się rozbieżnościami w rozumieniu zakresu, tematyki i roli Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz omówiła konsekwencje tych różnych stanowisk. Zdaniem recenzentki motywem wysunięcia prac atlasowych na czołowe miejsce prac etnograficznych - "nie było założenie metodologiczne uznające metodę kartograficzną za czołową metodę pracy etnograficznej, lecz traktowanie pracy atlasowej jako środka umożliwiającego najszybciej pokrycie całej Polski szeregiem punktów badawczych i dostarczenie wyczerpującego materiału źródłowego dla syntetycznego opracowania historii 17) aBer polskiej l:ultur." ludowej. Każdy z wlą::zających się w tę pracę etnografów myślał a materiale tego typu któryby umożliwił mu zbliżyć się do zrazu·· mienia jego specjalnie interesujących zagadnień i epok". Stąd zdaniern recenzentki mimo jednolitej zgody na zalożenia atlasu powstały pewn;; nieporozumienia przy jego realizacji, wynikłe z odmiennych wymaga!'! stawianych kwestionariuszom, badaniom terenowym, gęstości sieci, jal{ i szybkości wyciągania wniosków z materiału zestawionego przez Atlas. Mimo tych różnic według doc. Kutrzeby-Pojnarowej "materiału atlasowego nie można traktować inaczej niż większość materiału uzyskanego na drodze innych badań terenowych tzn. jako materiału ilustrującego rozwój kultury ludo"vej z końca XIX i I połowy XX w. i trzeba mu stawiać te same wymagania, jakie stawiamy wszystkim innym pracom terenowym - pełności i sumienności opisu, jego reprezentatywności (popartej ujęciami iloś~iowymi) i przedstawienia dynamiczności opisanych zjawisk, której zrozumienie już na tym etapie pracy jest konieczne, gdyż wymagany przez na~ "dynamiczny" obraz narastania zjawisk nie może być mechanicznym. zestawieniem chronologicznym opisywanych w sposób statyczny faktów". Drugi cel Atlasu wig recenzentki to "zestawienie archaizmów kultury tradycyjnej w ich geograficznym występowaniu jako podstawy rekon·· strukcji pierwotnych zespołów kulturowych". Ze względu na szybką niwelację reliktów kultury ludowej, recenzentka drugi cel Atlasu uważa "za jak najbardziej palącą potrzebę i za fundamentalne zadanie Atlasc!". Następnie autorka stwierdza "w obu wypadkach wydaje się możliwe zmniejszenie liczby punktów badanych, gdyż nie zmienią one obrazu jaki uzyskujemy. Jedynie ze względu na możliwości uchwycenia większej liczby dziś nam nie znanych różnych form kulturalnych epok minionych gęsta siatka w tym wypadku ma pewne uzasadnienie (ale nie ze względu net wnioski z zasięgów, które napewno zwłaszcza na granicach zasięgów ułegły przesunięciom dziś już nie do zrekonstruowania). utrzymanie gęściejszej siatki możnaby zrekompensować ściślejszym dobraniem tematów badali, któreby ilustrowały zróżnicowanie w przeszłości na wybranych przykładach z różnych dziedzin kultury (bez szczegółowego wyczerpania opracowanych tematów). Następnie przez zmniejszenie ilości punktów zwiększyć ich pełność i wiarygodność przy eksploatacji, oraz przyśpieszyć tempo prac atlasowych". Zdaniem następnych dyskutantów wydany Zeszyt próbny PAE jest pewnego rodzaju wypadkową przedstawionych założeń, bowiem już sama metoda kartograficzna wyznaczyła w pewnym stopniu zakres tego przedsięwzięcia (mgr Trawil'1ska-Kwaśniewska). Jednakże zarysowały się różnice w stanowiskach recenzentów odnośnie zakresu metody kartograflcznej. Według prof. R. Reinfussa, doc. J. Burszty, doc. Kutrzeby-Pojnarowej kariografia etnograficzna jest tylko techniką obrazowania przestrzennego. stąd zawężenie P.tlasu do charakteru źródła. Według innych "dobór ba32 "Lud", t. XLV �499 498 danych zagadnień, sposób przeprowadzenia typologii, zestawienie poszcze·gólnych elementów na jednej mapie, lub w obrębie jednego tematu stanowią pewnego rodzaju syntezę, ktćra zależnie od jakości opracowaI1, może mieć znaczenie mniejsze lub większe od czysto źródłowego, ale z samego założenia nigdy nie może stanowić tylko źródła" (mgr Kwaśniewski, mgr Trawińska-Kwaśniewska). "Z tego punktu widzenia powstaje w PAE kilka typów kartogramów o różnych podstawach metoaologicznych, aspiracjach poznawczych, merytorycznej treści opisowej" (mgr Trawińska-Kwaśniewska). Pracownicy Zakładu Etnografii IHKM we Wrocławiu szczegółowo omówili charakter kartogramów w świetle dotychczasowej praktyki PAE, poruszyli sprawę szczegółowych metod, dróg na jakich powstają kartogramy, jednakźe dyskusja ta wybiegła nieco poza ramy dyskusji nad Zeszy tem próbnym P AE. "zmierzać (~o zatn:cinil,nia w PAE wypróbcwanych eksploratol'ów" (doc. M. Frankowska, prof. St. Bąk). W związku z badaniami i opracowaniem kartogramów wysunięto postulat dużej wagi. MaDy Zeszytu próanego noszą bowiem w swej astatecznej postaci znamiona konfliktu pomiędzy poszczególnymi stadiami opracowania; ;jkładaniem kwestionariusza, badaniami terenowymi, systematyką roboczą i ostateczną, uwidocznioną na mapie. Kontrowersja ta wynikła z faktu, że poszczególne etapy pracy wykonują r07.ne osoby, stąd postulat, aby l;:westionariusze przygotowywali przyszli autorowie tematu, do których należaloby sprawdzenie kwestionariusza w terenie przez przeprowadzenie bildań sondażowych, następnie należy zaostrzyć wymagania odnośnie wyników badań terenowych z zakresu ujęć ilościowych i chronologicznych. Podnoszono również znaczenie badań kontrolnych (doc. A. KutrzebaPojnarowa, mgr Kwaśnh:wski, mgr Trawińska-Kwaśniewska). Podstawową bazę materiałową PAE uzupełniają inne materiały (literatura, archiwa, muzea), postępowanie takie uznano zgodnie za słuszne, ponieważ konfrontacje materiałów nowszych ze starszymi źródłami stwarza możliwości wykrycia przemian kulturowych. Zwracano jednakże uwagę, czy nie należałoby na mapach wprowadzić zróżnicowania znakowego między materiałami zdobytymi w terenie a zaczerpniętymi z literatury czy archiwów (doc. Frankowska, prof. St. Bąk, doc. Kutrzeba-Pojnarowa). Równorzędne trakt(Jwanie tych źródeł wprowadza zdaniem recenzentów nieja,;ności, tymbarciziej, że w niektórych mapach np. 17 w tytule podano stan z 1950-55, tymczasem w uwadze końcowej zaznaczono, że mapę uzupełniono materiałem z innych źródeł pochodzących z lat 1873-1935 (doc. Frankowska). Stwierdzono również brak w Zeszycie próbnym bliższego określeni.1 (indeksów) materiałów pochodzących z Innych źródeł, niż badania PAE (prof. R. Reinfuss). W związku z materiałami określanymi jako inne źródła podnoszone, że raczej należałoby rezygnować z nanoszenia ich na mapę w wypadku, gdy nic nowego nie wnoszą do zasięgu wyznaczonego w oparciu o badania PAE, zbyt duże bowiem ilości punktów na niektórych obszarach zdaniem recenzentów, sugerują nasilenie występowania mapowanego zjawiska (doc. Z. Stamirowska). Z zagadnieniem różnicowania źródeł na mapach wiąże się sprawa ujęć c h r o n o log i i i n a s i l e n i a w kar t o g r a m a c h P A E. Ogólnie stwierdzono, że czas występowania lub zanikania omawianych w Atlasie zjawisk kulturowych jest zagadnieniem zbyt wielkiej wa,;i, by można je pominąć, to też podkreślano, że ~zkoda, iż nie wszystkie mapy w Zeszycie próbnym uwzględniły zagadnienia chronologii w jednakowym stopniu (doc. M. Frankowska). Stąd propozycje, "aby na wszystkich mapach W związku zaś z Zeszytem próbnym i założeniami Atlasu, który ma u k a z a ć z l' Ó Ż n i c o wan i e p r z e s t r :1 e n n e P o l s k i, zwrócono uwagę, że kartogramy Zeszytu próbnego uwidoczniły przede wszystkim podział Polski na połudn.-zach. i półn.-wsch., ukazując granicę między postępowym a bardziej zacofanym obszarem Polski (mgr K. Kwaśniewski). Zdaniem recenzenta, wynik ten ma niewątpliwie znaczenie dla praktyki społeczno-gospodarczej, jednakże autor podkreślił, że celem Atlasu jest zestawienie materiałów rzucających światło na starsze formacje kulturowe jak to czyni np. mapa 3 lub 9. Proporcje między tymi kartogramami, niekorzystne według recenzenta w Zeszycie próbnym, nie powinny być zachowane w przyszłych zeszytach Atlasu. Z uwagi na to, "że jednym z zadań PAE ma być wykrycie faktów kulturowych charakterystycznych dla Polski" postawiono pytanie "czy i jak będzie się czytelnikowi przekazywało wiadomości o faktach kulturowych z punktu Polski niezróżnicowanych" (doc. Z. Stamirowska). Prace nad PAE opierają się na dwóch zasadniczych bazach ź l' ód ł o w y c h; materiałach pochodzących z literatury i nieopub1.ikowanych zbiorach archiwalnych i muzealnych. W odniesieniu do pierwszej podstawowej grupy materiałów PAE podnoszono, że sieć wsi PAE jest za rzadka. stąd pomijanie zjawisk na obszarze ich reliktowego występowania, to też należałoby zwiększyć ilość punktów badanych (doc. J. Burszta, prof. M. Priifferowa, doc. M. Frankowska). Przeciwne sugestie wysunęła doc. Kutrzeba-Pojnarowa, zdaniem której należałoby zrezygnować raczej z tak gęstej sieci na rzecz przyśpieszenia dokonania zdjęcia terenowego zaplanowanej tematyki PAE. Następnie zwrócono uwagę, że w badaniach PAE wzięła udział zbyt duża kadra terenowa (109 osób w ciągu trzech lat), co odbiło się niekorzystnie na porównywalności materiałów terenowych (pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi, mgr A. Szymczak, doc. Z. Stamirowska). Zalecenia: - l �500 ujednolicić chronologię lub wprowadzić cownicy Zakładu Etnografii U.\V.). 501 tylko stan współczesny" (Pra- Zagadnienie chronologii i nasilenia według recenzentów mogą być ujęt~ w ramy ogólnej kategorazacji ale nie mogą być pominięte i powinny być. potraktcwane raczej łącznie jak np. na mapie 15 (mgr Trawińska-Kwaśniewska). Zwróc:>t1Ojednakże uwagę, że przy określaniu chronologii zjawisk kulturowych etnograf napotyka na dość duże trudności, ponieważ precezyjniE' datowat~e bywają jedynie niektóre zabytki kultury materialnej, w pozostałych zaś wypadkach etnograf opiera się na chronologii podawanej przez informatorGw. "Granica błędu dochodzi tu do 20 lat i więcej -- zaś jeżeli cały okres objęty pamięcią informatorów nie przekracza 80 lat, to je t;;; błąd bardzo poważny. Wydaje się, że na podstawie relacji infermatorów terenowych można ujmować zjawiska tylko w kategoriach "bylo i jest", "nie było a jest", "było a nie ma", "nie było i nie ma" (mgr K. Kwaś.niewski). W dalszym ciągu recenzent stwierdził, "że periodyzacja wprowadzona na mapach 3, 4-7, 14, 15 może nawet czytelnika wprowadzić wprost w błąd, ponieważ wyodrębnione daty (okresy) nie są datami przełomowymi, lecz zostały użyte orientacyjnie, pozwalając umiejscowić zjawisko bliżej w czasie". Następnie recenzent podkreślił, że na żadnej mapie w Zeszycie próbnym PAE poszczególne okresy nie utworzyły zwartych zasięgów o charakterze izochron. "Mimo tego niepowodzenia kartografia etnograficzna putrafi stworzyć podobne kartogramy; przykładem właściwego rozwiązania może tu być mapa 10 czy 15, gdzie właściwie ustawiona typologia pozwoliła na wyodrębnienie stref przejści.owych, mówiących dobitnie o kierunku l prędkości cofania się i postępowania zjawisk, dając właśnie zasięgi o ch~1" rakterze izochron". Na koniec recenzent zauważył, że "ujmowanie zjawis!.; w okresy ma sens jedynie przy równoczesnym zobrazowaniu ilościowee;~. nasilenia występowania tych zjawisk, połączone kategorie czasu i ilości mogą dac pełny obraz zaniku, czy rozprzestrzeniania się zjawisk". Je::!.. nakże w odniesieniu do ujęć ilościowych w Atlasie podniesiono pewne zastrzeżenia mimo, "że uwzględnienie ilościowego natężenia występowania badanych zjawisk wydaje się w Atlasie rzeczą pożądaną. Z drugiej jednak strony nie można zapominać, że Atlas nie może na podstawie danych z 338 wsi operować statystycznie wielkimi liczbami; charakteryzowanie tak dużego obszaru przy tak niewielkiej ilości punktów, metodą reprezenbcyjną - może się w zasadzie ograniczyć tylko do uzyskania danych o wy .. stępowaniu, lub niewystępowaniu zjawiska. Dane ilościowe, nawet je"źeli są precyzyjne nie mogą służyć - pochodząc z jednej tylko wsi - do charakterystyki jednego areału. Tak więc przy metodzie reprezentacyjnej można i należy sumować proste odpowiedzi "tak" lub "nie", zaś skrzyżowanie tej metody z metodą szczegółowych ujęć ilościowych może dać przy braku dostatecznie wielkich liczb za duży margines błędu. Nie znaczy to że z ujęć ilościowych Atlas ma wególe zrezygnować. l'vlożna używać stojących co dysr::ozycji szczegółowych danych statystycznych. Klasycznym ujęciem odpowiadającym możliwościom Atlasu na podstawie własnych tylko żródeł będzie jednak ujmowanie zjawiska w kategoriach wyłącznego występowania, równowagi czy przewagi danego zjawiska, w celowym zestawieniu kilku wypierających się zjawisk na jednym 'kartogramie. I tu zatem najważniejsza jest wnikliwa i wszechstronna analiza typologiczna zjawiska, która może jedynie wyznaczyć poszukiwanie strefy przejściowej, których nie potrafią wyznaczyć wyrywkowe dane ilościowe" (mgr K. Kwaśniewski). W sprawach ujęć chronologicznych w Atlasie zabrał również głos prof. Dobrowolski zalecając; ,;w komentarzach do map byłoby pożądane podanie w granicach możliwości czasu powstania pewnych elementów (hipotetycznie np. pewne typy obory dające się określić - jeżeli chodzi o czas wprowadzenia) - na podstawie źródeł pisanych". Dużo czasu poświęcono w dyskusji sprawie potraktowania Ziem O d z v s k a n v c h w Atlasie. Recenzenci podkreślali, że problem Ziem Odz) ~kanyCh "jest trudny, jednakże w Zeszycie próbnym został poprawniej rozwiązany niż w ;\1ałym Atlasie Gwar Polskich (Prof. Bąk, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi). Nie wszyscy jednak dyskutanci byli zgodni co do łącznego traktowania Ziem Odzyskanych, np. prof. Dobrowolski pisze: ,.największym uchybieniem jest włączenie Ziem Zachodnich bez zaznaczenia odrebności zaludnienia tych ziem. Konieczne byłoby wydobycie elementów kult'ury związanych z grupami ludności polskiej na tych terenach w okres:;e przed II wojną, słowińskiej i serbołużyckiej oraz wykonania studium kartograficznego podającego rozmieszczenie grup ludności napływowej (m. in. zwartych grup ludności napływających z różnych regionów etnogr8.ficznych Polski)". Dyskutanci językoznawcy podnosili, że Ziemie Odzyskane nie są obszarem jednolitym pod względem procentu ludności autochtonicznej, czy polskiej, zaznaczając, że poszczególne obszary różnią się zarówno stopniem zgermanizowania jak i zachowania ,.•polskości" oraz odmienna jest "polskość" naniesiona toteż sugerowano zaznaczenie granic politycznych (doc. Z. Stamirowska). Przeciwne stanowisko reprezentowali etnografowie (doc. Burszta, prof. Czekanowski, prof. Gajek) zwracając uwagę, że etnograf odnośnie badań na Ziemiach Zachodnich jest w nieco odmiennej sytuacji aniżeli językoznawca. Wiele zjawisk mapowanych w PAE nie kształtuje się według granicy politycznej, posiadają one bowiem zasięgi szersze, niekiedy środkowoeuropejskie. Nie ma więc obawy przy analizie tych zjawisk, p~minięcia ważnych zjawisk wspólczesnych, czy bliskiej przeszłości. Zgednie stwierdzono, że ze względu na dynamikę zjawisk należy dokładnie uzupełnić wyniki badań terenowych z Ziem Zachodnich, danymi zawartymi w literaturze, archiwach, oraz prowadzić badania na Ziemiach Odzyskanych szczególnie skrzętnie tam, gdzie zachowała się ludność polska �502 sprzed 1939r. Przy czym zaznaczono, że dane archiwalne lub zawarte w literaturze nie stwarzają możliwości i konkretnych podstaw co typologii opartej ,o for,mę i funkcję wytworu. Natomiast badania terenowe oparte o bezposredmą obserwaCję i wywiad z ludnością autochtoniczną i osadnikami z innych części Polski pozwalają na stwierdzenie co ludzie zastali co przywieżli i co zmienili (prof. J. Gajek). Następnie w stanowiskac; dyskutantów zaznaczały się różnice, czy każc.orazowo wprowadzać na kartogramy to, co zostało przeniesione po roku 1939 (doc. M. Frankowska prof .. J. G~jek). Zgodnie natomiast podkreślono, że nie należy rezygnOWal~ z notowama przeniesień i zmian na Ziemiach Odzyskanych w zakresie ._ tworów i ich funkcji. Nawet w wypadku, gdy obraz jest niepełny, nie :~_ lez~ r~zygnować z notyfikowania przeniesień, które nasuwają ciekawe wm?skl o drogach wędrówki ludności przesiedlonej i o jej składzie. Wysumęto postulat, aby badania terenowe prowadzili na Ziemiach Odzvskanych najlepsi pracownicy terenowi Atlasu (doc. J. Klimaszewska). ..' . W dyskusji odnoszącej się do zagadnienia m a p o wan i a z j ;.j_ W l ~k J ę z y k o w y c h w Atlasie Etnograficznym wypowiadali sie p~zed~ ~szystkim językoznawcy, których dezyderaty zmierzały do uszcze~ golowlema map etnograficznych przez uwzględnienie zagadnień typu fonetycznego. lub słowotwórczego, (prof. Doroszewski, doc. Stamirowska, mgr W. PomIanowska). W dyskusji zwracano jednakże uwagę na brak d::>sta.. teczn~go 'przygotowania etnografów w zakresie zapisu fonetycznego, na~tęp:1Ie, ze. zbytnie uszczegÓło~ienie map etnograficznych zagadnieniami JęZyKowymI, przerosłoby zadame PAE i opóźniło jego wydanie. Pod sumowuj.ąc d.yskusję między językoznawcami a etnografami, prof. J. Gajek ~twIerdz~ł: "PAE .stawia jednak na pierwszym planie zagadnienie formy l funkCjI wytworow, z czym wia,że się niewątpliwie i strona języko"va, zwłaszc~a leksy~alna, a na dalszym zaś planie fonetyczna. Materiały językowe w111ny byc tylko wtedy w pełni uwzględniane w PAE: 1) gdy brak odpowie~nich skartowań językowych, 2) gdy zróżnicowanie przestrzenne w oparCIU o materiał językowy pokrywa się z wynikami kartogramów etnograficznych". W związku z rozbieżnym zakresem uwzględnienia materiałów językowych przez etnografów na mapach etnograficznych, wysunięto wniosek o opracowanie ogólnych zasad normujących uwzględnienie materiału językowego na mapach PAE (doc. J. Klimaszewska). Następnie zalecono, aby RedakCja PAE posiadała stałego konsultanta językoznawcę (doc. Stamirowska). A n a l i z a s t r o n y t e c h n i c z n o - g r a f i 2 Zn e j A t l a s u oraz kontrola wiarygodności materiału terenowego skupiła największą uwaoe recenzentów i dyskutantów. Przy czym podkreślić należy, że brak wyjaśni:t~ ?d .R~da~cji PAE, że w Zeszycie próbnym uchwałą Komitetu Redakcyjnego SWIac:cmle zrezygnowano (ze względów oszczędnościowych) np. z druku 503 tekstów objaśniających poszczególne kartogramy, indeksów zestawiających materiały pochodzące z innych źródeł aniżeli badania PAE, następnie -ograniczone możliwości w dysponowaniu ilością kolorów na mapach, ora:" że zamieszczono jedynie w Zeszycie probnym pojedyncze kartogramy stanowiące części opracowanych tematów - spowodował, że recenzenci braki te podnosili, jako uchybienia. Ogólnie podkreślano przyjemną, estetyczną szatę graficzną Atlasu, przejrzystość i czytelność map. Niemniej w szczegółowych uwagach wskazano na pewne niedociągnięcia, oraz wysunięto postulaty do ewentualnej realizacji w przyszłych zeszytach Atlasu. Zdaniem prof. Zierhoffera "wszystkie kartogramy, wchodzące w skład Zeszytu próbnego, mogłyby mieć podziałkę 1 : 4 mil., bez szkody dla rzeczy. Wtedy i Atlas mógłby mieć format 4°, a więc znacznie poręczniejszy. Jakieś nieliczne, wyjątkowo bogate w treść mapy, mogłyby być wydane l : 2 mil. i złożone we czworo" . Jednakże wszyscy pozostali recenzenci opowiedzieli się za zachowaniem ska,li 1: 2 mil., zaznaczając, że bardzo korzystne jest wprowadzenie map w dwóch skalach 1: 2 mil, i 1: 4 mil. (doc. Z. Stamirowska). Uwagi i zalecenia prof. J. Wąsowicza odnosiły się w zasadzie do map podkładowych PAE: 1) mapy l : 2 mil. osłabić kolor sieci podkładowej i wykonać bardziej delikatny rysunek, poprawić rysunek sieci rzecznej, Zastąpić raster ręczny wzdłuż wybrzeża morskiego i na jeziorach przez raster mechaniczny. 2) Przy mapach podkładowych 1 : 4 mil. zastąpić rysunek siatki orienta-cyjnej przez linie punktowe, co zwiększy ich czytelność. Donieść rysunek wybrzeża Zalewu Kurońsldego oraz uzupełnić opis stopni przy lewej ramce. 3) Użyć bardziej nowoczesnych czcionek przy napisach legend i objaśnień, Unikać kombinacji ko~orów, które wywołują odmienny kolor. Ta ostatnia uwaga odnosiła się do zastosowanych rastrów na mapach 4-7, 10-13, którym ogólnie zarzucano małą czytelność, ze względu na dużą gęstość linii. Licznie wypowiadano się za ujednoliceniem systemu znakowania tzn. wprowadzenia umownych znaków o stałym znaczeniu np. puste kółko ozn<1czałoby brak występowania zjawiska. Przy czym proponowano utrzymani<' podobnych (kształtem) znaków na oznaczenie typów i odmian (doc. Kutrze·· ba-Pojnarowa). Za udany pomysł uznano w Atlasie wyrażenia oboczności znakami kombinowanymi, jak i łączenia techniki płaszczyznowej z punktową (dor. Z. Stamirow~ka). W dyskusji w sprawach użycia w PAE umownych znaków zwrócono uwagę, aby uwzględnić i~tniejące z tego zakresu instrukcje normując>;, znakowania dla atlasów europejskich. (prof. WI. Antoniewicz, prof. lVI. Prlifferowa). �504 505 2:ywą dyskusję powodowała sprawa użytych kolorów - ogólni" zalecano nie ograniczanie ilości kolorów na poszczegóTnych mapach, jeżeli miałoby to zwiększać ich czytelność, następnie aby intensywnością barw:!, oddawać nasilenia występowania zjawiska. J.VI a t e r i a ł r y s u n k o w y zdaniem recenzentów wykonany jest w Zeszycie próbnym z punktu graficznego dobrze i czytelnie, podkreślono natomiast błędy rzeczowe rysunku soch (prof. R. Reinfuss, doc. KutrzebaPojnarowa). W odniesieniu do rysunków zarzucano również, iż niekiedy stosowano go zbędnie np. przy mapie spichrzy, na której nie uwzgłędniano konstrukcji spichrzy lecz jedynie ich występowanie (prof. R. Reinfuss, Pracownicy Katedry w Łodzi). L e g e n d y redagowane są naogćł w formie zbyt obszernej, zdaniem prof. R. Reinfussa. "Szczególnie podtytuły niejednokrotnie powtarzają treść ty.tułu głównego, zawierają niepotrzebne definicje kartografowanych zjaWIsk a czasem określają treść mapy w sposób nie zupełnie precyzyjny. Zbyt obszerne i nie zawsze szczęśliwie sformułowane są objaśnienia do poszczególnych sygnatur. W legendzie mapy, na miejsce czołowe w podtytule WYSuwa się date prowadzonych badań terenowych, która stanowi oczywiście ważną infm'~ mację, ale wystarczyłoby ją podać petitem w uwadze na zakończeniu legendy". Natomiast doc. Stamirowska stwierdziła; "przy obecnej koncepcji całości bardzo dobre jest umieszczenie w legendach dość obszernych objaśnień do mapy, wkraczających poza zakres legendy tradycyjnej". W dalszej części recenzentka zaznaczyła, że jednak tekst legendy mapy l winien być raczej przeniesiony do wstępu, przerósł bowiem komentar; do mapy. Ogólnie odnośnie legend zabrał głos prof. St. Bąk, który zwrócił uwagę na niezręczności stylistyczne w partiach legend dotyczących określenh autorstwa i kierownictwa naukowego. Z kolei zestawiamy próbnego. uwagi szczegółowe Mapa 1. Stala sieć Polskiego Atlasu J. G a .i e k i Z. S t a s z c z a k ó w n a. do poszczególnych Etnograficznego. map Zeszytu Opracowanie: Przede wszystkim podnoszono geometryczny układ punktów stałej sier.i P AE. proponując zagęszczenie punktów na pewnych obszarach Polski następnie przyjąć zasadę zmiany punktów wtedy, gdy wymaga tego pro~ blematyka przeprowadzanych bada!l terenowych (doc. J. Burszta). Dużą niejasność i wątpliwość budziło zestawienie liCzbowe przebadanych punktóvi w poszczególnych jatach, podane jako objaśnienie w legendzie' (Pracownicy Zakładu Etnografii w Łodzi, mgr A. Szymczak, doc. J. Klimaszewska). Podnoszono, że znak objaśniający ma odpo\viednika na mapie. w legendzie miasta wojewódzkie nie 6 'I I j Treść legendy przerosła objaśnienia samej mapy i winna \',',d;ug recenzentów ulec skróceniu (prof. R. Reinfuss, doc. Z. Stamirowska). Stwierdzono brak na mapie jednego punktu stałej sieci (Dragacz) a wykazanego w indeksie (doc. J. Klimaszewska). Objaśniający w legendzie system znakowania areał wlmen zdaniem recenzentów być wielkości sieci przyjętej na mapie, oraz oznaczony sygnaturami, ktÓre rzeczywiście na mapie istnieją. (prof. M. Prufferowa). Mapa 2. Podział administracyjny Polsk.i. Opracował H. P i a s e c k i. Według opinii prof. J. Wąsowicza mapa ta "wymaga rewizji i kontroli: granice "uciekły" w wielu wypadkach od rzek, którymi w rzeczywistoś:i przebiegają", kontroli wymagają również granice kilku powiatów, następnJe recenzent podkreślił, że nie jest dobry czarny kolor granic na szarym pojkładzie siatki. "Praktyczny pożytek z tej mapy jest naogół niewielki o ile nie zo~tanie ona wydrukowana na przeżroczystej kalce co pozwoli na łatwe porownanie granic powiatów z kartografowanymi zjawiskami". Następnie recenzent stwierdził, że "analogiczna przeżroczysta mapa powinna zostać opncowana w podziałce 1 : 4 mil." (prof. R. Reinfuss). Zwrócono uwagę, że mapa podaje podział administracyjny z dnia 1. XII. 1956 r., natomiast załączony indeks powiatów podaje z dnia 31. XII. 19~6 r. (mgr A. Szymczak, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi). Podniesiono również brak w legendzie znaku oznaczającego miasta wojewódzkie (prof. M. Prufferowa). Mapa 3. Występowanie soch jako narzędzi do arId. Opracował ~1. P ck r o p e k pod kier. doc. A. Kutrzeby-Pojnarowej. Przede WSZystk1~ pod~ kreśl ano że łączenie we wspólnym procesie zanikania sochy zelazneJ i drewnianej :iest niesłuszne. Socha drewniana zanikła istotnie, natomi~st żelazna która typologicznie jest formą skrzyżowaną z pługiem i w SWOIm wąski~ zasięgu używana jest do czasów obecnych, wcale nie jest zjawiskiem zanikającym. Niewyodrębnienie sochy żelaznej oddziel~ą s~gnaturą powoduje, że mimo uwagi w legendzie, optyczny obraz zamkama sochy prze~.stawiony na mapie został wypaczony, ·gdyż socha drewniana na PodlaslU zaginęła w okresie znacznie wcześniejszym niż to możnaby sądzić ~a podstawie sygnatur" (prof. R Reinfuss, prof. K. Moszyński, Pracowmcy Zakładu Etnografii U.W.). Zdaniem zaś mgr Trawińskiej-Kwaśniewskiej, "nie można chyba mapować tylko cech determinujących (właściwości) ani .tylko drugorzędnych (przypadłości) ale czasem i cechy typowe w znaczemu charakterystyc.znc np. mapa 3 budząca sprzeciw recenzentów zestawieniem sochy d,,:upollc~wej, łopatkowej oraz żelaznej na jednym kartogramie ~vYdaJ: SIę c?onaJ~ mniej poprawna jeśli nie bardzo dobra. Co tu przYJąc za Istot~e. cz:" stwarzać dość sztuczny w pewnych wypadkach podzial na da,,~ne l no,:",e: ograniczając kartowanie do zjawisk synchroniczn~'ch, czy nacIsk połozyc , ,. i i �507 506 na proces trwania jednej formy mimo zmian (materiału i pewnych elementów konstrukcji) określonych wyraźnie cech. Tendencje do typizowania historycznego i formalnego, konkretnego idealnego nie występują w PAE jako tendencje przeciwstawne, ale jako dopełniające". Odnośnie mapy 3 podnoszono, że "zastrzeżenia budzi sformułowanie tytułu "występowanie soch". Po pierwsze czemu "występowanie" skoro cał~' atlas poświęcony jest występowaniu tych czy innych zjawisk, po drugiE' czemu "sochy" w liczbie mnogiej. Czy r:.ie byłoby słuszniej "socha jako narzędzie orki". Podtytuł również ujęty jest niewłaściwie" (prof. R. Reinfuss). Wypowiedzi tej przeciwstawia się recenzja mgr Trawińskiej-Kwaśniewskiej, w której autorka podkreśla, że "bardzo słuszne wydaje się tu w ty_o tule mapy określenie "występowanie", bo wbrew temu co sądzi prof. R. Reinfuss tylko mała część map w PAE jest, czy będzie poświęcona wy .. stępowaniu. W tym też przekrojowym ujęciu porządkującym zdaje się wyczerpywać jeden z podstawowych celów PAE - jego funkcja dokumentacyjna, znaczenie dla utrwalenia zjawisk współcześnie występujących w kulturze ludowej". Następnie autorka omówiła charakter kartogramów syntetycznych. Zastrzeżenie budziło brak występowania na Ziemiach Zachodnich nazwy socha (mgr A. Szymczak, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi, Pracownicy Zakładu Etnografii w Warszawie). "Na mapie 3 widać bardzo wyrażnie, że socha jako narzędzie orki, byla w użyciu do początków XX wieku głównie po prawym brzegu Wisły. SIady w nazwach występują też po lewym brzegu tej rzeki. Zainteresowanie budzi północny zachód (dorzecze Noteci). Nie wiadomo bowiem, czy te ślady sochy są miejscowego, rodzimego pochodzenia, czy też są importowane przez przesiedleńców po II wojnie światowej. Brak co do tego objaśnień w legendzie". (prof. st. Bąk). Odnośnie strony graficznej mapy 3 zwrócono uwagę, że sygnatury są za duże oraz ogólnie podkreślano wadliwe rysunki soch, co zaznaczono już przy charakterystyce materiału rysunkowego. Mapy 4.-7. Proces zanikania orki w zagony. Opracowali: Z. B i a ł y i J. K l i m a s z e w ska. Zdania recenzentów odnośnie oceny tych map są podzielone. Według jednych "są to kartogramy jedne z najlepszych, gdyż ukazują zmiany zjawiska w czasie, tu na przestrzeni 3/4 wieku. Takie ujęcia dynamiczne są oczywiście - nie potrzeba tego uzasadniać - najlepsze i życzyćby sobie należało, aby ich, gdzie ze względów faktograficznych jest to możliwe, było jak najwięcej. Stanowią one same w sobie b. łatwo czytelną syntezę zjawiska o bardzo dużej wymowie historycznokulturowej" (doc. J. Burszta). Również dodatnią ocenę o tych mapach nadesłali pracownicy Ka tedry Etnografii w Warszawie pisząc: "Mapy świetne-najlepsze ze wszystKich w Zeszycie próbnym" oraz doc. Frankowska "do najbardziej czy·telnych map, jasno ujmujących obrazowar.e na nich zagadnienia zaliczam mapG 6 - zanikanie orki w zagonie". Kilku recenzentów wykazywało jednakże wadliwy tytuł tych map, które obrazują "st<ll1" a nie jak sformułowano "proces" (prof. R. Reinfuss, mgr A. Szymczak), dopiero zestawione razem posiadają pewne elementy syntetyzujące w zakresie procesu. "Nie mogą jednak (zdaniem mgr Tpwinskiej-Kwaśniewskiej) pretendować do ujęcia procesu i to nie tyEw z tego powodu, że nie odpowiadają na pytanie "dlaczego" stosuje się, czy nie stosuje (która to odpowiedż jest może naj trudniejsza do ujęcia kartograficznego) ale przede wszystkim dlatego, że nic nie mówią o tym "do czego w jakich sytuacjach" ten sposób orki jeszcze (czy już nie) jest (czy był) stosowany. Analiza czynności, jej przedstawienie kartograficzne, wyma!!a konieczności tych bliższych określeń, samo dochodzenie poprzez fu nkcj~ do motywacji obiektywnej (a nie subiektiwnych relacji informatorów nie dającej się mapować) jest podstawową dyrektywą roboczą płynącą z naszego materiału terenowego. Wydaje mi się, iż odpowiedź na pytanie o funkcję mogłaby zmienić treść kartogramów np. w tym kierunku, że narzuciłaby inną periodyzację, nie mówiąc już o zasadniczej zrnianie intepretacji. Zależność tego reliktowego zjawiska od rodzaju uprawy wystę·puje zupełnie wyrażnie w obrębie jednej wsi i zanika wraz z określonymi gatunkami roślin (nieraz niezależnie nawet od jakości gleby, stosuje się orkę w zagony przy uprawie pros3 a nie stosuje się przy uprawie ziemniaków d.a których stc30wano ją w XIX wieku - a w takiej sytuacji określenia "stosowana wyłącznie", "zarzucana", "już nie stosowana" nic nam nie daje" . . Brak tekstu objaśniającego (według mgr K. Kwaśniewskiego) nie pozw;la domyślać się z jakimi uwarunkowaniami wiążą autorowie te dość rozproszone zasięgi: czy są one wynikiem uwarunkowań fizjograficznych (których występowanie w danej wsi scharakteryzowano być może zbyt pośpiesznie cały areał), czy też powstały wskutek niedokładnej typologii i przedstawienia na jednej płaszczyżnie takich uwarunkowań jak nawodnienie, tradycja czy stary układ gruntowy (jako czynnik utrzymania się zj~wiska) oraz postępu wiedzy rolniczej, melioracji i komasacji (jako czynmków jego zaniku)". Brak podobnych uwarunkowań stwierdził prof. Sto Bąk pisząc "mapki te zbytnią wyrazistością się nie odznaczają. Bez objaśnień, względnie bez hydrograficznej mapy nie można rozstrzygnąć, czy orka w zagony je~t 1) gospodarczą koniecznością, 2) czy jest tylko szkodliwą (dla gospodark~) tradycją. Zagony są konieczne tam, gdzie są grunta podmokłe". Podkreślono również pewne niedociągnięcia materiałów terenowyc\-j; brak danych z Ziem Zachodnich następnie, że w Opoczyńskim orka 'vV z:lgony jest" stosowana i obecnie, oraz, że wydają się błędne materiały z Podlasia (Pracownicy Etnografii w Łodzi). < I �508 Prz\ ocenie strony graficznej tych map stwierdzono, że ze względu 'lr.l gęste rastrv, są one mało czytelne. zwlaszcza pr;:~' odcyfrowaniu zasięgów przy pomocy sieci PAE. Podnoszono również brak numeracji kolejnych map. Prof. R. Reinfuss zaznaczył, że mapa posiadająca luki materiałem .." (białe plamy) nie powinna być w Atlasie drukowana przed uzupełnienie~ braków.w terenie, przeciwnego zdania jest doc. Kutrzeba-Pojnarowa, któf3 L:.waz~,.ze Jest to słuszne i właściwe podejście, świadczy bowiem o skrupulatnosCl .autora, z tym, że oczywiście należy zmierzać, aby braki były jaknaJmllleJsze. Mapa 8. Sieny zqbkowane i gładkie. Opracowali: A. N a s z i J. P aw low ska. "Sluszny jest w zasadzie tytuł główny mapy. Związek formy sierpa z fu.nkcJą wyszedlby dopiero \vówczas gdyby te funkcje (sprzęt zboża, ś~iname .trawy) z?stalyby na tej samej mapie oznaczone oddzielnymi sygnat~raml. Wartosc omawianej mapy polega na tym, że pokazuje przerzut slerna .. ząbko,:,anego na teren~' zachodnie w związku z przesunięciami ludnosclOwyml po II wojnie świ.atowej. Poza tym stan z roku 1953/54 nie wydaje się naj szczęśliwszy dla wykazani.a powiązań między formą sierpa a "Jego funkCJą" (prof. R. Reinfuss). Kilku recenzentów zaznaczyło, że legenda oraz połączenie znaku zielol~egC z czerwonym raz u góry raz u dolu, czyni mapę nieczy·telną (doc. .J. Burszta, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi, mgr A. Szvmcza],: prof. R. Reinfuss). . ; ~alączon~ rysu~~i. sieq::ów zdaniem recenzentów wadliwe, ponieważ LraK zasadmczeJ .r0zmcy między gładkim a ząbkowanym sierpem, następme brak wskazan do zamieszczenia ich na tej mapie (prof. R. Reinfuss. prof. M. Prufferowa). . Prof .. Bąk zw~ó~ił uwagę, że "na kilka lat przed I wojną światawą zaczęły Się pOJawlac między Wisłą a Sanem sierpy gładkie używane tylko do cięcia wikliny i chwastów, przywozili je do wsi chłopi wyjeżdżając; na roboty ~o Niem~ec". Była to forma nowsza, uboczna, na mapie jednakże tej formy Sierpa me wykryto, toteż zdaniem recenzenta należałoby powyższa uwagę uwzględnić może w tekstowym objaśnieniu do mapy. . Mapa 9. Formy cepów. Opracowali: J. G a j e k i Z. S t a s z c z a k ó w n a. Rec.?~zen.ci ~odkreślili, że "mapa opracowana bardzo przejrzyście, ni0 nasuwają Się zadne uwagi krytyczne" (Pracownicy Katedry Etnografii w ŁodzI, mgr A. Szymczak). Zaznaczono, że jest to jedna z bardziej dopracO\~anyCh m~p. w Zeszycie próbnym (doc. Kutrzeba-Pojnarowa, mgr Trawll1sk~-Kw~sl1l€wska, mgr K. Kwaśniewski), zwracając uwagę "na bardzo Wlerne l przejrzyste wykonanie rysunków wiązań cepów, które na tC] mapie są istotnie potrzebne" (prof. R. Reinfuss). .JednakŻe zalecano, aby tytuł map~' ująć luócej ,.trzy główne form..,- cepów stan z roku 195354" następnie że redakcja legendy w części C rlie jest szczęśliwa. "Jeżeli rysunki zakończenia bijaka daje się \V trzech ujęciach, potraktowane powinny one zostać w sposób identyczny. \V związiw z pow'yższym należy zwrócić uwagę na brak kapicy na rysunku górnym b. Rysunek 1 powinien pozostać połączony ze znakiem i legendą pod nr \ zaś rysunek 2 ze znakiem i legendą pod nr 4" (prof. R. Reinfuss). Następnie prof. R. Reinfuss stwierdził niemożność sprawdzenia kilku sygnatur z braku odpowiedniego indeksu. Map~' Hl, 11, 12, 13 w skali 1:4 mil. Mapa 10. Wspólzależność zasięgu różnych cech sierpa. Opraco\\<1Ji' A. N a s z i J. P a w ł o w ska. Podkreślono dobrze zredagowany tytul mapy (prof. R. Reinfuss). stępnie postawiono pytanie "co znaczy sierp "duży" i "maly" g:lzic granica między nimi" (pref. R. Reinfuss). Mapa 11. WSJ;ólzależność zasięgIL różnych Opracowali: A. N a s z i J. P Przede wszystkim t.wrócono uwagę na mapy "współzależność ... zależności" (prof. prof. NI. Prufferowa, Pracownicy Katedry Szymczak) proponując zmianę na "Zasięg jego , ¢ I funkcji. jego funkcji". Mapa 12. Nazu;a ogniwa wiqżqcego J. G a j e k i Z. S t a s z c z ak ó w n a. Mapa nie budziła zastrzeżeń, jedynie cech sierpa 1.V zcl1eżności Należ~' oel a w ł o w ska. wadliwie sformułowany tytllł R. Reinfuss, doc. J. Burszta, Etnografii w Łodzi, mgr A. cech sierpa na tle zasięgów dzierżak życzenia z bijakiem. Opracowali: językoznawców odnośni".: kartografowania różnic słowotwórczych i fonetycznych. Mapa 13. Wspólzależność różnych cech cepów na tle za.sięgów ich );oelstawowych form. Opracowali J. G a j e k i Z. S t a s z c z a k ó w n a. Uwagi recenzentów ograniczyły się do graficznej strony mapy. Zaznaczono bowiem, że czarne znaki punktowe są mało zróżnicowane i mylą przy odczytywaniu (prof. R. Reinfuss), zdaniem innych recenzentów ,.mapa jest bardzo czytelna, przejrzysta, kartograficznie rozwiązana bardzo dobrze" (mgr A. Szymczak). Ogólnie do 4 map łącznie podnoszono braki techniczne tzn. brak kolejnej numeracji map, co utrudnia ich czytelność, następnie użycie Z3 gęstych rastrów (prof. R. Reinfuss, doc. J. Burszta, prof. M. Prufferowa. doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi), Mapa 14. Występowa.nie spichrzy jako oddzielnych budynków. Opracował J. B o h d a n a w i c z pod kier. J. G aj k a. \V odniesieniu do tej mapy przede wszystkim zgłaszano uzupełnienia 00 podanego zasięgu występowania spichrzy: "w wyniku mapy np. cała Wielkopolska pozbawiona jest w zupełności spichrzy chłopskich. Tymczasem występują one zarówno w żródłach historycznych, jak i dzisiaj jeszcze w tf!l'enie. Tak np. z pocz. XIX w. spotykamy spichrze na terenie Wielkopolski �510 511 północno-zachodniej (np. wsie Runowo, Jedrzejowo, 5ie'dlisko pow, Trzcianka) w północno-wschodniej Wielkopolsce (np, wieś Durowo pow, Wągrowiec) <) także na południu Wielkopolski. Na tym ostatnim terenie spichrze trafiają się do dziś (np. wsie Korpysy pow, Ostrzeszów, Uciechów pow. KI'CJtoszyn), Wydaje się, że sprawa ze spichrzami w Wielkopolsce jest następ~jąca: w XVII,I i I poło XIX W. nie było ich w gospodarstwach pańszczyź .. manych, a takze w gospodarstwach chłopów czynszowych, ale biedniejsz~ch. Były natomiast z reguły we wsiach czynszowych u chłopów zamozmeJszych (sołtysi i chłopi okupni) a także we wsiach pańszczyżnianych u :VYJątkoweJ kategorii chłopów (np, wybrańców). Jako takie pozostały tu I tam do dziś, już nie koniecznie u chłopów zamożnych. Kwestia spichrzy Je~t zatem n~ tym terenie sprawą wielkości i kategorii gospodarstwa chłopskIego, a takze typu społeczno-gospodarczego i prawnego wsi" (doc. J. Burszta). Podobne uzupełnienia z obszaru Wielkopolski zgłosiła doc. M. Frankowska, zaś z obszaru Kujaw prof. Priifferowa. P:of. Reinfuss zgłosi! zastrzeżenia w związku z ujęciami chronologicznymI spichrzy: "ze sposobu przedstawienia na mapie i sformułowania objaśn~enia do występowania spichrza w 3 przekrojach chronologicznY~h wymka, że po I wojnie światowej spichrzy było znacznie więcej niż w okresach pop.rzednich cz~li, :vraz z postępem czasu następuje rozwój ilościowy terytoI'lalny tego zJawIska. Czy o taki wynik Chodziło autorowi?". "Na mapie 14 nie została zaakcentowana sprawa szerzenia się spichrzy wolnostojących, jako zjawiska nowego na obszarze występowania komó~, czy obszarach rozwiniętej gospodarki zbożowej" (mgr Trawińska-Kwaśniewsk a). ze względu na użycie 12 sygnatur przy dwóch tylko kolorach. Wysuwano propozycje, aby tego rodzaju mapy rozwiązywać przy użyciu większej ilości kolorów. Zdaniem prof. R. Reinfussa "redakcja tyt.ułu i podtytułu niezbyt szczęśliwa. Możnaby ująć następująco: "przechowywanie ziarna na strychach i wyżkach domu mieszkalnego". Wiadomość o czasie badań terenowych jest tu zbędna. Tymbardziej, że odnośną informację zawiera bardzo słusznie "uwaga na końcu legendy". Następnie recenzent zauważył, ŻE: : "interesujący jest przypadek 532 P25 pV (Wodzierady pow. Łask badany przez Cz. Ciszkiewicza i B. Olszowy) gdzie jeszcze po I wojnie światowej zWYCZ:1j przechowywania ziarna na strychu był "powszechny lub wyłączny", a po II wojnie światowej "nie jest znany". Takich przykładów nie powinno się nanosić na mapę bez sprawdzenia i usunięcia ewentualnej nieścisłości". Mapa 16. Lokalizacja piwnic w obrębie gospodarstw chłopskich. Opracowała B. M a t u s z e w s k a pod kier. J. Gajka. Mapa 16 jest typowym przykładem kontrowersji między kwestionariuszem, który nie pytał o ilościowe występowanie typów piwnic we w~i, a ostatecznym wynikiem mapy co recenzenci podkreślili: "na dobro autorki tej mapy zaliczyć należy, że mimo niepełności kwestionariusza starała się wydobyć zgodnie z założeniami Atlasu określenia ilościowe z material.ów jakimi rozporządzała, daje się jednak odczuć brak ujęcia czasowego" (doc. M. Frankowska). Mgr Trawińska-Kwaśniewska zauważyła, "że przy występowaniu piwnic pod domami nie ma określonej bliżej lokalizacji a dla interpretacji zjawiska nie jest rzeczą obojętną czy określenie "pod domami" oznacza pod komorą, sienią, co charakteryzuje jeszcze pewne obszary w Polsce, czy też "pod domem" to jest pod izbą, pod piecem co jest znamienne dla innych obszarów. Jakkolwiek w posiadaniu autorki mapy może się znajdować 20 map szczegołowych, to nie można w jednej mapie z tego tematu dać tak ogólnego sformułowania lokalizacji bez zaznaczenia "gdzie" i z "jakiego okresu", Doc. Kutrzeba-Pojnarowa zabrała głos odnośnie wiarygodności materiału terenowego PAE "dysponuję m. in. materiałem porównawczym z pow. brzozowskiego. Piwnice wolnostojące (sklepy) występowały tam jedynie w gospodarstwach bogatych nie można więc mówić o przewadze, a w każdym razie nie można mówić o tym zagadnieniu nie biorąc pod uwagę zróżnicowania społeczno-gospodarczego wsi. Piwnice pod domami (gruby) są obecnie przeważające, przynajmniej w tych wsiach, które znam. Nie wydaje mi się prawdopodobne, by materiał atlasowy z sąsiednich wsi oparty przede wszystkim na badaniach z r. 1955 mógł dać tak odmienne wnioski" . '?I Odnośnie nazw gwarowych spichrzy uwzględnionych na mapie zabrał głos doc. J. Burszta "Skoro w mapie tej jest mowa o występowaniu nazwy sypnia i podobnych do oznaczenia spichrza, powinno się moim zdanie~ śle.dzić Występowanie. tej nazwy z jej obocznościami nie związanej ze spIchrzem a~e z miejscem przechowywania zboża np. w Wielkopolsce w XVIII w. I w I poło XIX powszechnie występowała nazwa "sypnia" itp. na oznaczenie składania zboża (przeważnie to miejsce na strychu). Nie podobna, aby termin ten tutaj do dziś zaginął". Opowiedziano się również w odniesieniu do mapy spichrzy za skróceni~m podtytułu (prof. R. Reinfuss), następnie za usunięciem rysunków. ktore do tej mapy nic nie wnoszą (Pracownicy Katedry Etnografii w Łodzi prof. R. Reinfuss). ' Podkreślono poprawne rozwiązanie graficzne jedynie do mało różniących się rastrów. mapy Mapa 15. Przechowywanie wymłóconego s n e I' Ó w n a pod kier. J. Gajka. Opracowała Przede wszystkim zwrócono uwagę, zboża. że mapa jest trudna z zastrzeżeniem M. M e y_ do odczytania .1 '-~--"---"--"-"---'--"-'--=-------=-=iiiiiiiiiiliii _ �51:> 512 Prof. R. Reinfms zgłosił poprawki stylistyczne do legendy mapy 16: "caly podtytuł jest zbE;dny. Niezbyt szczęśliwa redakcja objaśnień do sygnatur", ,.występują" i "zDznacza się wyraźna" jest niepotrzebne. Treść w nawiasie przy sygnaturze 1 i 2 równieź niepotrzebna, bo jeśli "wyłącznic" piwnice pod domami. to tym samym brak piwnic wolnostojących". Mapa 17. Znaczenie lCyrazu obora. Opracował K. K w a ś n i e \\' s ki pod kier. J. Gajka. Mapa 17 w poró"vnaniu do innych map Zeszytu próbnego budziła najwięcej zastrzeżel'!. Doc. Kutrzeba-Pojnarowa pisze: "na podstawie znanego mi materiał'-l ter;:nowego stwierdzam w mapie 17 brak oznaczenia znanego mi z terenu Kurpiowszczyzny określenia ,.obora'· na zespół budynkćw gospodarczych (ustawionych w czworokąt). Za fałszujące obraz uważam wprowadzenie w mapie inn go oznaczenia nazwy obora niedawno wprowadzonej obok innego sposobu oznaczania występowania tej nazwy (bez określenia w jakim czasie, może teź nie dawno). Całą tę mapę uważam zresztą za wielkie nieporozumienie i wydaje mi się, że bez powtórnego jej przerobienia i skontrolowania niektórych danych nie moźe znależć się w Atlasie". Podobne zastrzeżenia zgłosiła doc. J. Klimaszewska, zdaniem które~ "nie uwzględniono na mapie znaczenia nazwy "obory" jako pomieszczenia dla wszystkich zwierząt. Sprawa ta nie byla wyrażnie sprecyzowana w l·egendzie. Mapa sprawia wrażenie opartej na niekompletnych danych, tote~: wymagałaby jeszcze badań kontrolnych". Następnie doc. J. Klimaszewska uważa, iż we wszystkich innych punletach należy nanieść czarne kolory, gdyż i co do nich nie ma stwie.rdzenia, czy wyraz jest stary czy nowy. Również doc. Frankowska uważa mapę 17 "za najbardziej zagmatwan"l i nie odpowiadającą tytułowi". Podnieść należy, że recenzenci językoznawcy zwracali uwagę na sposób ujęcia mapy 17 nie wysuwając odnośnie jej wyników z punktu widzenia SWOjEgOstanu wiedzy żadnych zastrzeżeń (prof. Doroszewski, doc. Stamirowska, mgr W. Pomianowska). Prof. R. Reinfuss proponował odmienną treść legendy, zdaniem autor.} bardziej przejrzystą. Graficzne opracowanie mapy nie nasuwało uwag krytycznych, a naw~t przeciwnie podkreślono, że "kombinacja znaków i zasięgów na mapie 17 jest prawdziwymosiągnie;ciem" (dr l\1eertens, Amsterdam, R. Weiss, Bazyle3.). W -związku z kwestionowaniem wyników badall terenow~'ch z obszaru Podlasia w zakresie mapy 17 - mgr Trawińska-Kwaśniewska przedst:lwiła uzupełniający materiał zebran~' c210wo, który w całej pełni potwierdził wynik mapy 17. Z KORESPONDENCJI NADESŁANEJ DO PROF. JOZEFA GAJKA REDAKTORA POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO Prof. S. E r i x o n Stockholm dnia 15. X 1958 Otrzymałem Pański wspaniały Atlas razem z tekstem i indeksem i dziękuję Panu za niego. Napiszę o nim w następnym numerze 1959 r. w naszej publikacji "Folk Liv", w której jestem redaktorem. Przed tym nie mogłem opublikować recenzji w innych wydawnictwach, ale potem uczynię to .l przyjemnością. Według mojej opinii Pański wkład do kartografii etnograficznej Europy ma bardzo dużą wartość. Szwedzki Atlas, który niedługo zostanie opublikowany pod moją redakcją zostanie wysłany albo bezpośrednio Panu, ałbo Połskiej Akademii Nauk, ale nie jestem pewien, czy Pan go już nie dostał. Jeżeli Pan go dostał proszę mnie o tym zawiadomić możliwie jak najwcześniej. Doc. D. S t r praha an sk a dnia 10. IX 1958 Otrzymałam próbny zeszyt Polskiego Atlasu Etnograficznego wraz z tekstem i uprzejmie za niego dziękuję. Napiszę recenzję do naszych czasopism w Pradze, jednak dziękuję również za zaproszenie do napisania recenzji w waszych czasopismach. Richard Wei s s (Recenzja) Schweiz. Archiv fur Valkskunde. Band 54 (195g) Polska była w swoim czasie pierwszym państwem, które wydało Atlas Etnograficzny, mianowicie Atlas Kultury Ludowej w Polsce K. Moszyr1skiego, który ukazał się w Krakowie 1934-1936 r. Uczony ten należy także do Komitetu Redakcyjnego nowej pracy. Przedłożony zeszyt próbny daje pierwsze pojęcie o technice, metodzie i zawartości najnowszego szeroko zakrojonego Atlasu Etnograficznego, który jest opracowany z dużym nakładem pracy. Prace wstępne rozpoczęto w 1946 r. W latach 1953-1955 zebrano materiał poprzez badania terenowe zespołu 19 pracowników naukowych, a materiał ten oprócz materialnej obejmować ma także kulturę społeczną tl I i duchową· Zbieranie materiału uzupełniane jest na bieżąco także z literatury i muzeum. Następstwem tego jest fakt, że sieć badań zmienia się z mapy na mapę. Dlate~o numerowanie miejscowości w sposób stały (jak w szwajcarskim Atlasie Etnograficznym) nie wchodzi w rachubę. Mapy w skali od 1:2 milj. zawieuj~ siatkę orientacyjn~ (jak w niemieckim atlasie etnografic:mym) za pomoc~ której każda miejscowość może być zlokalizowana z dokładnością do 5 km2• Map:o. :2 przedstawia podział administracyjny dzisiejszej Polski. Mapa 3 uwidac:.mia rozprzestrzenienie prymitywnej sochy, która Występuje tylko 33 "Lud". t. XLV �514 515 w Polsce wschodniej wzgl. w tradycjach sięgających 1860 r. Podobnie jak ta karta mapy 4, 5, 6 i 7 są typowymi mapami ukazującymi regresję mi3nowicie zjawisko, jak zanikały zagony wytworzone przez dawny sposób orki w latach 1875-1953 ku Polsce wschodniej, a specjalnie płd.-wschodniej. Mapy te mają skalę 1:4 milj. i przedstawione są metodą powierzchniowi). Jest to doskonały obraz przestrzenny w sensie rozprzestrzeniania się kultury z zachodu na wschód, wzgl. wschodniego opóźnienia szczególnie ważne stwierdzenie, które wogóle nie powinno być rozprzestrzeniane zwłaszcza w naj nowszych czasach. Także pozostałe mapy od 8-16 poświęcone są specjalnie kultywowanej na wschodzie etnologii agrarnej - ząbkowane i gładkie sierpy, wiązania cepów, typy spichrzów. Mapa 17 zawiera problem słowno-rzeczowy wynikający ze słowa "obora". Co do techniki można powiedzieć, że jest to mapa wzorowa wszystkich sposobów reprezentacji kartograficznej (metoda punktowa kombinowana z metodą płaszczyznową jednobarwną, wielobarwną zbiegającą się w zasięgi linearne i zgrupowania tych zasięgów. Wszystko dobrze zrobione graficznie przy jasnym uświadomieniu sobie, że tylko metoda punktowa może dać materiałom naukowym wartość żródłową. Legendy i wstęp w jl;-zyku polskim i angiel,skim. PAE ma się ukazyw2ć w zeszytach od 15 do 25 map. Dopiero komentarze mogą wskazać co oczekuje się od kompleksowego zestawienia faktów przestrzennych jeżeli chodzi o "etniczną jedność Polski", i jak rozwiązane zostaną problemy wysiedlania, przesiedlania i zamieszkania specjalnie w niemieckiej dawniej Polsce zachodniej. Każdy kraj kształtuje i musi kształtować swój atlas według własnych tendencji i warunków. Dlatego nakreślono wąskie granice europejskiej koordynacji tych atlasów pod względem technicznym, metodycznym i zawartości. Możliwości porównawcze pod względem treści stwarza dla P AE w zakresie etnologii agrarnej i form budowlanych pierwsza część atlasu etnograficznego szwedzkiego, która ukazała się w 1957 roku, a która omawia tereny sąsiadujące z Polską poprzez Bałtyk. sar. 160-161 Dr Ernst Bur gst a ller Linz dnia 1. XI 1958 Z ogromną radością otrzymałem przesyłkę pierwszej części bardzo pięknie opracowanego Pańskiego Atlasu Etnograficznego. Pozwoli Pan, że złożę Panu naj serdeczniejsze gratulacje, z powodu ukazania się tego ważnego dzieła. Dzieło Pańskie wskazało nam nie tylko to, że w kartografii etnograficznej mogą być wytyczane zawsze jeszcze nowe drogi metodyczne, które zadziwiają swoimi osiągnięciami, lecz ilo że W Polsce istnieją te same problemy kulturowo-geograficzne, którymi i my się zajmujemy. Spodziewamy się, że w krótce będziemy mogli przesłać Panu pierwszy zeszyt naszego aus t·nac k'lego a tl asu etnografl'cznego utrzymywanie kontaktu z nami. I' prosim.v• Pana Amsterdam Dr. P. J. l'vI e e l' t e n s Królewska Holenderska Akademia o stal<' 19. I. 1959 Nauk Por;rzez Bibliotekę Królewskiej Akademii otrzymaliśmy Zeszyt p~ób~y Polskiego Atlasu Etnograficznego. Pragnę pogratulować Panu ukazame Sl~ tego zeszytu. Musi to być dla Pana wielka satysfakcja zobaczyć dzieło ~o całym trudzie jaki Pan włożył w jego przygotowanie. Wykonanie wydaJe się nam bardzo szczęśliwe chciałbym wyrazić swoje uznanie zaró:vno ryscwników jak i drukarzowi. Dodanie rysunków do tych map, ktore tego wymagają jest bardzo pożądane i udane - wydaje się nam też bardz.) korzystne, że każdy zeszyt ma zawierać mapy o podobne? tematyc~. To powiększa przejrzystość mapy. Zadziwia trafna kombinaCJa zn~ku I powierzchni na mapie 17. Bezwątpienia PAE będzie bardzo pozytecznym wkładem do Atlasu Etnograficznego Europy. Dr M. Z e n d e l' Institut fUr Geschichtliche und der Univ€Tsitat Bonn Landeskunde Der Reihnland~ 29. X. 1958 Za pośrednictwem Pana Profesora Dolkera przekazany mi został ~ier:vszy zeszyt etnograficznego Atlasu Polski. Przestudiowałem go z wlelkl~ zainteresowaniem i jestem bardzo szczęśliwy, że obecnie także i inne kraJe wydają atlasy etnograficzne, które uważamy za nie2.wY~le p~żytecz~e w wyjaśnieniu ponad narodowych powiązań życia lud~. W medługlm cz~sJe prześlę Panu pierwszy i drugi zeszyt nowego wydama atlasu etnografIcznego niemieckiego. Prof. V. K i p a l' sk y Helsinki 10. X. 1958 Dziękuję Panu bardzo za wspaniały zeszyt próbny polskiego. Atla~u Etnograficznego, który otrzymałem. Byłbym bardzo rad z otrzymama takze dalszych zeszytów. Prosi Pan o uwagi: mógłbym wysunąć sugestję umieszczenia na mapach starych granic politycznych nie tych z lat 1918-1939, lecz naprawdę starych z lat 1815-1914. Uderza mnie jak jasno dziś jeszcze ukazują się stare granice jako zasięgi etnografi~z~e. Podob~y wypadek mamy w Finlandii gdzie dziś jeszcze można zauwazyc w badamach terenowych starą granicę między Rosją i Szwecją· Prof. Arthur H aber landt Wiedeń 15. X 1959 Aby zaoszczędzić dodatkowych wydatków dałoby się, moim zdaniem, niektóre mapy sporządzić w mniejszej skali niż zwykle. Przez to ~ysk~łYbY one tylko na przejrzystości. Możnaby przeto, bez utraty preshzu I b'3z 33' �p 516 u~zczerb~u dla .nauki, mapę 3 - typy soch, sporządzić w skali 1/4 powlerzchn!, tak Jak mapa 4' to samo dotyczy mapy 8 - ty py slerpow. . . . .' Takze ma~ę .14, p~~lmo nagromadzenia sygnatur dla typowania śpichrzy, wydało mi Się mozl1wym pomniejszyć do skali 0, tak samo mapy 15 i Iii. ~~ do "optycznych postulatów", według których sygnatury na mapie muszą ISC razem.mo~ę się również powołać na argumenty bardzo energicznie przedstawIOne mi w Zycząc d a l szyc h t . .. swoim czasie przez H. Hassingera p~s ę.pow w pracy I najlepszego rezultatu pozostaje z koleżeńskim pozdrowlemem. o L E M I K W "Kwartalniku Historii Kultury Materialnej" w nr. 4 z 1958 r. ukazała się recenzja na temat mojej monografii Strój biłgorajsko-tarnogrodzki opublikowanej w ramach "ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH" pióra Juliana B a r t y s i a, któremu jestem winna szereg wyjaśnień. Recenzent zarzucił mi: "zupełnie ahistoryczne podejście do omawianego problemu". Taki sam zresztą zarzut stawia on wi~kszości monografii strojów wydanych dotychczas przez P.T.L. Odnośnie stanowiska w tej sprawie nie będę z recenzentem polemiwwać ponieważ zdecydowanie mija się on i I I • z prawdą· . Z tej to właśnie ahistoryczności podejścia, zdaniem recenzenta, wynikło w mojej pracy szereg błędnych stwierdzeń. W pierwszej części recenzji aut:Jr cytuje szereg źródeł archiwalnych, między innymi opisy gospodarstw rolnych w Ordynacji Zamojskich z r. 1872. Niektóre z nich były drukowane z Encyklopedii Rolniczej. Ogólnie nie wnoszą one niczego nowego do zagadnienia, o czym świadczy najlepiej cytat przytoczony w recenzji. Wynika to stąd, że wspomniane opisy pochodzą z okresu czasu, do którego sięgała pamięci najstarszych ludzi w latach 1948-1956, gdy prowadziłam badania terenowe. Dostarczyły one obok szczegółowych informacji, kompletnego materiału rzeczowego, pochodzącego właśnie z drugiej połow~' XIX w. Nie jestem więc przekonana co do konieczności sięgnięcia dn wzmiankowanego źródła. Podobnie również przedstawia się wartość źródłowa ksiąg notarialnych. Recenzent opierając się na wynikach badań prowadzonych przez W. Kulę i opublikowanych w jego pracy o włościańskim przemyśle domowym. tkackim w Królestwie Polskim w latach 1846-1865, poddaje w wątpliwość moją informację, że sukno na sukmany i chołosznie było robione prz<'z miejscowych wiejskich tkaczy. Dla zachwiania wartości mojej informacji, posłużył się tutaj porównaniem liczby warsztatów w powiatach augustowskim i zamojskim, który sąsiaduje z biłgorajskim. Cały tok rozumowania jest w tym odcinku recenzji niewłaściwy, a wyciągnięte zeń wnioski fałszywe. Absolutnie nie można porównywać warsztatów tkackich w takich powiatach jak Augustów i Zamość, wyprowadzając stąd wnioski dotyczące ich możliwości produkcyjnych samego sukna. Charakter tkactwa, jako rzemiosła ludowego był i jest w tych powiatach zupełnie różny. W Augustowskiem tkactwo przybrało formę spontanicznie uprawianego przez kobiety domowego rękodzieła o bardzo szerokim zakresie wytwórczości, a w Zamojskiem podobnie zresztą jak i w Biłgorajskiem, miało ono charakter wyspecjalizowanego rzemiosła, wyrabiającego tylko tkaniny odzi",· żowe. Stąd właśnie wypływa różnica w liczbie krosien podana przez W. Kulę w latach 184.6-1865. W Augustowskiem było ich 13.881 a w Za- �519 518 mnie fakty z tego zakresu są tak przedstawione w recenzji, że wz~ac~ia~ą argumentacJę. Wyraźnie w tym wypadku podkreś1iła:n' obok Istl11el11a pewnych wytworów kulturowych również ich formę, ktora prze.de wszystkim przemawia za powiązaniem z kulturą wołoską· Zgadzam SIę z rece.n~ zentern, że w tym stanie badań trudno mówić o wpływach kultu? ,,:ołOSkl;J, w okolicy Tarnogrodu i Bilgoraja. Nie znaczy to Jednak, ze m?WIC me nal.ez; i jestem przekonana, że sygnalizując pewne fakty, u.::zymł~m słuszl11€ . Ogólnie recenzja poza informacjami dotyczącymi wytworstwa ma~0riału na strój, a zwłaszcza przejścia od płóciennictwa konopnego ~o ln1)nego w XIX w. nie wnosi zupełnie niczego nowego do opracowaneJ przeze mojskiem 340. Na tej podstawie recenzent wyprowadził wniosek, że taJo liczba krosien nie była \II stanie obsłużyć produkcją sukna miejscowej ludności. Przeczy temu jednak najprostszy rachunek.Recenzcnt stwierdz8, że \II latach 1846 do 1865 przypadało w powiecie zamojskim na jedno krosno 437,54 głów ludności .. JeŻeli przyjmiemy, że co czwarty mieszkaniec był dorosłym mężczyzną, to na jedno krosno przypadnie 109 osób. Przeciętnie sukmana była noszona przez 10 lat, więc na jedno krosno przypadało wykonanie materiału na jedenaście sukman rocznie, Biorąc pod uwagę, że na przełomie XIX w. część kobiet nosiła sukmany głównie jako strój obrzędowy, można podnieść liczbę sukman, przypadającą na jedno krosno do 16-tu, czyli około 112 łokci sukna. Na spodnie, tzw. "chołosznie" wychodziło około 2 łokci sukna, co przy szybszym ich niszczeniu (przeciętnie co trz:, lata) należy przyjąć że roczne zużycie sukna na 109 mężczyzn, wynosiło 72 łokcie. Łącznie daje to sumę 184 łokci sukna na jedno krosno. Prz:: przyjętej przez recenzenta produkcji rocznej krosna 525,29 łokcie jest t':l ilość o wiele mniejsza i z powodzeniem mogła być pokryta przez miejscową produkcję. Oczywiście tkacze biłgorajscy, zwani knopami, zajmowali 5;'~ również wyrobem różnego gatunku płótna. Zachodziła w ich pracy specjal:· zacja materiałowa. Jedni z nich zasłynęli jako wytwórcy płótna, inni za~ tkanin sukiennych. Odnośnie sugestii recenzenta, że część sukna produkowanego przez biłgorajskich kno;:;ów musiała być sprzedawana małomiasteczkowym kupcom, nie mogę dać wiążącej odpowiedzi, bo nie przepre>wadziłam szczegółowych badań dla tego zagadnienia. Muszę jednak stwierdzić, że recenzent i w tym wypadku nie jest konsekwentny w głoszonych poglądach. Najpierw twierdzi on, że liczba krosien była za mała, by mogLl pokryć miejscowe zapotrzebcwanie na sukno, następnie, że część suktlil musiano sprzedawać małomiasteczkowym kupcom i z kolei, że ludno~ć wiejska część swego zapotrzebowania na sukno i sukmany pokrywała n:ł jarmarkach, kupując je u handlarzy. Tok rozumowania nie jest tutaj logiczny. W południowej części powiatu biłgorajskiego nie było w tkactwie ludowym, pod koniec ubiegłego wiekil systemu nakładczego. Tkacze wiejscy wykonywali sukno na zamówienie gospodarzy z powierzonego surowca, za co otrzymywali wynagrodzenie w gotówce lub w naturze. Nie widzę powodów, aby 50 lat wcześniej miol.ło być inaczej. Poza tym bardzo zdecydowanie przeczy przyjętemu przez recenzenta rozumowaniu, zgromadzony w Muzeach materiał rzeczowy. Wszystkie sukmany w liczbie 16-tu pochodzące z terenu objętego zasięgiem stroju biłgorajsko-tarnogrodzkiego, są uszyte przez wiejskich krawcó\\' z sukna domowej roboty, co zostało stwierdzone ponad wszelką wątpliwość. Natomiast z informacji terenowych wynika, że zdarzały się wypadki kupowania sukna, zwłaszcza na "chołosznie" u miejskich handlarzy. Były tj jednak wypadki bardzo sporadyczne. Nie jest też słuszne stanowisko recel>zenta odnośnie zagadnienia wpływów kultury wołoskiej. Stwierdzone prZl;ze mnie monografii. Barbara Kaznowska-Jarecka Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawcz~go: które odbyło się 6-8 września 1957 r. w Szczecinie w sali KonferencYjneJ P.W.R.N. Wały Chrobrego 4. Pierwszy dzień obrad 6. września 1957 r. O godz. lO-tej s2kretarz generalny PTL prof. Józef G a j e k d.okonał otwarcia XXXII Walnego Zgromadzenia. podkreślił znaczenie pohtycznl' Zjazdu w Szczecinie, którego program w części naukowej dotyc.zy Pomorza Zachodniego. Następnie powitał przybyłych gości: przed~t~wlclel~ :tnografii czechosłowackiej Ludwika Kunza,. przedst~wlclela . Mll1lst.er.stwa Kultury i Sztuki, Ministerstwa Oświaty, ZWiązku Nauczycl.elstwa polskiego. Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabyt~o:" przedstawicieli Wojewódz.kiej i Miejsk:icj Rady Nar·odowej w S~::~eclJll~. Z kolei odczytał depesze i listy nadesłane przez Sekretarza p~lskleJ Akademii Nauk - prof. dr st. Arnolda, prof. dr Juliana Krzyzanowsklego i prezesa P.T.L. - prof. dr Tadeusza Seweryna, który z powodu złego stanu zdrowia nie mógł przyjechać na Zjazd. . Obradom przewodniczył prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. Protokoł0.walt: Bolesław Garyga, Adam Glapa, Anna Łyszczówna i Zofia Staszczakowna. Przed południem zostały wygłoszone trzy referaty: . . l. Prof. dr Gerard L a b u d a wygłosił odczyt inauguracYJny pl.: "Rodzl~C podstawy i obce nawarstwienia kulturowe na Pomorzu Zach::>dmm. w okresie nad nad • I wczesnego feudalizmu". . Zupełnie słusznie; potwierdzają budownictwem ludowym tego pieśnią tego obszaru. Przyp. ,.' .. d' Z st zczakówny to rowmez wymkl ba an. a s. .. . obszaru i A. C z e k a n o w s k l e J wymkl badan Redakcji. �521 520 2. Dr Kazimierz S l a s k i: "Przemiany etniczne na Pomorzu Zachodnim w okresie wczesnego feudalizmu". 3. Dr Tadeusz D e l i m a t: "Elementy polskie i słowiańskie w budowie łodzi rybackich nad Bałtykiem". Po południu wygłoszono następujące referaty: 4 Dr Agnieszka D o b r a w o l s k a: "Z problematyki odzieży ludowej na Pomorzu Zachodnim". 5. Dr Tadeusz W rób l e w s ki: "Pomcrze atlasów etnograficznych". 6. Prof. Józef G a j e k: "Pomorze Atlasu Etnograficznego". Zachodnie zachodnie w świetle w świetle badań niemieckich Polskiego (Wymienione referaty są drukowane w tomie szczecińskim Prac i Materiałów Etnograficznych, Szczecin 1959 r.). W dyskusji nad wygłoszonymi referatami głos zabierali: Wacław Petsch. prof. Witold Doroszewski, prof. Maria Znamierowska-Priifferowa. ob. Chrząszczyński. prof. Jan Czekanowski, prof. Józef Gajek, mgr g?rbert Wilczewski, prof. Feliks Markcwski i inni. W. Petsch określił referat prof. Labudy jako niezwykle interesujący. w którym jednak nie było nacisku na wniesienie nowych naświetleń d:> zagadnienia Polskiego Pomorza. Następnie w związku z referatem dr Slaskiego podał szereg danych dotyczących zasady przeprowadzenia grani::etnograficznych państw po pierwszej i drugiej wojnie światowej. Wypowiedż prof. Doroszewskiego dotyczyła zagadnień językowych związanych z nazwą "Bałtyk", "naród" i "narodowość". Prof. M. Priifferowa wyrażając się z uznaniem o wszystkich referatach omówiła sprawę pochodzenia nazwy "Ostsee", wiążąc ją z elementami fińskimi a nawet ugryjskimi. W związku z referatem dra Tadeusza Delimata prof. Priifferowa zauważyła, że dotyczył on dziedziny, w której mam~' 2 a mało materiału aby tworzyć szersze uogólnienia. Prof. Czekanowski nawiązując do referatów prof. Labudy i prof. Gajka mćwił m. in. że materiały antropologiczne nie wskazują na to, aby ek~pansja skandynawska polegała na przebywaniu tutaj większych mas ludności. i że o wyparciu ludności autochtonicznej z tego terenu Europy ni,." mr:glo być mowy. Antropologia na tych terenach wykazuje ciągłość osadnictwa ludności tego samego typu. Odmienny charakter miała wypowiedź działacza P.T.T.K. na PomorzL1 Zachodnim ob. Chrząszczyńskiego. Wyraził on żal pod adresem historyków i etnografów, że np. w Koszalińskiem w ciągu I3-tu lat nie zostały opracowane zabytki historyczne, choć jest wiele grodzisk, które są w ogól.:, nietknięte. Jego zdaniem aktywizacja Ziem Zachodnich musi się zacz"l~ od dokładnego poznania tego terenu. Wypowiadając się w tej sprawie w głosie końcowym prof. Labuda wyTUził pogląd, że centralne insty·tucje naukowe w kraju nie są w stanie opracować wszystkich monografii regionalnych, zadania te powinny by,; podejmowane przez regionalistów. Zadaniem ich jest przede wszystkim opracowanie szczegółowych tematów związanych z regionem, w którym działają· Drugi " I 1, ~I i, I. ~ , \ dzień obrad - sesja przedpołudniowa. Przewodniczyła prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Protokołowała Zofia Staszczakówna. Mgr Zbieniew R a d a c ki wy"'łosił referat pt.: "Budcwnictwo wiejskie na Pomorzu Zachodnim". Referat był ilustrowany przeźroczami. Z kolei mgr Henryk L e s ii! s k i wygłosił referat pt. "Zródła do historii kultury materialnej Pomorza Zachodniego w świetle woj. archiwum w Szczecinie". W związku z referatem mgr Lesińskiego prof. W. Doroszewski zapytał czy w materiałach woj. archiwum są dane statystyczne dotyczące składu ludności w poszczególnych wsiach Pomorza. Zakład dialektologii w Warszawie zamierza przeprowadzić badania na Pomorzu, przed tym jednak chciałby znać skład ludności, aby odpowiednio badania zorganizować. W. Jan Karpowicz w nawiązaniu do referatu dr Slaskiego informuje, że w Bibliotece wojew. w Szczecinie znajduje się szereg cennych pozycji z zakresu onomastyki (np. "Adres W Buch" lub Kalendarze), z których można wybrać tysiące nazwisk polskich. Następnie p. Karpowicz podał kronikę wydaną w XVIII w. w Berlinie. w jęz. polskim pt. ,,0 prawach dla obywateli państw pruskich", która zawiera materiał etnograficzny, następnie poinformował, że uporządkowane archiwum w Białogardzie zawiera również dużo materiału etnograficznego (legendy, podania itp.). Dr Tadeusz Wróblewski podkreślił, że referat mgr Radackiego zawierał wiele cennych danych z zakresu budownictwa Pomorza, niemniej kwestia pochodzenia domu podcieniowego nie jest jeszcze wyjaśniona. Niemieccy uczeni nie uznali dotąd słowiańskiego pochodzenia domu podcieniowego. Dr Wróblewski zwrócił uwagę, że przede wszystkim należałoby dokładnie ckreślić występowanie domu podcieniowego, ustalić jego cechy charakterystyczne f dopiero wówczas będzie można mówić o genezie tego typa budownictwa. Następnie zwrócił uwagĘ, by ostrożniej ustosunkowywać się do hipotezy prof. Moszyńskiego dotyczącej pochodzenia domu symetryczno-dwuizbowego, hipoteza ta bcwiem nie jEst jeszcze potwierdzona. Mgr Suzanowicz mówił o roli P.T.L. w dziale administrowania gospodarowania na Ziemiach Zachodnich. Między innymi poruszył sprawę wyjazdu części Sl"wińców z Polski, na skutek braku dostatecznej opieki. Prof. Gajek wyjaśnił, że w bogatym programie XXXII Zjazdu brak czasu na cmawianie tego typu prac. Profesor stwierdził, że Towarzystwo dysponuje skromnymi środkami finansowymi, niedużym zespo- �• 523 522 lem pracowników i w żadnym wypadku nie może nastawiać się na praktyczne działanie. Z kolei stwierdził, że praca badawcza w regionie to nil' kwestia etatu, czy pieniędzy, ale sprawa zainteresowania całego spoleczeristwa, sprawa pogłębiania wiadomości i samodzielnego działania. Inż. Józef Lewicki zapytał mgra Radackiego, czy nie miał możliwoś2i 5ięgnięcia do starszych żródeł np. z XVI w., to mogłoby być bardzo interE'sujące, np. czy nie było tu śladu ziemianki. Z kolei zapytaj, czy referent nie spotkał konstrukcji przysłupowej. Prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska zapytała w jakim stanie są materiały z zakresu rybołówstwa. Prof. Roman Reinfuss: w związku z referatem mgr Radackiego stwierdził, że wątpliwości w interpreta::,ii materiałów są słuszne, następnie podkreślił, że nie wykorzystujemy w pełni metod badawczych. Zdaniem prof. Reinfussa przy pomocy metody kartograficznej czy lingwistycznej otrzymujemy tylko rezultaty względne. teraz natomiast otwiera się inna droga badawcza przez zastosowanie metody konkretno-historycznej. Z kolei profesor omówił możliwości otrzymania rezultatów przy posługiwaniu się metodą konkretno-historyczną. Mgr Maria Fryczowa nawiązując do dyskusji nad budownictwem Pomorza zwróciła uwagę, że ogólnie ustaliło się jakoby dla Kujaw typowy był dom podcieniowy (Gloger, Kolberg), tymczasem jej badania terenowe wskazują, że formy nietypowe zostały potraktowane w literaturz(~ etnograficznej za charakterystyczne. Po wyczerpaniu dyskusji mgr Krzysztof K w a ś n i e w s k i wygłosił referat pt. "Z działalności etnograficznych towarzystw europejskich", w którym przedstawił formy i metody oraz zakres działalności towarzystw. Obrady popołudniowe - godz. l6-ta Przewodniczyła prof. Zawistowicz-Adamska. Protokołowali: Zofia Staszczakówna i Bolesław Garyga. Mgr Stanisław S w irk o sekretarz redakcji "Literatury Ludowej" złożył sprawozdanie z przebiegu prac redakcyjno-wydawniczych, następnie zwrócił się z apelem do uczestników Zjazdu o propagowanie czasopisma i zdobywanie prenumeratorów, oraz o udział w ogłoszonym konkunie folklorystycznym. Prof. Józef Gajek zwrócił uwagę, aby Oddziały na swoim terenie przygotowały materiały do poszczególnych zeszytów "Literatury Ludowej'. Mgr Bolesław Gawin, podkreślił, że zespół redakcyjny "Literatury Ludowej" pracuje dotąd bezpłatnie, a czasopismo ma stale kłopoty finansowe, to też mgr Gawin zwrócił się do uczestników Zjazdu, aby każdy postarał się pozyskać dla czasopisma przynajmniej 10 prenumeratorów. Dr Olga Gajkowa zwróciła się do przedstawiciela Min. Oświaty o propagowanie i nabywanie wydawnictw P.T.L. które mogą stanowić literatmę pomocniczą w bibliotekach szkolnych i nauczycielskich. Przedstawiciel Min. Oświaty p. Kuran w odpowiedzi stwierdził, że Ce~ltralna Biblioteka nie podlega Min. Oświaty, natomiast jeśli chodzi o rozprowadzenie wydawnictw P.T.L. za pośrednictwem Ministerstwa :- n3.)lepiej żeby Towarzystwo przysłało swoje wydawn ictwa i zwróciło SIę o Ich zakup. Mgr Witold Armon zapytał, czy redakcję "Literatury Ludowej" interesują artykuły treści folklorystycznej spoza obszaru Polski. Prof. Józef Gajek sformułował wniosek: "Uczestnicy XXXII Walnego Zgromadzenia zwracają się do Ministerstwa Oświaty, aby w ramach n~uczania literatury i jęz. polskiego wprowadzić elementy folklorystyczne srodowiska w którym szkoła się znajduje". po' zakończeniu dyskusji przystąpiono do sprawozdań z pracy Oddziałów. Sprawozdania złożyły następujące Oddziały: Gdańsk, Katowice. Kielce, Kraków, Limanowa, Lublin, Łódż, Mszana Dolna, Olsztyn, Opole. Poznań, Szczecin, Toruń, Wałbrzych, Warszawa, Wrocław, Zakopane. Trzeci dzień obrad, niedziela Przewodniczył prof. dr Witold 8 września Doroszewski. 1957 r. godz. 9-ta Protokołowali: Adam GlapC1 Anna ŁysZCZćwn2. Przyjęty został następujący porządek obrad: I. a) Odczytanie protokołu z XXXI Walnego Zgromadzenia w Zakopanem. b) S P r a w o z d a n i e finansowe Komisji Rewizyjnej. c) Sprawozdanie z działalności Zarządu za okres 1956/57. II. P l a n o wan i e a) Preliminarz na rok 1957/58 b) Dyskusja. c) Wnioski i uchwały. III. Zamknięcie XXXI Walnego Zgromadzenia. Protokół z XXXI Walnego Zgromadzenia w Zakopanem odczytała dr Zofia Staszczakówna. Protokół po wniesieniu poprawki został przyjęty. . Sprawozdanie finansowe złożył kol. Czesław Stankiewicz w zastępstWIe prof. Wokroja, poczym sprawozdanie Komisji Rewizyjnej odczytał ~rof. Tadeusz Zygler. Sprawozdanie z działalności Zarządu za okres 19;)6/57 wygłosił prof. Gajek. We wstępie sekretarz Towarzyst.w~ zaznaczył, ~e w sprawozdaniu przedstawi problemy węzłowe, szczegolme poruszy za·gadnienie aktywizacji Oddziałów, pracę wydawniczą P.T.L., p'race. badawcze, sprawy biblioteki, archiwum i zagadnienie popularyzacJl. Ogolm·= prof. Gajek stwierdził, że obecnie udział Odd~~ałów v-: pracach Towarzystwa jest zbyt mały. Zarząd nie może zaspokolC matenalnyc~ potrzeb Od~ działów. Oddziały w ośrodkach gdzie nie ma Katedr powlllny stwarzac �• 525 524 duje się w druku. Literatura Ludowa powstała dzięki wielkiemu wysiłkowi mgr Stanisława Swirki, i mgr Bolesława Gawina za co należy się im gorące podziękowanie. Wielki wkład w to wydawnictwo włożyli także panowi'2 profesorowie J. Krzyżanowski i W. Doroszewski, którym Sekretarz Towarzystwa również gorąco podziękował. W momencie przystępowania do druku nie posiadano żadnej kwoty w preliminarzu. Dzięki zainteresowaniu lVIinisterstwa Oświaty widzimy możliwość szybkiego rozprowadzenia jej numerów i druk dalszych. Bardzo pożądana jest sprzedaż "Literatury Ludowej" sobie warunki pracy szczególnie w oparciu o pomoc finansową Ra:! Narodowych. Prace wydawnicze. Do 1952 r. P.T.L. było w pełni wydawcą swych tytułów. Po tym roku na zlecenie PAN Towarzystwo część swych wydawnictw oddało do druku Ossolineum: Lud, Prace i Materiały Etnograficzne, Prace Etnograficzne, a r·óźniej od 1957 r. Bibliotekę Popularną P.T.L. Poza tymi tytułami P.T.L. wydaje: Atlas Polskich Strojów Ludowych, Archiwum Etnograficzne z Biuletynem Etnograficznym P.T.L. i Literaturę Ludową. Wydawnictwa te wykazują prężność i sprawność. Gorzej przedstawia się druk tytułów Towarzystwa w Ossolineum. Dlatego Zarząd wystąpił z wnioskiem co PAN o zwrot wydawnictw własnych. Z podobnymi wnioskami wystąpiły też inne towarzystwa. W naszym memoriale do PAN zwróciliśmy uwagę, że potrafimy znacznie zmniejszyć koszt niektórych pozycji. ?ewna poprawa zaistnieje w 1958 roku. PAN przyznała nam 117 arkuszy y.;ydawniczych. Przemiany ogólne w kraju i decentralizacja otwierają ogromne możliwości dla P.T.L. Wojewódzkie Rady Narodowe w swych budżetach mają pozycje, z których Oddziały winny korzystać. Istnieje np. możliwość wydania zeszytów "Literatury Ludowej" w oparciu o fundusze P.W.R.N. we Wrocławiu, Szczecinie i in. Wygłoszone na Walnym Zgromadzeniu w Szczecinie referaty zostaną także wydane dzięki funduszom W.R.N. Prace i materiały gromadzone w Oddziałach powinny być wydane przez Wydziały W.R.N. Aby pozycje te nie zaginęły i łatwiej były dostępne dla etnografów winny być włączone w tytuły wydawnicze P.T.L. z zaznaczeniem instytucji finansującej. Następni.? sekretarz Towarzystwa przystąpił do omówienia poszczególnych tytułów wydawniczych. Atlas Polskich Strojów Ludowych .. W roku 1957 ukazał się "Strój Zagórzan" i.,~trój sandomierski", które należy uznać za jedne z lepszych zeszytów. W przygotowaniu do druku znajduje się zeszyt Kaznowskiej "Strój biłgoraj ski", Świeżego - "Strój podlaski" i Dekowskiego - "Strój sieradzki". Dotychczas ukazało się 19 zeszytów co stanowi 'l:l zaplanowanych monografii. Każdy następny zeszyt wydawać możemy po sprzedaniu 60°/" poprzednio wydrukowanego. Za pomoc w rozprowadzeniu książek prof. Gajek złożył podziękowanie mgr Gawinowi i mgr Kuźmiczowi. Następnie zaapelował do wszystkich członków aby poważnie zajęli się propagandą wydawnictw Towarzystwa, podkreślił, że Atlas jest serią wydawniczą rozchwytywaną za granicą. Niestety instytucje powalane do rozpcwadzenb książek nie wywiązują się należycie, z czego wynika strata nie tylko dla Towarzystwa ale i dla Państwa. Czesi na podobne wydawnictwa znajdują zbyt w kraju, tłumaczą też te same publikacje na kilka języków i sprzedają je za granicą. Jeśli chodzi o ,.strÓj kaszubski" do Walnego Zgromadzenia w Gdańsku powinien być gotowy. Literatura Ludowa. Dotychczas ukazały się już dwa zeszyty. trzeci znaj'- przez Oddziały. Archiwum Etnograficzne. W skład jego od 1956 r. włączyliśmy Biuletyn Informacyjny P.T.L. Archiwum zawiera prace opisowe; wydajemy je w formie powielanej. Kilkanaście prac czeka na półce na opublikowani,:. Oddziały winny się starać o fundusze na wydanie prac swych członków. Biuletyn Informacyjny P.T.L. zawiera kronikę ruchu naukowego w kraju, za granicą, sprawy związane z muzeami i wystawami, wiadomości dotyczące życia kultury ludowej, noty bibliograficzne oraz dział "omówienia" zawierający sprawozdania z najważniejszych poczynań w dziedzinie etn'lgrafii. Wśród młodego pokolenia etnografów biuletyn ma uznani~, ale słabe są wyniki jego w zbycie, chociaż nakład wynosi 600 egz. Redaktor mgr Krzysztof Kwaśniewski prosi o współpracę· Pocztówki jako uboczny produkt wydawniczy, zostały wydane jednakże spodziewane efekty finansowe zawiodły. Sprzedaż pocztówek przez Oddziały winna być formą popularyzowania osiągnięć P.T.L. Prace przygotowywane do druku: Lud t. 43 i 44 znajduje się w Ossolineum w druku. Część materiału z ostatniego tomu będzie musiała pójść do 45 t. Prace i Materiały Etnograficzne. Kolejny tom zawierający korespondencję Oskara Kolberga ukaże się w 1959 r. "Pamiętnik z podróży do Afryki" J. Czekanowskiego i praca R. Noconia "Dzieje, kultura i upadek Inków" według zapewnień Ossolineum mają się ukazać w bieżącym rokt:. Prace Bibliot·eki PoItularnej P.T.L. Burszty - "Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej", Glapy i Kowalskiego - "Tańce i zabawy wielkopolskie" są w przygotowaniu do druku w Ossolineum. Praca L. Węgrzynowicza _ Indeks z "Orlego Lotu" i "Materiały etno~raficzne z powiatu Limanowskiego" w ramach Archiwum winny ukazać się w najbliższych miesiącach. Także w ramach Archiwum w najbliższym cza~ie ukażą się prof. Bąka oraz prof. Schrama opisy zwyczajów weselnych. B i b l i o t e k a. Wiele szczegółów podała Komisja Rewizyjna w swym sprawozdaniu. Prof. Gajek uważa za wskazane podkreślić, że jest ona największym zbiorem etnograficznym w kraju, lecz członkowie mało z niej korzystają· P r a c e b a d a w c z e wykonywane • Sł\: al w formie zleceń na pisanie �". 527 526 artykułów do wydawnictw, b) w postaci tadari terenewych, na które Towarzystwo zdobyło, dzięki ogólnym przemianom nieco pieniędzy. W ciągu minionych 5-ciu lat P.T.L. badań terenowych nie prcwadzilo. W celu kontynuowania badań Oddziały winny w oparciu o R.N. tworzyć sobie bazy finansowe. Zakre~ i tematyka badań winna się skupić na a) inwentaryzacji zjawisk etnograficznych, b) przedstawieniu nowych procesów adaptacji osiedleńców na Z.O. P o P u l a r y z a c ja. Prowadzono ją w formie referatów i odczytów. Efekty są jednak nikłe a zasięg mały. W celu podniesienia poziomu popularyzacji najbliższy okres należy poświęcić doskonaleniu kwalifikacji naukowych członków P.T.L. I w tej dziedzinie Oddziały nie powinny czekać na Centralę, lecz same rozpocząć prace. Obecnie jako naczelny postulat stawia się usamodzielnienie Oddziałów pod względem naukowym, i finansowym. Kończąc swe przemówienie sprawozdawcze prof. Gajek dziękuje m. in. najmniejszemu Oddziałowi w Limanowie za jego żywotność i pracę. Sprawozdanie Sekretarza zebrani przyjęli i zatwierdzili jednogłośnie. Z kolei Kol. Stankiewicz odczytał preliminarz na rok 1958. Nad preliminarzem wywiązała się dłuższa dyskusja poczym przystąpiono do odczytania wniosków. Zgłoszone przez uczestników XXXIIW. Z. wnioski przeczytała pwf. Zawistowicz-Adamska - cz!on'3k Komisji wnioskodawczej. Wniosek l. Walne Zgromadzenie zaleca Zarządowi P.T.L. zgłoszenie akcesu do prac Towarzystwa Ziem Zachodnich, którego celem jest naprawienie krzywd i daleko idąca pomoc dla rdzennej ludności Ziem: Mazur i Warmii, Pomorza, Ziemi Lubuskiej i Słąska. Wniosek 2. Walne Zgromadzenie zwraca się do C.Z.M. i O.Z. z usilną prośbą o interwencję u najwyższych władz w celu jak naj śpieszniejszego przydzielenia Muzeom i działom etnograficznym w Polsce poważnych funduszów na zakup ostatnich ginących zabytków kultury i sztuki ludowej, szczególnie na Ziemiach Odzyskanych. P.T.L. zorganizuje w tej sprawie delegację do najwyższych władz państwowych. Wniosek 3. Walne Zgromadzenie zleca Zarządowi skierowanie do Prezesa Rady Ministrów i do Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Prezesa P.A.N. prof. T. Kotarbińskiego delegacji z memoriałem w sprawie przydzielenia Warszawskiemu Muzeum Etnograficznemu pomieszczenia w Stolicy. Sprawa ta budzi najwyższe zaniepokojenie wśród etnografów i jest kompromitującą· Projekt memoriału w załączeniu. Projekt petycji uczestników XXXII Zjazdu P.T.L. do Premiera i Ministra Kultury i Sztuki. Uczestnicy XXXII Walnego Zgromadzenia P.T.L. zwracają się do Obywatela Premiera (Ministra) o przydzielenie Warszawskiemu Muzeum Etno- t graficznemu (Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej) budynku w centrum miasta. Warszawa posiadała przed II wojną światową poważne zbioryetnograficzne, polskie i obce, pomieszczone w gmachu przy ul. Krakowskie Przedmieście 66. Były one odpowiednim warsztatem pracy naukowej dla stołecznego ośrodka badań etnograficznych, mającego europej~ką sławę oraz jedną z największych atrakcji dla zwiedzających Warszawę swoich i obcych. Niestety, zbiory te spłonęły całkowicie w pierwszych dniach wojny. W roku 1946 powstało Muzeum Kultur Ludowych pomieszczone tymczasowo w maleńkim i zniszczonym pałacyku w Młocinach. Dzięki energii ówczesnego Kierownika Muzeum udało się szybko zgromadzić poważne zbiory etnograficzne polskie i egzotyczne, tak że musiano powiększyć bazę lokalową w Tarchominie oraz prowizoryczne pawilony postawione obok pałacyku w Młocinach. Rozwiązania te nie mogą jednak przesłonić faktu, że Muzeum w obecnych warunkach nie ma żadnych szans rozwoju, a zgromadzone z trudem eksponaty narażone są na zniszczenie. Lokale obecne są zbyt szczupłe, aby rozwinąć ekspozycję w sposób odpowiadający potrzebom stołecznego muzeum kultury ludowej. Po zniszczeniu jednej z prowizorek musiano na zarządzenie Ministerstwa Kontroli _ zwinąć ekspozycję etnografii pozaeuropejskiej i ograniczyć ją do w y .. stawy strojów ludowych w samym pałacyku (7 małych pokoików). Wskutek braku kredytów r;ałacyka nie odnowiono i nie przystosowano do potrzeb muzealnych. W związku z czym nieopalane sale i zaciekające dachy nie mogą gwarantować odpowiedniej konserwacji zbiorów, ani zapewnić ciągłości pracy nad nimi. Społeczna funkcja Muzeum jest obecnie minimalna. Okropne warunki w jakich pracuje personel naukowy ubezwładniają jego poczynania, a administrowanie instytucją rozrzuconą obecnie w trzech bardzo oddalonych od siebie punktach miasta jest wedle dotychczasowych doświadczeń - wręcz absurdalne. Sztuka ludowa polska jest niezmiernie atrakcyjna dla wszelkich akcji wystawowych za granicą. Muzeum Warszawskie mogłoby prowadzić ją na szeroką skalę i na należytym poziomie. Jednakże w obe~nych warunkach jest to całkowicie niemożliwe. Stolica kraju demokracji ludowej winna oDrazować całość kultury narodowej a nie kulturę warstw i klas gospodarczo przodujących. Wszystkie kraje demokracji ludowej zorganizowały już dawno w~paniałe muzea etnograficzne w Pradze, Budapeszcie, Bukareszcie itp. Nasza kultura i sztuka ludowa, również bogata, pod pewnymi względami ciekawsza aniżeli u pozostałych narodów nie ma odpowiedniej reprezentacji w stolicy. Członkowie P. T. L. uważają ten stan rzeczy za niedopuszczalny i proszą Obywatela Premiera o sprawną interwencję i szybkie i skuteczne poparcie starań Muzeum. �529 528 Wniosek 4. Walne Zgromadzenie P.T.L. doceniając powołanie przez Ministerstwo Oświaty szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych zarazem apeluje do Ministra Oświaty o wrrowadzenie e t n o g r a f i i jako przedmiotu nauczania do programów wyższych klas zakładów kształcenia nauczycieli. oraz o wprowadzenie elementów etnografii do geografii i literatury. Wniosek 5. Walne Zgromadzenie prosi Zarząd Główny P.T.L. by ten zwrócił si~ do przewodniczących wszystkich Wojewódzkich Rad Narodowych orn wybranych Miejskich Rad Narodowych z prośbą o współpracę i o udziel"nie jak najdalej idącej pomocy wszystkim Oddziałom P.T.L. w ich pral:ach naukowo-badawczych, publikacyjnych i społeczno-oświatowych oraz o zatrudnienie etnografów na stanowiskach referentów, instruktorów oświato\'Tych, kierowników referatów popierania twórczości ludowej. Wniosek 6. Walne Zgromadzenie domaga się aby P.T.L. było reprezentowane :la wszystkich międzynarodowych zjazdach etnograficznych a w szczególności dotyczących sztuki ludowej i folkloru. Wniosek 7. Walne Zgromadzenie prosi Zarząd Główny P.T.L. o zorganizowanie etnograficznych (terenowych i muzealnych) w y c i e c z e k z a g r an i c z n y c h w ramach grupowej wymiany bezdewizowej. Wniosek 8. Walne Zgromadzenie zleca Zarządowi nawiązanie kontaktu z Krajowym Związkiem Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego i uzyskanie zgody tegoż Związku na udział etnografów jako rzeczoznawców przy organizowaniu warsztatów terenowych (w charakterze nadzoru etnograficznego) . Wniosek 9. Prof. Priifferowa zwraca się do Zarządu, by zajął się rozt'Jczeniem opieki fachowej nad naukowo-badawczą działalnością Oddziałów P.T.L. Proponuje powołanie przez Zarząd Główny spośród członków czynnych P.T.L., przygotowanych zawodowo - konsultantów społecznych. Wniosek 10. Mając na myśli rozszerzone zadania na odcinku prac badawczonaukowych i rozwój prac społeczno-oświatowych w Oddziałach P.T.L. Walne Zgromadzenie apeluje do Zarządu Głównego o podwyższenie wynagrodzeń pracowników. Wniosek n. Zarząd Główny P.T.L. zwraca się do wszystkich Muzeów i wybranych Oddziałów P.T.T.K. z prośbą o wystawienie gablot z wyduwnictwami P.T.L. Wniosek 12. Oddział Olsztyński P.T.L. proponuje odbycie XXXIV Walnego Zgromadzenia P.T.L. w 1959 r. w Olsztynie. Wniosek 13. Walne Zgromadzenie P.T.L. przyjmuje na swego członka zasłużonego etnografa morawskiego dr Ludwika Kunza z Brna. Waiosek H. Walne Zgromadzenie zobowiązuje Zarząd Główny do zorganizowania przed upływem 3-ch lat sesji naukowej w Białymstoku poświęconej Podlasiu i terenom Soąsiednim. WniNek Iii. Walne Zgromadzenie P.T.L. gorąco dziękuje Oddziałowi P.T.L. w Szczecinie za wysiłki poniesione nad zorganizowaniem XXXII Walne<;o Z~rcmadzenia Vf' Szczecinie. Wniosek 16. Walne Zgromadzenie zwraca się do Ossolineum z prośbą o przyśpieszenie wydania Kwestionariusza gwaroznawczego, który' jest również hardzo pożyteczny dla prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Pol5kiegc Atlasu Etnograficznego. Wniosek 17. Zgromadzenie prosi Ministerstwo Oświaty o zorganizowanie kursów etnografii dla nauczycieli. Prof. Zawistowicz-Adamska w dalszej dyskusji stwierdziła, że wydawnictwa wydawane w poszczególnych Oddziałach mogą nieco obniżyć poziom publikacji P.T.L. Z tego względu uważa, że każda pozycja, która ma pójść do druku i ma być finansowana przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze musi być przedłożona Zarządowi Głównemu i musi otrzymać jego aprobatę, co w ogóle nie wyklucza zaznaczenia jaki Oddział tę pozycję przygotował do druku i jaka instytucja czy instytucje ją sfinansowały. Dalej, w swym przemówieniu prof. Adamska mówiła o potrzebie nadesłania serwisu na temat Zjazdu, o potrzebie reorganizacji Komisji Popularyzacji. Walne Zgromadzenie zaleciło zlikwidowanie Komisji Popularyzacji Wiedzy a sprawy związane z działalnością tej Komisji powierza prowadzić Oddziałowi Łódzkiemu. Dr Malicki podkreślił ważność szybkiego opublikowania materiałów zebranych z okazji Zjazdu. Mgr Kamocki zwrócił uwagę na możliwość wprow8!dzenia etnografii do podręczników szkolnych. Prof. Gajek w nawiązaniu do przedmówcy zaznaczył, że w zakresie historii i geografii istnieje instrukcja o wprowadzeniu etnografii do podręczników. Nie ma jej jednak w odniesieniu do podręczników jęz. polskiego gdzie należałoby wprowadzić folklor. Ob. Smoczkiewicz informuje, że na terenie Rzeszowskiego są zbieracze posiadający pokaźne zbiory etnograficzne. Ze zbiorów ich korzystają różni r;.racownicy, lecz nie zawsze podają źródło i nie honorują ich pracy. Pożądanym jest aby Min. Kultury i Sztuki szkoliło swych pracowników w dziedzinie etr.ografii, szczególnie tych, którzy pracują w terenie. Współpraca P.T.L. z Domami Kultury i Wydziałami Kultury winna się zacieśniać. 06. Zaręba z Kielc złożył Centrali P.T.L. podziękowanie za szybkie przesłanie książek z biblioteki. Redaktor Chomiński podkreślił potrzebę i konieczność badania nowej kultury na Ziemiach Odzyskanych Popularyzacja może znaleźć miejsce na łamach pisma "Orka", które zaprezentował zebranym. Mgr Kuźmicz zakomunikował, że współpraca z Z.N.P. istnieje już od roku. Ob. Michejda z W -wy uważa, że wniosek pierwszy o pomocy dla ludności miejscowej jest najważniejszy i należy omówić go szczegółowo. Prof. Gajek zaręczył, że problematyka wyrażona w tym wniosku była już omawiana. P.T.L. w tej sprawie wysłało do Komisji Sejmowej memoriały. 34 "Lud", t. XLV �530 531 Ob. Przychodzińska z Min. Kultury i Sztuki widzi wyraźnie rysującą się współpracę z P.T.L. Mgr Judenko zaprojektował powołanie Komisji do spraw Z.Z. Dr Gajkowa poinformowała, że tem łódzki znajduje się w opracowaniu tak, jak i Ziemia Chełmińska Ks. Łęgi. Praca doc. Burszty ukaże się w 1958 r. Z nadsyłanej prasy widać, że problematyka etnograficzna wzbogaca się. Szkoda tylko, że etnografowie nie podpisują swoich artykułów drukowanych w prasie codziennej. Apeluje do młodzieży, aby podpisywała swe artykuły. Dr Ludwik Kunz podziękował za zaproszenie na Zjazd i mówił o potrzebie współpracy między etnografami polskimi i czeskimi. Prof. Doroszewski omówił formy popularyzacji i zaznaczył, że ważną form '-i popularyzacji wiedzy jest styl mowy i pisma,. który winien być prosty, jasny, dojrzały. Następnie zwrócił się do Towarzystwa aby wpłynęło na Ossolineum na przyśpieszenie druku Kwestionariuszy z zakresu gwary, zawierających bogaty materiał etnograficzny. Badanie stosunków ludnościowych na Z.O. jest zagadnieniem bardzo ważnym. Winno ono być wprowadzone jak najszybciej. Ob. Gawron z Limanowej zaznaczył, że w terenie nie zawsze' spotyka uczciwych badaczy, niektórzy z braku znajomości środowiska czy też przez wygodę pomijają dobrych informatorów. Cenne materiały w pow. Limanowskim zebrał prof. Reinfuss. Prof. Gajek. Na zakończenie obrad wezwał wszystkich obecnych by minutową ciszą uczcili pamięć zmarłych członków Towarzystwa: prof. dr Bożenę Stelmachowską, prof. dr Juliana Kleinera, prof. dr Feliksa Prz~'jemskiego z Krakowa, inż. Franciszka Osińskiego z Przemyśla, St<1nisława Wallisa ze Śląska i mgr Czesława Ciszkiewicza z Łodzi. XXXII Walne Zgromadzenie zamknął prof. Witold Doroszewski podziękowaniem za udział w obradach oraz Oddziałowi Szczecinskiemu za pracę' i trud włożony w doskonałą organizację Zjazdu. Po zakończeniu obrad uczestnicy udali się na dwudniową wycieczkę etnograficzną· Zwiedzano Ziemię Pyrzycką, wyspę Wolin i wybrzeże w okolicach Międzyzdrojów. Adam Clara Oddz. Kraków Limanowa " Lublin Łódź Mszana Dolna Olsztyn Opołe Poznań Katowice Toruń Warszawa " Wrocław Wałbrzych Zakopane Koła Zarz. Łask f, i 269.55 439.20 116.91 425.60 260.98 344.20 180.60 392.20 526.58 91.29 588.80 198.29 411.25 33.22 300.- 05.108.15 Banki Centr. i Oddz. N.B.P. Poznań Lublin Łódź Toruń P.K.O. Kraków Odbiorcy Dostawcy Współpracownicy Rozliczenia' z pracownikami Surowce Gotowe wydawnictwa Różnice kalkulacyjne Wydawnictwa nieukończone 5.799.75 675.31 2.015.22 153.25 3.629.99 12.273.52 11.360.85 4.120.64 81.765.74 312.05 58.508.96 496.307.45 142.991.55 112.301.96 1.316.093.19 B I L A N S Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dn. 31 grudnia 1956 f .. Aktywa Ruchomości Drobne sprzęty Biblioteki Centrali i Oddz. Kasa - Centrali Oddz. Jelenia Góra Pasywa 66.905.87 7.953.31 529.44 -.04 74.859.1lI 316.183.H Fundusz amortyzacyjny Odbiorcy Dostawcy Współpracownicy Rozliczenia z pracownikami 34" 57.466.13 11.404.22 6~.328.57 16.888.93 6.768.37 �533 532 Majątek Towarzystwa: 1.031.254.32 129.982.65 stan z 31. 12. 55 wzrost w 1956 r. 1.161.236.97 1.316.093.19 Wrocław, dnia 31 grudnia 1956 r. Księgowy (-) Czesław (-) Stankiewicz Skarbnik Doc. dr Franciszek Wokroj I R a c h u n e k w y n i k ó w z a r. 1956 Straty Wydatki 93.795.:n 157.919.0,) 158.146.18 74.844.33 1.883.40 129.982.S!) działu popularyzacji wiedzy naukowego Koszt własny sprzed. wydawnictw Rabaty udzielane Podatek obrotowy Zwiększenie funduszy r I 616.571.-Zy ski Subwencje: 355.000.10.000.2.000.- Pcls:cZl Akad. Nauk Min. Kult. i Sztuki Min. Budowy Osiedli wydawnictw Sprzedaż Składki Inne wpływy 367.000.239.185.0!) 8.846.50 1.539.45 --_._- 616.571.Wrocław, dnia 31 grudnia 1956 r. Skarbnik Księgowy (-) CzesŁaw (-) Stankiewicz doc. dr Franciszek Wokro; Neymanowa, Leon Roppel, L. Cehak, Franciszek Wokroj, KrzY5ztof Wolski, Ryszard Kukier, Stanislaw Blaszczyk, Roman Reinfuss, Irena Chruścielowa, Kazimierz Pietkiewicz, Maria Gomolec, Janusz Kamocki, Władysław Oszelda, Tadeusz Bibliński, Władysław Fretek, Jadwiga Pawłowska, Maria Biernacka, \'1. Szkulimowska, A. Jachmina, Bronislawa Jaworska, Włodzimierz Antoniewicz, Wanda Jostowa, Henryka Wesołowska, Edmund Kłos'kowski, Józefa Bednarowska, Janusz Optołowicz, Bolesław Garyga, M. Woźniak, Maria Kwaśniewska, Eugeniusz Jaworski, Jan Czekanowski, Piotr Orzechowski, Maria Suboczowa, Maria Polakiewicz, Józef Gajek, Kalina Antoncwicz, Stefan Deptuszewski, Zofia Majcherowicz, Halina Nowosad, Karol Bałon, Jerzy Topolski, Czesław Łuczak, Tadeusz Delimat, Kamal Safwat, Barbara Zagórna, Jan A. Zaremba, Feliks Markowski, Zofia Strawińska, Tadeusz Zygler, Józef Jastrzębski, Antoni Sledziewski, Barbara Michejdzianka, Halina Olędzka, Jan Sadownik, Krzysztof Makulski, Sławoj Szymkiewicz, Jan Burda, Zbigniew Jasiewicz, Olech Podlewski, Julian Machnocz, Łukasz Kumor, A. Matyniak, A. Nasz, Julian Krzyżanowski, Klara Prillowa, Zofia Poczobutt, Józef Bojar, Barbara Bazielich, Adam Wanke, Krystyna Kaczko, Longin Malicki, Tadeusz Wróblewski, Józef Burszta, Stanisław Świrko, Maria Turczynowiczowa, Walerian Sobisiak, Bolesław Kuźmicz, Tadeusz Zebrowski, Kazimierz Zurawski, Krystyna Klęsk, Halina Mikułowska, Gustaw Morcinek, Paweł Tomaszewski, J. Woźnicki, Irena Nachorayska, Stanisław Krzywicki, A. Podgórska, W. Garczyń ski, Sebastian Flizak, Anna Szyfer, J. Drozd, A. Wojciechowska, Teresa Szałowska, Florian Domocik, Adam Glapa, Zofia Staszczakówna, Stika (Brno) Alicja Gerlach, Zenon Jankowski, A. Szumanowa, J. Semenki, S. Wałągiewicz, Emanuel Guzik, Aleksander Oleszczuk, Maria Fryczowa, Jadwiga Orynżyna, H. Lewegh, Tyszkowa, Antoni Zwolak, Maria Kamocka, Tadeusz Seweryn, Marian Dietukiewicz, Wojciech Blażkowskl~ Teresa Wąsowicz, A. Zagórna, Janina Dydowiczowa, R. Horoszkiewicz, Cz. Kurek, Maria Woleńska, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Stanisław Gajewski, Anna Łyszczówna, Ksawery Piwocki, RobertWildhaber (Bazyleja), Dimitr Krandźalov Ołomuniec), Crhak (Opawa). Program XXXIII Walnego Zgromadzenia w Cieszynie str. 534. Protokół z XXXIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-21 września 1958 r. w C i e s z y n i e Obecni: Irena Bukowska, Jan Maciejewski, Janusz Świeży, Bronisława Dekowska, Jan P. Dekowski, L Lechowa, J. Lech, J. Dudkiewicz, Jadwiga Kucharska. Jan Broda, Wojciech Hejno5z, Stanisław Hiż, .JÓzef Ligęza, Ludwik Dubiel, Aleksandra Tyszkowa, Czesław Witkowski, Halina Szewczykowa, Zbigniew Szewczyk, Bernadetta Turno, Magdalena Meres, Zofia • Pierwszy dzień obrad - .piątek 19 września 1958 r. 1. Otwarcie XXXIII Walnego Zgromadzenia Powołanie Prezydium, Uchwalenie porządku obrad. Przemówienia. 2. Odczyty inauguracyjne: "Tradycje ludoznawcze na Śląsku Cieszyńskim - Dyr. L u d w i k B r o ż e k 3. "Prace naukowo-badawcze w zakresie etnografii w związku z Millenium" Prof. K a z i m i e r z D o b l' o W o l s k i �535 534 4. ,,0 potrzebie bada!'l etnograficznych w poszczególnych regionach Polski" 5. Dyskusja w której udział zgłosili: J. Burszta, A. Oleszczuk, M. Znamierowska-Prlifferowa, R. Reinfuss, J. Gajek, T. Seweryn i inni. Zwiedzanie Muzeum Etnograficznego i zabytków miejscowych. "Sląska wieczornica ludowa". Występ Zespołu Pieśni i Tanca Ziemi Cieszyńskiej. Drugi dzień obrad - Sobota :':0 września uraz Jarosława Stizka z Brna, Safwata Kamala z Kairo. Następnie odczytał nadesłane telegramy do Zarządu Głównego. Do Prezydium zostali powołani: Ob. Julia Pach era, profesorowie: Roma;1 Reinfuss, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Naczelnik Kazimierz Pietki~wicz, Doc. Józef Burszta i Dyr. Ludwik Brożek. W imieniu Oddziału Sląskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego powitał przybyłych gości doc. Józef L i g ę z a, podkreślając ważnoŚĆ problematyki Zjazdu. W imieniu P o l s k i e jAk a d e m i i N a u k zabrał 'głos Prorf. dr Włodzimierz A n t o n i e w ic z, który powiedział między innymi, że Walne Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego stają się z roku na rok liczniejsze i poważniejsze i urastają do rozmiarów kongresów etnograficznych. Zaznaczył, że dobrze się składa, że Zgromadzenia te odbywają się co roku w innej miejscowości. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w gronie towarzystw naukowych skupionych w P.A.N. wysuwa 5ię na czołowe miejsce. Poważne osiągnięcia P.T.L. ma na odcinku publikacji naukowych. "LUD" "Literatura Ludowa", piraca N o c o n i a o Inkach, B u r s z t y "Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej" są pozycjami, spełniającymi ważną rolę. Te właśnie osiągnięcia oraz skupienie wokół siebie licznej ilości etnografów przeznaczają Polskie TGwarzystwo Ludoznawcze do poważnej roli w organiza::ji mającego po\vstać. Instytutu Etnograficznego. W końcu przemówienia Prof. Antoniewicz osobno podkreślił poważny wkład P.T.L. w dziale popularyzacji nauki, którego metody mogą służyć innym organizacjom za przykład. Po powitaniach przewodniczący postawił wniosek o powołanie Komi:>ji wnioskowej w następującym składzie: Naczelnik Kazimierz Pietkiewic?, pl'ofesorowie: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Franciszek Wokroj, Tadeusz Zygler; wniosek ten w głosowaniu został przyjęty jednomyślnie. W drugim punkcie obrad Dyr. Ludwik Brożek wygłosił referat: TTli- 1958 r. Godz. 9-ta 1. "Sląska górnicza literatura ludowa" - A d o l f D y g a c z 2. "Odbicie stosunków społecznych w śląskim folklorze muzycznym" J ó z e f L i z ę g a. 3. "Współczesna twórczość ludowa w Cie5zyńskiem" - B a r b a r a B azielichówna 4. "Z badań nad grupami zawodowymi na Sląsku" - M a r i a Z y w i r s k :1 5. "Stan prac nad śląskim skansenem" - M a r i a S u b a c z o w a 6. Dyskusja. 1. Odczytanie protokółu z XXXII Walnego Zgromadzenia w Szczecinie 2. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej - Prof. J u l i u s z Z b o r o w s K i 3. S p r a w o z d a n i e z działalności Zarządu za okres 1957/58 doc. F r a n c i s z e k Wok r o i 4. Dyskusja 5. P l a n o wan i e 6. Preliminarz na rok 1958'59 ref. Stanisław Gajewski 7. Dyskusja, 8. Poprawki do statutu PTL - ref. prof. F. Wokroj. 9. Wnioski i uchwały. Zamknięcie XXXIII Walnego Zgromadzenia. Przewodniczy Prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Prof. dr Tadeu5z S e w e r y n. Protokołuje mgr Bolesław Kuźmicz. Otwarcia XXXIII Walnego Zgromadzenia dokonał prof. dr Tadeusz Seweryn. W zagajeniu stwierdził, że Zgromadzenie odbywa się w Cieszynie ponieważ w tym mieście przy pomocy P.W.R.N. w Katowicach znaleźliśmy najodpowiedniejsze warunki; nieobojętnym też było dla organizatorów, że Cieszyn należy do starych miast posiadających chlubną kartę w historii kultury polskiej. Glównym celem Zgromadzenia to opracowanie form włączenia się polskich etnografów w obchody rocznicy tysiąclecia istnienia Palistwa Polskiego. Z kolei Prezes przywitał gości zagranicznych: Roberta Wildhabera z Bazylei, Dymitra Krandżalova z Ołomuńca dr J. Crhaka z Opawy dycje • ludoznawcze na Sląsku Cieszyńskim. Po referacie Preze5 Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przywita! przybyłego Gustawa M o r c i n k a, członka Zarządu Głównego P.T.L. i przedstawicielkę C.P.L. i A. - Panią Jadwigę Or y n ż y n ę. W zastępstwie prof. Dobrowolskiego, który miał wygłosić odczyt pt. "Prace naukowo-badawcze w zakresie etnografii w związku z Millenium" przewodniczący otworzył dyskusję na w/w temat; prof. Seweryn zwrócił uwagę na ważność rocznicy w dziejach narodu oraz na podejmowane prace przez inne towarzystwa i instytucje. Z kolei prof. Gajek omówił konieczność nasilenia prac związanych z Polskim Atlasem Etnograficznym, Atlasem Słowiańskim i monografiami regionalnymi. Mówił również o potrzebie wydania podręcznika etnografii polskiej, który byłby zmodernizowanym i dostosowanym do potrzeb obecnej chwili podręcznikiem A. Fischera. Brak bowiem akademickiego podręcznika etnografii Polski odbija się ujem- �537 536 nie na pracy dydaktycznej. W sumie w~zystkie prace etnograficzne z okresu obchodu Tysiąclecia winny być szczególnie nasilone. Z lwlei prof. Czekanowski, oceniając wypowiedzi przedmówców podkreślił wielką wagę słów i sformułowań nie inicjujących nowych prac, lecz kładących nacisk na ukOl'1czenie i pogłębienie prac już zaczętych. W ramach problemu"o potrzebie badań etnograficznych w poszczególnych regionach Polski" pierwszy zabrał głos doc. J. B u r s z t a, który w swym referacie poinformował zebranych o nikłej ilości prac etnograficznych opracowanych dotychczas na terenie Wielkopolski, oraz o poważnym pla:lie etnografów poznańskich, którzy zorganizowani w polskim Towarzystwie Ludoznawczym w oparciu o Katedrę Etnografii przygotowują o1:::ecnie do druku zbiorową pracę zawierającą ponad 800 stron maszynopisu i ponad 500 ilustracji. W okresie Millenium praca ta składająca się z kilkunastu artykułów będzie poszerzona i pogłębiona do rozmiarów pełnej monografii obejmującej poszczególne dziedziny. Charakterystyczną cechą tych prac jest historyczne ujęcie każdego zagadnienia. Autorzy przedstawiają rozwój i przemiany faktów kulturowych od X-XIII w. po dzień dzisiejszy. A. Oleszczuk w swej wypowiedzi zwrócił uwagę na Pod lasie jako na region zapomniany, mało badany a posiadający wielkie zapotrzebowanie na publikowane pozycje etnograficzne. Prof. R e i n f u s s nacimieniwszy o swoich zainteresowaniach ogólnopolskich nawiązał do wypowiedzi prof. Czekanowskiego, podkreślając wiel!\:ą wagę słów Rektora, aby nie inicjować nowych prac, lecz ukończyć stare i zaczęte. Poza tym zwrócił uwagę i domagał się przyspieszenia badań na terenie całe,go Państwa. Po południu o godz. 17-tej uczestnicy zjazdu zwiedzili miejscowe muzeum i zabytki. O godz. 19-tej spotkali się wszyscy na wieczornicy, na której miejscowy zespół pieśni i tańca dał występ regionalny. Drugi dzień obrad f • 20. IX. 1958, godz. 9-ta Zebraniu przewodniczyła prof. Zawistowicz-A d a m s k a, protokółowała mgr Jadwiga Kucharska. Po krótkiej dyskusji poszerzono porządek dzienny o dyskusję nad referatami wygłoszonymi w pierwszym dniu. Prof. Zawistowicz-Adamska stwierdziła, że referat dyr. B r o ź It a był cenny, obszerny i wiele nauczył obecnych. Prof. Seweryn stwierdził, że zagadnienie poruszone w dyskusji przez prof. Gajka wymaga rozszerzenia. Wydawnictwa takie jak "Literatura Ludowa" i "Atlas Polskich Strojów Ludowych" w zestawieniu z wydawnictwami zagranicznymi stawiają nas na pierwszym miejscu. "Polski Atlas Etnograficzny" obudził na IV Kon- • grlsie Slawistycznym w Moskwie duże zainteresowanie. Nie wykluczone, że Polska będzie skupiać agendy atlasowe państw słowiańskich. Prof. S e w e r y n podkreślił, że na czoło naszych prac atlasowych wysuwa się zagadnienie poruszone przez prof. Gajka a dotyczące procesu rozwoju kultury polskiej. Przewodniczący w dłuższym przemówieniu poruszył zagadnienia kształtowania się Państwa Piastów, w skład którego wchodziły: Małopolska, Sandomierskie, Sieradzkie, Wielkopolska, Mazowsze, Chełmińskie, Kaszuby, Pomorze, Gdańskie i Szczecińskie, oraz Ziemia Lubuska i Śląsk. "Polski Atlas Etnograficzny" umożliwia odtworzenie tych warstw kulturowych, które były lepiszczem cementującym różne plemiona wcho .. dzące w skład późniejszego Państwa Polskiego. P. H o r o s z k i e w i c z poruszył problem opracowania monografii wsi, które winny pogłębić naszą wiedzę o poszczególnych regionach. W monografiach tych należy uwzględnić daty i nazwy odnoszące się do miejscowości. Dyskutant zwrócił etnografom uwagę na heraldykę wiążącą się z XII i XIII w. a zawierającą elementy ludowe i mogącą stanowić powaźne źródło dla etnografów. Zwraca również uwagę na wieś Wolny Kadłub, która wykupiła się z poddaństwa i do dnia dzisiejszego prowadzi wspólną gospodarkę. Podnosi takźe sprawę badań nad powstaniami chłopskimi na Śląsku z lat 1848/49. Mgr Matyniak nawiązuje do słów prof. Seweryna odnośnie przesunięcia daty powstania Państwa Polskiego. Porusza również sprawę tajnych aktów watykańskich zawierających materiał historyczny dotyczący Europy Wschodniej. Zdaniem p. Zurawskiego nie ulega wątpliwości, źe Państwo Polskie powstało wcześniej przed 966 rokiem. Pan Jan Zaremba poruszył kwestię źelaza, jako jednego z czynników mających wpływ na kształtowanie się gospodarki w okresie panowania Piastów. Badania nad prymitywną produkcją źelaza zapoczątkował jeszcze przed wojną inż. Radwan. Badania te są obecnie kontynuowane. Prof. Gajek zwraca uwagę na konieczność skierowani'l dyskusji na konkretne problemy etnograficzne. Uważa, że ważnym jest, czy i o ile etnografia może oświetlić procesy powstania polskiej formacji etnicznej, czy i o ile członkowie P.T.L. mogą się włączyć swoimi pracami w problematykę Millenium *. Poseł K u m o r zwraca uwagę na stanowisko naczelnych władz państwowych i partyjnych w sprawie obchodów Tysiąclecia. Zaznaczył, że Towarzysz Gomułka krytycznie podszedł do ujęcia Millenium przez fiistoryków skupiających się głównie na początkach Państwa Polskiego. Obowiązkiem naszym - zdaniem Posła - jest zająl~ się całym okresem, wydobyć z niego wszystko to, co było postępowym, dokonąć wielkiego zrywu i wyzwolić nowe zasoby energii na odcinku naszej pracy. Prof. Seweryn uważa, że dyskusja winna się jednak zakończyć z a l e c e n i e m d l a Z a r z ą d u G łów n e g o. Zdaniem Przewodniczącego w okresie Millenium należy zakończyć wydawanie "Atlasów Polskich Stro• Patrz: Prace i Materiały Etnograficzne. Zeszyt specjalny. Sląskiego" Nr 1 R. Katowice-Cieszyn 1959 str. 144-147. Nadbitka "Zarania �539 538 JOw Ludowych" oraz edycji dzieł Osk a raK o l b e r g a. Jeśliby napotykano na trudności w pubJikowar..iu materiałów, należy ograniczyć się zgodnie z tezami Engelsa do zagadnień naczelnych związanych z pożywieniem, odzieżą i narzędziami. P. N e u m a n stwierdziła, że w rysującym się programie millenialnym została pominięta problematyka małych miasteczek, którą w projektowanych pracach należy także uwzględnić. Mgr Ś w irk o zaznacza, że "Literatura Ludowa" włącza się do akcji millenialnej. W okresie uroczystości Tysiąclecia zamierza zebrać możliwie pełny 1 bogaty materiał folklorystyczny ilustrujący stan tych zagadnień w omawianym okresie. W celu zrealizowania tego problemu redakcja "Literatury Ludowej" zwróciła się z odpowiednim apelem do swych czytelników. Niezależnie od tego w najbliższym okresie zamierza wydać kilka numerów poświęconych Ziemiom Zachodnim i Północnym. Zwraca również uwagę na trudności w opublikowaniu nowej księgi przysłów polskich, która ukaże się dopiero w 1960 r. Z kolei zabrała głos prof. Z a w i s t o w i c z - A d a IT. s k a, podsumowując dyskusję zaznaczyła, że nas etnografów interesują również poczynania archeologów, historyków, antropologow, językoznawców ponieważ te dyscy .. pliny poruszają zagadnienia etnograficzne i swymi osiągnięciami zapładniają etnografię. W podobny sposób na nie oddziaływuje także i etnografia. W sumie zespół tych nauk nawzajem się uzupełnia. Przystępując do realizacji programu prof. Zawistowicz-Adamska podała do wiadomości, że referat Adolfa Dygacza "Śląska Górnicza Literatura Ludowa" nie może być wygłoszony, ponieważ autor uległ wypadkowi. Z kolei przystąpiono do wygłoszenia następujących referatów: "Odbicie stosunków s'połecznych w ślą.skim folklorze muzycznym" - J. L i g ę z ~, Współczesna twórczośĆ ludowa w Cieszyńskiem" - B. B a z i e l i c h ó w n a, ::Z badań nad grupami zawodowymi na Sląsku" - M. Z Yw i r s k a w zastąpstwie której wygłosił referat miejscowy etnograf. Ostatni referat stanowił odczyt mgr M. S u b o c z o w e j pt. "Stan prac nad śląskim skansenem". Referaty są wydrukowane'. W dyskusji zabrał głos prof. J. K r z y ż a n o w s k i, który podzielił się spostrzeżeniami z pobytu w Stanach Zjednoczonych. Stwierdził olbrzymie zainteresowanie polonii w U.S.A. polską literaturą etnograficzną, szczególnie dziełem Kolberga, ,.Ludem", Wisłą", Pra,cami i Materiałami etnograficznymi" oraz dziełami archeologicznymi i etnograficznymi. W sprawie nabycia tych pozycji zwracają się instytuty naukowe do polskich placówf'!': dyplomatycznych lecz bezskutecznie. W związku z brakiem w kraju podstuwowych prac z etnografii prof. Krzyżanowski projektuje stworzenie w P.T.L. nowego seryjnego tytułu wydawniczego, w ramach którego przedrukowywano by cenniejsze, klasyczne prace etnograficzne, które są dła pracowników naukowych trudno dostępne. Realizację tych reedycji etnogra., Patl'z: 1959. Nadbitka Pracl' i Mat. .. Zarania Etnogr. Ślaskiego" tom Nr śląski. 1. Zl'szyt specjalny. Katowice-Cieszyn ficznych uważa za istotny wkład etnografów polskich do odbudowy kultury polskiej w okresie Millenium. VI celu realizacji tego zadania przedkłada konkretny wniosek. Prof. Gajek w krótkim przemówieniu podkreśla że obowiązkiem członków P.T.L. jest także czytanie i zakup wydawnict; Towarzystwa oraz ich propaganda i sprzedaż. Z kolei prof. ZawistowiczAdamska jako przewodnicząca zebrania podała komunikat mówiący o wolnych posadach dla etnografów w muzeum w Tarnowie i w Białymstoku po czym udzieliła głosu przedstawicielce CPL i A Pani J a d w i d z € O r y n ż y n i e, która w wypowiedzi swej scharakteryzowała obecny stan sztuki ludowej, wskazała żywe ośrodki w zakresie h~ftu, tkactwa, 'stroju ceramiki, wycinanki, oraz zwróciła uwagę na możność eksportowania tych :vyrobów ~ zdobywania dewiz, zaznaczając, że w Warszawie np. w ciągu Jednego miesiąca samych wycinanek sprzedano za 50000,- zł. Wielki popyt na w,ytwory sztuki ludowej w miastach powoduje jej regenerację. Na tym zakonczono obrady przedpołudniowe. Obrady popołudniowe godz. 17-ta Przewodniczy prof. Tadeusz S e w e r y n, następnie prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Protokołowali: mgr Jadwiga Kucharska i dr Adam GIapa. Posiedzenie zagaił prof. Seweryn, który zaznaczył, że obrady popołudniowe poświęcone są sprawom organizacyjnym. Przed rozpoczęciem obrad Prezes powitał w imieniu wszystkich zebranych i udzielił głosu stypendyście przebywającemu w Polsce Safwat Kamalowi z Kairo i dr Robertowi Wildhaberowi, dyrektorowi muzeum w Bazylei. Z kolei PrzE:\vcdniczący podał porządek obrad i prosił dr Zofię Staszczakównę o przeczytanie protokołu z XXXII W.Z. Następnie prof. Zygler przeczytał sprawozdanie Komisji Rewizyjnej stwierdzające prawidłową gospodarkę Zarządu i poruszające sprawę oddziału wrocławskiego. Po nim w zastępstwie prof. Gajka sprawy wydawnicze za okres 1957/58 zreferował dr Adam Glapa, który podał do wiadomości, że w okresie sprawozdawczym wydrukowano 106,5 arkuszy a obecnie w druku znajduje się 112 arkuszy. Sprawozdanie to od strony budżetu i preliminarza przedstawił księgowy P.T.L. Stanisław Gajewski. W preliminarzu na rok 1959 przewiduje się po stronie dochodów i wydatków kwotę 1 407 439,- zł. Po zreferowaniu tych spraw Przewodniczący zarządził dyskusję, [Ii) czym przystąpiono do głosowania nad przeczytanymi protokółami i sprawozdaniami. W głosowaniu oba protokoły tj. z XXXII Walnego Zgromadzenia i protokół Komisji Rewizyjnej zostały przyjęte przez wszystkich. "przy jednym głosie wstrzymującym się. Z kolei Przewodniczący zarządzi! głosowanie nad v o t u m z a u f a n i a dla Zarządu Gł., obecni przegłosowali wniosek przy 3-ch głosach wstrzymujących się i 3-ch przeciw, na ()gólną ilość obecnych na sali 68. Przeciwnikami votum zaufania byli Pa-nawie K. Zurawski, A. Matyniak i doc. A. Nasz. �541 540 Preliminarz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z05tał przyjęt~· w glosowaniu przez większość, przy 4-ch glosach wstrzymujących się. Z kolei doc. Wo kro j zreferował pożądane poprawki w Statucie P.T.L. Projekty poprawek dotyczyły: w § 1 - zamiany słowa "Stowarzyszenie" na "Towarzystwo"; w § 20 - przyjazdu na Walne Zgromadzenie delegatów Oddziałów anie członków; w § 21 - podejmowania uchwał zwykłą większością (przez Zarząd Główny); w § 23 - odwolania się członków do sądu koleżeńskiego; w § 33 zatwierdzania nowoprzyjętych członków przez Zarząd Główny; w § 37 dotyczącym Komisji Rewizyjnej i jej działalności w zakresie spraw wydawniczych, redakcyjnych, kontroli gospodarki Oddziałów itd.; w § 39 - funkcjonowania sądu koleżeńskiego. Pl) zreferowaniu tych poprawek prof. Seweryn zaproponował przegłosowanie poprawki dotyczącej tylko § 33. W odpowiedzi na to rozwinęła się dyskusja w której prof. Zygler zapytał, jak długo będzie trwać okres od zgłoszenia się na kandydata do przyjęcia i akceptacji członka przez Z3.rząd Główny; dyrektor Swieży zapytał, od kiedy należy płacić składki. Profesor Seweryn odpowiedział, że zebrania Zarządu odbywają się co kwartał, a składld należy zbierać od dnia zatwierdzenia członka przez Zarząd Główny. Dr Flizak stwierdził, że w Oddziale w Mszanie Górnej są członkami tylko te osoby, które zatwierdził Zarząd Główny. Pan J. Zaręba był zdania, że dwustopniowość jest pożądana. Po zatwierdzeniu kandydata przez Zarząd Główny, kandydat staje się dopiero pełnoprawnym członkiem PTL. Dalej nadmienił, że projektowane poprawki do Statutu PTL nie uderzają w jego demokratyczne zasady, lecz dbają o dobro całego Towarzystwa. Prof. ZawistowiczAdamska zaproponowała, aby poprawki zostały przedyskutowane w Oddziałach. Oświadczyła również, że PTL jest Towarzystwem naukowym i pewna selekcja jest konieczna. W związku z powyższym prof. Seweryn postawił wniosek dotyczący poprawki w § 33 jako punkt m) o akceptacji członków PTL przez Zarząd Główny. W głosowaniu - 47 głosów opowiedziało się za wnioskiem, 11 głosów - przeciw, 10 - głosów wstrzymało się. Z kolei Przewodniczący przystąpił do czytania wniosków złożonych na ręce Komisji Wnioskowej. Wniosek 1-szy: W związku z rozwiązaniem Oddziału Wrocławskiego przez Zarząd Główny PTL w dniu 14 kwietnia 1958 r. na za~adzie § 51 Statutu PTL, Zarząd Główny postanawia, że dla dobra PTL Zarząd poczyni rychłe starania, aby Oddział ten został powołany' do życia. Za wnioskiem głosowała większość, przy dwu osobach wstrzymujących się. W związku z tym wnioskiem, rozwinęła się żywa dyskusja szeregu osób, które domagały się po przegłosowaniu wniosku, bliższych wyjaśnień. W celu wyjaśnienia sprawy dr Staszczakówna odczytała fragment protokołu z posiedzenia Zarządu Głównego, dotyczący rozwiązania oddziału wrocławskiego. Wyjaśnienie to zostało przyjęte życzliwie i rozładowało gorącą dyskusję. Wniosek 2-gi: W ramach prac związanych z Millenium PTL rozpocznie wydawanie źródeł do poznania kultury ludo- wej, a mianowicie: serię I - O. Kolberg "LUD ... " teksty drukowane i rękopisy; Seria II - podstawowe zbiory i monografie począwszy od pieśni Zalewskiego i Wójcickiego itd. Wniosek przeszedł jednogłośnie. Następne dwa wnioski dotyczyły reedycji dzieł O. Kolberga, to też nie poddano ich głosowaniu, ponIeważ mieszczą się w poprzednim wniosku prof. Krzyżanowskiego. Wniosek oddziału poznańskiego: XXXIII Walne Zgromadzenie PTL zaleca Zarządowi Głównemu zwołanie sesji naukowej poświęconej zagadnieniom polskiego muzealnictwa etnograficznego. Sesj a winna się zająć określeniem funkcji muzeów etnograficznych wzgl. działów etnograficznych w muzeach wielodziałowych, w realizacji centralnie opracowanych planów badawczych. Ustaleniem zakresu i metod współpracy instytutów naukowych z placówkami muzealnymi, traktowanymi nietylko jako zbiornice dokumentacji materiałowej, lecz jako instytucje realizujące plany badawcze. Określeniem roli muzeów mniejszych, jako ośrodków badań regionalnych organizowanych na wzór stacji naukowych. Przedyskutowaniem celowości dotychczasowego pionu organizacyjnego muzeów i działów etnograficznych. Wniosek przeszedł znaczną większością głosów. Wniosek mgr M. Z y w i r s k i e j: PTL powoła Komisję, która zapozna się z osiągnięciami i metodami prac w zakresie badań nad grupami zawodowymi w innych krajach i wypracuje program dostosowany do polskich warunków i pÓtrzeb. Wniosek został uchwalony większością. Prof. Zygler oświadczył na zakończenie dyskusji, że oddział wrocławski winien być zorganizowan~' zgodnie z obowiązującym Statutem. Z kolei prof. Seweryn podziękował oddziałowi katowickiemu w osobach: mgr Marii Suboczowej, doc. J. Ligęzy, dyr. L. Brożka i lVI.Zywirskiej ze: organizację XXXIII Walnego Zgromadzenia w Cieszynie. Uchwalono oso-bne podziękowanie Zespołowi "Pieśni i Tańca Ziemi Cie5zyńskiej". Z kolej zabrał głos doc. A. N a s z, który poprosił o skreślenie go z listy członkó"v PTL. Prof. Gajek poinformował obecnych o jubileuszu pracy kolegi J a n us z a S w i e ż e g o i zwrócił się z prośbą do zebranych, by poszczególne oddziały PTL wysłały swoich delegatów na uroczystości jubileuszowe do Lublina. Naczelnik Pietkiewicz poinformował, że kol. J a n u s z S w i e ż y otrzymał wyróżnienie i nagrodę Mini5tra Kultury. Po tej wiadomości zebrani uczcili kol. J. Świeżego. Na tym zamknięto XXXIII Walne Zgromadzenie w Cieszynie o godzinie 22. W następnym dniu odbyła się wycieczka dwoma autokarami do Istebnej, Jaworzynki, Wisły i Koniakowa, którą prowadzili mgr B. Bazielichówna, mgr L. Dubiel, mgr A. Dygacz, mgr E. Jaworski i J. Tacina. Protokołowali: BoLeslaw Kuźmicz Jadwiga Adam Kucharska GLapa �543 542 Aktywa l. Bilans Polskiego Ruchomości 2. Drobne sprzęty Centrala Oddziały 65205,47 2978,----_._-8032,41 l 530,50 ..--- -----_._------ 3. Bibliuteka Centrala Oddziały 354386,18 19210,13 ---------- ~._----- 373 596,31 4. Kasa Centrala Oddziały 189,80 ___I~~_8-.!-,-~ __ 13771,19 24707,54 8731,25 ._----~-_. 33438,79 Centrala N.B.P. P.K.O. 24562,54 145,- Oddziały 9562,91 -. 6. Odbiorcy z dnia 31 grudnia 1957 r. ----------~- 68183,47 Centrala Oddziały 5. Bank Ludoznawczego Towarzystwa • ------- 1. Fundusz Amortyzacyjny 2. Majątek Towarzystwa Stan z dnia 31. 12. 1956 r. Zwiększenie majątku w r. 1957 8. Odbiorcy 4. Dostawcy 5. Pracownicy 6. Współpracownicy Pasywa 58521,86 1 161 236,97 157802,88 1319046,85 1028,55 152 105,69 1 705,30 63063,15 33438,79 9279,3748.83 69769,25 48907,72 Dostawcy 8. Współpracownicy 9. Surowce 10. Gotowe wydawnictwa 7. magazyn obce własny 11. Różnice kalkulacyjne 12. Roboty w toku - wydawnictwa 724315,31 17 526,38 741 841,69 165534,12 57838,12 nieukończone -----~~~~ (-) 471,40 Czesław Stankiewicz (-) doe. dr Franciszek księgowy Wokroj skarbnik Straty Rachunek wyników __ ._._---~---~-_----------_._---- za r. 1957. . Rabaty Koszt własny sprzed. wydawnictw Wydatki Działu Popularyzacji Naukowego Podatek obrotowy Zwiększenie majątku Towarzystwa 214494,94 465983,09 101 695,50 174696,34 4 706,~5 157809,88 Sprzedaż wydawnictw Subwencje P. A. N. Oddziałów z różnych instytucji Składki Inne wpływy . Zyski ... 685 139,40 350000.69900,- 419900,12 §21,1726.- ------ 1119386,80 1 119386,80 Wrocław, 31 grudnia 1957 r. (-) Czesław Stankieu,;icz księgowy (-) doc. dr Franciszek skarbnik Wokroj �544 545 SPRA WOZDANIE SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału lim an aw sk iega P.T.L. z działalności za 1957/58 r. Siedziba lokalu Zarządu Oddziału mieści się w Internacie Pal'!stwowego Liceum Pedagogicznego w Limanowej przy ul. Świerczewskiego 84. Liczba członków Oddziału na dzień 1. 1. 1959 r. wynosi 27 osób. Skład Zarządu Oddziału, wyłoniony na Walnym Zebraniu w dniu 20. V. 1957 r. przedstawia się następująco: prezes Mgr. Piotr Orzechowski, v. prezes Dyr. Tade~sz Ociepka sekretarz naucz. Ćwik Stefania, skarbnik Ob. Kozdruń JadwIga członek Ob. Walenty Gawron, członek Ob. Józef Kurtycz, członek Ob. Józef Skowron, kom. rewiz. Ob. Tomasz Bieda, kom. rewiz. Ob. Bogacz Franciszek kom. rewiz. Ob. Tadeusz Brajner. Zebrań Zarządu Oddziału w podany~ okresie odbylo się łącznie 11. Zebrań ogólnych członków - 10. W ramach b a d a ń t e l' e n o w y c h prowadzone były opisy zwyczaJow ludowych, obchodzonych w okresie Świąt Bożego Narodzenia na wsi limanowskiej, zwłaszcza interesowano gię zwyczajami chodzenia "z szopką". Zebrano również tekst pełny do zwyczajów weselnych obchodzonych we wsi Strzeszyce pow. Limanowski łącznie z melodiami i opracowano go w formie scenicznej, które w roku ubiegłym inscenizowano na koncertach w powiecie 8 razy. W ramach a k c j i P a P u l a l' y Z a c y j n e j wygłoszono szereg odczytów dla członków Oddziału i sympatyków w Limanowej. Tematyka obejmowała zagadnienia etnograficzne,' obejmujące swym zasięgiem wieś Limanowską i powiaty sąsiednie: "Ziemia Sądecka godna serca" Dr Stanisław Gołąb; "Na wielkim szlaku Zachodniej Sądeczyzny" "Na szlaku Zamków i Grodów warownych Sądeczyzny" "Polska pieśń ludowa" Dr. Prus Wiśniowski "Wieczornica regionalna dla Kursu Centralnego Nauczycieli Geografii Kol. Jan Grzywacz, Piotr Orzechowski "Na zgliszczach pod Snieżnicą" opr. Piotra Koniecznego. "Osadnictwo Kliszczaków, w Beskidzie Wyspowym" w opracowaniu Dr. Prus Wiśniowskie~o. "Wieś Pisarzo:"3 i Męcina jako przykłady wsi królewskiej i szlacheckieJ" w oprac. prof. Gorszczyk a Franc. "Znaczenie etnografii w nauce i jej praktyczne zastosowanie" w oprac. Mgr. Piotra Kaleciaka. "Ziemia Limanowska i sąd~cka w okresie najazdu szwedzkiego" wopr. prof. Kazimierza .GolaChowskleg "Aspekty ludoznawcze wycieczki do Belgii" w opra~owam~ Dr. Prus W:śniowskiego. Z okazji przygotował'! do a b c h a d u m III e n l u m w trakcIe opracowania jest "Historia Limanowej" przez Mgr. Ad.ama Woj~a. Zarzą~ Oddziału przystąpił do zbierania zabytkowych okazow sztukI ludow:J i przedmiotów codziennego użytku, używanych daw~iej w gospodarstwie domowym. Eksponaty te powinny znależć się w prOJektowanym muzeum ziemi limanowskiej. ? Piotr Orzechowski Oddziału L u b e l s k i e g a PTL za 1958 r. O l' g a n i z a c j a O d d z i a ł u. Oddział Lubelski nie posiada własnega lokalu, lecz mieści się w lokalu Muzeum na Zamku. Dzięki nawiązanej współpracy z reaktywowaną Katedrą Etnografii i Etnologii U.M.C.S. Oddział nasz mógł od końca 1957 r. urządzać wspólne zebrania, na których wygłaszano referaty i odczyty. Mimo, że odczyty te były popularne i dostępne nie tylko dla członków, ale i dla innych osób interesujących się tematyką etnograficzną, nie cieszyły się zbyt dużą frekwencją. Dlatego też pod koniec 1958 r. Zarząd Oddziału postanowił zmienić zarówno tematylcę odczytów, jak też i miejsce ich wygłaszania. Postanowiono wprowadzić tematykę raczej egzotyczną, co bardziej interesuje szerokie rzesze słuchaczyoraz po nawiązaniu kontaktu z Klubem Międzynarodowej Książki i Prasy zaczęliśmy urządzać w jego lokalu co miesiąc popularne odczyty z zakresu etnografii ludów egzotycznych. Sposób ten będzie kontynuowany w ciągu 1959 r. W okresie sprawozdawczym skład Zarządu Oddziału nie został zmieniony i przedstawia się następująco: prezes - prof. Janusz Świeży, wictlprezes - dyr. mgr Irena Iskrzycka, sekretarz - mgr Janusz Optołowicz, skarbnik - mgr Teresa Karwicka. W związku z weryfikacją członków Zarząd Oddziału rozesłał do członków wezwania do uregulowania zaległych składek. Na koniec roku liczba członków wynosiła 46 osób oraz 2 instytucje: Związek Teatrów i Chórów Ludowych i Związek Młodzieży Wiejskiej. Biblioteka Oddziału liczy 43 woluminy. Prace badawczo-naukowe a) B a d a n i a t e l' e n a w e: W okresie sprawozdawczym członkowie Oddziału brali udział w badaniach organizowanych przez różne instytucje, a mianowicie: na zlecenie Wydziału Kultury Prezydium WRN w Lublinie przeprewadzono badania terenowe jako dalszy ciąg poprzednio prowadzonych, a mających na celu ustalenie stanu faktycznego z zakresu sztuki ludowej na Lubelszczyźnie. Poza tym poszczególni członkowie przeprowadzili następujące badania: prof. Janusz Świeży - badania stroju regionu zamojskiego i lubartowskiego celem zebrania materiałów do przyszłych publikacji, oraz wykonał projekty strojów ludowych Powiśla dl" Zespołu Świetlicowego w Baranowie, pow. Puławy. Mgr Janusz Optołowicz _ badania garncarstwu ludowego, mgr Teresa Karwicka i mgr Janina Petera - badania w zakresie roku obrzędowego celem zebrania materiału do projektowanej wystawy mU7ealnej oraz do wydawnictwa, mgr Jan Górak - badania budownictwa ludowego. 35 ••LUd", t. XLV �546 547 O d c z y t Y i re £ e r Gl. t :-. W ciągCl 1958 r. wygłoszono następuj.ące O~czyty i referaty: ,. 0t'llczne Lucc'):,zczyzny .cir Brol1i~ła\Va Lir.dert - zagaonlenla c. , b) \V śwk-· He badań językoznawczych. .. Mgr Janina Petera - Kultura ludowa Albann. . c: Prof. Roman Reinfuss - Lul:elszczyzna w badamach .P.L.:>. ,. "I J anl~'sz O"toło'vicz - Etno"rafia w muzeach WOJ. l\lOelsKlego. 1; .gr 1-" k" " ". 1\" T zv Grochalski - Zycie mieszkańców naJwyzszego ~aJ'-l S\\ll,a"" . gr "er , . l t adycje ZWlCizku N a11Mgr Henryk Z"iolakiewicz ReglOna ne r , b czycielstwa .' :3. Z Rozgłośnią PolskiegG Radia w Lublinie w zakresie udzielania konsultacji etnograficznych i reportaży terenowych. 4. Ze Związkiem Młodzieży Wiejskiej w zakresie akcji popularyzacyjnpj i oświatowej. 5. Ze Związkiem Teatrów i Chórów Ludowych - udzielanie poradnictw" IN zakresie strojów i tariców ludowych. o. Z LubElskim Domem Kultury - Woj. Poradnią Kulturowo-Oświatową \\' zakresie konsultacji co do strojów ludowych . :l. I n Polskiego. artykuły lui mgr Janusz Optołowicz - G8.rncarstwo Lubelszczyzny. Wyd. Muzeum Lubelskiego c) P r a c e, r o z p r a w y 1. !\IIgr Teresa Karwicka dowe południowo-wschodniej str. 81. 2. Mgr Janusz Optołowicz - Polskie Towarzys t wo L' cze Ka udoznaw . .. lendarz Lubelski na 1958 rok. Lublin. . . ., Ignacego Dobrzyńsl<iego ;3. Mgr Henryk ZwolaklEwlcZ -- Wycln ankI . , Polska "'zt"lka Ludowa. Zeszyt Nr 2 z 1958. r. ., - . VII i VIII Polskiej 4. 1\Tgr Henryk Zwolakiewicz - Recenzja rocznika Sztuki Ludowej. Lud, t. 43. . ~" NRD ." B·ul·etvn 5. Mgr Irena Isl'.rzyc·ak -- lvluzea , i Ochrony Zabytków. 'V druku: IIlgr Teresa Karwicka LudoweJ'. Prof. Janusz 2wieży _ - ~dowy~. Prcf. Janusz Swieży Mgr .Janusz Optołowicz 1\1,r Teresa Karwid-.a szczy~ny dla wydawnictwa Mgr Irena Iskrzycka 2. W s pół Lubelskie Strój rózgi podlaskl . weselne dla L Cenor. - Atlasu Z . arz. Muzeów dla polskiej Polskich . Lucelskie stroje głów koblecych. - Dzialalność Janusza Swieżego. i mrjr .Janina Pet€-ra - Sztuka ludowa S t k' z u l l' a (; :-'. W ramach zleceń wykonano następujące prace: prof. Janusz Swieży wykcnał rekonstrukcję strojów ludowych regionu lubelskiego i biłgorajskiego dla Wydziah.: Kdtury P.W.R.N. \v Lublinie, rekonstrukcje stroju podhalańskiego dla Lubelskiego Domu Kultury oraz rekonstrukcję stroju Powiśla dla Powiatcwego Domu Kultury w Puławach. 4. O d z n 8. ;,; 2. C n i a. W 1958 roku nagrody za dzialalność naukową, kulturalną i artystyczną Miejskiej Rady Narodowej \V Lublinie otrzymali następujący członkowie Oddzialu: prof. Janusz Świeży, mgr Irena Iskrzycka, mgr Henryk Zwolakiewiez, mgr J'anusz Optołowicz. Niezależnie od powyższego prezes Oddziału prof. Janusz Świeży z okazji 40 lecia pracy społecznej, artystycznej i badawczo-naukowej otrzymał nagrodę Ministra Kultury i Sztuki oraz r:agroćę Wydziału Kultury Prez. vVoj. Rady Narodowej w Lublinie. Janusz Optolowicz SPRA. WOZDANIE z d7.ialalności Lubel- p r a c a z i n s t y t u c j a m i: poprzednich-"" Oddział na tereme Lublma. 1. Z Muzeum w Lublinie i z Katedrą Etnografii i Etnol,Ogii ~M.CS w zakresie akcji popularyzacyjnej,wydawniczej i orgamzacYJn~J,. Z Wydziałem Kultury Prez. Woj. Rady Narodowej Lubllme ,w za2. kresie badań terenowych, organizacji wystaw SZtUkl ludowej l konkursów oraz jako konsultant w sprawach etnograficznych. v: e f or m y p t .. S rOJow Muzeum w Lublinie. Muzeum Lubelskie na Zamku, . . Ja . k' l w latach vV roku sprawozdawczym podoome ., Lubelski współpracował z następującymi instytuC)aml 11 Oddziału ł ó d z k i e g o PTL za 1957-58 rok. W okresie Sprawozdawczym Oddział Łódzki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego liczył 33 członków w tym 18 etnografów. W skład Zarządu Oddziału wchodzili: Prezes Oddziału Prof. cir Zawistowicz-Adamska, V -prez. mgr J. Del~owski, skarbnik dr B. Jaworska, sekretarz mgr J. Kucharska. Członkowie Zarządu: Prof. dr B. Baranowski, mgr M. 1\1isii:ska, B. Kowalec. Komisja Rewizyjna: mgr J. Lech, m!;r J. Jastrzębski, mgr Sobolewski. W okresie Zarządu. sprawozdawczym Oddział Łódzki danie wciągnięcie ludową na naszym 35' odbyło się 5 zebrań Oddziału oraz 5 zebnl'l Polskiego Tow. Ludoznawczego postawił sobie za zado współpracy wszystkich zainteresowanych kulturą terenie, zarówno etnografów zawodowych jak i pracow- �549 548 ników kulturalno-oświatowych. Założenia te realizuje przez aktywr~ą pracę członków Oddziału we wszystkich akcjach k~lturalnych ~a tere~le miasta i województwa, organizowanych przez WydZIały Kultur~ Rad Narodowych, PTTK, szkoły rolnicze i W.O.D.K.O. . Ośrodek Łódzki prowadzi ożywione p r a c e b a d a w c z e. Członkowl,e Oddziału uczestniczą w badaniach organizowanych przez Muzeum~ ~espoł Etnograficzny LH.K.M. PAN i Zakład Etn~grafic~ny U.Ł., a. \~ymkl prac dyskutowane są wspólnie w ramach zebran OddZiału,. na ktorych w!głOszono następujące odczyty: Założenia metodyczne reglOnalny:h badan .ludoznawczych, Mgr J. Dekowski; Zróżnicowanie regionalne ZIem PolskIch, mgr J. Lech. . Koordynatorem i kierownikiem poczynań naukowych J.est Prezes Oddziału Łódzkiego Prof. dr Zawistowicz-Adamska. W okresIe sprawozda",:czym Ośrodek Łódzki w wyniku prowadzonych prac badawczych opubllkował: Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego ~ ~tnograftcznego w Łodzi Seria Etnograficzna Nr 1 1957, Nr 2 1958, Studta t .r:raten~łY do Historii Wsi polskiej w XIX i XX wieku (Biblioteka Etnografll PolsiC! t. 1), Wrocław 1958 r. .. Dużym osiągnięciem łódzkiego Oddziału było uzyskan~e s.ubw.ene.JI W.R.N. na wydanie własnego czasopisma naukowego pt. Łodzkte solLd/a etnogTaficzne. Tom I tego wydawnictwa został przygotow~ny do drul~u z końcem 1958 r. Tom ten otwiera artykuł Prezesa Oddzla~u na temat konieczności organizowania parków etnograficznych (s~.ans.enow). po.nadto wydawnictwo zawiera kilka prac z zakresu etnografa hIstoryczneJ, zamyka je kronika ludoznawcza. " . W ramach a k c j i p o p u l a r n o - n a u k o w e j Oddział Łodz~l łączme z Łódzkim Towarzystwem Naukowym zorganizował serię od~zytow dot~czących kultury krajów europejskich. Były to odczyty następuJ.ące: Badama etnograficzne w Bułgarii, prof. dr J. Gajek; Badania etnografrczne w Cze.. dr B Jaworska' , Wrażenia z pobytu na Węgrzech, mgr ch os ł owaCJI,. A. Szyfer. t B W związku z zapotrzebowaniem szkolnictwa w.~głoszo~o. odczy'Y: a·dania terenowe jako podstawowe źródło etnografa polskIeJ •. mg~ J. De.~ kowski' Wybrane pieśni ludowe woj. łódzkiego na tle obrzędow l. melodll ' h , mgr J . Dekowski' , Obrzędy i wierzenia związane z Bozymk' Nn-. wese l nyc rodzeniem mgr J. Dekowski; Sztuka regionu Łowickiego, mgr J. Dut leWIczówna' Ogólny zarys sztuki ludowej. mgr D. Mikołajczykowa. Włą~zając się do akcji odczytowej PTTK członkowie ~ddziału :vygłOsili następujące odczyty: Zabytki kultury ludowej ~a ~ereme w~J:wodztwa Łódzkiego, mgr J. Lech; Zwyczaje ostatkowe WSI plOtrk~wS~le! mgr D. Mikołajczykowa; Kultura ludowa Księżaków, mgr J. Dutklew~czowna. .. Ponadto Oddział zorganizował oaczyt gościa z NRJ? ~sPHanta J~rJI Knebela "Łużyce dawniej i dziś", pokaz archiwalnych fllmow etnograflcz- nych polskich i obcych oraz pokaz kolorowych przeźroczy połączony z pre .. lekcją J. Bieleckiego pt. Wrażenia z podróży przez kraje Ameryki SrodJwwej i Południowej. W ramach akcji popularyzacyjnej podjął się redagowania i opracowania "Biblioteki Poradnictwa Etnograficznego" wydawanej przez ŁÓdzki Dom Kultury. W okresie sprawozdawczym przygotowano następujące broszury: "Etnografia w pracy świetlicowej". "Gdzie znależć materiały etnograficzne. Poradnik bibliograficzny". "Gdzie szukać materiałów do stroju ludowego". Oddział pomagał wydziałowi kultury W.R.N. w organizowaniu konkursu pamiątkarskiego, konkursu na tradycyjną twórczość ludową regionu wieluńsko-wieruszowskiego i zorganizowaniu wystawy objazdowej sztuki ludowej województwa łódzkiego, do której członkowie Oddziału przygotowali katalog. Biblioteka Oddziału Łódzkiego liczby 83 poz. Jadwiga Kucharska SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału P.T.L. w M s za n i e Dol n ej w 1957 i 1958 r. O r g a n i z a c j a O d d z i a ł u: Oddział liczy 28 członków czynnych płacących składki. Obecny zarząd został wybrany na Walnym Zebraniu w dniu 3D marca 1958 r. Skład zarządu: prezes dr Sebastian Flizak, wiceprezes mgr Piotr Kaleciak, sekretarka mgr Wanda Skułówna. Do zarządu weszli: p.p. Otylia Piwońska i Zofia Kmiecikówna, do komisji rewizyjnej p. Antoni Górszczyk, p. Stanisław Kunicki i p. Sylwester Wystarczyk. Posiedzenia Oddziału odbywały się jak w latach poprzednich w szkole podstawowej nr 2 za zezwoleniem kierownika tego zakładu p. Jana Grzywacza, członka P.T.L. Zarząd odbył w okresie sprawozdaw(;zym 13 posiedzeń zaprotokołowanych. Omawiano na nich sprawy bieżące Oddziału i dyskutowano nad wykonaniem poleceń Zarządu Głównego P.T. L. Zarząd zajmował się sprawą rozprowadzania wydawnictw P.T.L. Postanowiono rozprowadzić publikacje odnoszące się do tutejszego regionu. Ta decyzja okazała się praktyczną. Przedmiotem stałej troski zarządu była biblioteka. która dotąd nie ma stosownego miejsca. Wielokrotnie zastanawiano się też nad znalezieniem środków na druk prac, których autorami są członkowie Oddziału. l P r a c e n a u k o w o b a d a w c z e: Poza przygotowaniem referatów nad Statutem P.T.L. niektórzy członkowie Oddziału prowadzili samodzielne badania na;jkowe a wyniki ogłaszali w wydawnictwach periodycznych. Dr Sebastian Flizak oddał redakcji .,Ludu" artykuł pt. Sidziniarki. Z'Jiorek pL Opowieści ludowe z gór zaopatrzony wstępnym artykułem oddał redakcji ,.WierchÓw'·. Artykuł pt. Nazwiska brzydkie j hańbiqce oddał redakcji "Literatury Ludowej". Stałym przedmiotem poszu- �551 550 kiwań i badań Seb. Flizaka jest kultura duchowa i społeczna ludu w r?gionie Gorców i Beskidu Wyspowego. Mgr Piotr Kaleciak opracował problematykę gospodarstw chłopskich nd terenie powiatu limanowskiego (narzędzia i technika pracy, ekon::>mika tradycyjna, rolnictwo, hodowla, sadownictwo i pszczelarstwo). Józef Konieczny skierował swe wysiłki na zbadanie regionu skrzydlniań·skiego. Jego praca nosi tytuł: SkrzydLna, przeszłość wsi i parafii, Ludność, zjawislca. wieku i problemy XIX społ.eczne i epizody pamiętnikarskie z Lat przełomu na XX. Antoni Górszczyk napisał pracę z zakre3u onomastyki, w której ustalił mechanizm powstawania nazw i przezwisk we wsi Pisarzowej. Pracę te: przyjął prof. dr Taszycki celem wydania jej w czasopiśmie "Onomastica". Dr Tadeusz Prus- Wiśniowski ogłosi! drukiem następujące artykuły: U bocheńskiego zbieracza -- "Ziemia" nr 4 z kwietnia H1.57r. Obóz młodzieży szkoLnej "Turysta" nr 15. z 1. VIII. 1957 r. Stary kościółek w Zakopanem "Nowy Nurt" z 19. X. 1957 r. Karol Hubert Rostworowski "Za i przeciw" z "l. XII. 1957 r. Kościółki drewniane OpoLszczyzny "Nowy Nurt" z 30. III. 1958 r. Prace krajoznawcze na obozie wędrown1im - "Poznaj swój kraj" z kwietnia 1958 r. "Za i przeciw" z 8 kwietnia 1958 r. 1958 r. "Turysta" z 1. VIII. 1958 r. Obóz wędrowny po Spiszu i Pieninach - "Poznaj swój kraj" z 30. XII ~8. Dr Prus-Wiśniowski jest instruktorem krajoznawstwa. W tym charakterze zwiedza szlwły i wygłasza prelekcje z przeźroczami, a przy tym odbywa powiatowe konferencje nauczycielskie o krajoznawstwie. W licznych miejscowościach wojew. krakow3kiego miał dla nauczycieli wykłady o ludoHieroglify - też pismo - Pisanki "Nowy Nurt" z 6 kwietnia Krajoznawstwo na obozie wędrownym znawstwie. R.eferaty naukowe wygłoszone na posiedzeniach Oddziału P.T.L. 14. IV. 1957 r. - Dr Tadeusz Prus- Wiśniowski: "Sztuka ludowa Kliszczaków". Mgr Józefa Bodnarowska: "Stanowisko gwary Zagórzan w ugrupowaniu gwar góralskich", 21. VII. 1957 r. - Walenty Gawron: "Gospodarcze i polity'czne przyczyny rozruchów chłopskich w 1898 r. i 1918 r,", 6. X. 1957 r, - Dr S. Flizak: "Górale w oczach etnografa i antropolog,l". 27, XII, 1957 r. - Stanisław Kunicki: "Wpływ warunków społecznych i gospodarczych na zdrowie ludu w ostatnim 50-leciu", Walenty Gawron: "Gadki i legendy i Limanowszczyzny". 30. III. 1958 r. - Antoni Górszczyk: "Slady dawnych wierzeń na terenie Pisarzowej", Mgr Piotr Kaleciak: "Stanowi3ko etnografii wśród na'Jk i jej praktyczne znaczenie dla życia", Dr S, Flizak: ,.Aspekty :;0cj ~ilne i <:tnografiC'we zbó,ir.ictw;~ karpacJciego". 12. X. 1958 r. - Dr Tadeusz Prus- Wiśniowski: "Ludozm:wcze aspekty wycieczki do Belgii". 29. XII. 1958 r. - Dr S. Flizak: "Dawne ludowe miary pola". .~ k c j a p o p u l a r y z a c j i. Etnografię popularyzowano dragą ref2ratow naukowych, pogadanek i audycji radiow~·ch. Wygłaszano je głównie w szkołac~, obozac~ wakacyjnych. rzadziej w zakładach pracy, w obrębi,~ ~owlatu lIm~~OwsklegO, nowotarskiego i myślenickiego. Należy podkrC'ślić, ze pogadankI I referaty były przyjmowane z radością i wdzięcznością w następuJących zakładach: w Państw, Szkole Winiarskiej w Tvmbarku w szkole podstawowE:j nr 2 w Mszanie n, w szkole pod3tawowej' w Rab;; Niżnej i w szkole podstawowej w Mszanie Górnej, Tematyka referatów dra Sebastiana Fli zak a "Życie chłopów małorolnych i bezrolnych w okresie poddaństwa" - ref, wygłoszony w szkole podst. nr 1 w Mszanie D. d. 29. I 1957 r., w Zasadniczej Szkole Metalowej w Mszanie D. d. 30, L 1957 r, i w szkole podstawowej nr 2 w Mszanie n d. 2. II. 1957 r, "Ustrój wsi polskiej na prawie magdeburskim lokowanej" - fer, wygłoszony w tartaku pallstw. w Mszanie D. d, 1. II. 1957 r. i w Państw. Szkołe Winiarskiej w Tymbarku d. 29. IV. 1957 r. "Strój górali polskich" - ref. wygłoszony w Zasadniczej Szkole Metalowej w Mszanie D, d, 29, V, 1957 r. i w szkole podstaw. w Rabie Niżnej d. 6, VI. 57 r. "Region zagórzański pod względem historycznym, etnograficznym i kulturalnym" ref. wygłoszony na kolonii rizieci pracowników sądowych w Mszanie D, d, 3. VIII. 1957 r. i na obozie młodzieży Zasadniczej Szkoły Górniczej w Mszanie D. d. 8. VIII. 1957 r, "Opowieści ludowe z gór" - ref. wygłoszony w szkole podstaw, w Rab;~ Niżnej d. 25, IX. 1957 r, i w szkole podstaw, w Mszanie G, d. 3, X, 1957 r. "Ludowa wiedza i wierzenia o zwierzętach" - ref, wygłoszony w Zasadr;iczej Szkole Metalowej w Mszanie D. d. 11. X. 1957 r" w szkole podst. na. Łęgach w Rabce d, 17, X, 1957 r" w szkole podst. nr 2 w Mszanie D ri. 24. X. 1957 r. i w szkole podst. w Rabie Niżnej d, 30, X, 1957 r. "Toponomastyka w regionie Mszany D," - ref. wygłoszony na posiE:dzeniu koła PTTK w Mszanie D, d. 14, II. 1957 r, "Mieszkanie chłopskie w rozwoju historycznym" ref. wygłoszony w Państw. Szkole Winiarskiej w Tymbarku d. 19, IX. 1957 r. "Pochodzenie górali" - ref, wygłoszony w Drzewnej Spółdzielni Pracy "Podhale", w Mszanie D. d. 5. X. 1957 r, . "Ludowe pojęcie o naturze" - ref. wygłoszony w Państw. Szkole Winiarskiej w Tymbarku d. 6, IX. 1958 r, "Opowieści ludowe z gór" - pogadanka wygłoszona dla dzieci w ,.Slanecznym Grodzie" w Rabce d. 15, XI 1958 r, �552 553 Tematyka referatów mgr a Piotra K aleciak a "Karczma wiejska i jej społeczne skutki" - ref. wygłoszony na zebra-niu gromadzkim w Podobinie d. 26. V. 1957 r., w szkole podst. w Kasinie W. d. 6. VI. 1957 r., w szkole podst. nr 1 w Mszanie D. d. 17. VI. 1957 r. w szkole podst. nr 2 w Mszanie D. d. 18. VI. 1957 r. "Tradycje pańszczyźniane i ich społeczna rola" ref. wygłoszony w szkole podst. w Pisarzowej d. 31. V. 1957 r. i w szkole podst. nr 2 w Kasinie W. d. 8. VI. 1957 r. "Jak gospodarowano dawniej na wsi" - ref. wygloszony w szkole podst. nr 2 dla kI. VI i VII w Mszanie D. d. 18. XII. 1957 r. i w szkole podst. nr l w Mszanie D. d. 19. XII. 1957 r. "Zbieramy pamiątki dawnych czasów" ref. wygłoszony w szkolepodst. w Pisarzowej d. 28. V. 1957 r. "Z przeszłości naszych okolic" - ref. wygłoszony w PTTK w Mszanie D. d. 9. V. 9157 r. na posiedzeniu PTTK. "Zmiany form współźycia sąsiedzkiego w ciągu wieków" - ref. wygłoszony na zebraniu gromadzkim w Kasinie W. d. 17. X. 1957 r. "Walka nowego ze starym" - ref. wygłoszony na zebraniu gromadzkim w Kasinie W. d. 1. XII. 1957 r. "Procesy o czary w Kasinie W." - ref. wygłoszony na zebraniu wiejskim w Kasinie W. d. 22. XI. 1957 r. "Rozwój kultury ludzkiej na tle dziejów wsi małopolskiej" - ref. wygłoszony na zebraniu wiejskim w Kasinie W. d. 29. XII. 1957 r. Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o w s ki: "Architektura ludowa ze szczególnym uwzględnieniem budownictwa Kliszczaków" - ref. wygłoszony wMyśleni .. cach d. 13. II. 1957 r. Radiowęzeł w lVIszanie D. nadał w 3 audycjach artykuły popularyzacyjne dra S. Flizaka': "Słuźba i słuźbodawcy" d. 7. II. 1957 r., ,,0 niektórych zwyczajach wielkanocnych" d. 20. IV. 1957 r. i "Pierwiastki staroźytne w obchodzie święta B.N." d. 24. XII. 1957 r. B i b l i o t e k a: Inwentarz biblioteki Oddziału obejmuje 90 pozycji. Wszystkie publikacje z wyjątkiem 3 zostały nadesłane przez Zarząd Główny P.T.L. Biblioteka mieści się w mieszkaniu prezesa Oddziału. I n n e s p r a w y: Zarząd Oddziału wykonując uchwałę powziętą przez ogół członków na posiedzeniu d. 27. II. 1957 r. wniósł prośbę do Wydziału Kultury i Sztuki przy Prezydium Woj. Rady Narodowej w KraKowie o subwencję na wydanie drukiem prac naukowych z dziedziny historii kultury i etnografii w powiecie limanowskim, których autorami są członkowie Oddziału P.T.L. Podanie to nie zostało dotąd załatwione. Natomiast Oddział korzystał ze subwencji udzielonej przez Gminną Spółdzielnię S. ChI. w I\Iszanie Dolnej, z której pokryto koszta akcji popularyzacyjnej. Członkowie Oddziału P.T.L. w Mszanie D. okazywali nie tylko ideowe lecz także uczuciowe przywiązanie do naszej organizacji. Niektórzy mies?:- • kają daleko od ;\'Isznny D., na krańcach powiatu (w Pisarzowej, w Sowlinach, w Skrzydinej), nawet w obcych powiatach (w Myślenicach, Nowym Targu, Krakowie), mimo to ssytematycznie przyjeżdżali na zebrania. Niektórzy mieszkają w Mszanie D., kilka osób przyjeżdża regularnic z Limanowej nie szczędząc czasu i kosztów, aby utrzymać kontakt z placó\vką kulturalną, w której odnajdują atmosferę duchową sobie sprzyjającą. Se bastian Flizak SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału Olszty ńsk iego PTL za 1957-58 r. Siedzibą OlsztYllskiego Oddziału PTL jest Dział Etnograficzny Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, Zamkowa 2. W chwili obecnej Oddział liczy 45 członków i posiada 2 koła terenowe, jedno w Nowym Mieście Lubawskim, którego członkami są głównie miejscowi nauczyciele i drugie koło w Biskupcu Reszelskim, przy Powiatowym Domu Kultury. Obecny Zarząd Oddziału wybrany został na Walnym Zebraniu we wrześniu 1957 r. W skład Zarządu wchodzą: dr Władysław Gębik - przewodniczący, Emilia Sukertowa-Biedrawina wiceprzewodniczący, mgr Franciszek Klonowski - sekretarz, mgr Janina Gliszczyńska - skarbnik oraz jako członkowie Zarządu: Hieronim Skurpski, Maria Zientara-Malewska i Teodora Modzelewska. Do Komisji Rewizyjnej wchodzą: Jan Boenigk (obecnie wiceprzewodniczący PWRN), dr Tadeusz Grygier i Cecylia Vetu lani. D z i a ł a l n ość o r g a n i z a c y j n a. W roku 1957 zwołano 4 zebrania Zarządu (8. I, 2 VII, 2 IX, 22. X.), a w 1958 roku 5. W czerwcowym zebraniu Zarządu w 1958 r. uczestniczyła delegatka Zarządu Głównego dr Olga Gajkowa. Celem czerwcowego zebrania Zarządu Oddziału było zotientowanie Zarządu Głównego o stanie prac przygotowawczych Oddziału do XXXIV Walnego Zgromadzenia PTL w 1959 r. w Olsztynie. W porozumieniu z delegatem Zarządu Głównego uzgodniono tematy referatów, które zostaną opracowane przez członków i sympatyków Oddziału i które będą wygłoszone na sesji naukowej Walnego Zgromadzenia. Treść 8 uzgodnionych tematów jest związana z historią, kulturą, sztuką ludową i folklorem regionu. Tematykę tę uzupełnioną referatami opracowanymi przez specjalistów. Walne Zgromadzenie bęcizie połączone z podsumowaniem i zamknięciem Obchodu Roku Kajkowskiego. Postać ludowego poety Michała Kajki, symbolu walki o polskość Warmii i Mazur uwypukli w referacie dr WI. G ę b i k, przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Obchodu Roku Kajkowskiego i przewodniczący Oddziału PTL w Olsztynie. Jeden z numerów kwartalnika "Literatura Ludowa", poświęcony będzie regionowi Warmii i Mazur. W tej sprawie odbyła dnia') stycznia 1959 r. w Olsztynie �554 z udzialsm s2krdarzC'. Redakcji ms.r S ~:\\'j~]ci !iCl.rc;da,na której :.lzgodC1bno tematy prac i szatę ilustracyjną. Zarząd GŁówny przyrzekł w ramach prac "Atlasu Polskich Strojów Ludowych", wydać monografię stroju warmińskiego, opraccwaną przez F. KlonO\vs]':iego. W 1957 r. Oddział zwołał 3 Z',,brania naukowe z następującymi referatami: mgr Ryszard Kukier, Charakterystyka dorobku naukowego prof. dr Bożeny Stelmachowskiej; mgr Franciszek Klonowski, Z historii Połskiego Towarzystwa Ludoznawcze~(); mgr Franciszek Klonowski, Z histori i inwentaryzacji wiatrak6w w woj. olsztyńskim. W 1958 r. zwołano również 3 zebrania naukowe z następującymi ref;~ratami: mgr Henryka Klechówna, Dialekty warmińsko-mazurskie; mgr Ryszard Kukier, Pomorze Mazowieckie w podziałach etnicznych; mgr Franciszek Klono\'iski, Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Warmii, Mazurach i Powiślu. P r a c e n a u k o w e. Zarząd Oddzialu w 1958 r. zlecił mgr Jarosławowi Lisakowskiemu badania terenowe nad polską pieśnią ludową na Mazurach. Z prac tych zostanie opracowany i wygłoszony odczyt na Walnym Zgromadzeniu. Szereg członków Oddziału w roku 1957-1958 brało udział w pracach badawczych, prowadzonych przez Muzeum Mazurskie, Pal'13twoW~! Instytut Sztuki, S'tację Naukową Polskiego TowClrzystwa Historycznego w Olsztynie, Centralny Ośrodek dla Inwentaryzacji Budownictwa Ludowego, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Wydział Kultury PWRN w Olsztynie. Materiały z powyższych badań zostały już częściowo opublikowane. Oto niektóre prace z zakresu kultury ludowej: Franciszek Klonowski, Park etnograf iczny w OLsztynku; W. Ogrodzióski, H. Skurpski i F. Klonowski, Katalog Wystawy Pamiątkarstwa; H. Skurp3ki i F. Klonowski, Warmińska rzeźba ludowa; Władysław GQbik, Michał Kajka Wybór wierszy. Artykuły: F. Klonowski, Z historii i inwentaryzacji wiatraków wojev.:ództwa olsztyr!skiego, zawarty w "Roczniku Olsztyńskim", Tom I, rok 1958, str. 193-222, H. Skurpski, Kultura ludowa Warmii i Mazur i W. Gębik, Literatura !lidowa i jej twórcy na Warmii i Mazurach na przestrzeni ostatnich stu Lat, zawarte są w pracy zbiorowej "Z d'ziejów Warmii i Mazur". Planowana w 1958 r. praca zespołowa członków naszego Oddziału n3.d warmińskim i mazurskim obrzędem weselnym, będzie kontynuowana nadal w 1959 r. Oddział Olsztyński PTL w latach 1957-1958 prowadził ożywioną działalność organizacyjną i popularyzatorską w terenie. Świadczy o tym powstade dwóch kół terenowych i częste prośby o przyjęcie na członków, wpływające z terenu, nieraz z bardzo odległych miejscowości naszego województwa. W terenie wygłoszono w 1957 r. następujące odczyty: dr Władysław Gębik, Folklor w<1rmil1sko-mazurski (na konfer. naucz~'cieli \\. Nowym 555 Mieście Lubawskim); mgr Franciszek Kl::mowski, .Jak prowadzlć badania terenowe nad kulturą ludową (na konf. nauczycieli w Nowym Mieście Lubawskim); mgr Franciszek Klonowski, Z historii P.T.L. (w Powiatowym Domu KlJ.ltury w Biskupcu Reszelskim); mgr Franciszek Klonowski, Kultura materialna, sztuka ludowa, zwyczaje, wierzenia, przesądy ludu warmiri.sko mazurskiego (na kursie przewodn. P.T.T.K.). IV 1958 r. wygłoszono następujące odczyty w terenie: dr WładysIaw Gębik, Literatura ludowa Warmii i Mazur (w Jezioranach, Samulewie, i Reszlu, miejscowościach pow. reszelskiego, na obwodowych konf;:,rencjach nauczycieli); 'dr Władysław Gębik, Folklor warmińsko mazurski i mgr Fra:1ciszek Klonowski, Kultura ludowa Warmii i Mazur w świetle dawnych i współczesnych badan naukowych (na zjeżdzie nauczycieli w OlsztY~lc. zorg. przez Zarząd Główny ZNP i PTL.): mgr Franciszek Klonowski, Typy chałup na Warmii, Mazurach i Powiślu (na ogólnopolskiej konf. Centralnego Ośrodka Inform. dla Inwentaryzacji Budownictwa Ludowego); mgi' .Franciszek Klonowski, Budownictwo ludowe w powiecie szczycieńskim (dla uczniów Państw. Liceum Pedagogicznego w Szczytnie); dr Władysław Gębik, Regionalizm w wychowaniu młodzieży (na zjeździe uczniów w Kwidzyniu i Ełku); Poza tym udzielano ir.formacji i wywiadów do audycji radiowych i telewizji i ogłaszano artykuły w miejscowej prasie. Koł a t e r e n o w e, zarówno w Nowym Mieście jak i BIskupcu, prowadzą ozywioną działaln.ość zarówno badawczą jak i popularyzatof3ką. Koło w Nowym Mieście, którego prezesem jest Alfons Błaszkowski, prowadzi badania nad kulturą ludową Ziemi Lubawskiej, Członkowie tego koła podzielili się między sobą na sekcje, w zależnośc1 od zainteresowań i prowadzą badania nad strojem, folklorem, budownictwem i sprzętarstwem. Kontynuują również akcję zbierania zabytków kultury ludowej. Zamiarem koła jest utworzenia Muzeum Ziemi Lubawskiej. W tej chwili dobiegają k0l1ca prace remontowe w jednej z wież obronnych w Nowym IvIieście Lubawskim, przeznaczonej na siedzibę przyszłego Muzeum. Oddział w Biskupcu, którego prezesem jest Adam Wolański, prowadzi działalność pcpularyzac~·jną. Do pracy koła wciągnięto młodzież starszych klas licealnych z miejscowych szkół średnich. W pracy wyróżnia iiię Jan Bagiński, nauczyciel tamtejszego Liceum Ogólnokształcącego. Oddział dysponuje własnym lokalem, użyczonym przez Powiatowy Dom Kultury. W celu spopularyzowania sztuki i kultury ludowej regionu, OddziClł nawiązał współpracę z Woj. Zarządem' Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" na którego zlecenie wykonał cztery zestawy powiększe1'1 fotograficznych. Każdy cykl/liczył 20 fotoe;rafii, ilustrujących o':)iekty sztuki i kultur} ludowej regionu. Fotografiami tymi wyposażono wnętrza 'Wiejskich D<.Jmów Kultury. Członkowie Oddziału współpracują: z Oddziałem Olsztytiskim Polskiego Towarzystwa Histor~'cznego, Szkolnym Wojewódzkim Ośrodkiem �557 556 Krajoznawczo-Turystycznym, Wydziałem Kultury PWRN i Zarządem Okr€;gcwym PTTK. Biblioteka liczy obecnie ok 50 vol., zasilana jest głównie wpływami Zarządu Głównego i dotacjami Wydziału Kultury PWRN. Biblioteka jc:st dostępna dla wszystkich członków. A. Franciszek Klonowski z działalności SPRA WOZDANIE Oddziału PTL w O P o l u za lata 1957-1958. Oddział nie posiada własnego lokalu. Zebrania odbywają się w pomieszczeniach administracyjnych Muzeum Sląska Opolskiego, przy ul. Mały Rynek 7. Tam też mieści się sekretariat Oddziału. St an or g a n iz a cy j n y Oddziału najwłaściwiej ilustruje lista członków. Tych Oddział liczy obecnie 17. Znamienny jest spadek ilości członków Oddziału z 41 wykazywanych za 1956 r., do obecnych 17 w skład których wchodzi 5 członków nowych z 1958 r. Trudno na tym miejscu osądzić przyczyny tego stanu rzeczy. Ogólnie bodaj należy stwierdzić, że jest on wynikiem swoistej sytuacji środowiskowej, w jakiej znajduje się Opole. Zapewne też w tym odgrywają pewną rolę duże zaniedbania na polu naukowego ludoznawstwa tutejszego regionu i brak na miejscu kadry zaawansowanych i związanych z terenem naukowców etnografów. Gwa specyfika terenu, łącznie z zaniedbaniami w zakresie naukowego rozpoznawania regionu opolskiego oraz - idącym za tym - brakiem popularnej literatury ludoznawczej, nie wytworzyła tu dotychczas owej warstwy miłośników kultury ludowej, jaka jedynie może dać gwarancję pomyślnego rozwoju Towarzystwa. W okresie zimy 1957/1958 Oddział tut. poczynił intensywne próby pobudzenia szerszego zainteresowania zagadnieniami ludoznawstwa i pozyskania pewnej przynajmniej ilości pozytywnych członków Oddziału, licząc tak na pobudzenie członków już zarejestrowanych, jak i pozyskanie no·· wych. W tym celu, na specjalnie starannie przygotowanym zeoraniu, na które przybyło 10 członków i 5 gości, zostały powołane do życia komisje naukowo-b.adawcza i propagandowa. Po kilku próbach działania komisje te jednak stwierdziły swoją bezsilność - wobec braku przygotowanej kadry i środków. Drugą, szerzej zakrojoną próbą aktywizacji członków Oddziału oraz miejscowego społeczeństwa było ogłoszenie na kwiecień i maj 1958 r. jednomiesięcznego, bezpłatnego "Kursu ludoznawstwa" - w formie pogadanek, połączonych z demonstracją zabytków, referatów uczestników kursu, dyskusji i wycieczek terenowych. Rozesłany do wszystkich członków. sympatyków i zainteresowanych instytucji szczegółowy program kursu przewidywał następujące pcgadanki względnie zajęcia zasadnicze: dnia 2/4: Stan i potrzeby wiedzy ludoznawczej na Sląsku Opolskim, 9/4: Co warto wiedzieć o kulturze ludu opolskiego, 16/4: Czy i jak można przyczynić się do poznania i popularyzacji kultury tutejszego ludu, 23/4: Od notatki terenowej - do dzieła naukowego, 30/4: Odkrywamy piękno kultury naszego ludu, 4/5: Jesteśmy na wyprawie naukowo-badawczej. Z planem innej, podobnej akcji zwrócono się w marcu 1958 r. do Komendy miejscowej Chorągwi ZHP. Mianowicie, nawiązując do zgłoszonych odnośnych zainteresowań miejscowych drużyn ZHP, zaoferował tut. Oddział PTL udzielanie bezpłatnych wykładów, konsultacji i przeprowadzenie gawęd na tematy ludoznawcze, stosownie do istniejących potrzeb i zamówień. Równocześnie zaproponowano konkretny, całoroczny plan pracy ludoznawczej w drużynach ZHP, przy czynnym udziale zainteresowanych drużyn w akcji zbierania materiałów ludoznawczych. Przy tej ofercie podano stoscwną tematykę na każdy miesiąc całego roku oraz wzór stosunkowo prostej ankiety do każdego tematu. Prace drużyn miały być oceniane przez komisję ludoznawczą w formie konkursowej, a wyniki publikowane. I ta oferta pozostała bez echa. Innym jeszcze rodzajem działalności popularyzacyjnej tut. Oddz. w roku ubiegłym były k o n kur S Y z nagrodami, fundowanymi przez miejscowe instytucje; a mianowicie: konkurs na kraszanki oraz opisy zwyczajów wiosennych i konkurs na opis stroju ludowego. O ile konkurs pierwszy dał wyniki dość dobre, o tyle drugi, przewidujący odpowiedzi na dość prostą ankietę, nie dopisał zupełnie. Być może, że w jednym i drugim przypadku zostały popełnione błędy organizacyjno-propagandowe - Niemniej podobne wyniki poczynań są dla tutejszych środowisk symptomatyczn~. W końcu wypada jeszcze wspomnieć o akcji popularyzacyjno-dochociowej, wszczętej tu w ub. roku przez sekcję propagandową Oddzialu, a mianowicie wydaniu dwu serii widokówek wielkanocnych, z graficznie opracowanymi motywami ludowymi Opolszczyzny. Odpowiedniejsze wyniki dochodowe tego posunięcia spodziewane są w roku bieżącym. Na skutek omówionych doświadczeń opolski Oddział PTL zdecydowanie idzie po linii ograniczania ilości członl}ów do rzeczywiście zainteresowanych ludoznawstwem i aktywnie pracujących nad zapełnianiem braków w zakresie wiedzy o kulturze ludowej tut. regionu. Dopiero opracowanie zasadniczych zjawisk tej kultury stanowić będzie zdrowe podstawy tutejszego ludoznawstwa i umożliwi właściwą akcję popularyzacyjną. Po tej też linii idą odczyty członków Oddziału, wygłaszane w okresie sprawozdawczym, jak np.: �559 558 l. Kiektóre w y niki bada!''. terenowych przeprowadzanych s!dm Vi 1 9.'57 r. 2. Hoz\\.'ój gospodarki rolnej na ŚląskI": Opol~kim na nich IDO l at. 3. Zagadnienia opolskiej s7.tu1-d na Śląsku przestrzeni Oeo \astat· 1I.1do \vej. 9 Sklad obecnego Zarządu Oddzic:lu PTL w Opolu jest nastęoując.\·: Prezes Ignacy Kużniewski, Sekretarz Stanisław Bronicz, Skarbnik Kazimierz Różanowski, Czlonkowie Zarządu: Ewa Domaradzka, Piotr S\vierc. Komisja rewizyjna: Leonard Sylwester, Roman Sękowski. Stanislaw Bronicz SPRA WOZDANIE z dz:alalności p o z n a ń s k i e g o Oddziału PTL do 31. 1. 1959 r. za okres od 1. 1. 1957 Siedziba Oddziału mieści się przy ul. Chełmońskiego 1. Jednak zecrania Oddziału odbywają się w czytelni Katedry Etnografii Uniwersytetu A. Mickiewicza przy ul. Kantaka 4, a to z uwagi na niedostateczne na razie wyposażenie wymienionego poprzednio łokalu w odpowiedni sprzęt. Liczba czlonków Oddziału. po przeprowadzeniu weryfikacji wynosi n osób. Czynnie zainteresowanych i biorących udział w pracach tut. Oddziału jest ok. 20 osób. Sprawa 1iczebności Oddziału wiąże się ze sprawą opłacania składek przez członków Oddziału. Jak to wynika ze sprawozdar'! kasowych zaległości w składkach za lata ubiegłe są poważne. Obecny Zarząd Oddziału został wybrany na Walnym Zgromadzeniu w dni •.'. 5 lutego 1957 r. Skład jego jest następujący: Przewodniczący dr Tadeusz Wróblewski, zastępca przewodniczącego doc. dr Józef Burszt::l, se1':retarz - mgr .:anina Dydcwicz, skarbnik - mgr Aleksandra Wojciechowska. W skład Komisji rewizyjnej weszli: mgr Sto Blaszczyk, dr A. Glapa, mgr B. Michalakówna, p. W. Jurek. W okresie sprawozdawczym, tj. w latach 1957 i 1958, działalność Oddziału uległa pewnemu przestawieniu. O ile bowiem w latach poprzednich. główne wysiłki były kierowane na działalność popularyzacyjną i odczytową, o tyle w tym okresie na plan pierwszy zostały wysunięte b a d a n i a naukowe. Nie oznacza to jednak, że w okresie sprawozdawczym 1957-1958 działalności popularyzacyjnej zaniechano. Istniała ona nadal w formie akcji odczytowych, prowadzonych przeważnie w ramach współpracy z instytucjami takimi, jak Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, Młodzieżowy Dom Kultury w Poznaniu, Komisja dla Spraw Kultury przy Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Poznaniu, Wojewódzki Dom Kultury i in. Odczytów o chC:.raUerze popularr.o-nalikowym wygłoszono 16. Treść icll dotyczyła przeważnie regionalnej tematyki wielkopolskiej. W akcji tej wzi~li udział: n'!gr. W. Armon, mgr. St. Błaszczyk, do~. dr J. Burszta, dr A. Glapa, p. I\T. Jurek, mgr B. lVIichalakówna i dr T. Wróblewski. Szczególną uwagę zwrócono na kontakty z powiatowymi Domami Kultury. Prócz akcji odczytowej Oddział prowadził także akcję etnograficzneg0 poradnictwa, z której k0rzy';t;I~' wspomnianE: Powiatowe Domy KuJ bry i W:,dział Kultury \VRN w Po;:n<lniu. Nie bez znaczenia byla także akcja publikacyjna na łamach prasy codziennej oraz nasze wystąpie'lia na miejskich i wojewódzkich konferencjach działaczy kulturalno-oświatowych, domagające się m. in. u m o ż l i w i e n i a e t n o g r a f i c z n e j e k s p o z y c j i m u z e a l n e j p r z e z s t war z e n i e M u z e u m E t n o.. g r a f i c z n e g o w P o z n a n i u (gdyż etnograficzna ekspozycja w Rogalinie została zlikwidowana, a liczne jej eksponaty narażone są na zniszczeni'.:); szerszego poparcia dla badań etnograficznych nad Wielkopolską. Wydaje się, że tej właśnie akcji popularyzacyjnej, obok działalności badawczo-n8ukowej Oddział i Katedra Etnografii UAM w Poznaniu zawdzięcza stosunkowo znaczne obecnie zainteresowanie wojewódzkich wladz administracyjnych a w szczególności. Wydziału Kultury WRN, i przychylność dla spraw wielkopolskiej etnografii. Oddział Poznal'lski posiada stosunkowo szczupłą kadrę aktywnych etnografów. Przy tym na początku 1957 r. Oddział znalazł się w sytuacji dość specyficznej co \,,. pewnej mierze było skutkiem nieprzyjaznej i niedobr"j w skutkach dla etncgrafii akcji. W tych warunkach Zarząd Oddziału po starannym rozważeniu realnych możliwości uaktywnienia zespołu, doszedł do wniosku że byłoby raczej niekorzystne dla etnografii i zamierz"nych badaJI wielkopolskich, gdyby Oddzi8ł w tym momencie wysunął swój samodzielny i niezależny program akcji naukowej, gdy równocześnie podobny program formułuje Katedra Etnografii UAI\T pod kierunkiem nowomianowanego wtedy kierownika Zakładu Historii Kultury Materialnej. Wiadomo, że ostatecznie realizacja tych planów wymagała poparcla finansowego, o które obie instytucje mogły się ubiegać tylko u tych samych instancji tj. w WRN. W interesie zarówno Oddziału jak i Katedry leżało zatem przede wszystkim przywrócić na tutejszym terenie etnografii właściwe miejsce w opinii. Skuteczność odzyskania kredytu i poparcia dlĄ naszej akcji mogło nam zapewnić tylko solidarne wystąpiel:ie Katedry i Oddziału. W tych warunkach Oddział PTL oraz Katedra Etnografii UAM opracowały wspólny plan etnograficznych badań w Wielkopolsce. Przedłożony na zebraniu w dniu 5. 2. 195 oraz w dniu 7. 5. 1959 r. plan uzysk:.lł aj:robat~ Tzłonków Oddziału. Naukowe kierownictwo zamierzonych prac przyjął doc. dr J. Burszta jako viceprezes Oddziału i Kierownik Katedry. W pracach tych Oćdzial wspólpracuje na prawach równorzęcnego partnera. Realizacja planu przewidywała m. in. terenowe badania zespołowe oraz indywidualne. �560 561 W ramach planu pracy na 1957 i 1958 r. leżało: uzupełnienie poprzednio zebranych or<l.zzebranie ncwych materiałów do szeregu zagadnień, a w szczególności do: osadnictwa (doc. Burszta), budownictwa (dr Wróblewski), rolnictwa (doc. Topolski), rybołów~twa (mgr Chmielewski), młynarstwa (doc. Łuczak), urządzenia wnętrza domu (mgr Dydowiczowa), naczyń i sprzętów domowych (mgr Wojciechowska), pożywienia (mgr Michalakówna), tkactwa (mgr Sobisiak), odzieży (dr Glapa), plecionkarstwa (mgr Podlewski), kowalstwa (mgr Jasiewicz), sztuki ludowej (mgr Blaszczyk). W myśl tego planu wymienione tematy należało w 1958 r. opracować w formie szkiców etnograficznych, które złożą się r.a 1-szy tom popularno-naukowej pracy o ludowej kulturze w Wielkopolsce. Plan ten został wykonany. W 1958 r. wymieniony tom został oddany do Wydawnictwa Poznańskiego. W myśl oceny prof. dra G. Labudy tom zawiera dużo cennego i nowego materiału do historii materialnej kultury chłopa wielkopolskiego. Fakt rz teinego zrealizowania naszych planów podniósł niewątpliwie prestiż tak Poznańskiego Oddziału PTL j ak i Katedry Etnografii. W okresie sprawozdawczym 1957-1958 odbyło się 9 zebrań plenarny::h o charakterze otwartym, z referatami mgr. F. Jaśkowiaka (Ethnographica z Bułgarii), dra A. Glapy (Ethnographica z Czechosłowacji), mgr st. Blaszczyka (Sztuka ludowa w Wielkopolsce), doc. dr. J. Burszty (Plan i realizacja badań etnograficznych w Wielkopolsce), dr. H. Laudovej (Z badań nad ludowymi tańcami słowiańskimi), dr. L. Kunza (Z historii etnografii w Czechach i Słowacji), doc. dr. J. Topolskiego (Ethnographica z Francji). Oprócz tego odbyto zebrania o charakterze seminaryjnym, poświęcone problematyce metodologicznej i organizacyjnej, związanej z realizacją etnograficznych badań w Wielkopolsce. Na lata następne został wypracowany plan badawczo-naukowy, również sprzężony z pracami Katedry Etnografii DAM, zmierzający do zebrania dalszych materiałów do etnografii Wielkopolski oraz do opublikowania ich - bądź w formie dalszych tomów o ludowej kulturze Wielkopolski bądź też w formie etnograficznego atlasu ludowej kultury tegoż regionu. Tadeusz Wróblewski SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału PTL w T o r u n i u za rok 1957/1958 O r g a n i z a c j a: Oddział w Toruniu mieści się w lokalu DzTału Etnograficznego Muzeum w Toruniu, od lutego 1959 r. w d. Arsenale, ul. Wały gen. Sikorskiego 19. Skład Zarządu: Prezes - Prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa V-Prezes - mgr lVIaria Polakiewiczóviila Sekretarz Skarbnik - mgr Teresa Myzyk - mgr Jan Rompski (od 3. IX. 57 Mgr Kalina Antonowicz) K o m i ~ jaR e w i z y j n a: Prof. dr Wojciech Hejnosz, Prof. dr Jan Zabłocki, Dr Leon Witkowski. Z e b r a n i a Z a r z ą d u: W 1957 r. odbyło się 5 zebrań Zarządu, a w 1958 r. - 14 zebrań, ogółem 19 zebrań. Oddział liczy 50 członków, Koło w Kcyni 36 czł. P r a c e n a u k o w o - b a d a w c z e. Oddział Toruński kontynuuje prace dotyczące m o n o g r a f i i Kuj a w. Prace te jednak nie rozwijają się dość intensywnie. Najbardziej zaawansowane są problemy dotyczące ustalenia granic etnicznych Kujaw oraz wesela na Kujawach. Do tego tematu oprócz badań terenowych mgr Ryszarda Kukiera Oddział zgromadził materiał drogą ankiety rozesłanej do mieszkańców regionu. Prace dotyczące innych zagadnień kultury ludowej Kujaw zapoczątkowane przez Oddział Toruński częściowo zostały umożliwione dzięki podjęciu tej samej tematyki przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu oraz ośrodek IHKM PAN w Toruniu. Pomoc finansowa Toruńskiego Towarzystwa Naukowego umożliwiła kontynuowanie rozpoczętych z ramienia PTL badań nad tańcem ludowym na Kujawach. Poza tym Oddział nawiązał bliższe kontakty z ośrodkami b a d a n i a i n o t a c j i t a ń c a l u d o w e g o w NRD, NRF, Angli i Czechosłowacji. Członek PTL Roderyk Lange brał udział we wrześniu 1957 r. w Kongresie poświęconym notacji tańca w Dreżnie, gdzie wygłosił referat pt. "Przyjęcie kinetografii do badań nad tańcem ludowym w Oddziale PTL w Toruniu". Poza tym w roku 1958 ob. Roderyk Lange wziął udział w konferencji dotyczącej zagadnień tańca ludowego w Goitwaldowie i Strażnicy (Czechosłowacj a). Mgr Ryszard Kukier kontynuuje prace nad indeksem "Gryfu" i innych wydawnictw pomorskich. Badania terenowe nad sztuką ludową i rzemiosłem artystycznym w pow. Lipno przeprowadziła mgr Eugenia Kwiatkowska. O d c z y t y n a u k a wen a p a s i e d z e n i a c h O d d z i a ł u. R. Lange - Metoda badań tańca lud0:-vego (Toruń, 16. III. 1957 r.), M. Fryczowa - Surowiec używany do budownictwa na Kujawach (Toruń, 22. III. 1957 r.), Mgr Kalina Antonowicz - Zbieractwo i łowiectwo w woj. bydgoskim (Toruń, 30. III. 1957 r.), Maria Fryczowa -.:. Budownictwo ludowe na Kujawach (Toruń, 10. IV. 1957 r.), Mgr Maria Polakiewicz - Przygotowanie pożywienia (Toruń, 17. IV. 1957 i 5. VI. 1957 r.), Mgr Ryszard Kukier _ Granice etniczne Kujaw w świetle ankiety samookreśleniowej (Toruń, 8. V. 57, 15. V. 57 i 22. V. 57 r.), mgr Herbert Wilczewski - Zapiski kociewskie (Toruń, 24. X. 1957 r.), Maria Fryczowa - Konstrukcja chaty ku36 "Lud" t· XL V �562 553 jawskiej (Toruil, 24. X. 1957 r.), Maria Fryczowa - Zabudowania gospodarcze na Kujawach (Toruń, 20. XI. 57 r.), Maria Fryczowa - Zakładziny w budownictwie ludowym na Kujawach (Toruń, 27. XI. 1957 r.), Rodpryk Lange Przyjęcie kinetografii do badan nad tańcem ludowym (Toruń, 28. II. 1958 r.), Roderyk Lange - Koncepcja archiwum tańca ludo\', ego w Lipsku (Toruń, 1. III. 58 r.), Mgr Eugenia Kwiatkowska - Sprawozdanie z pracy terenowej nad budownictwem ludowym w pow. Lipno (19. III. 58 r.), Mgr Ryszard Kukier - Pomorze mazowieckie w podzia-· łach etnograficznych (Olsztyn, 1. IV. 1958 r.), Mgr Maria Szwengrub-Judenko - Etnografia węgierska - z podróży na Węgry (l6. V. 58 r.), Prof. dr Maria Znamierowska-Prilfferowa - Muzealnictwo etnograficzne w Czechosłowacji (Toruń, 12. VI. 58 r.), Dr Ludwik Kunz - Etnografia w Czechosłowacji (10. X. 58 r.), Maria Fryczowa - Sprawozdanie z badań nad sztuką ludową i rzemiosłem w pow. Brodnica (5. XI. 58 r.), Mgr Halina Mikułows).;:a - Sztuka ludowa i rzemiosło na Pałukach (Sprawozdanie z pracy terenowej) Toruń, 15. XI. 58 r.), Roderyk Lange - Festiwal tańca ludowego w Strażnicy (Sprawozdanie z pobytu w Czechosłowacji, Toruń, 10. XII. 1958 r.). Udział w pracach Millenium W związku z obchodem Tysiąclecia Państwa zgłosił na razie prowizoryczny program. Prezes dr Maria Znamierowska-Prilfferowa weszła do wystawowo-muzealnej, ochrony zabytków oraz Konkurs Polskiego Oddział Toruński Oddziału Toruńskiego Prof .. sekcji naukowo-badawczej, publikacji. folklorystyczny Do ważniejszych prac Oddziału należy niewątpliwie kontynuowanie konkursu na gromadzenie materiałów dotyczących folkloru ludowego oraz opieka nad artystami ludowymi. Konkurs folklorystyczny ogłoszony po raz trzeci w r. 1958 (poprzednie hyly ogłaszane w latach 1955-56) dał bogaty i cenny materiał. Szczególnie cenny (odznaczony I-szą nagrodą) materiał Leokadii Boniewicz obejmuje 700 stron n:kopisu, dotyczy wielu zagadnień etnoaraficznych związany::h z Ziemią Chełmińską. Materiał ten w formie powieści obyczajowej ilustruje życie rodziny chłopskiej w latach 1860-1909. Inne cenne materiały dotyczą bajki, zwyczajów, przesądów, sposobów leczenia. P o p u l a l' y Z a c ja. W'latach 1957/58 r. wygłoszono ogółem 31 o d c z yt ó w p o p u l a l' n y c h w Toruniu i w terenie. W akcji tej brały udział następujące osoby: Mgr Kalina Antonowicz - Wierzenia i przesądy ludu kujawskiego (Toruń, 1957), Mgr Kalina Antonowicz - Ochrona zabytków kultury ludowej (Toruń, 1957), Mgr Jan Rompski - Kaszubska literatura ludowa (Luzino, pow. Wejherowo 1957), Mgr Jan Rompski - Kaszubska literatura ludowa (Strzebielino 1957), Mgr Halina Mikułowska _ Sztuka ludowa na Kujawach (Ciechocinek i Inowrocław), lVIaria Fryczowa _ Początki kdoznawstwa w Polsce (Toruń 1957), Maria FrycZQwa _ Polskie grupy etniczne (Toruń 1957 r.), Mgr Jan Rompski - Kaszubska literatura ludowa (Kartuzy 1957 r.), Mgr Maria Polakiewicz - Rola Kolberga w ludoznawstwie (Toruń 1957 r.). W 1958 1'. wszystkie odczyty popularne wygłoszone zostały w ramach "Dni O:,;wiaty, Książki i Prasy" przeważnie dla szkół w Toruniu oraz częściowo w tE'renie na Kujawach w okresie 8. V. - 25. V. 58 r. Maria Fryczowa - Ochrona zabytków kultury ludowej (5 razy w Toruniu), Mgr Kalina Antonowicz - Zwyczaje ludowe na Kujawach (5 razy w TOTCllliu) Mgr Halina Mikułowska - Polska sztuka ludowa (1 raz w Toruniu, .1 razy: w.pow. V'iłoclawek i Inowrocław), Maria Dzwoniarek _ Polskie stroje lUGowe (2 razy w Toruniu), Hanna Makowiecka _ Drzeworvt ludowy (2 razy VI Toruniu), Janina Myślińska Architektura ludo~a (2 raz;' w Toruniu). Z 2 S pół t a n e c z n y im. Oskara Kolberga utworzony z inicjatywy PYL przy współdziałaniu Działu Etnograficznego Muzeum w Toruniu dał w 1958 r. 7 występów w Toruniu i 1 w terenie. Dochód został przekazany na budowę Muzeum Etnograficznego. Inauguracyjny występ zespołu odbył się w Toruniu 12. V. 58 r., następnie przedstawienie dla PCK w Toruniu 18. V. 58 r., publiczny pokaz ze sprzedażą cegiełek na Muzeum Etnograficzne - 19. V. 58, występ dl" Zespołu Metodycznego wychowawców 24. V. 58 r., występ dla PCK Chełmży - 29. V. 58 r. występ publiczny z okazji Międzynarodowego Dnia Dziecka - 1. VI. 58 r. oraz występ dla Wojskowego Szpitala Okręgowego w Toruniu 14. VI. 58 r., a także występ zespołu łącznie z oryginalną kapelą pałuck;:! z Kcyni w sali Muzeum w Toruniu w dniu 10. XII. 58 r. W s pół p r a c a z i n s t y t u c j a m i. Toruński Oddział PTL ściśle współpracował z Działem Etnograficznym Muzeum w Toruniu i Zespołem Etnograficznym IHKM P AN w Toruniu oraz Wydziałem Kultury MRN w Toruniu, Wydziałem Kultury WRN w Bydgoszczy, Polskim Radio w Bydgoszczy, Towarzystwem Naukowym w Toruniu i innymi instytucjami. Wydział Kultury MRN w Toruniu w ramach współpracy ofiarował Oddziałowi PTL 7 matryc i powielił bezinteresownie 1400 egz. ulotek zawierających warunki konkursu folklorystycznego oraz 700 egz. formularzy do badań nad tańcem ludowym. Wydział Kultury WRN w Bydgoszczy przekazał Toruńskiemu Oddziałowi PTL 10000 zł w r. 1957 dzięki czemu opracowano na podstawie badar'J terenowych na Pałukach jeden ze~taw tańców ludowych oraz uzupełnienia do katalogów ludowych instrumentów muzycznych, stroju ludowego Kujaw i zwyczaju zakładzin w budownictwie ludowym na Kujawach. Poza tym z tejże dotacji zakupiono 42 książki do biblioteki PTL, opłacono 7 delega~ji. �565 564 zakupiono 2 aparaty fotograficzne wraz z dodatkami oraz sprzęt pomocniczy do prac terenowych. W 1958 r. Oddział PTL otrzymał dotację z Wydziału Kultury WRN w Bydgoszczy w wysokości 10000 zł. Z sumy tej opłacono ]jadania terenowe w pow. Lipno, zakupiono 45 książek do biblioteki PTL, oddano do oprawy najbardziej zniszczone książki w ilości 32 voluminy, opłacono 21 odczytów popularnych, delegacje i nagrody w związku z konkursem folklorystycznym na sumę 868 zł. B i b l i o t e k a. Biblioteka Oddziału o charakterze etnograficznym dzięki darom i zakupom liczy 354 pozycje. Kalina Antonowiczowa SPRA WOZDANIE z działalności Oddziału PTL w Wał b r z y c h u za okres lat 1957-58 O r g a n i z a c j a O d d z i a ł u. Oddział PTL w Wałbrzychu powstał w czerwcu 1952 r., początkowo jako Koło Oddziału Sudeckiego PTL w J0leniej Górze, a następnie jesienią 1955 r. podniesiony do rangi Oddziałt:. Mieścił się przy ul. Zytniej 3/2, a od czerwca 1958 r. przeniesiony został do meiszkania Sekretarza Oddziału L. Lubowieckiego przy ul. Ogińskiego 12/6. Oddział liczy H-tu członków stałych i jest zrzeszeniem o charakterze amatorskim, z uwagi na brak wykształconych etnografów. Skład Zarządu Oddziału: inż. J. Lewicki - Prezes, dr A. Szyperski Vice-Prezes, L. Lubowiecki - Sekretarz, St. Rossowski - Członek, T. Gretschel - Członek, E. Sagan - Członek, inż. K. Wycisło - Członek. Zebrania Zarządu w latach 1957-58: 11. I. 57 r., 24. IV. 57 r., 4. VII. 57 r., 25. X. 57 r., 11. XI. 57 r., 24. I. 58 r., 25. VI. 58 r. P r a c e b a d a w c z o - n a u k o we. Członkowie tut. Oddziału kol. kol. Eufrozyn Sagan i Lesław Lubowiecki prowadzą, rozpoczęte jeszcze w 1956 r., badania nad pochodzeniem i strukturą kamiennych krzyży, rozsianych po całym Dolnym Śląsku, zwanych potocznie "krzyżami pokuty". Dotychczas ustalono ilość tych krzyży na naszym terenie, ich rozmieszczenie i charakterystykę, podania ludowe oraz zebrano cały materiał poniemiecki w tej sprawie, który w obecnej chwili poddawany jest tłumaczeniu i badaniu pod względem prawdziwości danych. Szereg zabytków sfotografowano wzgl. naszkicowano oraz wykonano opisy techniczne. Opublikowano notatkę informacyjną w Gazecie Robotniczej Nr 63 z 1958 r. W rezultacie tej notatki nawiązano kontakt z inż. Ficnerem zam. w Jegłowej pow. Strzelin, który ogłosił odpowiedż w Gazecie Robotniczej Nr 70 z dnia 29 marca 1958 r. Pan inż. Ficner nadesłał nam następnie ciekawy materiał uzupełniający oraz szereg wyraźnych zdjęć. Celem w/w badali jest zebranie obfitego materiału do historii kultury zycji centrum etnograficznego we Wrocławiu. Dolnego Ślą~ka, do dyspo- A kc j a p o p u l a r y z a c y j n a. Staraniem Oddziału zorganizowano nast. odczyty: w dniu 6. L 57 r. "Geologia ziemi wałbrzyskiej i jej wpływ na kulturę" (opracował i wygłosił kol. E. Sagan), w dniu 26. V. 57 r. "Tatry i Zakopane w przeszłości" (opracował i wygłosił kol. St. Ros~owski). Ten drugi odczyt wzbudził duźe zainteresowanie społeczeństwa wa1brzyskiego. Członkowie Oddziału przygotowują materiały do pracy zbiorowej pod nazwą: "Szkice ludoznawcze". W latach 1957-58 współpracowano z Wydziałami Oświaty i Kultury MRN w Wałbrzychu, Kołem Miłośników Historii, Teatrem Lalki i Aktora oraz Muzeum Miejskim - odnośnie popularyzacji etnografii na tutejszym terenie. Nadmienić należy, że Kierownik Wydz. Kultury MRN kol. T. Szczęśniewski i Kierownik Muzeum Miejskiego kol. E. Sagan, są członkami naszego Oddziału. Członkowie Oddziału kol. kol. dr A. Szyperski i T. Gretschel przejawiają dużą działalność na polu publikacji popularnych broszur na temat przeszłości Wałbrzycha i okolicy. Dzięki poparciu "Trybuny Wałbrzyskiej" wydano już szereg broszur z cyklu: 1. Węgiel wałbrzyski, 2. Zamek Ksiąź k. Wałbrzycha, 3. Pochodzenie słowiańskie nazw miejscowości, 4. Z przeszłości miasta, 5. Tkactwo. W dniu 29. VI. 57 r. zorganizowano wycieczkę etnograficzno-krajoznawczą na trasie Wałbrzych-Radków-Kudowa Zdrój-Duszniki Zdrój. W wycieczce wzięło udział 22 uczestników z różnych środowisk naszego miasta. Kierownictwo organizacyjne - L. Lubowiecki, kierownictwo naukowo-popularyzacyjne dr A. Szyperski, autobu~ wypożyczony przez Teatr Lalki i Aktora. B i b l i o t e k a. Biblioteka tomów: Oddziału jest szczupła i liczy ledwie 57 U wag i koń c o we. W 1958 r. Oddział nasz przeźywał okres pewnej stagnacji, powstałej wskutek przyczyn natury organizacyjnej. Obecnie tj. w 1959 r. ponownie wznawiamy cykl odczytów popularyzacyjnych i wycieczek oraz zamierzamy ukończyć zbieranie materiałów. Odczuwamy brak fachowego kierownictwa, ze względu na brak etnografów. Ponadto teren wałbrzyski je,st trudny do opanowania, a nawet do kontynuowania drobnej działalności. Pomimo tych trudności nie mamy zamiaru rezygnować z naszych celów, do których dochodzimy wprawdzie wolno, ale mamy nadzieję - skutecznie. Lesław Lubowiecld I ! ! �566 567 SPRAWOZDANIE • z działalności Oddziału PTL w Z a k o p a n e m za 1957 r. Oddział PTL w Zakopanem został założony w 1954 r. Siedzibą Oddziału jest Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, ul. Krupówki 10. Walne zebranie odbyło się w marcu 1957 r.; wybrano na nim obecny Zarząd w następującym składzie: Przewodniczący mgr Wanda Jostowa, zastępca przewodniczącego dyr. Maria Bujakowa, 5ekretarz mgr Helena Sredniawa, skarbnik Wanda Bratkowska, Komisja Rewizyjna prof. dyr. Juliusz Zborowski i Janina Szymańska. Z e b l' a n i a n a u k o w e. W okresie sprawozdawczym odbyły się 4 zebrania. T e m a t y k a z e b l' a ń: Inwentaryzacja zabytkowych budynków w Zakopanem. W. Jostowa - Sprawozcfanie ze Zjazdu PTL w Szczecinie. W. j,)stowa - Muzealnictwo w Czechosłowacji (w związku z odbytą podróżą naukową)· Z e b l' a ń Z a l' z ą d u odbyło się 6; poświęcone były: Organizacji inwentaryzacji zabytkowych budynków na terenie Zakopanego i organizacji naukowej wycieczki do Czechosłowacji. Oddział liczy 17 członków. Składki za 1957 r. i 1958 r. pobrano. P l' a c e n a u k o w o - b a d a w c z e. Ze względu na niewielką ilość członków oraz okoliczność, że skład personalny Oddziału zbliżony jest do składu Podhalańskiej Komisji Opieki nad Zabytkami PTTK uchwalono na zebraniach obu organizacji społecznych wzajemną współpracę· Stąd sprawozdanie Oddziału PTL w Zakopanem musi zazębiać o pracę Podhalańskiej Komisji Opieki nad Zabytkami. Nadto ponieważ prace podjęte przez nas mają charakter długoterminowy musimy w sprawozdaniu cofnąć się do działalności ubiegłych lat. W pracy naukowej Oddziału należy rozróżnić dwa działy: A dział badań zespołowych, prowadzących do realizacji zadań muzealistycznych bądź konserwatorskich. Konkretnie są to: a) organizacja muzeów skansenowskich na Orawie i Podhalu, b) d05tarczenie MRN materiałów dotyczących zespołów zabytkowych objektów na terenie Zakopanego w celu uwzględnienia ich w planie urbanistycznym Zakopanego. B. Dział badań naukowych prowadzonych przez poszczególnych członkó\v Oddziału, których celem jest publikacja opracowanego zagadnienia. Oddział PTL włączył się w pracę Podhalańskiej Komisji Opieki n<id Zabytkami nad organizacją skansenow5kiego Muzeum w Zubrzycy Górnej na Orawie prowadzoną przy ścisłej współpracy z Wojewódzkim Konserwa. torem Dr. H. Pieńkowską. Idea założenia w Z u b l' Z Y c y G ó l' n € j s k a n s e n o w s k i e g o m u z e u m powstała w rezultacie darowizny • \V XLVI tomie Ludu zostaną zamieszczone reszty Oddziałów PTL (Przyp. Red.). sprawozdania z działalności na rzecz Państwa Polskiego, dokonanej w 1937 r. przez ostatnich spadkobierców rodziny Moniaków, sołtysów i zasadźców Zubrzycy Górnej. Był to cenny dar, gdyż drewniany, kurny dwór Moniaków, którego nowsza część pochodzi z 1784 r. a starsza zapewne z XVII w. stanowi zabytek wysokiej klasy w skali ogólnoeuropejskiej. Stojący na swoim naturalnym stanowisku wraz z budynkami gospodarczymi i parkiem o pow. 4 ha. stanowił punkt wyjścia dla dalszych prac nad organizacją Muzeum polegającą na przenoszeniu na teren muzeum typowych dla Orawy objektów architektury mieszkalnej, gospodarczej i przemysłowej. Oprócz przeniesionej jeszcze w 1954 r. karczmy pochodzącej z XVIII w., przeniesiono w 1957 r. typową, mniejszych rozmiarów niż dworek chłopską "chatę z wyżką" wraz z budynkiem gospodarczym. Skansenowskie muzeum w Zubrzycy pozostaje pod opieką Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Komisji Opieki nad Zabytkami i Oddziału P.T.L., administracyjnie pod zarządem P.T.T.K., któremu Ministerstwo Kultury i Sztuki oddało dworek w użytkowanie i które stworzyło w Zubrzycy Orawski Ośrodek TurystycznoKrajoznawczy. Dwór Moniaków wraz z budynkami gospodarczymi przeznaczony jest na ekspozycję kultury ludowej Orawy, chata służy jako mieszkanie dla personelu Ośrodka, karczmę przeznaczono na schronisko turystyczne. Akcję gromadzenia muzealiów typu ruchomości prowadzimy za kredyty P.T.T.K. Zarządu Głównego, w wys. rocznej 6000-10000 zł. Dotychczas ukończono ekspozycję lewej połowy dworku, składa się na nią: wnętrze czarnej izby, białej izby, dwu komór i sieni. Jedną z szop przeznaczono na wystawę sprzętu gospodarczego, drugą na wystawę architektury Orawy. W związku z oddawna i wielokrotnie poruszaną w Zakopanem sprawą konieczności przystąpienia do organizacji skansenowskiego muzeum dla terenu Podhala obydwie współpracujące organizacje w porozumieniu z Parkiem Narodowym Tatrzańskim opracowały projekt muzeum na wolnym powietrzu, które zlokalizowane byłoby na łąkach stanowiących własność Parku Narodowego Tatrzańskiego, naprzeciw wlotu do doliny Kościeliskiej i w samym wlocie do doliny. Kirowa Woda zostałaby wykorzystana dla zainstalowania obiektów t e c h n i k i c h ł o P s k i e j. Rozległa polana Kira Miętusia, położona za Bramą Kantaka, przeznaczona została n a s k a n s e n p a s t e l' s k i, dla pasterstwa typu polaniarskiego, zaś na stokach doliny Kościeliskiej po~ożone hala Stoły i hala pod Upłazem z naj starszymi w Tatrach szałasami stanowiłyby muzeum pasterstwa typu halnego. Należy podkreślić, że w projekcie tym część skansenu ilustrująca pasterstwo tatrzańskie znalazłaby się na swoich naturalnych stanowiskach. Projekt przedłożono Ministerstwu Kultury i Sztuki i Konserwatorowi Wojewódzkiemu. Równocześnie podnoszą się w Zakopanem głosy wysuwające inne projekty lokalizacyjne skansenu. W związku z pracami nad planem urbanistycznym Zakopanego Oddzia) �569 568 P.T.L i Komisja Opieki nad Zabytkami podjęły się na zlecenie Konserwatora Wojewódzkiego przeprowadzić inwentaryzację opisową zabytkowych zagród na terenie Zakopanego. Celem pracy był wybór zabytkowych zespołów przeznaczonych do zachowania w planie urbanistycznym Zakopanego. Prace powyższe w których zinwentaryzowano 54 zaoytkowe zagrody doprowadziły do utworzenia kilku zespołów zabyfków. Są to: górna Olsza, osiedla Pardołówka i Mrowce 2) Harenda 3) wlot do ul. Kościeliskiej ze starym kościółkiem i cmentarzem .4) droga do Rojów. P r a ce n a u k ow e J u liu sz człon k ów Zb or ow sk i opracował O d d z i a łu. Legendy historyczne, góralskie, Autor bierze pod uwagę wszystkie materiały z XIX i XX w. drukowane lub w rękopisach. Nadto część materiałów pochodzi ze zbioru autora gromadzonego od 19I1 r. Tematyka legend dotyczy rzeczywi~tych lub fikcyjnych najazdów na Podhale. J u l i u s z Z b o r o w s k i - Fragmenty z dziejów muzealnictwa i b'l.dań etnograficznych na Podhalu. Autor zajmuje się początkami muzealnictwa na Podhalu i naj starszymi dziejami Muzeum Tatrzańskiego oraz dziejami Sekcji Ludoznawczej Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w latach 1911-1914. J u l i u s z Z b o r o w s k i - Drobne materiały etnograficzne z nieich powstanie, znanych Wan rozwój i wpływ na piśmiennictwo. - rękopisów. d a B r a t k o w s k a -Kamienne figury przydrożne na Orawie i Podhalu. Autorka rozpoczęła prace inwentaryzacyjne. Wanda Jostowa i Mirosław Michałowski Badania nad gospodarką chłopską na torfowiskach oprawskich i nowotarskich. Na podstawie obserwacji w terenie, wywiadów, danych statystycznych i studiów archiwalnych autorzy wyróżniają rodzaje gospodarczego wykorzystywania torfowisk przez miejscową ludność. Wan d a J o s t o w a - Badania nad wyposażeniem chaty orawskiej w XIX w. Autorka zamierza opracować wyposażenie domu orawskiego oraz przeprowadzić porównanie z wyposażeniem domu podhalańskiego. Wan d a J o ~ t o w a Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich. Autorka zajmuje się emigracją zarobkową, chronologicznie wcześniejszą, skierowaną na Węgry i "do Polski" tj. na niziny, które to wędrówki poprzedzały silną falę emigracji zarobkowej do Ameryki. Dwa studia na powyższy temat o zawężonym zakresie zostały opublikowane w Wierchach T. XXII i XXIV. W i t o l d P a r y s k i Nazwy ludowe w dolinie Małej Łąki w Tatrach. Opublikowane: Onomastica R. III. 1957 z. 1. W i t o l d P a r y s k i - O wyrazach angielskich w gwarach spiskich i podhalańskich. Opublikowane: Język Polski. 1957 R. 37. J a n P a w l i k o w s k i. "Moi sąsiedzi". - Autor, który od naj młodszych lat żył blisko ze swymi góralskimi sąsiadami opowiada historię kilku ićh rodzin w ciągu czterech pamiętanych przez siebie pokoleń. Oprócz osooistych wspomnień za żródło wielu szczegółów z dawniejszych czasów Zakopanego służą mu relacje naocznych świadków zawarte w starej korespondencji rodzinnej. S r e d n i a waH e l e n a - Drzeworyty ludowe w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego. Autorka zajmuje się opracowaniem grupy kilkunastu drzeworytów o tematyce religijnej oraz jednego o tematyce zbójnickiej z uwzględnieniem tła hi~torycznego. Do działalności naukowej Oddziału również zaliczyć należy nawiązanie kontaktu z Muzeum w Pre~zowie, w celu zorganizowania w drodze wymiany wycieczki naukowej do Czechosłowacji. Ze względu jednak na trudności formalne wycieczkę przełożono na przyszły rok. D z i a ł a l n ość p o p u l a r y z a c y j n a. Odczyt y 1. Wanda W i d i g er "Zabytki sztuki ludowej w Normandii" wrażenia z podróży, wygI. dnia 15. 11. 1957 w Muzeum Tatrzańskim. 2. Wanda W i d i g e r "Zabytki sztuki ludowej w Normandii" wygł. dnia 22. 11. 1957 w Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem. 3. Róża D r o j e c k a "Władysław Matlakowski i jego badania nad sztuką i kulturą ludową Podhala" wygI. 3. 12. 1957 w Bibliotece Miejskiej w Zakopanem. 4. dyr. Juliusz Z b o r o w s k i "Z historycznych legend góralskich" wygł. dnia 10. 12. 1957 r. w Muzeum Tatrzańskim. W celu popularyzacji Muzeum Ziemi Orawskiej rozesłano do wszystkich Oddziałów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 500 sztuk przewodnika po Muzeum w Zubrzycy Górnej, opracowanego przez W. Jostową. Do stałych zadań Oddziału P.T.L. w Zakopanem należą konsultacje udzielane osobom zainteresowanym kulturą ludową Podhala. B i b l i o t e k a O d d z i a ł u składa się z 42 voluminów, stanowiących przeważnie dary Zarządu Głównego P.T.L. Wanda Jostowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d6e026e2b1c682e5ead5a3d8e7cc848.pdf 3a93e87ddc23da486a8756bd06f9c82d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:190 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:165 Title A name given to the resource Róźne / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.567-663 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ó R ż N E Jan Czekanowski ETHNIC STRUCTURE OF AFRICA AND ITS LATEST FEATURES The African continent forms a perifery overflown by migration waves from Eurasia. Due to its geographic specifity this continent is also a zo:'!e with not very transformed r~lics of various component parts of African population brought by those waves. A genetic synthesis of the actual many-coloured eThnic picture of the African continent ought to be therefore based upon information concerning the consecutive migration layers. Unfortunately historical written sources can give us only data about the three last big expansions standing out against a linguistic background, which have transformed the ethnic conditions in Africa. They cast light upon the question of invasions of Indoeuropean, Semitic and partly Hamitic folks to .!Iuch an extent that we are able to understand the matter of the transmigrations of the indigenous population in connection withabove mentioned catastrophes. As to the old layers of African population which were the result of migration processes in the remote past, not illustrated by information coming from historical sources, we must, if we want to study tho.!!e layers, rely upon the results of ethnographic, anthropologic and linguistic investigations which in the neare.!!t future will be probably in a very modest degree, supplemented by archaeologic achievements. This concerns above all the immence territory of the very differentiated Negro formation together with the South-Eastern zone of Hamitic expansion. The synthetic summary of investigation results concerning the material culture of African folks given by Bernhard Ankermann enabled not only a general identification of the main complexes of culture which bare testimony of migration processes in· the past reconstructed on this base, but made also possible to compare those complexes with the achievements of anthropology and partly even with the results of linguistic investigation5. It is a schematic review of the history of the African population with a range including the past from the pluvial era up to the European diluvium; the above author gives also in his work a description of the Asiatic and European invasions confirmed by historical sources. Due to the remaining relics of the remote past the reconstruction of the history of the African population can prove to be quite a success. i , �572 573 The European colonial expansion differs from the former invasions because a comparatively small quantity of newcomers from European lands has invaded the whole African continent and organized the exploitation of this natural resources in such an extent as never before. At the present time we witness the beginning of a process when the waves of the invasion which have flooded the African continent begin to slide off leaving there the native population. Stefan Łysik AFRICAN PYGMIES AND THE PROBLEM OF THEIR LANGUAGE Pygmies, i. e. dwarfish tribes living somewhere in distant lands had been already mentioned by ancient writers. Egyptian sources from about 4 thousand years ago tell us about some divine dwarf-dancers, which were brought to the capital Memphis from virgin rorests of Central Africa. Writers of ancient Greece and Rome like Herodotus and Homer, later Ktesias, Pliny and others, following the example of Egyptians dropped also hints of little known dwarfs-pygmies in their works, locating the dwellings of those tribes somewhere at the peripheries of the antIque world. Then during the whole medieval era, up to the modern times nothing has been heard of them. We know about this folk only that what had been quoted by ancient writers. That is why these antique items of information have been considered to be fairy-tales. In 1870, the explorer Schweinfurth, and before him, du Chaillu, discovered in the woods of Central Africa roving tribes of dwarfs, the exintence of which in the world was unknown till then. Because of their resemblance to Negroes, they have been named in the French manner NegrilIaes, i. e. small Negroes. The scientific world took great interest in that discovery. The scholars were captivated by the small stature of this folk. They soon became keen on other tribes of dwarfish height living in other continents, especially in Asia. It appeared that many a dwarfish tribe was known there for scores and even hundreds of years to some nations, like Arabs, Spaniards and later to Englishmen. These nations knew the Aet;"! dwarfs of the Philippine Islands, the Semand dwarfs of the Peninsula of Malaya and the Andamans of the Archipelago. The Spaniards have given all these dwarfish tribes a common name "Negritaes" oar small Nogr02s. The French scientist, A. de Quatrefages thought they were descendants of the ancient pygmies, mentioned by the antique writers and he proposed therefore to call the Asiatic Negritoes and the African Negrilloes - Pygmies. Beside the common name, all these dwarfish folks were suppos'?d to belong to one single Pigmy race and culture and according to palaeontologists' opinions of those days they were considered to stay, because of their dwarfish undeveloped form, at the beginning of some evolutional chain and in that way the Pigmy race ought to be the oldest one, out of which all other races developed later. This opinion was mainly propagated by the Swiss Kollmann and after him for some time by W. Schmidt and other scientists who were also willing to ascribe all these Pygmies to one homogenous culture, the oldest in the world. Thus, the Pigmies became a very important problem in the history of mankind evolution. This problem became more complicated in time because of more d~teiled inv€stigations performed with dwarf groups scientifically little known or quite unknown and because of fudher discoveries of dwarfish groups in the world, e. g. on the Hebrides, New Guinea and in other places. The problem was in some way darkened by Emil Schmidt, who in 1905, disregarding other specific, racial and cultural features proposed to class in the Pigmy group all dwarfish tribes whose height did not exceed 150 em. Further complication of the Pygmy problem arose in connection with their native language because more minute investigations on the Pygmies revealed that although all the dwarfish tribes, considered to be Pygmies, distinctly differed from their tall neighbours in so far that they owed a specific, very primitive culture and some dwarfish racial features, but in the question of language were rather similar to them. They spoke the language of their neighbours which were different in racial and cultural respects, or used some relics of a littee known language. Only the Bushmen and Andamans which were at that time still considered to by Pygmies, used in everyday life their native language. Probably this lack of a native language convinced some scientists to deny the pygmies to have any kind of historical independence and to consider them to be a degenerated race. The best answer to that lot of difficulties in solving the Pygmy problem has perhaps given the same W. Schmidt, who since 1910 encouraged by all means the scientists in the world to begin immediately with a thorough investigation in order to settle the Pigmy question in the history of mankind evolution. He helped to organize after the first world war several scientific expeditions to various dwarfish tribes. It was by that time probably tile most valuable contribution to the researches and discussion about Pigmies. There was a lot of exploreres. The first scientifically trained explorer in this line was our Jan Czekanowski, who investigated the Pigmies and Pigmoid tribes in Africa in 1907/8. Among other Pigmy investigators cif great merit were Vanoverbergh, Schumacher, Gusinde and others, and first of all Paul Schebesta, who has be2'n making scientific researches concerning all the Pigmies in the world for se,'eral decades. In 6 expedi- �575 574 tions which roughly the For some complicated he made between 1922 and 1955 he tried to investigate dwarfish tribes in different places of Asia and Africa. time past he has been inten~ively working to solve linguistic problems of the Pygmies. thovery The last word in science after lasting investigations is as follow~: in has been definitely stated that all the dwarfish tribes in Asia, Africa and Oceania greatly differ in anthropologic, ethnologic, linguistic and religious respect~. Thus, it can be no question of a genefic link between African and Asiatic Pygmies. The most authentic Pygmies proved to be the dwarfish tribes in Central Africa, particularly the Bambuti who are living in a complex mass, in woods on the Ituri banks, in Belgian-Congo. Only those dwarfish tribes in Central Africa have the right to be called "Pygmies" and 'noother folk in the world has such r1gh t. The refusa,l of granting thi~ term to some other dwarfish tribes in Africa, Oceania and especially to the Asiatic dwarfs - Negritaes, doesn't of course mean the cancellation of their great significance in the history of mankind development. The linguistic aspect of the question amounts to that: the Negritaes, L e. the tribes Aeta of the Philippine Islands and the Semang of the Malaya have probably lost their native language. The Aeta are using today dialects of their tall neighbour~, the Semang have kept the ancient languages of the Australasian linguistic group, The Andamans nave saved their native language. As to the authentic Pygmies, to whom, according to latest opinions of the majority of specialists in this line, belong the Bambuti tribes in Central Africa, - despite all pretences, they pos~ess their native language, although in a relic state. Their own language has been superlaid by more modern Negro dialects. In this way their language became a substratum uf the three linguistic Negro - Bambuti groups from the Ituri basin, viz. one Pigmy - Bantu group and two groups of Pigmy - Sudan languages. Thus, those are the languages actually spoken by Bambuti Pigmies a~ well as by their Negro neighbours living with the former in a special form of community, which the in. estigators call symbiosis. These three groups of languages correspond to the division of Bambuti Pigmies into three groups: Basua Efa and Aka. In all tho~e languages,' especially in those spoken by B;mbuti, many grammatical, lexical and phonetical relics of the old Pygmy language can be found. Paul Schebesta is among the investigators of the Pigmy problem rather the only specialist in the world who has a very big comparative linguistic material concerning this folk, collected during his expeditions to their land which lasted many years. Only he can tell something definite about their language. He has just annouced the publication of the third volume about the Bambuti Pigmies which will exclU5ively deal with the question of the Pigmy language. Waclaw Korabiewicz MA WIA BIG ARTISTS In 1947 when I went to work at the King George's Vth Museum in Dar-es-sal~am, Tanganyika, I found there a very original mask, a similar one I have seen in no European museum. Slightly larger than life size it was carved from a single piece of very light wood. The nose was flat, lips large and fleshy, teeth bared and cut out individually. The whole face was covered with scar~ and tattooing stuck on with wax. Tfie most original things about the mask, however, were the half-closed eyelids and its real negro's hair. The eyelids made it appear a death mask. The inside of the mask was hollowed out and the opening of the neck large enough to enable the mask to be placed over the head of a óoy or youth. Naturally, I tried to discover the origin of this mask. Unfortunately, the only reference in the Museum's book5 recorded it as being the gift of a priest from the Mission at Lindi. The donor was since long dead, and except that nobody knew anything else. There was nothing to be done but to go to Lindi, and this I did, but all I achieved was to discover that none of the missionaries working there had ever seen a mask like that. They, however, suggested me to go to Nanyanga, which I -dId. A long and exhau~ting pilgrimage began from place to place in search of traces of the mask. In the territories of The Wamwere, Makua and Makonde (Tanganyika) I found several interesting masks, but they were all flat, covering only the front of the face and already described and illustrated in Karl Weule's excellent book N a t i veL ife in East A f l' i c a. I was on the point of giving up the search when, in Kitangari, not far from the Mozambique boundary, I was brought a splendid old mask of the same kind as that in Dar-es-Salaam, though arti5tically even more interesting. Unfortunately, I was not able to discover where it came from, but it looked as though it had been made by the Mawia, that Is a branch of the Makonde tribe living on the far side of the River Ruwuma, in Portuguese Mozambique. I, therefore, crossed the frontier and with the help of the local authorities wenf from village to village asking. about the mask. As before, no one had even heard of it, and I was almost beginning to believę that thi5 might be the case, since such a conscientious searcher as Karl Weule had never found one. After two weeks of being sent from chief to chief, from mission te mission, I was making my way back to my point of departure when a strange coincidence struck me: I was passing the entrance to a path leading into the bush and realized that I had already passed two others �577 576 like it. It was not the path itself, for there were lots of narrow paths like that one, but the decorative way in which all three entrances were ornamented. It was only when I was passing these symbols for the third time that I became properly aware of them and felt that I wanted to see what lay beyond. I turned down that third path, but my porters warned me then that one was not allowed to go that way without permission of the chief. I decided, therefore, to put a distance between myself and those inconvenient witnesse~ and sent the porters ahead, and followed them at some space. As I had expected, I soon came to a fourth path similarly marked and turning into it ran down it for a hundred yards or so. The path led in a zigzag to a small clearing, on one side of which was a baobab and on the ground, in the shade of this was a ring of large, flat stones and in the centre of this ring ~ome ashes of a bonfire. At the other side of the clearing, rather withdrawn, and hidden, stood a tiny hut. Its low roof almost descended to the ground. It had no windows or door, only one opening. Without he~itation I crawled inside and stood up. It was dark. I could feel a roof just above my head. Cautiously, I felt over it with hands. There seemed bo be a shelf. I thrust my hand in and found three objets wrapped in rags. Pulling down one of these I was delighted to feel that it contained a mask. At that moment I noticed in a strip of light a line of bare feet in front of me. I was surrounded by Negroes. Still clutching my prize, I crawled out into the light. In front of me stood at least fifty old men. Gravely, though with reluctance, they gazed into my face. I unwrapped the mask. It was identical with that in the Museum at Dar-es-Salaam. I told the men that I would buy the mask. paying whatever they asked. Out of respect for the Wazungu they did not protest and accepted the money I gave them. "But", said"the eldest of the men, "Ewana Mkubwa cannot have the midimo mask here and now. We will move to the road and a little further on, in the bush. Bwana must not show it to anyone, or there will be awful trouble". "All right, but I want to buy the other two as well". "We have no others, only this one". IndignaJnt at such a lie I crawled back into the hut, and ~treched out my hand for the other masks. The shelf was empty. The masks had vanished. Rather crestfallen, I crawled out again. It would be useless to insist. I had let myself be led up the garden path. After a while, when I was outside the areaof the secret repository, they brought me the mask as they had promised, carefully packed in a basket and covered with leaves and rags. That is how I discovered the great secret of the Mawia tribe. Within a short time I had been down a dozen or more wch paths ornamented with magical signs, which are called "Mpolo", and found scores of inte·- resting masks which none of the local missionaries had ever seen, nor had Karl Weule. That was in 1947. A couple of years later, it was possible to find a standardized type of mask (yellow) being offered for sale in Tanganyika territory by Mawia labourers doing seasonal work on the sisal farms. Later, when I visited Mozambique for the third time in 1953, I found that a great change had taken place: some Europeans near the frontier had organized a regular trade in figures and masks which they shipped to America. The Negroes, tempted by the profits, forgot all about their tabu. The magical signs at the mouths of the paths had gone, gone were the birds on strings, the little hedges, and any Mpolo I found gave the impression of being abandoned and neglected. As it was I didn't find in any shop or in private ownership such black masks, and I am convinced that the really interesting, fine specimens so farfound are those I managed to get for the Museums of Tanganyika, New York and Poland. In, iew . of the fact that so many of the customs of the Mawia' are dying out and of all t.he sad changes I found on my recent visit, I felt that I had to put on record all that I knew of them. First, I wish to draw attention to a mistake in Wieschhoff's B i b l i 0g l' a p h y a f N e g l' a A f l' i c a, published by the American Oriental Society. Nothing appears under Makonde, but under "K" is the name Konde followed immediately, as though they were synonyms, by names in brackets, Makonde, Ngonde, Wakonde, Wamakonde, Wamgonde, Wankonde and Wanyankiuzu. We must remember that the change of Wa into Ba in Negro languages denotes the plural, but not always and not everywhere. For example, the group of substantives beginning with Ma (Makonde) or N (Ngonde) do not change in the plural. Thus the names given by Wieschhoff (p. 262), Warnakonde, Wangonde, are incorrectly formed. The Nkonde tribe, or the Wankonde, does not exist. Wieschhoff has erroneously included under the common designation "Kand e", two tribes that have nothing to do with each other, the Ngonde, from the shores of Lake Nyasa (blood relatives: Nyankiuzu) and the Makonde from the River Ruwuma (blood relatives: Mawia). I suggest that all tribes listed on page 262 under Konde, and those on page 458 under Wamawia, should be regrouped and listed under "Makonde" (Mawia) and "Ngonde" (Nyakyuza), respectively. The great l\,jakonde C:wells at the lewer banks of the Ruwuma rLTer, viz. in the district of Nevala on the Tanganyika side, and in those of lVIociboa and Dos Makondes on the Mozambique side. The Ruwuma is thus a natural barrier which divides the Makonde into two separate branches, each having completely different conditions of life, the first under German administration and the second under Portuguese. The 120 miles coastal strip of the Ruwuma river inhabited by fi537 "Lud" t LXV �578 579 herm en of Swahili ongm adds further to this division and as a result, it is difficult to find to-day some common ethnological features in these two branches. There is reason to suspect that the Makonde people of Mozambique used to be cannibals. Even now the neighbouring tribes tell incredible tales about them, based on their strange gastronomic taste for monkey, rat flesh and various worms. This has earned them the contemptuous name "Mawia" by which they are known to their neighbours. They are deeply hurt by this and insist on calling themselves "Makonde" only. The Mawia inhabit the territory encircled by the Ruwuma river in the North, the Indian Ocean in the East, the Mdalo and the Mriti rivers in the South, and the Luienda river in the West. They are an agricultural people, strongly attached to their land. They move seasonally to neighbouring Tanganyika in order to earn money, and always with the idea of returning soon. They are very orthodox in their customs and different from other Bantu tribes. It is out of the question for a Mawia woman to marry a stranger. The Mawia men used to protect their WiVES and daughters from kidnapping by disfiguring them with horrlble ugly lip-plugs inserted into the upper lips. Most probably because of the disgusting nature of "their food and their different ways, the Mawia have a reputation for being slovenly. In reality they are cleaner than most of the Bantu tribes. Their villages are bu"lt in the shape of a quadrangle around a large, well- kept yard in the middle of which is a strong chicken cage erected on high poles in order to protect it against. leopards. The interiors of their huts are spacious and clean. Domestic animals are kept in separate pens. Their utensils are often beautifully ornamented, especially tht water jugs. Fundam'2ntally, the Mawia are aesthetes and artists. The roads and paths leading to their dwellings are hedged and carefully clipped. Even flowers are sometimes cultivated, a very unusual thing among Negroes,.-.·" --- C A R V I N G. The Mawia have a special talent for carving. Like all primitive races, they are lacking in creative initiative, and therefore repeat the traditional patterns inherited from their forefathers, preserving long forgotten forms as a kind of a sculptural "Legend". Almost every village has its great "Fundi" (Craftsmen) whose inherent talent local authorities are now trying to warp by forcing them to follow European or Indian common patterns instead of encouraging them to cultivate a beatiful, austere primitive Negro art. They make the things of everyday use: cooking vesse;s, 5::;00n5, waler-j'ugs or pipes, clubs, drums, gun.powder containers and finally ... MASKS. M A SKS. These represent the highest form of artistic achievement I believe the earliest masks were true copies of the heads of slain enemies. As a rule the eyelids are half closed, giving a peaceful expression to the dead face. The masks ("Midimo") are objects of greatest secrecy, jealously, guarded by tribal "taboo". No woman is allowed to see them. If she does, she runs the risk of dying or at the very least of becoming barren. This belief is deep, sincere and generally held, that is why the Mawia hide their masks in special secret places called "Mpolo". However, when the dancer appears at the Ngoma (dancing) wearing his mask, women may look at it without hurt. It would appear that Mawia women really do believe in the supernatural origin of the dancers. This great mystery surrounding the Midimo represents the cardinal, basic ritual of the Mawia life. Mawia masks can be divided into two groups: 1) The standard masks. The individual masks. 2) s, L T h e S t a n d a l' d M a s k let us ::all them the "Helmet Masks", are found in every, village, yellow in colour, with tribal tattooing and sharp features hardly resembling those of living faces, rather knight's helmets. II. T h e I n d i v i d u a l M a s k is usually There are four sub- groups: a unique, original specimen. a) m a s k s o f E u l' o p e a n f a c e s, painted black, as a rule with a tendency to express malicious, satiric criticism. b) m a s k s o f M o n g o l i a n f a c e s varying in colour, sometimes white, sometimes black, whose Eastern features most probably date back to the days of trade relations between the Asania coast and China. c) m a s k s o f H i n d u f a c e s, - practically always yellow, with coloured turbans of the Sikh Sect. This group has only appeared in recent times. d) m a s k s o f A f l' i c a n n a t i v e s with local tatuage. Mawia masks are seldom old, as it is customary to destroy them every three years. The older specimens are to be found on the left bank of the Ruwuma river, in the area of the Tanganyika Makonde branch, where this custom does not exit. All masks are made from "Ntone" wood, which is porous and very soft, and thus easy to work. The wood is very light and does not crack with the change of temperature or humidity. For tbeir work the Mawia use self-made tools such as: a) small handle. knife, sharpened on both sides set on a wooden cylindrical b) the same knife only curved flatly at the end, for scooping purposes. c) a kind of file made of a long slab with parallel incisions on it. d) pieces of glass from broken bottles to smooth the wood. The masks are coloured with powdered fire-brick, charcoal and white clay mixed with ground nut oil, called "Karangi", to make a paint. Real hair is always glued to the cranium of the mask. 37 \. �580 The Midimo is shaped like a helmet and has a wide opening in the neck, through which the dancer puts his head. It is very skilfully hollowed till it is as thin as a sheet of paper. The carver very seldom drives his tool through by mistake. Usually, all masks are tattooed, but this is done just before the dance, at the very last moment. For this purpose Mawia artists use beeswax which they mix with groundnut oil and a little powdered charcoal and ashes, spread and roll the mixture between outstretched palms into a maccaroni shape, then put it on the surface of the mask forming lines and triangles in perfect imitation of the tribal tattoo. As I have already mentioned, the midimo are kept in secret places called "Mpolo". MPOLO. A narrow, tortuous path leads to the Mpolo, winding round bushes and tree-trunks. It turns off from the main road somewhere close to a large village. The entrance is cleary marked, most likely in order to warn the uninitiated. On either side of the path a slender tree is planted and the two tops are joined by a string on which dead, dried birds are threaded, looking like coloured beads of a necklace. Underneath, on both sides there are low miniature hedges (25 em. X 20 em.). The entrance to the path is usually covered with clean yellow sand. So did those "Mpolo" look in 1947, when I saw them for the first time. When I revisited the place in 1954, the stringed birds were no longer there, and the hedges were not so well kept. On the whole, the importance of Mpolo, as I noticed, seems to be dying out. And presumably that of the tribal Taboo will soon become a thing of the past. The path leads to a baobab tree beneath which is a ring of flat stones. On one side, somewhat hidden, stands a small hut with a low grass roof. One is obliged to enter on all fours. Darkness reigns inside. The hut is not high but allows one to draw. oneself up to full height. In doing sO,our hands will find the shelr"c;ii:which the mysterious masks are kept carefully wrapped in rags. Usually, there are several of them. wIth their ha·cks turned to the light, and the faces hidden. The tendency to transmit traditional forms to new generations is not only seen in lVIawian sculpture, but also and even more strongly in the traditional ritual dance of the "Renaissance Knight". RITUAL DANCER. Any newcomer from Europe will be greatly astonished at the sight of the Renaissance Knight who suddenly appears in the midst of the Negro crowd. There cannot be the slightest doubt as to the origin of the costume of that dancer. White tricot, coloured ruff round the neck, chain armour made of twisted grass, puffed coloured trousers, and instead of helmet- a Midimo on the head. He is a grotesque, ludicrous caricature of a Knight of the time of Vasco de Gama. Let us describe his clothes in detail: The tricot consists of two strips 581 of cheap white calico - ·one of which covers both arms, the other - bot;1 legs. The material is shaped to the arms using thorns as pins. The ruff and trousers are made of cheap coloured calico. The chain armour is plaited from twisted grass. A procession of young men led by the Renaissance Knight advances to the sounds of beating drums and rhythmical singing. The leader trips and stumbles and feels his way like a blind man as for some unknown reason, the Midimo masks are made without hol~s f~r the eyes, so the poor dancer has to look downward through thc fissures between the teeth of the mask. Some friend pushes him in t.he right direction. R I T U A L D A N C E R. Every Saturday and Sunday a "Ngama" (Dance) is held in one of the neighbouring villages. Mawia are very ;;ociably and friendly people and therefore everyone attends, going in procession led by their "Knights". At their destination, the guests gather spontaneously in separate groups according to the number of different lVIpolos represented. In the middle of each group, a free space is formed with the Knight at one end and the band of drums at the other. After a short period of waiting in silence an orchestra of small drums beaten with switches starts up. Its high-pitched music resembles the croaking of frogs. It is a special ritual tune not to be found anywhere else. Each Knight spreads his arms then as if they were wings, crooks his fingers, and bends his knees, in this grotesque attitude he begins to run, to shake and to jump. Flapping his arms and kicking out with his legs, he turm round at breathless speed and finally reaches the first row of the drums, exhausted where he falls into the arms of his guardian friend, who offers him a ch~ir. The moment he has finished his dance the crowd with raised hands points at the Knight and shouts imprecations, the wording of which unfortunately I have not been able to discover, since everyone gave a different interpretation. It seems to me that tradition has preserved only the original gestures, and not the words. Nowadays, as far as I could discover they curse their personal enemies. On the whole, this ritual costume' and dance seem to have been copied blindly from that of their forefathers, while the costume is an accurate copy of the dress of some Portuguese conqueror of Vasco de Gama's day. The mask itself with its idea of being put over the head is derived from the knight's helmet, but the dance is satirical and jeering. There are other similar dances, but in these no Knight takes part. To the beating of small drums, now at a much slower tempo, rows of young men march in a swaying step, with swinging arms, moving like clumsy apes. When they reach the drum, they halt, to give the musicians time to withdraw a little, and, that done, the theatrical show takes place. Unf0rtunately I had no opportunity to study these performances carefully. I remember only one. �582 583 T H E A T R I C A L S H O W. Leopard Hunting. Through the legs of the spectators standing in a wide circle crawls a very old man, his neck and back co. ered with a leopard skin. He has to be a great F d'" (specialist). With his belly flat on the ground, he crawls alOng," a~~h;5 hIs gassy, .spotted spine, stiffens his muscles, and puts his whole childishly gleeful heart into his acting. Soon after this come the archers each h Id' a b' t l ' a Inc, mv,.. no a rea one but made on the 5,pot ,of a rough boweJ branch an.d WIth arrows that are too long and have wads of cotton wool for pOInts. Th: 2rchErs make a lot of noise. They approach the leopard, jurno away agam, shout and run about without accomplishing anything, Th~ leo~ard roars and charges furiously, So the comedy continues ad nauseam untIl at last, a new figure, that of "Wazungu" the masked Knight: appe,ars .on t~e scene. He holds a real, antique flint-lock in his hands. Restmg It agamst his stomach he pulls the flint trigger. A terrible stunning ~oar drowns all other noise: the shouts of the people, the beating of the ~rums, and smoke blots e~erything out. When the smoke clears, Wazungu IS see.n on the ground wIth the furious leopard on top of him. Terrific shoutmg, clapPing. of. hands and stamping of feet eventually scare the leo;,>ard away. and, It ~mally disappears between the legs of the spectators. The poor Kmght IS lIfted up and carried away on men's shoulders. Then the leopard rushes in again, but this time the brave archers kill him Wit~ spe~rs. The dramatic. story seems to be ended, but no! - Wazung appear's a~all1, .healed from hIs w:mnds or may b·::,., . res',:ITected. Th<~ cr:wd' greets hIm WIth scornful whistles, and he takes th'i hint and goes away again. ,'d O R C H ~ S T R A. The orchestra for dancing is exclusively composd of smalI-, blg- and medium-sized drums; there are no string instrumenls. a) S ID all. d l' U m s. These are not tucular, but scoped out with only ~ne open end In shape like a_-"\line~glass. Across the one open end a skin IS stretched and secured by-means of'pegs driven into the wood and tightllashed round with string like a cuff (upper diameter of drum - 15 cr: lower --:- 10 em.) Very cften the tase of these drums is made in som~ geometrIcal ~hape, or is carved to resemble the human head that is typical for all MaWIa sculpture. b) B i g d l' U m s ("Nionda") These are narrow and very long, lii,,~ the barrel of a cannon. Their diameter is similar to that of the small dru.ms,. but unlike these, they are hoilow right through frem top to base. It IS Important to notice that Mawia Fundis sccop their drums WUl ~and-made tools only and never by means of fire. As it approaches the oase e.ach long drum tapers into a waist which is often richly carved. It IS ~ fact :hat there are fewer and fewer objects of such real and ~ure natIve art 111 the whole primitive world nowadays. Except for a small 1ron bell attached to the dancer's feet the Mawia use no ether musical instruments at Ngomas. The masked on his ankles and chain armour, Knight too has iron bells hanging O T H E R O B J E C T S of -H A N D I C R A F'T. - The Mawia smoke tobacco. The Elders smoke special water-pipes called "Niungw'a", which are very similar to the Arab nargiles. The smoke from the clay bowl passes through a water container made of coconut shell. There is a good description of Niungwa in H. D. Collings "Notes on the Makonde Tribe of Port. East Africa" (MAN, XXIX, 1929, page 25) so let it suffice here to reprodUCE a photograph of what unfortunately is most probably the last specimen, though the common type of Nyungwa without the human leg shape may perhaps still be found, C I u b s, circumcision axes, and spoons richly ornamented with typical Maconde heads can still be found, But the most interesting objects are the "Ingaringa" or powder horns made of wood and horn, (See sketches in excellent ethnographical work of Karl W'2ule: "Native Life of E. Africa".) No doubt, Ingaringa belong to the past as do flint-locks with which they were used. They are oblong boxes with sliding lids, sometimes very nicely carved. Some specimes have features of a Chinaman witha funny pig- tail. Among the handkraftof Mawia we can find also round, wooden stools consisting of two plates joined by three human figures. These Caryatide-like figures stand on the lower plate supporting the upper one. The whole is made of a single piece of solid, heavy wood. As the Mawia never use stools and prefer to sit on the ground or, better, to squat, stools were produced for the neighbouring tribes or for the Wazungu. That is why the best old specimens obtained by some museums have teen found on the TanganyikaMakonde territory. B l' a c e l e t s are mainly made of copper or brass, occasionally of ivm:y. There are four kinds of metal bracelets: l) Broad and embossed, with scratched ornamentation, called Gagele, 2) Narrow but wider, cut lengthwise through, caled "Machana", 3) Still narrower and less ornamented, called "Makangana". 4) Very heavy, thick and broad, called "Makomea". U t e n s i l s: There i's also a great variety of differe.ntly sha,ped domestic utensils made of wood, such as spoons, stirring sticks, bowls, trays and plates. Formerly all these were decorated in a very original manner. C l a y Wat e l' J a l' s. These call for a special attention, They are fashiorred by hands without the use of any mould. The average size is abod half a meter in diameter. Such jars are beautifully decorated all round, The pattern is engraved and subsequently whitened so that the figureS and pattern stand out nicely from the black background. The best specimens of this work are to be found in Nakapemba village. (posta Midumbe). The Mosambique branch of the Makonde tribe deserves special ethnological study, but for this I had neither time nor opportunity, �584 585 T H E M A K O N D E of T A N G A N Y I KAT. The Makonde living in Tanganyika differ from the Makonde of Portuguese E. Africa in the following ways. a) D i e t - they do not eat rats, monkeys, bush- babies, nor any vermin. b) T a t t a 0- different and not sa rich. c) L i p - p l u g s - "Niania" are white not black and without metallic sticks on the top. d) C a l' v i n g - They have no gift for carving. e) D a n c e s - The ritual Knight Dance is not known. Instead they have several other dances, the most characteristic of which are: 1) the S t i l t D a n c e, seen in Kitangari village, and "P a k e t e D a n c e, for which a special kind of rattles made of round Miumba fruits are used. The fruits are fastened together in clusters making a musical instrument called "Maheve", which is attached to the dancer's calf. 2) They also make percussion music by beating empty bamboo stems with small sticks. They do not use small drums and their big drums are different in shape, being narrower in the centre and widening towards both ends, like a bobbin. A skirt like a "Hula-Hula" skirt is often worn for dancing. This is called "Enkunumbi". A hat made of black vulture feathers and called "Lich and a" is also popular. It consists of two parts: a) a rim of plaited grass, and b) a number of feathers fastened to a string which, just before the Ngoma, is inserted round the edge of the rim into a special notch, thus spacing out the feathers. Nowadays, theó Makonde wear European pyjamas for the stilt dance, which gives it the appearance of being a maskarade or circus turn. f) M a s k s groups: 1. black 2. with 3. 4. 5. they make only flat face-masks, divided into the following Wazungu masks used -iH--Stilt Dances with black mustaches hair, made from goat hide, very banal in expression. Makonde masks with the specific, characteristic tribal tattoo the lip-plug for a female face. Animal masks - dogs, monkeys, wild pigs etc. Masks of different menacing monsters, or caricatures. Masks of women's breasts so - called "Maziwa". and and The above features distinguish these two branches of the Makonde tribe. What is much more difficult is to find what they have in common. The following, if any, may be mentioned: al the custom of filing their front teeth to a lion- like shape. b) the manufacture of masks. Although these differ in character, the very fact of their manufacture is important, since only these two branches uf the one tribe are the only people making them in East Africa. There have been rumours of masks having been found in other parts of Tanganyika Territory or even in Kenya, but they have not been confirmed and ought to be checked up. I have read about masks being made by the Masaya, but this is pure nonsense, because the latter paint their faces and never wear masks. Among the neighbouring tribes of Wamwere and lVIakua one can sometimes find roughly hewn masks, but these are imitations of the original Makonde masks. c) the use lip - plugs, though these too are distinct in shape and colour. Summarizing the foregoing, I have come to the conclusion that the deviation between the two branches is a process of centuries and has progressed so far that we are entitled to classify them as two separate tribes, and I should be inclined to consider the derisiv(' nickname of "Mawia" borne by the Mosambique branch as a true tribal name, under which they are recognized and acknowledged by all their neighbours and even by more distant tribes. I I Edu:ard Bulanda IS IT THE CRISIS i .1 ~j OF THE VIENNA ETHNOLOGIC SCrWOL? The date of W. Schmidt's death, 1954, was at the same time the year of the twenty - fifth anniversary of the Vienna University Ethnologic Institute in the extraordinary development of which the late professor played the leading part. Those two coincident facts have given impetus to perform an analysis of the total ethnologic activity of the Vi,mna School, a critical evaluation of its investigations and to make some corrections of the methods applied hitherto by that institution, viz. the so called method of ,cultural circles. 1. In spite of war losses the international :scientific reputation of the Vienna Institute did not suffer, the proof of it being the IV International Congress of Anthropology and Ethnology which too!, place in Vienna and the unanimous election of professor W. Schmidt as president of the Congress who was rewarded in this way according to his enormous deserts for the science. "He was undoubtedly one of the greatest investigators in the domain of our study" these were the words about him .. writt n by prof. Kaj Birket - Smith, the 2 IV. 1954. A special meaning for the development of the Imtitute after World War II had also activities of prof. Koppers and Heide-Geldern which have beaten the track in getting the support of the Wenner-Gren Foundation for Anthropological R2searches in l\"ew- York. Thanks to that fact the Vienna Institute has received a big fond for ethnologic II iii'l'! I �587 586 excursions and scientific travels as well as for its respective publications and library requirements. 2. On base of a new ethnologic material and deaper understanding ·)f the cultural life of primitive folks and in line with the progress of prehi~tory - the division into "cultural circules" 50 years ago, sketched by the Vienna School as working hipothesis has been thoroughly che:ked and subject to big corrections. Nevertheless, the crisis of the historical method of above mentionfd School is out of questi-on, the fact of relati.onship of ,cultures and their contacts continues to be, and is even stiil more, the main basis for comparative historical studies of folks w1".ich have no written sources. It has been proved necessary to improve and enlarge the actual criteria, following the same line as before; then the necessity of paying more interest than up to now for high cultures and folk - cultures remaining ir1 symbiosis with them has been emphasized; especially of great servke in this line can be orientalistics, egyptology, classic antiquity, hindolog:", sinology and other sciel1lces. As to the conceptions of the Vienna School concerning the durability and preservation of· cultural products of primitive folks a very great importance for the future would have a systematic investigation, performed on a wide experimental base of duration and variation phenomena in various types of culture. To explain causality in the life of a given culture a big role is reserved for psychology. A thoroughly elaborated psychology of folks does not exist yet. That is why it would be very useful for the purpose of such a study to collect autobiographies of members of various tribes, to make an adequate analysis of proverbs of those folks, to gather notices about their ideas of soul, about their dreams and data about their magics. Ale these observations do not affect the proper framework of the method whatsoever. Neither did we undermine the conception, that the folks belonging to so called "pr;~~-it-ure"6r as they are known today people of "old" or "basic culture" kept this culture together with religion really, ceteris paribus, in the best way. The genuine crisis concerns the cultural circles, the so called "principal culture" of totemism, matriarchal and shepherd cultures. In the historical development of mankind they form, especially if we speak of the culture of common land cultivators and herdsmen, a wide medium phase. W. Schmidt spoke of "culture circles" but the fact is as it has been stated nowadays that we have to do only with big tendencies of cultural aspects when together with a respective economic form some inclinations of social and religions ideology begin to appear. Those "medium cultures" takcn by themselves are often very different even in the range of the same type of economy. 3. Some recent results of ethnologic investigations concerning: a) TotC'mism. A most general summary of the totemism problem shows that it is neigher a religious form nor a transitory stage in the historical development of the human culture. At the same time it is not a specific feature of some cultural phase or of an exclusive cultural complex. b) Cattle breeding and agriculture. We may first of all generally s'1Y that cattle breeding was a result of a gradually developing skill to cultivate the soil first on the territory of anterior Asia during the VI~h millenium. The breeding of animals probably started with the domestication of the sheep, [oat, pig and ox. Between 1':00 and EOO TI. C. began the nomad culture of the horse in Central Europe and in the Transcaucasian area. The most recent form of cattle breeding is considered to be nowadays the breeding of reindeer, contrary to what has been thought previously. Both the Siberian shepherds of reindeer and the horse nomads have kept the ancient features of religion and mythology what was well presented by W. Schmidt in his work. e) Matriarchy. It is difficult to speak today about some exclusive matriarchal culture phase and the old theory patriarchal and matriarchal opo5ed societes can nlOt be mai:1tained, the matter is much more compli- cated. Maria Trauiitska-Kwaśniewska RESEARCHES ON THE QUESTION OF A COLLECTIVE THREE-FIELD SYSTEM OF AGRICULTURE IN THE VILLAGE HRUSKIE, DISTRICT OF AUGUSTOW IN THE XIXth and XXtl1 CENTURIES The present work deals with the problem what role did play and doe5 still sporadically play the agriculb..:ral system in the total amount of social and econcmic relations in the country. A village in Ncrth-Eastern Poland has teen chosen as example and on base of investigations which have been carried out on its territor~' (mainly by means of interviewing the oldest people in the village) th'3 economic system existing there at the end of the XIXth and the beginning of the XXth century has been reconstructed; it proved to form a tree field system of agriculture without fallow, continuously applied by 211 the inhabitants of the village. The village Hruskie is situated among the woods of the former Augustów virgin forest; its total area amounts to 500 ha, out of which 60 are arable. It had been founded not earlier than in the 17th centuryand had �589 588 been a fief sE'ttlement of the king. It is actually inhabited by 25 familips. Up to the time the Augustów channel was built, the main source of living for the population has heen agriculture and new the majority is working in the forest as "drivers". Out of various sorts of the ground only house ground, garden ground and a part of marshes were not cultivated collectively. Because of the woods framing the village it was impossible to enlarge the area of arable ground. After the description of all sorts of ground the author has passed in review the means of dividing the fields along the fences, names, measures, network of roads. All these matters were strictly connected with the spatial system linked to this form of economics. Some of them regulated the good function of the whole system (the names helped in the orientation, the fencing of the fields and of the total area secured the safety of the common crops), other things preserved the rights of the particular members to make use of common utility equipment and the rights to an even division of material weatlh. The compulsion of field cultivation (Flurzwang) does still exist in the village. As the space under crop is small, the class of the ground comparatively high and the amount of pasture- ground fairly big, which gives the chance of cattle breading with a subsequent possibility of a rich manuring - field cultivation with no need of fallow is practiced in the village from time immemorial. The main cereals cultivated were rye and barley, actually supplanted by oats. We at has been sown since 1933, and before the beginning of World War II, it has, together with oats, almost totally replaced barley. Potatoes were planted tiU 1870 exclusively in kitchen-gardens; they now rank the second place after rye. Vegetables and tobacco are planted in gardens. The compulsion of cultivation comprises in the village: a) almost all field works performed at the same time with all other members of the community, b) the growing on one's field section at kind of plants as others do, c) a collective pasturage of cattle on pasture-fields, and stubble-fields. Exception form this system are only made in case when in a potato-field the middle is left to sam plants requesting a late harvest (so called klatka checkered field). The ground system has a certain meaning for the mechanical cultivation and the technique of ploughing (to one side only). The wooden plough called "socha dwupolicowa" existed till 1920. A sickle is used till now in places where mowing with a scythe is impossible the stripes being to narrow. Working with modern machines is out of question by this ground configuration (e. g. the seeding machine, which cannot manoeuver on the narrow stripe). Sheep and pig breeding prevailed before World War I; they pastured in the forest and on the marshes. At the present time almost every farmer has a hors2 (or two if he workes in the forest) and two cows per avarag~. The organization cf pasturing did not change for years; it is performed by turns i. e. one person from each house is bond to pasture one day fJr one piece of horned cattle and one day for the sheep. Side by side with the income from agriculture, means for living come from picking berries and gathering mushrooms as well as from various wood work (cooperage, shingle making, weaving of bast shoes etc.) and apiculture. The spatial configuration of the village and the economic system put a stamp on the community life and on the amusements of the inhabitants. In conclusion the author has passed in review the problem of economi~s in the Hruskie village from the point of view of subjective elements responsive for the existing situation. A low level of agricultural knowledg(" fear of bribery from the side of more knacky farmers were the factol:s inhibiting the liquidation of strip farming in the period between the two World Wars. At the present time the main impulse for such liquidation is the tendency towards economic independence and individual planning in the domain Bolesław of agriculture and cattle breeding. Garyga AGRICULTURAL LITERATURE OF THE XVIII and XIX CENTURIES AS SOURCE FOR THE INVESTIGATION OF TOOLS USED FOR THE CUL:rrV ATION OF SOIL In the present article we find an interpretation of the descriptions and drawings given in the following publications: 1) Sincerus: Uwagi Tygodniowe Warszawskie, 1769 (Warsaw weekly notes), 2) Krzysztof Kluk: O rolnictwie, 1779 ,acout agriculture) and 3) Dziennik Ekonomiczny Zamojski 1804 (The Zamość Economic Journal). The author's aim is to solve the problem whether the descriptions and drawings of the plough, ard and "socha" given in above mentioned three works have been taken from nature or borrowed from other sources and whether they represent tools used in this country. On base 01 results obtained from the analysis of the matter the author comes to following conclusions: 1) The drawings of the ard and plough in the "uwagi Tygodniowe Warszawskie" (fig. 1, 2) are not taken from nature but from a differe:1t source, the drawing of the plough being a modification of the ard drawing. On the other hand, the description gives dialectal names of plough parts, which still appear in the vicinity of Lublin (see the enclosed map). The dialectal names are proof that the plough parts marked by t.hose names were known in the second half of the XVlIIth century in that area, though the given drawing is not a picture of above plough. �591 590 2~ The drawings of the ard and plough in the work of K. Kluk (fig. 3, 4) are taken from a different source, probably from the same one, the author of the "Uwagi Tygodniowe Warszawskie" has made use of. A certain similarity of drawings and of the descriptions scheme points to that. Yet, K. Kluk uses in his descriptions other words than Sincerus (not dialected words) which proves that he did not make use oi the work oi the latter. As to the drawing of the socha in K. Kluk's work it has been taken from nature and is the oldest known picture of this tool on the territory of Poland. In the description of the "socha" K. Kluk used dialectal names. 3) The drawings oi the ard and plough in the "Dziennik Ekonomiczny Zamojski", (fig. 7 and 8) were taken from Johann Mehler's work "Del' Ackerbau des Konigreichs Bahmen" (1794) and represented tools used in the land of Czechs (fig. 9 and 10); as to the socha (fig. 6) it has been copied from K. Kluk's work. Furthermore, all the drawings ,in the "Dziennik Ekonomiczny Zamojski" are turned round like in a mirror. To explain these drawings the descriptions oi tools given in K. Kluk's work have been partly used, and the rememing descriptions have been translated from the German text of J. Mehler's work. Kr:;;;ysztof Kwaśnie·wski CULTIVATION OF BRU (SETARIA DURING ITALICA) THE XXth IN MINOR POLAND CENTURY On base of terr<itorial investigations during 1954-1956 the existance of traditions and relics of bru cultivation has been stated in scores of Minor Poland villages (see enclosed map and index of investgated villages). Except those places the cultivation of bru in Poland is unknown, and the name "bel''' one can meet only in songs on the territory of Lublin and Kurp,ie provinces. The .author has made a c·omparative schedule out of European archaelogic data cpncerning the cultivation of bru and out of resf·ective references in Polish herbariums and agricultural handbOOKS since the XVht century. It results that the cultivation of bru was known mainly in ::::outhern Poland and partly in Eastern Poland, thus on the expansion way of this plant from the center in China to Switzerland where the appearance of bru has been confirmed by archaeological data. The description of cultivation and treatment of bru as well as registered opinions d reasants on the matter of this millet prove that the keeping of such plantations reąueste:i a lot of work with the use of primitive hand tools. The barley made of bru for feeding purposes was considered to be less nutritious and tasting less good. Only the great fertility ef this cora was the reason of its cultivation .in the split andovercrowded peasant farms in D/linor Poland. The trend of the surplus of the country population to the towns, the appearance of new agricultural tools for harve,sting and treatment of crops as well as the fiasco of autarchy tendencies which existed even in small peasant farms was the reason of a definite decline of bru cultivation. Tadeusz Seweryn HUNTING LURE METHODS The material collected for this work comes from Poland and neighbouring countries. It has been divided into following parts: luring with tlJ.e mouth, live and artificial decoys, luring tube, pipe, bag-pipes, cockleshell and feather instruments. All sorts of scarecrows acting upon the senses of sight, hearing and smell have been described separately. One of the most ancient means of luring is to make use of the mouth without the help of any instruments. The Guzul and Volhynian hunters knew how to imitate the wolf, calling the wolf-cubs to reply joyfully from their den. TlJ.e Byelorussians can imitate the deap basso of the deer and the Huculs, the voice of the doe, of the chamois and the he-goat, the cackle of wild hens or the song of the hazel-grouse. The Slovaks are masters in imitating the mating-calls of the wood-grouse. Other hunters are ab'e to stop a running hare making a loud smaking sound with their mouth or to imitate the voices of the virgin forest: the whistling of the thrush, the scream of the owl etc. An old hunting trick is to make use of animals for luring purposes. A sheep or sucking-pig calls the v'.'olf to the treacherous pit-fall and to the shooting stand, a partridge hidden i'n a dark basked calls other hen, a crow attached to a p-erch catches with its claws another crow which came to rescue the prisoner (fig. 1); ducks and domesticated cranes are luring into the net birds of the same f€ather. To a pole talled spar are being attached bullfinches, goldfinches and ducks which were kept in aarkness the whole winter, whereas a hidden hunter pulled the string, thus making tne birds flutter and peep, calling other birds. Siberian ducks, called krakuchy are best for this purpose. Eagle-owls on a pole lurre all sorts of birds withi:l gunshot (fog. 2) artificial heath-cocks made of black felt (fig. 3) and ducks have teen also used. Decoy-instruments have different names. They are made of wood, ivory, le8.ther, . horn, feather, nut-shell, leaves, metal etc. A tube made of pine " �593 592 Hood, of birch rind with melted resin inside, or tube as shown in (fig. 9) serve to lure deer and elks. A pipe made of gODs bone or hare bono<:is used to lure haze-grous3s and heath-cocks. To play this instrument one has to move the finger on the oblique cut on the other side of the pipe. With similar decoy -instruments made of a marten leg bone do the Guzuls imitate the sereem of the hare, thus luring the fox. This beast of pray is also called by a kind of whistle which imitates the squeak of a mouseor by means of a decoy-tool made of an ox-horn (fig. 6). With that instrument hunters imitate in March the erotic sounds uttered by a hare or the bleating of the kid calling the mother goat. A bone pipe connected with a pleated leather-bag is used to lure quails (fog. 7). When pulling with two fingers a string a·croslS a membrane fastened on the ring of a horn small flocks of partridges are lured. A tin platelet, double-folded and perforated in its upper part is a decoy for hazel-hen (fig. 5). When blowing in a pear-lief or in a piece of birch7bark put between two thumbs, hunters imitate thesqueak of a roe in heat running to escape the roe-buck. With a view to lure o fox or a lynx a forest grass plant called "psiarka" fixed between two scraps of wood is used in the same way as above (fig. 8). The tube to lure elks belongs to the same class of decoy-instrument~. Fire is a powerful means to scare away wild beasts. Bird feathers or scraps of linen hung on a string upo;n the earth frighten animah with a weak sight such as roes, deer, faxes, wolves and wild boars. This means of keeping off the game in the forest was already known in ancient times. Wolves which are not hungry can be frightened by the sound of iron, that is why peasants driving through a forest in a sledge tie an iron chain which is being dragged upon the earth. In old times, when chasing with falcons, birds were raised up to a flight with a roll of a drum. Polecats were driven away by the odour of rue, martens by the sent of tobacco juice diluted in oil and moles were kept away by means of kerosene, camrhor or the odour of putrid fish or rotten cabbage. Maria Frycz TALE OF THE ANIMALS IN A HUT The tale of the animals in a hut belongs to the most popular fairy-stories in the world. In the international systematic cataloque of tales by Aarne-Thompson it appears in the part where stories about wild beasts . , and domestic animals are collected and is entereJ under number 130. Antti Aarne consacrated to the analysis of this motive an interesting work ~ntitled "wandering animals". In this work he passes in review Asiatic versions and a series of European specimens of tales. Of course the Finnish stories form the majority, with 202 items, making almost 2('.': of all the European tales out of which there are 12 Polish ones. Aarne gives an analysis and comparison of the Asiatic and European tales. He things that the reason of their spread is their interesting and vivid topic. The secial reasons of the popularity of fairy-tales does not interest Aarne. The author of the present work deals with the Polish versions cf above mentioned tale and aims to interpret its wide propagation against a background of social conditions of the people's life. The interna1ional subject-matter of the tale is often subdued to specific and characteristk changes of its form depending on the region where the given version comes from. The analysis of 57 Polish versions (38 published and 19 collected by means of folk-lore form) di~closed a certain relationship with Slav and West-European versions and although all regions are not uniformly represented (tales from Great Poland and Kujawy provinces are missing and there are but few stories from the Mazowsze province) one can state some interesting difference in the text and form of those tales in line with the different ethnic and social character of a given part of Poland . The analysis of the story themes was based upon the scheme given by J. Krzyżanowski (Polish folk tale in a systematic review, page 63). Animals badly treated by their masters decide to wander out in the world; the ide", comes usually from the cock or horse; other animals, and sometimes a man, join the company on the way. The animals intend to spend the night in an empty hut beloging to the devil or to ruffians, or some wolf; such hut might be haunted by ghosts. When the proprietor comes back the animals attack him and kick him out of the hut. They remain then there or leave taking away hidden treasures found in the house. There are all sorts of interesting deviations of the general scheme e.g. the man who joines them is an old soldier turned out by the queen or [, poor fellow looking for a better life. The set of the animals mayalso change, viz. the Mediterranean donkey is supplanted by the 'horse, the ox by the ram, other animals appear, e.g. the gander, the duck or the crayfish - typical for the fairy-tale of the Małopolska province. A far relationship with the Asiatic tale is marked by above crayfish which took the place of the scorpion. We meet sometime3 with a fish, hedgehoi, and egil and with things like bricks, whetstones and needles. The analized tales can de divided into 3 groups: a North-Eastern tal", from the Poli~h borderland where the animals build the hut by themselves; 38 .,Lud" t. LXV �594 this type of tales is similar to the Byelorussian or Baltic ones. Among the genuine Polish versions, the group of Pomeranian and Silesian tales, thus the Western group, as well as the Southern group of the Małopolska province, should be pointed at because of their peculiarities. In the Pomeranien and Silesian variation we meet with the following motives: the animals are mostly the cock, the cat, tlie dog and the donkey; they after want to be musicians; we always have the ruffians hut. The literary value of the tales is rather mediocre, their dialoges are schematic and monotonous. The tales from the province of Małopolska are more inspired and fanciful. Instead of the donkey we meet with known domestic animals, such as the horse, ox and ram, the crayfish appean often, the number of wandering animals is greater. The devil's or tb." haunted hut, the forester's or the farmer's house supplant the ruffians hut. These tales ha;:e many versions and do differ from the stereotype motive. They have quite a lot of picturesque descriptions of which even a good writer would not be ashamed. We can also often find in these tales interesting descriptions of everyday life in the country. A comparison of Asiatic elements with various animals reprei'ientcd in our tales leads to the conclusion that the donkey, gander and the ram are animals which were introduced later. The most ancient motives are probably the cock and the crayfish (scorpion). The horse came later and next were the cat, dog and drake and finally the ox. The choice of these animals is connected with the conception of the Asiatic tale and at the same time is strongly linked with our tale from the province of Małopolska where the Asiatic elements have been duly modified. The enormous popularity of a tale probably doesn't ensue only because of its thrilling subject-matter, as Aarne claims, but is a reflection of discontent of the people dissatisfied with the life conditions and expresses consciously or unconsciously the will to run away from the sad reality. I Hn IIe'Kan08C'KU 3THM~ECKAH CTPYKTYPA A¢PMKM M HOBEfiIIIME HAC~OEHMH KOHTI1HeHT A¢pI1KI1 COCTaBJIReT rrepl1¢epl1lO, 3aJll1BaeMYlO Ml1rpaI..\110HHbIMI1 BOJIHaMI1113 EBpa31111. BJIarOp;apR CBOI1Mreorpa¢l1'-IeCKI1M oc06eHHoCTRM 3TOT MaTepl1K rrpep;CTaBJIReT TaK)Ke 30Hy, B KOTopOM COXpaHI1JII1Cb He oc06eHHo 113MeHeHHble peJII1KTbI O'"leHb pa3Hopop;HbIX COCTaBHbIX '"lacTeM a¢pHKaHCKoro HaCeJIeHI1R, HaHeceHHble 3Tl1Ml1 BOJIHaMH. BBHllY 3Toro, reHeTI1'"leCKHMCl1HTe3 rrecTpoM 3THI1'"leCKoMKapTHHbl cero;:\HRWHero a¢pI'lKaHCKoro MaTepl'lKa p;OJI)KeH OCHoBbIBaTbCR Ha CBep;eHl'lJIX, KacalOIl\l'lXCJI I10CJIe,llOBaTeJIbHbIX Ml'lrpaI..\l'lOHHbIX HaCJIoeHI1M. K CO)KaJIeHl'lIO' l'lCTOpl1'"leCKl'leI1l'lCbMeHHble HCTO'HUlKI1 ,lIalOT HaM CBe,!\eHI1JI TOJIbKO o Tpex nOCJIe,llHI1X 60JIbWl1X 3KCrraHCI1RX, BbI,lIeJIJIIOIl\I1XCR B R3bIKOBOMOTHOWeHI1I1,KOTopble npe06pa3l1JIl1 3THl1'-IeCKl1eYCJlOBI1JIB A¢pl1Ke. OHI1 6pocalOT CBeT Ha HaWeCTBI1R I1H,lIOeBporreticKI1X, CeMI1TCKI1X VIXaMI1TCKI1XHapo,llHocTeM nOCTOJIbKy, nOCKOJIbKy n03BOJIJIIOTc03p;aTb npep;CTaBJIeHl1e o nepeCeJIeHI1RX KopeHHoro HaCeJIeHI1JI, BbI3BaHHbIX 3TVIMl1KaTacTpo¢aMVI. ~TO KaCaeTCJI cTapblx CJIOeB a¢pl1KaHCKOro HaCeJIeHl'lJI, RBJIJIIOIl\l'lXCR pe3Y JIbTaTOM Ml1rpaI..\l'lOHHbIXrrpOI..\eCCoBB ,lIaJIeKOM rrpOWJIOM, HeOCBeIl\eHHOMCBep;eHl'lRMI1,3a'"lepnHYTbIMVI 113 l'lCTOpl1'"lecKI1XI1CTO'"lHI1KOB, TO MbI ,lIOJI)KHbIP;JIJI I1X H3YQeHl1R Orrl1paTbCR Ha pe3yJIbTaTaX 3THOrpa¢l1'"lecKl'lX, aHTpOnOJIOrl1'"leCKl'lX 11 JIl'lHrBI1CTl'l'"leCKI1Xl'lccJIep;oBaHI1M, KOTopble B 6YP;YIl\eM, BepORTHO B BecbMa CKpOMHbIX pa3Mepax, 6YP;YT p;OnOJIHeHbI lIOCTI1)KeHl'lRMl'lapxeoJIorl'll'l. 3TO KaCaeTCJI npe)K,lIe Bcero orpoMHoM Teppl'lTOpl1l'l CI1JIbHO ,lIl'l¢¢epeHI..\l'lpOBaHHoro Herpl1TRHCKOro COCTaBa BMeCTe e 30HOM roro-BocTO'"lHOM XaMl'lTCKOJ>1 3KCnaHCVIl'l. IIpe,ll"'lO)KeHHbl}I BepHapp;OM AHKepMaHoM Cl'lHTe3 pe3Y JIhTaTOB l'lccJIep;oBaHl'lM Hap; MaTepl1aJIbHOM KyJIbTypoM a¢pl'lKaHCKI1X HapO,llHOcTeM lIaJI B03MO)KHOCTbHe TOJlbKO pa300paTbCJI B rJIaBHbIX KyJIbTypHhIX KOMnJIeKCaX, RBJIJIIOIl\l1XCJI CBl'lp;eTeJIbCTBOM1.1l1rpaI..\llOHHbIX npoQeccoB npOWJIoro, OTCTpoeHHoro Ha 3TOM OCHOBaHl'll'l,HO TaK)Ke cOrJIaCOBaTb I1X C lIOCTl'l)KeHl'lHMYl aHTpOIIOJIOrl'll'l, l'l lIa)Ke '{aCTl1'-lHO C pe3Y JIbTaTaMI1 JIl'lHI"Bl1CTl'l'"leCKI1X l'lCCJIeAOBaHI1M.31'0 CXe:'.1aTYI'{eCKoeo603peHVIe HCTOpll11 a¢pllKaHcKoro HaCeJIeHHJI, oXBaThIBalOIl\ee c Oi'jHOM CTOpOHbI I1pOWJlOe i'j0 nJIIOBHaJIbHOrO rIepl10lla, cooTBeTcTBylOIl\erO eBponeHCKOJ~! )!,11"'1IOBl'!aJIbHoi'I ::moxe, H C ;:;PY- �596 597 rOM cropOHbI onHCblBalO~l1e CTBI1M, nOl\TBepMl\eHHbIX pe3YJlbTaTbI a3l1aTCKl1X H eBporrei.1CKl1X Hawe- I1CTOpl1'-leCKHMI1I1CTO~IHI1KaMI1.BJlarOl\apFl coxpa- HI1BWI1MCFlOCTaTKaM l\aBHO MI1HyBwero npOWJloro, ucj:Jpl1KaHCKOro HaCeJleHI1R rrOXBaJlI1TbCR O'-IeHb 60JlbWl1Ml1 MOMeT yMe peKoHcTpyKI.:\I1Fl I1CTOpHI1 ;:\0- CTI1:;KeHHFlMI1. KOJlOHl1aJJbHaFl 3KcrraHCHR TBl1M TeM, '-ITO He3Ha'-IHTeJJbHbIMI1 pa3Hl1TCR OT CI1JlaMI1 npl1WeJJbI.:\eB 60raTCTB HaCTOFl~ee B TaKI1X pa3Mepax, BpeMR l\aBHI1X 113 ee acj:JpI1KaHCKI1M KOHTI1HeHT 11 OpraHl130BaJJa npl1pOl\HbIX pe'-I11. B ~HO TaM Y/Ke J13BeCTHbl KapJJI1KOBble a n03l\Hee Hawec- CTpaH OXBa- 3KCnJJyaTaI..\I1IO ero O KaKI1X paHee He MOrJJO 6blTb MbI RBJJReMCR CBI1l\eTeJJRMI1 Ha'-IaJJa npOI..\eCca Ha3BaHlre .lie rr.1JeMR CeMaHr KaTpecPa)K a3HaTCKl1X C 06~I1M nJlelVieHa 8cj:JpI1KaHCKOro KOHTI1HeHTa 11 OCTaBJJeHHR rrpOMI1BaIO~ero BblM no TaM KopeHHoro "HerpHTOCOB" I1JJH TO~IY Ha3a", HapO}:laM, Hrrp. HerpOB". H aH}:I,n'la- KapJlJ1KOB rrOTOMKaMH ,[lpeBHbIX H acPPJ1KaHCKI1X HerpI1JI.'IOB K 0,!\H0I1 rrl1rMeiicKOM pace - 11 KYJlbType. nHrMeeB rrHrMeeB, Ha3bIBaTb ITllrMeFlMH. HapFl,!\Y npl1ql1CJII1Tb TOMy BpeMeHH B03peHl1RMI1 naJleOHTOJlOrOB, cPOpMbI 06~ee <I>paHI..\Y3CKHi1 yqeHbIM rrl1CaTeJlH 11 rr03TOM)' rrpe,[lJlaraJJ CQl1TaJIl1 B03MOMHbIM KapJlHKOBble apa6a:Vl, Ha cPl1oTII1- Ha MaJIaMCKOM rrOJJyocTpoBe "MaJlbIX ,[lpeBHHe HeprHTOCOB Ha3BaHl1eM Hepa3Bl1TbIe HaCeJJeHI1Fl. COTHH JIeT MCrraHI.:\bI ~aJJJ1 BceM 3TJ1M rrJIeMeHaM C'-lI1TaJJ 3TvIX O KCTOpbIX yrroMHHa.llH COCKaJJb3bIBaHl1R 3TOM Wl1pOKO pa3JJI1Toi.1 BOJJHbI HaWeCTBI1R C rrOBepXHOCTI1 H l\a)Ke HeKOTopblM I1CrraHI..\aM H aHr JJI1QaHaM. OHH 3HaJJJ1 Kap.llHKOB A:na rrHHCKI1X OCTpOBax, A. l\eCRTKH rro'leMeHa BOB Ha OCTpOBax ApXJIrreJlara. EBporrei1cKaR TI1JJa BeCb OKa3blBaeTCFl, 6blJlH ,n:aJIee, Bce KapJlI1KOBbIe COrJlaCHO C HO- KOTopble nOo'lara.lll1, '-lTO HaqaJIbHoi1 RBJIFl10TCFl CTa,[ll1eJ1 KaKOer-TO 3EO.1JIOI..\110HHOil I..\errH, npHHFlT 6bIJl BbIBOl\, '-ITO nl1rMeJ1 COCTaBJIRIOT cTapei1wylo pa;:bI. KOJlbMaH, A<I>PJfKAHCKME M IIMrMEM MX IIPOBJIEMA R3bIKA O nl1rMeJIX, '-IeTblpe TO eCTb O KapJJI1KOBbIX ynOMI1HaJJI1 yJKe TbICFl'l11 JleT TOMy Ha3al\ CTBeHHbIX KapJJHKaX-TaHI..\OpaX, 113 l\eBCTBeHHbIX 11 PHMa, no repOl\OT HbIX KapJlI1KaX-TaHI..\OpaX, rl\e-TO Ha OKpal1HaX HeBeKOBbFl, l\0 BbIJIO npo 1870 B JIecax HeKOToporo MaHep nepl10l\a IIJlHHI1M H l\pyrl1e, B CBOI1X TpYl\aX O MaoTIOM3BeCT- IIOTOM, B Te'-IeHl1e Bcero BCRKMe CJlyXI1 O nl1rMeFlX MCKaTb cpel\- 3aMepJlI1. CTOJJbKO, CKOJlbKO MOMHO 6bIJJO BblCBel\eHI1Fl CO BpeMe- :U;eHTpaJJbHoi1 "HerpI1JIJI8MI1" HerpaMJ1, lIIBaiiHcPypT, AcPPI1KH B MHpe }:lO Hero HerpaMH". l\IO lIIai.1.mo II.7IeMeHa KapJII1KOB, HI1'-IerO He 3HaJJI1. BCJIel\CTBHe Ha3BaHbI Ha HayqHbIi1 3Tl1M OTKpbITHeM. YqeHbIe ,!\pyrKe a 6pOl\Fl~l1e OHI1 6bIJIl1 I1JJI1 "MaJIbIMH BOMy pOCTy 31'01'0 nJIeMeHI1. Cpa3Y a 3a cj:JpaHI..\Y3CKlli1 Ml1p 6bIJI nOTOM rrpel'lWeTOK HX Hay'-lHblX loIaJIOpOCJIbIe nJIeWeHa qpe3- Yl\I1Bo'1FlJII1CblI:apJIJ1KO- BHe I1CCJle,!\o- AcPPI1I1:I1, OC06eHHO 3eMJle, 0'1' KOTOpOM nOWJIl1 Bce pacnpOCTpaHFlJI HI1M CHaqaJIa TaKMe B. ""pe qeJlOBe'leCTBa. TaKJ1M 06pa30M IIl1rMei1CKHM Bonpoc HI1R 60JIee BOM rBI1Hee 3a,[laqy 11 ,[lpyrJ1X 3I1lJ1Jlb lIIMHl\T, cPJ1qeCKl1e paCOBbIe MeRM Bce Bonpoc '-ITO Bce nJIeMeH, MeCTax. Hnp. )];0 OCTpOBax, B Ho- CTerreHJ1 3aTeMH11JI TaK/Ke rOllY, He B3>rpaFl Ha l\pyrJ1e pOCT paCWJ1peHI1Fl KOTOpbIX npOÓJleMa He npl1MHTHBHyIO Ky JlbTypy R3bIKa 150 npeBbIwaeT CM. I1X pO,[lI1MOrO R3bIKa. Hcc.nel\OBaHI1J1 Ha,[l nl1rMeHMI1, 3a- lf.llH :;Ke OCTaTKaMJ.1 KaKorO-TO H 6ywMeHbJ, 11 paCOBbJe O'IeHb H3bIKO~I CBOHX COce,[lei1, qY/Kl\bIX TeM, "ITO HMeJlI1 OCOKapJlI1KOBbIe HM B paCOBOM H Ky JIbTypHOM OTHOllIeHI1I1, MaJIOH3BeCTHoro KOTOpbIX 1'01',,8 cyTCTBJre c06cTBeHHoro R3bIKa Boo6~e npJ13HaBaTb OTKa3bIBaJIl1Cb e~e Fl3bJKa. E,[lI1HCTBeHHO aH,[la- npJ1'-lHCJIRJHI K nHrMeFlM, 5blno npJIqJ1Hoi1 3a Bonpoca 3TH HarpOMO)K,[leHHble }:I::Ul,6bITb MO/KeT, ca~l IIOJIb30- BH,[lJ1MOe 01'- nO~leMY HeKOTopbIe HI1!>-BInpaBa ,:leHTeoTIbHOCTHJ1 C'lHTa.'lJ1 HX BblpO,[lI1BweticR OTBeT Ha npl13HaKH, MaJlO pa3HJ.1JlI1Cb. OHH nOJIb30BaJll1Cb I3aJIlICb B rrOBCe,[lHeBHoi1 Ml13HI1 CBOJ1M P0):\HbIM R3bIKOM. 31'0 IIJlnIer1CKoro cneI..\J1- 3aqJ1CJlI1Tb K Imr- Kap.1JHKOBbIe rrJIeMeHa,. KOTOpbIX C'-Il1Ta.TIJ1nHrMeFllllJ1, XOTR O,LlHaKOC TO'-IKI1 3peHHR JIy 'lW II(I npo- BCJle,[lCTBl1e OTKpbITI1R Ha rI16pl1l\CKHX RBHO OTJII1QaJlI1Cb OT CBOI1X BblCOKOpOCJlbIX cocel\efi ~laHbI KyJlb- BaMHoM MaJIO I1JII1 COBceM He- nt;113HaKI1, rrpe,[lJJaran n.TIeMeHa, Mepe TaK:;Ke H3BecTHoii 1905 KOTOpblfi B a YCJJO/KHRJIa TaK)Ke ,I(eJIO B TOM, "ITO no Me'leHO, pOJIb OCJlOMHI1JICFl BCJle,[lCTBJ1e np0J13Be,[le- KapJII1KOB, VI KyJIbTypHble KapJIHKOBble II11rIllei1cKJ1(r npH06peJIl1 J1CCo'lel\OBaHHM Ha):\ Hay'lHo KapmrKOBbIX KOTopbIe qeJIOBe'leCTBa. I1CCJIe,[lOBaHHbIMH rpyrrnaMI1 B MJ1pe "pyrJ1X wBei1L\apeI..\ y'leHble, Ol\HOpO,7.l;HOi1, CTapel1weri nl1rMeH CO BpeMeHeM nOAP06HbIX qeJlOBeqeCKHe 06pa30M lIIMH):\T H l\pyrJ1e rrpJ1~lHCJlRJIl1 K e,[lHHotl B J1CTOpHH pa3BHTI1R ,[lpyrJ1e r.TIaBHbIM 3TMX nHrMeeB GyIO, BeCbMa KOTOpbIX l\OceJIe Bbl~laMHO 3al1HTepeCOBaH B A311J1. l\peBHei:j: rpeI..\HI1 LITO MeCTOMI1TeJlbCTBa I1X Hal\O nYTewecTBeHHI1K CXOl\CTBa C BaH11M CTao'll1 e~e CTOJlI1I..\y MeMcj:JHC CKa3KaMl1. ro~a O cy~ecTBoBaHHH nOTOM KpeCHM, MMpa. B l\a- I1CTO'-IHJ1IUI O KaKI1X-TO 60Me- ITI1CaTeJlei1. IIO::lTOMy 31'11 l\peBHl1e HeM CTaJlI1 Cql1TaTb OTKpbIJJH a HI1X M3BeCTHO MaKcHMyM '{I1TaTb y l\peBHI1X OKOJlO nOJlaraR l\peBHcro COBpeMeHHoro CBel\eHI1R Acj:JPI1KH. IIHCaTeJJI1 yrroMHHaIOT rl\e-TO Erl1neTCKl1e KOTOpbIX l\OCTaBI1JlI1 B 11 rOMep, ervlITTRH TaK/Re MHBY~I1X nHCaTeJJI1. nOl\aBaJJH JJeCOB :U;eHTpaJlbHOii KaK Hrrp. npl1Mepy rrJJeMeHaX, l\peBHl1e Ha B033peHHR IJcex C'leMbI JleKHX KpaFlX pacy TaKl1e Y'IeHbIe K llCTOpJ1'-IeCKoi1 ca~IO- pacoi1. nperrFlTCTBI1Fl K pa3peweHHIO B. lIl~Hl,L\T, 1'e\'!, ~ITO y)Ke Ha- �599 598 'BiHaH 1910 C npl1CTymiTb rO;la K O 3aHHMUeMOM OH JIW-lHO CKOJlbKO 6bIJI BaHMR rrl1rMeHMM TO}l{e CKHM.. KOTOpbIM )];0 CHX KaK CTax A3HI1 pemeHl1eM Il.\HXCH B 3anyTaHHoM rrp06JIeMbI TaKOBbl: H H RMI1 KapJlI1KOabTe OKa3aJl11Cb J1TYPI1 a TOpbIX HerpHTOCbl, MaHr Ha Bonpoca TO eCTb B A3Ta CeMaHrl1 nOJlb3yI{)TCH rpyIlIlbI. He A3Ta Ha J13 iJ;peaHHMl1 Heprl1TOCOB Bce Me)K,1:(y 11 peJIl1rH03HOM HaCTORlIIHMI1 KacaeTCH B3rJlH)l;aM MeHa JnlelOT nO;lJII1HHbIX Maccoi:l AcPPHI{e, B Jlecax TepMI1H 60Jlbllll1HCTBO Ba:\16YTVI caOM IIac.rlOHJlI1Cb B crreql1aJlI1CTOB Toro "rrHrMeeB", H VI 60.nbllloro H3 HM- HeIW- a3HaTCKHX 3Ha'-leHHR, Ka- 'IeJlODecIeCTBa. CJleAYI{)ll..\HM: M IlJleMfl CBOM P0)l;HMbIM BbICOKOpOCJlblX COXpaHHJlI1 Ce- PO~HOH H3bIK, oo.rree HOBble HO a llie6eCTa COce.l\11 HerpbI, B rpyrrrrbI HaCTOHlJ1ee }l{HBYll..\l1e C rrl1rMe- CO}l{l1TeJlbCTBa, Ha3bIEaeMOrO y'IeHbIMM COOTBeTcTByIOT pa3,1:(eJlY rrl1rMeeB M AKa. KOTOpbIX Bo rODopRT JleKCI1KaJlbHble HBJlReTCH MR 60JlblllHM MeCTe CKOJ1bKO .'leT. R3bIKa. OH CpeAI1 y'{eHbI~r, KOJlH'{eCTBOM Ha BaM6yTH, MHpe Bcex H3blKax Barvr6yTM, Toro Bal\l- paMOHa, HaXO)];HTCH MHOrO'IM- H cPOHeTH'IeCKl1e OCTaTKH BO Epe~1fl Tenepb OH Hay'-lHbIX CTaporo 06 np06.JIeMe pacnOJlaraeT D MaTepHa.JIa R3blKa c06cTBeHHo HaCTOHll..\ee Bpe- nHrMeeB, c06- 3KCrreAI1l..\HM, rrpO)l;O.JI}l{aBllIl'lXCA: CKa3aTb 06BecTI1Jl rrocBRw;eHHoro HCCJle)];OBaTe''1eM 11l1rMeeB KOTOpbli1 cpaBHHTeJlbHOrO O)];HH MO}l{eT 'ITO-HH6y)l;b !'13~aHHI1 OIlpe~eJleHHOrO TpeTbero rrHr1'.1ei1cKoro TO'llla O Ha HeTervry n11r1'.1eHX 113bIKa. BonpeKH OCTaTO'IHoi1: cPopMe. HerpI1THIICKo-oaMOYTl-I;lCKl1e Ha ABTOP CKY, HallleJl D BbIpe3aHHYIO - BbI)Jj\IOllV1ECH pa}l{eHHe, BeKM 60raTaR )l;oweJl AO pHTOpMI1 CKYJIbIITOPbI MaCKM, rpaHHl..\hl ,Il0BaTb. O)l;HY H3bl- HOBei1ll1I1M n.neOHI1 )];aBHVlt'1 H3blK R3hIKOB B 6a- 'ITO Te 6e3 }l{e y Ha'-laJlbHHKa 8CKopTa H 3a6paJlCR 6a06a601'.1 11 KaMHH xaTKa naJl a HblM 06pa30M Ha OH y no HeM B rJly6b rrOCepe)];I1He OH 6e3 HeM '-lall..\11. Hero. Tpl1 OTKpbIJl HaCeJleHHOH MaCKH Ha e1'.1y Tpl1 pa3a Kor)];a nona,n;aJlMCb HCCJlerOBopH BXO)];HTb TY,1:(a HeJlb3H. YBH.l\en 06MaHYJl 6,1:(HTeJlbHOCTb CBoero )l;OM)];R Ha Ha OH Tep- O.l\HaKO nyTb, MaCK11, 3aaePHYTbIe BeJlI1'-lat'JllIYIO MecTy XOTeJl HaTO.JIKHyJlCR OKOH. BJle31l111 TYAa K ,1:(epeBHIO nOKa HaH)];R nperpa)];HJlI1 OH B OT CDoeM norrbITKH, Bxo,n;a. nJleMeHM TpOnMHKI1 ,1:(.JIHCI1)];eHI1H BOKPyr KpOllle'-lHaR nO.JIKY, BHHMaHHe: Bbl- IIOJly3aMKHyTble M03aM611K, He Ma- CTpaHHoe rrp06paTbCR KO.'lOHI1M 3HaKaMI1 )l;ap-3C-CaJlaMe 6blJlO 113 )];epeBHI1 rOTOB OTKa3aTbCH ero a Hee )KeJlaR M BaMB3p3. HOCI1Jlbll..\KI1 HerpbI '-leTBepTOM y llIeBeJlIOpa. H3BaRH11e. BaRo rrpMBJleKJlO CTapblM CTpa 11 Kyp'-laBaR rropTyraJlbCKoi1: MaKya, 113 HHX, reOprl1H )];epeBa; CTpaHCTBOBaJl C OC06bIMM pa3pellleHHH 3HaKH aBTOp OH 6blJl RBJJelIl1e KopOJlH KopKOBoro IlOCMepTHoe M03aM6HKa CTpaHHoe HMeHM TaTYl1pOBKa HMHTHpOBaJlI1 npOHCXOfK,n;eHHH He MY3ee 113 KycKa coceAOB, BI1)];HMOCTH, rpyrrnbl MAKOH,lJ;3 TpOlIl1HKI1 npI1Ha)l;JIe}l{aT HX Bau,JtaB Kopa6eBu'£ JleCHbIe CHOM pO)];Hoi-i COrJlaCHO 3TOM 06JlaCTVl TO, IIaBeJI e)l;11HCTDeHHbIM B HX Ha 3cPe 11 ,l],He rOBopHT R3bIKa. R3bIK. aaCTpaJlI1i1cKo-a3HaTCKOM KKOTOpbIM a R3blKax, rpaMaTI1'-leCKl1e, pal-lHOrO H3blKOB Bacya, Il.JIervreHaMI1 MaKOH;Cp, BbIEO)]; OCTpoaax 3aTepRJll1 )l;HaJleKTaX AcPPHKe, B rpyrrnbI rpynIlbr: IlvrnleticKoro peKOH rro'1eMeHaM oc06eHHO O.UH!'l aH)];aMaHbT IJ;eHTpa.JIbHOM oc06eHHO TPH R3bIKax oc06eHHO Ha,n; OKeaHMM, <PHJlHIlHHCKHX rlHrMeeB. TpH CJleflHble 11 I1X B CI1el..\T1aJlbHOMcPop~le IlTHMe- R3bIK. "-ITO Ha TaK 3TMX-TO CBH311 Me)K)l;y COBOKyIlHOCTH H3blKaMl1 6YTl1 BaM6yTI1 O,1:(Ha 6aHTy-nHrMeMCKaH Ha KapJlHKOabIe pa3mi'IaIOTCfl OKOH'IaTeJlbHbIM Ha Me- Ha)l; pa3- rrl1rMeti:cKoM BepORTHO CerO)l;HH CTapaJlCH pa3HbIX rrl1rMel1 I1MeHHO: R3bIKOB. rrvlrMeea. '{TO Hai160Jlee yMaJlReT weCTH a 11CCJle)];OBaHIilI'1, KacalO- 3T11M KapJlv1KODbIM H3 TO B reHeT11'IeCKOM nOJlaraeTCR .l\eCRTKH OH KaK <:11M0I1030M. 3Tl1 6bI.T1. B pa60TaeT R3bIKOBOM B HCTOpl111 pa3BI1TMR TeppVITOpMI1. rOBopllT O ro)]; y Bpe~1fl HCC.r.e)l;OBa- MHpe. nJIeMeHa I(eHTpaJlbHOM AcPPMKe, 113bIKa, IlJleMR Ma.nai1cKoM Herpl1TOCbl KOBOti: TOJlbKO Hepr11TOCOB KOHe'-lHO KaCaeTCR B J1cK.nIO'-leHI1e rrJleMeH 1955 no HBJleHI1M nJlOTHOM crrpaBeAJlI1BO Ml1pe. 1922 S YiTypl1, 3TO IIepBbIM H m:yrHe, peKH cy,l],aHCKO-nMrMeMCKHX RMH BaM6yTM "-IeKaHoa- KOTOpbIM I1I1rMeeB 3Ha'IMTe.nbHO nJleMeHa KOHro. OHI1 VIMe.n11,1:(0CMX rrop "-ITO a D KapJlI1KOBblX KapJlHKOB Koe AcPPHKM )];pyroMy llie6ecTa, Hay,{Hblx nHrMeRM11. rrpO}l{MaaIOll..\l1e BeJlbrMi1cKoM I(eHTpaJlbHOH KOMy a3I'IaTCK11MI1 BaM6yTM, rY3HHAe OH yCHJIeHHO rODOpl1Tb HI-! cei1He He- I1CCJIe)l;O- MHoro. HaW 3aCJly)KeHHbIX 3THorpacPM'IeCKOM, rr03TOMy, 'Teo70Se'IeCTBa. VI I1l1rMOTI;J;OB B AcPPH- KOHCTaTl1pOaaHO, OKeaHI1M BOrrpOCa rr.JIe~leHa~l. 6bIJIO 6bIJI KapJIHKOabTe )l;OJlrMX Hay'IHO acPP11KaHCKHMH ITJIeMeHa C H3blKOSbIX 3TMX aI-lTporrOJIOrl1'IecKOM. HeJlb3R, ITaBeo'l I10CJIeA.HMe rO)l;bI A31111, AcPPHKe OTHOWeHI1RX. scero I1CCJle.l\OaaTb B B ,1J;pynlx Hcc.i1e)];OBaHHeY! scex pe3Y JlbTaTbI He;\le;lo7eHHO BK.na,n; B l-!aY'IHbTe lliyMaxep, npOl13BelleHHbIX 06pa30M rrl1rMeeB IVIeMeHa C060M rrpe}l{)l;e 11 AcPPHKI1. IIOCJle,n;HMe KapJII1KOBblM: MCCJIeAOBaJI ITJ'lrMeeB BaHOBep6epr, HaY'IHbIM :vmpe Ml1pOBOV. BOl1I-lbl J1cnbITaTe.'leM KOJIH'IeCTBa Hrrp. 3KCrre)];Hl..\HHX, aceCTOpOHHI1M pa3HblM nepBOM nOJIO}l{MTe.'lbHhIH ro)];ax HBJ1fleTCH, .neT 3aHHMaeTCfl Hay'IHbIX 1907/8 B MCTOpT1M pa3BHTHH nOCJle HCCJIe,n;OBaTeJIeM nl1rueea 3Ha'IHTeJlbHOrO nop B B CBH3H C nMBl:CflMH. TeJIeM rrHrMeeB, V:! 3KCrre)l;I1III1T1: K B y'leHblX I1CCJTe.l\OBaHI1H;\1, ,1:(JTHBbIHCHeHVIH nOJ1Ofl(eHMM npl1fOTOBJIeHHbIM CpeAVI yroBapvlBaJI OpraHl130BaTb nO}l{aJly!1 .. caMb1M 11 npeHMH IWy'IHO I<e. nOJ' .. wr Hay'IHbIX Tor,n;a, yCJlJIeHHO OCHOBaTeJIbHblY! eMy )];0 60JlblllOM Ha orrymKe Jleca '-leTBepMHKax a TeHHY nOJlA:HbI c.ne,1:(bI rroTyxwero TpHrrKI1. rrJleMeHll CO KO- HaXO.l\lwaCb aBTOp TaKl1M Hall..\Y- CJly'IaM- MaKoHA3, 11X �600 601 ceKpe~HbIe XpaHI1JII1I.l.\a pHTyaJIbHblX BOJIbWOe oKpyra 3eMJIe. rpynnbl I1X - HI1X Y HI1X cToJI6ax nOCepei'\I1He OPY,D;HH TPYi'\a, ,,<I>yH,lII1" HJII1 apTHCT, npei'\MeTOB MaCKH - CJIei'\yeT BparOB. KpOMe 6eCTIJIO,!lHOM, '{TO MaBllIH coxpaHHIOT Jl0", MHCTepJ.1M, CKopee Ha llerpYlTflHCKVle c TaTYHpOBKOM rroxmKHe nocJle rrocJlellHee Tpex JIeT Ebl'-laMHO JlerKOrO (60)l{)l{eHHbIX BpeMH Ha meM. nepe,ll nepBoro B I1CKyccTBa. MaCKH HH Oi'\Ha 1160 OHa Cpei'\H 6blJIl1 KonH- "MHi'\HMO" )KeHI.l.\l1Ha I1J1J1yMpeT COKpOBeHHblX He l1J1l1 nO:JTOMy MeCTax npe~CTaBJlFHOT 3a6HpaJlO "Mno- OCHOBHOti II). 6eJloi1 MaCKVI rrTlil..lbI. }KCo'lTbIM neCKO~1. O,llHaKO TporrliHKa ,,~mo"'10" JlI1~a, MaCKI1 B TJOp- MeHlI~HH (H3secTHbl ,lIa]f{e Tpa,llI1~HI1 MaCKI1 I1X 113 "KTOII:J" l1X OKpalllHBalOT K Wo'leMa '{epeny - '{pe3- nopOWKOM Vl3 npl1KJlel1B3lOT C 6001JbWl11\1oTBepCTl1e'II B noc.'1e,llHHrl MOMeHT, TaH~Ll. 06Ca)l{eHbl WHYPKO~l 'lepTbJ COrJlaCHO TaTyl1pylOTCH lI"'1H pJ1TyaJlbHOrO aBTopa, J1H,lIycCKl1e r JII1HbI. cPOpMy Ha CO Wo'lel\lOM, H HH,lII1BI1P;y-, Bblpe3bJBalOT nOTOM MaJIO nOXO)KHM MOIUOJlbCKl1e rrJleMCII, r,1\e COXpaHJ'IIOT MaCKII nyTeweCTBJ1H BblcyweHHble :JTI1M I1CKaTb Ha3blBaeMble MaCKaMI1 EJIH3aBeTY HMeeT Bce ,;:epeBbHMJ1 CO CBH3aHHbJMIl Je,Hbl pa- I1MeeTCH. paBHOCl1J1bHO CMepTH. nORBI1J1HCb MaCKI1 30.'11,1 H 06bIKHOBeI-IHO MeCTa MaCKH, BCTpe'{ael ~I MJUKOrO ,!lepeRa. KHpnH'-IeM, - 60raTO ,D;OCTHMeHHM CKyJIb- U1aOJlOHHbIM THn, pa3Hblx yHI1'-1TO]f{aIOTCR. ynoTpe6.neHl1eM Mno,no nma: Mbl KOpOJIeBy HaCTOHI.l.\I·le BOJlOCbl. MaCKa lIo'lfl 3TJ1MH "'THHbJ li KaK 61,1.'111B rro 06eJ1M BepxywKaMVI, Ii rrOJIflHKa 6bIC1'p0 TepHIOT a 1947 rOllY, cTopoHaM Ha 6bI.nH caoe SO BpeMH TpOilJ1HKH I-II1X 6bWIl HaHI1- xaTKa BOT Orrl1CaHHe Ha3BaJl CTopoHaM aBTopa TporrlilloK BaCKO ,1\:3faMa. KOCTlOM KOTopaH pbJ~apb B B OllHOM TOJlnoi1 Ha MaCKe, KOTOPblt'1 opKeCTpa 3BYKI1 Hble ,l\BI1]f{eHI1H 11 KPYT~lTCH BaeT,I\bJXaHl1e H rrone'{I1TeJIH. OH 3Tl1M BblKpHKHBaeT 110 OlI rrO.JJaraeT, COCTOMT UleJlb nJleMeHI1 TaK 6eJloro 6bJBalOT a TaKl1M H rJla3, I1i'\TI1 a TOJlna CMblCJla "HrOMa" 0I.l.\ynblO. CTpeMMTeJIb- Hero B nepeXBaTI1- 06'bHTl1H He . Bce- CBoero rrO,llHOCJ1T BblCOKO MaBI1R '{TO Ka)l{,lIble OCTOpOMHO, aBTopy 06pa30M B OTKpbIBaeT Ha'{I1HaeT H3HeMO)l{eHHbIM yrroMRTaK TaH~bl WeCTBl1e B Kpyry pbl- 1'pl1KO, ~BeTHbIX U1apOBap 6hICTPOTOM, '-ITO y TaHe~, BblcTyna- B OTCTalOI.l.\eI1MacKe. pbI~apb na,l\aeT MaBHR KOTOPblM KaK OTBepCTI1M ,l\JJH 113 ,lIepeBeH1, 3aKJlHTI1H. '{TO M3 rrpMHy]f{,lIeH OKaH,{HBaeTCH KaKHe-TO rrOHBJlHIOTCR HBJlHlOll..lI1MCH KapHKaTYPOM I1MeeT C TaKot! ECIcope 06pR,I\OB MeCTO TaH~eB, 6apa6aHHoro TIo,ll cpa3Y rOCTH. COJlOMbl, Wl1pOKl1X He KpaM- TJJa3 CTOpOMJ1T ero. Cepe,llI1HY, :JnOXH B03pO]f{i'\eHHH", ,lIOoTJ]f{eH CMOTpeTb BHI13 '{epe3 rrpVlxO,llHT B rpOTeCK, rro.1 paCCTOHHl1e BblHOCHT no He3BaHHorO nJIeTeHOrl J1 BOCKpeCeHl1e noCepei'\I1He MaCOK. 31'0 pJ1TyaJIbHbJi1 Tallel..l, KOCTIOM - M3 :JTO 6a06a6 J13 TpaBbI. Tpa,l\l1~110HHbIX Pbl~apH B KOJlb'{yrl1 Tall~opbI nYTemeCTBI1H no HeBHi'\HMbIM BopBeTCH O,llHOrO ~I3 "TaHlleM rpeMeH 6pbJMMeM, VI "MnOJlO" ,l\epeBHe BblUleOrrl1CaHHbIX HYTOM MaCKI1 "MI1,l1I1MO", rlla Bcex npJ1weJIe~ JOI.l.\J1MTaHl..lOp OlleT cy660Ty BTOpOro l13ropOllb C HJ13KOM KpblweM rrJIeMeHJ1 J1 oKpy)KalOT C yn01'pe6JIeHJ1eM uapH BO BpeMH ]f{I1BaH K 6JlH]f{ai1wei1 'IYMOM CTapeMllll1HbJ aBTOp r, a nOJl MJ1J1J1,TO BCeTaKJ1 KaKoi1-To TOJlbKO A nTHą oc06eHHOCTblO OT "MrrOJIO" Hei1 Mepe 1953 B 3ar Jloxmei1. MeJleHbKaH XOTH XaTKI1 nOJlb3YIOTCH nJleMeHI1 Ha ypmKi'\eH-' i'\epesHe ,lIaBHVle npa3i'\HeCTBax, pbl~apCKoe :JTOM rpynrre B KyBWI1Hbl Oc06eHHO y)Ke HaHI13aHHbIX EbJr JlH,lIeJla TaH~Op caMble yrra,llOK; 6blJl0 GpaTb, i'\sa B 6aHax. KypHTHHKOM MaBHR BJIaCTI1 3Toro caMOM 6blTa. f<JJbHbIM Tl1n. MaCIUl, Ha JIeonap,!la); KaM,lIOM apTl1CTVI'łeCKHX '{TO "MH,!Il1MO" c C OT CBOe:?"! MaCOK. VI Herpl1THHKl1 CBOI1 MaCKH pa3,l1eJlHIOTCJ'I Ha )KI1BOe Jl11110,a Ha H3 COce,llH. ,ZJ;epeBHH ]f{HBOTHbIX. y nJleMeHH. KaK CBR3aHHble nJleMeHHOro MacKH XO,llHT B OT OCTaJIbHOM MOi'\eJlI1 eBponeMcKoro cJlei'\yeT OnHCbIBaeMble i'\JlH i'\BOpa, B K HepHX, l1X KpaCI1Bble pa3Hble cPopMa 3Toro l1 '{eM nopTyraJIbCKHe nOJIaraTb, T<lMHa yBH,lIeTb yTBapb, KyJJbTypbl BbJCo'{aMwaH MaBHH. BO.llH'{aMwaH pl1TyaJl a MaKOHi'\:J pa3HI1TCH 3all.\I1Tbl 30i'\'{ecTBY. Y1cKyccTBa MaTepVlaJIbHOM RMI1 rOJlOB y6l1TblX a K 11X KOnl1pOBaTb POi'\I1MOrO KycTapHoro (i'\JIR OT i'\OMaWHI1X TaJIaHT MOJKeT ee THn XapaKTepHoti JlOi'\blpei'! onpHTHoro ero - npl1BH3aHHoe 06pa30M '{l1CTOnJIOTHbl KBai'\paTHoro HHX CTaHeT l13BeCTHbIM nO,llrpynnbl o'{eHb penYTa~l1H 60JIee OTi'\eJleHHble YI npl1HI1M,lIaIOT 31'0 OHO KopeHHblM Y 3TH He M03aM6HK. 3el\lJIei'\eJIb~eB, nJlOXaH BOKpyr :JCTeTI1KH, HX nTopOB HHKOMy ,lIBe 113 oKpyra nJleMH 06bI'{aHMI1 '-II1CTble, 3yKpaweHbl. CBOM HOBbIM, i'\eJIHTCH Ha 11 MaBHH OHl1 3Ha'Il1TeJIbHO nOCTpoeHbI Hble MaKOH,lI:J Ocei'\JIoe BaHTY. BblCOKI1X y nJIeMH CBOH~lH }lo;e i'\eJIe H ile TaIUaHaMKl1 MaBHH "Mnoo~o" MaCOK. PYKl1 y,/\aJlOCb npOKJlI1HalOT pa30CBOHX sparOB. M3 lIPyn[x 8aeMble HHX - 06bl'{aeB TeaTpaJlbHble TaK BJleHHOro Ha3blBae~wi1 ,,<PYHlIl1", T. e. Hero uapb H3 CO CTapHHHblM yCbmaHbl '{I1CTbD[ Horo 3Ha LleHHe J1 np!'l- y6HBaIOT pbll\apH 60H. Korlla Ha Bo 3aTeM '{eTBepl1HKaX lIJII1HHblMIl Ha c~eHY CTpeJlaMl1, pbl,{HT, rro- 6bJBaeT npl1rHYTblM 113 06cTa- K HI1M 3eMJle rrpl1XO,llHT C HaMOTaH- 6pocaeTCH Ha KOMep;1l11B :3TOM pO,l\e nOHBo'lHeTCH pbl- py)KBeM PYKax. Ha 06blKHOBeHII0 :JTOM pOJII1. C 11 cnycKaeT KYPOK. OOI.l.\11 i:'I ry JI C Kpl'lKaMI1 pacceVlBaeTCH KonbFl:\lll. yCTpal1- Cepe,1\I1HY Kpyra, ,ZJ;IIKl1M 3Bepb J1e)l{aI.l.\ero pblqapH. BblHOCRT OXOTHIlKVI B JIyKOB ,l\OJlrot'l UJI1Te,1JbllbIH BbICTpe,1J, c.m1BaFlCb B Hoe, rrpHrHeTalOI.l.\He Jleonap,lla. XJlOrrKa. TO"TJny. nOCJIe 1'0;'[ 6apa6aHlłOro B 'laCTO CSI1,1\eTeJleM 0i'\1I0ro npOKpallblBaeTCR Crrel\l1aJlHCT KJlO'{KaMI1 yrroMHHyTb 6bIJJ ,/\BH)KeHl1HM Jleorrap,/\a. oKpyMalOI.l.\YIO B MaCKe, CJlellyeT ABTOP JIeonaplla. 3pl'lTeJlHMI1 OXOTIIJ1KI1 H CTpe"'IHIOT B OCTpe Ha HaKpbITJ.l~'! UlKYPOH ]f{HBOTOM OH rro,l\pa]f{aeT HbIMJ1' Ha rrJleMeHI1 OXOTbl TOJIrrHlIlHMI1CH Ml1J1011 MY)K'I~lHa, fiOJIblllOM 3Toro rrpellCTaSJleHI1R. ,1\bIM Bl'lllHO 3BepH Kor,la BpelR Pa311aeTCH orJlyJlIO,/\ei1 H pOKO- pa3'bHpeHHOe oTnyrl1BalOT .1Jeonap,I\ orrHTb npellCTaBJleHHR ]f{J1BOT- KpHKaMJ1, a paHenOHB"'1HeTCH ero IlrpaeT opKecTp, , ł! �603 602 COCTOHI.l.\I1i1 VI3 6apa6aHOB peBa pa3HOrO pa3:\lepa. HeKOTopble Ha nO,1lCT<1BKaXB BH,n;e "Ie.'lOBe'·JeCKoi1 rOJlOBbl, KORTC)'; - Tl1nl1"1HblM MOTYlEBCRKoro po,n;a pe3!>6bl liOpOB, npI1HI1~!alOll1I1X y"laCTYIe rrpJ1Kpen,'leHbl lVIaBJ1R KypRT 6y6eHUbl Ta6aK. nOXOJKl1e Ha ynoMHHeM TaHl1ax M<1JleHbKl1e JKejTe3Hble HMelOTCll JKeJJe3Hble Tpy6Kll, B y rrJleMel-lVI lVIam!R. 11 rrpe,1lCTaBJleHI1HX, Y n.TIe1eHI1, K rr.'leMeHll yrro1'pe6JIRlOT Ka.IlbHH. M3 npe,n;MeToB 11Mll naJJllqbl, BO,1lRHble ,lloMawero o6l1xo,lla TOflOpbl 11 JlOJKKlI C 60raTblM ,ll.7IR rropoxa lI3 AepeBa BHI1MaHl1$! ,llepeBRHHble flJll1T, coe,!\I1HeHHblX TpeMR M lI3 Ta6ypeTbl, BbJpe3aHHblMl1 Ta6ypeToB M Jlll60 'l'O'J:Kax, TO CJJe;1\yeT IlOJJaraTb, I'I1X rrJJeMeH. BpaCJJeTbI CyHKll li rOH"IapHOrO opHaMeHT H3 I1opTyraJJhCKoi1 3HalOT. Bo 113 KpyrJJhlX BblAeJlKa CTaHKa. 31'a yTBaph B rJJllHe, BOCTO"lHOI1:AcPPllKll TaHqeB nJlO,llOB MlOM6a. a KpaCllBO 3aTeM IlOCRT rOJlOBHoi1 y60p M3 TpaBbl ll3 'IepHhlX CIloc060M rrJITaHJIH, TaHqa, nepheB B eBponei1cKlle KpOMe II ,lIJlR pTa, 1,0Heq MaCKl! - 'lepT 6bl KOTophle ~laCOK. B BaeTCR. a TaKJKe TaTyHpoBlwi1, He norpeMylIIKI1 y,llapHhlMll rYJlH. KpOMe K Toro, 0H11 COCTORI.l.\lli1ll3 nJleHa 6e'leBKe. COJKaJleHVlIO, OHll cerO,llHR O,lle'ITO rrpJl,llaeT 3peJlllI.l.\y xa- O 06bJ'-lae MQ;>!{I{O nneMeH:1. Ha nJleMeHHoi1 TaKJKe XO,llyJlRX y TaTyllpoBKoi1 MaCKll HllX llMelOTII KOJlhqaMll JKllBOTHblX '-ly,!\OBI1I.l.\,B036y}K,llalOI.l.\I1X yJKac 60Jlee Crrl1JllIBaTh cYI.l.\eCTBOBaHllI1 MaCOK y Tpy,n;HO nO,llMeTI1Th - rrepe,!\Hl1e ,llpyrllx 3y6bl rrJleMeH ,IJ:EJIO C I{PM3MCOI\1 ,IJ;aTa KO'-I'U1Hbl B. cTHTyTa BeHcrcoro GO.TJblIIy;o pO.'lh (c06aK, II Ha- MOJKHO 11 O npOll3BO,llCTBe aBTOp Cll.TIhHO COMHe- lU~,IH:\Ta, 3THOJIOrW:fECKOi1: KOTopaR YHI1BE:pCI1TeTa, B ChIrpa ..'! nOKotiHbliir cPaKTOB Aa.TIO TOn'IeK BEHCKOH 1954 rroc ..'le,~OBLUm B ,llOBaHVlM II BHeCeHI1'l rro,ll Ha3BaHl1eM 1. Hec:\'lOTpR rOAY, 6blc1a sa IlOTepH O,llHllM ll3 3aCJlyrl1 I111CaJl a HeM rrp0cPeccop SHa"leHlle rrp0cPeccop JlCCJle,!\OBaTeJleM B Kai1 HaY'JHb!M B HhlO-VIopKe, BJlarO,llapR y<IpeJK,!\eHllR, HeCOMHeHHO 06JJaCTJl 3HaHMR" HallIero 2. Ha 60nee lIlvlX ,lleHTeJlhHOCTh TaK}Ke l1CTOpllll, Onl1paRCh ,lleJleHJ1e Ha II rrpo- MCCJle,!\OBaH11l1: cPOH,ll BeHHep-fpeHa. rcarrHTaJl Ha II Hay<IHhlX nyTelIIeCTBI1i1, 6ll6mlOTe'-lHhle VI a TaK- rroTpe6HocTll. MaTepJWJJa 11 6JrarO,llapR }KJ13Hll HapO,llHOcTet1: C rrpJlMl1Tl1BHa HOBble "Ky.'lhTypHble JleT TOMy Ha3a;!i II rrpJIl-IRTOe BeHcKoi1 6blJlO nO"'BeprHyTo Korrnepcy K rrOJly'-leHlllO cPllHaH- MHCTllTYT nO.71y<Ill.'lKpyrrHhli1 ll3Y<JeHl1lO rrp06JleMbI HOi1 Ky.TIhTYPOl1:, a ,llpeBHei1wei1 rHnOTe3bI ,llopory OCHOBaHlII1 HOBOI'O 3TlłOrpacPll"leCKOrO rJly60KoMy - rO,lla. ,ll.ITR AHTpono.'lOrll<IecKllx 9THOJlOrll<IeCKJlX 3Kcne,!\l1qllH rry6.71I1KaIIlloHHylO opraHll30- 6bl.71 e.n;I1HOrJlaCHO BhI6paH CYI.l.\eCTBYlOI.l.\erO Ha 3T0i1 nOMOI.l.\HBeHcKlli1 CHapRJKeHlle aBTopl1TeT MHCTI1TYTa rrOCJle BTOpOi1 l'.mpOBOM y,llaJlOCh npOTOpllTh COBOi1 nO,ll,llepJKKH OT 06I.l.\eCTBa 6hIJl llIMll,D;T. "OH 6blJl 2. 4. 1954 BvlpKeT-CMllT ,ll.'lR pa3Bl1TJlH feMHe-feJlhlIepH I1CCJle- AHTpOrrOJlOrl1ll II 31'- BOHHhl l1MeJlO TaKJKe TO 06CTORTeJlhCTBO, 41'0 rrpocjJeccopy cpeccopy ee MeTO,!\bl, H3BeCTHble KpyrOB. MerK)l.yHapolIHbll1 rrpe,llCe,n;aTe.71eM ero ,llJlR HayKll KpyrrHei111IJlX Oc06elIHoe elO lVIeJK,!\yllapa,llHhli1 KOHrpecc BO BpeMH KOTopora orpOMHble KOTOpOl'O 9Tl1X ,!IBYX BCel1: 9TH0.710rI1<IeCKOM: ,lle- He yManll.TICH. ,IJ;oKa3aTenbCTBOM Toro BaHHhli1 B BeHe 'leTBepThli1 HOJlOrllll, 0630pa B npl1MeHReMble KyJlbTypHhlX BOeHHhJe MHcTllTyTa pa3Bl1Tl1l1 CorrOCTaBJIeHI1e KpllTlI<IeCKot'l OIreHKl1 pe3YJlhTaTOB rr )npaBOK MeTJ,lla Ha 3aMe'1aTe"'lbHOM npocpeccop. ,!Ic1H rrp01l3Be)l.eHI1R RTeJlhHOCTH BeHCKOM llIK()Jlhl, lIeCRT rrJleMeH MbI O;rHOBpeMeHHo rO)l.0~1 ,TJ,BaAr,aTVInRTI1.1leTHeroJ06J1jIeH 3T1-IOl'pacjJl1'-leCKOrO MH- }Ke Ha KapllKaTyphI. 06I.l.\llX ,llJlR 060l1X yrroMHHyTb PI1- 3TH HerpbI npllKperrJleHHhlX ,llJlH TamreB HOCRT }KeHI.l.\I1Hbl, a II ,llp.), HOCI1MOe l\103aM6J1KCKI1c.1HHerpa~1JI lUKOJlbI? 6eJJhlM: npe,llCTaBJleHllR. CO crreqllcPll<IeCKoi1 Ka6aHoB Ha OHH nOJlb3ylOTCH rrllJKaMhI, qllpKoBoro MacOK, yrroTpe6JlReMbIX ,llpyrl1e, 06e3bRH, XO,llyJlRX. JIX BellCKOro K TeJJy CTepBRTHllKa, II rry<IKa nepheB, TaHel1 Ha llm! MaBllH, lVIaKoHA3 C'le- By.H11l0a MMEElVI MaJIeHhKVlMll naJlO<IKaMH, MaJJhlX 6apa6aHOB BalOTCR ,ll.TIRTaHl.leB CR pa3YKpaweHa. He TOJKe pa3JlH<IalOTCH cPOPMOi1. Bo BpeMH TaHl..\eB "IaCTO KpyJKKa MaCKapa,lla AJJR APY- OTJlH<IaeTCH OT lVIaKOH,ll3 OHl1 npHKperrJlHlOT MM M3BeCTeH TaKJKe paKTep Ha KOp- JJaTyHlI a JlHOrAa rrOKpalIIeHbI y<IaCTHllKll o,!\eBalOTCH B 106KI1, rrOXOJKlle Ha ryJlR TeHaro Jl1l60 PllTyaJlbHOrO ,UJIJI MY3blKl1 HHcTpyMeHTaMI1, BhI611BaH ,llp05h y HllX HeT, a 60JlhllIlle OHM KaK lVIaBI1R HI1KOr,lla rrpeAHa3Ha<IeHa lVIaKOH,ll3 113 TaHraHai1Kll ,llPyrl1x np03BI1I.l.\e B Ka<IeCTSe HaCTORI.l.\erO Ha3BaHHH 30yapo ,llBYX KOHTpaCT C <IepHhlM cPOHOM. 30,ll<IeCTBOM H TaHqaMH. Bpel\UI op- COCY,llhl ,llJJR BOAhl OHM JJellHT pyKaMlI, Bhlpe3aHhl rpyrrrra yKpalIIeHllRMH, TaK CM,llRT rrpRMO Ha 3eMJle, <ITO 3Ta LIPeT; rrOJly<IaeTCR HHTepecHhli1 I1JIeMeHHaH a rpyrrnaMI"! 'ITO OHl! COCTaBjlRlOT ,llBa pa3,llejlbHblX HaCTORI.l.\ero pora . COCTORI.l.\l1eVl3 y MaBI'IH Me"iHble 11.7!H113 6pOH3bl, H3 CJlOHOBOi1KOCTlI. fJlI1HHHbJe yrrOTPe6mUI npJlHRTh llpe,ll- <IeJJOBe<IeCKI1MI1cj:lllrypaMJI. CTORT Ha HI1JKHei1 rrJlJITe, rrO,ll,llep}KI1BaR BepxHlOlO. He yrroTpe6JlRlOT TaH- HoraM H3MeHTOM B BI1,lle Tl1ll11"lHblX rOJlOB "lVI3KOH,ll3". CaMblMlI lIHTepeCHblMll .n:OCTOi1Hbl TalOlCe OTK.'lOHeHllH ME:JK7J,Y06el1c.\l! ,llyeT C<IJ1TaTb CB;1,!\eTe.TJbCTBOM Toro, Y pbJl..\apR B MaCKe TOJKe 6y6ew-ll1Kll. CTapei1WI1Hbl l'.1f'TaMlI RBJlRlOTCR pora om1caHHble 113 ,n;e- y U~I1KOJlO,n;OK l1 JTl)11 KOJlb<Iyre. apa6CKI1i1 ynoTpe6JlHeMble Bce I1HCTpyMel-lTbl noBblpe3aHHOM ,!\OCTHJKeHllR B Kpyrll", llIKonoi1 TI.l.\aTe,1bHoMy nepecMoTpy 06JlaCTVI BBe,n;eHHoe llHTh- B Ka<IeCTBe pa60<Ie11 CO BHeceHlIeM 60Jlb- rronpaBOK. He llIKonbI, MOJKeT 6hITh O,!\HaKO pe"llI 1I60 KOHqenIII1R o Kpll3JlCe JlCTOpll"leCKOrO l\leTO)l.a 3TOi'i pO;rCTBa Ky.TJbTyp 11 llX cBH3ei1 npO,'lOJl}KaeT C'-lI1- �605 604 TaTbCR eil.1e IlI1TeJlbHbIX caHblX ,lIa}Ke CJlyrl1 B llayKI1 C H~MH B KacaeTC.'I orpOMHoe 60JlbUlyłO TlJJHHbl O'-leHb HeT. co6paTb HeT nl1- ax HI1X 3'1'11 3aMe'-laHI1R He 6blJI JlY'-lIl1e KyJIbTyp O HI1KOI1M KpI13Y!C ee He BMeC're Ky JIbTYPO:i1, J1 3eMJIeAeJIMe. Ha TeppMTOp1111 1200 J1 BOJIa. Me}K,!IY KO'-leBHMKOB B łOHOH <jJopMoii AałIHotl 'TOM. pa3HbIx 3THX Hapo!,\oB, C I1X o KyJlbTypabItl OCHOBaHJ1R no KOTOpOMy HapOAHOCTI1 - KO'-leBHHKM e) MaTpJ1apxaT. "CTapOJ1" c ,!\ei1C'TrJ1TeJJbHO, ceteris pe.'!HrHei1 B 11 nacTbIpeM, npoqecee J1JlJ1 "OCHOB- xapaKTep. 3KOHOIlY!'-IeCKOH npe;:(e.Tlax o,n;Horo HOBeHUlMe <jJOpMbl, ce6e, , 'Ibl\: 6bIBałOT YJ Toro pe3Y~'!bTaTbl 11 M. ,!IO P. H B '-IeTBepTOM C npMpy'-leHMH Xp. B TPYAHO B03HWKJIa 3eMJIe- KyJIbTypa 6bIJla I'OBOpl1Tb 11 npe}KHee KOHHbIX CaMoi1 npHHHToMy paHb- nacTbIpw XOpOUlO ,!I0 CBI1- C6JIaCTHX. ceBepHoro OJIe- peJIMrH03HbIe "IepTbI pa3pa60TaHa O KaKOI1-TO - lIIMJ1,n;- 3aMKHyToI'1: yTBep}K)J;eHI1H, OOl..I.\eCTBOUaTpl1apXaJIbHoMy ropa3,n;a 06il.1l1i1 YMeHI1R TbICH'-IHJleTlilM BonpeKw Cl16WpCKHe eil.1e <jJa3e naTpJ1apXaJIbHOe npe,!ICTaBJIHeTCH KaK c,n;eJIaTb OBI..\bI, K03bI, 3aKaBKa3KI1X COXpaHWJlJ1 CTapJ1HHbIe Ky JIbTYPHOW npOTlilBonoHeaKTyaJIbHO. CJIO}KHee. TpaBU'UC'Ka-KBaC'b1ieBc1ca ~CC~E~OBAHMH ITO CMCTEMbI B BOITPOCY ,ZJ;EPEBHE !,\eJIo HO B KOTopbIe, B }Ke TIlDa '-IaeTO <jJa3Y" 13epO-llOCTO'-lHoii: OT po,n;a pa3110po;:(- X03RI1CTDa. 3THorpa<jJW-łeCKHX TOTe:'vH13Ma. ITp0I13Be,LIR Ob]'i no Mepe B03MO}l{łlOCTll He 06Jj~1111IITor HBJIReTCR HI! TEPEXrrO~bHO~ ABrYCTOBCKOrO XX ITOBET A BEKAX :. Bee np06Jle~lbI onpe,!IeJleHHOJ1 paccnpOCOB ee OKOJIO MrpaJIa Ha npJ1Mepe cTapeiOiIl1wx ~'1łO,!IeiOiB ,!IepeBHe) nepeJIOMe 06apOTe XIX 603 11 XX COCTaBJIReT BeKa 500 eOI..\l1aJIbB ce- HCCJle,n;OBaHJ1t:1 BeKOB, OCTaBJIeHJ1R BCeMJ1 }KI1TeJIHMJ1 17 M cnopa- O,!IHOii: ,!IepeBHI1 TeppHTOpWaJIHblX nJIOlqa,!\b 6bIJI oT06pa- OCHOBaHHbIM napa: 3TOT Ha cnoc06 nOCeJIeHJ1R. H C'-II1TaJlaCb CJIy}Ke6HbIM reKTapOB, B TOM KOpO- '-IJ1CJIe naxoTHoi1 reKTapoB. nOCa,!IOM. ObI.'! pOJIb OCHOBaHHW He paHbUle 60 KaKyłO CI1CTeMa B cOBoKynHOCTI1 ,n;epeBHe. B03HJ1K.'!a ,ZJ;epoBHR B03HMKJIa JT01W He Ha npJ1lleHReM Bonpocy, 3eMeJIbHaH YCJIOBJ1H B nJIO,llOCMeHHOM nOCTORHHO ;:;epOBHI1R In nOCBHil.1eHa X03R:i1HJ1'-1aHHR Ha Tpl'Xl~e.'lbHOM ,r-aCKi1M '-ITO TOTe:\lH3~I 111 XIX J1rpaeT ITOJIbIl1e, 06pa30M cHoc06 ;; ",",HI 11CCJJe;:(oBaHYJI1 KaCal0il.1YJXCR: TOTe:'.IH3~1a :\1O}l{HO CKa3aTb, (rJlaBHblM }"e\.j "C'epe;:(I1Hł:bIe" BeCb:\la CTaTbR ,!IO CMX nop jW-~KOHOMJ1'-1eCKI1X TeHlIeH- 113BeCTHoro ~~'-IeCKM KyJIb- 3aBHCI1MOCTH HaKJIOllHOCTH. --3TH OCleHb HaeTORil.1aR pa3- ,n;etlcTBHTeJIbHOCTJ1 CI1JIbHblX B nepeXOART KacaeTCR "cepeAHHHYIO KaK!1X-TO KO~~EKTMBHO~ rpYCKE, Ha3bIBaeMbIX nacTylllecKHx I1C'fOpW!eeKOrO eem1 Kpyrax, 11 pe~'Il1rI103HO-H;:(ei1HbIe no KpyroB" Il1I1POKyłC" CYil.1eCTBOBaHHe COOTBeCTBYłOil.1el1 caMH r. np06JIeMa CerO,!IHR MaTpJ1apxaJ'IbHoii: Bonpoc r. EBpone OJIeHeBOAcTBO. J1 KOHHble CTaBJlRłOil.1ee A3J1H MO}KHO TaK HMeHyeMoM CTpOR. coqHOJJOrWleCKJ1e B3RTbIe cne- Ky JIb- cHoBJ1AeHHRMI1 caMoro MaTpJ1apXaJIbHbIX KyJlbTypHblX UHii:, I1MełOil.1Hx HJ1KaKo:i1 3aMKHyT0J1 C pa3BMTMeM CKOTOBo,n;cTBa C'-II1TaeTCR cero,!\HH, TaK '-IJIeHOB I1CTOpJ1'-1eCKOM pa3BJ1- MJIH Bcero CBfl3H BepORTHO 1800 M U;eHTpaJIbHOW HH nCHXO- B nepe,!IHeJ1 CKOTOBO!,\CTBO Ha~laJIOCb RBJIeHJ1J1 ,lIJII1- ,lIHCqH- B OH TaK}Ke <jJa3bI ITpe}K,!\e '-ITO CKOTOBO,!ICTBO B03HHKJJO nOJlO}KeHWłO KyJIb- cTyneHbIO rrpe,n;cTaBJIReT cOBoKynHOCTI1. naUleCTBa Xp. He J13BeCTHOW Ky JlbTypHOJ1 CKOTOBOAeTBO BbIBO;:(, P. '-IepTbI Ule HaY~\I-IoM nOCJIOBHq HapyUlałOT "KY JlbTypHbIX TOTeMH3Ma, CeI'O,!\HR a) B) libH H ,lIJIHTeJIbHot1 pa3paOOTaHH0J1 TaKOJ1 03HaKOMl1TbCJl TypHOii: nepeXO,!IHOW Ky JIbTypbI. peJIJ1rl1J1 11 Mw<jJOJlOrJ1l1. 3Ta aBTorpa<jJHJ1 OHH COCTaBJIHłOT, oco6eHHo rOBOpl1.lI B XOPOlllO npI1Hqv!TI, KaCaeTCJl - KOHCTaTHpOBaHO ,n;a}Ke <jJOPMOW, HH '-IeJIOBe'-leCKOW B 3eMJJeAeJIbl.\eB HeKoTopble erl1n'rOJlOrJ'IR, KyJIbTyp. aHam13 cerO,[\HJl COXpaHI1JII1 '-IeJlOBe'-leCTBa KyJlbTypbI, 60Jlbllll1e 11 ,lIpyrl1e. CYil.1eCTBOBaHl1fl C03AaHJ1R 06pa30M nepB06bITHO-06il~I1HHOrO lIIMH,!\T Oc06eHHO I1CCJIe,llOBaHl1e cooHpaTb ;:ly III e, onpoBeprHyT KyJIbTyp" npocTbIX TI1M Bcero. ITO;:lJIHHHbIM "OCHOBHbIX pe~'1J1rM03Hoii! Mal'J1eM. "npaKyJlbTYPbl", KYJIbTypOt:I, paribus, 6bI KYJlbTypbI lIIKOJIbI. TaK}Ke Ha3bIBaeMOM AJIR BbICOKl1e T'pI1MV1TI1BHOtl TJ1naX nepHO!,\ nCJ1XOJIOrHR. 6blJJO npei'J,CTaBJleHI1Jl BeHCKOM B npe}KHI1X CI1CTe:'.'laTI1'-1eCKOe, OCHOBaHHoe ,lIaHHbIX cooTBeTcTBYłOil.1eM •.1 C CYil.1ecTBYłOil.1eM y 3. CpaB- nOCJle!,\OBaJlO C03!,\a- O npO'-lHOCTI1 C 6Y,llYil.1eM ITonOMY, nO.TIe3HbIM npoH3Bo!,\HTb Bce B B pa3HbIX vlrpaeT eil.1e nJJeMeH, MeTO,lla 6bl np~'-II1HHOCTJ1 POJIb HapO!,\OB HbIMH KOTOpbIX BOCTOKOBe,lleHl1e, HapO,llHOCTeJ1 l1MeJIO 3Tl1M CHHOJlOrHR BeHCKOJ1 lIIKOJIbI 11 nepeMeH'-II1BOCTH JJOrHH B. ,lIJIR 11 paCUll1peHI1R KyJlbTypbI. OKa3aTb 3KCnepl1MeHTaJIbHbIX ,ZJ;JIR BblRCHeHI1R TypbI y BHI1MaHV1R Ha I1H,lIOJIOrHR, npOH3Bel'leHI1J1 3Ha'-leHHe TeJlbHOCTI1 MoryT MHpe, KOHl~em~I1H <jJyH!,\aMeHTe B~TlilJl OCHOBaHl1eM JII1HI1I1; 3a 60JIbllle CI1M61103e HapO!,\HbIe KJlaCl1'-1eCKOM COxpaHHOCTI1 Typbl npe}KHeJ1 06pail.1aTb 3TOM HanpaBJleHl111 O tITO YCOBepUleHCTBOBaHI1R npl1!,\ep}IUIBaRCb He06xo!,\I1MOCTII HOM" rJlaBHbIM LlI1<jJW!eCKoii: Tpe60EaHI1e H }KI1BYil.1l1e Ha CTeneHI1, ~CTOpl1'-1eCKI1X I1CCJle,llOBaHI1J1 HapO!,\HOCTet:l, Kpl1Tepl1eB, J 6ÓJlbUl0J1 I1CTO'-lHI1KOB. B03HI1KJlO IIl1e B B coopylKeH He paHbUle HaCTORil.1ee 17 BeKa BpeWR ABrycToBcKKii: J1 C'-IMTaJIaCb B Hej( ltaHaJI, CJIy}Ke6HbIIl npOJlufBaeT rJIaBHbIM 25 KOpO- eelleHcTB. cpe,n;CTBOM nponl1- �606 607 T<lHI1R /KI1TeJlet1 cy B Ka<IeCTBe Ha 11 11 pO,ll,bl 12 6blJlO CTpaHI1I.1ax) 11 qaCTb AepeBHR IlocJIe Bce BaHI1R Ba nop 11 Ha 'ITO BblCOKI1M AaBaR JII1I.1 Ha HI1QerO no,l\ l'O,ll,HR BblTeCHeH '-faJla HJ1JJI1 RQMeHb. a OH a) B COBepWaJlaCb KOTopble JIyroB Ha'laJlI1 nWeHI1I.1a 1870 KaK C Vi OBec M€CTO 1933 Ha CKOTOB07\CTBO, He OCTaBJJRa ro,ll,Y. Bcex B B ,ll,epeBHe 3€MJle,lleJIb<I€CKYlX JJeT He Toro CKOTa cpe,n;CTBaMI1 11 T. ,1:\.) a B Ke TOQK11 B B03,ll,enbmaHI1I1 B) B 'YJKe KonneKTVIBHOM r,l:\e KOTOphlX B nOCa:'KeH n03,ll,HVIM '-IeCKOM o6pa6oTK€ Coxa AIm TaM, (Hnp. BhmaC€ 3T0i1 r,n;e CI1CTeMe (KJI€TKa). Yl Ha Y3KI1e 1920 Tex 06ll1eM CHCTeMa He (TonbKO CeprroM B B oropo- y3KYlO TaKO t'! B 11 Ha Ha l.mpoBo:if BOMHbl B ,n;epeBHe ,n;o MeXaHYl- B OBI.1eBOACTBOM J1JIJ1 CBYlHOBO~CTBOM Yl B KaJK,n;oro eCTb Jlowa,n;b HacTORll1ee a BpeMH eCJlI1 nO'-iTI1 OH pa60TaeT y B 3TOT ."ecy C~OT CeHJIKOM, KOCOM. HO HaCTORIQeH np06JJ€My nRTHO OT- H3 6epe- KOHcPl1rypaI.1I1R Ha 06ll1I1HHOM 3KOHOMI1KI1 3JJeMeHTOB, arpapl-IOro }l{I13Hl1 yqaCTKOB HacToRll1ee 3HaHWR, B ro,n;bl BpeMR '-Ipe3ITO.JIOcWQbI OnaCeHI1R MeJK,I:\y nO)J.Kyna nepBoi1: VIH,n;VIBI1)J.ya.7JbHOMnJJaHHpOBKe B K co CJlI1RHl1e 11 HMny.JIbCOM CTpeMJleHWe rpyc- TaKoMy TOpM03Rll111MI1 OCHOBHbIM RBJIReTCR 11 ,l:\epeBHe cnoc06CTBYlOll1I1X 6bIJJl1 cPaKTOpaMYl, 18 M 19 JIJ1TEPATYPA 'Yrro- Hy}l{HO ceRTb eCTb JIecy no 06pa30M 11 Ha ,lIBe TO 11 ,n;Be. OpraHiBaI.1H51 60JlO- CTaTbe Opy,n;MH, E}l{eHe,l:\eJJbHble eKe), 2) MCTOPMM BTOpOM )J..'lR npo- 3KOHOMI1QeC- 06.7JaCT11 3eMJle- BEKO B - J1CTO'łHMK 3EMJIE)l;EJIb'łECKMX ABTOP HaTypbl aHaJII13 B BapllIaBCKYle KJJlOK: 1804 06cYJK)J.aeT ynoMRHyTblX np0l13Be)J.eH ynoMRHyThIX KPJK11IllTOB ),10CTCKWM 2KypHaJI O 3aMeTKM 3aMJJe,ll,eJJI1I1 ()l;3eHHI1K np05JJeMY ny6m1KaI.1I1RX onl1CaHI1H CJJe)J.ylOll1I1X OP'Y)l;Mti (O 3KOHOMI1QHbl B3RTbl 113 ,l:\pyrl1x aBTOp 1. PMCyHKVI He FI opa.JIa C)J.eJIaHbl 11 nJJyra C HaTypbl, nJJyra RBJJReTCR Onl1CaHWI1 ynoTpe6JleHbI pble eIJ.1e CerO,l:\HR KOpOBhI, JKeHHYIO naCeHI1R OKpeCTHOCTRX, KapTY). npVIXO,l:\l1T B 'YBarax HO B3RTbl nepe,ll,e,JIKOl1 .D:YlaJleKTI1'-IeCKYle BO BTOpOH K nOnOBI1He B 18 BeKa, 3) 3a- Tpex BblIlle- opaJJa TaKJKe, B CTpaHe. VI COXM KacalOTCR Ha OCHOBaHl111 C.7Je,l:\YlOll1I1M BbIBO,/laM: BapIllaBCKYlX MCTOQHI1Ka, opaJJa. Ha3BaHI1R OKpeCTHOCTRX Ha3BaHI1R B nJJyra, TbIrO,/lH€Bb!X pl1CYHKa BapllIaBM 3aMoi1:cKI1). 113 ,ll.Pyroro )J.l1a.neKTMQeCKYle ynoTpe6JJRIOTCR Tblro)J.HeB3 I1CTO'-IH11KOB, a OPY,ll,I1t!, ynoTpe6JJReMbIX l. 2) C11HQe- JJI1 HaXO,l:\Rll1eMCR JI~I OHYl 3eMJJe)J.e.'lb'-IeCKI1X aHaJJI13a 3eMJJe- l) pOJJbHMI.1TBe) On11CaH11R 11 pI1CYHK11 VIJJI1 nOQepnHyTbl 11 pYlcyHKOB ny6JJI1KaQwRx: ('YBarVI 1779 np0l13Be)J.eHHoro HeB03MOJKHO rJlaBHhDf naC.JIJ1 B X03RI1Ha IlpocTpaHcTBeHHaR CBoe pa3HaR JIanTeM TapN2a pyc: C cero,n;HRWHero nOJlei1: 3aHHMaJII1Ch Tax. B )l;JIHMCCJIE)l;OBAHMH CyHOK nepBOH 3eMeJJbHblX BoMHaMw. CEJIbCK03HtiCTBEHHAH yQa- RpyQHylO). )l;o ypoBeHb JJOBKI1X KpeCTbRH J!I1KBI1,ll,aQwM Bo.n.eC.JtaB YP01Kai1: O)J.HY CTOPOHY). pa3MaxHyTbCR nOJlOCKOt'! JKHI1Bbe. TOM, <ITO Ha 0TPaJKaeTCR CI1CTeMe pacCMOTpaJJ cy6'beKT11BHhIX KO'I'! He3aEJI1CWMOCTI1 11 K TO KyJIbTyp, paCTeH11R, OpY)J.YlOT JI03BOJIHlOT rrpl1 W rp1160B, ITJJeTeHl1e )J.f·JlJ1R 11 CKOTOBO,/lCTBa. ca,ll,RT O)J.HO Yl JKe 3na<IHblX celOT B C ,l:\OXO,/la~ll1 OT 3eMJle)J.eJII1R, Rro,l:\ ,/leJlO, Bb1TecHy.111 )J.OMa KPynHoro 3aKJlIO<IaeTca: pa60T TOJIbKO 113 Ka)K,n;oro BblTec- orop0,l\ax nacT611ll1e cepe,l:\YlHe naXOTbl ro,n;a. MallIl1H Ha caMot! 3eMe.JIbHaH nOJIOCKVI B'beXaTb Ha 3aK.JIlO'-IalOTCR B TeXHI1Ke ,n;o COBpeKeHHhlX He.JIb3R CKOTa KapT0cPeJIb COXpaHJ1.JIaCb -rpe6.'leHYle YQaCTKe e. I1MelOll1erOCR ce- AO Ha- ,ll.PyrVIx MCKJIIO'-ieHI1R CTKe, Ha o6pa60TaHHOM HapR)J.y 60pTHI1<IeCTBO. aBTop Hl13KWM pa3p03HeHHI--JX ne:teHWa T. JKI1TeJJeM. 60JJee MMl:)OBbIMW OQepe,l:\H, C06l1paHI1e VI rOHTapHoe 3KOHO~I1KI1, 3peHMR nOJlO}l{eH11lO. CTOpOHbl l\eJJbQeCKVIX 6) TaKJKe 3aKJIlOQeHHe C OBeą RB"'lReTCR (60H)J.apHoe 11 pa3BJleQeHl1RX BpeMa '-ITO 11 Ha 11 O,/lI1H ,n;eHb 3a )J.epeBHVI, CI1CTeMa no O,l:\I1H ,n;eHb OT KaJK,I:\OM WTyKI1 npOITI1TaHWR )J.eJJKa ,n;epeBa CTbI 113MeHI1JJaCb, nacyT naceT BpeMeH. KOTOPblt1 cOBepllIeHHo PJKYl. CI1X ,l\OBOJJbHO He3anaMRTHblX nOQTVi nOCJle ,l\0 BCJle,ll,CTBl1e COPT ee 11 RQMeHb, B 11 npa- yCTaHoB- ,l\epeBHe 06pa60TKa, ceRTb l'l (Flurzwang). pOJKb B03,l\eJIhIBaHYlR nO<ITI1 B pora (Ha3- Teppl1TOpl111 JKe rO)J.a Ca,ll,VIJII1 I1CKJIIO'lI1TeJlbHO BTopoe IloBI1HHOCTb TaK n03BO.JIReT ,ll,epeBHe 6blJII1 11 Bcei1 6Jlar. OT ,ll,aBHbIX O,l:\11HqeJJOBeK HOpMaJlbHOe 06e3neqeHO npI1QeM 3eMJlI1 B CeRJII1 )J.O 3aHI1MaeT np0I13BO,ll,CTBe X03Rt1cTBa. 3eMJII1 cno- Ha3BaHI1R, C npOCTpaH- 060PY,I:\OBaHI1eM He60JIbWaR, y,l\06peHl1e OBCOM. IlllIeHViI.1Y OB0ll111 VI Ta6aK. JKe 06pa60TKl1 npe,l:\CTaBI1JI CBR3aHO YPOJKaR) qTO n.'l01I.1aAI1 nOJlOCbI, 06pa30M 06ll1l'lHHbIM oropoToro, YBeJll1ql1Tb nOJlei1 06ll1ero BBI1,ll,Y aBTOp cPopMe TaKI1M B Jle- (onI1CaHHbIX npl1yca,ll,e6Hble 06pa30M rOpOJKeHl1e KOJII1QeCTBO KapTocPeJIb ceMQac 3T0i1 3eMJII1 BTOPOt1 MI1POBOt1 BOMHbI ,ll,ax, 3eMJIl1 pa60TaeT 3eM:eJlb npO,ll,OJlbHble pa3,1:\eJJ MaTepl'la.'lbHbIX XOpOllIee napOM, Ha TeCHei1WJ1M nOJlb30BaHl'le naxoTHoJ'1 3JIaKaMI1, yqaCTKI1, COpTOB coxpaHHOCTb 11 <ITO 60JlbllIOe rJlaBHblMI1 COpTOB B03MOJKHOCTl1 nOJlet1 nOBI1HHOCTb caMblM 60.1bWI1HCTBO KOJIJIeKTI1BHO. CJ1CT€MbI 6bIJlO cnpaBe,l:\JIJ1Bblt1 nJIOll1a,l\b TeM 6blJIO 0pl1eHTJ1pOBKy, CYll1eCTByeT Toro, He OTBeqalOll1ei1 rapaHTl1pOBaJJO OT,I:\eJJbHblX KaMl'l, yca,l\e6Hble Onl1CaHI1R Bcei1 06JIerqaJll1 /Ke pa3HblX B03,l\eJlbIBaIOTCR 3TO 6blJIO CI1CTeMOl1, cPYHKL\J10Hl1pOBaHl1e AepeBHI1 <mcJla 3arOpOJKeHHblX CeTI1 ,l\opor. HCTBeHHOM He JIeCaMI1, 3eMJIJ1. ,ll,eJleHI1R MepbI, M3 TOJlbKO 60JIOT oKpyJKeHa lIaXOTHOM C06bI 3eM,TIe,ll,eJll1e, Tenepb "B03<II1KOB". C (pMC. npl1<IeM ,ll,pyroi1: QaCTei1: nJJyra, JIlO6.IIYlHa CBH,I:\eTeJIbCTBylOT 113BeCTeH 6bl.lI pl1- CTOpOHbI, KOTO- (CM. IlpI1JJO- QTO B n.JIyr, 3T11X I1MelOll1l1t1 �608 609 -;acnr, He 0603Ha'leHl-Ible H306pa:IKaeT 3Tl'DH1 Ha3BaHI-fRMI1, Op;HaKO rrpl1JTaraeMbIW :noro 2. PHCyHKH opao'la ero HCTO'lHHKa BaeT El H3 TbIrO,'lH€BbIX Toro 'ITO ,'IpyrHe OH He TpY,'le K. KJIIOKa, KOM :noro CJIOBa (He nOJTb30BaJICR :IKe HCTO'-IHHKa, KOTOpbIM BapwaBcKHx". CXO,'lCTBOpHCyHKOB 11 cxeMbI ynoTpe6JTReT (pHC. 3, 4) B3RTbl H3 'ly:IK- B TpY,'le K. KmoKa BepoRTHo BaJTCR aBTOp "YBar rwe MHeHI1M KpecTbRH no'lyra. 11 rrJTyra - pl1CYHOK 3TO YKa3bIBaeT OrrI1CaHI1M. O,'lHaKO H3 rOBopa) ero 'leM B orrHcaHHH CHHLlepyc, IIoJIbwl1. H3BeCTK. 'ITO TPY,'lOM. LITO KacaeTCR TO OH C}:IeJIaH C HaTypbI 0PY,!\HR C TeppHTopHH Ha nOJTb30- ,'IOKa3bl- pHcyHKa H JIBJTReTCR CTapeHWHM B onHcaHHH KJTIOK COXH K. COX!'! pHCyH- KJIIOK yno- 3. PI1CYHKI1 opaJIa H 7,8) H nJTyra B B3RTbI 113 TpY}:Ia "Der ".IJ:3eHHI1K'e Ackerbau des 11306pa:m:a1OT Ceo'lbCKOX03RMCTEeHHbIe (pl1c. 9, 10), coxa :IKe (pl1c. 3KOHOMl1'lHOM Kiinigreichs 6) Cpl1COBaHa c TpY,'la K. . .IJ:JTR06'bRCHeHHR OnI1CaHI1i1 OPY,'IHi1, HaXO}:lRll.\I1XCR B TPY,'Ie K. peBe,'leHa C HeMeLIKoro TeKCTa LIeXHH O}:lHaKO, Bce nOBepHyTbl KaK OTpa:IKe- HCrrOJIb30BaHa KJIIOKa, a HbIX Cpe,'lCTB. Kawa MeHee ,l:IpyraR CTBeHHblX Taaeyw. Ha OCHOBaHHH TeppHTOpHaJIbHbIX CYll.\eCTBOBaHl1e (pO,l:l npoca, Setaria 11 nepe'-IeHb HbIX ITALICA) CKoro TR6eJIb ,,6ep" palloHa B ,!\pynIx BCTpe'laeTCR eBponeti:cKI1X HaR C XVI paI10Hax 11 KypneBcKOW BOK 113 rep6apl1eB BeKa; TaKlKe BEKE 3a 1954-1956 rr. KY,'lbTypa TOJTbKO B neceHKax 06JlaCTI1. apxeOJIOrl1'leCKI1X ABTop 6py no ,1\0 IIIBeHLlapl1l1, 6py (CM. KapTy BbIweon!'!caHHeI13BeCTHa, Ha TeppJ.·/TOpl1l1 JII06JTl1HCOCTaBHJI cpaG!il1feJTbHylo ,l:IaHHbIX O Ky.ITbType 6py If cnpa- 11 nOJTbCKI1X CeJTbCKOX03RMCTBeHHbIX pyKOBOp;CTB, HR'-IIf113 HI1X CJTe}:lyeT, 'ITO KYJTbTypa 6py 6bIJIa r,'laBHbI\1 30M 113BeCTHa B !OJKHOti: ITOJTbWe 11 OT'laCTI1 B BOCTO'lHoi1 IIOJIbwe, )lOBaTeJIbHO KOHCTa- Ky JTbTYPbI HCKJTlO'leHl1eM IIoJTbWI1 nYTI1 paCllpOCTpaHeHI1R r,o;e 3HaKOMCBO C 6py .!IaHHbIMH. Orrl1CaHl1e KyJTbTypbI :noro paCTeHI1R OT r,eTlTpa nOllTBep1K,'IaeTCR 11 06pa60TKI1 3Toro npoca, 60JlblllaR H3 MaJlOM IIOJIbWl1. OTJIHB 113- BBe,l:leHl1e HOBbIX CeJlbCKOX03RM- X03RMCTB 6blJTl1 CIIOCOB~ npH'lHHOM OKOH'-IaTeJIbHOrO IIPMMAHKM onHcaHbl o6paa CJTe- E E>ITae apxeo.'lOTl'l'leCKlDEI a TRK}Ke 3an:lCH 6acoBoMy rryraJIa, rOJlOCaM OT3bIBaeTCH OJIeHR, a lKHBOTHblMH 3hlBalOT BOJlKa K 3aKJTIOcreHHaR B IIO,l:lBeweHHaH Ha 'JeT ee paKOBl'JHbl npl1MaHKH K ceTH (Pl1c. E npHTallBWVll1CR a TperreTaTbCR K 3T0!1 LleJlll 39 ••Lud" t. XLV I1JIH Jly'-Iwe H OBLla K 3BYKH, 6apbepy, iJ,PyrHe npH- KypoIIaTKa, KypbI, BOpORy, TaK BopOHa, KOTopaR XO- lKypaBJlH npH- Ha3bIBaeMOMY crrapy ,l:IepJKaT WllypKOM, npH3blBalOIl~l1e np~lrO..:1Hbl Crt6JlpCKHe 3ByKaM: H.nH rropoceHOK KOTOpblX OXOTHHK, lIepraR H3i:\aBaTb BcerO YTKH, I1MHTI1- C'-IHTaeTCR no.nb- rrpHpy'leHllble nOpOllbI. H JIeCHblM cnoc060M p;pyrylO H KY,'laX- yMelOT rpOMKHM 'lMOKaHbeM 06bI"IHbIM npH3bIsaeT HoraMH MOJIOP;bIX nO,'lpalKalOT 11 K03J1a CJIOBaKH OXOTHI1KI1 MoryT npI1MaHK!'!. YTKI1 ll.\erJlOB BeJlopycbI I1JII1 OXOTHI1'lbeMy rrTl'lLlbl TOl1 lKe CHerHpei1, TeMHOTe, HMe JlOBHT 1 l, OCo- 3TO H3,1\aBaHl1e pTOM ,'IHKOM K03bI pR6'-IHKa. HJlI1 nO,'lpa}KaTb Kop3HHe }Kep,1\H rrpl1 H nepbIWKa. BOJIKOS, n06y}Kp;alOll.\HX JIOrOBHll.\a. 6JIeRHblO Ka'-leCTSe Te:\IHoi1 CnaCTl1 MaHHBalOT E npHBH3bIBalOT nTHLlbI CTapblX H3 CBoero .IJ:pyrHe KOBapHoi1 pTOM, }:IJlR npHMaHI1BaHI1R, ,'Ip03,1\a, KPHKY COBbI H T. ,1\. CTapbIM 30BaHHe COce,'l- HHCTpYMeHTOB. rYLlYJIbCKHe H BOJIbIHCKHe rYLlyJIbI 3aMLla H H3 p;pyrl1X npHMaHHBaHHe CBOI1M BI1,1\OM,3ByKOM, HJIH 3anaXOM. HJIH ll.\eJlKaHblO rJlyxapH. 6erYll.\ero ll\e.nKaHblO HHcrpyMeHTbI OXOTHH'lbHM cnoc06oM nOMOll.\11 KaKI1X-JlH60 TOKOBaHl1e 3a,1\eplKaTb Ba6HKH, CTpaWall.\He ,'IpeBHHM peBY H3 ITOJlbWH CJTe,1\YIOll.\I1MrJIaBaM: CBHpeJIH, BOJIbIHKH, 6apa6aHa, TUHblO ,l:II1KHX Kypo'leK pOBaTb MaTepHaJlbI pe3p;eJTI1JI no OXOTHI1KH nO,'lpa}KaIOT peJTI1KTbI TO,'lbKO ~'eH,'IeHLlHr1 K 3KOHO:vlH'leCKOM He3aBI1CH~IOCTI1 B 3TOM Tpyp;e aBTOp H I1CKyccTBeHHble 3ByKOB 6e3 B MHorHX }:IepeBHRX MaJToM IIOJIbWH I1CCJTe}:lOBaHHbIX ,'IepeBeHb). MecTHocTeti:, a Ha3BaHl1e Italica) a KpeCTbRH B ropO,'la, OXOTHMLIbM C06paHHble I1CCJTe,'lOBaHHMB Tpa,'lHLlI1I1, 3JIaKOB. B03p;eJTKH Ha pa3,'1p06J1eH- B03,'1eJIKI1 6py. BOJl'-IaT pallOCTHO THpOBaHO 113 ,'Ipyrl1X py'l- rrHll.\H C'-IHTaJlaCb C3B3P'bL1t CaMbIM B XX H3 ,1\epeBeHb B Ka'leCTBe rrpH'lI1HOt'J ero '-ITO B03,'1eJlKa npHMHTHBHbIX ne- 60 R lVIAJIOJll: ITOJIbIIIE 'leM 6blJla OPYP;I1M H npOBaJl 'laCTb 'laCTb KBaC'b1WBC'K:U (SET ARIA ynoTpe6J1ReMaR ,!\a:IKe MeJIKI1X KpeCTbRHCKHX TpY,l:Ia M. MeJIepa. BP}· paCTeHI1R TpY,'la 11 npl1MeHeHI1R HbIX, MHOrOJllOlIHbIX x03RMCTBax nOMOll.\H TPy6bI, A H3 6py, JII1WKa HaCeJIeHI1R lKHBble KY JIbTYP BOnpOCy n03BOJTRIOT yTBep:IKp;aTb, 3aTpaTbI BKYCHOM H IIHTaTeJTbHoi1, BCXOlKeCTb 3Toro HHX CTpaH, KP:JfCUW.TOcfJ nOMy (1794) B KmoKa. 3THX pl1CYHKOB 6bIJIa no 60JlbWOM 3aMoi1cKoM" Biihmen" 0PY,!\I1R, ynoTpe6JIReMbIe pHCyHKI1 B ".IJ:3eHHI1K'e 3KOHOMH'lHOM 3aMoticKOM" Hl1e B 3epKaJle Tpe60BaJla npeKpall.\eHHH Tpe6HJT ,!\HaJTeKTI1'leCKl1e Ha3BaHI1R. (Pl1c. upy yTIUI, BCIO 3HM)' 3UCTaBJIRJI ~PyrHe TaK 3TH nTHLlbI. Ha3bIBae:\-lbIe �610 611 KpHKYlllKI1. 2). (pl1c. IIyra'-l Ha MO}KHO no~nopKe TaK}Ke 113rOTOBJJeHHblMl1M3 <peTPa MHCTPyMeHTbl BaOI1T nOJJb30BaTbCH (pl1c. 3) ,!1JJH npl1MaHKI1 H3rOTOBJIeHbl 113 ~epeBa, BCRKyIO nTI1QY I10~ l1CcKycTBeHHbIMH BblCTpeJI MapIUl. <PPU'4. TeTepeBaMI1, M YTKaMJ,1. CKA3KA I1MeIO'!" pa3Hble KOCTI1, KOJKI1, pora, Ha3BaHI1H; nepbeB, opeXOBOH CKOpJJynbl, CKa3Ka CTpaHeHHblX OOH 113 COCHOBorO ~epeBa TOMcoHa lo{ oepe30BOH KOpbl, BblJJI1TOH BHyTpl1 paCTOrrJJeH- TpyOOH, M300pameHHOM Ha pMC. 9. CBl1peJlb, ~l'3 rYCI1HOHI1JJI13aH'-lbeti: KOCTI1yrroTpeoJlHJlI1 TepeBOB. cpe3Y MrpaIOT ,!1pyroM nOJlb3yIOTCH TaKl1M oopa30M KOHl..\e. II0,!100HbIMI1 ryqyJlbl, nO,!1pa}KaH JlI1CY. 3Toro 6), rrpl1 naJJbl..\eM no Ba611KaMI1 Kpl1KY 3al1l..\a 113 l1: MaTepl1. neJJOB ija HO:lKKl1: TIpI1MaHl1- nOMOl..I.\11KOToporo BOJJbIHKl1 KO»l:aHblM yrrOTPeOJlHeTCH ,!1JJH rrpl1MaHKl1 nepe- HaTHHyToti qaMJ1 pyK rrOi1pa:lKaIOT 6JIeH.HbIO ~I1KOM K03bl, TOM }Ke l..\eJIbJO JlecHyJO TpaBy) BKJJai1bIBaIOT v; rrpl1 rrOMOl..I.\11 3Toro KaTerOpl111 (pl1c. ,ZJ;YH B TpaBy, TaK Ha3bIBaeMyJO Me}Ki1Y ,!1ByMH i1epeBHlllKaMI1 I1HcTpyMeHTa rrcHpKy TPyoa 8) K 3TOti: (pl1c. rrpl13bJBaJOT 1I11Cl11..\y l1JII1 pblCb. BaOl1KOB rrpI1Ha~JJe:lKI1T TaKme i1JIH. rrpl1MaHI1BaH. JlOCH LlOll..\HblM cpe,!1CTBoM, oTnyrl1BaIOl..I.\l1M i1l1KI1X:lKI1BOTHbIXH.BJJHeTCHorOHb. IITI1'-lbl1 nepbH 11J111JJOCKyTbl rrOJJOTHa, pa3BellIeHHble KE oTrryrl1BaeT ml1BOTHbIX, Ha,!1 3eMJJeH Ha IllHYP- 3peHl1e; ~>1K>1eK03JJbI, OJJeHI1, JJI1Cl1l..\bl,BOJJKl1 11 Ka6aHbI. KJJI<J'IeHI1H.ijl1'-l11 B JJecy HbIX BOJlKOB nyraJIl1 )jec I1MeJOll..\l1XcJla60e rrpl!BH3blBaJl OblJl 113BeCTeH Yllie K HI1M OTHOCHTCR 3TOT cnoco6 B i1peBHI1e BpeMeHa. 3eMJIe. Bo CTap;rHHoJ1 OXOTbl C COKOJlaMI1 I1Tl1l..\bl 3aCTaB.lJHJlI1 B3JIeTaTb 63;:1..I.\11Ka. XOPbKOB 3a- HeroJJo,!1- 3ByKOM >KeJJe3a. rr03TOMY KpeCTbHHI1H, rrpOe3}KaH qepe3 K caHHM I..\enb, KOTopaH BOJlO'-lI1J1aCbno OTrOHHJll1 3arraXOM PYTbI, JlP06bJO KyHl1l..\bl Ta6aqHblM BpeMH. 6apaCOKOM, paCTcopeHHbI:'>ł B paCTHTeJlbHOM MaCJle, a KpOThl KepOCI1HOM, ita..'J:<popoti: l1JIl1: 'n;'" ''):.\ rHJJJloi'1 pbI6bI >1J1H KarrycTbJ. aHaJIl13l1pyeT l1X rrOTOM. IIoBop;oM cpe,!111 KOTOphlX a3l1aTcKYIO 11 eBponel1cKyJO l1X pacrrpOCTpaHeHI1R B EBporre CKa3KI1 11 CpaBHl1BaeT OH C9l1TaeT l1X 1KI1BOe l1 >1HTepeCHoe COp;ep>KaHl1e. COl..\l1aJlbHhIX rrpl1'-ll1H I1X nonYJlHpHOCTl1: OH He paCCMaTpl1BaeT. B HaCTOHl..I.\eMTpy,!\e aBTOp Orrl1CblBaeT nOJIbCKl1e Bapl1HHThl :noi1: CKa3KK ee pacnpOCTpaHeHl1JO. KOTOpblH Mor MHTepHal..\l10HaJlI13M co):\ep}KaHI1R He- O,!1HOKPaTHOnpOH.BJIHeTCH B Crrel..\l1<pH'-leCKOH11 xapaKTepHoi1: <popMe, l13M€- HHIOl.l..\eI1CH B 3aBl1Cl1MOCTl1OT MeCTHOCTl1,l13 KOTOPOH ,!1aHHaR eepCI1H IlpOI1CXOi-1I1T. AUaJIH3 BO 9). CepEbI. AapHe eBpOneHCKl1X cKa30K, cnoc06CTBOBaTb y,!1l1paJOl..I.\eti:OT K03JJa Ma- rrOJIbCKI1X. BJJHlllKa, JJI1CTOK l1JU1 ,,)Kl1BOT- npe,u,CTB8JIRJOT <pl1HCKl1e CKa3KH, KOTOpblX B TpYi-1e HaC'-IJITbIBaeTCH l1 CTpeMHTCH.,!1aTb COI.:\l1aJlbHbII1<pOH YCJIOBI1Hllil1:3Hl1 HapOAa, KOpbI, YMel..I.\eHHblMMe}Ki1Y CJlOmeHHbIMI1 601lbllII1MI1 rraJIb- BpeMH. Te'-lKI1. C (COOaqbJO 5). rrOCBH.Tl1JI a 3aTeM pHi1 eBpOnel1CKI1X pa3HOBI1i1HOCTel1. KOHeQHO, CaMb111 60raTblH 3aMblKa- Ha rreperrOHKe, rrOTH.rI1BaIOT ,!1ByMH.rraJIbqaMI1. AH1'T>1 AapHe rro,!1 Ha3BaHl1eM 3TOM TPY,!1e OH npI1BO,!1I1T a3>1aTCKl1e BapbHHTbl, 3pO- npl1MaHI1BaIOl..I.\erO PH.OI1'-lKI1 (pl1c. KyCOK 6epe30Boti: B MeCHl..\€ rrO,!1pamaJOT CJJO}KeHHaH Bi1BOe, C ,!1blpKaMI1 B BepXHeM '-laCTI1, yrroTpeOJJHeTCH. B Ka'-leCBa611Ka, cTpaHCTBI1I1". pacrrpo- CKa3Kl1 O ,!1I1KI1X11 ):\OMalll- 130. MOTI1Ba O'-leHb l1HTepeCHbll1 Tpyp;, MapTe Ml..I.\yl..I.\ero HBJlH.eTCil O,!1HOH113 Hal160Jlee cl1rHaTYPol1 202 lllTyKI1, 'ITO COCTaBJIHeT 2/3 Bcex OH COCTOl1T113 CTpyHbI, CTpyHy B Tepl1aJI 7). ,ZJ;pyrl1M l1HCTpyMeHToM rrOJIb3yIOTcH ,!1JIH.rrpl1MaHKI1 CTa- (pl1c. IOl..I.\eti OKpy}KHOCTb pora. TBe UHaJll13Y 3Toro J1 0603Ha'IeHa I1MeeTCil 12 y M3BYllIKE Me}K,!1yHapO,!1HOI1CI1CTeMdT>1Ke AapHe- BOJla KaK B OHa HaXO,!1>1TCH. B 'laCTl1, r,!1e c06paHbI H>1X lliHBOTHblX fIble B CBI1- KOCTHHai1 CBl1peJIb, C npl1KPerrJIeHHblM KyporraTOK. 3eMHOM llIape. BaOI1KOM 113 pora B rapMOHI1KY Ha MJJI1 me Tl1'-leCKOMY3ByKY, 113,!1aBaeMOMY3atll..\eM I1JII1 OJIeHHI1IO K03JIeHKa, MelllKOM, CJIOJKeHHblM B KOCOMy XI1I..I.\HI1Kanpl1!>łaHI1BaIOT TaK}Ke CTOM, I1Ml1TI1PYIOI..I.\I1M TII1CK MbIllleH, (pl1c. C,!1eJlaHHYIO ~JlH rrpI1MaHKl1 pHO'-lI1KOB11Te- 3TOM I1HCTpyMeHTe, rrepeCOBblBaH ,!1y,!10'-lKI1 Ha KYPl1qbI BaH Ha )KMBOTHbIX O >KI1BOTHbIXB 1130ylllKe JJI1CTbeB, MeTaJJJJa M T. ,!1. .n:JJR r:pI1MaHKl1 OJJeHeH 11 JJOCeH rrOJJb3YIOTCHTpyHOMCMOJlOHl1JJI1 me O OHM ObJBalOT 57 nOJlbCKHX BapHaHTOB (38 orry6JIl1KOBaHHblx rryTeM <pOJJbKJlOpI1CTI1QeCKOI1 aHKeTbl) Toporo pO,!1CTBa CO CJlaBHHCKl1M>111 3arra,!1HOeBporreti:cKI1MH BepCHH.MI1 l1 XO- TH He Bce pal10Hbl 3,!1eCb npei1CTaB.lJeHbI OP;HOpOP;HbIM06pa30M Bep;eHhl CKa3KH 113 BeJII1KOI1 IIo.lJbllIl1 30K >13 Ma30BHl1), l1HTepeCHYIO pa3- CKa30K, KOTopaH H.BJIHeTCHpe3YJIbTaTOM HI1'JeCKHX 11 3KOHOMI1'IeCKl1:Xoco6eHHOCTeH OCHOBaHl1eM aHaJI>13a (Hllp. He IlpJ1- H KYHBI1I1 l1 110'-lTH COBceM HeT CKa- TO O,llHaKO MO}l{HOOTMeTl1Tb HeKoTopyJO Hl1I.:\y B C0,!1epmaHl111 l1 <popMe H. 11 19 1l0JIy'łeHHhIX rr03BOJJHeT ,!10CMOTpeTbCHB Hl1X HeKO- CO,!1ep}KaHl1il CKa30K Kp}KI1}1{aHOBCKl1M (IIoJIbcKaH. 3T- ,!13HH0I1 '-laCTI1 IIOJlhllIl1. HapO,!\HaH HBJlHeTCH cxeMa, CKa3Ka B rrO,!1aHHaH Cl1CTeMaTl1QeCKOM npe,!1eTaBJleHl1H, CTp.: 63): 0611}1{aeMble X03FIeBaMl1 :lKl1BOTHble OTnpaBJlHIOTCR B CTpaHCTBHe; 3a'-lI1HI..I.\l1KOM H.BJlHeTCH.06bIKHOBeHHO neTyx, >1HOrAa J1011Ia,llb l1JJl1 ,!1pyrr1e 1KI1BOTHble. ITo ,!10pore K Hl1M npl1COe,!1>1łHlI<JTCR APyrlle HbIe, a l1HOrAa l1 geJIOSeK. )Kl1BOTHble TOM pa36oi1HH'-lbeti:, ,!1bHBOJlbCKOH,BOJl9beti: HMI1 ':'36e, rrOHBJlFIeTCi1 X03Rl1H, TO ero )KI1BOTHble a Korp;a JiUIBOT- OCTaHaBJlI1BaJOTCFIHOQeB3Tb B nyc11J1l1 HaBOJK)J,aeMOx npl1BHAeHI1- 1Ke OCTaIOTCH.JIU1Tb B 3aBoeBaHlWH C nOTaCOBKOX BblI'OHHIOT. J136e 11!1I1 3a5Hpa:<JT Ha H- ,!1eHHbli1 TaM KJla,ll. OT 39 • 3TOH cxeMbl BCTpe'-laIOTCH pa3Hble I1HTepeCHble OTCTYI1!TeHJ1fl,HTTP. �612 '-JeJIOBeK, npncOe,!1J1HJ1BIIH1MCII K 3BeplIM 6bIBaeT MHOr,!1a CTapblM COJI,!1aTOM, BblrHaHHbIM KOpOJIeBOii, I1JII1 :IKe 6e,!1HIIKOM, Mll.(yl.l.\J1M JIY'-JilH1X yCJIOBI1M cyll.(eCTBOBaHI1H. HOMopCKoro rycb; yTKa Ha J13MeHHeTCII TaK}Ke COCTaB :lKI1BOTHbIX, BMeCTO Cpe,!1113eM- OCJIa BblCTynaeT KOHb, BMeCTO BOJIa 6apaH, nOIIBJIHeTCH I1JIM paK Tl1nl1CJHblM ,!1JIH CKa3KM M3 MaJIoH IIoJIbwJ1 VI T. ,!1. ,!1aJIbHee MeHow paKa pO,!1CTBO C a3J1aTCKOM CKopnMoHoM - H npe,!1MeTbl BpO,!1e KJ1pnMCJa, OCeJIKa Cpe,!1M nO,!1BeprHyTblx CKa30K, ceBepO-BOCTOCJHylO BOTHble caMM B rpynna, e}K, C 3aINDEKS HMl.\O, XLII, CKa30K IIOJIbllJJ1, B KOTOpOM )KI1- nOXO}Ka Ha 11 rpynna BbI,!1eJIlIeTCH' CKa30K 113 MajIOM Aba, nOMOpCKJoIX Yl CI1JIe3CKI1X IIocTOHHHO BapblIHTax BbIcTynaIQT npeJ1MyuIecTBeHHo Jol OceJI. O'-JeHb '-IaCTO 3TI1 3BepM XOTIIT 6blTb BbIcTynaeT TO'-lKJ1 3peHI1H MOTJ1B pa36oMHI1<lbeM 3TJ1 CKa3KJ1 CKopee CJIa6bl; 113 MaJIoM CTO OCJIa, BbIcTynalOT paH. "-lacTo BaeTcH, I1JII1 }Ke ,!10M jleCHI1Ka xaTy. xaTKv!. C JIl1- ,!1J1aJIor B HMX llIa6- Pa3MbIIIlJIHH HaweM KOTopble aBTOp. cKa3KI1 }KJ1BOTHbIe: KpeCTbHHI1Ha Analiza "-lacTo Bcero KOHb, BOJI 11 6a- Ha 3a,!1HMI1 nJIaH BapHaHToB, yKJIOHIIIO- OnMCaHI1M, KOTOpbIX He nocTbI- nOna,!1alOTcH I1HTepecHble n0,!1p06HOCTI1 }K113HI1. O CXO,!1CTBe C a3I1aTCKJ1MI1 3JIeMeHTaMJ1 pa3HblX }KJ1BOTHbIX 11 6apaH 3TO 3BepJ1, n03}Ke, J1 paK KOHeLl Bon. IIo,Z!6op CTapeMIIlJ1MJ1 (CKOpnI10H), 3aTeM 3TJ1X 3Bepei1 }Ke }KI1BOTHblMJ1 HBJIHeTCH KOHb, a nOTOM nec nO,!\TBep:IK,!1aeTCH M CeJIe3eHb a3J1aTCKJ1M MOTI1BOM CKa3KM; OH B CI1JIbHOt'1 CBH3J1 C HallleM cKa3Koi1 B KOTOPOM a3MaTCKMe caMOCT05ITe.nbHbIM "-lpe3BblCJaJitHa5I IW 3.neMeHTbl nonyJ'IHpHOCTb c.ne,!1CTBl1eM HHTepeCIIOro OTpa:IKeHHeM He"'OBo.nbCTBa M Bblpa)KeHl1eM OT neCJaJIbHOM 326 XLV. }KeJIaHYlH, npMo6pe.nM M3 Ma.noM HapO,!1a OCHOBHbTM IIo.nblllM, XapałCTep. AapHe, CKO.nbKO CYl.l.\eCTBYlOll.(l1MI1 YC.nOBI1H:\111 )!U13HI1 C03HaTe.nbHoro ,!1eJitcTBYlTeJIbHOCTJ1. BepoH Ha- CKa3KJ1 HB"'IHeTCll, nOBI1",I1MO:\ly, He CTO.nb- C0,!1ep:IKaHI111, KaK yTBep)K,!1aeT Y1JIYI "LUDU'" HeC03HaTeJIbHOrO, XLIV. XLII. zdjęcie Szwajcarii, Aproksymacja XLII. 48 XLII. opisów Kolberga, XLII. 198, 675 256-262, 264-293 - Kolberga, - niemiecka, - Nowej 250-262. 241 241 XLII. 446-453 XLIII. 245 Gwinei, ilościowa, treści bajek, Antropologiczne XLIV. Archiwum XLV. składniki, XLIV. 311 XLIV. nad Amurem, XLII. 628 17 268 - wątków, XLII. 440 Animalizm, XLV. 113 Animizm, XLV. 104 Ankieta, XLII. 203, 206, 353 - folklorystyczna, XLV. 267, 268 - w sprawie bru, XLV. 203 Antagonizm grupowy, XLV. 398 - klasowy, XLII. 65, 111 Antropologia, XLII. 465-52I - Attapów, XLII. 609 - 614 465, 469 XLII. XLII. XLIII. Architektura - 17, XLIV. XLIII. a historia, XLII. 17 XLIV. z mleka, Polski, Archeologia, 22 21 Kolberga, Polski, Wankego, wódka Archaizm ludowej, 31 17 Araka, kultury pracy - zdjęcie XLIV. 32 84 etnograficzna, gadki, BMe- MbI npI1X0,!1I1M K BbIBO,!1y, '-ITO OceJI, rycb BBe,!1eHbI XLV. śląskiej, 101. XLV. XLIV. Afryki, C npJ1BM,!1eHMHMI1, BblTecHHIoT 60JIbllle TaK}Ke 06pa3HbIX ,!1epeBeHCKOI1 HTHO neTyx z wełny, Akulturacja, }KJ1BOTHbIX YBeJII1'-1I1- KOTOpOM ,!1bHBOJI, YlJIM 1136a 3TI1X CKa3Kax MHoro XOPOIllMM 113 nOBCe,!1HeBHoi1 B,!10XHOBeHJoIll H cPaHTa3J1J1. '-II1CJIO cTpaHcTBylOll.(J1X 11 lliaJIaW B Il.\Y1XCHOT llIa6JIOHa, ,!1I1JICH 6bI paK; BJIa,!1eJIbLleM pa36oMHYlCJblO 50JIbWe CJIC,!1YIOIl.(J1e ,!10MaWHl1e BCTpeCJaeTCH 1136a, IIOJIbllJl1 TOMU Antropologiczne ludności Amulety, JIOHHbIM 11 o,!1Hoo6pa3HbIM. B CKa3Kax i XLV 397 }KI1BOTHbIe: neTy X, KOT, co6aKa MY3bIKaHTaMJ1. płaszcz Adaptacja T. e. IO:lKHaH. TepaTYPHOM RZECZOWY XLIV A 6eJIOpyccKylO CJI1CTOnOJIbCKJoIX BepCI1M, 3ana,!1HaH XLIII, 3 rpynnbI: MO}KHO pa3JIYlCJl1Tb MecTHOCTel1 T. e. HapH,!1y pbl6a, Yl YlrJIbI. rpynna (JII1BOHCKYIO). Cpe,!1J1 nOMopCKO-CJ1JIe3CKaH IIoJIbWJ1, na yKa3blBalOT, HeCKOJIbKO pa3: aHaJIJ13Y M3 nOrpaHI1CJHblX CTpOHT 1136y; 11 6aJITJ1MCKYIO cKa3Kow BCTpe'laeMbIe fonograficzne, Assa foetida, Atlas Azji czarcie XLIII. łajno, Środkowej, XLV. XLIV. 125 262 238- 250 Azji XLIV. Środkowej dialektologiczny, 169 duński, XLIV. 250 dynamiczny, XLIV. etnograficzny, XLIV. etno-demograficzny cuskiej, XLIV. etnograficzny 25, 181, 184 153-204 Afryki fran- 251 niemiecki XLIV. 195 etnograficzny polski, XLIV. 239 OToiiTI1 • Indeks nie obejmuje suplementów XLIII i XLIV tomu, ani Bibliografii. Kursywą zaznaczono nazwy gwarowe i terminy obce. Cyfra rzymska oznacza tom, cyfra arabska - stronę. Litera j. - język, p. - patrz. ;! �615 614 Atlas historyczno-etnograficzny rosyjski, XLII. 894-897 _ historyczno-etnograficzny ruski, XLII. 640 _ historyczno-etnograficzny Syberii, XLIV. 240 _ historyczno·-ludoznawczy czeski, XLIV. 250-253 _. lingwistyczny Francji, XLIV. 252 - lingwistyczno-etnograficzny Gaskoni, XLIV. 251 - lingwistyczno-etnograficzny Lionu, XLIV. 251 - rosyjski, XLIV. 174, 240 - statyczny, XLIV. 181 - Syberii, XLII. 607, 641 _ szwajcarski, XLII. 688, 68,9;XLIV. 183, 251 - uzbecki i kirgiski, XLIV. 245 Works, XLIV. 250 Auł turkmeński, XLII. 148 B Badania Ameryki Południowej, XLIII. 286 - ankietowe, XLIV. 137-152 - antropologiczne, XLIII. 436-441; XLIV. 7 - antropologiczne Afryki, XLV. 22 - antropologiczne w Indiach, XLV. 370 - atlasowe, XLIII. 67 - dialektologiczne, XLV. 431 -- etnograficzne, XLIII. 169-182; XLIV. 158 - etnograficzne radzieckie, XLII. 644-666 - etnograficzne Tadżykistanu, XLII. 208 - folklorystyczne, XLII. 664, 674677 - folklorystyczne ZSRR, XLII. 648, 650 Badania gruzińskie, XLII. 661 --=. kraniologiczne, XLIV. 9 - kultury, XLIV. 158 - kultury Powołża, XLIII. 202 - nad budownictwem, XLV. 386397 - nad budownictwem wsi Wiriatyno Z.S.R.R., XLIV. 205 - nad budownictwem czeskim XLII. 687. XLIII. 231 - nad folklorem muzycznym, XLIII. 464-471 - nad genetyką grup krwi, XLV. 363 - nad klasą robotniczą, XLII. 675 - nad kształtowaniem się narodów socjalistycznych, XLII. 897-899 - nad kulturą górników, XLII. 683 nad kulturą robotników, XLII. 644-666 nad kulturą robotników CSR, XLII. 675 - nad kulturą robotników ZSRR. XLII. 646-666 - nad małżeństwami, XLIV. 137152 - nad muzyką ludową, XLIII. 122156 - nad narzędziami uprawy, XLV. 158-202. - nad odzieżą rosyjską, XLII. 641 - nad Podhalem, XLIV. 500-.512 - nad rodziną, XLII. 608 - nad rodziną w kołchozie, XLIV. 211-212, 228-230 nad rolnictwem i hodowlą, XLII. 913-922 nad wierzeniami, XLIII. 238 nad współczesnością, XLIII. 180 - na Kurpiach, XLII. 264-293 - na Śląsku, XLII. 314 - obrzędów, XLII. 332-412 Badania Oskara Kolberga, XLII. 200-215 - osadnictwa, XLV. 125 _ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLII. 33-48 _ prawa zwyczajo\vego, XLII. 413_ 420 robotników _ _ _ _ _ 660 specyfiki narodu, XLIV. 161 społeczne, XLV. 398, 399 stacjonarne, XLIII. 42 szwedzkie, XLII. 711, 712 środowisk robotniczych, XLIII. uralskich. XLII. 658- Beczki, XLII. 168, Bednarstwo, XLV. Ber, setaria Italica Ber, berek, browe, Betyar, bikar, 169 151 B. XLV. 203-219 proso, XLV. 203 beear. (j.) węg· XLV. 335 Bębenek, XLV, 89 Bębny murzyńskie, XLV. 82, 85 Biblicztina, XLIV. 129 Bibliografia, XLII. 209, 212, 519; XLV. 156-158 _ etnograficzna niemiecka, XLIII. 259 _ etnograficzno-muzyczna, XLIII. 151-156 259 _ etnografii polskiej, XLIV. 541Tadeusza Henzla, XLV. 21 582 terenowe, XLII. 48, 288; XLIII, _ etnograficzna Polski za okres 40; XLIV. 159, 175, 178; XLV. 1945-1954 (osobny suplement do 127, 415 t. XLIII, str. 1-355 wykonała _ terenowe O. Kolberga, XLII. 221, Halina Bittner-Szewczykowa) 251-255, 280, 303, 323, 346 _ do artykułu S. Bąka o K. Nitschu, _ nad trójpolówką, XLV. 125, 126 XLV. 456-458 - w Afryce, XLIII. 210 _ języków aymara i kicua, XLIII. _ warunków bytu, XLIV. 157 282, 283 - wsi czeskiej, XLII. 677 _ plastyki ludowej, XLIII. 346 _ węgierskie, XLII, 693 _ pogranicza słowacko-polskiego, _ współczesności, XLII. 249-263 XLIV. 297-298 Bajarz, XLII. 24 _ prac B. Stelmachowskiej, XLIV. Bajka, XLII. 12, 15, 17, 19, 27, 28 484-488 312 _ sztuki ludowej, XLII. 775 _ azjatycka, XLV. 264 _ wcze~nośredniowieczna, XLIII. - europejska, XLV. 264 313 - fińska, XLV. 263 Bicie masła, XLII. 545 _ małopolska, XLV. 273 Biografia, W. Schmidta, XLV. 358 _ podhalańska, XLV. 275 Bliźnięta w Afryce, XLIV. 314 _ słowiańska, XLV. 263, 264 Bodnie, XLIII. 217 _ zwierzęca, XLV. 263-305 Boginka, XLII. 540 Bajek układ, XLII. 28, 29 Bojewica, bojewisko, XLII. 158, 185, _ praforma, XLV. 285 191 Bałtycka ekspedycja, XLIII. 204 Braha, napój z tłukna, XLII. 615 Baran w bajce, XLV. 281 Brama kamienna, XLII. 607 Bartnictwo afrykańskie, XLV. 355 Bransolety murzyńskie, XLV. 87 Barwniki roślinne, XLII. 636 _ _ �616 Brat męża, XLV, 341 Brąz \V Afryce, XLV, 15 Brony, XLII. 151, 152, 155 - laskowe, witkowe, XLV, 148 Bryja, sa/amat, XLII, 616 Brzuszlak, kamizelka, XLII. 81, 103 Budownictwo, XLII, 54, 115-142, 291, 295 - azjatyckie, XLII, 608 - czeskie, XLII, 271, 272, 683 - fergańskie, XLII. 609 - kurpiowskie, XLII, 284, 288 - kwestionariusz, XLIV suplement 1-56 - ludowe, XLIV. 72 - ludowe Turyngii, XLIV, 388-340 - mazowieckie, XLII, 259, 260 - meklemburskie, XLIII. 240 - rosyjskie, XLIII. 202, 203, 211; XLIV. 230--234 - ryglowe, XLII. 139 - sakralne Nanajów, XLII. 629 - słowackie, XLII. 683 - statków, XLIV. 56 - stodół "na sochę", XLII. 131 - szwajcarskie, XLII. 698, 699 - uralskie, XLII. 660 - w pow. rawskim, XLV. 384 - w "słup", XLII, 139 - wielkopolskie, XLIV. 343-348 - wielkoruskie, XLIV. 205 - wiejskie, XLV. 386-397 - wielokątne, XLIII. 218 - wsi socjalistycznej, XLII. 689,690 - wsi spółdzielczej, XLII. 677 Budulec XLII. 139 Budynki gospodarskie, XLII. 191198 Bułgarski dom, XLV, 343 Burgul, kasza z tłuczonej pszenicy, XLV, 327 Buty, XLII, 80, 81, 103, 106 617 Buty węgierskie, XLII. 101 Bydło, XLV. 23 Byliny, XLIV. 260 Byt robotników, XLII, 648 C skiby, XLV, 137 6-płosek, XLV, 137 Cechy ludowego stylu, XLIII. 346 Cel etnografii, XLII, 46 - badań etnograficznych, XLIII. 181 - popularyzacji etnografii, XLIII. 156, 166 Cep fiński, XLV. 383 - kapicowy, XLIV. 171 -ogniwkowy, XLV,383 Cepów odmiany, XLIV. 172, 173 Ceramika, XLII, 666, 667 - czeska, XLII. 672, 673 - Marajo, XLIII. 287 - słowacka, XLII. 667 Chałupa, XLII. 120, 130, 175, 191 - dwuizbowa, XLV. 385 - kowalska, XLII. 176 - podcieniowa, XLIV, 347; XLII. 120, 136 - w blochy, XLII, 179 - w pruski mur, XLII. 179, 180 - w reglówkę, XLII. 177 - w strychulec, XLII. 176, 177 Chałupnicy, XLII. 73, 154, 181, 188, 190 Chałupy wnętrze, XLII. 184, 185 - wyposażenie, XLII. 164-169 Charakterystyka ludu, XLII, 51, 65, 71, 72 - obszaru, XLIV. 170 - pigmejów, XLV, 45 - sesji Kolbergowskiej, XLII. 460 - Ślązaków, XLII, 330 Chart w Afryce, XLV. 23 Chata, XLII. 119, 130, 134 Caliki, Calizna, Chata dwuizbowa, XLII, 116, 119, 120, 134, 138, 185, 189, 190 - diabelska, w bajce, XLV, 272, 289, 297 - dzikich zwierząt, XLV. 296 - jasieńska, XLV. 384 - jednoizbowa, XLII. 116, 120, 134, 137, 190 - kurna, XLII. 137, 138 - pokucka, XLII. 136 - pusta w bajce, XLV, 273 - wielkopolska, XLII. 117 - wieloizbowa, XLII. 137 - wilcza, XLV. 272 - zbójecka w bajce, XLV, 263, 290 Chatka, XLV. 71, 81 - duchów, XLV. 121 - opuszczona, XLV. 293 - pusta w lesie, XLV. 272 Chaty, podział wnętrza, XLII, 136 - typologia, XLII 121 Chleba dzieje, XLII. 691 - prądnicki, XLII. 547 Chlew, XLII. 132, 193-195 Ch/op, kopica, XLV, 213 - polski, XLII. 9 Chłopa umysłowe zdolności, XLII. 57, 67 Chłopi biedni, XLII. 78, 85-80, 99, 102, 116, 121, 131, 132, 231, 258 Chłopi zamożni, XLII, 76, 77, 95, 99, 101, 116, 121, 127, 130, 190, 123 313, 343 - z XIX wieku, XLII. 103 Chłopskie pisarstwo, XLIII. 325 Chronologia badań O. Kolberga, XLII. 347 - w atlasie rosyjskim, XLIV, 248 - w Polskim Atlasie Etnograficznym XLIV. 181 Chustka, XLII. 290 Chusty, XLII. 83, 98. 105 Ciałopalenie, XLV. 356 ,. Ciasto obrzędowe, XLIII, 277 Cienie, wabie, XLV, 242 Cień, dusza, XLV, 362 Ciesielstwo pomorskie, XLIV. 68, 69 Cieśle, XLII. 260 Cygr, torba ze słomy, XLII. 677 Cywilizacja Mezopotanii, XLV. 24 Czapka, XLII. 91, 93 Czarownica, XLV, 290 Czastuszki, XLIV. 263 Czaszka z Egozwil, XLV, 17 Czegeń, kiszone mleko, XLII, 615 Czeladż, XLII. 75 Czepki, XLII. 83, 95, 98, 105, 108 Człowiek niedrużny, XLV. 153 - rękodajny, XLV. 154 Czółko kurpiowskie, XLII. 290 Czynniki geograficzne, XLII. 472 D Dach, XLII. 140, 141 XLII, 629 walmowy, XLII. 202, 203 Definicja etnografii, XLII. 339, 695; XLIII. 25-30; XLIV. 155 - kręgu kulturowego, XLV. 97 - totemu, XLV, 109 Demonologia polska, XLII. 29 Deputat, XLII. 73, 75 Determinizm geograficzny, XLIII. 233 Diabeł w bajce, XLII. 21 Dialekty Arabów Saudyjskich, XLV. 327 - języka litewskiego, XLIV. 37 -- pigmejskie, XLV. 53-56 - Prus Zachodnich, XLV. 434 - śląskie, XLV, 435 Dobór małżeński, XLIV. 143 Dom murowany, XLII. 180 Dom okrągły z dachem stożkowym, XLV. 365 - slegowy, ! �618 Dom śródziemnomorski, XLV. 325 - dzikich zwierząt w bajce, XLV. 265 - wilczy, XLV. 266 - z koziej sierści, XLV. 326 Domek starej baby, XLV. 287 Dominacja zjawisk, XLIV. 183 Domu rozplanowanie, XLII. 607 Domy męskie, XLIV. 222 - zrębowe, XLIV. 72 Dorobek etnograficzny, XLIII. 19 Drąg, zwój, żuraw u studni, XLII. 197 Drewniaki, XLII. 79, 85, 87 Drogi morskie, XLIII. 225 - rozwoju etnografii, XLV. 254 Druki na płótnie, XLII. 795 Drużyna weselna, XLII. 101 Drzewo żywota, XLV. 121 Drzwi, XLII. 184, 186, 748 Duchy gór, XLII. 614 Dusza, cień, sobowtór, XLII. 623 - w postaci ptaków, XLV. 350 Duszki złośliwe Australii, XLV .. 353 Dwojaki, chałupy, XLII. 180, 181, 189 Dworacy, dworscy ludzie, XLII. 89, 90, 111 Dworki, XLII. 120 Dyfuzje, XLIV. 161 Dykteryjki, XLII. 29 Dymar, XLIII. 214 Dymina, podymne, XLV. 342 Dynamika rozwoju, XLIV. 178 Dynastia Guptów, XLV. 15 Dyskryminacja rasowa, XLV. 320 Dyskusja karpacka, XLV. 472-484 - nad Polskim Atlasem Etnograficznym, XLIV. 204; XLV. 494517 Dziadek leśny, XLII. 544 Dzieci do paszonki, XLII. 71, 75, 82 Dziedziczenie ziemi, XLV. 139 619 Dzieje wsi, XLIII. 323 Dziewki, XLII. 75, 82, 95 Dziobnica, XLIV. 41 E Egzogamia, XLV. 102 Ekonomowie, XLII. 77, 91 Ekspansja arabska, XLV. 15, 17 - chamicka, XLV. 23 - indoeuropejska, XLIII. 303 - indonezyjska, XLV. 26 - państwa wielkopolskiego, XLII. 518 - Słowian, XLII. 515 Ekspedycja bałtycka, XLIII. 302; XLIV. 7, 16-21 - do Afryki centralnej, XLV. 38 - fergańska, XLIII. 207 - na Archipelag Filipiński, XLV. 356 - Neweiskiego, XLIII. 198 - Viking Foundation, XLII. 736 Eksploatacja kolonii, XLV. 30 Ekumena afrykańska, XLV. 13 Element czasu w etnografii, XLIV. 163 - nordyczny, XLIV. 15 Elementargedanken, idee zasadnicze, XLII. 341 Elementy reliktowe, XLII. 277 Emigracja, XLII. 63, 64, 71 Epika ludowa, XLV. 402-406 Epos heroiczny. XLII 634 Etapy rozwoju Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego XLIII. 50 Etniczna interpretacja kultur archeologicznych, XLIII. 244 Etnogeneza, XLIV. 7, 156, 158 Etnografia, XLII. 14. 42, 47 amerykańska, XLII. 209 Ameryki Północnej, XLII. 720729 Etnografia czeska, XLII. 666-679, 688; XLIII. 226-232; XLIV. 250253, 267=-274, 281-298 - egzotyczna, XLII. 686 - Indian, XLIII. 283-285 - morganowsko-marksistowska, XLII. 245 - morska, XLIV. 56 - muzyczna, XLIII. 144, 150 - niemiecka, XLIII. 232-241, 2,55260: XLIV. 336-338 - Podhala, XLII. 762-765 - polska, XLII. 32, 47; XLIV. 180 - prawa, XLIV. 130 - proletariatu, XLIV. 237 - radziecka, XLII. 607-666; XLIII. 192-226; XLIV. 205-260; XLV. 315-334 - skandynawska, XLII. 724-727 - słowiańska, XLII. 27 - szwajcarska, XLII. 694-701; XLIV. 237 - Turkmenów, XLV. 332 - w filmie, XLII. 114 - w pierwszej pol. XX wieku XLIV. 488-495 - węgierska, XLII. 689-694.; XLV. 334-340 - współczesna, XLIII. 253 - wybrzeży Bałtyku, XLIV. 56 Etnograficzna Sesja specj. w Moskwie XLIII. 259 Etnograficzna wartość Iliady i Odyssei, XLIV. 331 Etnograficzne Towarzystwa Naukowe, XLV. 460-472 Etnograficzne zbiory, XLIV. 357-371 Etnograficzny Kongres w Berlinie, XLIII. 259 - opis, XLII. 14-16, 147 - park w Zubrzycy, XLIV. 479-480 Etnografii definicja, XLII. 695 Etnografii dzieje, XLII. 693 - historia, XLII. 678 - zakres, XLIV. 156 Etnografowie ormiańscy, XLII. 663 - ukraińscy, XLII. 664 Etnologia, XLIII. 13.; XLV. 366 - japońska, XLV. 95 - nordycka, XLII. 711 - u Homera, XLIV. 331 - współczesna, XLV. 373 Etnologiczna szkoła wiedeńska XLV. 91-124 Etnos, XLII. 47.; XLIV. 157 Ewolucja kultury, XLV. 99 - rozwoju, XLII. 284, 285 Ewolucjonizm, XLIV. 167 - krytyczny, XLIII. 51; XLIV. 167 Eucharystia, jako amulet, XLIV. 95 - dla zmarłych, XLIV. 76 - pod progiem, XLIV. 86 - w czarach, XLIV. 98 - w czarach miłosnych, XLIV. 105 - w lecznictwie, XLIV. 80 - w myślistwie, XLIV. 103 - w rolnictwie, XLIV. 102 - w stajni, XLIV. 86 - w wierzeniach, XLIV. 75-118 - w wróżbiarstwie, XLIV. 109 F Fajka wodna, XLV. 85 Fakty indywidualne, XLIV. 171 - jednorodne, XLIV. 185-187 - kulturowe typowe, XLIV. 170 Farbowanie tkanin, XLII. 636 Fartuchy, XLII. 83, 103, 105 Feudalizm w CSH. XLII. 667, 668 Film etnograficzny, XLV. 337 Flis, XLIII. 324 Fladry, straszydła, XLV. 258 Flurzwang, j. niem. XLV. 145 Folklor, XLII. 10, 115.; XLIII. 292 �620 621 Folklor ałtajski, XLII. 614 _ angiel!ki, XLII. 718 - chrześcijański, XLIV. 75 - czeski, XLII. 670, 671 - doński, XLIII. 194 - litewski, XLII. 431-445 - radziecki, XLII. 647 - rosyjski, XLIV. 255 - słowacki, XLII. 684, 685 - Słowian wschodnich, XLII. 638640 - Suachili, XLII. 607 - śląski, XLII. 319, 324, 328 - węgierski, XLII. 689-694 - Z.S.R.R., XLII. 665 FoLkLore, XLII. 711 Folklorysta, XLII. 9, 13, 26 Folklorystyka, XLII. 9, 13, 14, 16, 22, 718, 720 Folklorystyka czeska, XLII. 674; XLIII. 226-232; XLIV. 267-274 - fińska, XLII. 434 - radziecka, XLII. 647-666; XLIV. 253-266 - rumuńska, XLIV. 266 Folwark, XLII. 77, 117, 180 Fonetyka pigmejska, XLV. 67 Fonograf w etnografii muzycznej, XLII. 766 Forma narzędzi, XLIV. 173 - i treść kultury, XLII. 652 Fornale, XLII. 71, 75 Fryzury afrykańskie, XLV. 15 Funkcja paleniska, XLV. 343 G Gadki, XLII. 21, 24, 28 Galeony, XLIV. 70 Garncarstwo, XLII. 797 Gawęda, XLII. 12 Gazda, XLV. 341 Gąsior w bajce, XLV. 282 Geografia językowa, XLV. 445 Geneza sztuki ludowej, XLIII. 345 - ustroju gruntowego, XLV. 125 Germanizacja, XLII. 109 Gnojenie, XLV. 147 Gorset ukraiński, XLII. 636 Gospodarka bezmleczna Afryki XLIV. 300 - chłopska, XLII. 459 - kopieniaczo-hodowlana, XLV. 24. 355 - trójpolowa, XLV. 133 - wiejska, XLII. 284 - zbieraczo-łowiecka Afryki. XLV_ 355 - zrębowo-wypaleniskowa, XLIII .. 334 Gospodarcze urządzenia, XLII. 169, 170 Go!podarstwa chłopskie, XLIV. 141 - wielkopolskie, XLII. 70 Gospodarze, XLII. 73-76, 95, 185 Grafika Kielisińskiego, XLIII. 331 - ludowa, XLII. 773 Gramatyka Lirów (Melanezja). XLIV. 322 - j. Afryki, XLIV. 307 Grapa, żel. garnek do gotowania dla trzody, XLII. 165, 166 Gonty, XLV. 151 Granica buku, XLV. 379 - etnograficzna, XLIII. 247 - niemiecko-polska, XLIII. 246, 247 - Odra - Nysa, XLIII. 252 - polsko-niemiecka, XLIII. 246 - posko-słowacka, XLIV. 281-296 Grodzenie poletek, XLV. 140 Groty Altamira, XLV. 15 Grupa bantu, XLV. 51 - estońska i liwska, XLIV. 39 - gminy Trynidad, XLV. 360 - irańska, XLIV. 220 - j. oantyjskich, XLV. 54 Grupa j. efe, XLV. 52, 54 _ j. sudańskich, XLV. 54 - semicka, XLIV. 220 _ tiurska, XLIV. 220 Grupy egzogamiczne N. Gwinei, XLV. 351 Gry i zabawy, XLII. 223, 224 Gumno, XLII. 133, 197 Gwara śląska, XLII. 321 ·Gwary polskie, XLV. 438 Hodowla jeleni, XLV. 315 - zwierząt domowych, XLIV. 314316 Homo dHuviaHs, XLII. 706, 707 Huby, XLV. 134 Humor ludu, XLV. 407 Ikonografia, XLII. 522-553.; XLIII. 103.; XLIV. 58 Ilość nawarstwień w Afryce, XLV. 19 H - OplSOW obrzędów rodzinnych, Haczka, kopaczka, XLII. 158 XLII. 365 Haft, XLII. 291 Ilościowe ujmowanie zj awisk kultuHamefka. XLII. 637 rowych, XLIV. 181-183 Handel Indii, XLV. 15 Indeks, XLII. 18, 420 Hasła cyfrowe, XLII. 59;; - LUDU, XLII. 758, 762; XLV. 613- nutowe, XLII. 593 660 Hidżry, kolonie arabskie, XLV. 322 - muzeów w Polsce, XLIV. 388Hipoteza I. Kopernickiego, XLII. 390 486 naZWISK etnografów, XLIII str. - T. Lehr-Spławińskiego, XLII. 326-355. suplement; XLIV. 5e2478, 493 589 - w badaniach, XLV. 373 Indeksowanie melodii, XLII. 554Historia etnografii, XLII. 704, 705 606 - etnografii polskiej, XLIII. 9-122 Indor w bajce, XLV. 284 - ludów nie posiadających dokuInformatorzy O. Kolberga, XLII. mentów XLIV. 176 296, 303-305, 318, 351 -- narzędzi orackich, XLV. 158, 222 Inicjacje, XLII. 702 - odzieży, XLV. 399 Instrument ·maheve, XLV. 87 - Polski, XLIII. 300-312 Interpolowanie materiałów etnogra- Polskiego Towarzystwa Ludoficznych, XLIV. 159 znawczego, XLIII. 1-122 Interpretacja rysunków egipskich. - prawa, XLIV. 135 XLIV. 318 - Słowian, XLV. 377 Instytucja świątynna, XLV. 119 Histor:,czna metoda szkoły wiedeńIslam, XLV. 25 skiej, XLV. 92-123 Izba, XLII. 164, 137 Historyzm konsekwentny, XLIV. 168 istopka (j. ros.), X!..II. 211 - w etnografii, XLIV. 1.54, 167, 171 Jabłczanka, chamu[c, polewka, XLII. Hodowcy wielbłądów, XLV. 322 298 Hodowla, XLII. 285.; XLV. 148, 14.9 .Jagidniki, młynki, XLV. 215 Jagod~' leśne, XLII. 617 - bydła, XLV. 114-116, 336 �623 622 Jajko w bajce, XLV. 276, 285, 367 kaftany, XLII. 79-81, 91 Jakośt faktów kulturowych, XLIV. 185 Janicek, XLIV. 128 Jarzma Marknadook, XLII. 720 - szwedzkie, XLII. 720 Jata, budka ptasznicza, XLV. 239 Jeż w bajce, XLV. 284, 288 Język Ata, XLV. 54 - Balese - Efe, XLV. 46 '- Bambutów, XLV. 52 - Bantu, XLV. 20 - Basków, XLV. 16 - Basua, XLV. 54 - Bira - Sua, XLV. 65 - Ki-Bira, XLV. 54, -65 - Ki - Kumu, XLV. 65 Ki-ngwana. XLV. 54 - Ki-Sua, XLV. 60 - Ki-Suaheli, XLV. 33, 35 - kultowy Negritosów, XLV. 50 - murzyńskie, XLV. 56 - ngo-nke, XLV. 21 - Nkundo i Mongo, XLV. 51 - pi~mejskie, XLII. 703, 738-748.; XLV. 35-69 - Ruanda, XLV. 51 - sudańskie, XLV. 20 - Wa-Rundi, XLV. 51 Językoznawstwo, XLII. 703, 704 Jurta chazarska, XLII. 618 Jaki, __ o K 95, 97, 105 XLII. 187, 190 Kaczka w bajce, XLV. 283 Kadzioło, XLV. 25 Kafle, malowane, XLIII 355 Kalen ~arz uprawy, XLV. 146 Kalendarze gwiezdne Arabii, XLIV. 309 Kabotek, Kachle, XLII. kafle, krusznia, XLV. 139 Kamizele, XLII. 81 Kapa, część cepu, XLIV. 190 Kapeczka, kopeczka, czepiec, XLII. 102, 105, 107 Kapelusz, XLII. 81, 91, 101, 104 Kapitalizm, XLII. 69, 117 Karbowy, XLII. 77, 84, 91 Karby, barby, deseczki do oznaczania dni pailszczyżnianych, XLII. 522 Karczma, XLII. 191, 794 Karczowanie puszczy, XLII. 261 Karły Azji, XLV. 35, 40 Karple, XLII. 610 Kartografia etnograficzna, XLIV .. 153-204 - słownikowa, XLIV. 198-200 - Z.S.R.R., XLII. 640-642 Kartografowanie O. Kolberga, XLII. 227, 228 Kartogramy dynamiczne, XLIV .. 175-177 -etnograficzne, XLIV. 154-204 - Pesslera, XLIV. 194 - synchronistyczne, XLIV. 176 Kasty, XLIII. 298-300 - indyjskie, XLV. 368 Kasza brzana, z bru, XLV. 208 Katalog incipiów, XLII. 577 Kazymu, domy męskie, XLIV. 222 Kątnicy, biedacy, XLII. 71 Kibalka, XLII. 637 Kiecka, ~trój parobków, XLII. 79, 85, 93, 97 Kierpce, opi71cu, j. rum. XLV. 347, 348 Kierunek historyczno-kulturowy, XLIV. 16.5; XLV. 91-125 -- geograficzny, XLIV. 165 Kierznia, XLII. 163 Kij, XLII. 103 istyk, XLIII. 282 Kamienica, Kije pasterskie, XLII. 692 Kiszłak, XLIII. 208 Klasyfikacja literatury ludowej, XLIV. 266-267 Klatka kuropatwicza, XLII. 528 Klechdy, XLII. 12, 309, 312 Kleć, XLIII. 212 Klumie, postoły, XLV. 151 Kłódki wargowe, XLV. 71 Kłusownicy, XLV. 225 Kmiecie, XLiI. 62, 71-73, 151-154, 157, 168, 173, 193, 231 Kobiety szamanki, XLIV. 227 - u pasterzy nomadów, XLV. 356 - w rodzinie patriarchalnej, XLV. 340-342 Kobza, XLII. 683 Koczownicy, XLV. 46 - Arabii, XLII. 607 Kogi, łodzie fryzyjskie, XLIV. 61 Kogut w bajce, XLV. 278 - w wierzeniach, XLII. 631 Kolberga badania etnograficzne, XLII. 200-204, 208, 294-306, 323 - dzieło etnograficzne, XLII. 36, 40, 340 - komentarze, XLII. 30, 209, 225, 353 - metoda, XLII. 20, 23, 39, 48, 115, 116, 144-145, 148, 200, 202, 205206, 210, 220, 223, 275, 278, 279, 326, 338, 349, 354, 421 - korespondencja, XLII, 24, 39, 4148,205,217, 219, 270, 280, 296-297, 310, 314, 319, 322, 329, 336, 342, 356, 363, 372, 418, 422 - poglądy polityczne, XLII. 65-66, 229-230, 345. - przypisy naukowe, XLII. 29, 201, 279. - zainteresowania, XLII. 325, 329, 429, 431--445, 449. Kolberga zapis, XLII. 21, 42, 426, 440 Kolędy, XLII. 305. Kolonizacja wołoska, XLIV. 119 Kolor niebieski w stroju młodej, XLII. 99. Koła bose, XLII. 171. Kołchozy, XLIII. 207; XLIV. 211, 228-230. - Tadżyków, XLV. 328. Koło garncarskie, XLII. 667. Kołowroty, XLII. 124. Kołowrót, brama do wsi, XLV. 137, 141. - na kunach i stępkach, XLV. 140. Komasacja, XLV. 126, 155. Kominy, XLII. 137, 138, 183-185. Komora, XLII. 119, 120, 128, 135, 136, 184, 185. Komornicy, XLII. 62, 63, 71-75, 88-89, 92, 185. Koncepcja motywów wędrownych, XLIV. 254. Konewki, XLII. 167, 168. Konferencja atlasowa, Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLII. 908-909; XLIII. 36; XLIV. 153. -- Centralnego Instytutu Kultury, XLII. 86. - dla badań nad narzędziami ornymi, XLIII. 442-447. - etnografów w Krakowie, XLIII. 25. XLIV. 153, 155. - nad indeksowaniem, XLIII. 45. - paremiologiczna, XLIII. 447. - pokojowa w Paryżu, XLIII. 247; XLIV. 47. - skandynawska, XLIII. 267. Kongres etnografii morskiej, XLIV. 56. - etnograficzny N. R. D. XLIII. 236. Nauk antropologicznych i etno- �625 624 graficznych w Filadelfii, XLV. 485-494. Kongres nauki polskiej, XLIII. 25 - slawistów w Moskwie, XLIV. 168; XLV - w Greiswaldzie, XLIV. 12 Konik, deska, XLIII. 215 - w bajce, XLV. 281 Konserwacja mięsa, XLII. 61') Konstrukcja na słupy, XLIII. 219. Korabie, XLIV. 62. Korabnictwo, XLIV. 58. Korespondenci Kolberga, Xl II. 20!', 220, 227, 228, 35~-357 Kosa, XLII. 155-159. Kosz, XLV. 238. Koszula męska, XLII. 85. poncho, XLII. 636. - przyramkowa, XLII. 290. - na wierzch, XLV. 326. Kot w bajce, XLV. 278. Kotły Jukagirów, XLV. 318. Kowal, XLV. 325. Koza, XLIV. 12I. - pies i kura w Afryce, XLV. 22. Koziol lubuski, XLIII. 332. Kozy brat y, zabawa, XLII. 543. Kożuch, XLII. 79, 80, 86, 93, 97, 98. - ukraiński, XLII. 637. Koźliny, XLII. 131 Kraj, XLII. 280. Krąg austro-azjatycki, XLIII. 297. Kremer, drapacz, XLII. 151, 152 Kręgi kulturowe, LXII. 706; XLV. 110. Kronika Kaspra Weinreicha, XLIV. 68. Krusznia, kamienie, XLV. 139. Kn'teria etnograficzne, XLII. 273. - geograficzne, XLII. 273. Kr~·terium ciągłości, XLV. 100. - form~', XLV. 97. - ilości, XLV. 97, 98 Kryterium jakości, XLV. 97, 98 - odnośni czyli kontaktów, XLV. 97. - reliktowości, XLII. 268, 292. - rozbieżności, XLIV. 32. - stopnia pokrewieństwa, XLV. 100. Krytyka dzieła "Ludy Afryki", XLV. 329-332. - metody Kolberga, XLII. 275-293, 458. - metody Kosinny, XLIII. 42. - monografii Tadżyków, XLV. 328329. - osiągnięć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLIII. 46, 57, 66. - postanowień konferencji wersalskiej, XLIII. 247, 248. - zbiorku Kolberga, XLII. 311. Krzywda społeczna, XLV. 275. Księga przysłów, XLIII. 449. Kultura afrykańska, XLV. 14, 20 - andyjska, XLII. 731 - archeologiczna, XLIII. 244. - ceramiki grzebykowej, XLV. 380. - chłopska, XLIV. 195 - duchowa, XLII. 238; XLIV. 179. - duchowa Słowian wschodnich, XLII. 632. - ludowa, XLII. 675. - ludowa Słowian, XLIV. 166. - ludów egzotycznych, XLII. 729. - materialna, XLII. 43-199, 232237, 272; XLIV. 179. - materialna Szwajcarii, XLII. 698, 699, 700, 716-717. - materialna, XLV. 101, 102. - narodowa, XLII. 292. - niższych rolników, XLV. 104. - nomadów, XLV. 115. - pigmejów, XLV. 19. - półwyspu Czukotskiego, XLIV. 209-211 Kultura pasterska, XLV. 104 - patriarchalna, XLV. 102. - proletariatu, XLII. 654. - robotnicza, XLII. 652. - ~ocjalistyczna, XLII. 654. - społeczna, XLII. 240; XLIII. 6370; XLIV. 179. XLV. 340-342. - społeczna i duchowa Szwajcarii, XLII, 700 - społeczna Słowian wschodnich, XLII. 634. - staroruska, XLII. 632. - Sudanu, XLIV. 316. - tadżycka, XLV. 328. - totemiczna, XLV. 21, 365. - tracka, XLV. 345. - Drug, XLV. 12I. - wsi, XLII. 49. - zbieraczy, XLV. 103 Kulturowe zróżnicowanie, XLII. 45, 46. Kultury definicja, XLII. 713. - wtórne, XLV. 103. - wysokie, XLV. 117-123. - zasadnicze, XLV. 103, 104. Kult bóstwa niebios, XLV. 104. - księżyca, XLV. 104. - przodKów, XLV. 104. - zmarłych, XLV. 359. Kulty, XLII. 70I. - murzyńskie, XLIV. 298. Kułak, XLII. 95, 154; XLV. 154. Kuna żelazna, XLII. 195. Kunup, XLII. 613, 614. Kurut, ser, XLII. 615. Kutry o czerwonych żaglach, XLIV. 57 Kwestionariusz, B. Grabowskiego, XLIV. 134. - do budownictwa, XLIV. suplement. - rolnictwa i hodowli, XLV. 203. - Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLII. 922-925. 40 .• LUd" t. XLV L La:la. XLII. 169. Lasa, ogrodzenie, XLII. 129. Laska, lola, XLII. 103, 104. laszczenie siedlisk, XLV. 14I. Lebioda, łoboda, szabaga, Henopodium album, XLII. 297. Lecznictwo N. Gwinei, XLIV. 310; XLV. 352 Legenda fenicka, XLIV. 330. Lepianka, XLII. 175, 176; XLV. 325. Leśne bóstwa, XLV. 47. Leziwo, łazuki, XLV. 150. Liczebniki w j. afryk. XLV. 23. Liga j. nigryckich, XLV. 20. Literatura etnograficzna, XLIV. 178. - ludowa, XLII. 9-34, 42; XLIII. 325. - ludowa węgierska, XLV. 335. - rolnicza, XLV. 158, 202. - sowizdrzalska, XLII. 29. Lokalizacja badał} Kolberga, XLII. 348. - paleniska, XLV. 342. Losowanie pola, XLV. 139. Ludność kultury łużyckiej, XLII. 476-480. - pasterska, XLV. 23. - polinezyjska, XLV. 370. - pragermańska, XLIV. II. - puszczańska, XLII. 276 Ludowa twórczość rosyjska, XLIV. 256. Ludoznawstwo, XLIII. 13. - Łużyc, XLII. 787-794; XLIV. 348. - polskie, XLII. 10; XLIII. 9-169. - Skandynawii, Danii i Finlandii, XLII. 260-272. Ludu twórczość, XLII. 30, 3I. Ludy Afryki, XLV. 329. - ginące, XLV. 369. I, �627 626 Ludy karłowate, XLV. 35-69 _ Sachalinu, XLIII. 199. _ sumeryjskie, XLV. 22. Ł Leziwo, XLV. 150. XLII. 722 Łaźnik, wspólny grunt, XLV. 136 Łączność Afryki z Azją, XLV. 20. _ Afryki z Indiami i Indonezją, XLV. 18. _ kultury afrykańskiej i melanezyjskiej, XLV. 2I. _ paleolitu, XLV. 16. Łodzie dłubanki, XLIV. 60. _ klepkowe, XLII, 782-785. - niewodowe, XLIV. 7I. _ słowiańskie, XLIV. 66. Łowiectwo, XLV. 223-262. - z sieciami, XLII. 542 - wyższe, XLV. 110. Łóżko, XLII. 165-166. Łuki afrykańskie, XLV. 97-98. - Batwa, XLV. 15. _ jako instrument, XLV. 349. - Jukagirów, XLV. 318. _ polinezyjskie, XLII. 726. Łyko brzozowe, XLV. 151. Łazuki, Łaźnia, bastu, M Macierzyństwo u ChiI'lczyków, XLV. 352, 353. Madarski jeździec, XLII. 685. Madżak, Modżak, XLII. 505. Magia, XLIII. 71-92, 314. XLV. 47, 103. _ czynna sympatyczna, XLV. 104. Magiczne statuetki, XLV. 361. Malowidła Buszmenów, XLV. 15. Małżeństwo chłopskie, XLIV. 137152. - grupowe, XLIV. 226. Małżeństwo parzyste, XLIV. 225. _ stryjecznych braci i sióstr, XLV. 324. Mamuny, XLV. 313. Mana, melanezyjska dusza, XLV. 359. Manna, XLII. 530. Maniaki, cienie, XLV. 239-242. Mapa badal'! Kolberga, XLII. 248, 300, 302, 363. _ Jakubowskiego, XLV. 130. _ Kwatermistrzostwa, XLV. 131. _ rozmieszczenia zbiorów etnograficznych, XLIV. 448, 449. _ zasięgu nazw części pługa, XLV. 191. Mapy katastralne, XLV. 125. _ Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLV. 494-516. Maribo, XLV. 26. Maski murzyńskie, XLV. 71-73. Materializm historyczny, XLIV. 191. Matriarchat, XLV. 116 Materiały archeologiczne, XLIII. 188. _ etnograficzne, XLIV. 202. _ Kolberga, XLII. 352, 359, 362, 367. - muzealne, XLIV. 185. Mazurki, XLII. 12. Medycyna Australczyków, XLII. 703. Melodii indeks, XLII. 554-606. - transDonowanie, XLII. 579. Mercha., ·opłatCJ.za kobietę, XLV. 324. Metanastazje, XLIV. 161. Metoda analityczno-porównawcza, XLIV. 167. - analizy kultury, XLIV. 163. - badań etnograficznych, XLIII. 5I. _ ekspozycji etnograficznej, XLIV. 391-451. _ historyczno-kulturowa, XLV. 97109. - St. Huts'ledta, XLII. 572. Metoda indeksowania melodii, XLII. 554-606 - jakościowa, XLV. 380. - kartograficzna w etnografii, XLIV. 153-204. - G. Kossinny, XLIII. 242. - kręgów kulturowych, XLV. 93. - marksistowska, XLIII. 48; XLIV. 251, 279. - Mersmanna, XLII. 567 - osadniczo :ucheologiczna, XLIII. 242. - porównawcza, XLII. 48. - punktowa, XLIV. 201 - punktów reprezentacyjnych, XLIV. 203. retrogresywna, XLIII. 174; XLIV. 159. - statystyczna, XLIV. 144. - typologiczna, XLIV. 167. - T. Wojciechowskiego, XLIII. 174. Metodołogia, XLII. H, 34, 40, 48, 689, 697. - marksistowska, XLII. 34. - kierunku Graebnera-Schmidta, XLV. 93. Metodyka badań społecznych, XLV. 371. Miary pola, XLV. 137, 138. kożuch, XLII. 98. Miejscowości badane przez Kolberga, XLII. 211, 333. - uprawy bru, XLV. 219-222. Mieszkanie, XLII. 234. - Lapończyków, XLII. 687 Migracje, XLIV. 161. - kulturowe, XLV. 117. - ludności murzyńskiej, XLV. 18,20. - między Australią i Ameryką, XLV. 354. - Słowian, XLII. 465, 497. Miotacze, XLII. 619, 620. Miśnik:, XLII. 165, 166. Miderak, 40· Mitologia słoneczna, solarna, XLV. 104, 110. Młócenie, XLV. 382. Młyn, XLII. 159. - kieratowy, XLV. 336. - w Polsce, XLII. 754. Monisto, nami sto, paciorki, XLII. 637. Monografi~ etnograficzna, XLII. 15, 16, 18. - górników, XLIII. 259. -- Kurpiów, XLII. 274, 275. - regionalna, XLIV. 154. słowacka, XLIV. 274-281. - śląska, XLII. 315, 326. - tematyczna, XLIII. 41 - Turkmenów, XLII. 608, 609. Monogamia, XLV. 103. Mpolo, schowki murzyńskie, XLV.71. Murzyński wkład do cywilizacji, XLV. 15. Motyki, XLII. 157; XLV. 321. Motywy, XLII. 341. Muzea, XLII. 801-878. - etnograficzne, XLIV. 351-480.; XLV. 658-659 Muzeum Etnograficzne w Krakowie, XLIV. 391-480. - kaszubskie, XLV. 453-477. - plockie, XLIV. 477-479. - skandynawskie, XLIII. 267. Muzeologia węgierska, XLII. 693. Muzyka ludowa, XLII. 11, 676 - węgierska, XLII. 694. - wielkopolska, XLII. 212. Muzykanci, XLII. 107. Myszonki, ślemiona, XLII, 131, 192. Myśliwce i zbieracze Afryki, XLV. 19. N Naczynie ar~ukańskie, XLII. - drewniane, XLII. 167. - na wodę, XLV. 87. 619. �629 628 Naczynia z kory, XLII. 615, 616 _ z wymienia krowy, XLII. 619. dodatki, XLV. 136. Najazdy Wikingów, XLV. 26. Najstarsza rasa, XLV. 39. Namioty koczowników, XLV. 326. Namitka, XLII. 637. Narada etnografów radzieckich, XLII. 640, 642. Narodziny, XLII. 377, 378 Narody wschodnio-słowiańskie, XLIII. 632 Narty, XLII. 610-613 Narzecze sandomierskie, XLII. 495. Narzędzia, ciesielskie, XLII. 160, 161. Naddawki, - kowalskie, XLII. 159-160. produkcji, XLII. 149-164. rolnicze, XLII. 150-159; XLV. 158-202. - rolnicze rosyjskie, XLII. 641 - rybackie, XLII. 161; XLIII. 240 Nauki pomocnicze historii, XLIV. 488-495. - tajemne, XLIV. 117. Nawożenie, XLV. 143. Nawóz jako opał, XLV. 344. Nawsie, XLII. 124; XLIII. 324 Nazwy bru, XLV. 204. - buszki, XLV. 198. - głosów zwierzęcych, XLV. 223. - patronimiczne, XLV. 138. - pługa, XLV. 196-197. - pól, XLV. 138. - radła, XLV. 200. - topograficzne Podlasia, XLV. 131. Narzecza murzyńskie, XLV. 33, 65, 66. - romańskie w Afryce, XLV. 25 Negrilles, negritos XLV. 36. Nereidy, nimfy, XLV. 307. Nicielnice, XLII. 717. Niewolnictwo, XLII. 607. Nimfy, XLV. 307. Niwa, niwki, XLV. 134, 138 Nomadyzm pasterski, XLV. 115. O Obertasy, XLII. 12. Obora, XLII. 130, 193-195. Obrażnik, XLII. 110. Obróbka kości, XLII. 625. - lnu, XLII. 158, 159, 721. - pokrzywy, XLII. 627. - skóry, XLII. 626. Obrzezanie, XLV. 325. Obrzędy, XLII. 262. - as-saleh, zdzieranie skóry, XLV. 325. - Czukczów, XLV. 318. - jesienne, XLII. 389-390. - letnie, XLII. 386. - oczyszczania, XLV. 350. - rodzinne, XLII. 363-382. - solarno-agrarne, XLII. 634. - weselne, XLII. 366. - wiosenne, XLII. 384--386. - wioślarzy, XLV. 319. - zimowe, XLII. 391-394. -związane z polowaniem, XLV. 319 - żniwne, XLII. 394-397. Ob~erwacja społeczna, XLV. 372. Obszary historycznych kultur, XLIII. 245; XLII. 713. Obszar uprawy bru, XLV. 210. Obyczaj infibulacji, XLV. 325. Ocena Atlasu Polskich Strojów Ludowych, XLIII. 67. - materiałów Kolberga, XLII. 264-293, 335. - procesów współczesnych, XLIV. 159. Ocena tez l\Tiestopisu, XLIV. 286-287. Ochrona zabytków kultury ludowej, XLIV. 351-357. Odpływ ludności niemieckiej, XLIII. 251. Odrębność etniczna, XLII. 341 Odryna, szopa, XLV. 153. Odzież, XLII. 69-n~. - Chantów, XLII. 625-628. - Słowian wschodnich, XLII." 635. - ukraińska, XLII. 636. Ofiara z koguta, XLV. 354. - z ludzi, XLIII.-297; XLV. 354. - z niedźwiedzi, XLV. 104. Ogrody, XLII, 128, 198. Ogrodzenie patrz płot. Okna, XLII. 128, 184, 186-188. Okół, XLII. 129. Okres folwarczno-pańszczyźniany, XLII. 127. - kapitalizmu, XLII, 285, 287. - prac monograficznych, XLIII. 75 - prac syntetycznych, XLII. 81 - zbieractwa, XLIII. 72 Okręty Wikingów, XLIV. 63 Okreslniki czasu i jakości, XLIV. 177 Okrycia głowy, XLII. 609 Opis brony, XLV. 167, 168, 175 - budownictwa lubelskiego, XLII. 234 - Kolberga, XLII. 262 - kultury ludowej, XLII. 216, 241 - obrzędów, XLII. 210, 240 - odzieży ludowej, XLII. 224 - pługa, XLV. 160, 174 - radła, XLV. 161, 174, 175 - sochy, XLV. 174 - ~trojów, XLII. 207, 210, 313 - wesela, XLII. 204. 212, 222, 224 Opisanie świata, XLII, 785-787 Oracje weselne, XLII. 16 Organizacja bartnicza, XLII. 267, 282 - polityczna murzynów, XLIV. 303 - rodowa, XLII. 607; XLV. 317 - wypasu, XLV. 149 Orka, XLII. 151, 152 - sochą, XLV. 138 Ornament, XLII. 607, 628; XLIV. 240 Oryl, XLII. 538 Osadnictwo Beskidu śląskiego, XLIV, 292 - Karpat, XLIII. 336 - kmiece, XLII, 123 - kultury trypolskiej, XLIV. 301 - kurpiowskie, XLII, 267, 276, 277 - Orawy, XLIV. 281-296 - słowiańskie, XLIV. 65 Osady na prawie niemieckim, XLIV. 118 Oset, XLII. 546 Oskoła, XLII. 617 Osobowość Kolberga, XLII. 461 Oświetlenie, XLII. 54 Owca tłu~toogonowa, XLV. 23 Owczarnia, XLII. 196 Ozdoby z piór, XLII. 637 P Palenie fajki, XLV. 86 Palenisko otwarte, XLV. 342-347 Pamiętniki chłopskie, XLV. 406 Państwo afro Shungway'a, XLV. 352 - sumerycko-akkadyjskie, XLV. 119 - wielkopolskie, XLII. 465, 486, 494-497 Państwowość czeska, XLII. 465-480 Paralele etnograficzne i archeologiczne, XLV. 353 - plesm polskich litewskich, XLII. 444 �631 630 Parobcy, XLII, 71, 73, 75, 91-94 Pas weryp, XLII. 626, 628 Patronimia, XLV. 323 Patrylokalność, XLV. 341 Pasterstwo, XLII. 262, 723 Pastuch, XLII, 87, 88; XLV. 149 Peca, glina, XLII. 139 Peczka, j. buł. piec, XLV. 346 Periodyzacj a, XLIII. 158, 1.59, 164 - atlasu czeskiego, XLIV. 252 - zjawisk etnograficznych, XLIV. 180 Pianie koguta, XLV. 273 Piastun, roczny wilk, XLV. 224 Piec, XLII. 137, 138, 185; XLIII. 213 - piekarski, XLV. 344 - ruski, XLIV. 233 - stożkowaty, XLII. 691, 692 Pieczenie chleba, XLII. 164 Pieczywka, XLIII. 280 Piekarnie, domy bez kominów, XLII. 138 Pies w bajce, XLV. 279 Pieśni, XLII. 308, 317, 322, 324, 328, 341, 426; XLV. 217 - Białochrobatów, XLII. 336 - beduińskie, XLV. 328 - buntownicze, XLII. 297 - dworskie, XLII. 25 - fińskie, XLII. 720 - górnośląskie, XLII. 315 - kościelne, XLII. 353 - kurpiowskie, XLIII. 139 - litewskie, XLII. 431-445 - ludu polsk:ie~o, XLII. 10-26, 42, 45, 47, 200, 212, 251; XLIII. 142 - łużyckie, XLII. 422 - mieszczańskie, XLII. 25 - o szewczyku, XLIII. 357 - popularne, XLII. 25, 26 - rewolucyjne, XLII. 638 - szlacheckie, XLII. 25 - weselne, XLII. 201 Pieśni wielkopolskie, XLII. 201 - żałobna o Kmicie, XLII, 25 - żołnierska, XLII. 676 Pieśniczki, XLII. 24 Pijaństwo, XLII. 52-53, 59 Pikulka, wabik na sarny, XLV. 252 Pigmeje, XLIII. 427; XLV. 15,3569 Pióra pawie, XLII. 91, 103 Piwnice, XLII, 133, 195 Piwo ałtajskie, XLII. 617 Plan domu, stodoły, XLII. 235 Platformy palowe N. Gwinei, XLV. 351 Plebiscyt, XLIII. 250; XLIV. 47 Plemiona Indii, XLV. 370 Plonowanie, dożynki, XLV. 153 Płachta poniowa, j. ros., XLII. 636 Plosa pole, XLV. 134 Płot, XLII. 123, 129, 133, 194, 198; XLV. 140 - laskowy, XLV. 141 - wygradzany, XLV. 141 - z łupanego drzewa, XLV. 141 Płótno drukowane, XLII. 636 Pług, XLII. 150-154; XLV. 158-203 - arabski, XLV. 321 - bezkoleśny. XLII. 151, 155 - kowalski, XLV. 147 - koleśny, XLII. 151, 155 - praski, XLV. 182, 185 - Sincerusa, XLV. 161 - Sucheniego, XLV. 147 - w Egipcie, XLV. 24 - Zawadzkie~o, XLV. 147 Pochodzenie narodu, XLIV. 161 - Indoeuropejczyków, XLIII. 51 - narodu kirgiskiego, XLIV. 212219 Pochówki chińskie, XLV. 348, 34~ - japońskie, XLV. 359 - popielnicowe Azj!, XLV. 361 - wtórne, XLV. 356 Podania, XLIV. 120-129 - historyczne, XLII. 17-20 - spiskie, XLIV. 118-129 - wsi Hruskie, XLV. 131 Podcienie, XLII. 137 Podłoga, XLII. 185, 186 Podział ludów Ameryki Północnej, XLII. 734 - na regiony, XLII. 333 - ojcowizny, XLIV. 138 - Pigmejów, XLV. 38, 44 - Rusinó",-, XLII. 633 Podyma, klatka na puchacza, XLV. 236 Poezja chłopów, XLIII. 327 Pogranicze słowacko-niemieckie, XLIV. 249 Pogrzeb, XLII. 378-382. p. pochówki Pojedynek na skórze mona, XLV. 317 Pojęcie "archetypów", XLV. 366 Pokut, święty kąt, XLIII. 214-215 Polemika Gansiniec-Karwot, XLIII. 472,487 - Bartyś-Kaznowska-Jarecka XLV. 517 Polski Atlas Etnograficzny, XLIII. 34.-69; XLV. 203, 494-516 Polowanie z ptakiem, XLV. 235-237 - na zwierzynę morską, XLV. 315 Pol, XLIII. 216 Pomieszczenia gospodarskie, XLII 195-198 Poncho, XLII. 627 Poniewa, ~oniowa, j. ros. płachta, XLII. 636; XLIII. 192 Popularyzacja etnografii, XLIII, 157-168 Posag, XLII. 87 Posoua, pułap, XLII. 185, 186 Postaci demoniczne, XLV. 307, 308 Postęp cywilizacji, XLII. 345 Postęp w rolnictwie, XLII. 155; XLV. 158-202 Poświęcanie nowych' sań, XLV. 319 Potrawy z bru, XLV. 215 Potrzeby muzealnictwa etnograficznego, XLIV. 371, 378 Poweti, szopy, XLIII. 219 Powieści, XLII. 15, 24, 28; XLV. 309 Powinowactwo, XLII. 328 Pożywienie, XLII. 53, 54, 258; XLV. 144 - Ałtajczyków, XLII. 613 - głodowe, XLV. 211 Pół kmieć, XLII. 154 Półrolnik, XLII. 152, 154, 156, 181, 192 Półślednik, XLII. 153, 156, 169, 173, 192 Prace orientalistyczne, XLIII. 432 Prakultura, XLV. 103 - pigmejska, XLV. 40 Praojczyzna Słowian, XLV. 377 Prawo lenne w Czechach, XLII. 668 - ludowe, XLIV. 132 - ludu Garo, XLIV. 321 - niemieckie, XLII. 414 - polskie, XLII. 413; XLIV. 133 - rozwoju kultury, XLIV. 155, 167 - wskaźnika średniej arytmetycznej głowy, XLIV. 31 - wołoskie, XLIV. 287 - zwyczajowe, XLII. 413; XLIV. 133 Prażaki, kasza z bru, XLIV. 214 Prądy metodologiczne w etnografii, XLIII. 49-62 Problem czasu w etnografii, XLIV. 174-181 - etnogenezy, XLIV. 190 - klasowo-społeczny, XLII. 231, 343, 352 - Lapończyków, XLV. 380 Procesje, XLIV. 92 �633 632 Procesy ciągłych przemian, XLIV. 157 - historyczne a środowisko geograficzne, XLIV. 193-198 - etnogenetyczne, XLII. 18 - mieszania się kultur. XLIV. 161 Program badań społecznych, XLIII. 69 - Polskiego Atlasu Etnograficznego, XLIII. 36 Proletariat wiejski, XLII. 61, 65, 85, 87 Proso, XLV. 206 - pałkowe, XLV. 203 -- włoskie, XLV 204 Protochamici, XLV. 21 Prowincja kulturowa, XLII. 244 Proza ludowa, XLII. 16 Przebudowa etnografii, XLIII. 31 - socjalistyczna, XLII. 608 Przebieranie się za lamparta, XLV. 84 Przechowywanie odzieży. XLII. 627 - produktów, XLII. 619 Przedmiot badań etnograficznych, XLII. 17 - i cel etnografii, XLII. 456, 646, 647,695-697, 909-912; XLIII. 221, 254; XLIV. 325 Przednówek, XLII. 298 Przekleństwa, XLIII. 436 Przełazy p. płoty Przejście do wieku męskiego p. inicjacje. Przełom, metodologiczny, XLIV. 154 - w etnografii niemieckiej, XLIII. 241 - w kulturze, XLIV. 181 Przemiany wsi, XLII. 49, 57-59, 61--65, 70, 117, 124, 127 Przemysł lubelski, XLII, 236 - ludowy ruski, XLII. 639 Przeobrażenia antropologiczne, XLII. 465, 473 - wsi Z.S.R.R., XLII. 649 Przeploty, XLII. 721 Przesądy ludu litewskiego, XLII. 442 Przeszłość murzyńska, XLV. 17, 18 Przeżytki, XLIII. 18 Przodkowie Egipcjan, XLV. 23 Przyczyny chorób, XLV. 362 Przydomki murzynów, XLIV. 302 Przydziały ziemi, XLIV. 139-141 Przysłowia, XLII. 12, 15, 18-20, 324 Przywolywek, XLIV. 135 Pstruchy, wełniane płachty, XLII. 98 Psychologia ludów, XLV. 106. - postaci, XLV. 357 Pszenica, czerwonka, wąsatka, XLV. 144 Pueblo, XLIII. 284-287 Purgatio canonica, XLIV. 89 Pustka rubieżna, XLII. 499 R instrument smyczkowy, XLV. 328 Rada starszych, XLV. 154 Radlica, XLII. 151-153 Radła, XLII. 151-153; XLV. 169, 188 Rak w bajce, XLV. 281, 282 Rasa, Bałtów, XLIV. 13 - pigmoidalna w Australii, XLV. 354 - falijska, XLIV. 14 Rataj, XLII. 71, 73, 152-154; XLV. 132 Reaktywowanie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLII. 20, 21 Reedycja, XLII. 294, 460, 462 Region, XLII. 333, 334 Regionalizacja budownictwa, XLV. 391 Rababa., Rekonstrukcja dziejów kultury, XLIV. 166 Rekonstrukcja dziejów Afryki, XLV. 18, 22 - proces6w historycznych, XLII. 48, 115; XLIV. 159 - podziału gruntowego, XLV. 12:1 Religia Isnegów, XLIV. 321 - murzynów, XLIV. 303,311,312 - Pigmejów , XLV. 37 Religioznawstwo, XLV. 350 Relikty, XLTI. 330; XLIII. 18 Retrogresja historyczna, XLIV. 234 Heza, włóka, plosa, XLV. 137 Rękopisy Kolberga, XLII. 307 Rodzina duża, XLII. 607; XLV. 153 - języków Nil-Kongo, XLV. 20 - mała, Eskimosów, XLIV. 221 '- patriarchalna, XLV. 317 - wielka, XLII. 684 Rogi na proch, XLV. 86 Rok obrzędowy, XLII. 382-398 Rola kowala, kapłana, XLV. 365 Rolnictwo, XLII. 58; XLV. 114-116 - kurpiowskie, XLII. 289 - mazowieckie, XLII. 261 - w Egipcie, XLV. 24 Rośliny jadalne, XLII. 614, 617 Rozedrzyskała, Rozwaliskała, bajka, XLV. 271, 275 Rozniecanie ognia przy pomocy wiercenia, XLV. 46 Rozrywziele, bajka. XLII. 17 Rozszczepienie się wspólnoty, XLIV. 161 Rozwarstwienie klasowe, społeczne, XLII. 229-230, 292; XLIV. 157 - wsi, XLII. 6'9-114, 119, 127 Rozwój konstrukcji drewnianej, XLV. 388 Różnice rozwoju kultury, XLIV. 161 Rubandy, zasłony weselne, XLII. 630 Rubież etnograficzna, XLII. 470, 471; XLIV. 188 - Europy, XLV. 17 Ruch religijny górali, XLIV. 340 Ruiny Zimbabwe, XLV. 25 Rusałki, XLV. 307, 314 Ryba w bajce, XLV. 284 Rybołówstwo, XLII. 161, 162, 191 Rycerz odrodzenia, tancerz murz., XLV. 81-83 Rydel, XLII. 151 Ryki, płoty kamienne, XLV. 140 Rysunki skalne Australii, XLIV. 322 Rzemiosło wiejskie, XLII. 52, 59, 237, 267 Rzepa, XLII. 549 Rzesza Wielkomorawska, XLII. 667 Rzeźba czukocka, XLII. 625 - Mawia, afryk., XLV. 80 - Tuwińców, XLIII. 195 - w kości, XLII. 624 S Sa.ba, worek do mleka, XLII. 615 Sabat czarownic, XLII. 17 Sadyba, XLIII. 203 Samotrzask na ptaki, XLII. 527, 223-262 Sanie, XLII. 173 Saraj, drwalnia, XLIV. 232 Sarafan, odzież XLII. 636 Satyry ludowej podział, XLV. 408 Schemat kręgów kulturowych, XLV. 103 - rozwc~u społeczeństwa, XLII. 704 Seminarium afrykanistyczne, XLIII. 497-500 Separacja gruntów, XLII. 127 Sesj a Kolbergowska, XLII. 218, 454-464, 938-947 Sesj a etnograficzna, niemiecka, XLIII. 441, 442 �634 Sesja odrodzenia PAN, XLIII. 348 _ podhalaI1ska, XLIV. 267, 500, 512, 522 _ naukowa A.N. ZSRR, XLII. 886, 893 Sezonowa translokacja, XLII, 723 Sieć badań, XLIV. 203 Siedliska, XLV. 135 Siekierka, XLII. 536 Sień, XLII. 185-188, 135; XLIII. 212 Sierp. XLII. 155-159. Sibie~e, siubie~e, sybile, XLV. 314 Sidło, XLII. 529 Sidziniarki, XLIV. 340 Silesiana, XLII. 307, 458 Sinanthropus, XLII. 707 Siostrzan, siestrzan, XLII. 185 Sitarze biłgorajscy, XLII. 231, 237 Siwaki podlaskie, XLIII. 354 Skiba, XLV. 138 Skala, Bunaka, XLIV. 47 - Fischera Sallera, XLIV. 19 - Martina, XLIV. 19 Skarby podziemne, XLIII. 551 Sk~e;:y, piwnice, XLII. 195 Skład etniczny Azji, XLII. 219-221 - ludności iberyjskiej. XLV. 23 Składnik paleoazjatycki, XLIV. 4'2 Składniki antropologiczne, XLIV. 31 Skórki ptaków, XLII. 627 Skrzynia, XLII. 165, 166 Slawistyka, XLII. 44 Słopiec na wilki, XLII. 524 Słowak, słowacki, słowiański, XLIV. 296 Słowianoznawstwo, XLII. 465 Słownik etymologiczny języka czeskiego, XLIII. 272 - foklorystyczny, XLIII. 288-296 - górnośląski, XLIII. 357 - filozoficzny, XLIV. 160 Słowr:iczek gwarowy, XLII. 15, 316 635 Słowniczek pigmejski, XLII. 747-748 - starożytności słowiańskich XLIII. 425 Smoki rytualne, XLIII. 274 Smyk, XLII. 173 Saba, j. buł. izba, XLV. 347 Socha, XLII. 51, 197, 920; XLIII, 219; XLIV. 72, 301; XLV. 142, 147, 169, 177, 178 Socha litewska, podlallka, XLV. 181 - łopatkowa, XLII. 261, 721 - i ślemię, XLII. 629 - szwedzka, XLII. 721 Socjologia, XLII. 702; XLV. 371 Sołtysi, XLII. 120, 157, 170 Spancerek, XLII. 79, 81 Spar, wspar, XLV. 231 Specyfika kultury Słowian, XLII. 331 - polskiej kultury ludowej, XLIV. 235 - terenu kurpiowskiego, XLII. 287 Spichrz, spichlerek, spichlerzyk, XLII. 128-130, 196 Spichrze, świrnie, XLV. 152 - Ulczów, XLII. 629 Spiłowane zęby, XLV. 90 Spław, XLIII. 230 Spodnie, XLII. 81, 85, 91, 101 - na oczkur, XLII. 637 - z cielęcej skóry, XLII. 80-95 Spódnice, spodnik, XLII. 83, 92, 95, 103, 105 Spółdzielczość, XLV. 155 Sprawozdanie Instytutu Historii Kultury Materialnej, XLIII. 500 Sprzęt zbóż, XLII. 155-159 Sprzęty, XLII. 162-169, 260, 261 Stadia rozwoju kultury, XLII. 707709 Stajnia, XLII. 193-195 Stajonka, długość pola, XLV. 138 Stanik, XLII. 102 Stare i nowe w etnografii, XLIII 179; XLIV. 182 Statki, naczynia, XLII, 16'2-164 - słowiańskie, XLII. 782-785 Statut cysterski. XLIV. e3 - Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLIV. 527-539 Stępa, XLV. 214, 321 Stodoła, XLII. 127-132, 191-193.; XLIV. 220 Stosunki etniczne tysiąclecia, XLIII. 'ł05 - pokrewieństwa w N. Brytanii, XLV. 367 - rodzinne węgierskie, XLV. 341 - społeczne Czukczów , XLV. 315 - węgiersko-słowiańskie, XLV. 338 Stożenie siana, XLV. 146 Stół, XLII. 165, 166 Straszaki, XLV. 257-262 Stroje lubelskie, XLII. 233 - łużyckie, XLIV. 348 Strój głowy, XLII. 637 - ludowy, XLII. 112, 290, 608.; XLIII. 337-344 - ludowy rumuński, XLV. 347 - obrzędowy, XLV. 90 - ślubny, XLII. 102 - Tadżyków, XLII. 602 Struktura antropologiczna Balticum XLIV. 40 - etniczna Afryki, XLV. 13-34 - rodowa Turcji. XLIV. 320 Strzyga, XLII. 534.; XLV. 313 Strzygoń, XLII. 532 Strzyża, XLII. 525 Studnia, XLII. 123-126, 132-133, 196-197 Substrat staropigmejski, XLV. 65 Sukmany, XLII. 86, 91, 97, 102, 103, 313 Sumiki, XLII. 140 Suszarnia, XLV. 382 Synchronizacja zjawisk, XLIV. 175 Synteza antropologiczna, XLII. 465521 - etnograficzna, XLIV. 163 Symbioza, XLV. 45, 47, 54, 57 System Aarne-Thompson-Krzyżanowski, XLII. 761 - językowy, XLII. 707 - dwóch klas, XLV. 113, 117 - A. Riegera, XLII. 554.-606 - zmianowania odgłogowego, XLV. 142 Systematyka, XLII. 48 - bajek, XLII. 21, 29.; XLV. 263 - faktów kulturowych, XLIV. 170 - epiki ludowej, XLV. 4.05 -- Kolberga, XLII. 27, 147 Szachownica gruntów, XLV. 127 Szachulec, XLII. 140 Szałaśnictwo alpejskie, XLII. 695 Szamanizm, XLV. 357 Szczepy Bałtów, XLIV. 12 Szczyt domu, XLII. 131 Szczodry wieczór, XLV. 314 Szeregi rozwojowe, XLIV. 172 Szkoła kulturowo-historyczna, XLII. 704.; XLIV. 156 - lingwistyczno-mitologiczna, XLII. 327.; XLIV. 254 _ wiedeńska, XLV. 91-124, 359 - zapożyczeń, XLIV. 254 Szlachta mazowiecka, XLV. 488 Szlak bursztynowy, XLII. 488 - handlowy, XLIV. 73 Szkutnictwo, XLIV. 57 - gdańskie, XLIV. 67 - skandynawskie, XLIV. 60 Szońdy, XLII. 197 Szore, XLII. 83 Sztuka białoruska. XLII. 642 - paleolitu, XLV. 15 �ti36 637 Sztuka plastyczna Słowian wschodnich, XLII. 635 - Powiśla, XLV. 418-421 - ukraiń~ka, XLII. 639 Szuszun, kaftanik, XLII. 637 Ślemiona, XLII. 131 Śparogi, XLII. 629 Śpiewacy wędrowni, XLII. 690 Śpiewki, XLII. 20, 28 Środki magiczne, XLIV. 84 Środowisko geograficzne, XLV. 161, 163 Śudra, XLIII. 298 Święcenie ziela, XLII. 537 Święta Marta, XLIII. 278 Święto rogów, XLV. 319 Świnie, XLV. 148 Świniobicie, XLII. 526 Świniopas, XLII. 548 T Tabakierki, XLII. 620, 621 Tabu, XLV. 80 Talkan, tłukno, XLII. 614, 616 Tamga, gmerk, XLIV. 221 Taniec, tańce, XLII. 20, 28, 238, 239 chodzony, XLIII. 332 okrąg/y, XLIII. 333 obrzędowy, XLV. 81, 87 szocze, XLIII. 332 - walcerki, XLIII. 333 - wiwaty, XLIII. 332 Taradajki do transportu sochy i brony, XLV. 142 Tatuaż, XLV. 327 Teatr tadżycki, XLII. 608 Technika badań społecznych, XLV. 371 Technika kartograficzna, XLIV. 200-204 - odlewanie, XLV. 15 - tkacka, XLII. 634 - uprawy, XLII. 261 Teki Kolberga, XLII. 13, 218, 253, 307-332, 355, 357, 321, 442, 456 Teksty Tuaregów, XLV. 360 Teoria akulturacji, XLIII. 209 - archetypów Junga, XLV. 357, 366 - Czekanowskiego, XLV. 380 - kręgów kulturowych, XLV. 97109 - kulturowych areałów, XLIII. 209 - motywów wędrownych, XLIV. 254 - typów kulturowych, XLII. 714, 715 Terażniejszość w badaniach, XLIV. 158 Tereny pigmejów afrykańskich, XLV. 37 Terminologia skandynawska, XLII. 711, 712 Teza Heyerdala, XLII. 703 Tezy dotyczące przedmiotu celu etnografii,XLIV. 155 Topór obrzędowy, XLV. 87 Totem, totemizm, XLV. 104, 109, 114, 365 Tkactwo hornackie, słowackie, XLII. 682 Tłoka, XLV. 145, 153 Tłuki pięściowe, XLV. 360 Tradycja grecko-rzymska, XLV. 307-314 Transport, XLII. 170-175 - narzędzi rolniczych, XLV. 142 - siana, XLII. 673, 674 Trofea myśliwców afrykańskich, XLIV. 304 Trójpolówka, XLII. 51, 59, 123 - indywidualna, XLV. 133 -- zbiorowa, XLV. 125-156 Trzewiki, XLII. 98 Tylnica, XLIV. 61 Typ austro-afrykański, XLV. 21 Typy hodowli psów, XLIV. 240 Typy gospodarczo-kulturowe, XLIII. 245 - kultur pasterskich, XLIV. 323 - nigrycki, sudański, XLV. 16 - orientalny, XLV. 24 U Ubiór chłopski, XLIII. 352. p. odzież - dziewcząt, XLII. 82, 108, 109 - górala, XLII. 523 - kobiet, YLII. 82-85, 95-98, 102105, 108 - kurpiowski, XLII. 283 - lubelski, XLII. 233 - ludowy, XLII. 779 - "mekkański", XLV. 326 - męski, XLII. 79-82, 307 - odświętny, XLII. 80 - roboczy, XLII. 79-86 Uboczność zjawisk kulturowych. XLIV. 183 Ubój jeleni, XLV. 318 Ugorowanie, XLV. 134, 143, 144 Układ budynków, gruntów, XLII. 121, 131, 722; XLV. 128 Uprawa bananów, XLV. 20 - bru, XLV. 203-223 - lnu, XLV. 144 - prosa w Afryce, XLV. 22 - łopatą, XLIV. 305, 323 - tytoniu, XLV. 145 Upiór, XLII. 553 Uprząż, XLII. 170-175 Urodzenie dziecka, XLV. 364 Ustawy uwłaszczeniowe, XLII. 50, 64, 70, 71, 118, 229, 269, 277, 286 Ustrój feudalny, XLII, 54-56, 69, 117, 230 - patriarchalno-rodowy, XLV. 323 - rodowy Eskimosów, XLIV. 221, 228 - ~połeczny Arabii, XLV. 322 Usytuowanie chaty, XLII. 121, 129 Urządzenia przemysłowe, XLII. 159 -162 Uwrocie, miejsca za wrotami, XLII. 123 Uzupełnianie obrazu rozwoju kultury, XLIV. 159 W Wabie żywe, XLV. 228-239 Wabienie, XLV. 223-262 Wabiki, XLV. 243-257 - bębenkowe, XLV. 251 - mieszkowe, XLV. 290 - muszlowate, XLV. 252 - na łosia, 'XLV. 255 - na sarny, XLV. 254 - piórkowe, XLV. 253 - piszczałkowate, XLV. 246 - tubowe, XLV. 244 - zwane przepiór, XLII. 535 Walka klasowa, XLII. 343 Walki religijne, XLIV. 118-129 Wariant podhalański w bajce, XLV. 273 - ruski, XLV. 269 Warianty azjatyckie w bajce, XLV. 264 - bajki polskiej, XLV. 268, 269 - europejskie, XLV. 264 - bajki zwierzęcej, XLV. 265, 263 Warstwy kulturowe, XLV. 101 - kulturowe Afryki, XLV. 18 Warsztat garncarski, XLV. 416 Wartość materiałów Kolberga, XLII. 358 Wasm, znak dla bydła, XLV. 323 Watówki, XLII. 98 Wazy murzyńskie, XLV. 82 Wątki bajkowe, XLII. 314, 328 - litewskie, XLII. 440 _. lubel~kie, XLV. 274 �639 638 Weryfikacja Kolberga, XLII. 459 Wesele, XLII. 16, 207, 333, 363-378 Westka, kamizela, XLII. 93 Wędrówka Krywiczów, XLII. 498 - ludów, XLV. 25 Wędrówki motywów wątków, XLII. 341 - Słowian wschodnich, Xl II. 501 - śpiewaków, XLII. 690 Węgierskie wydania etnograficzne, XLV. 334, 340 Węglarka, XLII. 539 Wiatraki, XLII. 159, 191 Widły, XLII. 157 Widowiska, XLII. 19 Wielka rodzina, XLV. 324, 329 Wierzeje, XLII. 191 Wierzenia, XLII. 17.; XLIII. 71-92 - Enców, XLII. 623 - ludów myśliwskich, XLV. 113 - religijne afrykallskie, XLV. 364 Wieś kujawska, XLII. 123, 124, 129 - mazowiecka, XLII. 129 -- pańszczyźniana, XLII. 50, 71, 114 - podlaska, XLV. 128, 129 - polska, XLII. 122 - puszczańska, XLV. 132 - socjalistyczna, XLII. 690 - wielkopolska, XLII. 17, 69-114. 1l7, 118, 124, 125, 128, 143,-19!l Widowiska ludowe francuskie, XLIII. 275 Wilcze doły, XLV. 359 Wilkierze, XLII. 137 Wilkołak, XLII.' 541 Wilkou:yj, podwywacz, XLV. 224 Wiły, XLV. 307 Wioski murzyil~kie Mawia, XLV. 71 Wlóka, miara pola, 30 morgów, XLV. 131 Włóki, wloki, XLII. 673.; XLV. 142 - do transportu narzędzi rolniczych XLV. 142 Wnętrze domu, XLII. 164, 165, 186 - izby opoczyńskiej, XLV. 413 Wojownik pruski, XLII. 531 Wozacy podlascy, XLV. 137 Wozy, XLII. 170, 171 - bose, XLII. 171, 174, 175 - póltoraczne, XLII. 170, 171 Wózki powroźnicze, XLII. 673 Wpływ małżeństwa na wielkość gospodarstwa, XLIV. 152 Wpływy azjatyckie w bajce, XLV. 285 - chamicko-kuszyckie, XLV. 22 - rumuńskie, XLV. 472-484 - słowackie, XLIV. 294 Wrota, XLII. 197 - na pole, XLV. 140 Wskaźnik głowy, twarzy, nosa, XLIV. 9 Wsi ubóstwo, XLII. 54, 55 - węgierskiej przemiany, XLII. 689 - układ, XLII. 123 - zakładanie, XLII. 122 - zamożność, XLII. 50, 51, 60, 62, 64, 182, 343 Wspinanie się na słup, XLII. 550 Wspólnota ludu, XLIV. 157 - terytorialna, XLIV. 162 - wschodnio-słowiańska, XLII. 633, 634 Współczesne badania na Kurpiach, XLII. 288-293 Współpraca archeologii z etnografią, XLIII. 183-191, 242 - "Ludu" XLIII. 93 Wycinanki kurpiowskie, XLII. 29 Wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLII. 46 Wydeptywanie zboża, XLV. 384 Wykaz miejsc badanych przez Kolberga, XLII. 398-412 Wykrywanie genezy faktów kulturowych, XLIV. 164 Wypasanie bydła w lasach, XLV. 143 Wyposażenie wnętrza, XLII. 260,261 Wyprawy Wikingów, XLIV. 39 Wyrobnicy, XLII. 73 Wyrwida,b w bajce, XLV. 271, 274 Wystawa budownictwa socjalistycznego, XLII. 649 - sztuki ludowej, XLII. 925-937.; XLIII. 451-463 Wywiad społeczny, XLV. 371 Wywoływanie burzy, XLIV. 88 Wzorcownie przemysłu ludowego, XLIII. 421 Z Zabawki N. Gwinei, XLV. 360 Zadania etnografii polskiej, XLIII. 92 - etnografów, XLIV. 157 - metody kartograficznej, XLIV. 153-204 Zagadki, XLII. 18, 19.; XLIV. 321 Zagon, plosa, XLV. 137 Zagroda, XLII. 127-129; XLV. 151153 Zagroda lubelska, XLII. 129, 130, 135 - mazowiecka, XLII. 128, 129 - wielkopolska, XLII. 128 - w okół, XLII. 128 Zagrodnicy, XLII. 6;2, 71, 73, 190 Za gumnie, droga za stodołami, XLV. 141 Zajęcia pozarolnicze, XLV. 150-151 Zakres etnografii, XLII. 27.; XLIV. 130 Założenia atlasu etnograficznego, XLIV. 154 - badań radzieckich, XLII. 650 - atlasu Górnej Austrii, XLIV. 336 Zakres historii kultury materialnej, XLIV. 131 Zamożność wsi, XLIV. 147, 149 krawędź zagonu, XLV. 138 Zapis melodii, XLII. 225, 238, 239 Zapożyczenia kulturowe, XLII. 341 Zasada kompleksowości w kartografii XLIV. 183, 189, 192 - równości przydziałów, XLIV. ISO Zasięg buku, XLV. 377 - Kaszubszczyzny, XLV. 433 Zasięgi zjawisk, XLIV. 177 Zasłony ślubne tadżyckie, XLII. 630 Zastodole, droga za zagrodami, XLV. 142 Zawartość teki śląskiej Kolberga, XLII. 309-314 Zbieractwo, XLII. 283, 719.; XLV. 133 - pieśni, XLII. 21~ Zbieracze, XLII. 22.; XLV. 46 Zbiory w Gdyni, XLIV. 415 _ Ministerstwa Kultury i Sztuki, XLIII. 419-421 Zespalanie gospodarstw, XLIV. 146 Zespół kulturowy rozerwany, XLV. 102 _ języków sudańskich, XLV. 19 Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, XLIII. 9, 62, 168, 487.; XLIV. 512.; XLV. 519544 Ziela, "ciotka", "matka", XLII. 617 Zioła, XLIV. 339 Zielnik Jakuba Wagi, XLV. 204 Zjawiska społeczne, XLIV. 162 Zimne budynki, XLV. 152 Zinwentaryzowanie stano\'1:isk Kolberga, XLII. 451 Złotogłowie kaszubskie, XLIII. 35~ Zmiany kulturowe na wsi. XLII. 344.; XLIV. 177 - w krajobrazie kulturowym, XLIII. 233 Zapaski, zapaszki, �640 641 Zmiany w strukturze gospodarczej, XLII. 288 Zmienność wytworów kulturowych, XLIV. 167 Zmory, XLV. 313 Znaleziska, XLV, 16, 17 Zróżnicowanie budownictwa, XLV. 390 - kultury, XLIV. 169 - lokalne, XLII. 262 - ludności, XLII. 514 - obszaru nadbałtyckiego, XLIV. 33 - zjawisk etnograficznych, XLIII. 11 Związek etnografii z historią, XLIV. 156 Związki przestrzenno-etniczne, XLIV. 162 Zwierzęta w bajce, XLV. 263-305 - udomowione, XLIV. 323 Zwyczaje pasterskie, XLIV. 87, 101 115 Zwyczaje prawne, XLIV. 133 Źródła arabskie, XLII. 685, 756 - archiwalne, XLIII. 93-121 - etnograficzne, XLII. 149.; XLIII. 93-121.; XLIV. 158, 159, 174, 179 - Kolberga, XLII. 360, 429, 438 - zapiw Rudolfa, XLIV. 319 Z Zarowa uprawa, XLV. 356 Żebracy, XLII. 99, 104, 106 Zeglarze, XLIV. 65 Żegluga polska, XLIV. 68 Zelazo, XLV. 14 Żniwa, XLIV. 192, 193 - w Finlandii, XLV. 382 - na Węgrzech, XLV. 334, 335 Żołądź w bajce, XLV. 286 Życie społeczne, XLIII. 63-70.; XLV. 153-154 Żywność, XLII. 233 Bircza Stara, XLII. 303 Boratyn, XLII. 299 Boruszyn, pow. obornicki, Brazylia, XLV. 355 XLII. 104 C J Chełmskie, XLII. 375, 390 mapa Chorwacja, Chrobacja, XLII. 484 Cieszyn, XLII. 311 Czechy, XLII. 48()-485 Czersk, XLII. 11 Czortowiec, XLII. 136 Czukotka, XLV. 315 D Dania, XLIII. 267-269 Dubiecko, XLII. 304 Dudy Puszczańskie, XLII. 279-282 E Elbląg, XLIV. 69 Egipt, XLV. 17 INDEKS ETNO GEOGRAFICZNY * Nazwy geograficzne: kraje, miejscowości, elementy F fizjograficzne. A B Abisynia, XLV. 17, 18, 25 Afryka, XLV. 13-34 Amguema, rzeka, XLV. 318 Ameryka Południowa, XLII. 619 Augustowskie, XLII. 436 mapa Auksztajta, XLIV. 37 Azja t'rodkowa, XLII. 607-609; XLIV. 228-230 Azji Stepy, XLV. 23 Bab-el Mandeb, ciesmna, XLV. 23 Babice, XLII. 303 Bachów, XLII. 296 Bahr-el-Djebel (Nil), XLV. 22 Bahr-el-Ghazai, XLV. 22 Balticum, XLIV. 7-47 Biała Serbia, XLII. 493 Białoruś, XLII. 26, 442; XLV. 226, 240 Z uwagi na znikomą ilość nazw geograficznych nie przeprowadzono szczegółowego podziału nazw geograficznych, elementów fizjograficznych, toponomastyki, ani też nie wyodrębniono nazw na poszczególne części świata. Litera N. oznacza: nowe; M-małe; W-wielkie; D-duże; pow. powiat. Finlandia, 382 XLIII. 269-272; XLV. G Gdań~k, XLIV. 69 Gez-tą-pua nad Amazonką, XLV. 103 Golejewek, XLII. 79 Górny Śląsk, XLV. 358 Góry Świętokrzyskie, XLV. 128 Gruzja, XLII. 661 H Hrubieszów, XLII. 122 Hruskie, pow. Augustów, XLV. 125156 1 ••Lud", t. XLV Indochiny, XLIII. 195 Iskań, XLII. 295 Ituri, rzeka, XLV. 48 Japonia, XLV. 359 Jelenia Góra, XLII. 421 Jeżyce, k. Poznania, XLII. 96 K Kalahari, pustynia, XLV. 19 Kaliskie, XLII. 51, 374, 383 mapa Kamerun, XLV. 351 Kieleckie, XLII. 19, 376 mapa Konojad, XLII. 176, 177 Kościan, XLII. 94 Kórnik, XLII. 78-80 Krajna, XLII. 161 Krakowskie, XLII. 25, 370, 371 Kraków, XLII. 22 Krobienice, Radomskie, XLII. 128 Krotoszyn, XLII. 74 Kujawy, XLII. 19, 121, 125, 369 Kurlandia, XLIV. 36 Kurpie, XLII. 264-293 Krzyworównia, XLV. 243 Kwidzyń, XLIV. 51 L Leszczowate, XLII. 297 Liguria, XLV. 24 Lipa-Lepa, XLIV. 65 Lipnik, W., XLIV. 118 Lubelskie, XLII. 130, 216-248, 374 mapa Ł Łapsze Wyżne, XLIV. 119 Łęczyckie, XLII. 374, 381 mapa 372 �- --'''. .. 643 642 Łoniowa pow. Bochnia, XLV. 214 Łużyce, XLII. 328, 422 M Macedonia, XLV. 240 Malborg, XLIV. 51 Mazowsze, XLII. 125, 249-263, 374, 386, 388 mapa Mazowsze Leśne, XLII. 123 - Polne, XLII. 123 - Stare, XLII. 249-263 Między jezierze afrykańskie, XLV.23 Mieszków pow. Pleszew, XLII. 85 Madlnica, XLII. 22, 36 Modlniczka, XLII. 22 Morawy, XLII. 481, 667-670 Morowica pow. kościerski, XLII. 83, 89 Mozambik, XLV. 70 Myszyniec, XLII. 282, 285 N Nilotów kraj, XLV. 366 Ninino pow. obornicki, XLII. 80 Norwegia, XLIII. 265-267 Nowa Gwinea, XLIV. 299; XLV. 43, 359 o Obornickie, XLII. 165 Orawa, XLIV. 18, 118-129, Osturnia, XLIV. 118 281-396 P Pakosław, XLII. 79 Pałuki, XLII. 161, 167 Peru, XLII. 728 Podhale, XLV. 128; XLIV. 334 Podkarpacie, XLII. 513; XLV. 209 Podlasie, XLV. 128 Pokucie, XLII. 19, 27, 513 Pojana lVIikuli, XLIV. 127 Polesie, XLII. 465, 507-513; XLV. 240 Półwysep Bałkański, XLV. 342-347 Pomorze, XLIII. 252; XLIV. 49 Potaszyca, Potarzyca, XLII. 79, 86 Powiaty: babimojski, XLII. 81, 82, 213 - biłgoraj ski, XLII. 242 - bukowski, XLII. 85, 97, 213 - bydgoski, XLII. 213 - chełmskI, XLII. 242 - chodzieski, XLII. 86-87, 213 - czarnkowski, XLII, 83, 85, 213 - gnieżnieński, XLII. 213 - gostyński, XLII. 86 - hrubieszowski, XLII. 242 - inowrocławski, XLII. 213 - kościański, XLII. 213 - krasnostawski, XLII. 242 - kraśnicki, XLII. 244 - krobski, XLII. 82, 83, 213 - krotoszyński, XLII. 83, 214 - lubartowski, XLII. 244 - lubelski, XLII. 244 - międzychodzki, XLII. 214 - międzyrzecki, XLII, 214 - mogilnicki, XLII. 214 - obornicki, XLII. 85, 214 - odolanowski, XLII. 85, 214 - ostrzeszowski, XLII. 214 - pleszewski, XLII. 81, 83, 214 - poznański, XLII. 214 - puławski, XLII. 246 - radzyński, XLII. 247 - sulechowski, XLII. 111 - szamotulski, XLII, 109, 206, 215 - szubiński, XLII. 215 - średzki, XLII. 83, 98, 215 - śremski, XLII. 215 - tomaszewski, XLII. 247 - węgrowiecki, XLII. 215 - wrzesiński, XLII. 215 Powiaty wschowski, XLII. 85, 215 _ wyrzyski, XLII. 86, 87, 215 _ zamojski, XLII. 247 Powiśle, XLIV. 47 Poznańskie, XLII. 25, 51, 103-113, 201, 215, 371; XLIV. 49 Prusy Wschodnie, XLIV. 47 Przemyskie, XLII. 51, 294-306, 376, 394 mapa Punt, kraj, XLV. 25 Puszcza Augustowska, XLV. 130 _ Nowodworska, XLV. 130 _ Nowogrądzka, XLII. 283 _ Ostrołęcka, XLII. 283 _ Perstuńska, XLV. 130 _ Zielona, XLII. 283, 288 R Radomskie, XLII. 373, 379 mapa Rasztowska Wola, XLII. 322 Roztoka, XLIV. 61 Ruś, XLII. 632 Ryczywół, XLII. 184 Rzeszów, XLII. 19 S , • Sandomierskie, XLII. 51, 368 Sanockie, XLII. 301 Sanu dorzecze, XLII. 294.-306 Sawin, XLII. 350 Siekierki pow. średzki, XLII. 203, 205 Sieniawa, XLII. 299 Skandynawia, XLIV. 7-47 Szwecja, XLIII. 260-265 Słowacja, XLV. 226 Spisz, XLIV. 118-129 Śląsk, XLII. 307-332; XLIV. 49; XLV. 397-399 - Cieszyński, XLIII. 335 - Górn)', XLII. 306 Środa, XLII. 77 Swięciany, XLIV. 18 T Tadżykistan, XLV. 328, 329; XLIII. 208 Tanganika, XLII. 71 Taraskon, XLIII. 274.-279 Tarnowo pow. chełmski, XLII. 130 Tarnów, XLII. 19 Tolkmicko, XLIV. 73 Tomaszowice, XLII. 22 Troki, XLIV. 18 Truso, XLIV. 73 U Ukraina, XLII. 26, 465, 507-513, 631 W Warszawa, XLII. 11, 14, 49 Wielkie Księstwo Poznańskie XLII. 200-215 ' Wielkopolska, XLII. 69-114, 200215, 122, 123 Wielkoruś, XLV. 240 Wietnam, XLIII. 196 Wilno, XLIV. 37 Winiary k. Poznania, XLII. 100 Wiriatyno ZSRR, XLIV. 205 Wolkowe, XLII. 290 Wołyń, XLII. 19,513; XLV. 209,217, 225 Wrocław, XLII. 310 Września, XLII. 77 Wyżyce pow. Bochnia, XLV. 214 Wyszatyce, XLII. 295, 297, 304 Z Zakopane, XLII. 24 Zaharowce, XLIV. 128 ··-~t"". ,..... ".•...• ~ •.' ,. w.' �645 644 1 Zambezi, rzeka, XLV. 22 Z:lmość, XLII. 122 Zastów, Radomskie, XLII. 128 Ziemia Lubuska, XLII. 111 NAZWY SZCZEPOW, l Ż Żabie, XLV. 225 Żakarowce, XLV. 274, 281 Żmudź, XLII. 435 Żuławy, XLIV. 71 PLEMION, A Aeta na Filipinach, XLV. 41 Ajncwie, XLII. 611, 702; XLV. 103 Akoa, Pigmeje, XLV. 44 Andamanie, XLV. 41, 48, 50, 103 Antowie, XLII. 318 mapa, 465, 503, 632, 643 Arabowie, XLII. 607; XLV. 25, 321 Arikena, Brazylia, XLV. 353 Ała, XLV. 356 Awarowie, XLII. 607 Ayom, karły, N. Gwinei, XLV. 42 B Baambe, Pigmeje afryk. XLV. 65 Babali, XLV. 54, 65 Babeyru, XLV. 54 Babinga, XLV. 42, 44 Ba-Bira, Babiru, XLV. 54, 65 Baćwa, Loćwa, XLV. 44, 51 Bagielli, XLV. 44 Bahima, Wahima, XLV. 13, 23 Bakumu, XLV. 54, 65 Balese, XLV. 54, 65 Balika, XLV. 54, 65 Bambuba, XLV. 54 Bambuti, XLV. 35, 41, 43, 45, 48, 54, 65 Bandande, XLV. 54 Bandaka, XLV. 54, 65 Bantu, XLV. 352 Bantuidzi, XLV. 22 Banyari, XLV. 54 Barumbi, XLV. 54 Basua, XLV. 44, 54, 56 Batutsi, Watusi, XL. 13, 23 Batwa-Twa, XLV. 15, 42, 43, 51 Bayakowie, Kongo belg. XLV. 361 Belu, Archipelag Sundajski, XLV. 350 Bhil, szczep indyjski, XLV. 15 Buszmeni, XLV. 15, 19, 43, 103 Bvuba, XLV. 65 Bałtowie, XLII. 471; XLIV. 38, 73 Bamberki, XLII. 102, 103 Bambrzy, XLII. 96, 99-102 Białochrobaci, XLII. 493 Buriaci, XLII. 608 C Efe, Pigmeje, XLV. 44, 65 Encowie, Samojedzi jenisiejscy, XLII. 623 Enowie, XLII. 607 Eskimo!li, XLIV. 221-228; XLV. 316 Eskimosi, ?aleokalifornijczycy, XLV. 103 Estończycy, XLIV. 8 F Fenicjanie, XLV. 25 Filiponi, XLII. 260 Finowie nadbałtyccy, XLIV. 7, 34 Gagauzi, XLII. 608 Gheez, XLV. 25 Gilacy, XLIII. 73 Goci, XLII. 485-491, 517 Górale, XLIII. 335; XLIV. 118-129 Gunantua, N. Brytania, XLV. 365, 368 H Hotentoci, XLV. 23 Huculi, XLV. 227 Hyksosi, XLV. 25, 727 I XLV. XLII. 100, 101 afr., XLIV. 303; K Kamczadale, XLV. 103 Kamilaroi, AU!ltralia, XLV. 103 Karakałpacy, XLII. 607 Karuga, Rodezja, XLV. 367 Kazachy, XLII. 607 Kean, N. Gwinea, XLV. 351 Kindiga, XLV. 24 Kirgizi, XLII. 622, 23; XLIV. 212, 219 Koriacy, XLV. 103, 316 Kurali, LIV. 40 X Kurowie, XLIV. 10, 39 Kurpie, XLII. 264-293 Kumycy, XLII. 608 G Indianie, XLII. 733, 736; XLV. 367 Isneg, XLV. 351 Itelmeni, XLV. 316 D Derlacy-Bambrzy, Dorobo, murzyni XLV. 355 Jamańczycy, Ameryka Płd, XLV. 103 Jukagirzy, XLV. 103, 316, 318 E LUDOW I NARODOW Chanaanejczycy, XLV. 25 Chantowie, XLII. 625 Chazarowie, XLII. 618 Cori, szczep afr., XLIV. 41 Cuna, XLII. 730 Czesi, XLII. 666-688 Czukcze, XLV. 103 - koczownicy, nadmorscy, 316 Dregowicze, XLIII. 304 Dunganie, XLII. 607 J Jadźwingowie, 17 XLII. 257,501; XLIV. L Lapończycy, XLII. 512 Lechici, XLII. 464, 491-494 Lendu, XLV. 20 Litwini, XLIV. 8 Liwowie, XLIV. 8, 24, 30 Ludy Oceanii, XLV. 367 - syberyjskie, XLII. 607, 608 - tungusko-mandżurskie, XLV. 316 Ł Łamutowie, XLV. 316 Łemki, XLVI. 118 Łotysze, XLIV. 8 M Mabudu, murzyni afryk. Madi, XLV. 20 Makonde, XLV: 70-91 Makua, XLV. 70 XLV. 65 �647 646 Mamvu, Momwu, XLV. 20, 54, 65 Mangbetu, XLV. 57 Masaje, XLV. 90 Mawia, XLV. 71 Medje, XLV. 54, 57 Mombutu, XLV. 54, 65 Mazurzy, XLIV. 49 Montanezi, szczep Indian, XLV.227, 239 N Negrito, Pigmeje Azji, XLV. 41 Negritos, Pigmeje filipińscy, XLV. 356 Negryci, Filipiny, XLV. 103 Neurowie, XLII. 479; XLIV. 38 Ngadha, Archip. Sundajski, XLV. 362 Nganasowie, XLII. 607 Niemcy, XLII. 69, 70, 105, 108 Nachurcy, Turkmeni, XLV. 333 O Obongo, XLV. 44 Ojibway, XLV. 109 Olendrzy, XLII. 120, 134 Ordos, XLV. 363 Oroczoni, XLIII. 200 P Papuasi N. Gwinei, XLV. 43, 103 Pigmeje, XLII. 692, 738-748; XLV. 13 - Afryki Środkowej, XLV. 19, 35 - filipińscy, XLV. 357 - nad Ituri, XLV. 103 Polacy, XLII. 69, 70, 79, 103 Pomorzanie, XLIV. 71 R Radymicze, XLIII. Ruanda, XLV. 44 Rumbi, XLV. 87 Rusini, XLII. 296, 297 Rusnacy, XLIV. 119 S Samojedzi, XLII. 623, 624; XLV. 103 Sandawe, XLV. 24 Sekuam, Ameryka Płd. XLV. 103 Semangowie, XLV. 41, 50 - filipińscy, XLV. 103 - malajscy, XLV. 357 Semici, XLV. 24, 32 Senoi filipińscy, XLV. 103 Serbowie Łużyccy, XLII. 422 Siewierzanie, XLII. 644 Skandynawowie, XLIV. 42 Słowacy, XLIV. 129 Słowianie, XLII. 45, 643; XLV. 377 - wschodni i połud., XLII. 497503 Słowińcy, XLIV. 71 Sulka, N. Brytania, XLV. 349 Sumeryjczycy, XLV. 24 Szorcowie, XLII. 614, 663 T Tasmani, Tasmanoidzi, XLV. 354 Tatarzy, XLII. 607 Tuaregowie, XLV. 355 Tunguzi, XLV. '103, 316 Turkmeni, XLII. 607 Twidzi, Pigmeje afro XLV. 43 u Ujgurowie, XLII. 608 Uralczycy, XLII. 661 Urunda, XLV. 44 W 304 Wabudu, murzo afro XLV. 54 Walbiri, Australia, XLV. 353 Wamwere, murzo afro XLV. Wangelina, XLV. 54 Wangwana, XLV. 33 Wapogoro, XLIV. 303 Wayo, XLV. 70 Weddyci, Cejlon, XLV. 103 Wenedowie, XLIV. 65 70 Wiatycze, XLIII. 304 Węgrzy, XLII. 689, 694 Wołosi morawscy, XLV. 339 ż Żmudzini, XLIV. 24 Żydzi, XLII. 69, 70; XLV. 25 INDEKS NAZWISK A Aarne A. LXIII. 289; XLV. 263 Abraham W. XLII. 419; XLIII. 20; XLIV. 134 Adalberg S. XLII. 29 Adamska-Zawistowicz K. patrz Zawistowicz-Adamska Adamus R. M. XLIII. 285 Afanasjew A. N. XLII. 22, 328 Akielewicz M. XLII. 422, 435 Anczyc W. XLII. 370 Andrejew N. P. XLIV. 255 Ankermann B. XLIV. 164; XLV. 20, 21, 34 Antoniewicz W. XLII. 447; XLIV. 504 Antropowa W. W. XLV. 360 Arlt. G. O. XLII. 557 Anuczin D. N. XLIV. 8, 44 Armon W. XLII. 431-445, 768 Assorodobraj N. XLII. 268 Aul J. XLIV. 44 Awizonis P. J. XLIV. 44 B Bac S. XLV. 173 Bach A. XLIV. 164, 193 Bachmann A. XLII. 469 Backman G. XLIV. 44 Bakos F. XLII. 689 AUTOROW Balas E. XLII. 672 Balasso I. XLII. 693 Baliński M. XLII. 226, 265 Balzer O. XLIV. 132; XLV. 126, 156 Bandtkie J. S. XLII. 316, 321 Baran L. XLII. 671 Baranowski B. XLII. 263, 755 Baranowski I. XLV. 126, 156 Barącz, XLII. 298; XLV. 264 Barlow H. XLII. 571 Bartkiewicz W. XLII. 316 Bartok B. XLII. 562 Bastian A. XLII. 340, 346, 704 Baumann H. XLV. 95 Baumgarten K. XLII. 240 Bąk S. XLV. 426 Bechman A. D. XLIV. 230 Belenyesy M. XLII. 691 Belicer W. XLIII. 191 Bergmann E. XLII. 70 Bernheim E. XLV. 98 Bernsztam A. XLIV. 212 Berwiński R. XLII. 24, 30, 31, 45, 146 Białecki, XLII. 317 Biedrzukiewicz J. XLII. 355 Biegajło W. XLV. 127 Bielicki, XLII. 146 Bielski, XLII. 29 Bieńkowski W. XLII. 421 Biester J. E. XLII. 122, 125 Birket K. XLIV. 221; XLV. 93 �648 Bittner-Szewczykowa H. XLII. 947; XLIII. Suplement Bliziński J. XLII. 33, 47 Błaszczyk S. XLII. 776, 922, 957 Błomkwist E. E. XLIII. 211 Boas, XLII. 706 Bobrzyński M. XLII. 413; XLIV. 133 Bogatyrjew T. G. XLIV. 265 Bogdanow A. XLIV. 7 Bogusławski, XLII. 25 Bohomolec, XLII. 25, 30 Bolte J. XLII. 314; XLV. 296 Bornemann F. XLIV. 313; XLV. 92, 357 Bohm J. XLII. 668; XLIV. 193 Brandt B. XLV. 156 Brandt Ch. S. XLIII. 284 Braun F. XLV. 156 Brennsohn J. XLIV. 44 Brensztajn M. XLII. 435 Broca P. XLII. 466; XLIV. 7 Brodziński K. XLII. 26, 37 Brown A. R. XLV. 36 BrUckner A. XLII. 30, 263; XLV. 313, 314 Bruk S. I. XLIV. 219 Buga K. XLII. 499; XLIV. 37 Bujak F. XLII. 416; XLIV. 65; XLV. 126, 156 Bulanda E. LV. 91 Bule van G. XLII. 703, 738; XLV. 68 Burgstaller E. XLIV. 252, 336 Burszta J. XLII. 755, 794, 884; XLIII. 323 Busłajew, XLV. 312 Bystroń J. st. XLII. 28, 44, 309; XLIII. 175; XLIV. 164 Bytnar-Suboczowa M. XLIV. 166 C Casati G. XLV. 52 Cegielski K. XLV. 171 Cernohorsky K. XLII. 666 Chaillu P. XLV. 35 Charuzin A. XLIV. 8, 44 Chitimia J. C. XLIV. 267 Chodakowski A. XLII. 205 Chodźko A. XLII. 26 Chomiński L. XLV. 458 Chmielińska I. LII. 775 Chmielowski T. XLII. 30, 44 Chopin F. XLII. 10, 12, 37, 38, 49, 335 Christian W. XLV. 94 Chybiński A. XLII. 560; XLIII. 20; LIV. 507 X Cichowicz W. XLII. 114; XLIII. 331 Cieśla-Reinfus!owa Z. XLIII. 354, 355 Ciesielski W. XLII. 221, 228, 232, 234-236 Cinciała A. XLII. 311 Ciszewski S. XLII. 32, 315; XLIII. 16 Colling H. D. XLV. 86 Cook J. XLII. 726 Coriat J. E. XLII. 727 Cygański M. XLV. 243 Czacki T. XL!!. 252 Czajewski, XLII. 270, 271, 280-283 Czarnowski S. XLIII. 178 Czeboksarow N. N. XLII. 656; XLIV. 7, 44 Czekanowska A. XLIII. 122, 123 Czekanowski J. XLII. 465-521; XLIII. 16, 17, 303, 312; XLIV. 7, 17, 44, 164, 166; XLV. 13, 23, 34, 38, 53, 207, 397 Czepurkowski E. M. XLIV. 15, 44 Czerniewska K. XLV. 425 Czernik S. XLIII. 325; XLV. 402, 407 Ciźikow L. N. XLIV. 206 , I l \ I l .~ ,l l, I il ! J l J < j I I.. D Damborsky J. XLII. 679, 688; XLIV. 274 Danielewski I. XLII. 24 Dąbrowski J. XLII. 113 Dąbrowski S. XLII. 233, 239 Dąbkowski P. XLII. 414; XLIV. 133 Dekowski J. B. XLV. 384 Delimat T. XLII. 49-68, 238, 285, 800; XL!II. 226; XLIV. 66, 153 Dembowski B. XLII. 24 Dembowski E. XLII. 37, 66, 113 Deniker J. XLII. 517; XLIV. 8, 45 Długosz J. XLII. 44 Dobrowolska A. XLIII. 108 Dobrowolska D. XLII. 644-666 Dobrowolski K. XLII. 454-464, 750; XLIII. 23, 181; XLIV. 502; XLV. 126, 156, 397 Dopsch A. XLV. 156 Doroszewski W. XLIV. 199 Drobna Z. XLII. 668 Druźbacka E. XLII. 360 Drexel A. XLV. 19 Dumont L. XLIII. 274 Dvornik F. XLII. 485, 491, 497-499; XLIII. 308 Dynowski W. XLII. 753; XLV. 156, 373 Dźabbarow I. XLV. 328 E l l I ł Eberhard W. XLV. 93 Edmont E. XLIV. 252 Ehrenkreutz C. XLII. 263 Ehrhardt Z. XLIV. 263 Emin Pasza XLV. 22 Erixon S. XLII. 711 Estreicher K. XLII. 38 F Fajnberg L. XLIV. 221 Falkowski J. XLII. 263, 469; XLV. 180 Federowski M. XLII. 32 Fejos P. XLII. 736 Fiedler R. XLII. 317; XLIV. 338 Fischer A. XLII. 219, 234; XLIII. 77, 80; XLIV. 165 Fischer E. XLIII. 232 Flizak S. XLII. 954; XLIV. 343 Flor F. XLV. 93 Florea Florescu, XLV. 347 Fojtik K. XLII. 675 Franko I. XLIII. 12, 13, 71 Frankowska M. XLIII. 37; XLIV. 154, 165 Frankowski E. XLII. 645; XLIII. 17, 354 Fritz J. M. XLII. 317, 329 Frobenius L. XLIV. 164; XLV. 26, 98 Fryczowa M. XLV. 263, 305 Funk, XLIII. 288 G Gajek J. XLII. 13, 35-48, 218, 337, 422, 454, 576, 631, 758, 797, 893, 909,962; XLIII. 9,23,37,174,337, 449, 504; XLIV. 153, 159, 165, 204, 239, 251, 512; XLV. 177, 203 Gajkowa b. XLII. 885, 909; XLV. 621-660 Gajzlerowa W. XLIV. 279 Gansiniec-Ganszyniec R. XLIII. 20, 77, 78, 323; XLIV. 75; XLV. 12 Garyga B. XLIV. 250; XLV. 158202 Gawarecki H. XLII. 265, 267, 276, 281 Gawełek F. XLII. 38, 439 Gawron W. XLII. 950 Gayre G. R. XLIII. 246 Gerson W. XLII. 11 Gieysztor A. XLIII. 301 �650 651 Glapa A. XLII. 69-114, 421-424, Gillieron J. XLI. 252; XLV. 445 782, 937; XLIV. 350; XLV. 401 Gliński M. XLII. 23 Gloger Z. XLII. 121, 219, 265, 269, 276, 281, 293; XLV. 156 Gluziński J. XLII. 130, 140, 222, 228, 238 Gładysz M. XLII. 307-332, 753 Gołębiowski Ł. XLII. 143, 223, 283, 316 Gorecki A. XLII. 26 Gorki M. XLII. 648 Gostomski A. XLII. 44, 137 Gotkiewicz M. XLIV. 118, 298 Gottfried K. XLII. 298 Grabowski B. XLIV. 134 Graebner F. XLIV. 164; XLV. 19, 110 Grajnert, XLII. 270, 271 Graus F. XLII. 667 Grimm J., Grimowie, XLII. 22, 227, 326; XLV. 265, 271 Grottger A. XLII. 37 Grube O. XLIV. 45 Gunda B. XLV. 338 Gurwicz I. S. XLV. 318 Gusinde M. XLIV. 314; XLV. 42, 44, 59, 94, 369 Heine-Geldern R. XLV. 93 Heinitz W. XLII. 570 Hejnosz W. XLII. 413-420, 795; XLIII. 325; XLIV. 130 Hempel M. XLII. 350 Hensel W. XLII. 631 Henzel T. XLIII. 427; XLV. 21, 34 Hesch M. XLIV. 45 Hettner H. XLIV. 164, 193 Hilden K. XLIV. 45 Hławiczka K. XLII. 238 Hoff J. B. XLII. 201-204, 211, 212, 312, 322 Hoffmanowa K. XLII. 222-224 Holsche XLII. 252, 261 Hołubowicz W. xLIII. 89, 188 Horalek K. XLIV. 269 Hryncewicz-Talko J. XLIV. 11, 46 Hiibner A. XLIV. 193 Hynek J. XLII. 223 Hytrek A. XLII. 311 I Ilin G. F. XLIII. 298 Inglot S. XLV. 160, 172, 186 Iskrzycka XLII. 219 Iwanow S. W. XLII. 609; XLIV. 240; XLV. 332 Iwanowsky A. A. XLIV. 45 H Haas W. XLII. 558 Hacquet XLII. 227 Haekel J. XLV. 92 Halban L. XLII. 415; XLIV. 132 Hammarda C. F. E. XLII. 308 Hanneson G. XLIV. 45 Hanusz I. XLII. 223 Haudricourt A. G. XLII. 470 Haupt L. XLII. 309, 337, 422 Haur, J. K. XLII. 44, 227 Hedemann, XLII. 263 Heimendorf K. XLV. 73 J Jabłczyński J. XLII. 145 Jackowski A. XLII. 769 Jacobeit W. XLIII. 442 Jakimowicz XLII. 263 Jakóbczyk W. XLII. 70-73, Jaraczewska Z. XLII. 223 Jaroszewicz XLII. 252 Jasińska R. XLII. 25, 36 Jastrzębski J. XLII. 238 Jenike E. XLII. 11, 250 Jerums N. XLIV. 45 114 • Johansen P. XLIV. 45 Johnson H. XLII. 52 Jostowa W. XLIII. 335; XLIV. 501 Judenko K. XLIII. 49-63 Jurczenko B. XLII. 358 Juszkiewicz A. XLII. 432 Kaiser E. XLIV. 193 Kalina A. XLIII. 12 Kałużyński XLIII. 435 Kamiński M. XLII. 441 Kandt-K;;.ntorowicz R. XLV. 15 Kapuściński M. XLIV. 126 Karłowicz J. XLII. 9, 20-23, 31, 32, 40, 119, 121, 219, 345, 43fl; XLIII. 10, 71; XLIV. 164; XLV. 450 Karpiński F. XLII. 320 Karpińska I. XLII. 779 Karwot E. XLIII. 71, 89, 314 Kavuljak A. XLIV. 126, 281 Kaznowska-Jarecka B. XLV. 519 Keller XLII, 223 Kiekebusch A. XLIII. 242 Kielisiński W. XLII. 78, 82, 90, 94, 102-110, 114; XLIII. 331 Kiełczewska-Zalewska H. XLV. 126, 156 Kierski E. XLII. 146, 207, 211 Kiparsky V. XLII. 499; XLIV. 10, 45; XLV. 381 Kislakow N. A. XLII. 609 Kitowicz J. XLII. 120, 283 Klimaszewska J. XLII. 750; XLIV. 166 Klimczyk Z. XLII. 84, 92 Klinger W. XLV. 3-07--':3'"14 Klonowicz F. XLII. 29, 44 Klonowski A. F. XLIi. 955 Kluk K. XLV. 158, 207, 230 Kłoskowska A. XLII. 645; XLIII. 27; XLIV. 155; XLV. 373 Knapp G. F. XLII. 331 Kocka W. XLII. 483 Kojdecka A. XLIII. 225; XLIV. 238; XLV. 334 Kolankowski L. XLII. 263; XLV. 126, 156 Kolberg O. XLII. 22, 31, 39-48, 116, 148, 209, 221-224, 252, 253, 265, 283, 289, 308; XLIII. 12, 172, 177, 183, 293, 327, 331, 334; XLIV. 136, 179; XLV. 451 Koller O. XLII. 559, 563 Kołłątaj H. XLII. 216, 320 Komorowski I. XLII. 11 Konopczanka A. XLII. 38 Konopka J. XLII. 11, 250 Kopczyńska-Jaworska B. XLIV. 509 Kopernicki I. XLII. 9, 13, 20, 31, 200-220, 250, 294, 300, 349, 432, 486; XLIV. 7 Koppers W. XLII. 701-710; XLV. 92, 358 Korabiewicz W. XLV. 7()-91 Koranyi K. XLIII. 20, 79q XLII. 962 Korczewski XLII. 29 Kossinna G. XLIII. 242 Korompay B. XLII. 692 Korotyński L. S. XLII. 212 Kostrzewski J. XLII. 447; XLIII. 187, 191 Kotoński W. XLIV. 507 Kott J. XLII. 239, 270 Kovacewicz S. XLII. 682 Kowalczyk J. XLIII. 186 Kowalenko W. XLII. 453 Kowalska-Lewicka A. patrz Lewicka-Kowalska Kozłowski K. XLII. 265 Koźmian J. XLII. 222 Kraiński E. XLII. 297 Kramarik J. XLII. 670, 674; XLIV. 269 Krasoń J. XLII. 464 Krasowski W. XLV. 386 �652 653 Kraus S. XLII. 217 Krcek F. XLII. 327 Krescentyn P. XLV. 207, 229 Kroha I. XLII. 559 Krupianska W. I. XLII. 656 Krzywicki L. XLII. 282, 486; XLIII. 173 Krzyżanowski J. XLII. 9-34, 456; XLIII. 357, 448; XLV. 263, 267, 296 Kuba L. XLII. 310 Kuchta J. XLV. 313 Kuhn A. XLII. 326 Kukier R. XLIV. 484 Kulczycki J. XLII. 645; XLIII. 24; XLV. 394 Kunicki L. XLII. 130 Kunz L. XLII. 676 Kuroń!ki E. XLIV. 48 Kuruc P. XLIV. 119 Kusznier P. I. XLII. 651 681, 689, 894; XLIII. 63,' XLIV: 16l, 165, 174, 389 Kutrzeba-Pojnarowa A. XLII. 263, 265, 269, 758; XLIV. 489, 495, 503 Kużmicz B. XLIII. 157 Kuzniecow W. G. XLV. 318 Kwaśniewicz W. XLII. 701, 750 Kwaśniewska-Trawińska M. XLII. 249-263; XLIII. 236, 241; XLIV. 340; XLV. 125-155, 342, 347 Kwaśniewski K. XLIII. 255 282' XLIV. 338; XLV. 203-21~ 370' 377, 460 ' , L Labuda G. XLII. 480, 758; XLIII. 24; XLIV. 163, 165, 169, 173, 194 Lachnicki XLII. 252, 261 Lam L. XLII. 33, 68, 254 Landau E. XLIV. 45 Lebzerter XLV. 94 Lelewel J. XLII. 252, 268, 292 Lenartowicz T. XLII. 37,39,47,217, 250 Lenin W. I. XLII. 658; XLIV. 261 Leontiew N. P. XLIV. 253, 255 Lewicka-Kowalska A. XLII. 729, 733, 735, 738, 765, 949; XLIII. 288, 334, 337 Lewicki M. XLII. 785; XLIII. 431 Lewicki T. XLII. 756 Lewin M. XLII. 650 Libelt K. XLII. -i8, 202, 212 Ligęza J. XLIII. 471 Linde B. XLII. 40 Lipiński T. XLII. 201, 212, 226, 265 Lips J. E. XLV. 373 Liske K. XLII. 120 Lampa J. XLII. 24, 312, 324 Lorentz F. XLV. 267 Lowie XLII. 706 Lubicz R. XLII. 254 Luschan F. XLV. 15 Lutyński J. XLII. 645; XLIII. 27; XLIV. 155 L Lepkowski J. XLII. 319 Lęga W. XLIV. 67 Lękowski L. XLII. 227 Łopaciński H. XLII. 9, 31, 219, 234; XLV. 460 Łoś J. XLII. 310 Łowmiański H. XLII. 263, 282; XLV. 126, 157 Loziński L. XLII. 296 Łubieński W. XLII. 226 Łukaszewicz J. XLII. 145 Ły~ik S. XLV. 35 M Macdonald A. W. XLIII. 296-298 Maciejowski A. XLII. 40, 318 Maciesza A. XLII. 487 Majer J. XLII. 250; XLIV. 7 Majewski K. XLII. 749 Malewska Z. XLII. 237, 576, 631, 643, 758, 884-886 Malinowski B. XLII. 257, 705 Malinowski L. XLII. 21, 309, 312, 317; XLIV. 120 MaliilOwski T. XLII. 446-453; XLIII. , . 183 Małecki M. XLIV. 198 lVIannhardt W. XLII. 327 Markoni K. XLII. 11 Marin L. XLIV. 325 Marr, XLII. 646 Masłowa G. S. XLIII. 192; XLIV. 242 Matiegka I. XLII. 482 Matyniak A. XLII. 794 Maurizio A. XLV. 206 Mawrodin W. W. XLII. 499, 643644; XLIII. 226; XLIV. 64 Mączyński J. XLII. 370 Mehler J. XLV. 166, 182 Medggers B. J. XLIII. 286 Meier E. XLII. 326 Meitzen A. XLII. 281; XLV. 125, 157 Mersmann H. XLII. 560 Meskank J. ŻLIV. 348 Merzbach L. XLII. 211 Meyer E. NLV. 24 Miarka K. XLII. 324 Michna W. XLII. 299 Milewski T. XLII. 227; XLIII. 22, 283; XLIV. 45; XLV. 19, 22, 34, 67 Miller M. XLV. 320 Micińska M. XLII. 952; XLV. 418 Mioduszewski XLII. 25, 240 Mitkowski J. XLIV. 495 Montandon G. XLV. 376 Morgan, XLV. 24 Moraczewska B. XLII. 206 Morawski XLII. 146 Morgen3terI'..- S. XLII. 571 Moszyński K. XLII. 263, 469, 753; XLIII. 19, 23, 168, 177; XLIV. 165, 166, 200; XLV. 11, 206, 453 Mościcki XLII, 263 Mlihlmann W. E. XLV. 48 Mydlarski J. XLII. 516; XLIII. 302, 435-441; XLV. II, 17 N Nahodil O. XLII. 669, 679 Narbutt T. XLII. 252, 442 Naruszewicz A. XLII. 320 Naryszkin W. W. XLIV. 209 Navratil J. XLII. 679, 688 Nasz A. XLII. 454; LIII. 24, 32 Necel A. XLIV. 57 Nedo P. XLII. 791 Nehring W. XLII. 319 Nesselmann G. H. F. XLII. 439 Niederle L. XLII. 688; XLV. 346, 377 Niemcewicz J. XLII. 293 Niesiecki K. XLII. 226 Nickel J. XLIII. 260 Nitsch K. XLII. 314, 495; XLIII. 16; XLIV. 51, 164, 195; XLV. 427456 Nizińska I. XLIV. 498, 500 Nordenskiold E. XLV. 93 Nosek S. XLIII. 187 Nowakowski J. F. XLII. 318 Nowosielski XLII. 18 O Ochmański W. XLV. 160 Ogrodziński W. XLII. 318 Okładnikow A. P. XLIV. 209 Olderogge D. A. XLII. 609; XLV. 34, 329 Olechnowicz W. XLIV. 11, 45 Olszew~ki W. XLII. 271, 285 �654 Optołowicz J. XLII. 216-248 Orańska J. XLII. 114; XLIII. Orkan W. XLII. 69 Orłowa A. XLV. 329 Orlowicz M. XLII. 298 Ortu ta y G. XLII. 694 Osiecki XLII. 271 Osipowicz A. XLII. 46, 218 Osiński K. M. XLIV. 498 Otrębski J. ?eLlI. 767 otto K. H. XLIII. 241 331 P Parczewska M. XLII. 317 Pauli Z. XLII. 336 Pawlak A. XLIII. 333 Pawłowska J. XLII. 925 Perszyc A. I. XLV. 321 Pessler W. XLIV. 164, 193 Petsch W. XLIII. 253; XLIV. 47 PękaIski M. XLII. 238 Piaścik F. XLV. 157, 386 Pieradzka K. XLII. 782; XLIV. 66 Pietkiewicz K. XLII. 777, 934 Piłsudski B. XLIII. 76 Piprek J. XLIV. 186 Piwocki K. XLII. 770; XLIII. 345 Plater S. XLII. 145, 209, 212 Plezia M. XLII. 644; XLIII. 105 Pojnarowa-Kutrzeba A. patrz Kutrzeba-Pojnarowa Polakiewicz M. XLII. 961, 962 Pol W. XLII. 123, 321 Pokropek M. XLV. 177 Polivka J. XLIV. 267 Polisensky J. XLII. 669 Polujański XLII. 252, 261, 281 Poniatowski S. XLII. 415; XLIII. 23; "XLIV. 164 Popiel S. XLII. 470 Potapow L. P. XLII. 609, 613, 669, 897, 899 Potiechin I. I. XLII. 651; XLIV. 155; XLV. 34, 331 Potkański K. XLIII. 15; XLV. 126, 157 Potocka K. XLII. 87, 88 Potocki L. XLII. 439 Poulik J. XLII. 667 Poutrin D. XLV. 36 Prazak V. XLIV. 269 Prus K. XLII. 318 Priifferowa-Znamierowska M. XLII. 263, 727; XLIV. 351-391 Przesławska H. XLIII. 274 Przewalski XLV. 242 Przeworska J. p. Rosen-Przeworska Przeździecki M. XLII. 45 Przybysławski W. XLII. 351 Przyjemski F. 495-498 Puffke E. XLII. 24 Purkynie J. XLII. 318 Puszet L. XLII. 119, 121 Puszkarewa L. XLIV. 211 Pypin A. XLII. 27, 34 Q Quatrefages A. XLV. 36, 39 R Raczyński E. XLII. 145 Radyń P. XLII. 733-735 Radońska T. XLII. 212 Rajewski Z. XLII. 631 Ratzel F. XLIV. 164 Reinfuss R. XLII. 114, 239, 753, 769, 795, 797; XLIII. 24, 356; XLIV. 505; XLV. 157 Refnfussowa-Cieśla Z. XLIII. 354, 355 Reychmann J. XLII. 694; XLV. 334 Rieger A. XLII. 554-606; XLIII. 122 Rivet P. XLII. 732; XLIII. 282 , ! 655 Robakidze A. I. XLII. 661 Rosen-Przeworska J. XLIII. 344, 351 Rosiński B. XLII. 486 Rostafiński J. XLII. 36; XLV. 204 Rostworowski XLII. 30 Roger J. XLII. 311 Rohr E. XLIV. 193 Rutkowski J. XLV. 157 Rzewuski H. XLII. 226 S ~ I Sarnicki XLII. 146 Schebesta P. XLII. 703, 744; XLV. 35, 41, 54, 65, 94 Scheur D. F. XLII. 559 Schlagenhaufen O. XLIV. 45 Schmidt E. XLIII. 253; XLV. 45 Schmidt W. XLII. 701; XLIV. 164, 313; XLV. 21, 39, 50, 123,349,357, 362, 365 Schneider LII. 296 Schumacher K. XLIII. 244 Schumacher P. XLV. 43, 51 Schwalbe G. XLV. 45 Schwartz W. XLII. 327 Schweinfurth G. XLV. 15, 35 Semkowicz WI. XLIV. 281, 488-495 ~erafin S. XLV. 386 Serejski M. H. XLII. 266, 268 Seweryn T. XLII. 522-553, 753; XLIII. 85, 103, 347; XLIV. 391, 508; XLV. 223-262 Siarkowski W. XLII. 315 Sierpiński S. XLII. 226 Skalnikowa O. XLII. 675 Skimborowicz XLII. 37 Skurzak L. XLIII. 2'98 Sincerus XLV. 158 Smith-Birket K. XLV. 93 Smogorzewski K. XLIV. 49 Smolarski lVI. XLII. 120 Schlenger H. XLIV. 164, 193 Smoljak A. W. XLV. 315 Smolerj, XLII. 309, 337, 421-424, 789-794; XLIII. 256 Snigirew O. XLIV. 46 Sobiescy J. lVI.XLIII. 122, 332, 465; XLIV. 507 S'obieski lVI. XLII. 239, 456, 767; XLIV.506 Sobisiak W. XLII. 143-199; XLIII. 93; XLIV. 348 Sokołow J. lVI.XLII. 647; XLIV. 255 Sommer E. LII. 327; XLIV. 8 Soderstrom J. XLII. 726 Spamer A. XLIII. 255, 259 Speiser F. XLV. 45, 47, 50 Spławiński-Lehr T. XLII. 478 Stankowa J. XLII. 682 Starek E. XLIV. 501 Staszczak Z. XLII. 925-947; XLIII. 24; XLIV. 153, 522; XLV. 384, 386 Steć T. XLII. 464. Steinitz W. XLIII. 236, 256; XLIV. 234 Stelmachowska B. XLIV. 481-488 Stęczyński XLII. 296 Stieber Z. XLIV. 199 Stieda L. XLIV. 7 Stojanowski K. XLII. 486 Stojkowa S. XLV. 342 Słotyhło E. XLIV. 11, 46 Stopa R. XLII. 703, 710, 748; XLV. 493 stout D. B. XLII. 729 Stranska D. XLII. 671; XLIV. 251 Stryczek J. XLV. 460 Stuhlmann F. XLV. 22, 34, 52 Styś W. XLIV. 137; XLV. 126, 157 Strzała K. XLIV. 266 Sucharewa O. A. XLIV. 228 Sumcow, XLV. 313 Surowiecki W. XLII. 146,466.; XLIII. 170 �657 656 Sirennius S. XLV. 204 Syrokomla W. XLII. 26 Szachmatow A. XLII. 499, 501.; XLIII. 304 Szalitowa W. XLII. 36 Szczepański J. XLII. 645 Szczepański R. XLIII. 296 Szczotka S. XLII. 879, 884 Szmielewa M. N. XLIV. 205 Szolnoky L. XLII. 690 Szyfelbejn Z. XLII. 264-293 Szyperski A. XLII. 464 Szwengrub L. M. XLV. 373, 399 Średniawa M. XLIV. 502 Świątkowska J. XLII. 780 Świeżawski E. XLII. 227 Świeży J. XLII. 233, 239, 351.; XLIV. 508 Świętek J. XLIII. 73 Świrko S. XLIV. 448, 451 Świtkowski P. XLII. 118 T Taylor, XLIII. 289 Tetmajer J. XLII. 26 Thompson S. XLIII. 289 Tille W. XLIV. 267 Tłoczek I. XLV. 386 Tokarew S. A. XLII. 649, 651; XLIII. 27: XLV. 330 Tołstow S. P. XLII. 609, 657; XLIII. 27; XLIV. ISS, 239; XLV. 329 Tomicki J. XLII. 118. 145, 148 Topolski J. XLV. 160, 189 Trawińska-Kwaśnicwska M. patrz Kwaśniewska-Trawińska. Tretiak J. XLII. 13 Turczynowicz M. XLII. 44, 114, 200-215, 301, 314, 352, 421, 456 Turnau I. XLII. 402 Tykiel B. XLII. 265, 281 Tylor E. B. XLII. 704; XLIV. 166 Tymieniecki Twardowski K. XLII. 265, 474 K. XLII. 17, 552 U Udziela S. XLII. XLIII. 15 13, 33, 306, 310.; V Vakarelski Ch. XLII. 693 Vanoverbergh P. XLV. 50 Va~mer M. XLV. 377 Vidal de la Blache, XLIV. 194 Vilppula H. XLV. 382 Vinson J. XLV. 16, 34 Virchow R. XLII. 481; XLV. 7, 46 Vitols T. M. XLIV. 46 Vorbichler A. XLV. 68 WitkiEWicz S. XLII. 24 Witwicki S. XLII. 356 Wojciechowski T. XLII. 256, 266, 484 Wojciechowski Z. XLIII. 424-427 Wokroj F. XLII. 477; XLIII. 431, 441 Wolff W. XLII. 331 Wolniewicz W. XLII. 203, 339 Wolski K. XLII. 294-306; XLIV. 499; XLV. 348 Wozaczyńska A. XLIII. 123, 139 Wójcik K. W. XLII. 12, 37, 72, 114, 146, 222, 223, 265-268, 276, 278, 283 Wróblewski T. XLII. 115-142; XLIII. 191; XLIV. 324, 332, 336; XLV. 358, 368 Wrzosek A. XLIV. 4.:3 Wysłuchowa M. XLII. 312 Wyszniepolski S. A. XLIII. 225 W Wacław z Oleska, XLII. 125 Wagnalls F. XLIII. 288 Waldhauer F. XLIV. 46 Waga J. XLV. 204 Waligórski A. XLII. 725; XLIV. Wallis S. XLIII. 357 Wanke A. XLII. 297, 467; XLIV. Waryński L. XLII. 113 Wasilewski E. XLII. 26 Weinberg R. XLIV. 8 Weinhold K. XLII. 319.; XLIV. Weiss R. XLII. 694-701 Werlin, XLII. 560, 561 Wesołowski A. N. XLIV. 254 Weule K. XLV. 70, B6 Węgrzynowicz L. XLII. 762 White A. L. XLIII. 283, 287 Wielowiejski J. XLIII. 246 Wieniawski A. XLII. 226, 227 Wilczewski H. XLIV. 56; XLV. Wildhaber R. XLIII. 259 Wilkońska P. XLII. 201, 203 Wiłkoński A. XLII. 145 Z 503 Z3.borski B. XLV. 157 Zagórski W. XVII. 26 Zajączkowski S. XLV. 157 Zajączkowski W. XLII. 608, 787; XLV. 315 609, Zakrzewska M. XLII. 239 Zakrzewski A. XLII. 265, 269, 276; XLIV. 166 Zakrzewski W. XLII. 11 Załęski G. XLII. 303, 304 Zatorski F. XLII. 433 Zawiliński R. XLIV. 166 Zawistowicz-Adamska K. XLII. 332-412; XLIII. 107, 169; XLIV. 509; XLV. 536 Zborowski J. XLII. 765 Zdziarski S. XLII. 312 Zejszner L. XLII. 26; XLIV. 128 Ziemacki W. XLV. 399 Zienkowicz L. XLII. 76, 146 Ziętkiewicz L. XLII. 206 Zin W. XLV. 386 Znamierowska-Priiferowa M. patrz Priifferowa-Znamierowska Z\volakiewicz H. XLII. 219, 220, 237, 239 Zygadłowicz F.XLII. 114 Żdanko T. A. XLIV. 238 Żmichowska N. XLII. 37 Żółtowski W. XLII. 227 Żupański, XLII. 200, 201 Żyga-A. XLIII. 325.; XLV. 406,407,410 17 WYKAZ INSTYTUCJI 338 421 NAUKOWYCH Akademia Umiejętności w Krakowie, XLII. 211, 212 Anthropos Institut we Fryburgu, XLIV. 289-324; XLV. 93, 348 Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, we Wrocławiu, XLII. 306 Duńskie Muzeum Narodowe w Kopenhadze, XLIII. 268 L'Ethnographie, Paryż, XLIV. 325326 Etnologiczne Muzeum w Berlinie. XLV. 347 12 "Lud". t. XLV I ETNOGRAFICZYCH Instytut Etnografii Mikłucho-Makłaja w Moskwie, XLII. 886, 893; XLII. 206-207; XLIV. 7, ISS, 180 - Etnologiczny Uniwersytetu w Wiedniu, XLV. 91 - Etnograficzny w Sofii, XLV. 347 - Geograficzny w Warszawie XLV. 126 - Historii Kultury Materialnej w Warszawie, XLIV. 153 - literatury im. A. Gorkiego w Moskwie, XLIV. 254 - Morski w Gdańsku, XLIV. 57 �658 Instytut Niemieckiej Etnografii w Berlinie, XLIII. 256 - Zachodni w Poznaniu, XLV. 397 .Jakuckie Archiwum Republikańskie XLV. 318 Komisja Antropologiczna Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, XLII. 269 - Historyczna Polskiej Akademii Umiejętności, XLII. 269 Kongres Nauk Antropologicznych i Etnograficznych w Filadelfii, XLV. 368, 485-513 - Wiedeński Etnologów, XLV. 96 Północny Kongres Slawistów w Upsali, XLV. 381 Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, XLV. 384, 411418 - Etnograficzne w Budapeszcie XLV. 347 - w Białowieży, XLII. 801 - w Białymstoku, XLII. 802 - w Bielsku, XLII. 359 - w Brzegu, XLIII. 372 - w Chełmie, XLII. 854 - w Darłowie, XLII. 326 - w Chorzowie, XLIII. 363 - w Cieszynie, XLIII. 364 - w Częstochowie, XLIII. 366 - w Gdańsku, XLII. 817 - w Gliwicach, XLIV. 368 - w Golubiu, XLIII. 419 - Górnośląskie w Bytomiu, XLIII. 361 - w Grudziądzu, XLII. 807 - Instrumentów Muzycznych Vi Poznaniu, XLIII. 387 Vi Jarosławiu, XLIII. 388 - w Jeleniej Górze, XLII. 505-508 Vi Kaliszu, XLIII. 379 - w Kamiennej Górze, XLIII. 408 - w Kartuzach, XLII. 870 659 Muzeum w Kętrzynie, XLII. 870 w Kielcach, XLII. 822 - w Krakowie, XLII. 830-843.: XLIV. 391-451 - w Kwidzynie, XLII. 820.; XLV. 418 - w Lesznie, XLIV. 381 - w Lublinie, XLII. 855 -, w Łomży, XLII. 803 - w Łowiczu, XLII. 801-865 - w Międzyrzeczy Wielkopo~skim, XLIII. 413 - Narodowe w Kopenhadze patrz Duńskie Muzeum Narodowe - Nordyczne w Sztokholmie, XLII. 717.; XLIII. 261 - w Nysie, XLII. 373 - w Olsztynie, XLII. 871 - w Opolu, XLIII. 378-378 - w Piotrkowie, XLII. 865 - w Poznaniu, (Rogalin), XLII. 382-387 - w Przemyślu, XLII. 390 - w Rabce, XLII. 844 - w Raciborzu, XLIII. 378 - w Radomiu, XLII. 825 - w Rzeszowie, XLIII. 391-395 - w Sanoku, XLIII. 395 - w Nowym Sączu, XLII. 843 - w Sieradzu, XLII. 867 - w Słupsku, XLII. 827 - w Sosnowcu, XLIII. 369-372 - w Szczecinie, XLIII. 396 - w Szczytnie, XLII. 875-878 - w Tarnowie, XLII. 845 - w Tomaszowie Mazowieckim, XLII. 869 - w Toruniu, XLII. 808-815 - fur Volkerkunde w Lipsku, XLV. 421 - w Warszawie, XLIII. 399-405 - \ve Włocławku, XLII. 815 - we Wrocławiu, XLIII. 411 Muzeum w Zakopanem, XLII. 864 - w Zamościu, XLII. 860 - w Zielonej Górze, XLIII. 413 - w Zywcu, XLII. 851 Państwowy Instytut Sztuki w"'Varszawie, XLII. 769; XLII. 125 Polski Atlas Etnograficzny, Zakład we Wrocławiu, XLIV. 143-204, 512; XLV. 177, 394 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu, XLII. 263, 416: XLIII. 9-122 WYKAZ CZASOPISM Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, XLII. 37, 47, 71, 200, 203, 206, 207, 211, 212 Skansen w Sztokholmie, XLII. 263 Uniwersytet Dorpacki w Dorpacie, XLIV. 8 - Królewiecki w Królewcu. XLIV.12. - Ryski w Rydze, XLIV. 9 Wiedeński w Wiedniu, XLIV. 10; XLV. 91-125 Wileński w Wilnie, XLIV. 8 - Wrocławski w" Wrocłewiu, XLII. 316 WYDAWNIC1W Archiv fUr Slavische Philologie, kloristica Europea, XLII. 710XLII. 340 727; XLIII. 261 Ateneum, XLII. 9 Gazeta Codzienna Warszawska, XLII. Atlas Etnograficzny Węgierski, XLV. 223, 271 336 - Lwowska, XLII. 223 Atlas Etnograficzny Polski patrz: - Rolnicza, XLII. 271 Polski Atlas Etnograficzny - Gospodyni Wiejska, XLII. 271 Atlas Polskich Strojów Ludowych, - Gwiazdka Cieszyńska, XLII. 324 XLIII. 337-345 Kłosy, XLII. 204, 223, 227 Biblioteka Warszawska, XLII. 14.5 Kratkije Soobszczenja Inst. Etn. Ceskoslovenska Etnographie, XLII. AN. SSSR. XLII. 607-608 679 Kronika Rodzinna, XLII. 271 Cesky Lid, XLII. 666; XLII. 226-232 Kultur und Sprache, XLII. 701 Deutsches Jahrbuch fUr VolkskunKurier Warszawski, XLII. 271 de, XLIII. 236 Kwartalnik Historii Kultury MateEncyklopedia Powszechna Orgelrialnej, XLII. 749 branda, XLII. 145 Lao!, XLIII. 261 - Rolnicza War~zawska, XLII. 116, Lingua Posnaniensis, XLII. 765128, 145, 223 768 Ethnographica, XLII. 689-694 Lud, XLII. 33, 758; XLIII. 9 Dziennik Ekonomiczny Zamojski Mały Atlas Gwar Polskich, XLV. 177 XLV. 158 Materiały Antropologiczne, Archeo- Lwowski, XII. 223 logiczne i Etnograficzne, XLII. - Poznański, XII. 203 33, 269 Anquetes du Musee de la Vie WaMrćwka Poznańska, XLII. 145 lonne, XLIII. 280-282 Muzeum Domowe Kalendarzowe, Folk-Liv, Acta Ethnologica et FolXLII. 145 42· �660 Opiekun Domowy, XLII. 204 Orędownik, XLII. 73-145 Papers of the Michigan Academy of Science Arts and Letttres, XLIII. 283-284 Polski Atlas Etnograficzny, XLII. 242, 899-909; XLIII. 9, In, 249; XLV. 493-516 Polska Sztuka Ludowa, XLII. 768779; XLIII. 345; XLIV. 2.54 Prace Etnologiczne, XLIII. 9 Prace i Materiały Etnograficzne, XLIII. 9 Przyjaciel Ludu, XLII. 17, 74, 76, 107, 114, 145, 200, 201 Revista del Instituto Etnologico Naciona1, XLII. 732 Ricerche Slavistiche, XLIII. 272274 Roczniki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, XLII. 145 Sbornik Muzeja Antropołogii i Etnografii, XLII. 609, 624 Etnograficz. Sbornik, XLV. 315 Sowietskaja Etnografija, XLII. 631; XLIII. 192q XLIV. 205; XLV. 320 $rednieazjatskij Etnograficzeskoj Sbornik, XLII. 608, 609 Starożytności Polskie, XLII. 145 Handbuch der Prowinz Posen, XLII. 145 Tygodnik Ilustrowany, XLII. 130, 145, 271 - Lech, XLII. 93, 114 - Powszechny, XLII. 223 Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik, XLII. 701 Wierchy, XLII. 762-765; XLIII. 333 Wisła, XLII. 9, 33, 416; XLIV. 179 Zeitschrift fi.ir Ostforschung, XLIII. 232-236 Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, XLII. 33, 269; XLIV. 179 Zorza, XLII. 317 SPIS RYCIN 1. 2. 5. , 4. Prof. Kazimierz Moszyński . Mapa 1. Języki Afryki na pocz. I tysiąclecia Mapa 2. Języki Afryki w XVIII w .. Mapka 1. Tereny zamieszkałe przez pigmejów w Afryce centralnej Mapka 2. Tereny zamieszkałe przez ludy karłowate w połud. wsch. Azji Plan zagród i pól we wsi Hruskie . Taniec szczepu Makonde. Fot. autor . Maska ~tandartowa. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej Warszawa, nr inw. 3591. E. Fot. CAF, 1959 Maska z grupy "b" (Mawia) M. K. i S. L. Warszawa, nr inw. Ludowej - Warszawa. Fot. B. Czarnecki, 1959 . Maska z grupy "d" (Mawia) M. K. i S. L. - Warszawa, nr inw. 3578 E. Fot. CAF, 1959 . 5. Ma~ka z grupy "B" (Mawia) M. K. i S. L. Warszawa, nr inw. 3586 E. Fot. CAF, 1959 . 6. Maska z grupy "a" M. K. i S L - Warszawa nr inw 3594 E. Fot. CAF,1959 7. Maska indywidualna (księża) M. K. i S. L. - Warszawa, nr inw. 3588. E. Fot. CAF, 1959 . 8. Wazy gliniane (Mawia). Fot autor 9. Rycerz-tancerz (Mawia) Fot. autor la. Fajka wodna Niungwe (Mawia) Fot. autor. 11. Ingainga - prochownie szczepu Mawia. Fot. autor. 12. Rzeżba na obrzędowym toporze (Mawia) Fot. autor . 13. Maska twarzy z kłódką wargową oraz maska kobiecych piersi (Makonde) Fot. autor 14. Bębenek ze wsi Tenga-Tenga, Mozambik (Mawia) Fot. B. Czarnecki, 1959 15. Pług wg Sincerusa (Uwagi Tygodniowe Warszawskie 1769, nr VIII, fig. 1) 16. "Pług osobliwszego rodzaju na drapanie nowin i zoranie onych w poprzek" fig. 2) (Uwagi Tygodniowe Warszawskie 1769 , nr VIII , 9 15 32 37 40 128 72 74 75 76 n 78 79 82 83 85 86 87 88 89 161 161 �663 662 17 i 18. Pług wg K. Kluka (O rolnictwie. '. Wrocław 1954, wyd. S. Inglota, fig. XII i XIV, s. 93 (ryc. 3 i 4.) 161 19. Socha wg K. Kluka (O rolnictwie ... Wrocław 1954, wyd. S. Inglota, fig. XIII, 93 (ryc. 5) . 173 20. Socha wg Dziennika Ekonomicznego Zamojskiego, Zamość 1804, nr 16, tab!. "Ekonomia" do nr 16, fig. 12 (ryc. 6) 173 21. Pług wg Dziennika Ekonomicznego Zamojskiego, Zamość 1804, nr 16 "Ekonomia" do nr 16, fig. 1-11 (ryc. 7) . 184 22. Radło wg Dziennika Ekonomicznego Zamojskiego, Zamość 1804, nr 16, tab!. ,.Ekonomia" do nr 16, fig. 13-20 (ryc. 8) 184 23. Pług (der Prager Pflug) wg .J. Mehlera (Der Ackerbau des Kanigreichs Bahmen ... Erste Sammlung ... tab!. V) ·(ryc. 9) 185 24. Radło (Der RadIo. Ein Raadhacken in dem Berauner Kreise) wg J. Mehlera (Der Ackerbau des Kanigreichs ... Erste Sammlung ... tab!. IX (ryc. 10) 185 25. Mapa - Zasięgi nazw niektórych części pługa (ryc. 11) 191 26. Tablica - Tablica orientacyjna nazw pługa i jego części 196-197 27. Tablica - Nazwy buszki i jej części. 198-199 28. Tablica - Nazwy radła i jego części . 200-201 29. Rys. 1. Ber-Setaria Italica B. - okaz ze wsi Wyżyce, pow. Bochnia. Fot. K. Kwaśniewski, 1959 r. 205 30. Mapa - Ryc. 2. Obszar uprawy bru. Wycinek z mapy podkładowej Polskiego Atlasu Etnograficznego 210 31. Ryc. 1. Łowienie wrony przez powieszoną wronę (rys. autor) 229 32. Ryc. 2. Odyma i pęta na puchacza (według Dombrowicza, rys. autor) ~ 236 33. Ryc. 3. Kosz do noszenia puchacza na placówkę na słupie (według K. Dombrowicz, rys. autor) 238 34. Ryc. 4. Tak zwane maniaki lub bałwany na cietrzewie. (Według W. Korsaka, rys. autor) 239 35 Ryc. 5. U góry wabik na cietrzewie i jarząbki, u dołu wabik na przepiórki (według J. Szytlera, rys. autor) 247 36. Ryc. 6. U góry: wabik na lisa, rysia i wilka, niżej wabik na zająca (według .T. Szytlera) z boku: na lisa z pow. Bochnia (rys. autor z okazu w Muzeum Etnograficznym w Krakowie) . 249 37. Ryc. 7. Wabik na przepiórki (Rys. autor z okazu w Muzeum Etnograficznym w Krakowie) 251 38. Ryc. 8. Wabik na sarny, Łapczyca, pow. Bochnia (rys. autor) 254 311. Ryc. 9. Wabik na łosia (według J. Szytlera, rys. autor) . 255 40. Ryc. 1. Narzędzia rolnicze. Fragment wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959 412 41. Ryc. 2. Wnętrze izby wiejskiej w Opoczyńskiem. ~tawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym nym w Łodzi. Fot. K. Wecel. 1959 . 42. Ryc. 3. Warsztat garncarski. Fragment wystawy w Muzeum Archeologicznym Etnograficznym K. Wecel, 1959 43. Prof. Dr Kazimierz Nitsch 44. Mgr inż. Ludwik Chomiński I, I Fragment wyi Etnograficz413 etnograficznej w Łodzi. Fot. 416 427 458 �665 ANTHR aPa S. Fr'.!iburg 1955-1956, vol. 50, 51 (Tadeusz Wró348 blewski Intcrnational (Krzysztof Articles Pages C z e k a n a w s k i. Ethnic structure of Africa and its latest features Stefan Ł y 5 i k. African Pygmies and the problem of their language Wacław Kor a b i e w i c z. Mawia big artist . Edward B u l a n d a. Is it the crisis of the Vienna. Ethnologic School Maria T r a w i ń s k a - K w a ś n i e w ska. Researches on the question of a collective three-field system of agriculture in the village Hruskie, district of Augustów in the XIXth and XXth centuries Bolesław G a r y g a. Agricultural literature of the XVIIlth and XIXth centuries as source for the investigation of tools used for the cultivation of soil Krzysztof K w a ś n i e w s k i. Cultivation of bru (setaria italica) in Minor Poland during the XXth century Tadeusz S e we r y n. Hunting lure methods Maria F r y c z. Tale of the animals in the hut Witold K I i n g e r. Once more about mermaids and related demonic figures and dependence on the Greek-Roman tradition Jan II. Reports 13 35 70 91 125 159 203 223 263 307 and reviews The Siberian Ethnographic Collection II (Works of the N. N. Mikłucho-Maklaj Ethnographic Institute, Academy of Sciences of the URSS, vol. XXXV, Moscow-Leningrad 1957) Włodzimierz Zajqczkowski . Soviet Ethnography, Academy of Sciences of the URSS, Moscow 1956, bulletin 3 (Anastazja. Kojdecka) Jan R e y c h m a n. From Hungarian editorial ethnographic sources Sz. Judit M a r v a y. Women in big familic5. Budapest 1956 (Maria S. Georgieva (Maria . S t a j k a v a. The hearth Trawińska-Kwaśniewska) in Bulgarian .. 315 'f 320 334 340 . 342 Bobu F I a r e s c u. Soft foot-wear of the Rumanians. Bucarest 1957. Studies of popular art and ethnography, vol. I (Krzysztof . 370 Museums Report on the activity of the ethnographic section of the Museum of Archaeology and Ethnography in Łódź (Maria Misińska) . Exhibition of the relics of the past of folk art in the area of Powiśle. Museum in Kwidzyń. (He; bert Wilczetcski) Krystyna C z e r n i e w ska. Reminiscence of Folk Art in Leipzig Kazimierz Nitsch as dialectologist, investigator and connoisseur of the folk culture (Stanis'aw Bqk) . Ludwik Chromański. (Euze b:llSZ Łopaciński) Krz:-"sztof K w a ś n i e w s k i. From the activity of the scientific ethnographic societies at-road Florea Wolski) 368 . 411 418 421 IV. Chronics . life. Sofia 1956 . Kwaśniewski) III. . Tra wińska-Kwaśniewska) of Social Sciences, vol. IX (1957) nr 3, Unesco The I N T E R V I E W. Forms. Technique. Evaluation. Practical social investigations. Published by Rene Konig with assistance of Dietrich Ruschenmeyer and Erwin K. Schenk. Cologne 1957 . Observation and experiment in the social investigations II. Publi5hed by Rene Konig with a5sistance of Peter Heinz and Erwin. K. Schench. Cologne, 1956 (LUi Maria Szwengl ub) Julius E. L i p s. At the sources of civilization. UnL'2rsal Science, Warsaw 1957 (Kszllsztof Ku:aśniewski) . Jan C z e k a n a w s k i. Preface to the history of Slavs. Anthropologic, ethnographic and linguistic perspectives. Second edition, newly reviewed. Western Institute, Poznań 1957 (Valentin Ki]:arsky) Hilkka V i l P P u I a. Threshing in Finland. Ethnographic Bulletin X Helsingfors, 1955. (Zofia Staszczak) J. P. D e k o w 5 k i. Interier of a Jasie!1 hut. Works and Materials of the nr 2, Łódź 1958 (Zofia Stas;:czakówna) Władysław K w a ś n i e w i c z. New publications from the domain of village building Stefan N a w a k o w s k i. Adaptation of the population in the Opole Silesia. Western Institute, Poznań 1957. (Liii Maria Szwengrub) Władysław Z i e m a c k i. Materials to the history of dresses in 18181863. Archives of Ethnography nr 10, Wrocław 1956 (Irena Turnau) Stanisław C z e r n i k. Polish folk epics. National Library. Series I. Wrocław 1957 (Aleksander Zyga) . Jan S t r y c z e k. With a peasant's pen. Folk Editorial Cooperative Society. Warsaw 1956 (Altksander Zyga) T ABLE OF CONTENTS I. Scientific Bulletin 347 '\ 427 458 460 �666 Dymitr Kra n d Ż a I a w. From the "Carpathian" discussion during the XXXIth plenary meeting of the P T L (Polish Ethnologic Society) in September 1956 in Zakopane . Report on the participation in the Vth Congress of Anthropologic and Ethnologic Sciences in Philadelphia, the 1-9 August 1956 Roman Remarks 485 Stopa) on the Staszczak) trial copy the Polish Ethnographic Atlas (Zofia . Polemics. (Barbara Kazanowska-Jarecka) Proceedings of the XXIInd Plenary Session of the PTL in Szczecin, the 6-8 September 1957. (Adam Glapa) Proceedings of the XXXIIInd Plenary Session of the PTL in Cieszyn (Adam Report Glapa, on the Jadwiga activity Kucharska, of the Boleslaw Limanów Kuzmicz) Section on the of the PTL on the of the Lublin Section of the PTL on the (Sebastian Report of the fJódź activity or the Mszana (Janusz Section of the PTL (Jadwiga Report 547 Dolna Section of the PTL Flizak) on the activity ciszek 549 of the Olsztyn Section of the PTL (A. Fran- Klonowski) on the activity 5E3 of the Opole Section of the, PTL (Stanislaw Bronicz) Report on the on the activity of the Poznań Section of the PTL (Tadeusz 58 activity of the Toruń Section of the PTL (K'alina Antonowicz) Report on the activity 560 of the Wałbrzych Section of the PTL (Lesław of the Zakopane Section of the PTL (Wanda Lubowiecki) Report 4. 556 Wróblewski) Report HH ~ e K a H a B c K 11. 3THI1'IeCKaH CTpyKTypa AcPPl1KI1 11 HOBeHWl1e HaCJIOeHI1H . CTecPaH JI hIC 11K. AcPPI1KaHCKl1e nl1rMel1 11 np06JIeMa I1X H3blKa . Bal\JIaB K a p a 6 e B 11'I. MaKoHJ\e - BbIJ\alOll\l1eCH CKyJIbnTOpbI . 3J\yap,l\ B y JI H H J\ a. HMeeM JII1 MbI J\eJIo c Kpl1311COM:3THOJIOrl1'IecKOH BeHcKoH WKOJIbI? MapbH T P a B 11H b C K a - K B a c b H e B c K a. HCCJIeJ\oBaHVIH no BOnpocy KOJIJIeKTI1BHOHTpeXnOJIbHoi1 CI1CTeMbI B p;epeBHe rpYCKe, aBrycToBcKoro nOBeTa B XIX >1 XX BeKax BOJIeCJIaB r a p bI r a. CeJIbCKOx03Hi1cTBeHHaH JII1TepaTypa 18 VI 19 BeKOB 11CTO'IHI1KP;JIH I1CCJIe,l\OBaH>1H>1CTOpl1l13eMJIeJ\eJlb"J.ecK>1X OPY,l\>1H Kp]K>1llJTOcP K B a C b H e B c K 11. KYJlbTypa 6py (setaria itaUca) B MaJIOH IIoJIbJlle B XX BeKe . Tap;:3YJll C:3 B :3P bI H. OXOTHI1'Ibl1 cnoco6bI npl1MaHKI1 . MapbH <P p >1'I. CKa3Ka o 1KI1BOTHbIXB 1136YWKe . B>1TOJIbP;K JI >1H rep. Ell\e o pycaJIKaX >1 pop;CTBeHHbIX p;eMOH>1'IeCK>1X cPlirypax >1 >1X 3aB>1CI1MOCT>1 OT rpeKO-pYIMCKOMTpap;Hl\>1YI. 545 activity on the activity 125 159 203 609 611 307 315 ?WecKu) Miscellanea Jeleniewski 91 C>16>1pCK>1M 3THorpacPl1'łeCKI1i1 C60PHI1K II (TpYAbI HHCT>1TYTa3THOrpacPl1>1 AKap;eMI1I1 HaYK CCCP I1MeHI1 H. H. MI1KJIyxo-MaKJIaH, TOM XXXV, MocKBa-JIeHl1Hrpa,l\, 1957 (BJW03U.M.epJłC 3auo'lt'f,- 566 Summaries in English and Russian - Eugeniusz Index of the XLII, XLIII, XLIV and XLV \'olumes by O. G.) List of illustrations. 13 35 70 II OT1.jeTbI >1 pel\eH31111 564 Jost) CTaTbl1 crp. 519 544 activity Kucharska) Report I HaY'IHbIe (piotr Or;tołowicz) Report or JIABJIEHHE 494 517 531 Orzechowski) Report 472 COBeTcKaH 3THorpacPI1H. AKap;eMl1fl HaYK CCCP, MocKBa 1956, TeTpa,l\b 3 (AHacTacbR Kouo3u,'Ka) RH P a H X M a H. H3 BeHrepCKI1X :3THOrpaep>1'IeCKI1X113p;aTeJIbCTB C. IOP;>1T MopBai1. 2KeHIlII1HbI B 60JIbIlll1X ceMbRX. Byp;aneIllT 1956 570 of the L U D (made 613 660 (MapbR TpaBUHbC'Ka-KBaCbHeBC'Ka). <P.'1opea B06y <P.'1 o p e C KY. MRrKaH 06YBb y PYMbIH. ByxapecT 1957 HccJIellOBaH>1H B 06J1aCTI1 HapO,l\HOrO I1CKyccTBa 11 :3THOrpaepm'I, TOM I (KPJłCUlliTOijJ BOJl.bC'KU) . \ " 320 342 347 �668 66 j AHTponoc. eppeCl6ypr 1955-1956 50. 51 (Tao3ym TOM (KPJlCUW.TO¢ YHecKo l1HTepBblO. 348 Bpy6JteBC"Ku) (1957) MeJK~YHapo~HbICI 6lOJWeTeHb C011MaJlbHbIXHayK, TOM IX Hp. MCCJle~OBaHMe.113,11aTeJlbPeHe pMXOM PlOweHMei1epoM 368 OI.\eHKa. KeHMr illoClxOM, 1957 KeJlbH 370 Tpy.n;HM"łeCTBe C ITeTepoM 1956 (JIuJtu KeJlbH, MapbR IOJlI110C E. JI M n C. Y. 'ł 3HaHl1e. KMe, ::JTHorpa<pM<reCKl1eM JlIo1HrBJ.'lCTM<reCKMe nepcneKTMBbI. H. IT. 3n 11 MaTepMaJlbI TR6pR 382 ,1l;e K OB C K 11. BHyrpeHHee My3eil y6paHcTBo ApxeoJlorl111 "łeCKaR Cepl1R Hp. 2, JIO~3b 10136hIB HceHe. 11 3THorpacPl1l1· 1958 (CO¢UR CTaw,a'K) Tpy.n;bI 384 386 CTpOT-1TeJlbCTBa 1957 (J{.uJtu MapbR 397 3 e M R 11K H. 1818-1863. MaTepl1aJlhI no HCTOpHH O,LIeJK.n;bIBpeMeH 3THorpacPW-IeCKl1J1 ApXJ.'lB Hp. 10, Bp0l.\JIaB 'ł 399 e p H 11K. OJlI10TeKa. Cepl1R I. IIOJlbCKaR Hapo~HaR 3nHKa. 402 nepaTMB. BapwaBa 1957 (AJte'Kca'H.Op 3bLza) HbIi1 113.n;aTeJlbcKMJ1 KoonepaTMB. 406 1956 (A.1eKCa1iOp 3blza). 6·-8 ceH- 519 C06paHYIR PTL B TeWMHe (Aoa.M. (IIeTp OpJICe- 531 BOJteCJlaB KY3b.M.U'l/.) 544 (H'H.yw. On'to- 545 JI.08U'l/.) . OT"łeT (Ho Buza Ky- 547 O ,IleRTeJlbHOCTM OJlbWTJolHCKOrOOT~eJIeHI1R PTL 407 B MwaHe ,1l;OJIbHOi1(C36aCT'bJl.'H, <PJtu3a'K) 549 O ~eRTeJlbHOCTJolOJIbWTMHCKoro oT.n;eJIeHMRPTL TUWe'K (A. <Ppa'H,- 553 KJte1iOBC'Ku) (CTa'H.UCJlaB Bpo- 'H.U'l/.) 556 OT,1IeJIeHMRPTL (Tao3Yw. Bpy- 558 6JteBcKu) OT'leT nOJlbCKOrO Hapo.n;a. Hapo~- BapwaBa B II.I;eTMHe . IIJleHapHOro KyxapcKa, . Co6paHMR PTL OT"łeT o ~eRTeJIhHOCTI1n03HaHCKoro HH C T P M <re K. MY'KI111KI1M nepOM. Hapo.n;HbIi1 113.n;aTeJlbcKI1i1KooCTaHMCJIaB 'ł e p H M K. IOMOP 11 caTMpa IIJleHapHoro o ,IleRTeJlbHOCTMTopyHcKoro OT~eJleHMR PTL (KaJlu'H.a A'H.Ta- 1iOBU't) YKa3aTeJlb 485 494 517 . OT"łeT o .n;eRTeJIbHOCTM OnOJlbCKOrOOT~eJIeHYIRPTL Hapo.n;HaR BVI- Bpo11J1aB 1958 (AJteKCa'H.Op 3b~za) HOBuza Craw,a'K) K03'H.OBC'Ka-Hpeu,'Ka) (Aoa ..M. r JtJtna) 1956 r. (Po.M.a'H.CTana) XOBC'KU) OT"łeT 1956 (Mpe- 'H.a TYP'H.ay) . CTaHl1CJlaB rJtRna, XXXIII aBrycTa TeTpa~11 rrOJlbCKOrO 3THorpaqm- xapc'Ka) Il18e'H.- zpy6) BJla~bICJIaB np06Hoi1 OTQeT O ~eHTeJIbHOCTM JlO~3MHCKoro OT~eJIeHJolRPTL CT::JcPaHH o B a K OB C K M. A.n;anTa11I1RHaCeJleHMR B OrroJlbcKOi1 CVIJle3MM. 3ana.n;HhIi1 l1HCTI1TyT. IIo3HaHb IIpoTOKOJI r. 472 AHTpOnOJlOrM"łecKMx M 3THorpa<pM<reCKMX HaYK nOBo~y XXXII 1957 3THorpacPl1"łeCKOrO 06I.I.\e- OTQeT O ,1IeRTeJIbHOCTM JIlO5J!MHcKoro OT,1IeJIeHMRPTL BJla.n;bICJlaB K B a C b H e B C K M. HOBbIe ny6JIl1Ka11l1M 101306JIaCTM ~epeBeHCKoro (IIoJlbcKoro OT"łeT O ~eRTeJIbHOCTl1JlMMaHOBCKoro OT,1IeJIeHl1RPTL 3THorpaC!::ll1- . IIpoToKoJl npeHMi1 BO BpeMR XXXI r. B 3aKonaHOM . "łeCKOrO ATJIaCa (Co¢uJt epMHJIRH.n;HM.reJIbCI1HrcPopc, B no IIoJIeMYIKa (Bap6ap~ 1957 CTaw,aK) 460 B epMJla,1leJlb<pYIM, COCTORBweMCR1-9 3aMe'laHMR 377 B VIJI b rr n y JI R. MOJlOTh6a 1955 (CO¢UR 1956 OT"łeT O V KOHrpecce 113~a- HaHOBO 06paOOTaHHoe. 3arra.n;HbIH l1HcTHTyT. IT03HaHb, (BaJte'H.TU'H. Kunapc"Ku) rMJlbKKa C'be3.n;a PTL CTBa) B ceHTR6pe I1CTO<rHI1KOB I.1I1BI1J1M3aI.1I1H. Bce06u.(ee 427 458 JIonaTbL'H.bCKU) 06I.I.\eCTB 3arpaHMu;ei1 . nJleHapHOro 1ll0i1xOM. Il1Be'H.zpy6) e K a H O B C K M. BBe.n;eHl1e B MCTOpl1lOCJlaBJIH. AHTpOITOJlOrM<rec- Hl1e II, ,'1MaJIeKTOJlOr,MCCJle.n;OBaTeJlb M 3HaTOK HapO,1lHoi1 ,ll;MMYITp KpaH,1IJKaJIOB. 113 "KapnaTCKYIX" 113.n;aTeJlb PeHe KeHl1r B CO- reClHI.\eM 11 3pBMHOM K. 1957 (KPJlCUW.W.TO¢ KBaC'H.eBC'Ku) . BapwaBa RH P. - KpJKMWTOcP KBaCbHeBCKM. 113 ,1IeRTeJlhHOCTl13THorpacPYI"łeCKYIX Hay'lHbIX Ha6mo.n;eHMe M 3KCrrepl1MeHT B COI.1l1aJlbHOM I1CUle.n;OBaHI1I1.ITpaKTM"łeCKOe COI.\MaJlbHOeMCCJle~OBaHMeII. XpoHMKa (CTa'H.Uc.1aB BO'H.K) . JIlO,1IBMKXOMHHbCKI1 (3y336uyw. B COTpY~HWłeCTBe C ,1l;MT- 1013PBMHOM K. Ka3MMepJK Hl1'l Ky.lIbTyphI C011l1aJlbHOe ITpaKTw'lecKoe IV 3 KBaCb'fteBCKU) epOpMbI. TexHMKa. .~ 560 XLII, XLIII, XLIV JolXLV TOMa JIlO~a (M3,11.O. r.) . JIw6oBeu,'Ku) 613 564 OT"łeT O ,1IeRTeJIbHOCTM 3aKonaHCKoro OT~eJleHMJl PTL (Ba'H.oa MacT) 566 OT<reT O .n;eRTeJlbHOCTH 3THorpacPl1"łeCKOrO oT.n;e.rreHMRApXeOJlOrM<recKOrO M 3THorpacPl1<reCKoro MY3eR BbIcTaBKa naMRTHMKOB Hapo.n;Horo B KBI1,'13bIHe (fep6epr KpbIcTbIHa B JIO.n;3H (MapbR MCKyccTBa MUCU'H.bC'Ka) ITOBMCJlMR B 418 BuJtb'teBcKu) 'ł e p H e B C K a. Bne'laTJleHHR KHi1 MY3eCl B JIei1nI.1Mre . 411 Pa3Hoe My3ee Pe3lOMe Ha aHrJlMi1cKoM JolPYCCKOMR3bIKax "YKa3areJIh ::JKCKYPCMM B 3THOJlOrH'leC- 421 XLII, XLIII XLIV M XLV - 3yr::JHMyw EJleHeBCKl1 TOMa JIlO.n;a (M3,11.O. r. CnMCOK MJlJllOCTpaI.\Mi1 ~lil (J~ 570 613 660 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9964152375c6631e0d0146d4accf7ac.pdf 1c6ddad5c8d8451fec44e6a5a2c4cfbf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:162 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.314- 410 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE 314 polskiego", s. v. "Sybila" str. 530). O tej postaci znajdujemy jeszcze u Brucknera w jego "Literatura religijna w Polsce śr~dniowiecznej" t. I str. 95, 1) szczegół interesujący: "W Bieńkowicach w ziemi Krakowskiej kobiety w "Szczodry wieczór" nie przędą, bo wtedy czynią to siwilije". Jeżeli jednak pochodzenie omówionych postaci ze źródeł antyku greckiego wydaje mi się dostatecznie stwierdzone i pewne, to drogi wędrówki ich nie są dotychczas dostatecznie jasne, i jak sądzę, stan tej niejasności potrwa tak długo, aż poznamy bliżej folklor rumuński, który - w przeciwstawieniu do folkloru nowogreckiego, dla ludzi o wykształceniu klasycznym łatwiej dostępnego, przedstawia jeszcze dla nas księgę na siedem pieczęci zamkniętą, Wpływy bowiem greckie mogły docierać do nas zarówno dobrze przez RuśUkrainę, długo obcującą z grodami gr'eckimi wybrz,eża Czarnomorskiego, jak przez województwa dunajskie, Mołdawię i Wałachię, z których ostatnie nawet pozostawało w lennej zależności od P.olski, - i żeby między 2 możliwościami d,okonać pewnego wyboru, folklorysta polski musi w przyszłości w folklorze rumuńskim o tyle się orientować, o ile już dziś orientuje się w folklorze ukraińskim. To są już jednak dalsze sprawy, w wypadku zaś naszej tradycji o sybillach stwierdzili-śmy kr,zyżowanie się u na.s prądów, idących zarówno przez Ukrainę, jak i przez Bałkany, nie mówiąc o niewątpliwym wpływię tradycji literaokiej. I SPRAWOZDA NIA • • SIBIRSKIJ ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK II (Trudy Instituta Etnografii Akademii Nauk SSSR im. N. N. Mikłucho-Makłaja n. s. t. XXXV). Moskwa-Leningrad 1957. Na treść tego wydawnictwa składają się następujące prace: A. W. SMOLJAK: M a t e r i a ł y d o c h a rak t e r y s t y k i s o c j a l i s t y c z n e j k u l t u r y i ż y c i a r d z e n n e j l u d n o ś c i rej o n u C z u k o c k i e go. Początki budownictwa socjalistycznego na Czukotce przypadają na 1925 r., kiedy to w osadach pojawiły się pierwsze rady narodowe i spół·dzielnie. Kolektywizacja w rejonie zostala zakończona w 1952 r. Połączyły się drobne kołchozy nadbrzeżne trudniące się polowaniem na zwierzynę morską z kołchozami hodowców jeleni. Jelenie są głównym bogactwem kołchozu, dlatego też ich hodowli po·święca się najwięcej uwagi. Brygada hodowców jeleni jest podstawow~i jednostką produkcyjną w gospodarstwie. Hodowla jeleni dostarcza kołcho~:nikom żywności, materiału na ubranie, obuwia i mieszkania, kołchozowi zaś dochodów pieniężnych. Życie kołcho;',ników w znacznym stopniu związane jest z tą hodowlą. W końcu grudnia - z początkiem stycznia obchodzi się uroczyście dzień hodowcy jeleni. Uroczystości trwają kilka dni. W końcu marca lub z początkiem kwietnia urządza się jarmarki wiosenne. Myśliwi kończą do tego czasu sezon i pr:?;ywożą na jarmark futra. Jarmark odbywa się również jesienią. Drugą ważną gałęzią gospodarki kołchozu jest polowanie na zwierzynę morską. Poluje się na foki, morsy, wieloryby, delfiny. W zajęciach tych coraz większy udział biorą kobiety, Ze zwierząt morskich Czukczowie C'trzymują mięso, tluszcz, skóry. Stosunkowo słabo rozwija się w kołchozie rybołówstwo. Na zwiększenie się ilości osad znacznie wpłynęła kolektywizacja, a w ostatnich czasach rozwija się na szeroką skalę budownictwo. We wszystkich dziedzinach życia rdzennej ludności dają się zaobserwować poważne zmiany. Kobiety coraz liczniej wkraczają do produkcji, życia kulturalnego i społecznego. Wiele uwagi przywiązuje i"ię do rozwoju oświaty ludowej. Zakłada się nowe szkoły, skutecznie postępuje akcja walki z analfabetyzmem, powstają czytelnie, świetlice, kluby. Ożywioną działalność rozwijają kółk:l twórczości samorodnej. Liczne kadry młodej inteligencji ujęły w sw~ ręce kierownictwo całego życia ludności miejscowej. M. A. SERGEJEW przygotował do druku pracę L S. A r c h i n c z e j e w 3 pt, M a t e r i a ł y d o c h a rak t e r y s t y k i s t o s u n k ó w s p o ł e c z- J l �~';. • ,.,'\>" ( ,\ !, 317;~ 316 nych Czukczów (; o w ą g Ci s p o d a l w zwiątku k i. zaopatrując z socjalistyczną ją wstĘpem i uwagami. przebu- Cechą ch a!'akterystyczną dla stosunków społeczno-gospod8.rczych Czukjest podział ich na 2 odrębne pod względem ekonomicznym i oddzi'2lone terytorialnie grupy: 1) nadmorskich o:;i"dłych myśliwych (zwierzyna mcrskal, 2) koczowniczych Czukczów trudniących się hodowlą jeleni I'.' tundrze. Ciągle trwa proces przenoszenia się zarówno osób pojedYliczych jelk i całych rodzin z jednej grupy do drugiej. Czukczowie zaczęli stopniowe pJ'zechodzić od myślistwa morskiego do hodowli jeleni. Z biegiem czast: ;;abijanie jeleni zaczęło nabierać coraz bardziej zorganizowanego chara:;:teru. Jelenie zabijo.no wiĘcej ze względu na zdobycie futra na ubranie i mieszkanie niż ze względu na mięso. Stopniowo przystąpiono do OSW8j"nia jeleni i z czasem ludzie zaczęli koczować z jeleniami w tundrze. W ten !posób powstała wśród Czukczćw koczcwnicza hodowla jeleni. Tak ogólnie przedstawia się pochodzenie dwoistości w ustroju snołecznym Czukczów, charakteryzującej ich rozwój kulturalno-historyc~ny jako stadium przejściowe od okresu dzikości do barbarzyństwa, od piec" wotnego polowania do prymitywnej hodowli. U Czukczów panowało małżeństwo grupowe. W czukockim koczowniczym gospodarstwie hodowli jeleni istniał podział pracy między mężczyznami i kobietami. Podstawową formą organizacji społeczno-gospodarczej Czukczów hodowców jeleni jest zjednoczenie koczowniczych leż dla wspólnego Wyp8.sania. Głównym środkiem dla prowadzenia koczowniczej hodowli jel(mi jest silne stado jeleni. Czukczowie hodowcy tworzą dokoła ogólnego stada stowarzyszenie. U Czukczów nadmorskich istnieje natomiast zjednoczenie dla wspólnego polowania na zwierzynę morską. Środkiem do polowań jest łódż morska, dokoła której powstaje wspólna organizacja Czukczów nadmorskich. Zwierzętami, na które się poluje są wieloryb, morsy i foki. U Czukczów można zaobserwować ciekawe zjawisko społeczno-gospDciarcze, połączenie systemu stosunków pierwotnie-przedklasowych z systemem stosunków bezklasowo-socjalistycznych. Ważnym zadaniem jest ostateczne i ścisłe określenie granic i składu narodowych okręgów i rejonów. Odczuwa się potrzebę dokonania reorganizacji stad jeleni. W taki(:h warunkach koczownicy przejdą do trybu życia osiadłego. l:ZĆW W. W. ANTROPOWA: Zagadnienia organizacji woj s k o w o Ś c i u l u d ó w s kra j n e j c z ę Ś c i pół niej Syberii. l wojenn~j n o c n o w s c h o d- Skład ludności skrajnej części północnowschodniej Syberii w 2 pol. XVII i pocz. XVIII w. przedstawiał coraz dosyć urozmaicony. Rdzennymi mieszkańcami byli Czukczowie, Koriacy, Itelmenowie, Jukagirowie i Esl;:imosi. Póżniejsz~'mi przybyszami na te tereny były ludy grupy tunguskomandżur kiej: Łamutowie (Ewenowie) i Tunguzi IEwenkowie). W okresie • ,<","" 'Mn ~ pozme)szym tj. w 2 pol. XVIII i XIX w. granice roz~jedlenia poszcz.2gólJlych narodowości znacznie się zmieniły. Organizacja rodowa w jej formie macierzystej występuje w wiĘkszym lub mniejszym stopniu jako przeżytek u ludów północnowschodniej Syberii. Do cech charakterystycznych rodu należy zaliczyć wczesną utratę t'gzogamii. Rozkład organizacji rodowej był związany ze wzrostem sprzec7.ności wewnętrznych. Cechą charakterystyczną dużej rodziny patriarchalrwj u Czukczów i Koriaków jest fakt, że niewolnictwo nie stało się czy nnikiem istotnym w jej kształtowaniu. Konflikty zbrojne między mieszkańcami nadmorskimi kończyły ~;ię zgodą na mocy decyzji starców. O wyniku walki Czukczów z azjatyckimi Eskimosami decydował pojedynek na skórze morsa. Ludy północnowschoriniej Syberii - Czukczowie, Koriacy, It21rr.enowie, Eskimosi i Jukagirowie w XVII-XVIII w. nie posiadali stałych formacji wojskowych. Do walki z plemionami obcymi organizowano drużyny o sile 200-300 mężczyzn; zjednoczenia wojskcw2 w XVII-XVIII w. tworzono na zasadzie rodowej. Uczestniczyły w nich rody spokrewnione. Funkcji zwierzchnika cywilnego i wojskowego nie łączono, lecz dla celów wojskowych powoływano dowó::lców. Dowódcy wojskowi i przywódcy z okresu pokoju podporządkowywali się decyzji rady starszych. Specyficzne warunki życia ludów Syberii północnowschodniej nie pozwoliły na ich konsolidację· Jedynie w celu obrony organizowano mniejsze łub większe oddziały, Szczepy północn,)w!chodniej Syberii prowadziły między sobą wymianę. Starcia wojenne między poszczególnymi plemionami były wywołane przyczynami zarówno gospodarczymi jak i innymi. 'Walka o posiadanie lub zachowanie terenów myśliwskich Wy'stępuje jaskrawo w konfliktach rdzennej ludności. Wzajemne stosunki Czukczów i Koriaków do końca XVII w. były typowymi ;;tosunkami 2 obcych szczepów. Zmiana gospodarki Czukczów wpływa :1a przeobrażenie stosunków wojennych. Powstanie hodowli jeleni u Czukczów łączy się z wojnami Czukczów z Koriakami w XVIII w., które nabierają charakteru łupieskiego. Najbardziej rozpowszechnioną bronią na terenach północnowschodnich był łuk jako broń zaczepna. Drugą niemniej ważną bronią była ko;,.i:1, służąca do obrony. Poza tym \V użyciu były proce i maczugi. Do obrony ciała uŻyw8.no pancerzy ze skóry, z kości, ist.niały również pancerze żelazne. Poważną rolę odgrywały tarcze. Korzystano także z umocnień. Były to umccnienia osiadłych ludów, jak również koczowników hodowców jeleni. Działania wojenne polegały na niespodzianym napadzie, kiedy to zabij8.n) mężczyzn, brano do niewoli kobiety i dzieci oraz łupiono stada i inn," mienie. l\'ajazdów dokonywano niespodziewanie, aby oszołomić i znisz·· c;:yć wroga. Ludy północnowschodniej Syberii nie posiadały stałych oddziałów wojskowych. Istniała zasada pospolitego ruszenia. Każdy doro~.ły mężczyzna b~'ł wojownikiem. Dla utrzymania sprawności fizycznej orgCl- .. / ..u/ ") ,./ �319 318 nizcwano z łuku. stale ćwiczenia, zapasy, biegi, noszenie ciężarów, strzelanie • I. S. GURWICZ: Jukagirowie rodu czuwańskiego w pol. XVIII w. Na podstawie dokumentu znajdującego się w Jakuckim Archiwum Republikańskim dokonano analizy danych o dobytku zagarniętym przez Czukczów w 1754 r. podczas napadu na Jukagirów. Z dokumentu można wnioskować jaki był najcenniejszy inwentarz w użyciu Jukagirów. Wszyscy oni posiadali jelenie. Prawie każdemu Jukagirowi odebrano łu!\: i kołczan ze strzałami. Najbogatsi posiadali kolczugi stanowiące wielką wartość i rzadkość. Wśród zdobytej broni wymienia się kopie żelazne, kiścienie, noże. Znaczną wartość posiadały zwłaszcza narzędzia metalowe: topory, piły, świdry, młotki, nożyce itd. Złupiono poza tym kotły miedziane i żelazne, patel:1ie i dzwoneczki. Ogłoszony dokument przynosi cenne wiadomości dla charakterystyki kultury Jukagirów poł. XVIII w. W. G. KUZNECOWA: Materiały dotyczące świąt i obn~d ó w C z u Ie c z ów - h o d o w c Ó w j e l e n i z n a d r z e k i A m g u e m y. Cykl świąt zaczynał się jesienią od dwóch ubojów jeleni. Oba święta jesienne z 2 tygodniową przerwą między nimi urządzano w sierpniu na miejscach letniego pobytu Czukczów. Cechą wspólną pierwszego i drugiego święta był ubój jeleni ze stada wracającego po długotrwałym wypasie letnim. Pierwszy i drugi jesienny ubój jeleni obchodzono wszędzie na całym obszarze zamieszkania Czukczów. hodowców jeleni. Wszystkich obrządków dokonywano w więk,szości wypadków podczas p'ierwszego uboju jeleni. Pierwszy ubój jeleni poprzedzano przeniesieniem mieszkania na no\'!e miejsce. Przybycie stada do obozu było sygnałem do uboju. Po zarznięciu jelenia kobiety zajmcwały się jego oprawianiem, a następnie urządzano przyjęcie, podczas którego główną potrawą było mięso. Przed drugim ubojem jeleni podobnie jak i przed pierwszym powiadamiano mieszkańców zawczasu o zbliżaniu się stada. Z nadejściem wieczoru gromadzili się gośt:i~ całymi rodzinami. Przybycie stada było połączone z określonym rytuałem, na który składało się rozpalanie i rzucanie ognia w stronę stada, strzela!"!ie z łuków i potrząsanie kopiami, czemu towarzyszyły okrzyki ludzi oraz rozrzucanie żywności ofiarnej. Mieszkańcy ubierali się w najlepsze szat;!. Ubój jeleni stanowił drugą część święta. Po zarznięciu jelenia Czukczowie smarowali jego krwią swoje twarze, ubranie, obuwie, poczym oprawiano jelenie i składano ofiary rogom zabitych zwierząt. Uroczystości trwały 5-6 dni. Na zakończenie rozpalano ogniska dla spalenia kości. Zawody w biegach były częścią składową różnych obrządków i świąt. W zawodach uczestniczyły na równi z mężczyznami kobiety. Ich biegi byJy urządzane oddzielnie. Zawodnicy, którzy pierwsi przybywali na metę, zabierali sami nagrody. • Jednym z obrządków było poswlęcanie nowych sań. Gromadziło się wówczas sporo uczestników, składano ofiarę i spożywano kiełbasę· Obchodzono również święto zimowego uboju jeleni w końcu grudnia i w styczniu; uroczystość poprzedzało przeniesienie koczowiska na inne miejsce. Uboju jelenia dokonywano na miejscu ofiarnym. Zachowały się także obrzędy związane z polowaniem na zwierzęta futerkowe, a mianowicie na niedźwiedzia brunatnego, łosia, rosomaka, wilka. Do tego celu przygotowywano poźywienie obrzędowe. Przed zwłokami zwierzęcia rozpalano ogień, po czym gospodarz składał ofiarę, rozrzucając drobne kawałki jedzenia, Podział stada jeleni na wiosnę na 2 części wiąże się z szeregiem obrzędów. W dzień podziału stada gotowano specjalne potrawy. Wypełnienie obrzędu towarzyszącego odłączeniu samic jelenia, które się ocieliły wymagało odpowiedniego ubrania. Swięto zaczynało się od uboju jeleni. Po zarznięciu zwierzęcia oprawiano je i gotowano pożywienie. Czukczowie obchodzili także święto rogów, na które szykowano specjalne potrawy mięsne. Obecni na uroczystościach popychali wspólnymi siłamI stertę rogów. Następnie gospodyni rozdawała gościom i członkom rod7iny po kawałku gotowanego mięsa. Zimą i wiosną, a czasem również w jesieni urządzali Czukczcwie wyścigi zaprzęgów jelenich. Przynoszono źywność ofiarną i rozpalano ogień. Zawody mogły się zacząć dopiero po rozpaleniu ogniska; składania żywności w ofierze dokonywano zarówno przed odjazdem zaprzęgów jelenich, jak i po ich powrocie. Na wiosnę po wyścigach jeleni urządzano biegi i kończono zawody zapasami. Czukczowie lubią szybką jazdę, używając do tego celu jeleni rasy łamuckiej. Zarówno Czukczcwie hodowcy jak i nadmorscy obchodzili święto dziękczynne w okresie od końca października do początku stycznia. Spełniali oni obrzęd w jesieni, zimą i na wiosnę, łącząc go z wyścigami jeleni, jesiennym ubojem, na wiosnę ze świętem rogów. Gotowano potrawy ofiarne z mięsa i kaszy. Po złożeniu ofiary goście i członkowie rodziny przystępowali do jedzenia. Obrzęd wioślarzy obchodzono jedynie na wybrzeżu morskim. Odprawiano go jednocześnie z biegami. Kobiety przygotowywały żywność, mężczyżni zaś dostarczali lasek jako wioseł. Obrzędowi towarzyszyło rozpJ.lemie ogniska. Przed mieszkaniem ustawiano duże sanie ciężarowe i prz)'mocowywano wiosło. Zaczync<no od czynności związanych z istotą święta: ,.łódka" i "wioślarze". Zawodnicy wsiadali do sani i uderzając laskami udawali, że wiosłują, później zrywali się i biegli. Po powrocie otrzymyw~li nagrody. Po zakończeniu biegów następowała część ofiarna obrzędu, rzucano mięso do ognia i na ziemię, a po spełnieniu ofiary rozpoczynano ucztę. U Czukczów istniały także obrzędy 2-wiązane z rybołówstwem. Swięta i obrzędy Czukczów obrazują tę bazę gospodarczo-materialną, na której się one kształtowały. Włodzimierz Zajqczkowski �321 320 SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA AN ZSRR, Moskwa 1955 z. :l B. 1. S z ar e w s k a j a. Los m łod zie ży lu d ności t u b y l czej w e współczesnej Australii. Artykuł Szare,-,'skiej jest napisany na marginesie wystawy zorganiz::Jwanej latem 1950 r. w Londynie, poświęconej twórczości młodzieży au to~htonów Australii. Los młodzieży autochtońskiej jak i metyskiej w Austnlii jest niezmiernie ciężki i nie ulega prawie żadnej poprawie. Jest ona nadal wychowywana w szkołach misji, w których nauczanie ogranicza się do katechizmu, modlitwy i pieśni religijnych. Po wyjściu ze szkoły dzieci idą do pracy fizycznej i szybko zapominają o na"oytych wiadomościach pozostając niemal analfabetami. Dyskryminacja rasowa w Australii ma odmienne oblicze niż w USA lub Południowej Afryce. Rezerwaty przeznaczone dła autochtonów eliminują ich w zasadzie z życia społecznego, nie potrzebne tym samym są c50bne szkoły dła nich lub zakaz uczęszczania do szkół państwowych. Na północy, gdzie autochtoni i metysi są dość liczni "biali" protestują przeciw uczęszczaniu dzieci autochtonów do szkół ogólnych. Zresztą nędza najczęściej nie pozwała im na posyłanie dzieci do szkół. Najambitniejsze rodziny tubylcze, po wielu wysiłkach i próbach, najczęściej same rezygnują z kształce"ia dzieci. Szariewskaja opiera swój artykuł na książce Mary Durack M i Ił e 1', Child Artist of the Australian Bush, Sydney 1952 r., poświęconej historii szkoły w rezerwacie Carrallup, położonym na południe od stolicy Za chodniej Australii - Perth, na pograniczu pustyni Wiktoria. Kerrołupe jest to coś w rodzaju obozu dla zwolnionych z wiezień pr7cstępców, pijaków, nieuleczalnie chorych, zbiegów ze stacji misji itp. Warunki życia wprost przerażające. Administracja obozu zorganizowała dla dzieci, które dzieliły los rodziców, lub rodziły się w obozie z przygodnych związków, szkołę początkowo nie odbiegającą w swym programie od szkół misyjnych. Jednakże z chwilą przybycia w 1945 r. nowego nauczycieła Pal'ł What, pedagoga - entuzjasty, który wraz z żoną wywalczył łepsze traktowanie dzieci przez administrację obozu, poziom nauczania podniósł się zna~znie. Lekcje rysunków, które początkowo miały służyć jako lekcje rozwijające spostrzegawczość dziecka, odkryły przed What'em kilka prawdziwie utałentowanych chłopców. Wizyty inspektora szkolnego Crebba oraz zorganizowana w Perth wystawa pruc kill:u chłopców wywołała wiele hałasu. Celem położenia kresu podejrzeniom o redagowanie rysunków przez What'a zorganizowano popis chłopców w trakcie wystawy na dowolnie zadawane im przez publiczność tematy. Wystawa objechała większe miasta Australii i zawędrowała w lutym 1950 r. do Londynu, budząc podziw i entuzjazm. Ogólne zainteresowanie obozem w Carrallup zmusiło władze administrac~'jne do podjęcia decyzji przeniesienia właściwego obozu gdzie indziej; I dziewczęta umie5zczono w szkołach misyjnych, które zapewnią im co najwyżej prace pomocnic domowych, w Carrallup zaś zorganizowano fermę na której pozostali chłopcy. Ferma jest pomyślana jako przedsiębiorstw::> dochodowe, obsługiwane przez dawnych wychowanków szkoły rezerwatu. Najbardziej utalentowanym chłopcom -dano pracę w mieście i zezwolono uczęszczać do popołudniowych szkół technicznych. Wyczerpująca praca fizyczna w ciągu dnia nie pozwoliła jednak na poważniejsze studia a zniechęceni chłopcy zaangażowali się do prac na fermach. A. 1. PERSZYC, A l' a b ow ie S a u d y j sk iej A l' a b i i. Na wstępie A. 1. Perszyc podaje krótki zarys wypadków historycznych, które doprowadziły na pocz. XX w. do powstania państwa Saudyjskiego, wspieranego w swych dążeniach do niezależności i zjednoczenia przez Związek Radziecki, wbrew zresztą bezpłodnym wysiłkom polity ków angiel;,:kich i amerykańskich dążących do podporządkowania półwyspu Arabskiego swym interesom. Ludność Saudyjskiej Arabii dzieli się, jak niegdyś, bardzo wyrażnie na koczowniczą i osiadłą. Ludność osiadła zajmuje się rzemiosłem, drobnym przemysłem i handlem, chłopi zaś rolnictwem i hodowlą. Ludność koczownicza zajmuje się przede wszystkim hodowlą bydła, obok tego do~;ć często rolnictwem. Nieliczna ludność miejska, zajmuje się przeróbką .>u;:owców rolniczych. Większość robotników jest zatrudniona w przemyqe 'łaftowym Kompanii arabsko-amerykańskiej lub na budowach amerykańskich. Pozostali mieszkańcy miast pracują jako służba domowa, robotnicy, nosiciele wody itp. Nieliczni są również osiadli rolnicy. Ziemię nawadniają za pomocą kanałów irygacyjnych, czerpiących wodę z olbrzymich zbiorników. Urządzenia irygacyjne jak też normowanie wody jest surowo strzeżone. Ze zbóż uprawia się najczęściej: pszenicę, jęczmień, kukurydzę i durro; z roślin strączkowych: soczewicę. groch, fasolę i tykwę. W sadownictwj'e przeważa uprawa palmy daktylowej, winogron, fig itd. Technika uprawy roli jest b. niska; ułepszenia stosowane są rzadko. Do tej chwili używa się t. zw ... arabskiego" pluga z drzewa, do którego zaprzęga się wielbłąda, osła lub byka, w biedniejszych gospl)darstwach ~L.asami nawet kobiety. Ziemia jest tu uprawiana za pomocą drewnianc.i motyki. Po zaoraniu, celem spulchnienia ziemi ul'.ywa się drewnianych grabi, łopat i n'dli. Zboże jest żęte sierpami lub krzywymi noż.\'carni (·grodniczymi. :\!łóccnie zboża odbywa się za pomocą bydła, które przepęd;::" się po rozeslanych na ziemi snop,>.ch. Do wiania ziarna uŻ.\·wa siC; sit i wil';lozębnych, drcwni,myeh wideł. Ziarno oddziela się cd plew również SPCs)bem podrzucania \V palmowych plecionkach lub na drewnianych taca(;h. Zboże miele się \V ręcznych młynkach kamienr.y·ch, czasami tłucze się \,' drewnianych stępach. 21 "Lud", t. XLV �322 Stosunki towarowopiemęzne w gospodarstwach rolnych są ro~winię~: słabo. Gospodarstwa w dużym stopniu są samowystarczalne. Wlększo~c przedmiotów koniecznych w gospodarstwie jest wyrabi.ana p~zez domow~lków. Kobiety tkają wełniane materiały i dywany, lepIą ghmane naczym~, sporządzają obuwie i uprząż. Mężczyżni wyprawiają .skóry, spo~zą~zaJą narzędzia z drzewa do uprawy roli, toczą kamienie do ~a~en: Za p:e?lą?ze kupuje się tylko wyroby metalowe i tkaniny. Kowale l mm rzemleslmcy, dość zresztą nie liczni, stanowią zamkniętą w sobie kastę. Drugą, liczbowo przeważającą grupą ludności Saudyjskiej Arabii są koczownicy, hodowcy wielbłądów, przewodnicy karawan i beduini, mieszkańcy pustyni. Plemiona te wędrują tradycyjnymi, ściśle ustalonymi szlakami, przebywając ogromne przestrzenie pustyni. Ogranicza to możliwości hodowli bydła, które nie może pozostawać przez dłuższy czas bez wody. Posiadanie konia jest oznaką niemałej zamożności. Hodowla kóz tak rozwinięta w Syrii i Iraku nie rozpowszechniła się w Arabii Saudyjskiej i tylko niewielka liczba napółosiadłych plemion z Nedżd, Dżebel Szammar i doliny Hidżazu uprawia tę hodowlę. Już w XIX w., gdy półwysep Arabski został wciągnięty w orbitę polityki krajów kapitalistycznych rozpoczął się upadek hodowli wielbłądów i karawan, jako środków transportowych. Po pierwszej wojnie światowej stan ten pogłębił się wraz z budową autostrad automobilowych na szlakach handlowych i pielgrzymek karawan, to też cena wielbłądów ogromnie spadła a beduini znaleźli się w nędzy. W tych warunkach zrodził się wśród nich pęd do osiedlania się. Rząd państwa saudyjskiego popierał ten ruch, sprzyjało to bowiem up<Jrządkowaniu mocno zdezorganizowanego życia gospodarczego. Zaczęto organizować kolonie rolnicze (hidżry). W stosunku jednak do całości plemion koczowniczych była to stosunkowo niewielka ilość. Reszta z braku ziemi uprawnej zmuszona była kontynuować nadal hodowlę wielbłądów i organizować karawany. Stosunki społeczne Saudyjskiej Arabii są mieszaniną ustroju feudalnego z przeżytkami patriarchalno - rodowego oraz z zaczątkami ustroju kapitalistycznego. W głębi Arabii do niedawna spotykało się jeszcze niewolnictwo oparte na wwozie i sprzedaży Afrykańczyków. Pozostałością ustroju feudalnego jest duża ilość wielkich własności ziemSKich, choć niewielka część ziemi jest uprawiana przez feudała reszta zaś jest oddawana w dzierżawę. Powszechny jest zwyczaj oddawania ziemi chłopom pod uprawę na warunkach podziału zbiorów. Część przypadająca chłopom nie wynof,i więcej jak 1/3 zbiorów. Poza uprawą roli ci.ąż.ą na nich ,inne Obowią:ki jak czyszczenie i naprawa kanałów irygaCYJnych, posługi w domu ZIemianina itd. Niepoślednią rolę odgrywa we wsi arabskiej handla~z, li~hwiarz;, u.dzielając chłopom pożyczek na wysokie procenty zmusza Ich rownoczesme do pracy dla niego i do podziału zbiorów itd. Chłopi osiedli na środkowych 323 terenach Półwyspu arabskiego zachowali wiele przeżytków ustroju pat;iarchalno - rodowego, podział na rody zamieszkujące jedną wieś i na p10miona obejmujące pewną grupę wsi. Na czele plemienia stał dziedziczny szejk zatwierdzany przez władzę centralną. Szejk w gruncie rzeczy jest feudałem, a jego ziomkowie poddanymi chłopami uprawiającymi z8garniętą niegdyś przez szejka ziemię. Korzystając z takiego sto nu rzeczeszejk pobiera nie tylko dzierżawę w postaci naturalnej ale każe płacić dodatkowe opłaty. Wśród pl<:mion koczowniczych panują również stosunki społeczne o charakterze feudalnym, choć w większej mierze zachowały one przeżytki ustroju patriarchalno - rodowego. Wśród plemion koczowniczych śdśle przestrzegana jest rodowo - plemienna organizacja. Rodziny beduińskie są zespolone w niewielkich grupach rodowych - patronimii; kilka patronimii tworzy póżny ród patriarchalny. Ród tego typu nie jest podobny do klasycznego rodu matriarchalnego lub wczesnopatriarchalnego ponieważ zezwala na wlasność prywatną, uznaje podział na warstwy społeczne zależnie od posiadanego majątku, dopuszcza do wyzysku. Mimo wszystko członkowie rodu są zjednoczeni tradycyjnymi więzami gospodarczymi, społecznymi i ideologicznymi. Ród jest uważany za zespołowego właściciela pastwisk i studni, i jest obowiązany do obrony swoich członków; ród posiada swój wasm to jest znak do znaczenia bydła, swoją nazwę wywodzącą się od imienia przodka założyciela rodu. Członkowie rodu uważają się za braci a starsi nazywają młodszych bratankami, młodsi zaś starszych .._ wujami. Rody są zjednoczone w plemiona na czele których stoi szejk wywcdzący się z rodziny w której stanowisko to jest dziedziczne. Urząd szejka jest obecnie zatwierdzany przez rza.dcę dzielnicy na której terenie znajdują się koczowiska i ziemia plemienia. Urząd sędziego plemienia jest również dziedziczny. Do zadań sędziego "aryfa" należy przestrzeganie i objaśnianie prawa zwyczajowego. Stanowisko sędziów plemiennych zostało uznane przez rząd. Do warstwy uprzywilejowanej plemienia należy równie rodzina "akidów", rodzina wodzów. W chwili obecnej urząd akida zestał zniesiony, jednakże dochody z nim związane i zaszczytny tytuł istnieją nadal. r I ! Rodowo - plemienna organizacja i przeżytki ustroju rodowego są formą w którą przeoblekły się w rzeczywistości typowe stosunki społeczne feudalne. Szejkowie, sędziowie i akidzi pod pozorem pomocy rodowej eksploatują biedotę plemienną, wyzysk zaś stał się bardziej uciążliwy po powstaniu zjednoczonego państwa Saudyjskiego. ponieważ zmniejszyły się dochody szejków płynące z grabieżczych napadów na plemiona osiadłe w oazach i karawany kupieckie; Wzrastający ucisk plemion tach 20-tych XX w. beduińskich wywołał szereg powstali w 1<1- �325 324 Biedota chłopska ucieka do miast, lecz słabo rozwinięty przemysł <lie może ich zatrudnić - to też po bezowocnych poszukiwaniach pracy najczę~ciej wracają oni do swych gospodarstw zadłużonych i obciążonych różnego rodzaju podatkami. Ci którzy pozostają w mieście są napół włóczęgami i imają się naj niższych posług. Panujące przeżytki ustroju rodowo-patriarchalnego zachowały w Arabii Saudyj~kiej wielką rodzinę. Władza ojca jest w rodzinie nieograniczona. Syn nawet w starszym wieku nie ośmieli się usiąść w obecności ojca lub jeść z nim z jednego naczynia. Odwieczny obyczaj pozwala ojcu zabić nieposłusznego syna lub córkę· Stanowisko kobiety w życiu społecznym i w rodzinie jest nadzwyczaj upośledzone. Mimo, że główny ciężar prac gospodarczych spoczywa na jej barkach, jest ona pozbawiona prawa własności i dziedzictwa. Jedyną jej własnością pozostaje mercha tj. zapłata za kobietę, która stanowi jej zabezoieczenie materialne na wypadek rozwodu lub śmierci męża. Zarówno ;ona jak i córka nie dziedziczą po zmarłej głowie rodziny, chociaż córka według prawa powinna dziedziczyć po ojcu 1/3 pozostawionego majątku, prawo to je~t jednak przestrzegane tylko w miastach. Dzieci należą do ojca. Z;:bójstwo kobiety, która shańbiła swą rodzinę nie jest uważane za przestępstwo, lecz za obowiązek głowy rodziny. Mężczyżni żenią się od lat 16-tu, kobiety wychodzą za mąż od lat 12-tu. Małżeństwa są ustalane przez rodziców, młodzi poznają się w trak-::ie zawierania małżeństwa. Wprawdzie na wsiach i wśród plemion koczowniczych chłopcu pozwalają wybrać sobie pannę, jednakże ostateczna decyzj':! jest podejmowana przez ojca. Arabowie starają się zawierać małżeństwa w wąskim kręgu krewnych. Najbardziej pożądanym związkiem jest małżeństwo stryjecznych braci i sióstr. Oświadczyny kuzyna o rękę kuzynki nic mogą być odrzucone; kuzynowi wolno porwać kuzynkę w wypadku odmowy. Chociaż religja i zwyczaje zezwalają Arabom na wielożeństwo jest to jednak zjawisko dość rzadkie. Tylko ludzie zamożni posiadają kilka żor •. Przy zawieraniu umowy ślubnej często umieszcza się warunek. że mąż poprzestanie na jednej żonie. Zwyczaje weselne są nieco różne u poszczególnych plemion i w dzielnicach kraju. Rodzina pana młodego płaci tzw. merch w wysokości zależnej od sytuacji społecznej i 00 zalet panny. Za wdowę i rozwiedzioną żonę pb1ci się mniej. Na miesiąc przed ślubem sędziowie ustalają warunki umowy ślubnej. Wesele rozpoczyna się w poniedzialki lub wtorki ,v domLl pann.'· młodej i trwa, w zależności od zamożności rodziny 1-7 dni. Po weselu panna młoda przeprowadza się do domu męża. Koszty weselne ponosi rodzina pana młodego; są one zazwyczaj bardzo wysokie; rodziny mniej z3możne popadają w długi a niejednokrotnie w zupełną ruinę· Narodziny dziewczynki są przyjmowane z niezadowolcr:iem: urodzin.'· , • I ! chłopca są witane z radością· Od chwili urodzenia syna rodzice są nazywani od imienia syna: ojciec tego a tego, matka tego a tego. Dziecko karmi się piersią 2 a nawet 3 lata. Dzieci zaczynają dość wcześnie pracować, pomagają w gospodarstwie, pasą bydło, w mieście zaś idą do służby. Do szkoły chodzą zarówno chłopcy jak dziewczynki zamożniejszych rodzin: dziewczynki jednak są wycofywane ze szkoły i pozostają zamknięte w domel do momentu dojrzałości. Do niedawna jeszcze zamożni mieszczanie oddawali starym obyczajem, synów na wychowanie do beduińskich ~zejków; w środkowej Arabii zwyczaj ten trwa dotychczas. Dużą rolę w wychowaniu dziec!{a odgrywa dziadek ze strony matki, gdyż Arabowie uważają, że każdy człowit"k dziedziczy wiele cech charakteru po dziadku ze strony matki, dlatego też powinien on specjalnie troszczyć się o swego wnuka. Urodziny dziecka, pierwsze postrzyżyny oraz pierwsze włożenie kaftana są uroczyście obchodzone w zależności od stanu zamożności. Chłopcy podlpgają obrzezaniu między 3-cim a 7-ym rokiem w mieście, między IQ-tym - 12-ym rokiem na wsi. Na wsiach obrzędu tego dokonuje wielokrotnie kowal; moment ten jest uroczyście obchodzony. Prócz tego obrzędu, właściwego wszystkim muzułmanom, mieszkpńcy środkowej Arabii dl) niedawna przestrzegali również obrzędu as-saleh tj. zdzieranie skóry; jest to bolesna operacja, której poddawano chłopców między 16-ym a 17-Y111 rokiem życia na znak przejścia do wieku męskiego. Obyczaj ten znikł pod wpływem Wahhabitów, nieustannie zwalczających dawne przeżytki. Dzięki nim również znikł obyczaj oddawania chłopców, zaś przede wszystkim dziewczynek tzw. infibulacji, która miała zapobiegać stosunkom płciowym młodzieży przed małżeństwem. Rolniczy charakter kraju oraz słabo rozwinięty przemysł określają specyfikę miast. Są to przede wszystkim ośrodki administracji i rynki, obsługujące pobliskie okręgi ::"olnicze. stąd też miasta zachowały do d:~i':; dnia wygląd wschodnich miast średniowiecznych z labiryntem wąskich uliczek i zaułków, z krytymi bazarami, minaretami, kawiarniami i domami z fasadami wewnętrznymi. Zamożny ciom miejski jest to czworobok niskich budynków związanych centralnym podwórkiem wewnętrznym. Pokoje są długie i wąskie nie łączące się ze sobą. Dom jest podzielony na stronę żeńską i męską. Drzwi i okna wychodzą na podwórko wewnętrzne. Podwórko wewnętrzne posiada portyk nad którym biegnie kryta galeria. Na podwórku spędza rodzina wickszą część dnia; jest ono pokryte matami, chodnikami łub dywanami, podzielone kotarami, z basenem lub studnią . Murowany typ tzw. domu śródziemnomorskiego nie jest charaktery;tyczny dla budownictwa biedniejszych warstw ludności, które muszą zada-o w3lać' się lepiankami jednoizbowymi; \V większych miastach widzi się b. często wielkie skupi~ka chałup byle jak ustawionych. Domy wiejskie są otoczone budynkami gospodarczymi z podwórzem �326 zewnętrznym zamkniętym ścianą z gliny. Domy bogatych włościan składają się z kilku izb i są podobne do domów typu śródziemnomorskiego, Podwó.<ze wewnętrzne łączy się z ulicą za pomocą szerokiego korytarza, którego czę~ć jest odgrodzona dla bydła, siana itd. Namioty koczowników zwane "domami z koziej sierści" ustawia się na tykach, których ilość i wysokość jest zależna od zamożności właściciela. Biedny namiot posiada od 2-3 tyk, bogaty 9 potrójnych rzędów tyk. Ni' tyki naciąga się wełniany materiał z pionowo zwisającymi ściankami. Namioty szejków i bogatych koczowników są podzielone kotarami na l;::Jk~ pomieszczeil przeznaczonych dla gości, żon i zapasów. Strój jest odmienny wśród poszczególnych grup ludności. W miastach najbardziej jest rozpowszechniony tzw. "mekkański ubiór" składający si~ z długiej i szerokiej białej koszuli, kolorowej narzutki bez l'ękawów, kaItana i niewysokiej, okrągłej czapeczki lub turbanu. Strój ten jest przeźytkicm ustroju patriarchalnego i jest noszony przez bogatych mieszczan 1 wiejs\ich bogaczy. Obecnie noszone są również ubiory europejskie. Biedota miejska nosi ubiór półeuropejski tzn. koszulę włożoną na wierzch tanich i lichych spodni, narzutkę bez rękawów, zimą kurtkę z sukna lub waciak. Ubiór osiadłego chłopa składa się z białej koszuli i szerokich zwężonych t.: dohl spodni; spodnie są specyficzną częścią ubioru chłopskieg0. Zimą noszone są kurtki ze skóry owczej lub płaszcze aby z owczej, koziej lub wielbłądziej wełny, szerokie i długie, bez zapięcia z przodu z otworami dla rąk, lub rzadziej, z krótkimi rękawami. Zasadniczymi częściami ubioru koczowników są: biała lub niebiesrl:a koszula, aba i chusta na głowę, używana powszechnie w Arabii nie tylko przez Beduinów, lecz również przez chłopów a nawet mieszczan, Jest to kwadratowy kawałek materiału złożony po przekątnej i zarzucony na głowę tak, że jeden z rogów opada na potylicę i szyję, dwa pozostałe na plecy lub przykrywają dolną część twarzy. Chusta jest przytrzymana za pomocą sznura dwa razy okręconego wokół głowy. Kolor sznura i chusty wskazywRł ongiś na przynależność plemienną lub dzielnicę pochodzenia. Powszechnie używanym obuwiem są skórzane sandały przymocowane du nogi pętlą przesuniętą pomiędzy palcami. Beduińskie sandały są często noszone przez chłopów i mieszczan. Ubiór kobiecy niEwiele różni się od męskiego. Na wierzch szerokich, zwężonych u dołu sj::odni wkłada się długą koszulę, podpasaną pasem. .Tako zwierzchnia odzież używane są narzutki bez rękawów, kaftany lub plaszcze. Na głcwie noszą kobiety chustę najczęściej koloru czarneg0. czasami niebieskiego lub czerwonego. Zakrywanie twarzy jest stosowane tylko w miastach i okolicach podmiejskich. Do tego celu służą czarne zasłony lub białe, ozdol::ione r;o orzegach frędzlami; zasłony bogatych mieszczanek przetykane są złotą nitką lub obszyte koronką. Kobiety noszą 327 wszystkie możliwe upiększenia z niebieskiego i zielonego szkła, rogu, masy perłowej, ołowiu, srebra i koralu; bransolety i obrączki na nogach, pierścienie i ozdoby nosa. Bardzo rozpowszechniony jest tatuaż; dziewczynki po skończeniu 6 lat są tatuowane czerwoną lub zieloną farbą. Tatuaż pokrywa czoło, policzki, ręce, pierś, stopy nóg; najstaranniej tatuowane jest czoło i podbródek. Rodzaj pokarmów jest zależny nie tylko od stopnia zamożności lecz i od charakteru zajęć ludności. Chłopi spożywają przede wszystkim produkty rolne, koczownicy zaś produkty związane z hodowlą bydła. ~Podstawowym produktem spożywanym przez ludność osiadłą jest jęcz·, mień, czasami chleb pszenny, wypiekany w formie lepioszek. Najczęsts~ą potrawą jest bUTguL kasza z tłuczonej pszenicy lub kukurydzy zalana zsiadłym mlekiem, w czasie świąt pokryta kawałami mięsa. Zupy gotuje się z grochu, soczewicy lub dyni. W wielu dzielnicach narówni z potrawami z ziarna zbożowego cenione są daktyle. Najczęściej sporządza się z nich masę zmieszaną z jęczmienną mąką. Z daktyli wytwarza się też wódkę a z soku palmy daktylowej warzy się cukier l przyrządza się napój lagbi. Ludzie niezamożni jadają mięso rzadko, przeważnie w czasie świąt; mięso spożywa się uroczyście, podobnie jak kawę pije się w znamiennych chwilach życia rodzinnego, chociaż jest to tradycyjny napój Arabów ZJ1al"!Y im od XVI w. W potrawach Arabów koczowników przeważa mleko. Zimą i na wiosnę, gdy udój jest najbogatszy robi się zapasy masła. Sery są mało znane. Arabowie sporządzają proszkowane mleko za pomocą długiego gotowania; w trakcie gorących dni jako napój orzeźwiający służy mleko zsiadłe rozrzedzone wodą. Na drugim miejscu znajdują się produkty rolne, które koczownicy muszą kupować, jest to przede wszystkim chleb i daktyle. Mięso na stole koczownika pojawia się rzadko i to przy końcu lata, gdy pasza maleje a bydło nie daje mleka. Arabowie Saudyjskiej Arabii mówią jednym z pięciu podstawowych narzeczy języka arabskiego, który dzieli się na dialekty Nedżda, Hidżaza, Asira i in. Każdy z dialektów ma swoje specyficzne cechy w obrębie p'Jszczególnych plemion. Zródła arabskiej literatury sięgają wczesnego średniowiecza. Utwory starożytnej poezji arabskiej prZEZ długi okres przekazywane ustnie, zostały utrwalone na piśmie w poło IX w., w okresie kalifatu bagdadzkiego. Najbardziej znane są utwory poetów Irmuł-Kajsa, Antary, Zuhejra i in . Pierwszym utworem prozy literackiej był koran, spisany w pał. VII \\'. W przeciwieństwie do starożytnej poezji arabskiej koran, który daje obraz społeczności przechodzącej do układu klasowego powstał nie wśród beduinów, lecz wśród iudności osiadłej, w środowisku handlowo-rzemieślniczym mieszkańców Mekki i Medyny. Po utrwaleniu na piśmie klasycznej poezji arabskiej, dalszy rozwój lite- �329 328 ratury Arabii był słaby, ogra~iczony do utworów religijnych chylących się ku upadkowi świętych miast Hidżaza - Mekki i Medyny. Nowy rozkwit literatury nastąpił dopiero w XX w. pod wpływem ogólnego odrodz;~nh arabskiej sztuki, które nastąpiło w pol. XIX w. w Syrii i Egipcie. Wielkim bogactwem i różnorodnością odznacza się ustna i muzyczna twórczość ludowa. Mimo, że Wahhabici surowo zabraniają uprawiani"l muzyki, tańców i pieśni świeckich we wsiach szczególnie w okręgach koczowniczych, pieśnią, muzyką i tańcami święci się święta rodzinn':?, wesele, urodziny dziecka, obrzezanie. Najbardziej popularne są beduińskie pieśni ludowe o charakterze miłosnym lub bohaterskim. Obok tego powszechnie śpiewane są pieśni poświęcone pracy; są to pieśni poganiaczy wielbłądów, kobiet. ubijającyc~ masło itd. Powodzeniem cieszą się również krótkie opowiadania satyryczncfantastyczne o zwierzętach. Wśród beduinów szczególnie są rozwinięte historyczne opowiadania na temat genealogii plemion. Pieśni są śpiewane przy akompaniamencie rababy lub erbaby jedno lub dwustronnej skrzypki ze smyczkiem z k0l1skiego włosia. Dość często rababa jest zrobiona ze zwykłego pudła obciągniętego skórą kozy; przez pudło przeciągnięty jest patyk do którego umocowują struny. Pieśniom (;hóralnym i tarkom towarzyszy bicie w ogromny bęben lub tabla miedzianych, obciągniętych skórą litaurów. Znane są powszechnie flety oraz różnego rodzaju grzechotki lub kwadratowe czy okrągłe tamburina. Etnograficzne badania Arabii Saudyjskiej wskazują, że długot.rwały wpły'v zacofanego imperium Osmańskiego, panowanie feudalnych stosunków i zależność od cudzoziemskich monopoli kapitalistycznych zahamowały rozwój eko!lomiczn~' i kulturalny kraju, a ludność pozbawiona została możności rozwij ania swych przyrodzonych uzdolnień. 1. D2ABBARO'V: Ocena monografii "K u l t u r a i b y t t a d ż y c k i e ~ o c h ł o p s t w a koł c h o z o we g o" w Akademii Nauk Uzbeckiej SRR. 12 kwietnia 1955 r. na posiedzeniu Wydziału etnografii Instytutu historii AN Uz SRR poddano dyskusji pracę zespołową pt. "Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego". Do zespołu autorów należą: N. N. Erszow. N. A. Kisliakow, E. :M. Pieszczerewa iS. P. Rusiajk i n a. Monografia została opracowana na podstawie materiału zebraneg() w jednym z przodujących kołchozów Tadżykistanu. Dyskutanci podkreślili doniosłość wydania tej monografii i jej pionierski charakter w badaniach naukowych nad zagadnieniem kultury i bytu socjalistycznego chłopstwa. Praca ta jest próbą stworzenia obrazu rzeCt)'·· wistego pracy kołchożników, ich społecznego i rodzinnego życia. W po~zczególnych rozdziałach książki autorzy w zasadzie rozwiązali te zagadnienia z powodzeniem, jednakże całość monografii została poddana ostrej krytyce jako zawierająca szereg poważnych błędóv,' i niedociągnięć. i archeologii • Wyniki dyskusji podsumowała O. A. Sucharewa w następujących punIdach: 1. Rozdział a gospodarce kołchozu daje fałszywy obraz, zacofanych metod uprawy; 2. Materiał ilustracyjny w większej mierze przedstawia stare form:. bytu i gospodarki z pominięciem form właściwych dla współczesnego kołchozu; 3. Rozdział poświęcony historii osiedli przed rewolucją i po rewolucji jest suchym i powierzchownym opisem, nie zawiera materiałów do najważniejszego zagadnienia okresu przedrewolucyjnego tj. stosunków spa· h:cznych; zagadnienia własności ziemskiej i podatków w chaństwie 1\0kandskim nie zostało wyjaśnione; historia osiedli w okresie radzieckim ('pracowana pobieżnie i schematycznie a wydarzenia za~adnicze potraktowano w sposób uproszczony; walki klasowej oraz historii kołchozu nie pogłębiono w dostatecznym stopniu. Nie wyjaśnione pozostały zagadnienia nawodnienia przed i po rewolucji. ">. IV rOL.dziale poświęconym redzinie nie wyjaśniono Iorm rodziny; zagadnienie zmierzchu wielkiej rodziny i powstawanie małej rodziny j'lko głównej formy zostało pominięte; 5. Ostatni rozdział "Życie społeczne i budownictwo kulturalne" jest powierzchowny i deklaratywny. Rozdział ten należałoby podać po rozdziale o gospodarce z którą jest on bardziej powiązany, niż z rozdziałem o życiu rodziny i domu. 6. W układzie całej pracy widoczna jest niestaranność opracowania czego wyrazem jest powtarzanie się pewnych zagadnień; 7. Tytuł monografii nie odpowiada jej treści; nie można zjawiskami życia jednego kołchozu obejmować całego tadżyckiego chlopstwa kołchozowego. A. ORLOW A: Ocena tomu L u d y A £ I' Yk i. W 1955 r. Rada Naukowa Instytutu Etnografii AN ZSRR poddała dysku"ji 1 tom serii "Ludy świata", poświęcony ludom Afryki, opracowany przez zespół wydziału Afr/ki. Poza etnografami udział w dyskusji wzięli: historycy, ekonomiści i językoznawcy. Dyskusję otworzył dyr. Instytutu Etnografii S. P. T o ł s t o w, podkreślając ważkość oceny pracy dla zespołu autorskiego, który ma za sobą zasługi, lecz równocześnie ponosi odpowiedzialność za błędy wydanej prac.". D. A. O l d e r o g g e podkreślił rozliczne trudności w pracach zespoi u wypływające z braku opracowań wstępnych. Należy podkreślić, że szerE g problemów wogóle nie bylo nigdy zbadanych, brak jest również ścisłych danych statystyczn~'ch, map etnicznych niektórych dzielnic Afryki; wiele Języków kontynentu afrykańskiego do tej chwili jest niezbadanych ta'.;: dalece, że autorzy' monografii nie byli w stanie opracować mapy lingwi;;tycznej Afryki; ". końcu zaś nieliczny zespół autorski, uwarunkow1ł pewne braki pełnej charakterystyki ludów Afryki. Z prz~Tzyn powyżgzych �330 wypływa również niejednolita waga naukowa poszczególnych rozdziałów książki. Zdaniem D. A. Olderogge rozdziały poświęcone walce wyzwoleńczej ludów Afryki należą do najlepszych w wydanej pracy. Z kolei głos zabrał S. A. T o kar e w podkreślając, że wydanie tomu "Ludy Afryki" jest wydarzeniem ważkim nie tylko dla nauki radzieckiej lecz ma znaczenie dla naukowej literatury międzynarodowej. Zdaniem S. A. Tokarewa książka ma dużą wartość poznawczą i jest dobrze opracowana metodologicznie. Materiały żródłowe uzasadniają naczelną ideę dzieła a mianowicie: ludy Afryki są twórcami swej własnej kultury i jako takie posiadają prawo do niezawisłości. Tokarew podkreślił znaczenie rozdziału o językach i piśmiennictwie ludów Afryki, opracowanego przez D. A. Olderogge. Zdaniem S. A. Tokarewa słabymi stronami dziela są: jej niedostateczna "etnograficzność" , brak opracowania zagadnień rolnictwa i hodov"li. nie poruszono w nim tematu upadku ustroju rodowego ani przeżytków matriarchatu, ani też tajnych związków, które odegrały wybitną roię w kształtowaniu ~ię społeczeństwa klasowego. Dużym brakiem pracy jest pominięcie materiałów dotyczących problemów religii ludów Afryki; rozdział poświęcony temu zagadnieniu jest zdaniem Tokarewa najsłabszym rozdziałem książki. Również analiza i krytyka koncepcji burżuazyjnych przeprowadzona jest powierzchownie i słabo uzasadniona. B. G. S z a l' e w s k a j a podkreśla, że wydawnictwo "Ludy Afryki" jest pierwszym wydawnictwem tego rodzaju w międzynarodowej literaturze naukowej. Książka jest napisana żywo i interesująco, tym samym przystępna szerokiemu kręgowi czytelników. Wbrew opinii S. A. Tokarew:1. Szarewskaja stwierdza, że problem zacofania ludów Afryki do chwili kolonizacji jest przez autorów opracowany błędnie, godzi się z nim natomiast w opinii o jednostronnym naświetleniu działalności tajnych związków i kształtowaniu się ustroju społecznego państw afrykańskich. Szarewskaja wiele uwag poświęciła bogatym źródłom naukowym zgromadzonym w pracy jednakże w pełni nie wykorzystanym. P. S. K u z n i e c o w szczególną uwagę zebranych zwróci! na błędy i niedociągnięcia w rozdziale poświęconym językom i piśmiennictwu ludów Afryki, stwierdzając potrzebę szerszego opracowania poszczególnych języków i grup językowych Afryki. G. F. D e h e c godzi się z opiniami swych przedmówców o znaczeniu tego wydawnictwa, równocześnie zaś wiele uwagi poświęca niedostatkom opracowania. Zdaniem jego najpoważniejszym niedociągnięciem pracy je,st brak mapy językowej, która wbrew twierdzeniom Olderogge mogła i powinna być op.racowana, gdyż materiał do opracowania był dostateczny. Jedyny okręg rzeczywiście mało zbadany środkowego Sudanu jest stosunkowo wąskim okręgiem. 331 Wartość książki zasadza się na skoncentrowaniu i zestawieniu materiałów historycznych i etnograficznych, co pozwoliło historykom na wykrycie szeregu faktów o dużym znaczeniu. Do słabych stron pracy zalicza Jer u z a l i m s kij niekonsekwentnie przeprowadzoną zasadę historyzmu, prawie zupełne pominięcie historii Burów i okresu pomiędzy anglo-burską wojną i historią współczesną Południowej Afryki. • I A. J. S z P i r t wysoko oceniając książkę podkreśla brak analizy wypadków drugiej wojny światowej, niedostateczne oświetlenie walki między państwami imperialistycznymi, co staje się bodżcem wzmożenia ruchu narodowo-wyzwoleńczego, brak danych statystycznych itp. P. E. T e r l e c kij godząc się z opiniami przedmówców, stwierdza, ż·~ praca winna zawierać więcej materiału kartograficznego. 1. P. J a s t r i e b o w a nawiązując do znaczenia wydawnictwa obliczonego na szeroki krąg czytelników uważa, że przy opracowywaniu drugiego wydania książki należy wziąć pod uwagę opinie przedstawicieli różnych dyscyplin z zakresu historii, etnografii, językoznawstwa i ekonomii. Zdaniem jej wielkie znaczenie książki polega na słusznej ocenie przyczyn głębokiego kryzysu systemu kolonialnego, szczególnie ostro występującego w zagadnieniach agrarnych, poraz pierwszy opracowanych przez naukowców radzieckich. Uważa natomiast, że zebrany olbrzymi materiał do zagadnień ekonomicznych został niedostatecznie zanalizowany, nie dokonano uogólnień a niektóre dane statystyczne są nieaktualne. Zdaniem B. W. A n d r i a n o w a wartość książki polega na tym, że po raz pierwszy wysunięto polityczne zagadnienia współczesnego bytu mas pracujących Afryki. Drugą zaletą książki jest zawarta w niej krytyka etnografów burżuazyjnych, którzy celowo przesadzają etniczne rozdrobni"nie mieszkańców Afryki. W książce został podany proces kształtowania się wielkich i nowych społeczności etnicznych, wprawdzie nie we wszystkich częściach książki dostatecznie uzasadniony, skutkiem ubogiego materiału źródłowego. B. W. Andrianow uważa, że klasyfikacja języków opracowana przez D. A. Olderogge jest nieco dogmatyczna i dobrze byłoby dla porównania podać inne systemy klasyfikacji języków Afryki. 1. I. P o t i e c h i n, jeden z autorów i redaktorów tomu zgodził się z wielu zarzutami, natomiast wszczął dyskusję z A. S. Jeruzalimskim stwierdzając, że zarzut jego o braku zasady historycznej został oparty na jednym z rozdziałów tej części książki, która mówi o historii Południowej Afryki, jednak biorąc pod uwagę trzy rozdziały tej części widzi ~ę, że tworzą one całość. Potiechin odpowiadając na zarzuty 1. P. Jastriebowej Uważa je za słuszne, lecz powinny one być skierowane przede wszystkim !Jod adresem ekonomistów, którzy dotąd nie opracowali działania praw ekonomicznych współczesnego kapitalizmu w warunkach ucisku kobnialnego. Inne zarzuty uważa Potiechln za słuszne. �332 333 Na zakończenie dyskusji D. A. Olderogge stwierdził, że zarzu ty spec;alistów w większej mierze dotyczyły za mało rozwiniętych zagadnień tych dyscyplin, które reprezentują dyskutanci, jednakże zespół redakcyj:l)" czuwał aby problemy szczególnie ważne były opracowane równomierni.? ;\Tie godzi się z zarzutem S. A. Tokarewa o pominięciu zagadnieri hodowli i dróg rozwoju ustroju społecznego wczesnych paristw Afryki, uważa on że materiały żródlowe i ich opracowanie jest dostateczne. Natomiast zagadnienie kształtowania się społeczeristwa klasowego i rola tajnych związków w kształtowaniu się tegoż społeczeństwa zostały pominięte świadomie, ponieważ zagadnienie nie było teoretycznie opracowane. W dziale krytyki i bibliografii znajdujemy recenzję pracy P. P. IW.·\NOWA pt. Gospodarstwo dżujbarskich szejków. Przycz;'nek do historii feudalnej własności ziemskiej w Azji Srodkowej w XVI-XVII w. Autorem r'?cenzji jest E. A. Dawidowicz. Książka składa się z trzech części: pierwsza z nich zawiera wyniki prac badawczych P. P. Iwanowa, druga - tłumaczenia materiałów z archiwum szejków Dżujbary, trzecia zaś - przykłady w postaci urywków z tekstu arabskiego. KsiąL.!:a ~est zaopatrzona w wykaz imion, nazw geograficznych i terminów. E. A. Dawidowicz pomija szereg poważnych niedociągnięć i błędów książki Iwanowa, r.atomiast omawia 4 problemy główne recenzowanej pracy: l) O mulkowych (milkawych) ziemiach. Zdaniem recenzenta ZClgadnienie własności ziemskiej okresu feudalnego wymaga dalszych badul1. Punkt widzenia autora na to zagadnienie reprezentuje jeden z dwóch ufJrtych dziś poglądów. A uic.r recenzji przedkłada do dalszej dyskusji swoje zapatrywanie na ten problem. 2) Drugim z kolei problemem w książce Iwanowa jest problem określania rzeczywistych rozmiarów, wymienionych w żródłach obszarów ziemskich i ich dochodów. Zdaniem Dawidowicza, Iwanow rozwiązał zagadnien;(' błędnie na skutek pominięcia żródeł z XVI w., biorąc za podstavvę sW\Th badań miary i wagi XIX w. 3) Trzecim z kolei problemem, jest zagadnienie roli miasta Azji Srodl,owej w XVI w. w systemie feudalnym, która nosiła odmienny charakte,' niż w innych krajach wschodniej Europy lub Azji. Recenzja G. E. Iv! ark o w a pt. Nowy je rabot,y l) Turkmienach poświęcona jest pracom zamieszczonym w zbiorze pt. "Sriednieaziatskij etnograficzeskij sbornik" w ..Trudach Instituta etnografii AN SSSR". Zbiór zawiera ;5 prac. G. Markowomawia w swej recenzui dwie prace tego zbioru: G. P. Wasiliewej i J. R. Winnikowa poświęcone etnognliii Turkmenów. Prace te są zasadniczo różne, G. P. \Vasiliewa poświęca swój artykuł materialnej i duchowej kulturze Nochurców przeważnie do okresu przedrewolucyjnego, natomiast J. R. \Vinnikow stara ~ię naświetlić prz.e- obrażenia socjalistyczne w ustroju spolecznYhJ i kulturze Tehińców dzielnicy Maryj skiej. Artykuł G. P. Wasiliewej poświęcony jest opisowi niewielkiej ale barLlzo interesującej grupy ludności turkmeńskiej Nochurcom. Głównym zadaniem tej pracy jest wyjaśnienie w jakim stopniu Nochurcowie są zbliżeni do innych grup turkmeriskich. Wiele uwagi G. P. Wasiliewa poświęca zagadnieniom uprawy roli ludności osiadłej. G. E. Markowocenia pracę pozytywnie i uważa, że daje ona do~tatecznie pełny obraz hi~torii i etnografii tej grupy Turkmenów. Praca jest ilustrowana starannie dobranym materia1em. Markowomawia szczegółowo te zagadnienia w pracy Wasiliewej które zdaniem jego nie są dość ściśle zanalizowane. Zdaniem Markowa slabu zostało opracowane powiązanie ustroju rodowoplemiennego z całą jego tradycjonalną genealogią i gospodarczymi potrzebami koczowników i pólkoczowników o organizacji wojskowej. • Dalszym zarzutem G. E. Markowa jest niedostatecznie krytyczne podejście do wiadomości czerpanych z opowiadań t. zw. informatorów. Przy omawianiu podziału ludności na podgrupy, zdaniem Markowa, G. P. Wasiliewa wyciąga wniosek niczym nieuzasadniony a i~tniejącym już wśród nich rozwarstwieniu społecznym. Podobne uwagi czyni Markowodnośnie części pracy, która jest poświęcona gospodarstwu, osiedlom, domom, strawie, odzieży i upiększeniom stroju Nochurców, równocześnie Markow podkreśla dużą wartość naukową zebranego w tej części pracy materiału. W pracy J. W. W i n n i k o w a, zostały poruszone tak różne zagadnienia, jak historia Turkmenów dzielnicy Maryjskiej w okresie ponad 50 lat, budownictwo ~ocjalistyczne w turkmeńskim aule, rozwój przemysłu ];,o!chozowego, kultura materialna, sytuacja kobiety, małżeństwo i rodzina, wzrost kultury chłopstwa kołchozowego. Biorąc pod uwagę niewielką ilość prac naukowych poświęconych Turkmenom na których można byłoby sil: oprzeć Markow wyraża obawę czy autor będzie zdolny dać choćby pobieżny obraz tak złożonego problemu. Markowomawiając poszczególne części podkreśla pobieżne opracowania zagadnień, brak uzasadnień szczegółownych i materiałów porównawczych. Recenzję koriczy uwagą, o potrzebie pełniejszego i głębszego opracowania poszczególnych zagadnień. Trzecia recenzja B. K a I' m y s z e w a poświęcona je5t monografii Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego napisanej przez N. N. E I' S Z o w a, N. A. K i s l i a k a w a, E. :M. P i e s zc z e I' e w ą, S. P. R u s i a k i n a. Książka składa się z czterech części l zakończenia. Pierwsza część poświęcona historii ludności i kolchozu jest napisana przez Kisliakowa. Zawiera cna krótką charakter~'stykę (\siedla Czkałowsk, jego geograficzne położenie i cgólny opis ludności oraz historię powstania kołchozu. Druga część: której autorem jest N. N. E r- �335 334 s z o w poświęcona jest gospodarczej działalności kołchozu. Znajdujemy w niej opis organizacji pracy w kołchozie oraz posz:::zególnych gałęzi gospodarstwa kołchozowego takich jak: uprawa bawełny, sadownictwo, hodowla bydła, jedwabnictwo itd. Osobna część poświęcona jest użyciu domowemu i rodzinie. Autorem jej jest E. M. P i e s z c z e r e w a. W części tej z.najduje się szczegółowy opis mieszkania, odzieży i pokarmów kołchożników. Trzy ostatnie rozdziałv poświęcone są małżeństwu, narodzinom i wychowaniu dzieci oraz obycza."jom i obrzędom związanym ze śmiercią i pogrzebem. Czwarta część monografii opracowana przez N. N. K i s l i a k o w a i S. P. R u s i a k i n a dotyczy życia społecznego i budownictwa kulturalnego. Zdaniem B. Karmyszewa zespół autorski zasadniczo wywiązał się ze ~wych zadań a monografia jako pierwsza tego rodzaju praca posiada duże z.naczenie naukowe dla etnografów. Szczególnie pozytywnie ocenia Karmyszew pracę Pieszczerewej podkreślając jej piękny i żywy styl pisarski, po przez który wyraża się jej głębokie umiłowanie przedmiotu badań i wciąż narzuca czytelnikowi przypomnienie, że przedmiotem badań jest człowiek. Za najmniej udaną część monografii uważa Karmyszew opracowanie Kisliakowa i Rusiakina poświęcone życiu społecznemu i budownictwu kulturalnemu kołchozu. Pozostałe części monografii nie są pozbawione również pewnych niedociągnięć jak np. brak analizy toponimiki lub historii rozwarstwienia socjalnego kiszłaku, w niektórych częściach za mało materiału faktograficznego, niedostateczne opracowanie naj nowszych meted gospodarki rolnej kołchozu. Budzi również zastrzeżenia materiał ilustr:lcyjny, źle wykonane i powtarzające się fotografie. Anastazja Jan Kojdecka Reychman Z WĘGIERSKICH WYDAWNICTW ETNOGRAFICZNYCH Organ węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego Ethnografia ukazał się w 1957 r. w postaci tomu LXVIII/2. Tom ten otwiera artykuł 1. T a l a s i Stosunki języka i produkcji w naszych czynnościach żniwnych. Porusza on ważne dla etnografów i językoznawców zagadnienie jak w dzisiejszym języku węgierskim zachowały się relikty określeń, które wskazują na starsze a już dziś zanikłe etapy rozwoju czynności żniwnych, na ewolucję od sierpa do kosy, na zanikłą już dziś technikę zbiorów. T. D o m o t o r w artykule Warstwy historyczne w węgierskich widowiskach ludowych opierając się na materiale rękopiśmiennym odnalezionych przez siel:.ie wielu tekstów ludowych widowisk z XVI-XVIII w. przeważnie w języku węgierskim, wskazuje jak w widowiskach tych odbija się lub zanika pierwiastek ludowy wyrażający się w szczegółach onomastycznych, imionach, nazwach jak i motywach czerpanych nieraz z żywej tradycji ludowej. Znów do zagadnienia techniki żniwnej powraca 1. B a log h w artykule Znitva zboża w XVI-XVII wieku. Autor opiera się przede wszystkim na materiale węgierskim, uwzględnia jednak porównawczo i inne krajE' europejskie; wskazuje na dwa podstawowe sposoby techniki żniwnej jaką było używanie kosy (po węgiersku "kasza1<ls". Od słowiańskiego terminu "kosa") oraz sierpa (po węgiersku "aratas"). Kilka rozpraw odnosi się do dziedziny tradycji ludowych. W okolicach miejscowości Csokmo koło Debreczyna żyła tradycja o smoku, który w opowieści ludowej wiązał się z postacią Ferenca Csuby, ludowego bohatera. Czy tradycja ta była wytworem wyłącznie fantazji, czy też opierała się na rzeczywistych jakichś momentach? Opinie historyków i etnografów były dotąd podzielone. W artykule Dzieje smoka z Csokm6 w świetle współczesnych dokumentów G. N a g y na podstawie zachowanych akt sądu miasteczka Gyula wskazuje na to że Ferenc Csuba był rzeczywistą postacią ił cała historia ze smokiem była echem prawdziwego wydarzenia, w ktÓrym Csuba odegrał rolę wydrwigrosza, dyskontującego ludzką naiwność i ciemnotę. Drugi artykuł z dziedziny badań nad wątkami ludowych opowieści to artykuł Lindy D g h, Przyczynki do formowania się wątków i opowieści o ((wdzięcznym zmarłym» (nr 505-508 według klasyfikacji Aarne i Thompsona), sporządzony na zasadzie nowo zapisanych bajek od znanej ludowej narratorki, artystki ludowej Węgierskiej Republiki Ludowej SĘdziwej Zsuzsi Palko ze wsi Kakasd na Węgrzech, repatriantki z osiedli węgierskich z Bukowiny. Autorka zwraca uwagę na wpływ jaki na wyobraźnię tych ludowych narratorek mają nowe wydawnictwa bajek, radio, film. Artykuł T. H o f f m a n n a poświęcony jest stuletniej rocznicy działalności naukowej niemieckiego etnografa XIX wieku W. H. R i e h la. W dziale drobnych komunikatów M. B e l e n yes y na zasadzie dochowanych testamentów z XV wieku informuje o cenie jaką przywiązywano do konia na Węgrzech w XV wieku, J. J a g m a s podaje szereg melodyj ludowych z Siedmiogrodu, które wykazują daleko idące podobieństwo do pewnych melodyj czuwaskich, T. H o f e r podaje interesujące dane o fosach oblężniczych, które na południowych terenach Węgier, w okresie c.kupacji tych obszarów przez Turków (XVI-XVIII w.) używane były w charakterze "wilczych dołów" do łowienia dzikiej zwierzyny, gdyż Turcy zabraniali posiadania broni palnej. Gy. M ó d y dostarcza szeregu ciekawych przykładów do dawnego znaczenia na Węgrzech wyrazu "betyar"; wyraz ten pochodzenia perskiego, bikur w znaczeniu "bez zajęcia, bez pracy, nieżonaty", przeszedł potem za pośrednictwem języka turecko-osmańskiego do języków krajów bałkańskich i z serbsko-chorwackiego bećar 'kawaler', dawniej 'żołnierz zaciężny', przeszedł do węgierskiego, gdzie znaczył on e • i �337 336 pierwotnie 'człowieka niezwiązanego z żadną stałą pracą', 'człowieka luźnego' nim na przełomie XVIII i XIX wieku nabrał on póżniejszego znaczenia: 'włóczęgi' 'rozbójnika', por. polskie batiar, baciarz itd. A. Va j k a i podaje interesującą konstrukcję prasy do jabłek z Cikolasziget (północnoz<lchodnie Węgry koło Magyaróvaru, nad Dunajem) wraz z rysunkiem CI E. S o l y m o s zapoznaje nas z zwyczajami zapustnymi, maszkarami, korowodami z miasta Baja na południu Węgier. W dziale kronikarskim zamieszczone zostało sprawozdanie z dyskusji nad Atlasem Etnograficznym Węgier w Komitecie Etnograficznym Węgierskiej Akademii Nauk w dniu 5 kwietnia 1957 oraz z następnej dyskusji w sekcji kultury materialnej i folkloru Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w dniach 3 i 4 maja 1957. Numer zamyka obfity dział recenzyjny. Drugi węgierski organ etnograficzny, wydawnictwo Muzeum Etnog1<tficznego w Budapeszcie Nćprajzi Ertesito ukazał się w roku 1957 w postaci grubego, XXXVIII-ego tomu za rok 1956. W artykule wstępnym B. Kor o m p a y analizuje typy zasadzek i pułapek na zwierzyny zwane "csikle" i "csikkento", ich wzajemną ewolucję na szerokim tle porównawczym podobnych pułapek śród innych ludów tak ugrofińskich jak i innych, z uwzględnieniem podobnych typów w krajach słowiańskich, polsce itd. M. B e l e n yes y w artykule "Chów bydła na Węgrzech w XIV wieku na zasadzie źródeł historycznych i etnograficznych" analizuje stan chowu tak bydła rogatego jak i koni w tym okresie średniowiecza węgierskiego. V. D i e t z opisuje "kussu" z Nagykovesdu, rodzaj aplikowanej i bogatej w ozdobne wyszycia skórzanej kurtki czy serdaka noszonego przez kobiety w Nagykóvesd. Gy. N a g y prezentuje szczegółowy i obszerny, zaop'ltrzony w dokładne rysunki, wykresy i zdjęcia opis "Ostatniego działającego suchego młyna" to jest ani poruszonego wodą ani rzecznego ani wiatrem, lecz poruszanego siłą końską systemem kieratu. Młyn ten znajduje się \v Szarvas. i jest własnością Słowaka Al. Tomki. Autor podaje nazwy części składowych również po słowacku. A. S z e n d r e y notuje ciekawe szczegóły o wr6·żeniu przy pomocy ziarnek fasoli czy kukurydzy, co autor łączy z po::lobnymi przejawami u innych ludów ugrofińskich. T a k a c s L. daje szczegółowy opis tak zwanego "betyarcsutora", rodzaju drewnianej manierki z podwójnym wnętrzem na wino i na "palinkę", znanej w tradycji "zbójników" głównie na terenie komitatów ToIna i Somogy. L. B o g l a r w artykule w języku angiełskim Przyczynki do badań nad używaniem tyton;.u przez indian poludniowej Ameryki na zasadzie cennych zbiorów znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Budapeszcie omawia ten cieka\V~' odcinek hcia mieszkańców pierwotnych Ameryki Południowej. L S a n d G r zajmuje ~ię osobliwym zagadnieniem z zakresu obyczajowości ludowej: jego artykuł Dom i praca sezonowa w życiu tak zwanych Matyów w M('zokovesd, traktuje o wzajemnym stosunku ludności 5tałej uraz ludności, która z jednej tylko okolicy udawała się na stałe roboty rolne do innych i tworzyła rzesze tak zwanych "summasów", to jest dostających określoną sumę świadczeń pieniężnych czy naturalnych, co wytwarzało dwa odrębne środowiska obyczajowości tak zwany "otthon" (dom) i "summasag". Nowszych czasów dotyka A. l a h w rozprawie "Kultura zdrowotna i pożywienie członków spółdzielni produkcyjnej im. PetOfiego w Doboz". Wre~z, cie M. S z a b ó podaje opis prymitywnej prasy do szynki w Algyo w komitacie Csongrad nad cisą. W drobniejszych materiałach A. K o v a c s daje zestawienie materi,lłów folklorystycznych znajdujących się w dziale rękopisów Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie. A. I P o l y i (1823-1886) był historykiem i etnografem; w jego spuściźnie znajdują się liczne zapiski ludowych opowieści i wątków, nieraz zupełnie nieznanych i stanowiących cenne uzupełnienie do przygotowywanego katalogu bajek ludowych węgierskich. Kilka drobiazgów z zakresu kultury materialnej dają T. H a f e r; opis przenośnego okrągłego wiklinowego koryta do karmienia koni i również przenośnego ochraniacza wiklinowego od deszczu i wiatru, używanych w wystawionych na silne słol1ce okolicach Hajdllboszormeny, B. !VIo 1n El r daje opis ozdobnej inkrustowanej skrzyneczki z lustrem (t. zw. "tUkros") z Domahaza w górach Bukk. P. K. K o va c s zajmuje się pewnymi szcze· gółami związanymi z hodowlą bydła we wsi Bocs koło Miskolca. Dłuższa notatka L. K. K o v a c s a "Etnograficzne zdjęcia filmowe na Węgrzech" ob5zernie informuje o podjętych na tym polu pracach na Węgrzech. Rozpoczęte zostały ona jeszcze w okresie międzywojennym, przy czym na początku filmowano przede wszystkim tańce i zbiorowe sceny ludowe ze strojami. Podczas wojny działalność na tym polu podjęło TcvJarzystwo Naukowe Siedmiogrodzkie, filmujące nietylko efektowne sceny taneczne i stroje ludowe ale i sceny zawierające materiały do życia ga.3podarczego ludności, techniki wiejskiej, produkcji, pracy i przetwórczo·id. Wiele zdjęć spłonęło w czasie oblężenia Budapesztu w 1944;45. Po wojniC' działalność filmową podjął tak zwany Instytut Wiedzy o Ludzie, zdj(~ci::l te obejmowały również tańce ludowe, co wywołane było wzmożon~'m zapotrzebowaniem na dokumentację autentycznych tal1ców ludowych. konieczną dla nowych zespołów tanecznych. Po likwidacji Instytutu Wiedzy o Ludzie filmowanie objektów etnograficznych poszło na Węgrzech kil .. koma torami. Został stworzony Instytut Kultury Ludowej, który daw",! duże dotacje na filmowanie tańców i uroczystości ludowych. InstYUlt Etnograficzny Ur.iwersytetu Budapeszteńskiego podjął ponownie inicjaty\'·.'ę dawnego Towarzystwa Naukowego Siedmiogrodzkiego i rozpoczął filmowanie robót wiejskic!':., prac produkcyjnych, scen z techniki twórczości vli.'.iskiei, szczegółów z życia rolr-iczego. Wreszcie i przedsiębiorstwo filmo\'!e ..Hunnia'· w ramach filmów dokumentacyjnych przygotowało szereg lii- ° 22 ,,:"'ud", t. XLV �339 338 mów z zakresu zwyczajów ludowych. Te zdjęcia w przeciwieństwie do poprzednich wąskotaśmowych są na normalnej taśmie. Numer kończy obszerne sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego za 1955 r. Działalność ta była bardzo wytężona i owocna: Muzeum zorganizowało dwie sesje naukowe poświęcone aktualnym problemom etnografii węgierskiej, jego zbiory wzbogaciły się o szereg interesujący,~h obiektów z etnografii krajowej i zagranicznej, prowadzono wiele skutecznych badań terenowych, których wynik częściowo ogłoszony został drukiem. Muzeum prowadziło też ożywioną działalność popularyzatorską, współdzi<:łało w organizowaniu rozmaitych wystaw. Zacieśnione zostały stosunki zagraniczne, szczególnie z nauką etnograficzną krajów sąsiedzkich, z którymi istnieje szereg wspólnych problemów na polu badań kultury materialnej i folkloru. Skoro mowa jest o powiązaniach etnografii węgierskiej z badaniami nad sąsiednimi, częściowo zamieszkującymi dawne terytoria Węgier sprzed 1920 r. narodami, to wymienić tu trzeba działalność jednego z wybitniejszych reprezentantów, którego prace szczególnie nas tu w Porsce mogą zainteresować, to jest profesora uniwersytetu w Debreczynie i kierownika tamtejszego Zakładu Etnografii dr Beli G u n d y. Cala działalność tego wybitm~go etnografa zmierzała ku powiązaniu badań nad etnografią Węgier z podobnymi badaniami wśród ludów słowiańskich i Rumunów. Dał temu wyraz w mało znanej u nas, zagubionej w czasach wojny ale cennej rozprawce Wtigiersko-slowial'tskie stosunki w zakresie etnografii drukowanej ':.' 1942 r. w publikacji zbiorowej "Węgrzy a Słowianie". Obecnie autor ten wydał zbiór swoich szkiców w formie pięknej bogato ilustrowanej częściowo własnymi szkicami autora książki pod tytułem "Nepnljzi gyujt6uton" czyli dosłownie Na drodze zbieractwa etnograficznego to znaczy "Na drodze k\verend etnograficznych". Są to żywo opisane rozdziały o pracy aut,)r<l i jego poszukiwaniach etnograficznych w terenie. Pierwszy szkic opisuje poszukiwania za tradycją legendarnego "zbójnika", który brał udzi2.1 w walce o niepodległość pod wodzą Kossutha w roku 1848, Sandara Rózsy. Drugi szkic "Z przeszłości Ormansagu" opisuje pewne badania nad tą ciel<.awą etnograficznie okolicą na południu Wqgier w komitecie Baranya. Wiele tu ciekawych l' liktów z zakresu kultury materialnej i ustnej twórczości ludowej. Następny szkic opowiada o wynikach interesujących badań podjętych przez autora w roku 1941 wśród Węgrów siedmiogrodzk~ch w dolinie Lapos. Druga wyprawa opisana w następnym rozdziale miała na celu zbadanie pewnych zjawisk i objektów kultury materialnej wśród górali węgierskich w górach G~'alu w Siedmiogrodzie. Członkowie wyprawy obserwowali technikę serowarską na halach (niektóre terminy są wspólne naszemu pasterstwu. gdyż są to terminy rumuńskie jak "isztrynga" = 'strąga') oraz bartnictwo czyli zbieranie miodu z dzikich pszczół. Inny szkic przedsta\via technikę przepłukiwania "złotego piasku" wśród Rumt..:- nrlw w dolinie Berke w Siedmiogrodzie. Prymitywne jest budownictwo, technika i ca!ość kultury materialnej tak zwanych "Czangów", niezwykle c:ei-;:aweJ grupy ludności na pograniczu Siedmiogrodu i Mołdawii, mówiącej po wĘgiersku dość odrębnie zarysowaną i zamieszkującą górskie, odcięt.:e od ś\viata regiony. Wycieczce w te okolice poświęcony jest kolejny rozdziai ksi<:[żki Gundy. Już z Debreczynu podjął po wojnie Gunda wyprawę do równirJ~' szatmarskiej, która pod względem etnograficznym stanowi przejściowy teren między węgierskim Nyirsegem to jest okolicą Debreczy:la, Siedmiogrodem i Karpatami Wschodnimi. Celem wyprawy było zebranie danych tak z zakresu gospodarki i kultury materialnej jak i folkloru. Okolice te przechowują żywe tradycje niepodległościowe (kuruckie). Z lwlei autor opisuje kilka wypraw w teren etnograficzny słowacki, do pjlnocnozachodniej Słowacji, które dostarczały na teren Bałkanów i Europy wschodniej licznych kupców wędrownych, olejkarzy, druciarzy, kramarzy wędrownych znanych w Polsce "węgrów", "słowaJ ów". Z elementami słowackimi styj,al się autor również w czasie poszukiwań opisanych w następnym rozdziale a podjętych na terenie północnowschodnich komitatów wągierskich Abauj i Zempl6n, gra!1iczących ze Słowacją. Folklorowi cygmiskiemu poświęcony jest szkic "Cygańscy ozrJrawiaczc i bajarze". Jesz(::~e raz do folkłoru słowiańskiego powraca Gunda. w ostatnim rozdziale "Na ;:iem: Wo!cchów mcrawsldch", opisując badania przeprowadzone na sze;C':ilC'l pasie tak zwanego ?>lorawskiego Valaśska, na pograniczu Śląska, '\leren,; i Słowacji w 195:; r. Książka Gundy bardzo starannie wyd::lr,a i opatrzona w przypisy, napisana pięknym żywym jęz.ykiem stanowi prz.:\,!dad dobr7~ pojc:te; popularyzacji zagadniet'\ etnograficznych: nie tracąc charakten; n"u!<:owego i odirrywczego, książka ~tanowi piękną łatwo czytl'1n'1 i poci,wajacą lek.turę dla niE\vprowadzonego w tajniki etnografii czytelnika. Gej., jest mow", o pracach Bl'li Gundy warto omówić jeszcze kijka ostatnio cpCiUii;o\':anych rozpraw tego płodnego i twórczego badacza. 'lv szkicll ,f":or:~-.rib:_:~:Cl1~ci l"t?tl'{;c ci'1:{~ t:~-pc 6'2 pieffc en Europe Orientale"~ od~· ;.i t~;-:~.:: ".-\ct;~ ::-~incgr.i ~·lca'· c:~ f\~".vn;JC'ześnh: numEr 5. se:-ii ~,Prace Zakładu Ftu·rrafii lh;I'.·'::·S·itdu Kossutha w Debreczynie" na szerokim tle U.'fÓVo't'i1.wcz:n'tlOpis:lje Gunda pewien typ pułapki. zasadzki czy wilczych c "";ÓY'i stosowany u wielu ludów Europy Wschodniej do chwytania zwie'->."-.- ~dów:'lie j,?l':p~ i ;.-:ni.::1op np. u E::dZdCh:'.\v·, Bogato udokllri.ienrOy',.,.an8 1'ozl:r~~-·.-.-_~-:a GUi1dy stan(l\vi Ct'nny przycL_~>-r.ek do etnologii poro\vnawezej Eu:' py \Vschociniej. Zwrócić tylko nale~:y uwagę autora. że niev •.'laściwie "":''''\'0< on nazwy .,Kirgizi": w tekstach z XVIII i początku XIX wiek:.! IPcl11as. Lewszyn) służy ona na oznaczenie: ludu. którego dziś nazywamy 1: az,'chami i tak też należ~' ich dziś określać. Druga ciekawa rozprawka Gundy, umieszczona we wspomnianej serii :c .,Et;'logr<Jficzne powiązani::< znaczenia rosyjSKiego terminu ''.vengiercc' = im. 22* �341 340 kramarz wędrowny domowy". Autor zajmuje się tu obszerniej zjawiskiem wędrownych kramarzy, głównie Słowaków, pochodzących z obszaru dawnych Węgier, którzy przed pierwszą wojną światową wędrowali po całyr.l obszarze dawnego cesarstwa rosyjskiego. Kilka rozpraw Gundy dotyczy zagadnień ogólnych i dlatego posiada tu dla nas specjalne znaczenie. Artykuł Badania nad budowmctwem ludowym na Węgrzech w okresie między dwiema wojnami i ich kryty!:a (Prace Zakładu Etnografii Un. Debreczyńs. nr 4.), stanowi doskonały krytyczny przegląd całej literatury naukowej dotyczącej tak wybitnego zagadnienia, metodologicznie jest on więc dła nas, ze względu na liczr:e powiązania np w terenie karpackim, bardzo pożyteczny. Druga rozprawka Gundy z zagadnien ogółnych to W ęgierski slown~k etnograficzny, Budapeszt 1957, odbitka z Rozpraw Wydziału Historyczno Społecznego Węgierskiego Akademii Nauk. Idea stworzenia słownika, któryby zawierał w sobie terminy z zakresu folkloru węgierskiego, kultury materialnej, świata pojęć i ich należyte objaśnienia od dłuższego już czasu kiełkowała wśród etnografów węgierskich, myślał o niej Z. B a t k y, jeszc,:e gdy w roku 1906 przygotowywał Przewodnik dla zakladajqcych muzea etnograficzne. Póżniej materiały dla pewnych działów przygotowali w rękopisie Z. Szendrey i A. Szendrey, części jego nawet były drukO\vane, reszta pozostała w rękopisie. Po wojnie Komitet Etnograficzny Węgierskiej Akademii podjął inicjatywę prac nad słownikiem terminów i pojęć z zakresu etnografii i folkloru węgierskiego, wykorzystując do tego rękopisy Szendreyów i zbierając nowe dane. Z biegiem czasu prace rozłożono na rozmaite działy, z których w przygotowaniu znajduje się dział budownictwa. Dla przykładu autor daje kilka opracowanych dla słownika hasei: 0bejmują one wyrazy z zakresu budownictwa ludowego, objaśnienia przedmiotu tym terminem określonego, jego zasięg, nazwy dla podobnego obie:du w innych okolicach Węgier czy też u ludów sąsiednich oraz literaturę· Autor daje treściwe informacje o podobnych słownikach w innych krajach oraz o próbach międzynarodowych słowników podjętych z inicjatywy van G e n n e p a w 1940 r. w Commission )nternationale des Arts et Traditions Populaires a przejętych następnie przez UNESCO. Projekt,,' ogłoszone zostaly przez S. E r i x o n a, International Dictionary of Regioncl European Ethnology and Folklore, LAOS, III Stockolm 1955. Sz. JUDIT MORVAY "Asszonyok a nagycsaladban" (Kobiet:· \,' wielkiej rodzinie) Budapest 1956 str. 258 ilustr. 16. Praca J. Morvay dotycząca sytuacji społecznej kobiety w wiejskiej rodzinie patriarchalnej spotkała się z dużym zainteresowaniem zagranic? l l Rec. Deutsches Jahrbuch "CeskoslOYensk Etnogl'aphie" a fUr' Volkskunde III B. 195i T. Il M. Belenyesy. ReC. 1957 III. 50"3 SyeCOY3 r~r. Schweizerischc. ArchiY. Interesującym jest zarówno rodzaj pro'olematyki który porusza jak i sam sposób opracowania. W oparciu o badania Wf: wsiach Porad, Mateaballe '\latradereeske - (teren górzysty, zacofany rolniczo. o złej glebie, dużej izolacji) konstruuje autorka obraz życia kobiet na tle organizacji rodzinv podziału pracy, stosunków sąsiedzkich i wszelkich innych elementów środ~~ wiska społecznego f'ddziaływujących na stanowisko kobiety. Ogranicz~nie terenu do jednego z najarchaiczniejszych zakątków, i do jednego z p.aj,· \\ ażniejszych w rozwoju wsi europejskiej okresów 1870-1950 r., pozwolilo na przedstawienie stosunków rodzinnych, stylu życia na wsi przed i w momencie rozpadu wielkiej rodziny w związku z reorganizacją gospodarstwa, upadkiem stosunków feudałnych i przełamaniem izolacji między wsiami. Praca opiera się wyłącznie o materiały terenowe, jtS~ licznie ilustrowana wypowiedziami informatorów. Autorka skupia uwagq na stronie opisowej, ale sama selekcja zagadnień i montaż obrazu służy ukazaniu ciężkiej sytuacji kobiet na tle ogólnogospodarczych uwarunko'wań, więzi biologicznej i hierarchii społecznej. Przeważnie nie pretendujqc cia uogólnień, zajmuje się też wskazywaniem uwarunkowań, ale nie opracowuje ich szczegółowo, nie rozróżnia w trakcie opisywania czynników od samych instytucji i unormowań, które te czynniki tworzą czy utrzymuj;),. Dąży do wyjaśnienia jednostkowych fakt6w CI nie problemów szerszych. Dzięki niezwykle wyczulonej obserwacji obraz jest interesująco przedstawiony i nie pozbawiony cech dynamiczności. W oparciu o materiał terer,owy daje autorka w pierwszej i trzeciej części obraz stosunków rodzinnych ujętych na tle ram przestrzennych zagrody, pola i mieszkania. Głową rodziny jest gazda stojący na straży rodzinnego majątku, przestrzegający podziału pracy, obowiązków wynikających z miejsca zajmowanego w sto'sunkach pokrewieństwa, będący jednocześnie autorytetem moralnym. Następne stanowiska w hierarchii społecznej zajmują: naj starszy brat gazdy i jego naj starszy syn. W linii żeńskiej odpowiada temu układowi pozycJi uprzywilejowana sytuacja gazdaszony (żony gazdy. albo jeśli ta nie żyje, żony najstarszego brata) i jej nadrzędny stosunek do pozostałych kobiet, przy określonej zwyczajc\\'o podrzędności w stosunku do niektórych męż' czyzn. Podział wedł:Jg płci i wieku wycisnął swoje piętno na całokształcie z,'cia, warunkach mieszkaniowych (inne miejsca pracy i odpoczynku, spozywania posiłków) pnlcy. (podziale, rodzajach, terminie) obowiązkach i uprawnieniach poszczególnych członków rodzin. Z ciekawszych przykładów gorszej sytuacji kobiet o szerszym znaczeniu zasługują na uwagę: patrylokcJność posunięta nie tylko do tego iż po śmierci męża kobieta zostaj,~ z dziećmi w jego rodzinie, ale najczęściej poślubia młodszego brata meża tj. ,.mniejszego pana", oraz fall:t matrylokalnego przeszeregowania dziewcząt w rodzinach gdzie oboje rodzice nie żyją. Dla badacza kultury społeczlleJ poza wymienionymi powyżej zagadnieniami praca przynosi materi,lł porównawczy do zagadnienia: sytuacji społecznej dziecka dziewczyny , .., •.• t �342 343 żony i gospodyni, wdowy, stos;lnków sąsiedzkich na wsi, organizacji grujJ płci i wieku, podziału pracy, obrzędów rodzinnych, umiejętności kobiecyc'i i męskich okre~onych wymogach środowisl'owymi. "limo świetnej żródlowej bazy terenowej nie próbuje t~ autorka przedstawić stos'Jnku wielkiej rodziny do rodu i szerszej wspólnoty plemiennej i etnicznej. Wydaje się iż akcentowanie pewnych zagadnień teoretycznych odbiłoby się korzystnie na przejrzystości obrazu, ale niekorzystnie na konstrukcji literackiej i barwności stylu. Praca ta na pograniczu surowego materiału i szeroko zakrojonych obrazów celowo konstruowanych, wydaje się być szkicem sytuacji wyjściowej dla dalszych badarl autorki nad rodziną. Należy zaznaczyć iż wielką zasługą etnografów węgierskich jest porus?enie tego zagadnienia (opracowywanego już od kilku lat przez ucwnY'2h radzieckich) choć brak streszczeń w językach obcych jest ich \vielk:m niedociągnięciem. Maria Trawi7iska-Kwaśniewska S. GEORGIEWA-STOJKOWA "Ogniszczeto b y t" - Sofia 1956, wyd. - Bułgarska Akademia w ba'łgarskij2 Nauk. - str. 114. Praca S. Georgiewy-Stojkowej jest poświęcona jednemu z najważniejszych elementów starego budownictwa Półwyspu Bałkańskiego - otwartemu palenisku. W swoich rozważaniach autorka nie ogranicza się do prześledzenia rozwoju paleniska otwartego tj. ogniska, ale zajmuje się też procesami pojawiania się i przemian konstrukcyjnych pieca chlebowego i ogrzewalnego. Zródłem pracy są przede wszystkim badania własne autorki, prOWf\dzone na terenie całego kraju, następnie opisy podróży XV-XVI w., literatura historyczna i etnograficzne prace bułgarskie z zakresu kultury materialnej. W literaturze etnograficznej nie ma większych opracowań mor.ograficznych, które zajmowałyby się lokalizacją i funkcjami paleniska i pieców w obrębie i poza budynkiem mieszkalnym, jakkolwiek można znależć wiele danych w rozprawach o budownictwie. Ze względu na pionierski charakter, szerokość problematyki i sposób ujęcia praca S. G.-Stojkowej zasługuje na szczególną uwagę. Publikacja ta posiada doniosłe znaczenie dla badań nad budownictwem słowiańskim tak ze względu na przytoczone materiały, jak i ujęcia teoretyczne. Zanim przejdziemy do tych ostatnich należy zapoznać się z jej treścią: W części wstępnej omawia autorka znaczenie paleniska jako centralnego ośrodka budownictwa mieszkalnego i gospodarczego. Znaczenie to występuje powszechnie dawniej i obecnie i jest poświadczone przez fakt występowania motywu paleniska w literaturze ludowej, występowania nazwy "dymina", na daninę płaconą przez chłopów, liczne powiązania etymologiczne z nazwami pomieszczeń. Rozdział I, zatytułowany "Miejsce paleniska w budynku mieszkalnym" omawia różn,:, typy prymitywnych pomieszczeń na terenie całego kraju i stwierdza iż r bułgarski dom mieszkalny do końca XVIII w. (powszechnie) pozoslaje jednownętrzny a palenisko posiada w nim centralne położenie, na środku pomieszczenia. Na takie samo położenie paleniska wskazują także najstarsze domy dwu i trójwnętrzne, zachowane w zachodniej Bułgarii p:) dzień dzisiejszy. Wraz ze zmianą techniki budowlanej i użyciem inn\~go budulca, powstawaniem otworów okiennych (drzewo i pleciona ści8.iH llstępują na rzecz kamienia, dach pokrywa się dachówką nie słomą, likwiduje się oświetlenie od komina) zmienia się położenie ogniska. Palenisko stawia się przy ścianie wschodniej (stary nawyk celem wykorzystani.l światła słonecznego), albo przy ścianie działowej, aby ogrzewać dwa pomieszczenia. Takie paleniska przy ścianie występują jeszcze wspólcze~nie we wszystkich częściach Bułgarii. Rozdział II "Budowa paleniska" omawia szereg istotnych spraw konstrukcyjnych (ognisko bez komina, otwory do wyprowadzania dymu, ognisko z kominem, formy przejściowe) rodzaje spodniej konstrukcji paleniska, (wydźwignięte, zagłębione i równe z podłogą wykonywanie okapów) związek między lokalizacją i konstrukcją paleniska, nazewnictwo urządzeń paleniskowych, narzędzia i naczynia związane z paleniskiem. Ze względu na konstrukcję można wyróżnić dwa typy paleniska: 1) ognisko bez komina, występujące w prymitywnym budownictwie, zachowane współcześnie w zachodniej Bułgarii, najczęściej powiązane z centralną lokalizacją paleniska. 2) ognisko z kominem współcześnie występujące w całym kraju, związane z lokalizacją przyścienną. Konstrukcjami pośrednimi są tu: palenisko przy ścianie bez komina, oraz palenisko wysunięte poza obręb pomieszczenia, występujące tylko w zachodniej części Bułgarii. Uformowanie bryły paleniska wykazuje także zróżnicowania. Z wyjątkiem południa, gdzie występuje rzadko, najbardziej rozpowszechnio,jy jest rodzaj paleniska płaski, czworoboczny, natomiast paleniska o kształcie kopulastym są zjawiskiem nowszym i rozprzestrzeniły się tylko na terenie południowej Bułgarii. Obraz rozprzestrzeniania się tych typÓW palenisk, jak i wykaz przebadanych miejscowości zawierają załączone mapy. Rozdział III "Funkcje paleniska" zawiera dane o znaczeniu ogniska w życiu domowym i jego funkcjach w przeszłości, o krzesaniu ognia i gromadzeniu paliwa (w okolicach leśnych i bezleśnych) przygotowywaniu strawy, sposobach pieczenia chleba i różnych urządzeniach do tego celu ,~lużących. W przeszłości palenisko miało trzy podstawowe funkcje: służ:rlo do przygotowywania pożywienia, ogrzewania i oświetlania pomieszczenia. Autorka opisuje archaiczne sposoby wypiekania chleba w popiele lub w specjalnych "podnieach" z pokrywami i omawia przyczyny przetrwania tYch urządzeń prawie po dzień dzisiejszy. Sposoby ustawiania naczyń CZy zawieszania ich koło ognia, posługiwanie się różnego rodzaju uchwytami. podkładkami itp. omówiono w rozdziale poprzednim. Ciekawe są uwagi o paliwie w okolicach bezleśnych a mianowicie o używaniu do palenia �345 3'14 nawozu mieszanego ze słomą i suszonego przez oblepianie na ścianach budynków. Wokół paleniska znajdowały się ustalone tradycją miejsca cia siedzenia przy posiłkach i do spania dla całej rodziny (miejsce główne znajdowało się naprzeciw wejścia bliżej prawego rogu). Paleniska otwarl·e bez komina dostarczały wiele ciepła, tak że pomieszczenie nadawało się do suszenia zboża (w tym fakcie widzi autorka także jedną z przyczyn utrzymywania się tych palenisk). Ognisko lub szeroki komin były też jedynymi żródłami światła w mieszkaniach bez otworów okiennych. Rozdział IV. "Przechodzenie części funkcji paleniska otwartego na piec piekarski i ogrzewalny" omawia pochodzenie, rozprzestrzenienie się i rozwój pieca piekarskiego, konstrukcję przyściennego pieca ogrzewalnego, wpływ tych nowych urządzeń na rozplanowanie wnętrza i nazwy pomie.'izczeń, oraz formy przejściowe od ogniska do współczesnego pieca kuchennego. Autorka wyraża przypuszczenie iż piec chlebowy był od najdawniejszych czasów znany Słowianom na Półwyspie Bałkańskim (notowany w odkryciach archeologicznych od neolitu), natomiast nie używany dzięki niesprzyjającym warunkom (niewola turecka, używanie "podnicy" do pieczywa pszennego i kukurydzianego). Piec piekarski ropowszechnia się ponownie po wojnach wyzwoleńczych 1878, 1912, 1918. Rozprzestrzenia się bardzo szybko, jednak jest na pewnych terenach używany tylko w specjalnych okolicznościach, występuje sporadycznie, lub jest zjawiskiem zupełnie nieznanym. Takie piece z gliny, lub surowej cegły, wolnostojące budujesamodzielnie chłop w zagrodzie (przeważnie kobiety) a przypominają one kuchnie na Ukrainie i Zakarpaciu. Od kilkunastu lat notuje się proces przenoszenia pieca piekarskiego wolnostojącego w obręb budynku mieszkalnego a) pod ścianę tak, że część pieca wystaje poza obręb pomieszczenia b) do środka między dwa pomieszczenia, a nawet i na piętro. Piec ogrzewalny pojawia się z początkiem XIX w., szczególnie na połuaniu kraju j wiąże się ze wzrostem potrzeb i dobrobytu na wsi. Często można zaobserwować fakt iż budynki mieszkalne mają dziś w pierwszym pomieszczeniu (bez okien) palenisko otwarte a w drugim zaopatrzonym w otwory okienne, piec ogrzewalny. Rozdział V "Archaiczne uformowania paleniska" poświęcony jest konstrukcji okapów ("nawies" - pleciony i oblepiany gliną) kształtowi paleniska w zależności od miejscowego materiału, potrzeb gospodarczych chłopa, zamiłowań estetycznych, oraz wpływów obcego budownictwa. Ze względu [la uformowanie samej bryły (czworoboczne i kopulaste) jak i zależnie od tego czy są przedłużeniem komina, czy samodzielnymi konstrukcjami, różnicują się najrozmaitsze rodzaje okapów. Nie podając typologii zwraca <lutorka uwagę na niektóre warianty okapów, form pieca ogrzewalnego i kominów (grodzone, plecione, zdobione). Tak przedstawia się podstawow;I problematyka pracy nie mówiąc o wielu interesujących wiadomośchch szczegółowych, posiadających wszelkie walory porównawczE'. ! • Jeżeli chodzi o sposób opracowania, zwraca uwagę dążenie autorki do wszechstronnego zasygnalizowania problematyki a nie opracowania wyczerpującego jej całokształt. Autorka zgromadziła liczne dane, wykorzystała dostępną literaturę, przeprowadziła szereg dyferencjacji w zakresie morfologii i funkcji paleniska otwartego, wskazała na rozprzestrzenienie badanych zjawisk, ujęła je w kontekście zjawisk pokrewnych i zloj~alizowała w czasie. Podziwiając ogrom samego przedsięwzięcia i wkład pracy autorki, zwłaszcza przy tak olbrzymim zróżnicowaniu terenu) prze- ~ kraczające możliwości badań jednego badacza, trzeba dać wyraz uwagom krytycznym. Zastrzeżenia budzi rozłożenie akcentów między wymienione powyżej elementy opracowania. W pracy poświęcono więcej uwagi konstrukcji na niekorzyść funkcji, nawet w rozdziale gdzie mowa o funkcjac~ paleniska autorka niewiele wybiega poza morfologię i funkcje wynikające z konstrukcji, tzw. techniczne. Z drugiej strony trafnie analizuje konserwatyzm w zakresie konstrukcji mimo zmian funkcji urządzenia. O wiele lepsza jest także lokalizacja zjawisk w przestrzeni niż w czasie. Jakkolwiek dość często stara się autorka określić jakieś zjawisko chronologicznie, podając precyzyjnie datę pojawienia się czy zaniku, to jednak rzadziej wiaże omawiane zjawiska genetycznie. ·W zakresie materiału porównawcz~go zwraca uwagę na dane językowe (słownikowe) a mniej na rzeczowe (opisowe). Wśród cytowanej literatury przeważa literatura rosyjska na ni~korzyść pozostałej literatury słowiańskiej i zachodnio-europejskiej. W oparciu o tak szeroki wachlarz problematyki i tak wyczerpujące ujęcie autorka przedstawia kilka tez, które dałyby się następująco sformułować: 1) Palenisko jest najważniejszym elementem budownictwa mieszkalnego, posiadającym znaczenie dla rozplanowania wnętrza. 2) Bułgarskie mieszkanie do przełomu XVIII i XIX wieku pozostaje jednownętrzne, z jednym paleniskiem; 3) palenisko otwarte jest zjawiskiem ogólnosłowiańskim; 4) współczesne dane etnograficzne i dane historyczne (źródła pi!!anc) przemawiają za położeniem paleniska na środku pomieszczenia, jakkolwiek wśród ludności na podłożu kultury trackiej, wykazującej wpływy rzymskie, można było spotkać prymitywne jednownętrzne koliby z ogniskiem przy ścianie. Obok tego autorka wysuwa następujące przypuszczenia: a) piec piekarski był zjawiskiem autochtonicznym w Bułgarii a nie zapożyczeniem germańskim; b) piec ogrzewalny był wynikiem samodzielnego rozwoju pieca chlebowego na terenie Bułgarii. Pierwsze twierdzenie autorki jest udokumentowane całością przytoczonego materiału. Te same materiały jak i przytoczone żródła pisane potwierdzają także drugie twierdzenie stojkowej. Autorka omawia rozmie~zezenie przestrzenne różnych budynków mieszkalnych, podaje liczne przy- �346 kłady rozplanowania wnętrz i usytuowania paleniska, boga to zaopatrując swoje wywody materiałem ilustracyjnym; stwierdza także iż między położeniem paleniska a jedno czy wielownętrznością budynku zachodzą zależności. Szkoda że nie zajmuje się bliżej tymi zależnościami, nie daje systematyki rozplanowania wnętrz ze względu na lokalizację, morfologię i funkcje paleniska, jakkolwiek z samego cytowanego materiału narzu':a się potrzeba takiej systematyki. Sygnalizując powszechność Występowania paleniska otwartego na terenie Bułgarii w prze!Szłości oraz współczesne relikty, odwołując się także' do materiałów z krajów ościennych, poświadczających i tam występowanie palenisk otwartych, wreszcie opierając się na wynikach badań uczonych radzieckich ,autorka uogólnia fakty występowania tego typu palenislca na całą Słowiańszczyznę. Twierdzenie to godzi w poglądy R h a m a i in. przedstawicieli nauki niemieckiej o pochodzeniu "pieca ruskiego" i pieca pd. wschodnich Słowian od zapożyczell niemieckich, oraz braku powiązania tych urządzeń z otwartym ogniskiem południowo i środkowosłowiańskim. Ostatnie twierdzenie nawiązuje do poglądów L. N i e d e r l e g o. Materiał współczesny z zachodniej, południowej i środkowej części Bułgarii i próby retrogresji zdają się potwierdzać pogląd, że Słowianie przyszli na Półwy~ep Bałkański z domem jednownętrznym z ogniskiem na środku. Z braku źródeł pisanych, sięgających wstecz poza XVI w., rozwiązania nie pozostawiającego wątpliwości, należy oczekiwać jedynie od materiałów archeologicznych. Dwa wymienione przypuszczenia autorki, jakkolwiek sformułowane dość ostrożnie, budzą nieco wątpliwości, jako niedostatecznie udokumentowane. Pierwsze dotyczące pieca piekarskiego opiera się na badaniach archeologicznych uczonych radzieckich i bułgarskich, poświadczających występowanie pieca piekarskiego (analogicznego pod względem wyglądu zewnętrznego i sposobu wykonania) na terenie Ukrainy i półw. Balkaliskiego. Dane jakimi dysponuje Stojkowa nie pozwalają stwierdzić ciągłości między współczesnymi prymitywnymi piecami bułgarskimi a urządzeniami odkrytymi przez archeologów. Związek tych dwu szeregów zjawisk podważa jeszcze fakt iż piece znalezione w trakcie badall archeologicznych (osady Michalicz, Swilengrad, Koranowo, Nowozagore, Kriwodoł) charakteryzują się lokalizacją wewnątrz pomieszczenia a nie są jak współczesne - wolnostojące. Piec ogrzewalny jako zjawisko bardzo póżne nie może być zdaniem autorki zapożyczeniem od plemion germariskich, z którymi Bułgarzy mieli styczność w VI w. O powiązaniu pieca piekarskiego z ogrzewalnym ;.na świadczyć pokrewieństwo nazw tych urządzeń. Nazwy peszczt (pieC) i peczka (piec ogrzewalny) są używane w stosunku do jednego i dWel desygnatów, często zamiennie. Inne :18ZWY także pochodzenin słowiańskiego, lub nazwy pochodzenia trackiego cechuje ten sam stosunek d:) 347 desygnatów. Także na.zwa saba jest przeniesieniem nazwy z jednego de:;~:gnatu - [.'iec ogrzewalny - na drugi - izba w pomieszczeniu dwuwnętrznvm, co świadcz~'loby o autochtoniczności tych zjawisk a nie zapożyczeniach germańskich jak sądzi Rham, :Ueringer, Schier czy nawet Niederle. Jakkolwiek trafnym wydaje się tok rowmowania autorki łączący nazwę drugiego pomieszczenia z nazwą pieca (Bułgaria, Mołdawia, Albania, Turcja) ogrzewalnego, przy synchronicznym prawie pojawieniu się tych zjawisk, to jednak nie jesteśmy uprawnieni do tak daleko idących wniosków, szczególnie wtedy gdy autorka za słaby akcent położyła na roli paleniska w podziałach i różnicowaniu morfologicznym i funkcjonalnym wnętrz. Na zakończenie omówienia należy podkreślić ogromne bogactwo materiału słownikowego zebranego przez autorkę. Materiał ten impiruje szereg porównań między danymi przedstawionymi w pracy a polskim naze"vvnictwem ,dotyczy to szczególnie: naZ\,v pomieszczeń i części pieca: np. bułg. r:a pol. chużo czernata kaszta i bia~ata kaszta pol. czarna i bia~a izhG bułg. zad nik (tylna część pomieszczenia z piecem) por. zapiecek, następnie: s.,a~as, koszar, kohlJa na oznaczenie ganku, (podcienia?) bułg. prispa pol. przy;;;ba, bułg. prik!adnik (urządzenie między piecem a ścianą) pol. }:rzypiecek, bułg. d1lch!a (otwory na dym, odwody) pol. duchownicei w in. nazw. Praca S. Georgiewy-Stojkowej jest nie tylko ciekawą lekturą dla polskiego czytelnika zajmującego się budownictwem ludowym, ale jeszcze jednym dowodem rozmachu w podejmowaniu nowatorskiej problematyki ze strony In!stytutu Etnografii w Sofii. Maria Trawińska-KwaśniewsklI FLOREA BOBU FLORESCU: O p i fi C i l e l a l' o m i n i - Bucurc~ti 1957 - str. 168. - 6 nlb. rycin i tablic 129 - Wyd. Academiei Republici Populare Romine, jako t. I z cyklu: Studii de arta populara si etnografie. Wydawnictwo rozpoczęło swój cykl niniejszą pracą. staranna graficzna szata zewnętrzna, znaczna ilość materiału faktycznego i precyzyjny dobór ilustracji i tablic, pozwalają recenzentowi na zajęcie stanowiska jak n;:,jbardziej pozytywnego wobec tak pięknie podanej rozprawy. Strzeszczenia w językach rosyjskim i francuskim udostępniają książkę zagranicznemu czytelnikowi. Autor rozpoczyna pracę od stwierdzenia, że wobec faktu iż ubiór danego ludu kształtował !Się w ciągu całego okresu trwania jego rozwoju. strój ludowy okazuje się ważnym czynnikiem całokształtu kultury ludowej. Rozwiązanie niektórych zagadnień odnoszących się do początków różnych części składowych ubioru ułatwia zrozumienie samej etnogenezy badanego ludu, gdyż pojawienie się tego czy innego składnika stroju jest bącż wyrazem specyficznej kultury danego ludu, bądż wynikiem wpływu wywartego przez obce sposoby kształtowania form na formy miejscowe. �349 348 Autor, zaznaczywszy na wstępie, że termin o p i n c a (w liczbie mnogiej o p i n c i) odnajduje się w licznych językach ludów sąsiednich, jak np. L1 Albańczyków, przechodzi do analizy najdawniejszych reliktów i wizerunków kieprców (chodaków) na obszarze illiryjsko-trackim. Wszystkie znaleziska archeologów, jak podstawa wazy gliniane] z Turda~, jak waza z Kostelca w Czechach, jak stela grobowa z Bihacza w Bośni i pomnik w Adamklissi (Trophaeum Trajani), zawierają wizerunki tego typu kierpca. Wszystkie te wizerunki, jak również fragment obuwia typu opinca, znaleziony w kopalni soli w Diirrnberg koło Hallein (Austria) poddane są ścisłej analizie dotyczącej struktury morfologicznej. Na podstawie wspomnianej dokumentacji można twierdzić, że w zamierzchłej przeszłości istniały dwa typy kierpców, a mianowicie ściągane rzemykiem, marszczone tj. ściągane równomiernie z przodu i pozbawione nosów zagiętych ku górze tzw. g u r g u i, oraz bierpce posiadające g u r g u i. Badanie porównawcze tych odmian kierpców z obuwiem innych ludów jak Rzymian, Greków, Germanów, Słowian ustala wyżej wymienione dwa typy kierpca jako charakterystyczne dla terytorium illiryjskotrackiego. Autor stwierdza współistnienie na tych terenach typu o p i n c a gur gui typ to poświadczony przez znaleziska kultury neolitycznej w Turda~ (2500 lat p.n.e.), stelę nagrobną z Bihacza i podstawę wazy z Kostelca - z kierpcem typu illiryjskiego z Di.irrnberg należącym do epoki halsztacko-lateńskiej oraz chodakiem dackim, przedstawionym r:a pomniku w Adamklissi. W oparciu o morfologię chodaka z Di.irrnberg i chodaka z pomnika w Adamklissi, autor dowodzi, że pochodziły one od jednego wspóln~go prototypu i że musiały istnieć pomiędzy nimi fazy przejściowe, przyjmowane przez autora jako hipotetyczne. W ten sposób ustala szereg typów w rozwoju kierpca u Hliro-Traków. Odpowiedniki ich są dziś jeszcze w użyciu u ludu rumuńskiego. Dawne migracje pasterzy rumuńskich przyczyniły się do rozpowszechnienia kierpca w okolicach odległych od granic etnicznych ludu rumu 11skiego. ANTHROPOS, Krzysztof tom 50 Fryburg Wolski (195:; r.). Zeszyt 1 "Anthroposu" otwiera artykuł J. F. ROCK'A o trochę zagadkowym tytule: P o g r z e b o w y o b r z ą d e k 1 D'a 3 Nu a pochodzenie zbroic 1 Na - 2 Khi. (The 1 D'a 3 Nu Funeral Ceremony with special reference to the origin of 1 Na - 2 Khi weapons). ,,1 D'a 3 Nu" jest oznaczeniem chińskiego określenia na jeden z szesnastu odmian dawnego rytuału pogrzebowego, który stosowano w odniesieniu do poległych wojowników .Natomiast "l Na - 2 Khi" oznacza grupę etniczną z pogranicz:ł chińsko-tybetańskiego, która niegdyś zamieszkiwała okolice jez. Kuku-Nor, a w pierwszym stuleciu p.n.e. została zepchnięta na pogranicze kraju ·{unan. Otóż niegdyś, wojownikom chińskich kast rycerskich, w razie śmierci, przysługiwał obrządek pogrzebowy, różny w zależności od rangi społecznej, od rodu do którego należał zmarły, od jego wojennych zasług i od okoliczności śmierci. Wariantów tego obrządku było 16. W jednym z nich, którego tradycje dość długo przechowały się u ludu Maso onn wyż. wym. ludu l Na - 2 Khi, kondukt pogrzebowy otwierał tancerz ubrany w starożytną zbroję i chełm. W jednej ręce dzierżył miecz, VI drugiej kopię. Tańczył on obrzędową inscenizację ilustrującą torowal!ie drogi dla odchodzącej w zaświaty duszy zmarłego rycerza. Owa zbroja, którą miał na sobie ów tancerz, stała się z czasem rytualnym rekwizytem obrzędowym. Wykonana z kawałków skóry nosorożca, łączonych rzemie·· niami, była osobliwym reliktem kulturowym. Podobnie archaiczny był chełm i miecz. Zainteresowanie autora artykułu skupia się przede wszystkim na owej obrzędowej zbroi i broni, ukazując ciekawy fragment z dziejów chińskiej broni. CARL LAUFER: Z historii oraz religii ludu Sulka (Au s Geschichte u. Religion der Sulka). Lud Sulka, zamieszkały w wąskim pasie nadbrzeżnym (nad Wide-Bay), w południowo-wschodniej części Nowej Brytanii jest malo poznany. Prawdopodobnie przywędrowal z Nowej Gwinei.. Autor przedstawia w pierwszej części pracy pogląd na prawdopodobną etnogenezę tego ludu, szlak jego wędrówek, jego walki i proces osiedlania się na Nowej Brytanii. W części drugiej charakteryzuje poglądy religijn~, moralne, wierzenia o duszy i znaczenie magii w codziennym życiu Sulka. Szczególnie interesujące są tubylcze wypowiedzi na tematy wierzeniowe. W ujęciu Laufer'a widać wyrażną tendencję doszukiwania się pierwotnego monoteizmu w wierzeniach Sulka, widać w tym wpływ P. W. Schmidt'3 i jego teorii o monoteiżmie pierwotnym (Urmonotheismus). CHARLES M. CAMP i BRUNO NETTL: M u z y c z n e i n s t r u m e n t Cłuk o w e w p o ł u d n i o w e j Af r y c e (The Musical Bow in Southern Africa). Łuki muzyczne w poludniowej Afryce można podzielić na 4 grupy: (1) Łuki z rezonatorem stałym. (2) Łuki z rezonatorem doczepianym. (3) Łuki, przy których funkcjt; rezonatora ~pełniają usta grającego. (4) Łelki typu "Gora'·. Strukturalnym róż~icom łuków odpowiadają różnice efektów cL.wiE:kowych. Artykuł koilczy starannie opracGwane glossarium, rejestr bibliograficzny, i kilka muzycznych transkrypcji, które ilustrują melodykę uz:,skiwaną na omówionych instrumentach. JOSEPH HENNINGER: C z y t. zw. "r e l a c j ę N i l u s a" m o ż n a uważać za prawdziwe źródło wiadomości z zakresu h i s t o r i i r e l i g i i? (Ist der sogenannte Nilus Bericht eine brauchbare religionsgeschichtliche Quelle?). �351 350 Od 70 lat VI literaturze historii religii znaczną rolę odgrywa "relacja Nilusa" (Nili monachii eremitae narrationes, quibus caedes monachorurn montis Sinae et captivitas Theoduli eius filii describuntur), mnicha z pól·wyspu Synai, z przełomu IV/V w. n.e. Od lat 40 pod adresem tegoż dokumentu zaczęto jednak wysuwać różne zastrzeżenia. Wątpliwości na temat dokumentarnej wartości opowiadania mnicha Nilusa wysunęli historycy, religioznawcy. Istnieje prawdopodobieilstwo, że mamy tu do czynienia raczej z u tworem literackim właściwym Gv,-ej epoce, niż z relacją opartą na dokładnej znajomcści opisywanych faktów. J. Henninger, znawca zagadniei, kulturowych świata arabskiego, autor znanych z tej dziedziny publihacji, poddaje krytycznej analizie te fragmenty opowiadania Nilusa, które ilustrują zwyczaje Arabów półw. Synajskiego w okresie preislamickim (t;..:w.Izmaelitów). Omawiając porównawczo szczegółowe zagadnienie pr3ktykowania ofiar z ludzi i wielbłądów oraz towarzyszące tym obrzędom z".';:czaje, auter również dochodzi do wniosku, że opowiadanie Nilusa jest c:1Yba utworem literackim. Nilus bowiem nie posiadał dokładnej, szczegółowej wiedzy o ówczesnych zwyczajach Arabów, nietylko dotyczących spraw ofiar ale także o codziennym trybie ich ;:ycia. LEON C/I.DOGAN: P t a k i a d u s z e l u d z i z m a l' ł y c h w m i t ulog i i l u d ó w G u a l' a n i i G u a jak i, (Aves y almas de difuntos en la mitologia guarani y guajaki). Krótki artykulik zawiera przycz.'"nek do wierzel\ o przybieraniu przez duszę postaci ptaków. WILCa \VORTELBOER: a .i ę z y kuk u l t u r z e l u d II B e i. u (Zur Spr:ache u. Kultur der Belu). Chodzi o lud, zamieszkujący środkowq i wschodnią czc;ść wyspy Timor (i\rchip. Sundajski). Autor nawiązując do pracy B. Vroklclge Etlmog;Yiphie der Belu in ZentruL Timor poszerza niejako a nieJdi2c:y l:~kżlo j.;oryg~}.io j"go r(':;:;oje. Om.8wia kolejno: geografię ludu Belu, jego kulturę materialną, społeczną i wierzenia. Następnie szerzej OpisujE' gec',~r:ÓftcLną sytuację voludnio\vo-śrc.dko\vej gru.py Belu i jej podzi:)[ na 5 mniejszych grup diaiektycznych. Na tle tego poclzhlLl ('mawia zróżnicowania tych grup w ich zwyczajach żniwnych, w obr7.ędowości wE'selnej : pogrzetowej. K0!1COWą cz<;ść s\vej rozprawy (rozdz. IV), autor poświ,;:c;.1 zagadnieniom języko,,:ym. polemicznie ustosunkowu.iąc ;:ię do \vypo\vied7.i r:::1 ~cn te;Tlat \;;"'s~ołLni;~:::f:~-"_~_"'.7y:~e.i V·.~·C)kJage i;t ~?.r~Lln.11 r.), CHARLES ESTIiRi\TA'XN: O b r z c C;" G c:~::s z c 7 e n i a w p o ł u d n.z a c h. A n g a l i (Di er:, rites de punl\ci'tion du s'.d.- ouest de l'Angola). Chodzi tu o prak t:;)';i Oczyszczenia w przypadkach: a) Jeżeli kobieta pocz~ła dziecko przed menstruacją a nie po menstruacji, gdyż to u tamtejsZ:"ch Bantu jest uważane za coś, co przy nosi nieszczęście. bl Po urodzeniu bliżniąt. co także wg. ich wierzeń, jest czymś sprzecznym n;,brw. cl Po dwukrotnej chorohie dzieck,). d) Po ponownym połączeniu się malżonków. którzy przez pewien czas żyli w separacji. e) Magiczny ma również miejsce w stosunku do wdów i wdowców, z małżonków. MORICE ligion and poprzednie i 44). Autor Isnegów, a zabieg oczyszcz~nia po śmierci jednego VANOVERBERGH: Religia i magia ludu Isneg (ReMagic among the Isnegl. Jest to 5-ta część rozprawy. Cztery znalazły się w 48 i 49 tomie ••Anthropos'u" (patrz Lud, t. 42 przedstawia jedynie teksty ,ilustrujące językowe zróżnicowania równocześnie ukazujące specyfikę ich pojęć i wyobrażeń. JOHANNES ITTMANN: W y o b I' a Ż e n i a b ó s t w a i j e g o i m i o n a pół n a c n e j, l e s i s t e j c z ę Ś c i K a m e I' u n u (Gattesvorstellung und Gottesnamen im nordlichen Waldland von Kamerun). W dawnym Kamerunie trudno bylo u tamtejszej ludności dostrzec przejawy wzgl. znaki jakiegoś wyrażnie religijnego kultu. Stąd powstała opinia, jakoby ludności tych obszarów religia i kultowy rytuał były obce. Autor przeciwstawia temu poglądowi material dowodowy z którego wynika, że jakkolwiek mamy tu da czynienia z poganami, to jednak mają oni zupełnie konkretne wyobrażenia o bóstwie oraz nazywają je konkretnymi imionami. Na plan pierwszy wysuwają się trzy postacie bóstw, mianowiciE:: bóstwo, które jest związane z kultem przodków; bóstwo, które jest czczone jako bóstwo nieba ('raz pojęcie, wprowadzone przez misjonarzy - "vyobrażenie i imię Boga. w LEO MEISER: "P l a t f o I' m a", z j a w i s kok li l t u I' o we pół n a cn y C h w y b r z e ż y N o we j G w i n e i (The ,.Platform" Phenomenon along the Northern Coast of New Guinea). Na ośmiu stronach tekstu Meiser omawia pewną kulturową osobliwość we wioskach ludu Kean. Nawiązując do relacji W. Tranel'a ("Anthropos", 47, 1952, s. 460 i n.), notuje, że podobnie jak u ludu lVIoando tak i u, l~du Kean sp~tYkał ~n roz:naite.ormy pal~wych platform p~z'2d domami. PemIą one osoblIWą fung:cję Jakgdyoy przedsIOnka często, choc nie zawsze, ocienionego dachem. Są miejsc m spotkań towarzyskich, spożywania posiłków, żucia betelu. Są także traktowane jako miejsce do pełnienia praktyk n charakterze religijnym. I'>'Tająróżne nazwy i kształty, jak również odrębne roz',viązania konstrukcyjne i motywy ozdobne. Ale nie tylko. Nazwy na owe platformy zar:Ecm l1azwami ninviek:ch egzoganicznych grup mieszkańców w danycb wioskach. Członkowie tych grup nie są jednaJ<: związani pokrewieństwem. Natomiast zewnętrznym znakiem przynależności do grupy jest właśnie kształt i barwa owej drewnianej platformy przed ich domami. otóż są one nie t~-lko emblematem, sygnalizującym wspomnianą przynależność, lecz przedstawiają równocześnie coś, co jest jakgdyby sumą moralnego kodeksu poszczególnych grup. Jest więc do nich przywiązane Viierzenie o duchu - założycielu platformy oraz z pokolenia w pokolen:e przekazywany system obowiązków i praw, nieco odmienny, dla każdej z owych grup, choć nie pozbawiony także wspólnych wątków. Autor trzema przykładami ilustruje omawiane zjawisko. "'1 �352 353 A. H. J. PRINS: S h u n g way a, o j c z y z n ą pół n o c n o - w s c h o c> n i c h B a n t u (Shungwaya, die Urheimat der N6rdost-Bantu). Autor przedstawia stosunkowo długi szereg plemion, które należy zaliczyć do grupy Bantu północnowschodnich. W legendach historycznych niektór)'l'o tych plemion powtarza się nazwa królewskiego miasta Shungwaya w pobliżu Birikao (tj. portu Durnfort) w płd. Somali. Wzmianki portugalskich kronik z XVII w. potwierdzają istnienie Shungwaya a także ludu hj nazwy. Miasto to znależć można na niektórych mapach Afryki wschodniej z XVI i XVII w., tym niemniej dokiadna lokalizacja jest jeszcze niezupelnie ustalona. Nazwa Shungwaya była nie tylko nazwą miasta ale równi~;~ nazwą państwa, które powstało z konfederacji szeregu plemion Bantu prawdopodobnie gdzieś w X w. n.e. Zmierzch jego zaczął się w XVI w. a ostateczny rozpad nastąl:'ił w końcu XVII "v. Pod naciskiem ludów obcych poszczególne plemiona usuwały się z da"vnej ojczyzny i zajmowały nowe tereny w Kenii i Tanganice. Dl SISTO VERI: Język ludu Ingassana z Afryki Wschodn i e j (II linguaggio degli Ingassana nell'Africa Orientale). Chodzi tu o język ludu z;;,mieszkującego wyżynę Tabi nel Dar Fung (pogranicle anglo-egipskiego Sudanu w międzyrzeczu Nilu Białego i Błękitnego). Autor wylicza liczne plemiona mówiące tu współnym językiem, określa pozycję tegoż języka w systematyce lingwistyki afrykańskiej oraz charakteryzuje jego cechy fonetyczne i morfologiczne. ANDREAS GERSTNER: W i e l' z e n i a p l' a k t y k i l u d u We· wa k - B o i k i n n a t e m a t c h o l' Ó b i i c h l e c z e n i a (Die glaubenmassige Einstellung ciel' Wewak-Boikin-Leute zu den Krankheiten und deren Heilung). W artykule, który jest dokończeniem pierwszej częśd, ogłoszonej w 49 (1954) tomie "Anthro~s'u", autor zajmuje się praktykarni lecznictwa u jednego z ludów północnowschodniej części Nowej Gwinei. Przedmiotem opisu są metody znajdowania przyczyn poszczególnych chorob poprzez interpretację marzeń sennych, przez pośrednictwo ludzi szczególnie uzdolnionych do rozpoznawania tych przyczyn oraz drogą wywoływania stanów hipnotycznych. Kot1cowy rozdział zawiera opis działań mających r,a celu odwrócenia choroby przez zabiegi magiczne z udziałern czarownika Jub przez ofiary i modły. Autor uchyla się od głębszej psychologicznej analizy, niemniej sam materiał jest bardzo interesujący, szczególnie etn'J['sychologa. JOHANN FRICK: 1\la t k a i d z i e c k o u C h i ń c z y k ów - T s i 11g h a i (Mutter u. Kind bei den Chinesen-Tsinghai). Rozprawa o dużej wartości ~tnograficznej. Autor przedstawia w ewolucyjnej kolejności pojęcia, wierzenia i praktyki związane z macierzyństwem kobiety chińskiej. Wątkiem przewodnim niniejszej, pierwszej części tak zatytułowanej rozprawy, jest zagadnienie "nieczystości" kobiety, w sensie społeczno-religij- nym, wystEiPujące ze szczególnym znaczeniem w cyklu praktyk i pOSi;ć,W w czasie menstruacji, w okresie ciąży i przez jakiś czas po urodzeniu dziecka. Autor zatrzymuje uwagę na konsekwencjach tego. \V rozdzie,lę III i IV omawia wierzenia o tym, co zmarłą w stanie nieczystości kobiet" czeka w życiu pośmiertnym (w owym pozagrobowym świecie istniei; specjalne miejsce dla tych kobiet, zwane "sadzawka krwi" albo, jaskinia krwi") oraz co trzeba czynić, aby zmarłą z niedoli ratować. O~ówienie rytuału pomocnego tej sprawie zawiera szczegóły archaicznych wierz211. Z powodu dużej siły żywotnej tych przekonań i wierzeń dola chińskiej !cobiety jest niezmiernie ciężka. MERVYN MEGGIT: "D ż a n b a" u l u d u Wal b i l' i w Ś l' o d k o we j A u s t l' a l i i (Djanba among the Walbiri). "Dżanba" to odpowiednik .,oruncza" znanych z opisów Spencer'a i Gillen'a, a odnoszących się do również australijskiego ludu Aranda. "Dżanba" to złośliwe duszki. U luciu Walbiri dookoła owych "dżanba" oplotło się sporo mitów i legend. O owy';h mitach, o właś~iwościach owych "dżanba" i miejscach ich zamieszkiwani" a tym, że potrafią one ludziom mocno szkodzić a nawet zabija"ć, pisz~ <'utor ~olejnych czterech rozdziałach. Następne cztery rozdziały poświęc;a omaWJaDlU praktyk zabezpieczających. W rozdziale końcowym mówi o podobnych wierzeniach i wyobrażeniach, które spotyka się u innych ludów tego kontynentu. Autor brał udział w badaniach etnograficznych ludu Wa1biri w okolicy Hooker Creek i Wave Hill w Australii w latach 1953-54. Ostatni z serii artykułów w tym zeszycie nosi tytuł: "P u r a, i s t o t J. n a j w y Ż s z a A r i k e n ó w". Autorem jest ALBERT KRUSE, misjonarz. Treścią artykułu jest wierna transkrypcja wypowiedzi Indianina imieniem Atit! z ludu Arikena, żyjącego nad rzeką Trombetas w stanie Pard w Brazylii. Chociaż wątkiem przewodnim jest charakterystyka postad dwóch tamtejszych bóstw-demiurgów Pura i Mu'ra, to przecież Atiti opisuje przy okazji wiele szczegółów z życia, obyczajów i gospodarki ludu Arikena. :v \V dziale "Analecta et additamenta" na uwagę specjalną zasługują: sprawozdanie Martina Gusinde z ekspedycji do kraju Indian Yupa w Wenezueli, notka M. D. W. Jeffreysa a wprowadzeniu kukurydzy do Hiszpanii. i wypowiedź H. Hubera na temat bliźniąt u murzynów kraju Togo (Afryka). Drugi zeszyt 50 tomu "Anthroposu" otwiera artykuł K. J. NARRA: I n t e l' p r e t a c j a s z t u k i P a l e o l i t y c z n e j poprzez paralele etnc)graficzne (Interpretation altsteinzeitlichen Kunstwerke durch 'lolkerkundliche Parallelen). Narr podejmuje próbę zestawienia metodologicznych zalozeli, które winny służyć jako naukowa podstawa do interpretowania znalezisk archeologicznych poprzez paralele etnograficzne. Przytacza więc szer':g rozmaitych, niejednokrotnie sprzecznych twierdzeń metodologicznych znanych archeologów i etnologów i próbuje usystematyzować je (Diagram 23 "Lud", t. XLV �355 354 na s. 523). Praktyczną wartość tej próby sprawdza autor na przykładach interpretacji kilku bardziej znanych reliktów sztuki paleolitycznej, pOSł'lgując się analogiami etnograficznymi. Artykuł zainteresuje przede wszystkim archeologów mimo, że nie wnosi nowych wartości. E. A. WORMS: Ws pół c z e s n e i p r e h i s t o r y c z n e r y s u n ki > k a l n e w ś r o ci k o we j i pół n o c n e j K i m b e r l y (Contemporary and Prehistoric Rock Paintings in Central and Northern North Kimberley). Autor zdaje relację ze swoich dwóch wypraw autralijskich, w czasie których, przy pomocy tubylców Ungarinjen, Gwini i Gulari, odnalazł szereg rysunków skalnych. CZE;ŚĆz nich to współczesne, lub raczej niezbyt dawne malowidła przedstawiające postaci mitycznych australijskich prawodawców Wandjina oraz demiurga Węża-Ungud. Natomiast inne rysunki są pochodzenia b. dawnego. Według hipotezy Wormsa są one dziełem prehistorycznej, pigmoidalnej rasy, którą musiały cechować wysokie uzdolnienia plastyczne. W nawiązaniu do prac G. Taylora (1950 r.) i F. de Pogranyi Nagy (1952 r.) autor widzi możliwość, że były to szczątki rasy Tasmanoidów, która zamieszkiwała kontynent istniejący niegdyś, a który był pomostem dla migracji między południową Ameryką a Australią (s. 566). Swietnie opracowany artykuł reprezentuje wysoką klasę zwi'izłego, naukowego ujęcia. Kabardyńska wersja motywu "Kto jest silniejszy" jako próba tekst.u z Kizburn (Elne Kabardinische Fasung des Motivs "Wer ist sHirker?" aIs Textprobe aus Kizburn (Baksan, Kaukaz). Artykuł poświęcony pamięci Roberta Bleichsteinersa (zm. ID. IV. 19~4.), w opracc.waniu J. Knoblocha. Bajkowy motyw "Kto jest silniejszy?" został zapisany m. i. także w języku kabardyńskim. Tekst tego zapisu autor przedstawia w transkrypcji fonetycznej i w dosłownym tłumaczeniu. SEVERINE SILVA: Ś l a d y l u d z k i c h o f i a l' w K a n ara. (Traces of Human Sacrifice in Kanara). W Indiach na zach. wybrzeżu Dekar,u w prowincji Kanar zachowały się jeszcze żywo w pamięci tamto ludzi wspomnienia o krwawych ofiarach z ludzi. Praktyki te ustały ok. 1800 r. Ofiary z ludzi skła.dano corocznie w porze monsunu celem uzyskania przychylności bogów. W nadmorskich i nadbrzeżnych okolicach krajLl składano ofiary z ludzi aby ocalić przed zniszczeniem wały ochraniające uprawne pola przed zale\vem wód w dniach stormów i powodzi. Wreszcie podobne ofiary bywały składane z okazji niebezpiecznych wypraw mors:dch i podróży handlowych. Zaniechanie okrutnych praktyk odbyło się przez wprowadzenie form zastępczych do aktów ofiarnych. I tak ludzką głowę, którą poprzednia odcinano ofierze i przecinano na 2 połowy, zastąpila głowa melonu albo, w niektórych okolicach ofiarę ludzką zastąpiła ofiara z koguta. Warto zwrócić uwagę na fakt, że we wsiach, które zachowują tradycyjny ustrój matriarchalny, przyjęła się ofiara z melonu, a nato- mi~s.t ofiara z koguta we wsiach patriarchalnych. Uzasadnioną wydaje się opll1la autora w myśl której ofiary z ludzi były tu pierwotnie składnikIem kultury matriarchalnej, a więc dawniejszej. Ciekawe są również opisane przez autora zwyczaje rytualnego trucia zięcia w rodzinach zachowujących tr<ldycje matriarchatu. " ALCIONILIO BRUZZI DA SILVA: R y t u a ł p o g r z e b a w y l u d 6 w : n a d. r z. U a u p e s (Os ritos f0.nebres entre as tribos do Uaupes). Zwyczaje. pogrzebo.we je~nego z ludów, żyjących nad rzeką Uaupes (dopływ A.~a.zon!{l, BrazYh~) opIsane tu przez misjonarza Bruzzi, nie wiele się roznlą od zwyczaJow praktykowanych przez inne ludy z nad Amazonki należące do grupy jE;zykowej "tukan" i "tari<:na". ' G. W. B. HUNTINGFORD: G o s p o d ark a D o r o b o. (The Economic Life of. the ?orobo). Chodzi tu o b. pierwotny lud murzyński, żyjący w re;o:erwaCle lesnym Afryki Równikowej, na zachód od Kenyi, w sąsiedztwie kraju Nandi. Artykuł jest niezwykle interesujący. Ukazuje bowiem szcze· ~ół~ .ekon~m~ki zbieraczo-Io,,:,ieckiej oraz proces przechodzenia do gospocar,u kOplel1laCZO-hodowlanej. Osobliwie ciekawy jest opis puszczańskiego bartnictwa Dorobo, a to ze względu na analogie z dobrze nam znanym bartnictwem polskim. Artykuł świetnie charakteryzuje całość gospoda~ki Dorobo. Autora znamy już z monografii o społecznych i politycznych instyttlcJach ludu Dorobo. (Anthropos, t. 44, 1951 i t. 49, 1954). FRANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g r a f i c z n e 1u d u T a m a j e q : e ~w s :h o d n. c z ę Ś c i J u 11e m m e d e n (Textes ethnographiques de la l ar~aJeq des Jul:emmeden de l'est). Jest to 3 część pracy. Dwie poprzedme były opubhkowane w 46 (1951) i w 48 (1953) tomie Anthroposu Krótkie, podane w transkrypcji fonetyczne i w poprawnym tłumaczeniu' teksty ~awierają dużo wiadomości o życiu Tuaregów Nigerii, o gospodarce' Z\\'yczaj ach i folklorze. ' ~OHANN FRICK: M a t k a i d z i e c k o u C h i n c z y k ó w T s i n gh a I (Mutter U. Kind bei den Chinesen in Tsinghai). Cz. II. Pierw~za CZf;ŚĆtej rozprawy znalazła się w 50 t. Anthroposu (1955). W tej części m:!or omawia zwyczaje praktyki i wierzenia, związane z traktowaniem kobiety brzemiennej w okresie ciąży i z aktem urodzenia dziecka. OTTO MORS: H i s t o r i a l u d u B a h i n d a z d a w n e g a p a ńs t w a K y a ill t war a n/j e ź. V i c t o r i a - N y a n z a (Geschichte der Bahinda des alten Kyamtwara-Reiches am Victoria-Nyanza-See). Treściq artykułu są dzieje ludu Bahinda w okresie 1590-1954 roku. 1\1. TOPNO: P o g r z e b o w e z w y c z a j e l u d u lVI u n d a n a w v_ ż y n i e R a n c h i (Funeral. Rites of the Mundas on the Ranchi Platea~). V.'d l\Iunda żyje w prowincji Bihar na północnym wschodzie Indii. Jego zwyczaje pogrzebowe ulegają zmianie. Przed ok. stuleciem zostało tam 23" �356 357 z:miechanc ciałopalenie na rzecz obrządku grzebalnego. Jednakże cido osobnika, którego zabił tygrys, nadal Jeszcze bywa palone. Przedmiotem szczegółowego opisu są w omawianym artykule ceremonie pogrzebowe, ich ideologiczne podłoże oraz zabiegi magiczne. Szczególnie ciekawy jrJst opis pochowków wtórnych. JOS. TRIPPNER: N a w o ż e n i e g l e b y w h a i (Ackerdungung in der Provinz Ch'ing-hai, hai leży na pograniczu tybetańskim w półn.-zach. tody użyźniania uprawnej ziemi w tamtejszym tem niezwykle interesującego etnograficznego przez autora pochodzą z 1941-1951 r. Spośród 5 nych przez Trippnera, szczególną wartość posiada P I' o w i n c j i C h'i n g -China). Prowincja Ch'ingChinach. Tradycyjne merolnictwie są tu przedmi0opisu. Materiały zebrane typów nawoźenia omawbopis źarowej uprawy ziemi. .JOHN M. GARVAN: O s o b o w ość P i g m e j a ,Pygmy Personality) Chodzi tu o pigmejów grupy Negritos z wysp Filipińskich. Wyliczone przez <'.utora cechy osobowości Pigmeja to szereg zalet przy dość nikłej liczbie cech ujemnych, wśród których pierwsze miejsce zajmuje bojaźliwość Pigmejów i umiłowanie łatwego życia. Materiały pochodzą z terenowych badań autora, które autor prowadził wśród Negrytów na Filipinach. P. B. LAFONT: Patronimiczne rody Czarnych Thai -S 0'- n - l a o I' a z N g h j a - lo (Notes sur les familles patronymiques Thai Noires de So'n-la et de Naghia-lo). Genealogia, struktura i rodowe zwyczaje dwóch spośród wielu rodów syjamskich, należących do grupy Th'li Dam t. zw. Czarnych Thai są przedmiotem niniejszego artykułu. RUDOLF RAHMANN i MARCELINO N. MACEDA: N e g I' Y c i p ó łn o c n e g o N e g r o s (Notes on the Negritos of Northern Negros) Treścią artykułu jest etnograficzny szkic Negrytów mianowicie ludu Ata, zamieszkującego w północnej części wyspy Negros w archipelagu Filipiilskim. Materiały zostały przez autorów zebrane w dwóch ekspedycjach odbytych w latach 1954-1955. Szkic jest dość powierzchowny. Sporo w nim łuk, których nawet szczupłość artykułu nie może usprawiedliwić, tym zaś mniej, źe autorzy dysponowali wcale bogatą bibliografią w zakresie tego tematu. FRANZ EICHIGNER: Praca kobieca u tybetańskich no .. m a d ó w Z 11 a d j e z i o raK u k u n o I' (Frauenarbeit bei den tibetischen Nomaden im Kukunor Gebiet). Rola kobiety w gospodarce pasterzy-nomadów nie jest tak poślednia, jak to przyjmują niektórzy teoretycy. Artykuł Eichingera jest pod tym względem wielce instruktywny. Do interesując.vch szczegółów naleźy m. i. spostrzeźenie autora, źe o ile tkactwo jest tu w rękach kobiety, o tyle przędzeniem wełny trudnią się mężczyźni. Autor wyEcza wszystkie konkretne zajęcia kobiece i charakteryzuje rolę i znaczenie tych prac w gospodarce tybetańskich nomadów. DOMINIK SCHROEDER: O s t I' U k t u I' z e s z a m a n i z m u (Zur Struktur des Schamanismus). Istotą lub raczej podłożem szamanizmu jest ekstaza. W stanach ekstazy występują osobliwe zjawiska eksterioryzacji duszy, jej identyfikacja z kosmosem, z bóstwem, ze światem duchów, dusz lub sił przyrody. Na tym podłoźu kształtuje się szamanizm jako światopogląd i jako instytucja ludowej kultury w północnej i środkowej Azji. Nie jest on jednak w swej istocie ani religią ani też magią (s. 880). Rozprawa wysoce specjalistyczna. Autor stoi na stanowisku wyznaczonym przez założenia psychologii postaci (Gestaltspsychologie). Tymi to założeniami nawiązującymi do teorii archetypów Junga, tłumaczy Schroeder psychologiczne podłoźe szamanizmu. Autor, reprezentuje współczesny kierunek ideologiczny wiedel1skiej szkoły w etnologii. PAUL SCHEBESTA: H I' o l f Va u g h a n S t e v e n s. Schebesta przypomina tu nazwisko pierwszego badacza malajskich Semangów, który pod koniec XIX w. penetrował dźunglę półwyspu malajskiego, z polecenia R. Virchova i Etnologicznego Muzeum w Berlinie. Stevens zbierał materiały etnograficzne. W pierwszym dziesięcioleciu XX w. wartość relacji etnograficznych Stevensona zakwestionował R. Martin. P. Schebesta dokonUje tu zasadniczej rehabilitacji Stevensa, wykazując brak słuszności w zarzutach :v1artina i jego zwolenników. FRITZ BORNEMANN: Materiały J. lVI. Garvana dotyczące Negrytów Filipin i towarzyszące im zapiski Schmidt a (J. M. Garvans Materialien uber Negrito der Philippinen und P. W. Schmidts Notizen dazu). Próbę pracy Garvana o pigmejach przedstawia L'agment wyżej przytoczony (Pygmy Personality). Całość pt. "Pigmeje Filipin" pozostaje jeszcze w rękopisie. Garvan przed śmiercią (między 1938 a 1941 r.) przesłał rękopis monografii o Negrytach prof. J. M. Cooperowi z Katolickiego Uniwersytetu w Waszyngtonie. Rękopis zainteresował O. W. Schmidta, który go sprowadził do archiwum "Anthroposu", gdzie go reprodukowano na mikrofilm. (MBA, t. 19). W. Schmidt, czytając rękopis poczynił szereg notatek komentujących uwagi Garvana. Otóź F. Bornemann z kolei daje charakterystykę pracy Garvana, oceniając ją na ogół przychylnie, choć nie ukrywa, że razi go fakt, iż autor pominął prace Schmidta o Pigmejach. Zarzuty Bornemanna są o tyle dziwne, źe Garvan nie posiadał teoretycznego przygotowania etnologicznego, jego życiorys może wiele tlumacz:"ć. \V drugiej, końc:o\',ej części artykułu, Bornemann cytuje i omawia notatki O. Schmidta komentujące treść rękopisu. Końcowy artykuł Arnolda Burgmanna omawia gramatykę i słownik jc;zyka ludu, który zamieszkuje wyspy Marshalla. Autorem tak gramatyki Jak i słownika był August Erdland. IV dziale "Analecta et additamenta" znajduje się sprawozdanie z artykułu W. E. l\Tlihlmanna pt. "Ethnologie u. Geschichte" oraz artykuł E. Drobcca pt. "Zur Geschichte u. Ethnomedizin". �359 358 W dziale "Miscellanea" i w dziale "Bibliographie" 50 tomu Anthroposu za r. 1955 znaleźć moźna liczne recenzje etnograficznych lub etnognfa interesujących publikacji z lat 1953-54. Bogaty jest równieź rejestr "PI;' blicationes recentes". W recenzowanym tu tomie przewaźa ogółem tematyka azjatycka. Tc,[t1 jest b. obszerny, liczy ok. 1061 stron. Problematyka materialnej kultury jest reprezentowana raczej ubogo, natomiast obfite są materiały z zakreci'J kultury duchowej i społecznej. Tadeusz Wróblewski ANTHROPOS, tom 51 Fryburg 1956 r. Ze.szyt .pierwszy t. 51-ego otwiera artykuł Rudolfa R a h m a n'a, redaktora "Anthropos'u", na temat pięćdziesięciolecia istnienia tego czasopisma. Pierwszy tom wydawnictwa ukazał się w 1906 r. W myśl początkowych załoźeń miało to być pismo przede wszystkim misjonarzy interesujących się problematyką ludoznawczą i językoznawczą· Te ideologiczne załoźenia znalazły wyraz w podtytule czasopisma: "Internationale Ztschr. f. Voelkerund Sprachkunde". W. Schmidt figurował ówcześnie na okładce jako wydawca przy w3półpracy licznych misjonarzy. Wysoki poziom czasopisma i zarysowane plany zainteresowań, a przy tym imponujące bogactwo materiałów tu publikowanych, przyciągnęły rychło uwagę czołowych etnologów, lingwistów, antropologów i przedstawicIeli dyscyplin pokrewnych całego świata. Na łamach "Anthropos'u" moźna znaleźć nazwiska B. Ankermann'a, W. Lehmann'a, R. Lehmann'a - Nitsch'a, Andrew Langa', A. va:1 Gennep'a, R. Maretfa, A. L. Kroeber'a, B. Laufer'a, P. Ehrenreich'a, FI. Graebner'a, R. Thurnwald'a i wielu innych. Stal się zatem "AnthropCls" organem znacznie szerszego kręgu, niź to zrazu leźało w zamiarach jeg'o wydawcy. Historii rozwoju tego wydawnictwa poświęcone są dalsze stron;; artykułu wstępnego. Z kolei Joseph H e n n i n g e r przedstavlia szkic biograficzny Wilhelma Schmidt'a (P. Wilhelm Schmidt S.V.D. 1868-1954). Smierć ojca Wilh'31ma Schmidt'a (In. 2. 1954.) odbiła się szerokim echem w świecie naukowym. Dowodzi tego ponad 30 pośmiertnych artykułów i wspomnień na lam:łc.łt wielu czasopism o życiu i zasługach zmarłego. W biografii tego etnol"Jga 7l1ajdujemy interesujący szczegół o wakacjach spędzanych na GórnYD1 Sląsku, i pierwszych zainteresowaniach etnograficznych i językowych onu: wzmiankę o tym, że uczył się języka polskiego. Biograficzny szkic Henninger'a przedsta\via pelen obraz osiągnięć W. Schmidt'a w cia.gu jego długiego i pracowitego życia. Uzasadnione jest końcowe zd8nie artykulu, któreg'J myśl określa \vielkość dzieła, dokonanego przez W. Schmidt'a E:repi m071Hmentum n.erc pcrennius. Pamięci \Y. Schmidt'a poświęcony jest również artykuł Wilhelma K o pp e r s a, znakomitego i wiernego ucznia Schmidt'a. Artykuł ukazuje czy tel- nikowi działalność zmarłego na polu osiągnięć naukewych. Tej to aktywności Schmidt'a zawdzięcza szkoła wiedeńska swoje powstanie i rozwój. Kolejny artykuł LOUIS J. LUZBETAK' A nosi tytuł K u l t z m ar ł y c h w kra j u 'Iv' a h g i n a N o we j G w i n e i (Worship of the Dead in the Middle Wahgi New Guinea). Ukryta w scrC.l N. Gwin2i dolilE\ \Vahgi została odkryta dopiero przed 20 laty. Autor artykułu należy do grupy misyjnej, która tam podjęła swą działalność. Istotą zastanego u ludu środkowej Wahgi kultu i systemu wierzeń są wierzenia w dusze umarłych. Tubylcy posiadają określenie "mińmań" na oznaczenie duszy zmarłego. Odpowiada to mniej więcej angielskiemu "shadow image". Ta sama nazwa służy na określenie odbicia w wodzie albo lustrze. Tak pojmowana dusza, ożywia ciało i może je opuścić na krótszy lub dłuższy okres czasu lub na st8łe. Wtedy następuje śmierć. Zwierzęta w myśl wierzeń Wahgi nie mają duszy, wyjątek stanowią: pies, świnia i kazuar. Właściwości duszy odzwierciedlają charakter żywych osobników. W religijnych aktach o charakterze zbiorowym pierwszorzędną rolę odgrywają więc duchy przodków, założycieli i opiekunów poszczególnych grup tubylców. Charakterystyczny jest brak kapłanów, jako kierowników aktów religijnych; są natomiast czarownicy mający władzę i kontrolę nad zmarłymi. Władza ich i wpływ są w poszczególnych osadach bardzo silne. Modły, ofiary i zabiegi magiczne służą dla uzyskania przychylności dusz zmarłych. U podłoża tych wierzell i praktyk, zdaniem autora, leży strach. Wydaje się, że autor trochę upraszcza istotę zjawisk które referuj '.. Strach przed umarłymi nie jest jedynym bodżcem do praktyk religijnych i magicznych. Nie należy zapominać, że N. Gwinea leży w zasięgu wierz-2ń malanezyjskiej "mana" i związanego z nią systemu wierzeń i praktyk. Poza tym niektóre szczegóły wierzeń o duszy, o których Luzbetak tu wspomina, bardzo żywo przypominają pojęcie "ling8 s'harira" Hindusów, t. zw. "otwór Brahmy" i inne. Elementy tej kategorii wierzeń powstały w £1loz0ficznych systemach t. zw. religii wyższych, przedostały się w procesach kulturowych dyfuzji na obszary kultur pierwotnych N. Gwinei, Australii i innych. Byłoby rzeczą nieostrożną widzieć w nich własne podłoże reHgijne danego ludu. MA TTHIAS EDER: D u s z e z m a r ł y c h i d u c h y P r z o d k ów 'v J a p o n i i (Totenseelen und Ahnengeister in Japan). Przedmiotem artykułu jest proces w którym, wg. japońskich wierzeń ludowych dusze zmarłych przeobrażają się w duchy przodków. Dusza człowieka zmarłego musi po śmierci przejść proces oczyszczający ją z cielesnych właściwości, zapcnll1ieć f) żywych, by potem stać się jednym z duchów przodków i dzialaf dla dobra swoich potomków. Dalszy jej awans zaprowadzi ją do grupy bóstw klanowych posiadających funkcje społeczne w życiu grup rodowych i cał~'ch wiosek. Autor przedstawia pochówkowe obrządki dwugrobowe, których ślady w niektór~'Ch okolicach Japonii obserwować można jeszcze doti1d. �360 Szereg wierzer'J, praktyk i obyczajów związanych z kultem dusz i duchuw \',;skazuje na wspólne dla eur-azjatycbego obszaru kulturowego cechv c 'Jrządków pogrzebowych i wierzeń, pochodzących z okresu przed nawC'.rstwieniem się obrzCidowości i wierzeń jakie wnosiły wielkie systemy reli~:jjne, chrześcijaństwa w Europie, a buddyzmu w Azji. HERMANN ZWINGE: Z a b a w y d l i e c i ę c e u G u n a n t u n a n i) N o w e j B r y t a n i i (Kinderspiele der Gunantuna auf New Britain). Dzieci wszystkich czasów i ludów są podobne, jak to potwierdza etnografia. Pierwszą zabawką dzieci Gunantuna jest grzechotka z łupiny owocu tarat3renge (Cassia javanica). Kolba kwiatowa banana lub tykwa "powinięta w bananowy liść jest lalką, a kamyki, i naj rozmaitsze owoce stanowią wyposażenie domu lalki. FHANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g l' a f i c z n e T u a l' e g ów (Tamajeq) ze wschodniej części Iullemmeden (Textes ethnographiques de la Tamajeq des Iullemmeden de l'est). Jest to 4-ta część artykułu pod tym tytuł,em. Jego trzy poprzednie CZęSCl znalazły się w 46, 'l8 i 50 tomie "Anthropos'u". Autor przedstawia teksty podane w jęz. Tamajeq, t. j. Tuaregów z Nigerii Francuskiej. Oprócz wartości językoznawczych, teksty te zawierają często wiadomości etnograficzne na temat kultury materialnej, zwyczajów i światopoglądu plemienia. ALAN P. MERRIAM, SARA WHINERY I B. G. FRED: P i e ś n i z g m in y "R a d a" n a w y. T l' i n i ci a d (Songs of a Rada Ccmmunity in Trinidad). Pieśni te zostały zebrane przez Audrew Carr'a w Port-of-Spain w 1953 r. i opracowane przez troje autorów. Grupa Rada jest nowopowstClł'1 grupą kulturową. Swój początek zawdzięcza ona Afrykaninowi Abojewi Zahwenu, Dahomejczykowi imigrantowi który w 1855 r. zalożył w póln.·· wschodnim zakątku Port-of-Spain stowarzyszenie religijne. Nazwał je imieniem ojczystego bóstwa Dangbwe. Dahomejskie wierzenia i bóstvva uległy tu synkretyzacji z wierzeniami i świętymi chrześcijańskimi i w te.j postaci trwają dotąd. 31 pieśni zebranych wśród uczestników tej grupy zostało poddanych analizie. W drugiej części artykulu autorzy przeprowadzają studium porównawcze zebranego materiału. JOHANNES MARINGER: "K i l k a n a l' z ę d z i p i ę ś c i a k o w y c h z G o n g e n yam a (Japonja) a z a g a d n i e n i e p a l e o l i t u j a p o 1'l.. s k i e g o". (Einige faustkeilige Geraete von Gongenyama (Japan) und die Frage des japanischen Palaeolithikums). W 1950 r. japoński amator archeolog Chuya Aizawa znalazl w Gonge:"t)'ama, w środk. Japonii, 90 km. na półn.-zach. od Tokio okazy tłuków pięściakowych, paleolitycznych. Zagadnienie, to należałoby rozpatrywać w odniesieniu do klas~·fikacji i zasięgu ustalonego przez H. L. l\Iovius'a. Au:cr dochodzi do wniosku, że pięściaki te odpowiadają narz~dziom acheulskim l star. paleolitycznym: że odnoszą się do paleolitu gdyż świadczą o t;;r.1 361 t( warz:;s?<;,ce im znaleziska; należą do grupy przemysiu Patjitanien .Jawa i prawcor;odcbnie pochodzą z okresu, kiedy istniało lądowe połączenie kont~'nentu azjatyckiego z .Jawą i Japonią. H. R. VAN HEEKEREN: P l' Z Y c z Y n e k d o P l' o t o h i s t o l' Y c z n e g o () b l' Z ą d k u c i a lo p a l n o - p o p i e l n i c o we g o w A n j a l' (.Java.). (Note on Proto-Historic Urn-Burial Site at Anjar, Java). R. Hei11e-Geldem \\'skazał VI 19.53 r. na to, że ciałopalne pochówki popielnicowe poludniow'Jwschcdniej Azji możnaby powiązać z kulturą Dongson. Istnieje uzasadnione T,rzypuszczenie iż są one rezultatem kontaktów z falą kulturową niosącą zwyczaj pogrzebowy popielnicowo-ciałopalny, przypuszczalnie z jakąś lokalną kulturą megalityczną. Wątpliwości budzi dziwaczny, rozproszony geograficzny zasięg tego zjawiska. Być może, że nie odkryto jeszcze między lokalnych odpowiednich powiąza1'l. Odkrycie grobu w Anjar na Jawie (100 km. na wsch. od Djakarty znaleziono 2 groby zawierające urny o dużych rozmiarach) może być przyczynkiem do zapełnienia jednej z luk wspomnianego zasięgu. H. L. KOPPELMANN: F O n o log i a, j ę z y k o z n a VI s t w o s t l' U kt u l' a a c e lo w ość j ę z y k o w a. (Phonologie, strukturelle Linguistik und die Zweckmaessigkeit in del' Sprache). Artykuł ma charc:kter polemiczny. Chodzi o zagadnienie fonologii i językoznawstwa strukturo·wego. Strukturaliści pragną ująć mowę i języki metodą matematyczno-przyrodniczą. Elementy języka "phonemy" są obiektywnymi realiami psychologicznej natury i funkcjonują w określony sposób, v"pływając na takie lub inne znaczenie wyrazu. W 5 tezach przeprowadza autor argumentację przeciw podstawowym zalożeniom fonologii, przyjmowanym przez zwolenników strukturalizmu językowego. HUGO HUBER: 1\1a g i c z n e s t a t u e t k i i a k c e s o l' i a u w s c h o dn i c h B a yak ó w i i c h s ą s i a d ów. (Magical Statuettes and Their Accessories among the Eastern Bayaka and Their Neighbaurs (Belgian Congo). Przedmiotem artykułu jest opis przedmiotów vvykonanych ręlq ludzką, a służących zabiegom magicznym. Tal<imi 'Nariantami u Ki- Tanda klanu plemienia Buyaka jest "nkoshi", t.j. zespół przedmiotów, słuŻ'1CY magicznym zabiegom obronnym. Składają się na to statuetki, naczynia do leków magicznych i r::roszki. "Nkoshi" służy tu jako środek, którego można użyć przeciw wrogim silom, grożącym grupie lub poszczególnym jednostkom. Podobnym celom służą i inne zespoły przedmiotów magicznych "mbambi", u grupy Basuku "mubwolo", "mahamba", "mbong'l", ..nkalagasa·' i .,mufu". Istotę owych przedmiotów można określić jako silę którą zabrano przodkom i przez umiejętny zabieg zamknięto w posążkach, stanowiących głó\vny człon takiego zespoiu. �362 FRITZ BORNEi'vIANN: P r z y g o t o w a w c z e p r a c e O. W. S c h m i dt'a d o n o we g o w y d a n i a "V o e l ker u n d K u l t u r e n" (P. W. Schmidts Vorarbeiten fuer eine Neuauflage von "Voelker und Kulturen"). W ramach Micro-Biblioteki "Anthropos'u" przygotowany został 23 tom zuwierający fragment manuskryptu pozostawionego przez O. W. Schmiclt'a ? zatytułowany ((Vorarbeiten fuer eine Neuauflage von "Voelker u'1d Kulturen", w dziesięć lat po ukazaniu się wydawnictwo to zostało wyczerpane. W okresie powojennym W. Schmidt zamierzał przygotow;:c wydanie nowe, uzupełnione pracami: o prawie macierzystym, o kuwadzie, o totemiźmie. Autor zamierzał wnieść pewne poprawki do poprzednich poglądów; i opublikowany przez Bornemann'a fragment manuskryptu pokazuje, jak przez zmarłego zaplanowane zostały uzupełnienia niektórych rozdziałów nowego wydania. Na uwagę szczególną w dziale "Analecta et Additamenta": zasługują wzmianki: Alfreda S t e i n m a n n a: Zur Verbreitung der "Couvade" in \Vestindonesien. Uwagi Francis'a L a m b r e c h t'a do książki R. F. Bar·· ton'a "Book on the Religion of the Ifugaos", Cesare A l b i s e t t i: Krótkie sprawozdanie o znaleziskach archeologicznych w dolinie Pogubo w l\Il:'lto Grosso w Brazylii. Maria C a s e fi a ~ P a j o artykuł "Ascension Into Heaven" (A Folktale from Bohol, Filipiny). W dziale "Miscellanea": warto wspomnieć wzmiankę O pochodzeniu i rozprzestrzenieniu się kultur wyższych. Nadto znależć tam można dość liczne relacje z publikacji antropologicznych, religioznawstwa, etnografii i folklorystyki. Zeszyt 2. (tom 51. Fasc, 3-4). PAUL ANDT: C h o r o b y i i c h p r z yc z y n y w w i e r z e n i a c h l u d u N g a d h a (Krankheit und Krankheitsursachen bei den Ngadha). Lud Ngadha zamieszkuje środkową część wyspy Flores w archipehgu sundajskim. Jego wierzenia i wyobrażenia o i~tocie duszy i o przyczynach chorób odsłaniają procesy pierwotnego myślenia. Człowiek w wierzeniach Ngadha posiada jedną lub kilka dusz. Może ona istnieć poza ciałem i przybierać postać zwierząt, a w szczególności szarańczy lub węża. Niektórzy uważają cie11 człowieka za jego duszę. Opuszczenie ciała przez duszę może je narazić na choroby i śmierć. "Nitu" oznacza ziemię, a także jej personifikację w postaci bogini ziemi. Ona też zsyła na ludzi niektóre choroby, m. in. malarię, febrę. "Noca" oznacza czas ale i zarazem księżyc. Także i on jest przyczyną szeregu chorób m. i. bólu głowy, porażeń. Duchy przodków niezadowolone z postępowania swoich potomnych mogą gniew swój objawić przez zsyłanie chorób na żyjących. Nadto istnieją także ludzie mający władzę nad "polo", t. j. duszkami, skrzatami. O\ve to "polo" mogą również być przyczyną najróżniejszych ~chorzeń. Wreszcie nie brak i czarowników, którzy drogą zabiegów czarnej magii mogą powodować choroby. Są także przypadki, w których przekleilstwo kre\vnych, złe prowa- 363 Gzenie się i uchybianie regułom życia może być powodem chorób; chor,'Jbc: traktują też ,iako dopust boży zesłany przez bóstwo niebios, dewa. Autor przytacza wiele materiału słownikowego oraz opisowego. Wide' słów o znaczeniu podstawowym dla pierwotn~<:h ugrupo\vań ludzkich ['osiada treść znaczeniową bardzo nieokreśloną lub wieloznaczną. RICHARD F. SALISBURY: ,IQzyk ludu Sjane ze wschodi e g o p o gór z a N o w e j G w i n e i (The Siane Language of ~h(' Eastern Highlands of New Guinea). Nazwa "Sjane" nie jest właściwie okreśłeniem własnym ani ludu <Jni jqzyka, lecz słowem powitalnym. Ponieważ lud o którym tu mowa nie ma pa.zwy, przy pomocy której sam siebie określa, ani nie jest nazwany przez ludy sąsiedl1le au tor okreśłił go tym mianem. Zagadnienie klasyfikacj i języka. zasad wymowy i gramatyki jest przedmiotem o bardzo specjalistycznym charakterze. W zakończeniu autor daje apendix z tekstami i ma·teriałem slownikowym. 11 JOSEPTH KLER: N a z w i s k a o r a z i m i o n a. w ł a s n e m o n r; ow O r d o s (Eigennamen aus der Ordos-Mongolei). Mongołowie na ogół używają obok imion własnych nazwisk rodowych '1.1bo szczepowych. Kiedy lud Ordos, wskutek przezornej polityki władców chińskich z dynastii Mandżu, uległ administracyjnemu podziałowi na chorągwie, znależli się w poszczególnych chorągwiach ludzie, którzy n'3.1('żeli poprzednio do naj różniejszych rodów, szczepów i plemion. Przyjął siQ "vtedy zwyczaj nazywania i odróżniania osobników nazwami ich macierzvstych plemio'h lub szczepów. Dla historyka znajomość tych nazw ma nie.nale znaczenie, gdyż pozwala zorientować się z jakich etnicznych elementów składał się lud Ordos, kiedy w poło XV W. przywędrował z północy !1f\ terytorium obecneg,) zamieszkania. l Ó R. T. SII'vIMONS: S p r a w o z d a n i e z b a d a ń n a d g e n e t y k ił g r u p k r w i w A z j i W s c h o d n i e j, I n d o n e z j i, M e l a n e z j i, M ikr o n e z j i, P o l i n e z j i i A l' S t r a l i i. (A RaporL on Blood Group Genetical Surveys in Eastern Asia, Indonesia, l\Ielanesia, Micronesia, Polynesia and Australia in the Study of Man). Autor przedstawia krótką charakterystykę wyników prac Australij",!ciego lnstyh.:tu Zdrowia w Melbourn, odnoszących się do badań nad genetyką ugrupowaJ'l krwi szeregu ludów wschodniej i południowo-wschodn;ej Azji oraz Australii i Oceanii. Nawiązując do opinii Thora HeyerdalH Q genetycznych związkach między grupami krwi i frekwencji genów n~-· prezentowanymi przez Polinezyjczyków oraz przez Indian Amerykańskich, Simmons stwierdza, że nie znajduje w omawianych wynikach wniosków t.'lkich, które by zasadniczo podważały stanowisko Heyerdala w tej sprawie. JOHANN FRIEK: IV! a t k a i d z i e c k o u C h i ń c z.y k ó w h a i. (Mutter und Kind bei den Chinesen in Tsinghai). T s i n g- �364 Artykuł jest trzecią CZĘSClącałości, której dwie poprzednie 1:lzły się w 50-ym tomie "Anthropos'u" (s. 337-374 i 659-701). 365 części z:Ja- W 3-ciej części noszącej tytuł "Noworodek" autor daje opis praktyk i wierzeń, związanych z urodzeniem dziecka, a dalej zabiegów zmierzających do utrzymania niemowlęcia przy życiu, sposób karmienia, obmywania, zwyczajów wypro\vadzania wróżb i prognozy odnośnie dalszych losów dziecka i jego przyszłego charakteru w oparciu o takie jego wlaś'~iwości jak głos, uwłosienie, kształt głowy, kończyn, itp. W kolejnych rozcziałach zawarta została charakterystyka okresu życia dziecka w kołysce, zagadnienie l~bierania go i nadania mu imienia a także chorób dziecka i ludowych sposobów zapobiegania im. Następnie autor kieruje zainteresowanie na położnicę i jej los w okresie połogowym, na święto jakie młode matki obl.'hodzą w trzydziesty wzgl. czterdziesty dzień. po urodzeniu dziecka oraz uroczystość pierwszego wyjścia matki z dzieckiem poza dom. Osobną uroczystością jest wizyta, którą położnica składa swojej matce. FRAN<;OIS - J. NICOLAS: P o j ę c i e d u s z y i b ó s t w a w A f r y c e z a c h o d n i e j. (Les notions d'ame et de divinite en Afrique occidentale). Jest to dość obszerna rozprawa ujmująca w sposób syntetyczny istotę n:ligijnych idei ludów Afryki Zach. Teodycea i kosmogonia zachodnich Afrykanów wyklucza zdaniem autora pojęcie "stworzenia nieba, ziemi i żyjących istot", a to na rzecz koncepcji a generacji czyli powstawaniu drogą zapładniania i rodzenia, w sensie jaknajbardziej biologicznym. btoty zasadnicze życia to dwie hipostazy - męska i żeńska; są one nie .. materialne i grają rolę dusz nieba i ziemi. Owe dwie hipostazy jak i maski, ,'a którymi się kryją, łączą się dając istnienie trzeciej hipostazie androgyn.icznej, której postacią wzgl. maską jest ogień. Ta dwoista Trylogia, trzy hipostazy i trzy ich postacie niebo, ziemia i ogień, jest początkiem łańcucha urodzin dla istot nIższych rzędów niewidzialnych i widzialnych. Istoty niewidziałne należą do trzech rodzajów: mĘskie, żeńskie i androgylliczne. Odpowiadają więc triadzie pierwotnej. Z kolei owe niewidzialne istoty płodzą istoty widzialne dwóch rodzajów męskie i żeliskie. Ale widzialne postacie istot tego rzędu są jedynie maskami dla istot niewidzi81nych, które poprzez nie jako ich dusze działają. W ramach tej koncepcji zasadniczej autor omawia szereg zagadnień szczegółowych m. i. tradycję groteskowego, karłowatego bóstwa Bes, które znał już Starożytny Egipt za czasów średniego cesarstwa. Interesujący materiał przynosi rozdział o symbolach i emblematach bóstwa; z postaci tych symbolów wynika wyrażnie biologiczna koncepcja genezy istot '.1::;-wych i świata. Potwierdzenie tego przynosi także materiał słownikowy przytoczony przez l'\icolas'a. Pojęcie duszy wyk'azuje cechy nawiązujące do starożytnych wyobrażeń egipskich o wtórniku-duszy. Osobn.';m, a ni<;zmiernie ciekawym jest materiał dotyczący roli kowala, jako osoby wy- różnionej, o cechach kapłana, pośrednika w stosunkach z bóstwem hipostatycznie ukrytym za postacią ognia. Ujęcie całej problematyki przez Nicolas'a może budzić zastrzeżenia prz.ez nazbyt idealistyczną koncepcję religijnego systematu. Zbyt wyrażnie tu występuje geometryczna struktura troistej postaci idealnego, bezosobowego bóstwa i trójstopniowości przejawów wzgl. raczej rezultatów jego działania. Tym nie mniej nowe ujęcie Nicolas'a zasługuje na uwagę l przynosi wiele dotąd nie uwzględnionych szczegółów. S t u d i a P. W. S c h m i d t'a nad totemizmem w Azji i na Oceanii. (P. W. Schmidt liber den Totemismus in Asien u. Ozeanien). Publikację pośmiertnej spuścizny P. W. Schmidt'a (1868-1954) kończy sETia pism dotyczących totemizmu. Poszczególne serie zostały opublikowane w Mikrobibliotece Anthropos'u. Nie są to wykończone prace lecz robocze schematy, tylko niektóre ich partie zostały przez autora opracowane, inne zostały niewypełnione treścią. Poglądy Schmidt'a na zjawisko totemizmu ulegały zmianom. Podkreślić przy tym trzeba .fakt, że totemizm był zagadnieniem pasjonującym g,) przez kilka dziesiątków lat. Tym ważniejsze więc są wnioski do jakich eutor doszedł w swej ostatniej rozprawie. Do powstania totemizmu, jego zdaniem moglo dOjśĆ w okresie, kiedy gromady ludzkie przesuwały się w okolice o mniejszej zasobności w pożywienie roślinne, a większym bugactwie w zwierzęta łowne. Towarzyszyło temu postępujące zmniejs;:enie znaczenia gospodarczej, reli kobiety. Istniejący wg Schmid t'a związek między kulturami totemicznymi a pasterskim:. upoważnia do wniosku, że macierzyste obszary obu tych kultur musiały niegdyś znajdować się w bezpośredniej bliskości, a obie kultury wywodzą się ze wspólnej praojczyzny. Tą praojczyzną azjatyckich kultur łowieckich, totemicznych i pasterskich były doliny Ałtaju i zach. części Gór Sajańskich. Srodkowoazjatycka, prehistoryczna kultura orynjacka była łowiecką, totemiczną kulturą wyższą. Na obszarach na północ od niej leżących rozwinęła się hodowla renów, a na południe - koni i owiec. Pyhmie, czy totemizm powstawał w różnych częściach świata wielokrotnie, czy raz tylko w jednej z kultur po .. zestawia autor bez edpowiedzi. Nie daje odpowiedzi również na pytanie czy totemizm jest składnikiem istotnym jednego typu kultury, czy też jako jeden z wielu elementów oderwał się i wędrował samodzielnie? Kultury totemiczne i pasterskie mają zdaniem Schmidt'a wspólne podłoże gospod.arcze. Są nim zwierzęta. Obie są "zorientowane na mężczyznę", obie m,1ją okrągły dom ze stożkowym rachem. Widać i inne paralele w ich ergologii. W kulturze totemicwej wyższej następuje przejście do osiadłego trybu życia. Ale totemizm wg. autora nie ma w sobie nic kulturotwórczego. 'Jl:gO istotą 'są trzy podstawowe zakazy: Nie zabijać totemu, nie jeść: ge. nie zawierać związków małżeJiskich \V ramach totemicznego klanu. Ten ostatni zakaz istniał już przed totemizmem. Z kolei autor omawi<l totemizm �366 367 wyższych łowieckich kultur totemicznych w Indiach, mianowIcie l'Jdu Gondidów, Mundu i Bataków (Sumatra). Następnie przechodzi do charak'.er~'styk~ wyższych kultur łowieckich, totemicznych na wyspach Sund",j~bch I lVIolukkach, na Nowej Gwinei oraz na wyspach Melanezji i Mikronezji. Totemizm ludów australijskich jest tematem ostatniego z rozdziałów. Dalsze wywody i zakończenie tych szkiców znajdzie czytelni!: IV jednym z następnych zeszytów "Anthropos'u", w rozprawie "Totemizm v" Afryce". W dziale Analecta tegoż zeszytu znależć można relację M. Gusincl:g.:) o stanie badań nad Ainami. W 3-cim zeszycie (Fasc. 5-6) 51-go tomu "Anthropos'u" na pierwszym miejscu znajdujemy artykuł ALOJZEGO CLOSS'A: E t n o log i a h i s t ol' Y c z n a i g e l' m a n i s t Y k a. Z a g a d n i e n ie (p s y c h o log i i) P o s t a c i wet n o g I' a f i i. (Historische Ethnologie und Germanistik. Das Gestaltproblem in dEr Volkerkunde). Istnieje w wiedet'lskiej szkole etnologicznej tnedencja de traktowanie1 etnografii jako składowej części historii powszechnej. Znalazło to W',Taz m. i. na wiedeńskim kongresie etnologów w 1952 r. Silnym bodżcem VI 'dvs~;:usji, jaka na ten temat niebawem się rozwiązała, była m. i. Wypowi..:~!ź monachijskiego filologa i specjalisty w zakresie starogermaJlskiej problem;'~tvki O~to Hoefler'a. Oświadczy! on, że Germanja jako kontynuacja świata starc'g"rmal~skiego naleźy do dziedziny etnografii. Hoefler podporządko-wUJe etnologię ogólną historii powszechnej (s. 835), zastrzega jednak. ż.e do celu tego wiedzie inna droga, niż ta, którą obrali zwolennicy etnolo''.ii porGwnawczej, kiedy wytknęli sobieeel zupełnie nieesiagalny. Artvkuł ~loss'a zawiera szczegółową krytykę poglądów Hoeflera. Autor wYka~ll.je, ze Hoefler wprowadził do swoich poglądów zasadnicze teoremy o t. zw. mvśleniu postacicwym czerpane z "psychologii postaci" wzgl. ,..kształtu". Chodzi mianowicie o to, że Hoefler używa pojęcia "archetypów" na określeJ1ie pewnych zasadniczych postaci kulturowych zjawisk, które, jego zdanier:1, powtarzają się w kulturach różnych ludów. W owych archetypach Hoefler dopatruje się także pewnej "konstancy" t.j. cechy stałej, wiążącej szere.g ZJawisk w J:ewien kulturowy ciąg. (Np. Tajne bractwa w grupach pienvot~ nych, bractwa rycerskie w kulturach wyższych). Owe "archetypy" nawiąz·.'ją do Psyc,hOlogicznych teorii Junga o myśleniu pierwotnym. Krytyka teorii Hoefler a ~okonana przez A. Closs'a ukazuje istotne cechy konfliktu mięclzy ewoluclomslycznym a dyfuzjonistycznym pojmowaniem rozwoju kultu l'. Artykuł był.by bar.dziej interesujący, gdyby Closs pisał w sposób mniej chaotyczny I bardZiej czytelny. S. SANTANDERA: L u o a n d L Li e L Chodzi tu o Nilotów Baher el Ghazal (Sudan, Afryka), i pierwotne nocno-wschodni obszar kraju Luo-Dinka był niegdyś owych LueI, rolników, pasterzy, dobrze oznajmionych dwa ludy z kraJU ich siedzibv. PrJłzamieszkał): prz"z ze sztuką kow~'ll- "ką. Lud ten podbity przez najeżdźców Dinka obecnie skrzyźowaniem Luo i prawdopodobnie jest pod względem ludu Beg. rasowym HARALD V. SICARD: Jaj k o w b a j k a c h l u d u K a I' a n g a (Das Fi im lVIaerchen Karanga). Lud Karanga mieszka w rezerwacie Belingwe w płd. Rodezji. Autor zebrał tam ok. 200 bajek. W wielu z nich jajko jest motywem przewodnim. Autor wyróżnił 4 naj częstsze motywy. (1) Jajko urodzenie. (2) Jajko - deszcz. (3) Jajko - rusałka. (4) Jaje wc:ża. Autor przytacza materiał tekstowy, podaje następnie ich kulturowo-historyczną intErpretację i omawia paralele językowe. FRANCIS NICOLAS: T e k s t yet n o g r a f i c z n e l u d u T a m ił j e q z e w s c h o d n i e g o .J u II e m m e d e n. (Textes ethnographiques de la Tamajeq des Jull€mmeden de l'est). Jest to 5-ta część zbioru, którego cztery poprzednie partie zostały opublikowane w tomach 46, 48, 50 i 51 "Anthropos'u". Niektóre z tekstów zawierają treści etnograficzr.e m. in. sporty, małżeństwo, rozwód, śmierć, próba ognia. ANTON LUKESCH: S m i e I' Ć u pół n o c n y c h i n d i a n K a yap o. (Uber das Sterben bei den noerdlichen Kayapo-Indianern). Materiały zostały zebrane przez autora w dwóch wioskach indian Kayar:o, zamieszkujących w okolicach nad Rio Fresco i Riozinho w dOI'leC2.U Ar2guaya w Brazylii. Mieszkańcy obu wiosek nazywają siebie Mebengokre (me-człowiek; ngo-woda; kre-głębina) t. zn. ludzie z głębokiej wody. Nie jest to dziwne gdyż zamieszkują okolice wodospadów. Autor przedstawia wierzenia i wyobrażenia o duszy, przyczynach chorób i zgonów, pośmiertnym życiu. Rozdział o śmierci i rytuale pogrzebowym zawiera "yOl'O szczegółów rz.ucających światło na sprawę pierwotnych pochówków. Autor podaje materiał nazewniczy, który daje wgląd w proces prymitywnego myślenia. WOLF LESLAU: Przyczynek do wiadomości o języku K a m b a t t a. (Additional Notes on Kambatto of Southern Ethiopia\. Kam'oatta to jeden z języków grupy językowej Sidamo w południowej Etiopii. Znajomość języków tej grupy umożliwia poznanie językowe~o "ubstratu Amhara i Gurage. Autor podaje kilka zasadniczych wiadomości o fonologii i morfologii języka Kambatta. CARL LAUFER: S t o s u n k i P o k I' e w i e ń s t w a u l u d u G u n an t u a. (Die Verwandschaftsverhaeltnisse innerhalb Gunantua-Stammes). Chodzi o melanezyjski lud wyspiarzy z pólwyspu Gazelle na Nowej Brytowii (JVlorza Południowe). Wiadomo że rozeznanie stosunków pokrewieiIstwa u ludów Oceanii, to rzecz niełatwa dla kogoś, kto nie opanował języka tubylczego śrcdowiska. Adn il:.:struje zagadnienie to na przykładzie dobrze mu znanego ludu Gunantua, jego języka i stosunków. Arty;~uł �368 369 jE;st instruktywny gdyż naświetla proces powstawania systemu dwóch kJils egzogamicznych, etymologię form nazewniczych określających stosunki pokrewier.stwa oraz proces rozpadu stosunków matriarchalnych. Nade wszystko i.nteresującym jednak jest fakt, że matriarchat zdaje się tu być zjawiskiem wtórnym, przyniesionym przez jeden z ludów najeźdźczych. Poprzednio miały tu panować stosunki patriarchalne. JOSEPH THALIATH: N i e k t ó r e z w y c z a j e i w i e r z e n i a P lII a y a (Notes on Same Pulaya Customs and Beliefs). Pulaya w dawn~'m państwie Cochin (Indie - płd. Dekan) byli upośledzoną, niewolną kastą: niedotykalni, przywiązani do ziemi tak, że kiedy właściciel sprzedawał 1:.Jb wydzierżawiał grunta na których mieszkali Pulaya, to wraz z ziemią przechodzili oni pod władzę nowego posiadacza. Z legend i mitów Pulaya wynika, źe niegdyś byli niezależnym ludem zbierackim, który został przez ościenne ludy podbity. Autor omawia postacie bóstw czczonych przez Pulaya, ich wierzenia a duszy, niebie i piekle, obrzędy weselne, prakty~d w przypadkach choroby i śmierci i obrzęd pogrzebowy. JOHANN FRICK: M a t k a i d z i e c k o u C h i ń c z y k ó w T s i n g_ h a i (Mutter u. Kind bei den Chinesen in Tsinghai). Jest to 4-ta i końcowa część rozprawy, której poprzednie partie były publikowane w tomie 50-ym "Anthropos'u" i w 2-ch zeszytach bież. tomu. Tematem tej ostatniej części jest rytuał oczyszczenia kobiety po urodzeniu dziecka i wierzenia o t. zw. "muli en ", co autor tłumaczy na niemieckie "Bluthhoelle" (piekło krwi). Ostatni z artykułów omawianego tomu, pióra H. A u f e n a n g e r'a to omówienie słownika ludu Sjane ze wschodniej części gór Nowej Gwinei, opracowanego przez R. F. Salisbury'a. (R. F. Salisbury's Vocabulary of the Siane Language of the Eastern Highlands of New Guinea). W dziale "Analecta et Additamenta" znajdujemy omówienie wyobrażei'l religijnych ludów ałtajskich wg. W. Schmidt'a. Nadto warto zwrócić uwagę na notę D. Schroedera o weselnej obrzędowości Chińczyków-Tsinghai oraz relację Th. Verhoevena o skalnych rysunkach na wyspie Flores. Bogaty dział bibliograficzny we wszystkich trzech zeszytach 51-go tomu daje przegląd etnograficznej i antropologicznej publicystyki z lat 1954-195u. Tadeusz Wróblewski BULLETIN INTERNATIONAL DES SCIENCES SOCIALES nr 3 UNESCO, s. 293-412. Cultures en voie de disparition. t. IX (1957) Vl nawiązaniu de rezolucji V. Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w 1956 r.. na ogólnej konferencji UNESCO w Delhi z końcem 1956 r. sekretarz generalny tej (.rganizacji został upoważniony, ab~- przy v,ispółpracy Międzynarodowej Rady Filozofii i Nauk Humanistycznych i Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Et- nologicznych udzielić poparcia stworzonemu przez Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych komitetowi, którego zadaniem jest popieranie i udzielanie pomocy międzynarodowym badaniom nad grupami, których kultura i język zagrożone są zmianami, rozkładem lub zanikiem, Wstępem do tej działalności jest specjalny zeszyt kwartalnego organu Międzynarodowej Rady Nauk Społecznych UNESCO. Na część artykułową tego zeszytu składają się interesujące prace czołowych etnologów omawiające stan, potrzeby, a niekiedy i podstawową problematykę badań nad niektórymi ludami pierwotnymi. We wst~pie, zatytułowanym "Najpilniejsze badania antropologiczne" k. 29;;-306) R. H e i n e - G e l d e r n wskazuje na fakt, że etnologia jest .iedną z nielicznych nauk, którym grozi z każdym dniem coraz to silniejsze uszczuplenie bazy źródłowej, wykazując równocześnie, że jedynie dokładne zbadanie najbardziej nawet szczątkowych i fragmentycznych zabytkóv; kulturowych może uchronić tę naukę przed przedwczesnymi uogólnieniami. Uogólnienia takie, np. w postaci przebrzmiały ch koncepcji "typ{rN kulturowych" mogą sprowadzić na manowce badania nad ewolucją i teorią kultury całych ras i cywilizacji. Nie lekceważąc znaczenia badań nad akulturacją i ewolucją kultur autor wskazuje na niebezpieczeństvva płynące: 1) z odsuwania na dalszy plan prac teoretycznych i opisowych, nie mających bezpośredniego znaczenia praktycznego oraz 2) ze słabego wsród uczonych zachodnich zainteresowania badaniami nad kulturą materialną. Na koniec autor nakreśla program działalności nowoutworzonego komitetu, którego jest sekretarzem generalnym. Komitet ten będzie miał za zadanie zestawienie i uzupełnienie listy zanikających kultur oraz koordynację, informację, dokumentację i opiniowanie badań nad tymi kulturami. Znany badacz ludów karłowatych M. G u s i n d e w artykule "Ginące ludy prymitywne" (s. 307-313) naszkicował zarys programu badań nad mieszkańcami Ziemi Ognistej, plemieniem IVIotilonów w zachodniej WEnezueli, Pigmejami w Kongo, Buszmenami południewoafrykańskimi, pl"mieniem Aeta na Filipinach, Pigmejami z Nowej Gwinei i ludnośf:ią Wysp AncJamańskich. "Zadania etnologii i językoznawstwa w Brazylii" przedstawił Darcy R i b e i r o (s. 314-324). Indialiskie plemiona tubylcze, stanowiące przedmiot projektowanych badań podzielił au tor na cztery grupy w zależności ud ich stopnia izolacji, względnie asymilacji przez cywilizowane społecze1'Jstwo brazylijskie. Badania każdej z tyci1 grup wymagają rozmaitych technik badawczych i pozwalają z kolei na bardziej wnikliwą analizę kultury grup następnych. Poza problemami integracji i akulturacji tubylców przez ~połeczeństwo cywilizowane autor wyodrębnił i scharakteryzował pokrófce sześć regionów kulturowych tubylców brazylijskich. "Badania nad l:..tdami radzieckiej północy" omówił Ilia G u r w i c z (s. 324-328), przedstawiając dotychczaso\vy stan i organizację tych bad81·1. 2~ ••Lud", t. XLV �370 371 Artykuł F. lVI. K o O s i n g a: "Ludnosć polinezyjska w świecie współc?esnym" (s. 328-340) przedstawia jej charakterystykę demograficzną i jej organizację społeczną w związku z impaktem nowoczesnej cywilizacji. Artykuł uzupełniony jest wyborem bibliografii przeważnie najnowsz,rch prac o ludności polinezyjskiej. "Prymitywne kultury Nowej Gwinei" omówił H. Th. F i s c h e I' (s. 340-348), zwracając szczególną uwagę na :.Jdoziaływanie cywilizacji zachodniej na tubylców, zwłaszcza w dziedzinie obyczajów i organizacji społecznej. Autor przedstawił też argumenty prze .. !.:iw schematycznemu wyniszczaniu administracyjnemu kultury tubylczej, przeciwstawiając się arbitralnemu wartcściowaniu elementów tej kultury z punktu widzenia współczesnej cywilizacji i utożsamianiu pojęcia postępu z europeizacją. Interesującą problematykę przedstawił A. P. E l k i n w artykule "Przekształcające się i zanikające kultury australazjatyckie" (s. 348-360). Zajął się on sprawami substytucji kultury tubylczej przez kulturę białej ludności napiywowej, utrzymywania się kultur tubylczych, zmodyfikowanych obcymi wpływami, tworzenia się kultur mieszanych i czynnikami przeobrażeń. Uwagi te poparte są przykładami z problematyki badań i opisów kultury ludów pierwotnych Australii. "Sytuacja badań antropologicznych w Indiach" była przedmiotem artykułu S. F u c h s a (s. 361-371). Autor naszkicował w nim podstawowy podział i charakterystykę 50 milionów mieszkańców Indii, należących d() 212 plemion, które ~alicza się do ludów opóżnionych w rozwoju kulturowym. Bogato cytowana jest naj nowsza literatura z omawianego zakresu (ponad 60 pozycji). Biuletyn zawiera obszerną część informacyjną, obejmującą kronikę i informacje o centrach badawczych oraz omówienia dokumentów i ptrblikacji Narodów Zjednoczonych, a zwłaszcza specjalnych instytucji praclljących nad zagadnieniami nauk społecznych. Krzysztof Kwaśniewski DAS INTERVIEW. Formen. Technik. Auswertung. Praktische Sozialfor£chung I. Herat;sgegeben von Rene Konig unter Mitarbeit von Dietrich Huschemeyer und Erwin K. Scheuch. Zweite, vollig umgearbeitete, verbesserte und erweiterte Auflage. Verlag fiir Politik und Wirtschafi. KaIn, 1957, str. 395. BEOBACHTUNG UND EXPERIMENT IN DER SOZIALFORSCHUNG Praktische Sozialforschung II. Heravsgegeten von Rene Konig unter Mitarbeit von Peter R. Heinz und Erwin K. Scheuch. Verlag fur Politik und Wirtschait. KaIn 1956. str. 348. Jakkolwiek obyC:wie książki adresowane są do działaczy i politykó.w społecznych, wcale nie umniejsza to ich naukowej wartości. Można nato- miast zaryzykować twierdzenie, że fakt jasnego sformułowania, dla kogo są pisane i w jakim celu, wpływa na jasność i precyzję zawartych w nich sformułowań, sądów i hipotez. ObYdV{ie książki mają charakter dość skomplikowanie kształtujących aaniach społecznych. podręcznika i przewodnika w zakresie się dzisiaj technik stosowanych w ba- Pierwsza poświęcona jest w całości wywiadowi socjologicznemu. .T~j pierwsza część dotyczy budowy kwestionariusza i sposobów przeprowadzania wywiadu. Druga część książki ma charakter raczej teoretycz:1Y. Zawiera cztery artykuły dotyczące przedmiotu badań społecznych, jego teorii, wyboru i reprezentatywności. W trzeciej wreszcie części, znajdujemy artykuły dotyczące oceny zebranego drogą wywiadu materiału: jego analizy i interpretacji, wykluczania przypadkowych czynników, obiektywności i prawdziwości interpertacji. W sumie książka zawiera 14 artykułów picJra współczesnych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów. Całość poprzedzona jest wstępem niemieckiego teoretyka metod i technik badań społecznych, dr Rene Koniga z Kolonii. Autor wstępu, stawia zagadnienie teoretycznych zalożeń w badaniach społecznych. Twierdzi on, że nie ma badań społecznych bez wyjściowych hipotez. Jeżeli nawet sam badacz ich nie stawia, co jest błędem, u podstaw badań leży jego społeczny światopogląd. Naukowym zadaniem wszystkich badań społecznych - zdaniem autorajest weryfikacja konkretnych teorii i rozeznania społecznego, a takie ladanie wymaga jasności roboczych hipotez i końcowych wniosków, a także świadomości, że z badań społecznych mogą wynikać tylko wnioski hipotetyczne i to odnoszące się do konkretnych zagadnień, zakresu, czasu i przestrzeni. Autor wyklucza wszelkie wnioski absolutne i dane raz na zawsz~. Z dostępnych dzisiaj metod stosowanych w socjologii, Rene Konig uważa wywiad społeczny, przemyślany i zweryfikowany, za najlepszą drogę zdobycia materiałów. Stojąc na tym stanowisku oddaje w ręce czytelnika książkę poruszającą wszechstronnie zagadnienie dobrego wywiadu. Książka nie jest metodologicznym traktatem, tylko sumą doświadczP-ll, które należy wziąć pod uwagę, gdy przystępuje się do własnych badar\. Autor jest przeciwny wszelkim schematom i narzucaniu ich. Każdy narzucony, zamknięty system uważa za śmierć danej nauki, każdy schematyzm za koniec badań i odkrywczości. Całość książki jest ciekawa, bogata w problematykę, zagadnienia, relację z doświadczeń badawczych, prób uogólnień teoretycznych. Książka świetnie orientuje w zainteresowaniach badawczych i teoretycznych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów interesujących się współczesnym życiem (między innymi także i wsi). Niemniej ciekawą, interesującą i bogatą w problematykę badawczą i metodyczno-techniczną jest książka poświęcona obserwacji i ekspery24' �372 373 mentowi w badaniach społecznych. Tak samo jak pierwsza, jest zbior~lll 2rtykułów amerykańskich i zachodnioniemieckich socjolo~ó",:,. .. We wstępie tej książki, Konig rozprawia się ze stanowIskiem stawIanIa znaku równości między pojęciami metoda i technika. Uważa że metoda jest pojęciem szerszym. Jego zdaniem można stosować te same metody w naukach na przykład przyrodniczych i społecznych. Stosowane jednak w ramach tych samych metod techniki muszą być absolutnie różne dla nauk społecznych i przyrodniczych. Niepowodzenia w badaniz.ch nauk społecznych mają, zdaniem autora, swoją przyczynę przede wszystkim w fakcie braku wypracowanych technik badawczych przydatnych w nauk.ach społecznych. Tak modne na przykład ostatnio stosowanie matematykI w naukach społecznych wcale nie zapewnia im rozwoju i nie d a.je, gwara~cj! dobrych wyników. Musimy ścisłość zawartą w cyfrach umlec przełozy.:: na realne związki istniejące między różnymi cyframi. Same cyfry, to tyika ułatwienie opisu, możność porównywania różnych czynników, nic więc:ej. Wypracowanie własnych technik, a między innymi techniki obserwacji i eksperymentu jest naczelnym zadaniem empirycznych badań społecznych. Autor stoi na stanowisku, że obserwacja jest niemniej ważna w badaniach społecznych, jak wywiad. Jednocześnie uważa, że człowiek jest złym bo na ogół subiektywnym obserwatorem. Dlatego też, jakkolwieK obse;wacja społeczna wydaje się na pozór łatwa, w istocie jest bardzo trudna i wymaga dużego przygotowania. O dobrej obserwacji można mówić, zdaniem Koniga wtedy, gdy i drugi obserwator, w tych samych warunkach dojdzie do tych samych wniosków. Rene Konig rozróżnia obserwację bezpośrednią, pośrednią współuczestmczącą i niewspółuczestniczącą, terenową i laboratoryjną. różnyc~ runkach zależnie oj tematu badawczego, środowiska, etykI badacza I jego stosurJk~ do badanej rzeczywbtości, należy stosować inny jej rodzaj. Eksperyment społeczny, to zdaniem Koniga obserwacja przebadanego już zjawiska czy środowiska przy wprowadzeniu czynnika kontrolnego. Eksf,.·ervment może dotyczyć terażniejszości, przyszłości i przeszłości. - Szerzej na temat eksperymentu pisze F. Stuart Chapin (str. 221-2!i9) oraz Ernst Greenwod (str. 171-220). Ostatni autor, omawiając definicję metody eksperymentu w nauk'3ch społecznych, mocno podkreśla konieczność sprecyzowania przez ..badacza, () co mu chodzi w podejmowanych badaniach i czego chce dowlesc. Kazdy badacz winien w momencie rozpoczęcia badań zdawać sobie dobrze sprawę: 1) jaka jest jego hipoteza wyjściowa, 2) jak kształtuje się sytuacja. \V~j~ ścicwa w momencie rozpoczęcia badan, wreszcie 3) jakie są mozl1wo:;cl weryfikacji podejmowanego eksperymentu. Bez spełnienia tych warunków, zdaniem Greenwooda, nie ma co podejmować badal1. Troska o sens, naaFOWCŚĆ i obiektywność badań społecznych przebija we wszystkich art;-<'llł8ch w obydwu książkach. :v :va- Autorzy artykuł:.: o obserwacji (str. 51-76) stawiają tezę, że badacz, który nie umie sprawdzić postawionej przez siebie wyjściowej hipotezy, nie umie w ogóie postawić hipotezy, nie dojdzie do żadnych sensownych ~\:yników. Stawianie hipotez, formułowanie ich jest rzeczą ~rudną, al~ potrzebną i rl:onieczną· Hipoteza, jako robocze pojęcie nie jest teorią, ale może się nią stać. Teoria zaś służy do porządkowania zjawisk i dlatego jest potrzebna. Obydwie książki są cennymi pozycjami z dziedziny technik badawczych zakresie wywiadu, obserwacji i eksperymentu społecznego. Można dyskutować z wieloma poglądami poszczególnych autorów i wydawcy, r.ie zmienia to jednak faktu, że książki są jednymi z podstawowych publikacji w zakresie techniki badań terenO\vych. Lili Maria Szwengl1Lb w JULIUS E. LIPS: U ż l' Ó d e ł c y w i l i z a c j i. Przełożył Józef Brodzki. Redakcja naukowa i przypisy Witold Dynowskl. Wiedza Powszechna, Warszawa 1957. str. 496, 144 ilustr. Po raz pierwszy ukazuje się w języku polskim opracowanie popularnonaukowe dążące do przedstawienia czytelnikowi całokształtu zjawisk stanowiących przedmiot badań współczesnej etnologii. Praca Juliusza E. Lip~a 11895-1950) znakomitego postĘPowego etnologa niemieckiego wydana Z,)stała po raz pierwszy w USA, w języku angielskim, w r. 1946. Kontynuując chlubne tradycje popularyzatorskie etnologii niemieckiej (L. Frobeniusa, H. Bernatzika) w niedługim czasie doczekała się ona tłumaczeń i wydal1 w szeregu krajów. Ilustracje i 27-stronicowy wykaz podstawowej literatury naukowej do poszczególnych rozdziałów pozwalają _ w braku innego podobnego opracowania w języku polskim - na korzystanie z tej pracy także poważniej studiującym etnologię. Trudne zadanie każdej pracy popularno-naukowej, zadanie uproszczenia bez zafałszowania i popularyzacji bez spłycenia - wiąże się na terenie etnografii ze specjalnymi problemami, a na terenie polskim - ze specjalnymi oczekiwaniami. Konieczność wyrażniejszego niż dotąd postawienia sprawy społecznej przydatność etnografii i etnologii ciąży na tych naukach w dobie dzisiejszej politechnizacji może w jeszcze silniejszym stopniu, niż na innych, bardziej już tradycyjnych naukach humanistycznych. Wiąże się z tym sprawa "-wrócenia uwagi nie tylko specjalistów na \\iagę czynnika etnicznego w życiu społecznym oraz na wagę przeobrażeń w kulturze ludowej, stanowiącej jego podłoże - i wyraz zarazem '. W Polsce, gdzie etnografia niewiele może dać czytelnikowi atrakcyjnych opisów l'gzctyczn~'ch, zaś tradycyjne elementy występują z tak wielką siłą w ku] .. , Por. A. K ł o s o IV S k a: .,Charakter problematyce badań społecznych". Kultura " M-1I0. narodowy a osobowość lVe współczesnej i społeczeilstwo, Warszawa 1957, t. I z. I �375 374 turze narodowej, zadania te są specjalnie trudne, ale i specjalnie pilne. Recenzowana praca udostępniona polskiemu czytelnikowi może być cennym sprzymierzeńcem w ich realizacji. Tytuł polskiego (lub francuskiego) wydania pracy wydaje się lephd oddawać jej tematykę, niż tytuł ,,0 pochodzeniu rzeczy", który stanowiłby dokładne tłumaczenie tytułu pierwszego, angielskiego wydania i który został przyjęty w wydaniu niemieckim i rosyjskim 2. Bo książka bynajmniej nie ogranicza się do kultury materialnej, obejmując szeroki wachlErz instytucji z dziedziny kultury społecznej (np. życie towarzyskie, obrót pieniężny, organizacja państwowa) czy duchowej (np. teatr, magia, literatura ludowa). W piętnastu rozdziałach przedstawione zostały najważnie~sze grupy faktów kulturowych, naszkicowano ich genezę i zestawiono bogaty materiał porównawczy z dorobku kulturowego różnych grup etnicznych. Każdy z tych rozdziałów stanowi właściwie rodzaj samodzielnego, monograficznego zestawienia, zawierającego opis powstania i początkowej ewolucji danych instytucji w różnych zakątkach świata. Całość umiejscowiona jest raczej w przeszłości i tylko opisy reliktowych instytucji u współczesnych nam ludów zapóżnionych kulturowo oraz nawiązanie do urządzell naszej cywilizacji wiążą tę pracę z kulturą dnia dzisiejszego. Autor poszedł po linii konstruowania poszczególnych rozdziałów w oparciu o zestawienie szeregu konkretnych opisów i ich specyficznych uwarunkowań w danych społecznościach, z uwzględnieniem ich powiązań z różnymi formami organizacji społecznej i warunkami ekonomicznymi. W ten sposób omówione zostały: dom i wnętrze mieszkalne, strój i kosmet.yka, początki mechaniki, wykorzystywanie płodów ziemi, wynalazczość i wytwórczość, życie towarzyskie, komunikacja, obrót pieniężny, porozumiewanie się na odległość, wychowanie i kształcenie, teatr, organizacja społeczna, ma.~ia, literatura ustna i wierzenia a życiu pozagrobowym. Pełne zrozumienie liEii przewodniej pracy J. E. Lipsa wydaje się niemożliwe bez szkicowego chociażby określenia stanowiska metodologicznego autora. Słusznie też czyni to S. A. Tokarev w przedmowie do rosyjskiego wydania pracy. Fakt, że J. E. Lips wyszedł ze szkoły Graebnera tłumaczy te momenty jego pracy, w których Tokarev widzi ślady koncepcji dyfuzjonistycznych 3. W tym dziedzictwie mają też zapewno źródło nie zawsze uzasadnione zestawienia odległych czasowo i w odmiennych warankachpowstaJych kultur 4. Z drugi~j , Les origines de la culture humaine, Paris 1951. The Origin of Things, New York 1949. Vom Ursprung der Dinge, Leipzig 1952. Proischożdenije vescej. Moskva 1954. 'por. wydanie rosyjskie pracy s. 6. Dziedzictwo koncepcji Bastiana podkreśla też w swej recenzji J. G ą s s o w s k i; Nowe Książki, Warszawa 1957 nr 21(181) s. 1288-89. • Zarzut ten wysunęła inna polska recenzja pracy, dokonana na podstawie wydania rosyjskiego, Stanislaw R li s s a C k i: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, Warszawa 1955 z. 2 s. 453-3. 1946, London strony dążenie do podkręś:enia społeczr.c-gospodarczych uwarunkowań szeregu zja~isk moźe być w pewnej części wynikiem ewolucji pogląduw autora w kierunku marksizmu, która nastąpiła pod koniec jego żych. Ale stąd też wynika rozdżwięk między obfitością nagromadzonego materiału porównawczego, a nie licznymi i jakby fragmentarycznymi wnioskami. W swej pięknej i głęboko humanistycznej przedmowie (należv żałować że nie została ona udostępniona czytelnikowi wydania polski~gO) auto; !;ta":,,ia. sobie za cel pisać "o tym, co jest charakterystyczne w sposobie zycla .ISW: lu?zkiCh obojga płci" 5. Czy cel ten został w pełni osiągnięty'? Wy~a!e SIę, z~ n.agrC~adzeniu faktów wyjaśniających pochodzenie urządzen I przedmIOtaw me towarzyszy odpowiednia ilość uogólnień. Niewatpliwie można tu wymienić słusznie pOdkre'ślaną przez Tokareva, jako głęboko postępową myśl przewodnią całej pracy myśl. że tzw. lud;.c prymitywne bez względu na rasę i szerokość geograficzną są twórC1mi podstaw całej ogólnoludzkiej kultury. Ale to, co charakterystyczne w sposobie życia - to coś więcej, a racz j coś bardziej szczegółowego. Mimo pewnych, c'ość rzadkich zresztą prób przedstawienia niektórych zjawisk w ich społeczno-gospodarczym uwarunkowaniu pozostaje tu czytelnikowi niedoSyt: autor opisał poszczególne kółka mechanizmu, opowiedział skąd i dzięki komu się one pojawiły, ale nie dopowiedział jak pracuje mechanizm jako całość. Być może brak tu właśnie spojrzenia na owe cechy c h a rak t er y s t y c z n e życia i kultury ludzi z uwzględnieniem wpływ'ów środowiska i specyfiki etnicznej zjawisk. Oczywiścip. sformułowanie jakichś głębszych prawidłowości rozwoju kultury wychodziło poza ramy pi"acy. Ale właśnie dl.atego trzeba żałować, że przedstawione zj awiska nie zostały silniej powIązane z konkretnymi krajami, narodami, czy grupami społecznymi, że nie wykorzystano ich do pobieżnego chociażby scharakteryzowania kultur, z których wyrosły. Takie ujęcie tematu utrudniał jeszcze autorowi podział pracy na rozdziały w układzie rzeczowym: siłą rzeczy bohater<:i.mi poszczególnych rozdziałów stały się przedmioty i zjawiska, bardziej niż ludzie, jako ich twórcy. Taki układ mógł dać dobre rezultaty w ujęciu ~roblemowym - ale i to wykraczało poza ramy tak ogólnej pracy. Wydaie ~ię natomiast, że uzupełnieniu wymienionych niedostatków pracy SPE:~]ałby lepiej układ przyjmujący za podstawę określone wspólnoty społeczne takie jak grupy wieku, rodzina, grupy zawodowej itp., lub układ etnogeogra~ flczny. Tak więc w tym zakresie jest to bardziej praca a pochodzeniu rz';:czy, niż cywilizacji. Mimo owego zarzucanego nawet autorowi dziedzictwa szkoły graebnerawskiej - brak w pracy jakichkolwiek ujęć przestrzennych. A przecież bez map obrazujących rozmieszczenie zestawionych w poszczególnych rozdziałach faktów, lub bez chociażby jednej większej mapy omawian:rch ugrupowań etnicznych praca traci na przejrzystości. Szkoda, że a uzupeł" Str. 10 wydania francuskiego. �377 376 nieniu tym nie pomyślała redakcja żadnego ze znanych mi wydań recenzowanej pracy. Np. zilustrowanie rozdziału: "Od pieniędzy z muszli do książeczki czekowej" mapą G. Montandona 6 rozpowszechnienia na świecie prymitywnych środków płatniczych nie oznacza przecież akceptacji wsz.ystkich założeń szkoły kręgów kulturowych, podobnie jak nie oznaczało L~go wykorzystanie w o::elach ilustracyjnych instrukcyjnego zestawienia schematów głównych typów prymitywnych namiotów, również według t0g0 autora '. Braki w tym zakresie łagodzi w pewnej mierze indeks etnogeograLczny wprowadzony w wydaniu rosyjskim; wprowadzono tam też indeks nazwisk oraz cenne uzupełnienie bibliografii poszczególnych rozdzialów podanej przez au tora - odpowiednimi pracami radzieckiej literatury etnograficznej. Z drugiej strony zdziwienie wywołuje fakt. że właśnie w ję7.yku polskim, a więc w języku, w którym nie ma dotąd podobnej ogólnej pracy z zakresu etnologii - ukazało się wydanie pozbawione w tak dużej mierze aparatu naukowego. Nie tylko nie został on rozwinięty za przykładem wydania rosyjskiego, pominięto wstęp autora, a wstęp od wydawnictwa ograniczono do krótkiej notatki, pozbawionej analizy pra.cy i poglądów autora, ale usunięto nawet indeks rzeczowy, zachowany w wydaniach angielskim, niemieckim, rosyjskim. Na dobro wydania polskiego zaliczyć można wysiłek włożony w zaopatrzenie pracy w nową szatę ilustracyjną, złożoną przeważnie z fotografii, a więc posiadającą cechy autentyzmu. Było to celowe zwłaszcza tam, gdzie rysunki Ewy Lips, wprowadzone do wydania niemieckiego i przejęte przez wydanie rosyjskie były po prostu kopią znanych fotografii i rycin (np. str. 51, lub 197 wyd. ros.). Z drugiej jednak strony trudno uznać za szczęśliwe zastąpienie 214 ciekawych rysunków zręcznie wkomponowanych w tekst, dobrze go ilustrujących i posiadających nieraz dużą wartość dydaktyczną (np. przegląd 8 rodzajów sideł na str. 88 wydania rosyjskiego) oderwanymi od tekstu graficznie, a nieraz trochę i treściowo tablic'łmi fotograficznymi, zawierającymi tylko 144 ilustracje. Komentowi1nie pracy obejmującej tak szeroki zakres byłoby zadaniem trudnym. Wydaje się, że naj słuszniejszą drogę obrała tu redakcja wydania rosyjskiego pgraniczając kometarz do krytycznych omówień stanowiska metodologicznego autora i do licznych wzmianek ilustrujących pracę przykładami z terenu ZSRR i aktualizujących ją osiągnięciami etnografii rac1zieckiej. Połskie wydanie zostało skomentowane dość obl'icie (ok. lOa przypisów). Jednakże - być może w związku z tym, że 63 z pomiędzy nich powtarza uwagi, zawarte w odpowiednich przypisach wydania rosyjskiego - komentarze te w niewielkiej mierze stanowią więź pracy z terenem Polski, jej kulturą ludową i osiągnięciami w dziedzinie etnografii. Wymieniono w bibliografii pracy tylko nazwiska Br. Malinowskiego, K. 1\10,; G. M o n t a n d o n: Traite d'ethno1ogie culturel1e, paris 1934 mapa 26. : Por. M o n t a n d o n j. w. s. 304 i s. 18 wydania polskiego recenzowanej pracy. szyńskiego i A. Maurizia (komentarze wydar:;ia polskiego), natomiast ani j(;dnej wzmianki nie poświęcono osiągnięciom \V dziedzinie etnologii M. Czaplickiej, .J. Czekanowskiego, J. Kubarego, st. Poniatowskiego, W. Sieroszewskiego - by wymienić tylko przykładowo kilka nazwisk. Zorientowanie czytelnika w osiągnięciach etnologii polskiej wydaje się tym p::Jtrzebniejsze, że jest to właśnie książka mająca zadanie popularyzatorskie, jednak z nielicznych książek tego typu, oddanych do rąk szerszych rzegz czytelników polskich. Mimo wszystkich wYPowIedzianych uwag i zastrzeżeń wypada nakoniec r:-owtórzyć, że recenzowana praca wypełnia niewątpliwie dotkliwą lukę wielu polskich bibliotek, a samo podjęcie jej polskiego wydania pozostanie dla wydawców największym tytulem zasługi. J. E. Lips we wspomnianej przedmowie pisze, że "zadaniem etnologa - dziś więcej, niż kiedy·kolwiek - jest doprowadzanie do lepszego zrozumienia narodów i kultur". Książka jego przyczynia się do tego niEwątpliwie. Krzysztof Kwaśniewski JANCZEKANOWSKI: Wstęp do historii Słowian. Perspek .. t y w y a n t r o p o log i c z n e, a r c h e o log i c z n e i j ę z y k o w e. Wydanie II, na nowo opracowane, z 53 rycinami i 8 tablicami (Prace Instytutu Zachodniego N 21), Poznań 1957 r. Już pierwsze wydanie tej pracy, które się ukazało w 1927 r. wywolaio ożywione dyskusje, ponieważ Czekanowski w kwestii praojczyzny s10wial'lskiej zajmował zupełnie odrębne stanowisko niż najwyższe autorytety w tej dziedzinie -Lu bor N i e d e r l e i Max Vas m e r. Podczas gdy ci ucz;;ni poszukiwali pr~ojczyzny Słowian pomiędzy Karpatami a bagnami Rokitny, Vi środkowym biegu Dniepru i nawet jeszcze dalej na Wschód, przesuwał ją Czekanowski znacznie dalej na zachód, aż do Wisły i Odry. Ta teza jest w nowym wydaniu książki utrzymana i dalej rozbudowana tak, że Czckanowski wysuwa ostatecznie następujący wniosek: "Polacy są jedynym szczepem słowiańskim, który się ostał na terenie swoich najdawniejszych siedzib" (S. 287). Jako antropolog operuje Czekanowski przeważnie takimi argumentami, jakich niżej podpisany nie podejmuje się ocenić. Zarazem przytacza Czekanowski takie podstawy, co do których lingwista może i musi <:ająć stanowisko. Nowością w tym drugim wydaniu jest to, co Czekanowski zresztą już w różnych małych rozprawach opublikował, że sprostował on słynny arg!;ment bukowy. Każdy slawista wie jaką ważną rolę przypisuje się granicy buku przy określaniu zachodnich rubieży słowiańskiej praojczyzny: ogólnosłowiański buka jest, jak sam musiałem stwierdzić prawie przed 25 laty (patrz moje Die gemeinslavischen Lehnworter aus dem Germanischen Helsinki 1934. str. 217-219), jednym z najpewniejszych starogermańskich �379 378 zapożyczei'l, podczas gdy germański bok, łacinski fa.gus "buk", grecki 'f"no; dorycki 'fa,;,; "dąb" ma ogólnosłowiański fonetyczny odpowiednik b?>z?>, co oznacza bez (Hollunder, Sambucus). Co prawda, z punktu widzenia botaniki to przemieszczenie znaczenia wyrazu nie da się tak dobrze uzasadnić jak np. w wypadku przemiany buku na dąb w języku greckim, gdyż zarówno buk jak i dąb są to duże mocne drzewa liściaste, podczas gdy bez występuje tylko jako krzew albo male drzewko i tak samo co do formy liścia, niema nic wspólnego z bukiem. Ta okoliczność dowodzi w każdym razie, że Słowianie w domu, to znaczy w swojej pr20jczyźnie, którą, po udłączeniu się od pozostałych Indogermanów, zamieszkali, buku (Fagus silvatica) nie znali. Ciekawe potwierdzenie faktu, że nawet wykształcony Rosjanin i dziś nie zna buku, znalazłem przypadkowo w powieści E. Kazakiewicza ,J(OM Ha nJIOll.\a,ll,lJI" ("Dom na Placu", w almanachu zbiorowym JIIJITepaTyHaH MocKBa), w której autor opisuje życie radzieckich oddziałów okupacyjnych w Niemczech: "nad nim nieruchome wisiało gęste listowie starych drzew nieznanych Czochowowi (radzieckiemu oficerowi z Moskwy), prawdopodobnie buków". Ponieważ z drugiej strony Słowianie posiadają tubylcze czu (hedera, nazwy dla cisu (taxus, ogólnosłowiański ogólnosłowiański pljuśC6, b/jus(6) i dla grabu tis?», dla blu,;z(carpinus, ogólno- słowiański grab?», wynika, że prasłowiańska ojczyzna musiała leżeć na wschód od wschodnich buków, ale na zachód od wschodnich cisów, bluszczy i grabów, otóż slawiści zaczęli operować ustaloną przez botaników w ubiegłym stuleciu granicą buku, która przebiegała w dość prostej linii z Królewca do Odessy (według nieco późniejszych badań do UjŚC;Cl Dunaju lub do Warny). Gdyby się trzymać tej linii, to wynikałoby, jak Czekanowski poglądowo przedstawił, że we Wschodniej Europie wogóle ilie było miejsca dla słowiańskiej praojczyzny, ponieważ granice buku i cisu prawie się zbiegają. Tylko we Wschodnich Prusach pozostawałoby nieco przestrzeni pomiędzy tymi granicami, ale poniewaź Prusy Wschodnie z pewnością nie były słowiańską ziemią, lecz oddawna zaludnione były przez Bałtów - nie brano tego pod uwagę· Vaclav JVIachek, który zdawał sobie sprawę z bezsensowności takiego końcowego wniosku, usiłował jeszcze w 1950 r. podważyć argument bukowy pisząc: "Jeżeli ojczyzna Słowian była położona w strefie kultury nazywanej łużycką, to oni znali buk od najbardziej zmierzchłych czasów. Unikniemy trudności fonetycznych jeżeli uznamy, że wszystkie te nazw:-; fagus, 'tYj,!';, *bókt), buk?» są zapożyczone z języka su~tratu protoeuropej·· skiego" (Lingua Poznaniensis T. II, S. 157). Jego przypuszczenie może oczywiście być sluszne, ale żadną miarą nie da się uzasadnić, tak, że nie wiele nam to pomaga. Należy przeto uważać za wielką zasługę Czekanowskiego, że jako pierwszy poddał surowej rewizji botaniczne argume'1ty, którymi bezkrytycznie żonglowali lingwiści. Jako antropolog stał on znacz- nie bliżej nauk przyrodniczych niż to usiłowali uczynić lingwiści. Otóż Czekanowski zwrócił uwagę, opierając się na naj nowszych wynikach badań botanicznych, na fakt, że słynna bukowa granica wcale nie biegła wzdL.lż prostej linii z Królewca, gdzieś przez Łomżę-Siedlce-Lublin-Czerniowce .jo Odessy (ewentualnie do ujścia Dunaju lub do Warny), lecz zataczała wielki łuk przez jezi0ro Śniardwy na Mazurach, Toruń, Bydgoszcz, Poznań-Kali~z, Łódź-Kielce i następnie, kierując się północnymi zboczami Karpat, wkraczała do Bukowiny. Co więcej: najnowsze badania, dotyczące zapylania wykazały, że w okresie wczesnohistorycznym i przedhistorycznym, t. zn. właśnie wtedy, kiedy z Bałtosłowian wykształcili się Bałtowie i Słowianie. granica ta przebiegała prosto ze Słupska nad Bałtykiem do Poznania. Właśnie znamiennym jest, że te całkowicie jasne fakty, które przez botaników są uważane za ogólny dorobek naukowy, nie są jeszcze brane pod uwagę przez żadnego filologa lub historyka. Przez poprawki Czekanowskiego wykroił się dla słowiańskiej praojczyzny, pomiędzy wczesnohistoryczną wschodnią granicą buku i najbliżej do nie położoną wschodnią granicą cisu, całkiem duży obszar, co również zgadza się z dotychczasowymi toponimicznymi i historycznymi argumentami. Obszar ten obejmuje Prusy Wschodnie i Zachodnie, ówczesną ziemię Poznańską i wielką część WielkG' polski: Cis, bowiem, znosi nieco chłodniejszą zimę, niż buk; ten ostatni naprzykład nie może w kraju Nadbałtyckim i w Finlandii wogóle rosnąć, podczas gdy cis znajdujemy nawet dziko rosnący na wyspach Alandzkich, Hiuma i Sarema oraz w Zachodniej Kurlandii. Dalsza zasługa Czekanowskiego polega na kategorycznym odrzuceniu tezy wysuwanej przez wielu slawistów o prafińskim pochodzeniu pierwotnej ludności na terytorium dzisiejszej Polski i Białorusi. W tym wyp-adku opiera się Czekanowski na badaniach fińskich uczonych, które w dużej mierze spożytkowuje, stosując jednak trzeżwy krytycyzm. Nadzwyczaj ciekawe i, moim zdaniem bardzo przekonywująco, wygląda jego własny schemat dotyczący pierwotnych miejsc osiedlania Prabałtów, Prasłowiar., Prafinów i Irańczyków, których on rozmieszcza dokoła bagien Pole~ia i to w ten sposób, że te moczary oddzielały Finów od Słowian i Bałtów Gd Irańczyków (str. 122). Wszelako trudno zrozumieć jak można ten schemat uzgodnić z twierdzeniem (na str. 76), że bagna Polesia w swoim czasie Gddzielały Bajtów od Traków. Zważywszy jednak, że te bagna przed dwoma tysiącami lat były jeszcze trudniejsze do przebycia niż powiedzmy, w czasie pierwszej wojny światowej, kiedy właściwie rozdzielały front wschodni na dwa odcinki, należy przyznać iż schemat Czekanowskiego w sposób całbem naturalny wyjaśnia frapujący fakt, że na przykład rzeczywiś!.:ie istnieją w słowi2l1skich językach, oraz w fińskim - staroirańskie wyra;:y z3pożyczone, których jednak niema w bałtyckim i że fińsko-słowiańskie kontakty są prawie o tysiąc lat młodsze niż finsko-bałtyckie. Wychodząc z tego samego założenia o niedostępności Polesia, wyj aśnia �381 Czekanowski laponoidalny typ dzisiejszych Pc]esz'lków; są oni z punktu widzenia rasowego pozostałością ludu kultury ceramiki grzebykowej, który się wszędzie w innych miejscach odsunął od Indogermańskich intruzów (tak jak to jeszcze dziś czynią Lapończycy w Północnej Finlandii), aż dopóki ostatecznie ostali się na skrajnej Północy Skandynawii jako Lapończycy. Podczas gdy tam przyjęli ugra-fińską mowę (język lapoński), na Polesiu zostali pod względ(Om językowym zasymilowani przez otaczających Słowian. Ta teoria jest nie mniej wiarogodna od licznych innych usiłowań wyjaśnienia problemu Lapończyków, które są w ostatnich kilku dz]e-siątkach lat czynione przez wybitnych lapologów (Toivonen, Collindcr, Ra i'ila, Itkonen, Lagercrantz). Ma jednak teoria Czekanowskiego tę przewagę, że umożliwia nam lokalizację Fennów Tacyta (Fenni), którzy przecież powszechnie są uznawani za Pralapończyków, tam, gdzie należy ich zgodnie z tekstem Tacyta poszukiwać, a mianowicie: znacznie dalej na południe od Zatoki Fińskiej. Czekanowski dostarcza też ważnego antropologicznego wkładu do datowania praugrofińsko-praaryjskich kontaktów, które się odzwierciedlają w takich zapożyczonych wyrazach jak fińs~;:i sata, węgierski szaz ,,100" < praaryjski .'Śatam. Wykazuje on mianowicie (str. 51-52 i 82), że osiadły w pierwszej połowie drugiego tysiąclecia przed Chrystusem w dużym łuku Wołgi w okolicach JarosławIa i Kostromy lud tak zwanej kultury Fatianowskiej składał się antropologicznie z ugrofińskiej większości i praaryjskiej mniejszości. Ponieważ z drugiej strony wiemy, że Aryjczycy t. j., przodkowie dzisiejszych Persów i Irańczyków zdobyli w 1500 r. przed Chrystusem Pendżah, musiały te stosunki istnieć kJ-ótko przed wyruszeniem Praaryjczyków na południe. Wybrałem z książki Czekanowskiego tylko najbardziej interesujące mnie miejsca, zawiera ona jednak więcej: szeroko zakreśloną i, moim zdaniem dobrze udaną, próbę cyfrowego przedstawienia za pomocą tak zwanej "metody jakościowej" stosunków pokrewieństwa języków słowiańskich; "r.alizę granic etnograficznych w Europie Wschodniej, które au tor rozpatruje V.i skali europejskiej (co do strony 392 należałoby wprawdzie zauważyć, że również i w Zachodniej Finlandii istniały zaprzęgi dyszlowe oraz woły robocze); wreszcie zajmujące opowiadania o polemice ant.ropologicznej dotyczącej wymiarów czaszki i farby do włosów Prasłowian, którą Czekanowsld trochę cynicznie ale niewątpliwie słusznie wiąże z politycznymi wydarteniami XIX stulecia. Przy ogromnej masie materiału, który Czekanowski częściowo czer!ji~ " drugiej i trzeciej ręki, nie dało się naturalnie uniknąć małych błędów niedokładności. Oto te, na które zwróciłem uwagę: Człowiek z wyspy Veglia, zmariy w 1898 r., o mowie którego mię::!z:\( innymi napisał całą książkę Matteo Bartoli, nie mówił, jak pisze Czekano"vski na str. 96-97, "narzeczem istro-rumUllskim", lecz tak zwanym vegli?t~'ńskim albo dalmat~·liskim. które wraz z nim wymarło i z istro-rumull- skim nie miało więcej wspólnego niż z arumuńskim Był to niezależny wschodnioromański dialekt. Jub dako-rumuńskim. Fińska (nie estońska, jak pisze Czekanowski na str. 203 i 219) nazw,] dla określenia Rosji, języka rosyjskiego (po estońsku brzmi to Ven(', Venemaa) nie może być w żadnej mierze "późniejszą pożyczką niemiecką". Ze nazwa Rus'b VI istocie wywodzi się z fińskiego wyrazu Ruotsi (< Rotsi) SZ\'.iecja, Szwed, język szwedzki, już dawno nie jest dla poważ. nych łingwistów żadną kwestią sporna (jak u Czekanowskiego na str. 224) chociaż jest to jeszcze negowane przez niektórych rosyjskich szowinistów Szczegółowe badania na ten temat z przekonywującym materiałem będa niebawem opublikowane przez K.O. Falka w Lundzie (Szwecja). GłÓWIl~ \'i ytyczne tej pracy zostały już zakomunikowane na 2 Północnym Kongrc'iie Slawistów w Upsali (Wrzesień 1957). Veniijii Jezioro Peipus na estońsko-rosyjskiej granicy Czekanowski na str. 55, jezioro sokole lecz jezioro skiego peippo, Fringilla coelebs, po polsku zięba, (mały ptaszek). nie znaczy, jak pisze od wyrazu fil'ipo estońsku peibe!an.' ziębie, Wywody Nitscha, źe polski ryczan, rycząg pochodzi od niemieckiego Rungschemmeł, względnie Rungschamel (patrz str. 395), które Czekanowski cytuje bez komentarzy, są nieaktualne. Polski, bowiem, wyraz pocho'hi z niemieckiego * rj;t.~tange (porównaj szwedzki vridstang, niemiecki "Drehstange"), patrz czasopismo Zeitschrift fur slavische Philologie XVI (19:ł!1 str. 327-331). Oczywiście jestem również i co do innych licznych punktów innegn zdania niż Czekanowski, nie jestem jednak w stanie udowodnić mu błędu. Tak naprzykład, mógłbym poddać krytyce wiele stron jego dzieła na których figurują nazwy rzek Peltew, Pelta i Skrwa, co do etymologii których Czekanowski godzi się uznać germańskie pochodzenie. Mógłbym równi.eż zwrócić uwagę na fakt, że z rzekomo celtyckich pożyczek w słowiańskiej mowie, które wymienia Czekanowski na str. 167 co do żadnej nie m07;n<1 mieć jakiejkolwiek pewności w tym względzie, oraz że np. Vasmer uważa wyrazy sluga * cerm, i e;kot<, za :Cezsprzecznic rodzime, gunja za bezsprzecznie irańskie i braga za turkotatarski. Jednakże l'ecenzja powinna, według mnie, zajmować się tym co jest n łprawdę w książce nowe, zarówno prawdziwe jak i fałszywe. Tradycyjne różnice zdań muszą być roztrząsane gdzieindziej. W konkretnym wypadkc-, w nowym materiale, który nam dostarcza książka Czekanowskiego _ t.o co prawdziwe ma całkowitą przewagę nad tym co fałszywe. Prócz tego je~o przekonywujące uporządkowanie argumentów w książce, będzie mIało dla dalszych poszukiwań słowiańskiej praojczyzny, w prawdziwym znaczeniu tego słowa, epokowe znaczenie. . Berlin V. Kiparsky �382 HILKKA VILPPULA D a s D r e s c h e n i n F i n n l a n d, "Kansatiete,~llin(>n Arkisto X", Helsinki 1955. Praca H. Vilppuli stanowi cenną monografię z zakresu narzędzi i sposobów młócenia, form przesuszania oraz oczyszczania zbóż na terenie Finlandii. Omawiana monografia zawierająca 320 s. ~kłada się z ośmiu rozdziałów, bogato ilustrowanych dobrym materiałem fotograficznym, rysunkowym oraz mapami. W rozdziale pierwszym omawia Vilppula formy suszarni zbóż występ~jących na terenie Finlandii. Zdaniem autora najbadrziej archaiczną formę przedstawia suszarnia jednewnętrzna, o węgłowej konstrukcji ścian, kt:'Jra zachowała się w południowej części omawianego obszaru. Na pozostałym obszarze Finlandii występują one sporadycznie w biedniejszych gospodDr~twach chłopskich. Bardziej rozwiniętą formę przedstawiają suszarni~ dwu i trójwnętrzne, składające się z suszarni i gumna, lub suszarni znajdującej się między dwoma gumnami. Szczegółowo omawia autor typ suszarni, w których piec znajduje się w wyodrębnionym pomieszczeniu. Autor wnioskuje na podstawie żródeł archiwalnych, że pojawienie się ~::lszarni na terenie Finlandii przypada na wiek XVII, przy czym proces upcwszechniania odbył się z zachodu na w~chód. Częstsze zastosowanie opalanych suszarni jako miejsca młócenia, od nieopalanych gumien, uzasadnia Vllppula warunkami klimatycznymi oraz czasem młócenia, który przypad" na okres zimowy. Interpretacja ta wydaje się właściwa, nie mniej należy zauważyć, że młócenie na nieopalonym gumnie jest dość rozpowszechnione np. w ruskiej Syberii. Rozdziały II, III, IV objętościowo niewielkie, poświęcone są omówieniu wykorzystania suszarni jako wnętrza przeznaczonego do suszenia zboża w ~nopach oraz ziarna, sposobów układania zboża przy· przesuszaniu, or,u I:lasyfikacji czynności związanych z pracami tego typu. Najobszerniejszy rozddział piąty w przeważającej części zawiera dokładne i wnikliwe opisy narzędzi do młócenia, które autor analizuje od strony, formy, nazewnictwa. jak i przestrzennego występowania z uwzględnieniem materiału porównawczego z ob~:zaru Europy. Vilppula w rozdzial!l tym stwierdza, że sposoby młócenia pojawiły się w Finlandii łq~znie z kulturą uprawy żyta, bowiem dawniej~zy dla omawianego obszaru jęczmień nie podlegał młóceniu. Występujące narzędzia do młócenia autor klasyfikuje i oIT:c.wia w kilku grupach, podając równocześnie ich przestrzenne wystr;pcw:mie. Najbardziej prymitywne narzędzia, przedstawiające jakgdyby r.rototyp cepów stanowią bijaki drewniane, typu wałka z rączką. Narzędzia te wykonane z samorodnego kawałka drzewa, w których uchwyt łącznie z częścią służącą do młócenia stanowią jednolitą całość, zaczGły r.anikać w połowie ub. wieku. Na pocz. XX w. znajdowały jeszcze 3Dstosowanie przy omłocie cwsa. Tego typu narzędzia znajdują w Finlandii 383 zastosowanie równIez przy praniu bielizny, pełnią bowiem jednocześnie funkcję kijanek. Właściwych form cepów, w których bijak z dzierżakiem stanowią dwie cz.;:ści odpowiednio z sobą połączone, na terenie Finlandii stwierdza Vilppula sześć odmian. Dwie formy cepów wykonane są całkowicie z drzewa, w których bijak posiada naturalną wić (korzeń) przetkniętą przez otwór w dzierżaku, następnie zawiązaną na węzeł, lub bijak z dzierżakiem łączą się przy pomocy drewnianego kołeczka. Autor wnioskuje, że ta ostatnia forma c\'-pów zapożyczona jest od Słowian, ponieważ wywodzi nazwę riusa okr'?ślającą tego typu cep, od ruskiego priusa. Pozostałe cztery formy cepów po~iadają bijaki połączone z dzierżakiem przy pomocy skórzanych wIązań. Poszczególne odmiany tych cepów posiadają określone przestrzenne ::asięgi na obszarze Finlandii, przy czym niektóre z nich współwystępuj", Cep ogniwkowy charakteryzujący się krótkim, dość grubym bijakiem z przewierconym otworem, połączonym przy pomocy skórzanego wiązania (o dl. 25 cm), zawiązanego na główkowato zaciętym dzierżaku, występuje prawie w całej Finlandii, w większym nasileniu w jej południowej części. Vilppula zwraca uwagę, że we wschodniej Finlandii bijak określają nazwami lupu, klu'):u, luppu, natomiast w północnej Szwecji nazwy te oznaczają typ cepa ogniwkowego, na tej podstawie autor dowodzi, że ta forma cepa wraz z nazwą przyszła na obszar Finlandii ze Szwecji. Zaznaczyć należy, je w Polsce róJnocnej (Kaszuby) nazwa klep określa również bijak przy cepach kapicewych, lub kapicowych z przewierconym IJijakiem. Odmiana cepu ogniwkowego z kapicą na dzierżaku i przewierconym bijakiem występuje w południowo-zachodniej części Finlandii. Dość rozpowszechnionym na omawianym obszarze, zwłaszcza w jego zachodniopołudniowej części jest cep zbliżony formą do ogniwkowego, posiada bowiem również dzierżak zacięty główkowato, długie wiązanie, różni go natomiast to, że bijak nie posiada otworu lecz wgłębienie, w którym umocowane jest skórzane ogniwo łączące bijak z dzierżakiem (der Trichterflegel). Cep pętlicowy posiada naj mniejszy zasięg, na terenie Finlandii, występuje bowiem w środkowej jej części oraz na południowo-zachodnim krańcu. '?:nane są dwie formy cepa pętlicowego, różniące się spo~obem umocowania bijaka. Obszar Finlandii pod względem form występujących cepów można podzielić na dwie zasadnicze prowincje; zachodnio-południową, w której dominuje cep określony jako Trichterflegel oraz odmiana cepu ogniwkowego; środkowo-wschodnią z przewagą cepów o drewnianym połączenia bijaka z dzierżakiem. Wspólny dla obydwóch prowincji jest cep ogniwkowy oraz pętlicowy. Rozdział ten zamyka autor opisem innych sposobów młócenia zbóż, z których wymienia przede wszystkim drewnianą kratę opartą na postumencie. Zboż~ ułożone na kracie młócą przez lekkie obijanie drewnianymi �bijakami. Vilppltla stwierdza, że nazwa tego narzędzia wskazuje na jego szwedzkie pochodzenie, jednakże podkreśla, że na terenie Szwecji nie występują; nadmienia też, że kraty są znane na terenie Rumunii, gdzie słu7.ą do omłotu kukurydzy. Z innych sposobów młócenia podaje autor wydeptywanie zboża przez konie i ludzi. Z mapy 79 wynika, że sposób młócenia zboża przez wydeptywanie znany jest w połL;dniowej Finlandii. Do starannie i dokładnie opracowanych należy zaliczyć rozdział szósty, w którym autor w interesL;jący sposób przedstawia formy oczyszczania zbóż. W rozdziale tym Vilppula nie tylko szczegółowo analizuje formy narzędzi służących do oczyszczania zboża lecz dokładnie podaje technikę oraz cały proces pracy. Charakterystycznym zjawiskiem jest oczyszczanie zboża w Finladii przede wszystkim przez wstrząsanie rzeszotem, a nie przez wysiewanie na wolnym powietrzu. Ze względów klimatycznych proces oczyszczania zboża odbywa się w suszarni, przy czym składa się on z kilku faz. W rozdziale tym autor uwzględnia również wiedzę chłopów, jak i podaje opis czynności związanych z selekcją ziarna przeznaczonego na zasiew. Tę ciekawą monografię zamyka autor uwagami końcowymi, w których przedstawia własny punkt widzenia na genezę i rozwój suszarni. Podnieść należy, że wykład Vilppuli na temat pierwotnych form suszarni i ich rozwój, w przeciwieństwie do poprzedzających rozdziałów, jest podany niejasno, bez dostatecznego uzasadnienia. Zofia Staszczakówna JAN PIOTR DEKOWSKI: W n ę t r z e c h a t y j a ~ i e ń s k i e j. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, nr 2, Łódź 1958, s. 45-89. Drugi numer serii etnograficznej "Prac i Materiałów" Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi przynosi m. in. artykuł J. P. D e k o ws k i e g o z zakresu budownictwa, poświęcony wnętrzu chaty we wsi Jasieil połoźonej w powiecie rawskim 1. Autor w artykule tym poza częścią wstępną podaje ogólny opis wnętrza chałupy jasieńskiej, po czym omawia urządzenie kuchni i pieców, oświetlenie, umeblowanie, elementy dekoracyjne izby, utrzymanie czystości. Artykuł zamyka opis zwyczajów i wierzeń związanych z budownictwem. Podstawę źródłową artykułu stanowią materiały terenowe zebrane przez autora z dużą precyzją i starannością. Artykuł zawiera bowiem szczegółowe opisy wnętrza chałupy jasieńskiej, a zwłaszcza wyposażenia izby (opis sprzętów, elementów dekoracyjnych). Podkreślić należy, że autor kładzie główny akcent na omówienie tradycyjnego wyposażenia izb~', 1 Ogólną charakterystykę Muzeum Archeologicznego Łódź 1~57. s. 7-20. i wsi Jasienia Etnograficznego zamieszczono w Łodzi. w Pracach i Materiałach Seria etnograficzna. nr 1. niemniej stara się uchwycić i wykazać proces modernizacji wnętrzfl chałupy jasieńskiej, który dokonał się w ostatnich 20-30 latach. Aut0r podnosi również zagadnienie rozwarstwienia społecznego wsi i odbicie tychże stosunków w budownictwie chłopskim, szczególnie w wyposażeniu domu mieszkalnego. Należy żałować, że dysponując tak dokładnymi materiałami w zakresie wyposażenia wnętrza, autor marginesowo potraktował rozwój planu poziomego chałupy jasieńskiej. Zdaniem jego najstarsza, tradycyjna chałupa we wsi Jasieniu ~kłada się z dwóch izb (dużej i małej) oraz sieni, czyli reprezentuje ona typ chałupy określanej w literaturze etnograficznej mianem symetryczno-dwuizbowej. Załączony plan (ryc. 3) wykazuje, że chałupa tego typu posiada sień biegnącą przez całą szerokość chałupy, zaopatrzoną w jedno wejście. Zwrócić należy uwagę, że autor nie wspomina. czy w Jasieniu występują lub występowały chałupy z sienią na przestrzał. Izba duża posiada palenisko do gotowania, piec piekarski i ogrzewalny, stanowiące kon~trukcyjną całość, natomiast izba m a ł a wyposażona jest jedynie w palenisko do gotowania. W punkcie drugim omawianego artykułu autor podaje, że jeszcze w połowie XIX w. występowały we wsi nalepy, znajdujące się przed piecem piekarskim, zaopatrzone w kapę, które zastąpione zostały przez zamknięte paleniska (kuchnie angielskie). Powstaje pytanie, czy w tym okresie, do którego ludność miejscowa odnosi występowanie owych nalep, istniały we wsi tylko chałupy symetryczno-dwuizbowe, i czy nalepy-paleniska znajdowały się w obydwóch izbach. Ważne jest również stwierdzenie, czy chałupy te zamieszkiwane były i są przez jedną, czy dwie rodziny. Można bowiem przypuszczać, że przedstawiona przez autora chałupa symetryczno-dwuizbowa, jest formą rozwojową chałupy trójwnętrznej-jednoizbowej składającej się z izby, sieni, komory .. Za taką interpretacją przemawia brak symetrii w chałupach tego typu (komora stanowiła pomieszczenie mniejsze od izby), zróżnicowana nomenklatura izb (duża i mała), odmienna forma pieców. Mała izba może być więc dawną komorą, którą przez wstawienie paleniska zamieniono na izbę Proces ten odbył się na skutek przełamywania jednoizbowości, a tym samym zwiększono powierzchnię części Chałupy mieszkalnej. Formę nowszą, rozwojową, jak podaje autor, stanowi chałupa dwuizbowa z sienią wysuniętą poza obręb zasadniczego budynku (ryc. 4). Jegt to forma, która występuje we wsi naj liczniej. Jednakże podane zestawienie na s. 47 wymienia również występowanie w Jasieniu chałup trzy i czterownętrznych. Szkoda, że autor nie podał planów poziomych tych chałup. Ciekawe' wyniki możnaby również uzyskać prZi:Z porównanie wieikości s~arych XIX w. chałup z nowszymi, następnie przez porównanie proporcji ;nięC:z;: częścią mieszkalną a go~podarską w chałupach starszych i no\',-szych. Już bO\'iier:l z tych nieli::z'1ych, zestavlior,ych planó\\' poziomych wyrika, że wieloJzbowość chałupy jasier'lskiej powstaje nie tylko 25 "Lud", t. XLV �386 387 przez ogólny wzrost wymiarów budynku, lecz przez ograniczenie CZęSCI gospodarczej chałupy tzn. w tym konkretnym przypadku przez wysuwanie a raczej dobudowywanie sieni do zasadniczego budynku-chałupy. Wydaje się, że tak cenne i wnikliwe materiały odnośnie wyposażenia wnętrza należało silniej związać i podbudować dokładniejszym przedstawie·· niem rozwoju planu poziomego chałupy jasieńskiej. Zofia Władysław Staszczakówna Kwaśniewicz NOWE PUBLIKACJE Z DZIEDZINY BUDOWNICTW A WIEJSKIEGO I Badania nad chłopskim budownictwem mieszkalnym i gospodarczym posunęły się w ostatnim okresie wydatnie naprzód. Swiadczy o tym międz)' innymi wiele nowych pozycji wydawniczych, które ukazały się bądź jako publikacje samoistne, bądź jako artykuły na łamach różnych czasopism '. Zasługuje przy tym na uwagę wzrost zainteresowań tą problematyką u badaczy spoza kręgu etnografów. Chodzi tu w szczególności o grono architektów, związanych (poprzez odnośne katedry na Politechnikach War!<zawskiej i Krakowskiej) z historią i teorią budownictwa wiejskiego. Zwłaszcza w latach 1956-57 ogłosili oni kilka publikacji, które chciałbym na tym miejscu bliżej omówić. Mam tu na uwadze trzy publikacje. Po pierwsze, podręcznik Wiktora Z i n a pt. Typy i formy w polskiej architekturze drewnianej 2; po drugie, zbiorowy tom rozpraw pt. Ze studiów nad budownictwem wiejskim s. Zawarte w nim są rozprawy czterech autorów: Ignacego T ł o c z k a pt. Pierwiastki tradycyjne we wspótczesnej architekturze wiejskiej 4; Franciszka P i a ś c i k a pt. Krótka charakterystyka tradycyjnych form architektury ludowej 5; Witolda Kra s s o ws k i e g o pt. Problemy regionalizacji w studiach nad zabudową wsi 6; wreszcie Stanisława S e r a f i n a pt. Architektura wiejska w Polsce w latach 1900-19557; po trzecie: Krótki zarys historii architektury, opracowany przez Franciszka P i a ś c i k a 8. 1 Por. m. i.: Piotr G r z e g a r c z y k, Plastyka Ludowc! Polski, Zarys bibtiograjiczny. Zalqcznl1<: do Polskiej S.ztuki Ludowej, Nr 1-6, s. 39, Warszawa 1950, zwłaszcza s. 12-15: Budownictwo użytkowe i kultowe; Irena C h m i e l i ń s k a, Materiały do bibliografii polskiej sztuki ludowej (1950-1952), Nr 6, s. 17 + 3 nlb, Warszawa 1952, zwłaszcza s. 5-6: Architektura. , Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Skrypty dla szkól wyższych, Politechnika Krakowska, s. 87 + 1 nib, Kraków 1956. , Prace Instytutu Urbanistyki i Architektury, Rok vr, zesz. 1116, Warszawa 1957, ~. 146 + 2 nlb . • Tamże, s. 7-28. • Tamże, s. 55-101. 'Tamże, s. 29-54. 7 Tamże, s. 103-147. 'Wyd. II. Podręcznik dla techników budownictwa wiejskiego, Warszawa 1957, Państwowe Wydawnictwo Roinicze i 'Leśne, s. 248 + 4 nlb. Prace te, ze względu na cdmienr:lOść celów, dla których były podjęte, mają różnorodn." charakter. Prócz ujęć zdecydowanie podręcznikowych, znajdujemy prace o charakterze badawczym. W obrębie tych ostatnich, obok zarysów historycznych rozwoju budownictwa chłopskiego w Polsce, występują próby teoretycznego sformułowania podstawowych problemów, związanych ze współczesnym budownictwem wiejskim, uzupełnione rozbudowanymi nieraz wnioskami natury praktycznej. Aby uniknąć omawiania każdej z tych rozpraw oddzielnie, a tym samym powracania do przewijających się często w tych pracach pewnych podstawowych problemów. ograniczam się do w y d o b y c i a z nich następujących t r z e c h a s p e kt ó w: Pierwszy z nich ma charakter retrospektywny i wiąże się z dążeniem niektórych ze wspomnianych autorów do odtworzenia budownictwa chłopskiego w XIX i XX w., do uchwycenia jego cech szczególnych, charakterystycznych dla poszczególnych regionów kraju. Drugi aspekt dotyczy metodologii badań nad architekturą wiejską. Trzeci wreszcie nosi charakter postulatywno - normatywny. Przejawia się on w dyskusji nad sprawą powiązania rodzimych tradycji ludowych ze współczesnymi tendencjami w projektowaniu nowego budownictwa wiejskiego. II Aspekt r e t r o s p e k t y w n y nie przewija się we wszystkich wspomnianych rozprawach z jednakowym nasileniem. Tak np. podręcznikowy zarys Wiktora Z i n a i Franciszka P i a ś c i k a Krótki zarys historii architektury, omawiające szereg podstawowych zjawisk, związanych przede wszystkim z technologią tradycyjnego budownictwa chłopskiego, reprezentują w zasadzie wyłącznie historyczny kąt widzenia. Jest to zresztą eałkowicie zrozumiałe, jeśli się zważy, iż podstawowym celem tych opraeowań jest wprowadzenie młodych architektów w problematykę tradycji budowlal1ych wsi polskiej. Problematyka poruszona w obu podr<::cznikach nie pokrywa się ze sobą \\l sposób całkowity ani pod wt.ględem zakresu, ani też sposobu jego ujęcia. I tak W. Z i n omawia w swoim podręczniku: 1. rozwój budownictwa drewniane£:o w Polsce (bardzo ogólny zarys), a następnie typologię takich zjawisk, jak 2. dachy, 3. ściany, 4. podcienia, 5. słupy i mieczowania (ujęcia bram i drzwi), 6. rysie, 7. szczyty, wreszcie 8. zd'Jbnictwo. Opierają:: się na materiałach (niestety bliżej nie scharakteryzowanych) zebranych przez rCSzczp.g'ólne katedry W~'działu Arch;tektL'TY Politechniki Krakowskiej, \\' rr.niejszym stopniu na źródłach bibliotecznych· i ikonograficznych, zary• AutOl' w dolączonym do tekstu wykazie literatury przytacza tylko 5 pozycji, powoŁUjąc się nadto na 1 pozycję. Wykaz pomija wiele ważnych pozycji, jak np. K. M o s z y n s k j e g o Kulturę ludowe; Slo wian, t. I, Kultura materialna, w tekście Kraków 1929. �388 389 sował autor podstawowe typy zjawi~k, głównie z XX i reliktowych 7. XIX w. Starał się przy tym niejednokrotnie uchwycić 112stępstwa chrr~nologiczne typów. Wiele z nich zlokalizował przestrzennie, jednak bez aspiracji w kierunku stworzenia bardziej syntetycznego, ogarniającego całą Polskę obrazu. Wiele uwagi poświęcił autor technologii drewna, starając się wydobyć związki zachodzące między przyjętymi w budownictwie chłopskim rozwiązaniami konstrukcyjnymi a właściwościami tego budulca. Problematyka wspomnianego podręcznikowego zarysu Franciszka P i a śc i k a obejmuje wiele z powyższych zagadnień, jak 1. rozwój konstrukcji drewnianych i połączeń ciesielskich, 2. konstrukcja i kształt dachu, 3. podcienia i przyłapy, 4. zdobnictwo w architekturze ludowej. Autor omówi! ponadto: budownictwo najdawniejsze ziemiankowe i szałasowe, konstrukcje ścian, oparte na innym, niż drewno surowcu budowlanym, plany domów mieszkalnych, regiony budownictwa ludowego w Polsce (z bliższą charakterystyką domów mieszkalnych typu podhalańskiego, łowickiego i kurpiowskiego), dalej budownictwo małomiasteczkowe, dworki wiejskie i zajazdy oraz budynki gospodarcze. W porównaniu z podręcznikiem W. Z i n a zakres poruszonych przez F. P i a ś c i k a zagadnień jest więc szerszy. Autor ten położył poza tym silniejszy akcent na fazy rozwojowe poszczególnych zjawisk, starając się uchwycić główne tendencje w procesie ich kształtowania się· Obydwa podręczniki opatrzone są znaczną ilością materiału ilustraeyjnego 10 W sumie są to pozycje dla tych badaczy, którzy interesują się szczególniej problematyką technologiczną budownictwa wiejskiego. Obok omówionych wyżej zarysów podręcznikowych zdecydowanie historyczny charakter posiada rozprawa Stani~ława S e I' a f i n a pt. Architektura wiejska w PoLsce w Latach 1900-1955. Autor przedstawia w niej rozwój nowoczesnych koncepcji planistycznych w Polsce w zakresie architektury wsi w trzech okresach: 1. na przełomie XIX i XX w., 2. w okresie międzywojennym i 3. w okresie Polski Ludowej. St. S e I' a f i n nie ograniczył się w swoich wywodach do przedstawienia w kolejności chronologicznej poszczególnych stylów i tendencji, narastających w pomy~łach architektonicznych, ale starał się przedstawić także tło, na którego podłożu one wyrastały. Na szczególną uwagę zasługuje między innymi charakterystyka tendencji rozwojowych w zakresie budownictwa wiejskiego w Polsce okresu międzywojennego. Autor omówił oddzielnie budownictwo realizowane przez samych chłopów, bez udziału czynników administracyjnych, dalej budownictwo folwarczne i wreszcie budownictwo realizowane przez czynniki pal1stwowe, samorządowe czy społeczne. OmóOmawiane na 20 fotografii; rysunkowych. 10 w tym tym miejscu opracowanie F. P i a ś c i k a zawiera 62 ilustracje, w opracowaniu w. Z i n a znajduje się 148 ilustracji wyłącznie wione zostały tu takie czynniki kształtujące budownictwo wiejskie, jak parcelacja rządowa i prywatna, komasacja gruntów oraz osadnictwo wojskowe. Krytycznie scharakteryzował autor działalność szeregu instytucji w zakresie projektowania i realizacji budynków wznoszonych na wsi (między in. Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, Państwowego Banku Rolnego, Dyrekcji Lasów Państwowych, Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, wojskowości i in.). Rozprawę uzupełnia bogaty materiał ilustracyjny. Omawiana publikacja wypełnia lukę w dziedzinie najnowszej historii architektury wiejskiej w Polsce. Zasługuje na żywą uwagę ze względu na wartościowe materiały faktograficzne, które nie mogą być pominięte w różnego rodzaju studiach, między innymi etnograficznych, nad polskim budownictwem wiejskim. Jeśli chodzi o pierwiastki retrospektywne, przewijające się przez pozodałe z omawianych na tym miejscu rozpraw, wiążą się one z zamiarem autorów, aby ich poglądy na aktualne potrzeby w zakresie budownictwa wiejskiego przedstawić na tle historycznym. Tak więc w rozprawie Ignacego T ł o c z k a pt. Pierwiastki. trwiycyjTle we u::,~óiczesnej architektu'l"ze wiejskiej charakter retrospektywny ma przede wszystkim część pierwsza. która obrazuje w sposób bardzo zwięzły podstawowe tendencje rozwojowe \",.budownictwie chłopskim w Polsce w XIX w. Omawia tam autor sprawę dwóch nurtów, występujących w arcłiitekturze ludowej: samorodnego chłopskiego i przyswojonego przez chłopstwo z ogólnonarodowych stylów architektonicznych. Wypowiada dalej pogląd, że "szczytowe osiągnięcia ..rtystycznej ciesiołki ludowej przypadają w Polsce na wiek XVIII i początek XIX ... Od tego okresu w ślad za rozwojem kapitalizmu następuje gwałtowny upadek sztuki ciesiel~kiej i zanik artystycznego zamiłowani::! we wszystkich niemal działach budowlanego rzemiosła. Forma upraszcza się, zatraca cechy regionalnej i narodowej odrębności, upodabniając się na dość znacznym obszarze Europy. Jedynie w kilku regionach, najbardziej ,tpośledzonych gospodarczo, jak na przykład na Kurpiowszczyźnie, Podlasiu, pasmie podgórskim i na Kaszubach nie wygasły pierwiastki sztuki w budownictwie ludowym, a nawet rozwijają się dość samoistnie w pewnym nieznacznym stopniu nadal" 11. Zmienione po uwłaszczeniu warunki społeczno-gospodarcze życia chłopskiego oraz rozwój przemysłu były czynnikami, które zmusiły chłopa do stopniowego zarzucania - począwszy od drugiej połowy XIX w. - tradycyjnych surowców i rozwiązań budowhIlych. Autor charakteryzuje pokrótce te nowe elementy w budownictwie chłopskim i dochodzi do wniosku, że "cały wdzięk dawnego budownictwa, na który składała się starannie opracowana bryła, forma dachu, szczegóły achitektoniczne i zdobienie w drewnie ustąpił miejsca llbó~twu luu pre11 1. T ł O c z e k, Piertciastki tradycyjne,. OJ s. iJ. �391 390 tensjonalności dalekiej od sztuki" l!. Tę część swoich rozważań kończy au tor uwagą, że "w ustroju socj alistycznym w przeciwieństwie do ustrojów poprzednich, rozwój techniki nie tylko nie jest hamulcem rozwoju kultury ludowej ale warunkiem jej postępu. Ustrój socjalistyczny czyni z aktualnej sprawy wiejskiej kwestię naukową, co pozwoli na umiejętne wykorzystanie doświadczeń, płynących z tradycji dla bieżących go~podarczy ch i kulturalnych potrzeb ludności" 13. Przedstawione wywody Ignacego T ł o c z k a stanowią niewątpliwie wizję procesu obumierania rodzimej architektury chłopskiej w XIX i XX w. Nasuwają jednak szereg uwag. Pozostawiając na uboczu sprawy natury aksjologicznej (wartościowanie piękna tradycyjnej i nowej architektury chłopskiej), zwrócę uwagę na to, że zespół czynników warunkujących przemiany wyrazu plastycznych 'i innych ełementów budownictwa chłopskiego był szerszy niż to dostrzegł autor. Wymienić tu należy zwłaszcza dwa kompleksy czynników. Jeden z nich, związany ze zróżnicowaniem klasowym wsi, dotyczy odmienności położenia gospodarczego poszczególnych kategorii społecznych chłopstwa, a tym samym ich różnych możliwości w zakresie inwestycji budowlanych. Drugi kompleks czynników łączy się z narastającymi wpływami nowych wzorów kulturowych, płynących z miast czy poprzez reemigrację, wzorów, które chłopstwo przejmuje, przetwarza często na swój sposób, a nasfępnie realizuje w nowym budownictwie. W rozważaniach autora uderza poza tym brak bliższej chronologizacji i periodyzacji omawianych przez niego procesów. Jest to w pewnym stopniu zrozumiałe ze względu na ogromne zsyntetyzowanie wywodów. Ich poszerzenie o elementy czasu (w pewnym stopniu także i przestrzeni) w przedstawianych procesach, oraz o charakterystykę żródeł byłoby z pewnością bardzo pożądane, nie tylko ze względu na przyjęte w ujęciach historycznych podstawowe zasady metodyczne. Problematyka Krótkiej charakterystyki tradycyjnych form al"Chitektury ludowej Franciszka P i a ś c i k a jest w dużym stopniu zbieżna z omówionym już Krótkim zarysem historii architektury tegoż autora 14, pominięte zostały jedynie zagadnienia związane z budulcem oraz stosowanymi w tradycyjnym budownictwie wiejskim rozwiązaniami konstrukcyjnymi. Problematyka ta stała się jednak podstawą do naszkicowania syntetycznego obrazu zróżnicowania regionalnego budownictwa chłopskiege> w Polsce poprzez " ... podział [kraju, uwaga moja, W.K.] odpowiadający przede wszystkim warunkom fizjograficznym terenu. Narzuca się przeto (przy próbach ustalenia granic regionów) układ równoleznikowy z fendencją do podziału na strefę wschodnią i zachodnią" 15. Wyróżnia w konl! 13 Tamże, Tamże, S. 10. S. 11. u Także niektóre sformułowania w obu omawianych są identyczne lub wykazują tylko niewielkie odchylenia. li F. P i a ś c i k, Krótka charakterystyka ... , s. 52. pracach F. P i a ś c i k a sekwencji pięć podstawowych regionów budownictwa wiejskiego: region kujawsko-wielkopolski, region mazursko-pomorski (z Kaszubami), region mazowiecko-podlaski (z b. Puszczą Kurpiowską Zieloną i Białą oraz z I). ks. łowickim), region wyżynny lubelsko-małopolski z obszarem Gór Swiętokrzyskich, regiony podgórskie sudecki i karpacki z Podhalem i Orawą· Rozważania swoje kończy autor uwagą, że "proponowany podział na regiony architektoniczne jest wynikiem daleko posuniętej generalizacji zagadnienia. Nie byłoby chyba pożądane przeprowadzanie nadmiernych różnicowań i powiększania ilości regionów. Postęp techniczny będzie niewątpliwie wpływał na niwelację wielu dziś jeszcze wyrażnych różnic w architekturze regionalnej. Mimo to jest pożądane ustalenie syntetyczne odrębności form w poszczególnych regionach (z ewentualnym dalszym wyodrębnieniem takich rezerwatów, jak Podhale, Orawa, Góry $więtokrzyskie, Kurpie, Kaszuby). Ma to szczególne znaczenie wobec przewidywan~j typizacji budownictwa i prefabrykacji elementów budowlanych" 16. Można się zgodzić z twierdzeniem autora, iż zbyt wysubtelniona regionalizacja nie jest przydatna z punktu widzenia współczesnych potrzeb w dziedzinie projektowania architektury wiejskiej. Z drugiej strony jednak zbyt daleko posunięta generalizacja prowadzić może do szeregu nieporozumień. Wydaje mi się, że takim nieporozumieniem jest w omawianej próbie regionalizacji sprawa Górnego Sląska oraz Warmii i Mazur. Jeśli chodzi o Górny $ląsk, to jego dziewiętnastowieczne tradycje budowlane nawiązują wyraźnie do dzielnicy małopolskiej. Już jednak gdy chodzi o XX w., sprawa przedstawia się inaczej, a to z uwagi na znaczne zurbanizowanie budownictwa wiejskiego na Górnym Śląsku. Podobnie przedstawia się sprawa Warmii i Mazur, z tym, iź chyba uproszczeniem jest zaliczenie tych regionów do dzielnicy pomorsko-mazurskiej, skoro występują tam wyraźne nawiązania do budownictwa mazowieckiego. Pomijając inne nasuwające się uwagi krytyczne, postawić można następujący postulat: każdorazowy obraz zróżnicowań regionalnych musi mieć charakter synchroniczny; ujmowanie w jednej płaSzczyźnie czasowej zjawisk z różnych epok historycznych nie jest właściwe, zarówno z punktu widzenia metodologicznego, jak i merytorycznego. Regionalizacja budownictwa dla celów, o których pisze F. P i a ś c i k ma sens o tyle, o ile odbija aktualne, żywe jeszcze tradycje wiejskie. Do nich bowiem nawiązać może architektprojektant żywiąc nadzieję, iż jego pomysły architektoniczne uzyskają na tym podłożu aprobatę i przyjęcie w środowisku wiejskim. Potrzebę takiego właśnie traktowania regionalizacji dostrzega poniekąd zresztą i sam autor, zastanawiając się nad możliwością wyodrębnienia niektórych węższych regionów, gdzie tradycje regionalne w zakresie budownictwa są jeszcze w jakimś stopniu żywe. Ił Tamże, s. 54. �393 392 fikowaniem rekonstruowane i wzbogacane elementami zaczerpniętymi z innych budynków, niemniej kryteria doboru budynków i elementów awansowanych w trakcie badań do roli reprezentantów całego budownictwa regionu, mimo że budynki i elementy te reprezentują czę~to formy raczej 11l1ikalne niż przeciętne, a tym bardziej typowe dla budownictwa regionu, na ogół nie są wyjaśnione przez autorów. Decyduje tu głównie bodaj 'charakterystyczność' tych form i elementów szacowana w sposób subiek- III Wśród omawianych na tym mieJscu prac zagadnienia metodologicz:".' najsilniej zarysowały się u Franciszka P i a ś c i k a w jego Krótkiej charakterystyce tradycyjnych form archiiektury ludowej, oraz u Witolda Kra s s o w s k i e g o w rozprawie pt. Problemy regionaLizacji w studiach nad zabudowq wsi. Rozważania metodologiczne tych autorów koncetrujc1 się wokół zagadnienia regionalizacji budownictwa wiejskiego w Polsce, przy czym obaj autorzy zajmują przeciwstawne sobie stanowiska. Poglądy F. P i a ś c i k a na omawianą' kwestię przedstawiają się następująco: "Zmierzając do syntetycznego ujmowania problematyki będącej przedmiotem zainteresowań regionalnych, można by wszy~tkie czynniki mające wpływ na tworzenie się lokalnych odrębności w stosunku do terp.nów sąsiednich - podzielić na dwie grupy, a mianowicie: czynniki, wynikające z warunków przyrodniczych środowiska geograficznego (warunki fizjograficzne), - czynniki, wynikające z życia i działalności człowieka w tym środowisku (warunki społeczno-gospodarcze). Czynników tych w obu grupach jest wiele i są one bardzo różnorodne ... Nawet przy pobieżnej analizie porównawczej tych różnorodnych czynników łatwo okaże się, że nie wszystkie łącznie, a tylko niektóre z nich występują na tle poszczególnych regionów z większą lub mniej~zą wyrazistością. Oprócz tego można bt;:dzie zauważyć, że odrębność poszczególnych regionów jest każdorazowo dokumentowana splotami czynników o całkowicie odmiennym składzie" 17 Autor podkreślił dalej, że " ... granice poszczególnych regionów nie są stałe. Ulegają one różnym zmianom i przesunięciom. Poszczególne regiony mogą łączyć się w większe zespoły o charakterze jakby nadregionów lub rozpadać się na kilka podregionów" 18. Postawę F. Piaścika cechuje więc, po pierwsze optymizm w zakresie możliwości dokonywania regionalizacji zjawisk kulturowych; po dru<;ie dążenie do wydobywania nie tylko poszczególnych charakterY5tycznych zjawisk dla danych regionów, ale i zarazem szerokiego wachlarza czynników, stanowiących podłoże na gruncie którego zjawiska te ukształtowały się. W przeciwieństwie co tego postawę metodologiczną W. Kra s s o w~k i e g o charakteryzuje daleko posunięty sceptycyzm. Aulor nie konstruuje własnej teorii ujęć regionalistycznych, wysuwa natomia~t szereg zastrzeżeń w odniesieniu do ujęć już istniejących. W szczególności zwróci I uwagę na dwa podstawowe - jego zdaniem - błędy, popełnione prz~' próbach ustalania typów regionalnych w budownictwie. Wskazał, że "wyłonienie 'typu regionalnego' ... często ogranicza się do skodyfikowania form jednego z budynków istniejących w regionie jako form ,typu regionalnego'. Formy tych wzorów 't:-·pu regionalnego' bywały niekiedy przed ich skody17 I~ Tamże, Tamże, s. 48. s. 51. .1 tywny" l". Zdaniem autora błędne jest nie tylko konstruowanie wzorców idealnych dla poszczególnych typów budownictwa wiejskiego, ale i wprowadzanie do opisu danego typu budownictwa wielu cech równolegle. Bowiem " ... rozgraniczenie budownictwa posiadającego lokalne cechy regionalne od budownictwa, które choć znajduje się w obrębie regionu, cech tych nie posiad.:J, jest możliwe tylko wtedy, gdy specyfikę regionalną sprowadzić do jednei tylko cechy" 20. Przykładem jest tzw. oraw~ka chałupa z wyżką. Ten typ budownictwa regionalnego podniesiony zostal do godności typu regionalnego dla całej Orawy. Dla postawy metodologicznej W. Kra s s o w s k i e g o charakterystyczny jest poza tym postulat pogłębienia dotychczasowej wiedzy o dziejach budownictwa wiejskiego w Polsce. Próby ustalet'ia regiol~ów budownictwa wiejskiego na płaszczyżnie dotychczasowej znajomości faktów uważa za nicuzasadnione. W swojej rozprawie, opatrzonej bogatym aparatem krytycznym, poruszył W. Krassowski kompleks zagadnień bardzo istotnych. Słuszność niewątpliwie ma autor, gdy chodzi o postulat, aby regionalizację opierać na Eruntcwnej wiedzy historycznej. Odrębności regionalne w zakresie różnorodnych z:iawisk kulturowych, zmiennych w czasie i przestrzeni, a także pod względem uwarunkowań i funkcji społecznych, muszą być ustalone dla poszczególnych okresów rozwoju społeczno-gospodarczego wsi odrębnie. Nasuwa się jednak pytanie, jak daleko wstecz powinien cofać się badacz, ustalający aktualny stan budownictwa chłopskiego w jego aspektach regionalnych. Gdyby chodziło o pełne ujęcie genetyczne wyjaśniające ten stan rzeczy wspólcześnie, granica czasowa musiałaby być przesunięta daleko wstecz. Wydaje mi się, że jest to raczej zadanie dla historyków kultury materialnej: etnografów czy historyków osadnictwa, niż dla przedstawicieli architektury jako nauki. Jeśli regionalizację budownictwa wiejskiego podejmuje się pod kątem widzenia jego aktualnego zróżnicowania przestrzennego, do którego może ewentualnie nawiązać architekt - projektant, to tym samym odpada potrzeba sięgania do bardziej odległej przeszłości. Punktem wyjścia powinna się stać ta postać tradycyjnego budownictwa 11 l!'t W. Kra s s o~' S k i, ProbIerny TaInŻe, s. 67. regionalizacji .. 'l s. 6566. �395 394 chłopskiego, którą obserwowano jeszcze w XIX w., oczywiście gruntownili poznana. Co się tyczy poglądów W. Krassowskiego na sposoby typizowania i regionalizowania zjawisk w poszczególnych okresach rozwoju wsi polskiej, jest to zagadnienie wychodzące daleko poza zakres niniejszego omówienia '!1. Ograniczę się jedynie do kilku stwierdzeń. Należy mianowicie zauważyć, że na doborze cech stanowiących kryteria typologiczne, ważyć muszą cele, dla których podejmowane są studia regionalistyczne. Np. w badaniach etnogeograficznych punktem wyjścia jest dążenie do prześledzenia przestrzennego rozmieszczenia 3etek nieraz zjawisk kulturowych. Wystarczy przytoczyć następujące sformułowanie, zawarte w Zeszycie Próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego22: "Główne zadania PAE (=Polskiego Atlasu Etnograficznego) polegają na opracowaniu serii kartogramów etnograficznych obrazujących zróżnicowanie przestrzenne Polski pod względem inwentarza kulturowego... Serie takich kartogramów winny prowadzić do wykrycia różnych dróg rozwoju poszczególnych regionów Polski .... Interpretacja tych kartogramów doprowadzi niewątpliwie do wyodrębnienia z e s p o łów faktów kulturowych". Mimo więc zastrzeżenia, podniesione zresztą trafnie przez W. K l' a 3 s o W s k i e g O w odniesieniu do niektórych dawniejszych prób regionalistycznych, kryteria typologiczne, oparte na zespole cech, są w pewnych wypadkach po prostu koniecznością z badawczego czy praktycznego punktu widzenia. Stanowią one wyższą postać ujęcia badawczego, jakkolwiek jeszcze niedoskonałą. Prowadzą bowiem do ujmowania zjawisk w ich współwystępowaniu, a nawet współzależnościach, co jest jednym z podstawowych zadań poznawczych jakiejkolwiek pracy badawczej es. Rzecz prosta, że przy ogromnym bogactwie zjawisk kulturowych (czy przyrodniczych) konieczne jest, przy typologizacji i regionalizacji, ujmowanie ich w kategoriach konkretno-historycznych wariantów, w kategoriach zmienności, a nawet pewnej nieostrości zasięgów ich występowania. IV Pozostaje do omówienia aspekt p o s t u l a t y w n o - n o l' m a t y w n y recenzowanych rozpraw. Przewija się on w nich na gruncie dyskusji poświęconej sprawie powiązania rodzimych tradycji ludowych ze współcze" Wymagałoby ono omówienia wielu nasuwających się kwestii, jak pojęcie typu (odmiany, wariantu itp.); poznawczych funkcji ujęć typologicznych; 'stosunku wzorów idealnych do rzeczywistości itp. "Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt próbny. Polska Akademia Nauk, Instytut Historii Kultury Materialnej, Wrocław 1958, suplenant s. 9. •• Por. m. i. uwagi J. K u l c z Y c k i e g o, zawarte w artykule pt. Założenia teoretyczne histo'rii kultury materiatnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, Warszawa 1955, roczno III, s. 519-562. snymi tendencjami II' projektowaniu nowoczesnego budownictwa wiejskiego. Problematyka ta wkracza w sferę powiązania nauki z życiem i jego potrzebami. Obejmuje skomplikowane zagadnienia, jakie wyrastają przed architektami - projektantami opracowującymi nowe budownictwo na wsi w poszczególnych regionach Polski pod kątem widzenia przestrzegania tradycyjnych wzorcćw kult\.óroV!~'ch. W problematykę wspomnianego rodzaju naj mocniej wkroczyła rozpraw1 Ignacego T l o c z k a pt. Pieru:iastki tradycyjne w wspó!czesnej architek;urze wiejskiej. Autor ten, obok Franciszka P i a ś c i k a, jest najbardziej zdecydowanym zwolennikiem włączenia we współczesne poczynania projektanckie w zakresie architektury wiejskiej wybranych wartości tradycyjnych, stancwi2cych własne dziedzictwo kulturowe chłopów w dziedzinie budownictwa. Jak pisze 1. T ł o c z e k, nie daje on " ... konkretnych wskazań, według których rozwijać się ma architektura socjalistyczna wsi w Polsce", lecz ogranicza się do kilku podstawowych uwag i postulatów .. ,Trzeba stworzyć warunki, aby artystyczna kultura odradzała się i krzewiła przede wszystkim w łonie mas ludowych, a w tym celu należy uczynić z niej naukowy problem o szerokim zasięgu i stale popularyzować wyniki badań osiągnięte w tej dziedzinie" 25. Wnioski i postulaty, do jakich dochodzi autor. ująć można w następujących czterech punktach: 1. "Nowe materiały budowlane nie stanowią obiektywnej przeszkody dla twórczej kontynuacji sztuki ludowej w architekturze wiejskiej, jeżeli architekt nie zajmie wobec nich biernej postawy" 26. 2. "Trudniej niż w dziedzinie materiałowej przedstawia się sprawa rozwoju tradycyjnej formy, uwarunkowanej przez użytkowy charakter obiektu. Architektura ludowa wyrosła na obiektach o małej skali 'j przenoszenie jej kompozycyjnych zasad na obiekty duże, zwłaszcza o odmiennych wymaganiach funkcjonalnych nie jest sprawą łatwą" 27. I dalej: "względy użytkowe i ekonomiczne decydują o daleko posuniętym odstępstwie od formy tradycyjnej. Idzie tylko o to, by to odstępstwo pozostało w zgodzie z duchem architektury ludowej i rodzimymi cechami krajobrazu, kształtowanego na nowo". 3." ... nie ma potrzeby zarzucać starych, tanich i wypróbowanych (wzorów, uw. moja, W.K.), jeżeli istnieje swoboda ich wyboru" 2S. 4. "Stosunek do kulturalnej spuścizny naszego narodu nie może być jednak pojmowany jako celowa archizacja dzieł architektury, co byłoby sprzeczne z ogromnym rozmachem socjalistycznej techniki" ~9. •• I. T ł O c z e k, op. u Tamże, s. -12. :, Tamże, s. 12. Tamże, Tamże, s. 12. s. 27. u Tamże, s. 22. :1 u cit., s. 27. �397 396 Stanowisko 1. Tłoczka stanowi jeden biegun w dyskusji nad zagadnieniem kontynuacji tradycyjnych form budownictwa wiejskiego we współczesnych jego postaciach. Drugi biegun stanowią poglądy Stanisława Serafina i Witolda Krassowskiego. St. S e r a f i n sformułował swoje zdanie w sposób następujący: "Usiłowania podjęte po 1949 r., które miały podnieść estetykę budynku przez stosowanie formalnych elementów architektury zabytkowej, nie da!c' rezultatów. Architektura taka nie odpowiadała nowoczesnym procesom technologicznym w rolnictwie, była kosztowna i nie odzwierciedlała postępu ,;połecznego i technicznego. Wiele form ar<;hitektury ludowej nie mogło mieć zastosowania, gdyż nie odpowiadały wymaganiom współczesnym. Warunki, ktćre wpływały na tworzenie się form architektury regionalm j dzisiaj są w znacznym stopniu nieaktualne. Klimat np. jest ten sam, ale zabepieczenie przed jego ujemnymi wpływami przy użyciu prostszych środków, jest łatwiejsze niż dawniej. Warunki ekonomiczne uległy głębokim zmianom wraz ze zmianą. warunków polityczno-gospodarczych. Rozładowywanie przeciwieństw między miastem a wsią stwarza warunki do zaniku jaskrawych różnic w sposobie bycia oraz poziomu kulturalnego między robotnikiem a chłopem" 3"Jeśli chodzi o stanowisko W. Kra s s o w s k i e g o, to jest ono w pewnym stopniu pokrewne temu, które reprezentuje St. Serafin. W zagadnienie to bliżej jednak nie wnika. Skonfrontowane wyżej poglądy zwolenników, jak i przeciwników idei nasycania nowych projektów architektonicznych dla wsi tradycyjnymi pierwiastkami, nasuwają kilka uwag. Należy przede wszystkim stwierdzić, że współczesne tendencje rozwojowe obserwowane wśród chłopstw:? wykazują na ogół zdecydowaną przewagę myślenia skierowanego ku zmianie dotychczasowego stylu życia i jego ram materialnych. Srednie, a zwłaszcza młode pokolenie odwraca się od wzorów dawnego życia chłopskiego, wykrystalizowanych w poprzednich okresach rozwoju historycznego. Wraz z narastaniem procesów urbanizacyjnych ulegaj ą wyrównywaniu różnice w sposobie i poziomie życia między miastem a wsią. Procesy niwelacyjne obejmujące także różnice pomiędzy poszczególnymi obszarami Polski, zacierając coraz bardziej jaskrawe do niedawna różnego typu zjawiska regionalne. Na tle tych procesów rodzi się pytanie, czy mimo tendencji do rugowania dawnych wartości kultury chłopskiej istnieje szansa na utrzymanie się świata wytworów, związanych z tradycyjnym budownictwem wiejskim? Z punktu widzenia współczesnych tendencji w zakresie przeobraże,'l całokształtu kultury chłopskiej na powyższe pytanie należy dać w zasadzie odpowiedż negatywną, a tym samym przyznać rację wywodom St. ·S e r a f i n a. Z drugiej jednak strony należy zapytać, w jakim stopniu 3" S. S e r a f i n. Architektura u:iejsk.([ ... , s. 146. projekty zabudowy, przedstawiane przez zwolenników modernizacji budownictwa wiejskiego, odpowiadają chłopom. I tutaj nasuwa się spostrzeżenie oparte na empirycznych danych, iż w niektórych regionach (np. w pow. pińczowskim czy kazimierskim, 1958) stosunek chłopów jest negatywny nie tylko do tradycyjnych wzorów, ale i do projektów, wysuwanych przez pracownie budownictwa wiejskiego. Stąd wniosek: nowe projekty w dziedzinie budownictwa chłopskiego winny być oparte nie tylko na analizie funkcjonalnej przydatności obiektów, na analizie ekonomicznej strony ich realizacji, lecz także na dezyderatach przyszłych użytkowników, tj chłopów. Ich życzenia mogą być poznane jedynie drogą empirycznych badań terenowych (współpraca etnografa i socjologa byłaby w tym zakresie bardzo pożądana). W świetle tych badań okaże się, że chłop pragnie kontynuować niektóre swoje tradycje mieszkaniowe. że niekfóre zastosowania w zakresie surowców czy rozwiązania konstrukcyjnego oparte na wieloletnich tradycjach, mogą mieć swój sens nawet w na wskroś nowoczesnych projektach zabudowy. Tym samym poglądy, reprezentowane m. i. przez 1. T ł o c z k a, mają rację bytu. Być może, że ze ścierania siq omówionych tu dwóch przeciwstawnych tendencji wyrosną nowe pomysły, racjonalne gdy chodzi o współczesne wymogi architektury wiejskiej, a zarazem zdatne do przyjęcia przez ludność wsi z uwagi na nawiązania dl) dotychczasowych przyzwyczajeń chłopa. Marginalnie można też zauwaŻYl', iż nie jest wykluczone, aby w przyszłości, o ile pozwolą na to warunki ekonomiczne, nie zaistniała korzystna sytuacja do sztucznego pielęgnowania niektórych tradycji (jak np. dziś muzyki ludowej poprzez ze.5poły artystyczne) także w dziedzinie budownictwa poprzez wprowadzanie świadomych archaizacji. Byłaby to jeszcze jedna okoliczność przemawiająca Z,l koniecznością prowadzenia odpowiednich studiów i prac projekcyjnych. "Nawet najbardziej bowiem rewolucyjna s;:JOłeczność, burząca z fanatyczną pasją i niezłomną wolą dawny ustrój, nie może oderwać się całkowi:::i~ od przeszłości. Taka jest zasada rozwojowa życia społecznego" 4'. W. K. STEFAN NOWAKOWSKI: Adaptacja O P o l s kim. Instytut Zachodni. Poznań ludności 1957 r., str. na Sląsku 166. Książka Stefana Nowakowskiego rozpoczyna nową serię wydawnictw Instytutu Zachodniego. Seria ta, pod ogólną nazwą "Ziemie Zachodnie -Studia i Materiały" przyniesie nam prace naukowe obrazujące życie Ziem Zachodnich i Północnych począwszy od 1945 r. Zakres tych prac ma objąć zagadnienie osadnictwa i procesów migracyjnych ludności, zagadnienie stabilizacji osadników, repolonizacji ludności rodzimej, tworzenia się nowych "K. D o b r o woJ s k i, Clllopska kultura tradyc1'jna (Próba teoretycznego zarysu na podstawie materia/ów ::ródtowycll XIX i XX w. z poludniowe; Malopolski), I!:tnogratia Pol.i;ka, t. l. Wroclaw 1955, S. 52. �399 398 społeczności lokalnych na tych ziemiach. wreszcie zagadnieniE przemian społeczno-kulturalnych będących wynikiem realizacji ustroju demokracji ludowej w Polsce. Polski socjolog dr Stefan Nowakowski adaptacją nazwał "narastanie współżycia między różnymi grupami, wyrównywanie się wzorów kulturalnych i całokształt procesów, prowadzących do wytworzenia się jednej społeczności" . W miesiącach letnich okresu 1949 do 1951 S1. Nowakowski trzykrotnie prowadził badania w miasteczku Z. na Śląsku Opolskim. W miasteczku tym, obok ludności autochtonicznej, obejmującej ponad połowę mieszkańców, mieszkają repatrianci z dawnych wschodnich terenów Polski, osadnicy z Polski Centralnej oraz reemigranci z Francji, Westfalii, Belgii, Rumunii itd. Zadaniem jakie autor postawił sobie w badaniach, było: prześledzenie procesów wzajemnego współżyca tych grup o bardzo różnolitej strukturze ~połecznej, różnolitym stopniu uświadomienia społecznego i politycznego, o rozmaitych wzorach kulturowych. Badając procesy adaptacji na terenie niewielkiego miasteczka autor starał się wydobyć całokształt czynników wyznaczających i warunkujących te procesy. Interesowały go więc przede wszystkim ogólne warunki, w jakich nastąpiło zetknięcie się poszczególnych grup w miasteczku. Badając je, stwierdził, że pierwszy okres, kiedy sytuacja na Śląsku nie była jeszcze ustabilizowana, był okresem wytwarzania się antagonizmów między poszczególnymi grupami. Przyczyna tych antagonizmów' tkwiła przede wszystkim w sprzeczności aspiracji gospodarczych, w dążności każdej z grup do zajmowania przodującego miejsca w nowym układzie społecznym, podczas gdy przyczyna póżniejszych antagonizmów - antagonizmów okresu badań - tkwiła w głębokich różnicach w kulturze przeszłości historycznej oraz w uświadomieniu narodowym poszczególnych grup, danym im przed zetknięciem się na Śląsku. I tu autor stawia bardzo ciekawe hipotezy. Stwierdza mianowicie, po pierwsze, że: "Różnice kulturowe poszczególnych grup nie są jednak przeszkodą, którą mają do przezwyciężenia mieszkańcy dla wytworzenia jednej społeczności. W procesach wzajemnej adaptacji grupy te mają do pokonania całokształt wzajemnych o sobie wyobrażeń, które powstają w członkach grup innych, wyobrażeń często nie odpowiadających rzeczy"vistości, przeciwnie, często tę rzeczywistość zniekształcających. Zwłaszcza wtedy, kiedy grupy stykają się po raz pierwszy, mamy do czynienia z silną tendencją tworzenia się tego rodzaju zniekształconych wyobrażeń. Powszechnie występującym zjawiskiem w grupach, które wzajemnie się nie znają, jest powstawanie stereotypów, skrótów myślowych, poprzez które członkowie poszczególnej grupy widzą czlonków grupy innej". Hipoteza ta nie jest obojętna dla badań etnograficznych na ziemiach odzyskanych. Drugą taką hipotezą-wnioskiem jest zagadnienie wpływu "migracji biednego chłopa na przyspieszenie procesów uświadomienia klasowego. Wyjście z tradycyjnego, często izolowanego od szerszej społeczności systemu i przejście w wysoce kapitalistyczne środowisko obce - wpłynęło dodatnio na krystalizację poczucia klasowego emigranta. W ustabilizowanej grupie rodzimej procesy te narastały znacznie wolniej, hamowane były różnymi czynnikami wypływającymi z tradycyjnej organizacji grupy. Przejście emigranta w obce środowisko i wyrwanie z całokształtu dotychczasowych stosunków, poza zdobyciem nowych doświadczeń dawało mu lepszą perspektywę i możność oceny systemu, w którym tkwił od urodzenia". Hipoteza ta, jak i poprzednia, obydwie wysnute z badań i materiałów socjologicznych nad zagadnieniem adaptacji ludności na Śląsku Opolskim mają wartość hipotez ogólnych, wartych zweryfikowania przy różnych układach różnych grup, wszędzie tam gdzie interesuje nas zagadnienie wzorów kulturowych, ich zmian i funkcji. Książka zawiera wiele jeszcze innych ciekawych uogólnień, wniosków i hipotez, opartych o bardzo ciekawy materiał. Zaopatrzona jest w aneks zawierający 11 przykładowych wywiadów z przedstawicielami poszczególnych grup mieszkańców miasteczka .. Jakkolwiek przez Dyrekcję Instytutu Zachodniego adresowana jest do polityków i działaczy społecznych oraz wszystkich, "którzy nie wahają się brać odpowiedzialności za przyszłość naszej Opolszczyzny, Dolnego Śląska, Ziemi Lubuskiej, Pomorza Zachodniego oraz Warmii i Mazur", z pożytkiem dla siebie i swojej pracy przeczyta ją każdy etnograf interesujący się problematyką kultury społecznej, nie mówiąc o etnografach interesujących się współczesną problematyką Ziem Zachodnich i Północnych, bez względu na szczegółewą specjalność. LUi 1. Maria Szwengrub WLADYSŁA W ZIEMACKI, M a t e r i a ł y d o h i s t o r i i o d z i e ż y l a t 1818-1863, Archiwum Etnograficzne nr 10, Wrocław 1956. Z dużym uznaniem należy powitać inicjatywę Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w zakresie wydawania na powielaczu źródeł pisanych do historii polskiej odzieży ludowej. Materiały te uzupełniają źródła ikonograficzne i materialne, w niektórych zaś dziedzinach nauki o odzieży jak nazewnictwo, ceny, konsumpcja i zapasy posiadanych ubiorów stanowią jedyne żródło wiadomości. Władysław Ziemacki przygotował do druku wypisy z mało czytanych "Dzienników Urzędowych" województw mazowieckiego i kaliskiego, z "Dziennika Urzędowego Gubernii Warszawskiej", oraz z dwóch roczników "Gazety Warszawskiej". Wypisy te pochodzą z ogloszeń i listów gończych i dotyczą opisów odzieży chłopów i ludzi ;uźnych. Tego rodzaju materiał może ułatwić badania nad odzieżą ludową kilku regionów Polski w I połowie XIX wieku. Stwierdzić jednak trzeba, że wydawnictwo to przedstawia bardzo wiele do życzenia pod względem edytorskim. Na pocz~tek nasuwa się sprawa �400 wyboru czasopism, z których autor dokonał WyplSOW. Niewątpliwie nie można było publikować wypisów ze wszystkich ogłoszeń i listów gończym, opublikowanych w wymienionych czasopismach we wszystkich ich rocznH:ach. Jednakże należało dokonać uzasadnionego wyboru czy to zacieśniając zainteresowanie edytorskie do pewnego okresu chronologicznego, czy też ograniczając się do wypisów z kompletu jednego z tych czasopism. Wypisy pochodzą z "Dziennika Urzędowego Województwa Mazowieckiego" z lat 1818-1833, z "Dziennika Urzędowego Województwa Kaliskiego" z lat 18331836, z "Dziennika Urzędowego Gubernii Warszawskiej" z roku 1863 i wreszcie z "Gazety Warszawskiej" z lat 1818-1819. Trudno zrozumieć kryteria wyboru czasopism z tych właśnie roczników gdy "Dzienniki Urzędowe" wychodziły do roku 1845, a niektóre nawet do 1867, a "Gazeta Warszawska" wychodzi przez cały wiek XIX. Wydaje się, że przy obecnych możliwościach wymiany międzybibliotecznej można było bez większego trudu ~kompletować określone 5-cio czy lO-lecie jednego czasopisma, nie zaś dawać wyrwane wypisy z roczników od 1818 do 1863, zmniejszając w ten sposób wartość przedstawionego materiału. Zastrzeżenia budzi wartość podanych odpi~ów dotyczących odzieży zarówno pod względem redakcji samego wypisu, jak wierności odpisu i wreszcie strony formalno-edytorskiej. Zestawienie podanych przez Ziemackiego wypisów z oryginałami ogłoszeń i listów gończych w wymienio· nych, czasopismach pozwala na stwierdzenie, że nie są to bynajmniej odpisy. Autor przeredagował materiały z ogłoszeń i listów gończych pod względem formalnym, tzn. zmieniał przypadki w jakich podano poszczególne części odzieży i kolejność ich wyliczenia. Samo przeredagowanie odpi~ów jest błędem z punktu widzenia edytorstwa tekstów historycznych, nie stanowiłoby jednak zbyt wielkiego braku dla historyka odzieży gdyby odpisy zostały poza tym dokonane wiernie bez opuszczeń. Niestety jednak przeredagowanie tekstów pociągnęło za sobą znaczne opuszczenia w opisach odzieży chłopów i ludzi lużnych, niekiedy zaś zupełne ich zniekształcenie. oto kilka przykładów: Wypis 833 (s. 108) w redakcji Ziernackiego: "Płaszcz sukienny zielony. Kamizelka kitajkowa, czarna. Kaftanik madrassowy. Koszula płócienna ciemna. Chustka na szyi jedwabna. Spodnie szaraczkowe. Czapka żydowska. Buty". W oryginale: .,Ubrany w płaszcz z sukna zielonego, dobry, kamizelkę czarną kitajkową dobrą, pod tą ma kaftanik madrassowy dobry, koszulę z płótna cienkiego, ma chustkę jedwabną na szyi, spodnie szaraczkowe złe, buty pasowe dobre, na głowie ma czapkę zwyczajną żydowską". Wypis 1325 (s. 163) w redakcji Ziemackiego: "Kaftan granatowy. Sukmana granatowa. Chustka na szyi czerwona". W orygir,ale: "Ubrany był w kaftan granatowy i s'Jkmanę takiegoż koloru. Na szyi miał chustkę w kW!.atki czerwone, na głowie k;;pelusz chłopski czarny, buty na nogach chłopskie". Wreszcie wypis 1450 (s. ;'77) w redakcji Ziemackiego. "Ż'Jpan kitajowy. Szpe:1cerek nankinowy. Xoszula płócienna, 401 gruba. Spodnie sukienne. Pas żydowski. Czapka żydowska z futrem lisim. Buty wywrotki". \V oryginale: "Ubrany w płaszcz sukna zielonego stary. pod tym ma żupan kitajowy zły, pod tym szpencerek nankinowy dobry, koszulę z płótna grubego dobrą, 3podnie sukienne złe, buty wywrotki złe, przepasany pasem żydowskim, na głowie ma czapkę żydowską z futrem lisim". Na podstawie tych przykładów, które możnaby znacznie pomnożyć, stwierdzić łatwo, że wypisy Ziemackiego nie oddają treści opisu, zarówno VI' zakresie opisywanych cech podanej części odzieży, jak i w zakresie wyszczególnienia różnych części odzieży, z których składał się ubiór poszukiwanego chłopa. Ziemacki przekręca przy tern nazwy ubiorów. Np. w wypisie 31'6 (s. 51) zamia3t "Rajtuzy od góry do dołu na guziki zapinane" powinno być: "Spodniej siwe skarbowe, w których nogawki na guziki aż do dołu zapinane". Opuszcza on także opisy poszczególnych części odzieży szczególnie ważne dla etnografów. Np. szczególnie rzadko zamieszcza on szczegółowe opisy obuwia. Określenie butów jako "chłopskie" i zarazem "stare, złe, proste, czy ordynaryjne" zostało opuszczone np. w wypisach 212, 214, 889, 1104, 1458. Opuszcza on także w swych wypisach niemal z reguły przymiotniki określające stan znoszenia różnych części odzieży, np. "stare, pochodzone, już łatane, obdarte, ordynaryjne" nie uwzględniając także zaznaczonych braków różnych części odzieży np. "bez czapki, boso". (wypisy 95, 96, 102, 214, 1292, 1297, 1455, 1452). Autor dokonał wypisów czy wyboru z opisów odzieży zawartych w przeglądanych przez niego czasopismach w sposób dość dowolny nie licząc się z potrzebami etnografów i opuszczając najczęściej określenia najbardziej istotne. W tego rodzaju wydawnictwie nie mogło wchodzić w grę dokonywanie skrótów ze względu na objętość tekstów żródłowych. Znaczni€' łatwiej było zmniejszyć objętość wydawnictwa podając mniej odpisó\v. Zresztą dokonanie pełnych odpisów zamiast wypisów z ogłoszeń i listów got1czych nie podwoiłoby nawet objętości wydawnictwa, a wielokrotnie zwiększyłoby jego wartość. W tej chwili może ono służyć przed wszystkim jako przewodnik po czasopismach ułatwiający wyszukania odpowiedniego opisu odzieży. jakkolwiek i pod tym względem zdarzają się pom:;lki (np. ;;:le podany wypis 518, s. 72) co jednak można kłaść na karb tr'..ldności powielaczowej korekty. Zarzutem mniejszej wagi jest stwierdzenie, że autor nie stosował się dJ .,lnstrukcji wydawniczej dla żródeł historycznych od XVI do polowy XIX wieku" (Wrocław 1953), jakkolwiek w tego typu wydawnictwie byłob~' to pożądane. Pewne wątpliwości wzbudza dość trudna zre3ztą sprawa ustalenia nazw geograficznych. A. G l a p a podaje we wstępie, że nazwy te zostały podane według ,Słownika Geograficznego", jednakże zaszły tu pewne pomyłki. Powiat Maków Mazowiecki został stworzony w latach 1866-67 z części 26 "Lud", t. XLV �402 403 powiatu pultl'skiego l. Należało więc albo go wcale nie uwzględniać, albo przyjąć jego obecne granice. Tymczasem część danych do powiatu makowskiego znalazła się na s. 81 pod pow. makowskim, niektóre zaś dane włączone zostały do powiatu pułtuskiego jak np. wieś Pomask (raczej Pomaski) (wypis 807 s. 1057) Pomyłką jest umieszczenie wsi Kowale Krężoły gmina Kozłów pod powiatem makowskim, gdyż chodzi tu o wieś tej nazwy w powiecie miechowskim. (Słownik Geograficzny, t. 4, s. 673). Zamiast wsi Brodów powinna być zapewne wieś Brodowo w powiecie pultuskim (wypis 806, s. 105) 2. Wzmiankować można jeszcze o drobnych pomyłkach korekty. Zamiast gmina Ponieehowo powinno być Pomiechowo itp. Na zakorlezenie zgłosić możnaby postulat, aby w tego typu wydawnictwach źródłcwych podawać na końcu słowniczek nazw tkanin i odzieży użytych w tekście. Opracowanie tego rodzaju słowniczka nie jest rzeczą łatwą. Jedyny słownik specjalny został wydany przed 128 laty 3. Jednakże źródla pisane informują nas nieraz o znaczeniu pewnych nazw i dostarczają w ten sposób materiałów typu slownikowego, które trzeba szczególnie starannie rejestrować. Zarazem zaś sporo nazw wyjaśniają słowniki języka polskiego. Najwięcej materiałów typu slownikowego dostarczają opisy odzieży znajdujące się w spisach ruchomości. Jednakże materiały z ogłoszet'i prasowych wzbogacają naszą wiedzę w tym zakresie. Należy przypuszczać, że v,,'ierne odpisy z czasopism zawierających materiały do odzieży chłopów l ludzi lużnych wydane w dalszych zeszytach Archiwum Etnograficznego przyniosą wiele nowych wiadomości. Irena STANISŁA W CZERt'aK: ków Bi~_'liotek3 Narodowa. Ossolif.skich, 19,,2. Turnau P o l s k a e p i k a l u d a \v a. Wrocław-KraSeria I, nr 167. Zaklad Narodowy Imienia .Jm: Karłowicz, świetny znawca i może najwnikliwszy z badaczy polt:kiegu folkloru, twierdził kiedyś, że nowy jakiś Homer mógłby z naszych pit'Śni ludowych stworzyć jakąś całość na miarę "Mahabharaty", ,Ramajan \ ", "J'<ibelun"(,v:" J"b ,.KaIEwa}j". Frn:'~ ',r.~"ich arcydzieł w literatur2.e polskiej w pewnej tylko mierze zdołała zastąpić u nas uboga, ocalała t,',-u;o w ~zczątkach polska pieśń ludowa, Tego samego na własnej twórczości doświc'dczyli już wcześniej wielcy nasi rcmantycy, którzy wzorem romuntykow in!1ych narodów sięgających do bogatych złóż średniowiecznych arc. 'dzieł ludow~'ch swoich krajów, nie mogąc znależć ich na gruncie polskim zwracali się do pieśni ludowej, w niej po artystycznym przetworzeniu znajC:ując bogactwo i nowatorskie środki artystyczne odnowy litet .')'/, T r z e b i li s k i i A. B o r l{ i e v: i (: z, Podziaiy administracyjne Królestwa Polskiego \,,' 01{fcs!C' 1815-1918, \\"ars,zawa 1956, s. 9;), oraz zeszyt n12.p. mapy nr 4 i G. ~ S;OWilik Geogratlczny Królestwa Polskiego, Warszawa 1895, t. 1 s. 371. J Łukasz G o l <; b i o w s k i, Ubiory w Polsce od najdawl1lejszych czasów aż do chv,-il obecnych, sposobem dykcyonarza ułożone i opisane, I wydame, Warszawa 1830, ratury w nowym prądzie literackim, Ta dotkliwa luka, wskutek zaniedbania nasz~'ch badań na odcinku pieśni ludowej, pods1.<wala teoretykom naszego romantyzmu znalezienie jakiegoś innego sposobu zastąpienia nie istniejącej u n2.S nigdy epiki ludowej, z których Mochnacki proponował nawet za~tąr.ić ją sagami skandynawskimi. Hównież w historii literatury polskiej, przynajmniej na jej początku brak bylo 1.<nas w ogóle choćby wzmianki (nie mó,,'iąc już o rozdziale), traktującej o istniejącej u nas niegdyś literaturze ludowej, która przecież zawsze i u każdego prawie narodu stanowiła początki literatury narodowej. Próbom tym usiłowali zadość uczynić pierwsi na~i historycy litera·· tury polowy XIX w, Próbowali oni na podstawie zebranych w okresie romantyzmu materiałów folkloru ludowego konstruować rozdziały traktujące o twórczości ludu polskiego, która ich zdaniem miała stanowić początek literatury pojskiej, Lecz w miarę po~tępu badań naukowych nad folklorem, nad polską pieśnią lLidową, rozchodziły się ich drogi z autorami podręczników historii literatury polskiej, Wielki a zarazem pionierski wkład w tej dziedzinie przyniosły studia naszych badaczy folkloru jak: Karłowicza, Bystronia, ostatnio Juliana Krzyżanowskiego, Próby popularnej systematyzacji gatunkowej ocalałej gałęzi folkloru egipskiego podjął się w swoich pn:cach naukowych Stanisław Czernik. "Polska epika ludowa" to jedno z zapowiadanych przez niego opracowah i antologii tekstów ludowych, tym razem ograniczoi13 tylko i wyłącznie do tego gatunku twórczości ludowej, Czernik o~woiwszy się z myślą, że nie znajdziemy na gruncie polskiej pleśni ludowej odpowiedników "Eddy" czy "Nibelungów" przestudiował cały zebrany i drukowany dotychczas cbrobek polskiej pieśni ludowej, przeszukał go sJ.;:rupulatnie i wyłowił z nie,2;o zachowane drobr.e utwory epickie. Z tych żmudnych i szperackich poszukiwal1 urosła spora antologia zachowanych, bądź zrekonstruowanych z ocalalych szczątków, teK5tów ;.-·ols":icj epiki lueiow'2j. która, poprzedzona około st'lstro!1ic(;\'.;YTtl wstępem, starowi \v dorobku na~,:ych badań nnd folklorem wartościowe studit'm, Wst<;p ów bowiem stanowi jakby naukową monografi'i1 polskiej cc-iki ludoweJ oraz v"plc"Na:::za c?:,tehi1',a \v tr'.Jdną n:eiodę pn:cy naukowo-literackiej Czernika. Autor "Polskiej epiki ludowej" zdawał sobie bowiem dobrze sprawę z trudó..." ciężkiego zadania, że badania nad polską epiką ludową należy pot.raktować w sposób "konwencjonalny", ,.Całość tego materiału - pisze Czernik - należy potraktować: jako jakąś masę wykopaliskową, w k tórE-j pomiesza!1e zostały, często w sposób najbardziej kapn'śny, cząslki twórczości różnych okresów", "Materiałem tvm .-:- pisze gdzie indziej autor -- powinna ~ię zająć specjalna archeolo~ia l',eracka, by właśoiwymi metodami wc'znaczyć warshvy, określić wie;, utworów lub ich cząstek, wykazać sploty pochodzące z różnych czasów I w~łYwów, odniel-:ształc,ać, gdzie trzeba, łączyć rozrzucone szczątki itp," DopIero na podstawie takich prac przygotowawczych mogłaby nastąpić �405 404 l<anstrukcja historyczno-literacka w ścisłym tego słowa znaczeniu. Cytaty te chyba w sposób wystarczający charakteryzują metodę żmudnej pracy Czernika, który przy pomocy uciążliwej "archeologii literackiej" tworzył swoją antologię epiki ludowej, często z rekonstruowanych utworów tego gatunku twórczości ludowej. W swojej pracy zbierackiej nie ograniczył się Czernil< jedynie do stwierdzenia istnienia tekstów zachowanych w zapisach. Dowiódł jej istnienia od dawien dawna. Wywody o istnieniu w Polsce od najdawniejszych czasów polskiej epiki ludowej uzasadnia autor nie tekstami, które zapisane zostały daleko póżniej, ale świadectwami czasów dawnych. Dowodem na to, że taka epika istniała u nas w czasach średniowiecznych, są dla Czernika cytowane przez niego relacje zawarte w kronice Długosza, w "Worku Ju·· daszowym" Klonowicza oraz pierwszych naszych XIX-wiecznych badaczy fołkloru. Zanim autor przeszedł do omówienia zachowanej u nas epiki ludowej, nie omieszkał naszkicować obrazu dziejów badań nad tym rodzajem twórczości folklorystycznej, określić przynajmniej jako tako granice tego gatunku literackiego, scharakteryzować metodę pracy, tym bardziej że owa żmudna "archeologia literacka" stawiała przed nim bariery nie do przebycia. Z zachowanych bowiem przekazów tekstowych trzeba było przy rekonstrukcji, uwzględniwszy chronologię, odrzucić z ludowej pieśni epickiej literackie nawarstwienia wieków oraz innych klas społecznycr .. Wyznacznikami tej operacji były dlań charakterystyczne cechy i konwencje tego gatunku twórczości ludowej, wyrażające się między innymi w swoistej symbolice ludowej, specyficznej fantastyce, rymie czy rytmie oraz pozostawionej w rozważaniach Czernika na uboczu, melodii, bowiem pieśń ludowa była bardzo często utworem śpiewanym. Nie obca tak.że jest w wywodach Czernika sprawa treści i zawartości moralno-ideowej utworów ludowych, w których kryła się zawsze swoista filozofia życiowa ludu oraz nauka moralna. Prawie każdy utwór umieszczony w antologii Czernika został przed jego rekonstrukcją przeanalizowany, zbadana jego genealogia literacka, przy czym nie pominął także Czernik tak poważnej w badaniach folklorystycznych sprawy komparatystyki. Ta ostatnia kazała mu nawet w wypadku istnienia kilku wysoko artystycznych przekazó\v zamieścić kilka wariantów zachowanego tekstu ludowej pieśni epickiej. Dokonywał tego autor zwłaszcza przy utworach najważniejszych. najbardziej znanych i wartościowych, usiłując często polemizować z dotychcz'ilsowymi studiami nad tą dziedziną twórczości. Wnioski przez Czernika wyciągane, są zawsze należycie umotywowane i nacechowane ostrożnościJ.. \Vzorem takiej naukowej analizy i przypuszczeń teoretycznych są w antologii Czernika rozważania choćby nad zapisanym w kronice Macieja Stryjkowskiego poemacikiem ,.0 bitwie pod Zawichostem" czy nad znanymi ; popularnymi balladami ludowymi, które niejednokrotnie dawały natchnienie literackie wieszczom naszego romantyzmu. Całość polskiej epiki ludowej podzielił Czernik na cztery działy: 1. Epika rieśni obrzędowych; 2. Pieśni historyczne; 3. Pieśni balladowe; 4. Epika póżnego okresu. Kryteriem podziału była dla Czernika - jak widzimy -treść i tematyka pieśni, z wyjątkiem (JL:iału ostatniego, który zostal \Ikon·· stytuowany wyznacznikiem chronologij, Najceniejszym, najbliższym epice .,stric!o sensu" jest w antologii Czernika epika pieśni obrzędowych, bowiem na gruncie polskim odzwierciedla ona najlepiej obyczajowość życia wiejskiego, być może jeszcze z czasów średniowiecznych. Pieśni historyczne zostały przez autora ułożone chronologicznie, stowwanie do ich tematyki, co oczywiście w większcści wypadków decydowało o chronologii ich powstawania. Tu obok pieśni ludowych znalazły się pieśni żołnierskie, dziadowskie i mieszczańskie. Ponad połowę antologii Czernika wypelnia łudowa ballada, 7. której żródeł pełną garścią czerpali polscy romantycy i niektórzy pisarze polskiego modernizmu. Ballada ludowa, jak ją charakteryzuje Czernik, różni się jednak zasadniczo od polskiej ballady romantycznej, gdyż w przeciwieństwie do baśniowej cudowności, nadprzyrodzonej fal~tastyki tej ostatniej, cechuje ją realizm. Tu doczekały się szczegółowego omówienia słynne polskie ballady ludowe jak: "Pani Pana zabiła", zachowana w tak licznych wariantach, czy "Podolanka". Rozdział czwarty obejmuje teksty ludowe z okresu rozkładu polskiej epiki ludowej, która wskutek przeobrażel', społeczn::ch po okresie rozkwitu '-,\7 średniowieczu i czasach renesansu już w XVII wieku zaczęła powoli zanikać, bowiem chlop polski, autor tysiĘcy anonimowych pieśni ludowych, przestał two'rzyć, a utwory jego ?aczęli chronić zbieracze, zapisywacze, a później je opracowywać. "Polska epika ludowa" jest pracą pionierską w dziedzinie tak rzadko nawiedzanej w Polsce przez uczonych poezji ludowej. Jej pionierski charakter JCodkreśla na końcu swego wstępu sam autor, zdając sobie sprawę z niedojrzałości swej pracy. Nie omieszkał on stwierdzić, że "história pieśni ludowej, a przede wszystkim epiki, to rzecz istotnych początków poezji polskiej, która przecież nie powstała z próżni i nie tylko z niewolniczego naśladowania obcych wzorów, lecz od pierwszych prób pisanych aż do nagłego rozkwitu w XVI wieku wyrastała również z uprawianej już od dawna poezji ustnej". Wprawdzie Czernikowi mimo uciążliwej szperackiej r,racy nie udało się stworzyć z naszych pieśni ludowych jakiejś całości na ksztalt: "Odysei", "Nibelungów" lub "Kalewali", ale dał w swojej antołogii pionierską próbę systematyzacji polskiej epiki ludowej. Ponieważ, jako poeta, w selekcji tej gałęzi folkloru polskiego wybrał u twory najbardziej dojrzałe artystycznie, antologiGl Czernika może stanowić lekturę dla każdego czytelnika, dła którego nie obce są sprawy kultury ludowej, nie mówiąc już o jej wartości dla fachowców: etnografów, historyków lite- �407 405 ratury, którzy szukając jakiejś ludowej pieśni epickiej, nie muszą sięgać, jak dotąd, do rzadkich już dzisiaj zapisów, gdyż mogą je znaleźć w antologii, zawierającej jeżeli nie sam tekst, to przynajmniej wskazówki bibliograficzne. Aleksander Zyga JAN STRYCZEK: dawnicza, Warszawa C h ł o P ~;k i m p i ó rem. 1957. Ludowa Spółdzielnia Wy- "Chłopskim piórem" jest obok pamiętników Słomki, Kurasia i Magrysia jeszcze jednym pamiętnikiem chłopskim regionu Rzeszowszczyzny, pamiętnikiem jednak dalece od tamtych odmiennym. "Chłopskim piórem", \V przeciwstawieniu do tamtych, tradycyjnych pamiętników chłopskich Rzeszowszczyzny, jest pamiętnikiem chłopa dojrzałego już politycznie, który walcząc ciężko przez całe życie, stał się współgospodarzem swojego kraju. Dzieło Stryczka, będąc w zasadzie pamiętnikiem politycznym, maluje trudny żywot jego autora od czasów bezportkiego dzieciństwa w podłańcuckim Zakrzaczu aż do czasów obecnych, sytuacji powojennej w Polsce Ludowej. Będąc cennym materiałem do kształtowania się świadomości ideowej chłopa polskiego na przestrzeni ostatnich lat pięćdziesięciu, jego nieustannej ciężkiej walki społeczno-politycznej o swe prawa, stanowi niemniej cenny dokument dla historyka życia chłopskiego, socjologa i etnografa. Stwierdza to w przedmowie Mieczysław Grad pisząc: ,,[... ] nie będzie mógł jej [książki Stryczka] bowiem pominąć nikt, kto chce wyrobić sobie zdanie o przeobrażeniach na wsi polskiej w obecnym stuleciu. Potrzebna ona będzie politykom nie tylko chłopskim, niezbędna okaże się dla historyków, socjologów, etnografów, dla wszystkich, którzy wieś chcą znać i rozumieć". Dla etnografa najcenniejsze będą początkowe rozdziały przedstawiające "Trudne dzieciństwo chłopskie na galicyjskiej wsi", "Czary, baśnie, przesądy, dziś już zapomniane zwyczaje i obyczaje", jak pisze w przedmowie jej redaktor. Rozdziały opisujące dziecinstwo Stryczka w pod łańcuckiej wiosce stanowią niewyczerpaną kopalnię materiałów do dziejów etnografii wsi polskiej regionu Rzeszowszczyzny. Czego w nich nie znajdziemy. Mamy dokładne opisy dziecinnych zabaw i figlów, zapoznajemy się z ludową wiarą w diabły, w czarownice i inne straszne rzeczy, dowiadujemy się o przesądach, zabobonach, zmorach i wilkołakach na wsi sprzed lat pięćdziesięciu. Najlepszy jest pod tym względem w książce Stryczka rozdział pod tytulem "Diabły, czarownice i inne straszne rzeczy". Pamięta je stryczek z gadek dziecinnych, opowiadanych przez prządki w długie jesienne wieczory w Woli Dalszej. Chłonna jego pamięć nie pominęła i wspomnień o ówczesnych zabobonach, płanetnikach, dawaniu uroków, zamawianiu chorób itd. Autor nie poprzestaje tylko na opisywaniu dawnych czasó\v, relacjonowaniu gadek i baśni, zabobonów, lecz jako chłop kulturalny, głęboko uświadomiony i doświadczony politycznie, dokładnie zdaje sobie sprawę z ich 'Źródeł i wyjaśnia przyczyny ich zanikania. Były one rezultatem ciemnoty, jaka panowała wśród tamtejszego chłopstwa, oraz zacofania kulturalnego dawniejszej wsi. Dla etnografa-ludoznawcy równie cenne będą opisy obyczajów karczemnych (rozdział "Wódka i karczma"), gdzie koncentrowało się życie publiczne dawnej wsi. stryczek gęsto przytacza kuplety ludowe wiejskich domorosłych wierszokletów, dorabiane do istniejących już melodii, pełne docinkowej satyry i drwiny. Opisując dawniejsze wesela wiejskie i poprzedzające je akcesona (rozdział "Wesela, targi prześlubne, bitki") również gęsto cytuje towarzyszące im przyśpiewki weselne, często nasycone klasowymi akcentami nienawiści przeciwko bogaczom. Wszystkie akcesoria dawnego chłopskiego wesela znalazły w Stryczku niezłego rejestratora. Nie zapomniał opis~ć zalotów, "ślubantów", swatów, drużbów, szwaczek, oczepin, poprawin, które składały się na barwne widowisko starowiejskiego obrzędu. Nie omieszkał także przypomnieć dokładnie dawnych strojów i ubiorów wiejskich wypartych przez dzisiejszą cywilizację i .kulturę miejską, "o chorobach, o lecznictwie domowych doktorów, znachorstwie wiejskim itd.". Wszystkie opisy Stryczka przesiąknięte są na każdym kroku klasową interpretacją, autor potrafi wysnuć z nich właściwe wnioski, a opowiadaniu jego, niezależnie od tematu, towarzyszy nierozdzielnie zdrowy chłopski rozum, humor i dowcip oraz jędrna, ludowa drwina. Pod względem dokumentarnej zawartości "Chłopskim piórem" stanowi niejako dokument obyczajowo-etnograficzny, w którym odtworzył autor obyczajGwość wiejską w stadium jej "odchodzenia". Aleksander Zyga STANISŁAW CZERNIK: Humor i satyra Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1956, str. 363. ludu polskiego. "Humor i satyra ludu polskiego" Stanisława Czernika jest pozycją ciekawą i rzadką nie tylko na tle jego publikacji z dziedziny twórczości ludu polskiego, ale publikacji tego typu w ogóle. Czernik podjął się w swej książce nie tyle szczegółowego i dokładnego zreferowania zaznaczonych w jej tytule ~agadnień, ile usiłował je w pewien sposób zasygnalizować, zarejestrować i zegzemplifikować. Zagadnienie bowiem humoru i satyry ludowej w obecnym stadium badań jest tym trudniejsze, że poza kilkoma zaledwie artykułami w prasie, nie posiadamy w tej dziedzinie prawie nic. Musiał więc Czernik sam przedzierać się poprzez masy drukowanych przeważnie po czasopismach tekstów ludowych, odpowiednio je klasyfikować, sełekcjonować i egzemplifikować nimi stawiane przez siebie tezy. Dopierl) przeglądnięcie i przesortowanie zebranego materiału mogło dać w jego pracy odpov.:iednie rezultaty. Myliłby się ten, kto by sądził, że znajdzie w jego książce jakieś teoretyczne rozważania o humorze, satyrze ludowej czy twórczości tego typu w ogóle. Jego książka jest pierwszą tego typu antologią, a właściwie chrestomiatią ludowych tekstów humorystycznych �408 w ogóle. posegregowanych na poszczególne działy, opatrzonych odpowiednimi popularnymi artykułami wstępnymi. "Zadaniem niniejszej książkipisze w jej przedmowie autor - jest wyszukanie i wybór najcelniejszyci1 utworów humorystyki ludowej w szerokim zakresie pojęcia humoru i satyry". Zawiera ona około 300 tekstów, reprezentujących przeważnie poezję i pieśni ludowe. Szkoda, że autor nie uwzględnił i nie uzupełnił jej tak r:ogatym w humor i dowcip dziełem prozy ludowej (klechdy, baśnie, bajki, opowiastki, gawędy). Sięgnięcie do tego zagadnienia przez Czernika było pracą pionierską, gdyż problem humoru, ściślej mówiąc humoru ludowego, leży u nas nietknięty. Zacytowane przez Czernika przykłady świadczą c tym niezawodnie. Jest bowiem "Humor i satyra ludu polskiego" książką polemiczno-rewizjonistyczną. Na podstawie nagromadzonego materiału próbuje Czernik zaprzeczyć wnioskom dotychczasowych badaczy folklorl:, jakoby w twórczości ludowej brak było humoru, usiłuje polemizować z tezą, jakoby humer twórczości ludowej nie był humorem ludu, lecz humorem "strawestowanym", przejętym z literatury humorystycznej klas innych oraz wzorów obcych. Zadaniem jego pracy było przeciwstawić się dotychczasowym opiniom na temat humoru ludowego, i mimo że jego książka nie posiada jakichkolwiek pretensji do naukowości, dać rewizję poglądów na to zagadnienie, pokazać, że związany z zyciem tej klasy społecznpj humor pieśni ludowej jest w lwiej części humorem polskim, humorem rodzimym, nie zaś importowanym. Uwagi Czernika o humorze ludowym, robione na podstawie cytowanych przez niego tekstów, nie mają w sobie nic z szczegółowych, nużących często rozważań teoretyczno-filozoficznych nad humorem, mają tylko w sposób popularny wprowadzić czytelnika w sedno zagadnienia. Chrestomatia ludowej literatury humorystyczno-satyrycznej Czernika składa się z 12 rozdziałów, reprezentujących rymowaną twórczość ludową: l. Fraszki. 2. Uśmiech i humor dziecięcy. 3. Humor roku obrzędowego. 4. Humor weselny. 5. Humor i satyra życia rodzinnego. 6. Humor pieśni miłosnej. 7. Humor w tańcu. 8. Karczma i pijaństwo w pieśni i satyrze. 9. Humor sowizdrzalsko-rybałtowski. 10. Humorystyczny motyw zwierzęcy. 11. Pieśni szydercze i ubadanki drwinkowe. 12. Satyra i drwina antyfeudalna. Brakuje tylko chyba działu humorystycznych przysłów i powiedzonek ludowych oraz gawędziarskiej prozy. Właściwym kryterium podziału twórczości ludowej na poszczególne grupy był (poza fraszkami i humorystyką dziecięcą) temat z pominięciem formalnej strony omawianych utworów. W ten sposób książka Czernika stała się chrestomatią dla każdego czytelnika, bowiem rozważania teoretyczne oparte są na konkretnym materiale, związanym z życiem ludu, jego wyobraźnią, dowcipem i humorem. Ta prymitywna poezja ludowa wykazuje w swej humorystyce swoistą filozofię ludu, odzwierciedla jej wesołość, położenie społeczne, 409 poglądy, ,lowem, szeroko rozumiany realizm. Każdy z rozdziałów książki Czernika prosi si~ o szersze rozwiązanie i opracowanie I pod tym względem może stanowić punkt v.iyjścia dla przyszłych badań nad humorystyką i satyrą ludową. Każdemu z tych rozdziałów można by b:do poświęcić osobną książkę. Chrestomatia Czernika wyraźnie to sygnalizuje. Dowodem tl'go zapowiedż we wstępie do ,.Frasze;," i "Humoru dziecięcego". Owe wstęp:', w których Czernik próbuje przynajmniej w sposób prowizoryczny postawić zagadnienie humoru ludowego, odznaczają się oryginalności:1 i odkrywczością. Czernik jako badacz literatury ludowej jest bowiem równocześnie poetą. Przy omawianiu zagadnień humoru nie obca mu jest forma artystyczna, w której się on wyraża. Cenne są zwłaszcza uwagi na temat artyzmu oryginalnej fraszki ludowej, odznaczającej się ogromną lakonicznością i zwięzłością, jakoteż uwagi o humorystyce dziecięcej, które w chrestom8.tii Czernika tylko sygnalizowana, powinna stać się jedną z bardziej interesujących dziedzin badań. Jak bowiem anonimowa literatura ludowa stanow:la początek polskiej literatury narodowej, tak dział polskiej humorystyki dziecięcej stanowił początek polskiej literatury dziecięcej. Z niej do dziś dnia czerpie bowiem podstawowe środki artystyczne coraz lepiej rozwijająca się, zaniedbana dotychczas dziedzina twórczości literacki0j przeznaczona dla naszych milusiilSkich. Przyszła antologia tego typu wielce ułatwiłaby zadanie naszym pisarzom dla dzieci, których twórczość niekiedy daleka je't od przystępności środków artystycznych, cechujących m·tną twórczość ludową przeznaczoną dla dzieci. Dalsze wstępy wprowadzające do wyboru utworów w danej dziedzinie skonstruowane są i oparte na rozważaniach elementów humoru w powiązilniu z życiem. Czernik idąc za Bergsonem, który twierdził że "nie ma komizmu poza obrębem spraw ludzkich", zjawisko humoru łączy z życiem ludu, z jego obyczajami i zwyczajami. Któraż bowiem z dziedzin życia ludowego była pozbawiona humoru. Spotykaliśmy go w każdym prawie środowisku, zwyczaju i obyczaju, w każdej porze roku czy sytuacji życiowej. Lecz humor ten, jak stwierdza Czernik w swych wstępach, pełnil różną funkcję ideową. Raz służył rozrywce, wytchnieniu, zaba\vie, drugi raz przeradzał się w drwinę ze swych gnębicieli i prześlaoowców klasowyci'. Czernik rozważając zagadnienie humoru ludowego, nie zapomniał choćby marginesowo złączyć go z problemem humorystyki literackiej, wzajemnych jego wpływów i przenikano Szczególnie występuje to w sowizdrzalskiej literaturze humorystycznej XVII wieku, w której elementy humorystyki szlachecko-mieszczańskiej uległy kontaminacji z humorystyką ludową i dopiero zadaniem przyszłego badacza jest te warstwy oddzielić. "Humor i satyra ludu polskiego" stancwi wielki krok naprzód w badaniu artystycznej zawartości polskiego folkloru. Jak wszystkie jego książki ma na celu w.vkazanie, że w twórczości ludu polskiego znajdują się wartości �cenne, które powinny znaleźć się w przyszłej historii literatury polskiej. W niej usiłuje autor pokazać, ze humorystyka literatury polskiej to nie tylko humorystyka literacka klas panujących, lecz w równym stopniu, leźąca u podłoża polskiej humorystyki narodowej, oryginalna i wysoka artystycznie humorystyka ludowa, ocalała zaledwie w szczątkach zachowanych ułamków literatury ludowej. Aleksander Zyga SPRAWOZDANIE MUZEUM ,~ Z DZIAŁALNOSCI ARCHEOLOGICZNEGO I DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI Muzeum Etnograficzne w Łodzi powstało w .r. 1930 z istniejącego od r. 1911 Muzeum Nauki i Sztuki. Po II wojnie światowej wyodrębniły się dwa oddzielne muzea: Archeologiczne i Etnograficzne, mieszczące się w jednym gmachu przy Placu Wolności 14. W 1956 r. oba muzea zostały połączone i utworzono Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne z działami: Archeologicznym, Etnograficznym i Numizmatycznym. Dyrekcja, personel administracyjny, techniczny i pomocniczy są wspólne, kierownictwo naukowe i personel naukowy oddzielne. Personel naukowy Działu Etnograficznego składa się z 11 osób. Z b i o r y Działu Etnograficznego liczą 11.313 eksponatów, w tym obok eksponatów z zakresu etnografii polskiej znajduje się kilkadziesiąt eksponatów pozaeuropejskich. Najbogatszy z działów, dział stroju i tkanin, liczy 4567 eksponatów, dział sztuki 4694 eksponaty, dział gospodarki 2052 eksponaty. Eksponaty pochodzą z całego kraju, najlepiej jednak reprezentowany jest teren woj. łódzkiego. W zakupach planuje się przede wszystkim uzupełnienie zbiorów z Polski centralnej, a w związku z realizowaniem skansenu rozbudowany zostanie specjalnie dział przemysłu i przetwórstwa ludowego. W y s t a w a. Obecna wystawa została otwarta w lutym 1957 r. Scenariusz wystawy został tak pomyślany, żeby rozporządzając stosunkowo niedużą przestrzenią, wydobyć i pokazać to wszystko, co dla kultury luóowej jest najbardziej istotne, tj. zakres umiejętności i technik związanych z gospodarką, technik rękodzielniczych i artystycznych, proces przemian zachodzących na wsi od kClńca XIX w., oraz wpływ twórczości ludowej na twórczc-ść ogólnonarodową. Wystawa mieści się w 8 salach i korytarzu (powierzchnia ogólna wystawy wynosi 385 m2). Chc<\c powiązać wystawę etnograficzną z archeologiczną ze względu na to, że muzea hvorzą obecnie jedną placówkę, poświęcono pierwszą salę na przedstawienie okresu feudalnego, wypełniając \V ten sposób lukę między okresem badanym przez archeologię i etnografię. i\Iateria! umieszczony ",v tej sali stanowią głównie ilustracje, które przedstawiają życie, pracę i dolę chłopa w tym okresie. Oprócz nich umieszczono tu równiel. kilka eksponatów (pług koleśny, bron::l laskowa, stępy) pochodzących wprawdzie z drugiej połowy XIX w., używal:ych jednak niewątpliwie już znacznie wcześniej. Sala druga ma na celu dać � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/619f36935fabee3d4d0dfd8e3d111491.pdf 512870230d18838679a26bcae7d06035 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:188 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:163 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.410-426 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text z M 410 cenne, które powinny znaleźć się w przyszłej historii literatury polskiej. W niej miłuje autor pokazać, ze humorystyka literatury polskiej to nie tylko humorystyka literacka klas panujących, lecz w równym stopniu, l~żąca u podłoża polskiej humorystyki narodowej, oryginalna i wysoka artystycznie humorystyka ludowa, ccalala zaledwie w szczątkach zachowanych ułamków literatury ludowej. Aleksander Zyga E A • SPRAWOZDANIE MUZEUM Z DZIAŁALNOSCI ARCHEOLOGICZNEGO I DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI Muzeum Etnograficzne w Łodzi powstało w .r. 1930 z istniejącego od r. 1911 Muzeum Nauki i Sztuki. Po II wojnie światowej wyodrębniły się dwa oddzielne muzea: Archeologiczne i Etnograficzne, mieszczące się w jednym gmachu przy Placu Wolności 14. W 19:56 r. oba muzea zostały połączone i utworzono Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne z działami: Archeologicznym, Etnograficznym i Numizmatycznym. Dyrekcja, personel administracyjny, techniczny i pomocniczy są wspólne, kierownictwo naukowe i personel naukowy cddzielne. Personel naukowy Działu Etnograficznego składa się z 11 os6b. Z b i o r y Działu Etnograficznego liczą 11.313 eksponatów, w tym obok eksponatów z zakresu etnografii polskiej znajduje się kilkadziesiąt eksponatów pozaeuropejskich. Najbogatszy z działów, dział stroju i tkanin, liczy 4567 eksponatów, cJział sztuki 4694 eksponaty, dział gospodarki 2052 eksponaty. EI,sponaty pochodzą z całego kraju, najlepiej jednak reprezentowany jest teren woj. łódzkiego. W zakupach planuje się przede wszystkim uzupełnienie zbiorów z Polski centralnej, a w związku z realizowaniem skansenu rozbudowany zostanie specj alnie dział przemysłu i przetwórstwa ludowego. W y s t a w a. Obecna wystawa została otwarta w lutym 1957 r. Scenariusz wystawy został tak pomyślany, żeby rozporządzając stosunkowo niedużą przestrzenią, wydobyć i pokazać to wszystko, co dla kultury ludowej jest najbardziej istotne, tj. zakres umiejętności i technik związanych z gospodarką, technik rękodzielniczych i artystycznych, proces przemian zachodzących na wsi od końca XIX w., oraz wpływ twórczości ludowej na twórczość ogólnonarodową. Wystawa mieści się w 8 salach i korytarzu (powierzchnia ogólna wyst.awy wynosi 385 m2). Chcąc powiązać wystawę etnograficzną z archeologiczną ze względu na to, że muzea tworzą obecnie jedną placówkę, poświęcono pierwszą salę na przedstawienie okresu feudalnego, wypełniając w ten sposób lukę między okresem badanym przez archeologię i etnografię. Materiał umieszczony w tej sali stanowią głównie ilustracje, które przedstawiają życie, pracę i dolę chłopa w tym okresie. Oprócz nich umieszczono tu również kilka eksponatów (pług koleśny, bronn laskowa, stępy) pochodzących wprawdzie z drugiej połowy XIX w., używar.ych jednak niewątpliwie już znacznie wcześniej. Sala druga ma na celu dać �412 syntetyczny obraz ludowej kultury tradycyjnej. Wysul:ię:e w :1.ie! zaga~cienia dotyczą kultury całego kraju, bez uwzględmema zrozmcowama regionalnego. Salę otwiera tablica z ukazem uwłaszczeniowy~. Pierwsza część sali poświęcona jest drugiej polo\vie XIX w., kIedy pozlOm kultury był jeszcze niski, a wieś \v dużym stopniu samo\vys.tarc.z~l~a. Pokazane są tu prymitywne narzędzia i sprzęty, wylwnane na)Częscle] przez samych gos~odarzy, craz proste zarówno w kolorach jak w. uszyciu części ubrania. W drugiej części sali pokazana jest wieś z pierwsze) polowy XX w. o wyz- 413 • I • ekspozycji w salach poświęconych regionom jest podobny. Duża fotografia umieszczona na pien'v"szym planie wprowadza w charakterystyczny kraj·· obraz, mapa zaś pokazuje położenie i wielkość, tabela użytkowania ziemi - stosunki gospodarcze, a fotografie i eksponaty zaznajamiają z budownictwem, sprzętami, narzędziami i sztuką. W sali opoczyńskiej dld bliższego zaznajomieni~ ze wsią pokazano fragment izby, w podhalańskiej I RyC'. 1. Narzędzia rolnicze. Fragment wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959 szym poziomie kultu;ry, wyrażającym się w używaniu ulepszonych narzędzI i rozwiniętej sztuc~ (meble, strój, wycinanki). Szereg dużych fotografii zwraca tu rÓwnież uwagę na bogatą obrzędowość ludową. Zróżnicowanie regionalne naszego kraju pokazują trzy dalsze sale, poświęcone regionom: Opoczyńskiemu, Podhalu i Kurpiom. Opoczyńskie zostało wybrane jako region najbardziej charakterystyczny dla Polski centralnej, Podhale i Kurpie jako jedne z naj ciekawszych regionów Polski, różniące się jednocześnie bardzo wyrażnie zarówno charakterem jak typem gospodarki. Schemat Fragment Ryc. 2. Wnętrze izby wiejskiej w Opoczyńskiem. wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym ficznym \V ł~odzi. Fot. K. Wecel, 1959 Etnogra- zwrócono specjalną uwagę na pasterstwo, charakterystyczne dla regionów górskich, zaakcentowano pozatem dużą rolę sztuki podhalańskiej, zwłaszcza plastyki i sztuki taneczno-wokalnej. W sali kurpiowskiej podkreślone zostały dziedziny gospodarki związane z lasem: myślistwo, bartnictwa, wytapianie smoły oraz inne charakterystyczne dla Kurpiów zajęcia, j8k r~'bołówstwo, wytapianie rudy i bursztyniarstwo. Regiony te nie obrazują �415 414 pelr.cgo zróżnicowania regionalnego Polski, brak mIeJsca zmuszał jednak, do ograniczenia. Uzupełnienie obrazu kultury wsi dają dwie sale następne, pcświf,cone obróbce drzewa i garncarstwu, technikom należącym co najbardziej i~totnych dla wsi. Tkactwo pominięte zostało z tej racji, że fragmentarycznie pokazano je w innych salach. Ekspozycja poświęcona obróbce drzewa uwzgl€;dnia tokarstwo, stolarstwo, ciesielstwo, kołodziejstwo, bednarstwo, technikę dłubania, trepiarstwo, plecionkarstwo i zabawkarstwo. Fotegrafie zapoznają z technikami rzemiosł, a jako uzupełnienie umieszczone ~ą obok odpcwiednie narzędzia i wytwory. 'Wstęp do sali poświęconej garncarstwu stanowi gablota, w której umieszczono charakterystyczne dla poszczególnych okresów naczynia począwszy od neolitu GŻ do XVI w. naszr-j ery. Dalszy ciąg ekspozycji stanowią fo~(),;rafie i rys1mb, które zapoznają ze zmianami, jakie zaszly od czasu poj"1wienia się garncarshva do chwili obecnej w technice wykonywania i wypalania naczyil glinianych. Celem bezpośredniego unaocznienia pracy garnc'~.rza urządzono fragment pracowni garncarskiej z używanym współcześ:Jie kołem l:ezspOl1C'wym. Naczynia umieszczone w dalszych Gablotach zapo:mają z technikami zdobienia naczyń glinianych: gładze.niem, gJa7.tJrowaniem, malovvaniem i ryciem. Ostatnia sala pokazuje ludową twórczość artystyczną i jej wpływ na sztukę ogólnonarodową: poezję, muzykli i sztuki plastyczne oraz próby zastosowania wzorów ludowych we wzornictwie przemysłowym. Pokazano tu proces, jaki przechodzi motyw dekoracyjny od pisanki cio tkanin produkowanych w !ódzkich zakładach włókienniczych, wykorzystywanie wzorów dawnych desek drukarskich na wzory dla tkanin i motywów dekoracyjnych z ludowych czepców w kcro'lkach f?brycz~ych. W koryt;uzll, w d'Jżej 14-0 metrowej gablocie zostały pokazane stroje ludowe z różnych okolic, a w mniejszych gablotach drobniejs~e akcesoria stroju: czepce, gorsety, pasy, klamry, spinki, wstążki Itp. Wystawa została wykonana pod kierunkiem i zgodnie z koncepcją kiere,wnika Działu Etnograficznego, prof. dr K. Zawis~owicz-Adamskiej, <:hiorowym wysiłkiem całego ZE'Spo!u naukowego Dzic:łu Etnografii. Artystyczne oprncowanie wystawy \'vykonane zostało przez artystę plastyka, p. Roml~a]da J?ckowskicgo. P r a c e i 11 wen t a r y z a c y j n e. W r. 1953 przeprowadzone zestało zes ·'o1c\i, o s>ontn;m wsz:;stUch zbicrów. Ponieważ większoś-:: zbiorów posiać ała inwentaryzację dorywczą, więc w r. 1957 prz~'stąpiono do pelnej ir,wentaryzacji naukowej oraz do urza,dzenia magazynów. P r a c o w n i a f o t o g r a f i c z n a i r y s un k o w a. Dział Etnograficzr:y rosiada jednego fotografa i jednego rysownika. Wykonują oni zdjqcia i r:,-sunki zakupionych dla Muzeum eksponatów, oraz zdjęcia i rysunld w tErenie GO archiwl".m, do publikacji i na wystawę· A r c h i w u m. Archiwum wywiadów zawiera 609 pozycji (pozycję stanowi pełny wywiad u jednego informatora), archiwum fotografii liczy f1219 klisz (fotografie z terenu i fotografie eksponatów). Fotografie eksponatów umieszczane są na kartach eksponatów, fotografie z terenu na kartach terencw}Ch, dla których opracowuje się katalog dzialowy i katalog miejscowości. p r a c o w n i a k o n s e r wat o r ska. Pracownia konserwatorsl{a wspólna dla działów archeologicznego, etnograficznego i numizmatycznego prowadzona jest przez inżyniera chemika. Wykonuje ona konserwację zabytków drewnianych, metalowych i kOEserwację tkanin. Reparacje i drobne rekonstrukcje wylwnywane są w ramach Działu przez laboranta pod kierunkiem jednego z pracGwników naukowych, który specjalizuje się w tej dziedzinie. B i b l i o t e k a. Biblioteka Działu Etnografii liczy 3143 tomy i 137 czasopism. W wydawnictwach zwartych tylko część stanowią prace ściśle etnograficzne. Od r. 1957 DziCJ.łEtnografii prowadzi wymianę wydawnictw, dzięki czemu otrzymuje szereg czasopism z placówek etnograficznych zagranicznych. P r a c e t e r e n o 'N e prowadzone przez Dział Etnografii są dwojakiego rodzaju: 1. Badania penetracyjne typu inwentaryzacyjnego i 2. badania ~tacjonarne. Oba rodzaje badań zaplanowane są na szereg lat i obejmują tHen. całego wojEwództwa lódzkiego z włączeniem powiatu oPoczY!'Jskiego i terenów granicznych. Bada~ia penetracyjne prowadzone od r. 1955 mają na celu rejestrowanie fakt6w kdturowych charakterystycznych dla danego terenu w dziedzinie kultury materialnej, duchowej i społecznej. Do chwiii obecnej przebadano 78 wsi w pow. łaskim, sieradzkim, wieluńskim, łęczyckim, tureckim, kaliskim, radornszczańskim, częstochowskim oraz na pograniczu Wielkopolski i Sląska Opolskiego. Zebrany materiał dotyczy budowniciwa, rzemiosł, rolnictwa, stroju i obrzędowości, poza tym zanotowano niektóre fakty językowe, związane z wyżej wymienionymi problemami i z grupami etnograficznymi. występującymi na badanym terenie. Material ten pozwoli wytyczyć zasięgi kulturowe, poza tym stanowi on podstawę Cia opracowania poszczególnych zagadnień. Drugą formę badań stanowią badania stacjonarne, zmierzające do opracowania regionów etnograficznych ze wzgh;:du na ich odrębność kulturową. Badania te prowadzone są systematycz:lie w różnych częściach województwa w wybranych wsiach ,'.'edb.l.:; jednolitego planu, obejmującego podstawowe zagadnienia, dotyczące kultury ludowej (gospodarka, budownictwo, strój, rzemiosła, obrzf;dy, wierzenia i zwyczaje) z uwzględnieniem zagadnień specjalnych w zależności od warunków lokalnych (rybołówstwo, garncarstwo, flis itp.). Specjaln'1 uwagę zwraca się na stopień samowystarczalności wsi dawnej i dzisiejszej. Badania stacjonarne w latach 1955-1956 prowadzone były w po,,:.: rawsko-n:azowieckim (wieś JasieiJ), sieradzkim (wieś Klonowa) i wieluńskim (wieś Załęcze). W 19S9 r. planowane są baclania w wybranej wsi w pow. radomszczańskim. W r. 1958 podjęto wspólnie z Zakładem Etno- �grafii U.L. pracę na temat: "Odpust i ja~mark ~v ~tud.ziannie", mającą na celu przebadanie zasięgów i roli kontaktow z mn:! zw!ązanY~h. . Oprócz zespołowych prac, do jakich należą zarowno badama stacJonarne jak penetracyjne, prowadzone były z ramienia Muzeum prace mdyw!- , Fragment Ryc. 3. Warsztat garncarski. wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym graficznym w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959 Etno- dualne, z\'iiązare z zainteresowaniami foszczególn~'ch rracownil(ów. :\Igr Dekowski przeprowadzał badania nad strojem w pow. sieradzkim, piotrkowskim i wieluńskim, mgr Lech badania dotyczące ludowych urządzel:l przemysłowych na terenie woj. łódzkiego, mgr Lechowa i mgr l\Iikołajczykn'i'ia badania nad tkactwem chałupniczym w Dłutowie, mgr )iIi~ińsk" nad rybołówstwem na Pilicy. p li b l i Ie a c je. Od r. 1957 Dział Et.nograficzny Muzeum wydaje rocznik: Seria Etncgraficzna Prac i Materiałów i\<luzeum Archeologicznego i EhH'graficzneg·o. Do chwili obecnej ukazały siG dwa tomy. Zawierają OIP opracowlmia z badar! stacjcnarnych i z badał1 indywidualnych, prowHdz':'·· nych na terenie woj. łódzkiego. Wspólnie z Wydziałem Kultury P.\V.R.l\. wydano dW8. katalogi wystaw: "Sztuka ludowa woj. łódzkiego - I:.ód~. 10.57"' j "Sztuka LUGowa woj. łódzkiego - Warszawa, 1958". Praccwnicy Działu Etnograficznego drukują poza tym swoje prace w Łódzkich Studiach Etnograficznych oraz w publikacjach wydawanych przez P.T.L. i I.H.K.;Vr. P.A.N. P r 8. C c p o p u l a r y z a c y j l' c. Prace popularyzacyjne sc! pY'C',':?-:i;:::rn:_' 'wspólnie z Wydziałem Kultury P.vV.R.N., Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Szkolnym "v'ojewódzkim Ośrodkiem KrCljoznawczo- Tur::styczn::m, Zakładem Etnografii U.Ł. i Wytwórnią Filmów Oświatowych. \V~półprace1 ta pozwala na podejmowanie akcji, wymagających \Vjq:'.sz~-ch £',\11duszy, jc;Kimi L\.J2.c •.'m nie dysponuje. V/klad l\Iuzeum polega na o::)raCO\\'8.niu danego zagadnienia cd strony naukowej, organizacj2~ i finan:~c": ..... :ar'1eE1 Z:::ljrr:u;;e :::(1 zajntEr0~GV,:a~a inst..vtucj~ł, Do ~)r2.C ~!o)u1;::ryzacyjnych oprócz al,cji odczyto\vej wpro\vadzone zostały formy lWW'. mające na celu szkolenie nauczycieli i pracowników kulturalno OŚ'A·h;to·· '}:.~.-ch; Opi·2kę ~ad 1.\vórcami ludo\vymi oraz pO.moc przy opraco\vyw~;\1:1iu filmów etnograficznych. Prace szkoleniowe dla szkół zawodowych, ~t'.l· dium ped<:gogicznego i liceum pedagogicznego prowadzone były w latc~ch 1956-57 wspólnie z sekcją geografii Wojewódzkiego Ośrodka Szkolenia Kadr Oświatowych m. Łodzi. Miały one na celu zapoznanie z problematy}q etnograficzną i możliwościami wykorzystania materiału etllografic?nego na lekcjach geografii. W r. 1958 zapoczątkowano współpracę ze Szkolny;"):! Wojewódzkim Ośrodldcm Krajoznawczo-Turystycznym, zmierzającą (:0 nacania odpowiedniego kierunku Szkolnym Kołom Krajoznawczo-Turyslyc:>:nym przy liceach pedagogicznych. W lecie 195& r. urządzono dla młodzieży ostatnich k12~; licealnych fod kierunkiem jednego z pracowników nauko .. wych lVluzeum. mgr ,T. Lecha, dwa ówutygodnio'.\"e obozy liczące po ;10 uczestników, jeden w dolinie Bzury, drugi w powiecie limanowskim. P'.<:eJ wyruszeniem na obczy uczestnicy zaznajomili się z podstawowymi z,-1gadnieniarni kultur." lucim.\-ej i bvestionariuszern. wedfug którego miały byr; prowadZ01,e bada:1ia. Zebrany materialobejmuje 469 stron zeszytowych wywiadó\v, l2:! n'sunki i 54 fotografie. Uczestnicy obozów natrafili p)"Z~'27 "Lud", t. XLV �418 419 tem na cenne zabytki, które Muzeum zakupiło do swoich zbiorów. W 1959 r. projektowane są trzy tego rodzaju obozy wędrowne. W r. 1957 został zorganizowany w Muzeum łącznie z Wydziałem Kultury P.W.R.N. kurs dla pracowników Wydziałów Kultury P.R.N. woj. łódzkiego. Oprócz wykładów i dyskusji objął on: zwiedzanie muzeum łódzkiego i łowickiego, zaznajomienie z zabytkami kultury w terenie i z warsztatami pracy t'"vórców ludowych. W ramach opieki nad twórcami ludowymi urządzono wspólnie 7. wydziałem Kultury P.W.R.N. kilka konkursów i wystaw: w r. 1957 konkurs na artystyczne i ludowe wyroby pamiątkarskie, obejmujący teren całego wojE.wództwa i konkurs sztuki ludowej w pow. wieluńskim. W r. 1958 zorganizowany został pokaz i instruktaż wycinanek łowickich w szkol ach pcw. łowickiego, który miał na celu zapoznanie młodzieży szkolnej z tradycyjną wycinanką tego terenu. Najważniejszym osiągnięciem omawianej współpracy było zorganizowanie w r. 1957 wystawy sztuki ludowej woj. łódzkiego dla woj. kieleckiego, a w r. 1958 Wystawy sztuki ludowej woj. łódzkiego dla woj. warszawskiego. Dla obu tych wystaw zostały wspólnie opracowane scenariusze i katalogi. W wyniku współpracy z Wytwórnią Filmów Oświatowych i Kroniką Filmową zostały wykonane cztery filmy krótkometrażowe: "Turo!l", "Z żywym kurkiem po dyngusie" ,.Tkactwo chałupnicze w Dłutowie" i "Jarmark i odpust w Studziannie". Dział Etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego ma duże trudności związane ze zbyt szczupłym lokalem, co odbija się bardzo niekorzystnie na pracowniach i magazynach. Trudności te będą w przyszłości usunięte dzięki budcwie nowego skrzydła, która rozpoczęła się. .iuż v.' drugiej połowie 1959 roku. Maria Mis!ńska EKSPOZYCJA ZABYTKOW SZTUKI LUDOWEJ W MUZEUM W KWIDZYNIE POWISLA Stosunkcvio dobrze Zl1ana jest sztuka ludowa lE.wobrzeżnego Pomorza Gdańskiego, szczególnie kaszubska, natomiast o kulturze i sztuce ludowej prawobrzeżnych regionów województwa gdańskiego dotychczas pisał jedyde ks. dr Władysław Łęg a w swojej cennej pracy pt. ,.Ziemia Malborska" wydanej przez wielce zasłużony Instytut Bałtycki w 1933 r. Przedwojenn~ muzea niemieckie w Elblągu, Malborku i Kwidzynie miały wśród swoich zbiorów pewną niewielką ilość eksponatów sztuki ludowej, niestety zaginęły one prawie doszczętnie w czasie ostatniej wojny, w jej końccwej fazie. Najwięcej zabytków ocalało spośród zbiorów byłego "Heimatmuseum" w Kwidzyniu, którego kustosz vValdemar Heym b~ł wnr,w:Jzie archeologiem, jednak zgromadził także pokaźny zbiór cennych zabytków etnograficznych z powiatu kwićzyńskiego, sztumskiego, malborskiego a nawet elbląskiego. W 1956 r. autor niniejszej notatki stworzył dział etnograficzne: Muzeum w Kwidzynie, urządzając jego wystawy według wskazówek prof. Bożeny Stelmachowskiej z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Muzeum mieści się w zamku dawnej kapituły biskupstwa pomezańskiego i przylega do pięknej zabytkowej katedry 1. W najpiękniejszych pomieszczeniach zamku kwidzyńskiego urządziłem wystawę sztuki ludowej. U wejścia do działu etnograficznego zostały wystawione serwety z szarego płótna, zdobione białym haftem w motywach opartych na wzorach haftu kwidzyńsko-sztumskiego, malborskiego i elbląskiego, zachowanych w materiałach archiwalnych muzeum, pochodzących z okresu międzywojennego, sprzed pierwszej wojny światowej a nawet z XIX w. Serwety te jak również komplet wielkich serwet dla Powiatowego Domu Kultury w Kwidzynie wykonała ludcwa hafciarka J. Izdebska spod Elbla,ga. Inicjatorem rróby zastoscw,mia !1"rtywów dawnego białego haftu ludowego Powiśla i ziemi elbląskiej jest Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku. W pierwszej, mniejszej sali wystawy sztuki ludowej znalazły się dwie gabloty ze starymi drewnianymi formami do pierników, pochodzącymi? XTX w. z Kwidzynia, Gardeji, Ryjewa i innych małych osiedli miejskich Powiśla 2. Najwyższym kunsztem snycerskim odznacza się forma pawia, prządki, pary pod drzewem życia i inn. Ludowego przypuszczalnie pochodzenia sa prymitywną techniką wykonane formy z emblematami sakralnymi czy tei postacie, naiwnie umieszcz·:me ),ad bl~mkami zamczy:,ka o trzech vJi0źach i bramie okratowanej. Na pionowym szlaku szarego płótna umieszczono naj ciekawsze przykłady ludowego p l e c i o n k a l' s t waz korzeni. Bliźsze zapoznanie się z zabytkami nie"prawiap.ego dawl'o na Powiśl'.) nleckn!:.a.rs',wa wskazuje na wyraźne i bliskie analogie do plecionkarstwa kaszubskiego, które we wsi Wdzydze przetrwało do dziś i w wyrobach pamiątkarskich plecionkarki Knutowej i jej zespołu we Wdzydzach. Trzeba podkreślić, źe plecionkarstwo takie było charakterystyczne dla kultury ludowej dawnych Prusów. Zresztą w układzie nawarstwień kulturowych zespołów etnicznych dolnej Wisly i Nogatu obok odwiecznego szlaku Wisły, zaznacza się drugi, krzyźu'jący się szlak powiązań kulturowych, biegnący równolegle do wybrzeźa morskiego. l Warto podkreślić, że wśród administratorów tego swoistego państwa biskupiego (pierwsi biskupi tytułowali się Jan T, Jan II itd. a miasto Kwidzyn w swym herbie zachowało insygnia biskupie) był po wojnie trzynastoletniej Polak Wincenty Kiełbasa. Po spustoszeniach wO.iennych ludność polska, której obecność stwierdzają żródia historyczne jeszcze przed przybyciem krzyżaków, została zasilona nową falą osadnictwa chłopskłego i szlachecl'iego. 'Najpiękniejsze z tych form zostały sfotografowane przez fotografika Zbiorów Wawelskich p. Kolowcę· Warto nadmienić, że zdjęcia eksponatów sztuki ludowej muzeum kwidzyńskiego został:,' wykonane na zlecenie Polskich Wydawnictw Muzycznych dla wykorzystania do oprawy graficznej zamierzonych wydań pieśni ludow:,'ch. �421 420 Xast:pn:\ plal"za ścienna jest poświęcona c er", m i :,::ludowej Powiśla. \\' nowoczesnej gablocie znajdują się dzbany i dwojaki a na pionowym szlaku przykłady łudowych, malowanych kafli piecov;ych. Najpełniejsz," W}TClZ Clr\y<mu osiągają kafle zdobione motywami floryst}'cznymi, szcz'.~gólnie kwiatow, lecz bardzo interesujące są także kafle, zdobione postaciami ptaków i zwierząt albo scenami z życia codziennego ludu PowELl. Kobieta wiejska z wiadrami wody na nosidłach używanych na Powiśle; w tej samej postaci co i na pozostalym obszarze Pomorza Gdaliskiegr;, chłop, prowadzący knura, są to sceny utrwalone .na kaflach, nawiązuj:y:ych niewątpliwie do warmijskiej sztuki ludowej. Przyoknie umieszczono gabłotę zawierającą bogato zdobione form." e'o masła, różnych l;:sztaHć:w, oraz narzędzia dwustronne do gładzenia i \\ic;iskania do formy i rowkowania spodniej powierzchni bryły masła. Z opisanej małej sali zwiedzający wchodzi do okazałej, sklepionej sali zamkowej, całkowici',' poświęcon?j :',' t u c 1,1 d o \'/ '::'j Powiśla. środc'Jc zajmują naj piękniejsze z zachowanych malowanych skrzyń, zdobionych przeważnie moty\vami roślinnymi na ciemniejszym, przeważnie ni bieskim tłe; j(c:ioa ze skr;::;:\ je:,l zdooion", scenami fantast\ c:mymi na tle pejza:~u egzot} cznego, co prz}'pcmina dzieła śląskiego malarza samouka Ociepk.i. Na pierwszej ścianie przy' wejściu są zawieszone na pionowych szlakac"l płóciennych stare drewniane. bez części metalowych, misternie rzeżbione klocki-stemple do drukowania tkanin prymitywnym sposobem. Na naszyth ziemiach technika ta już dawno zamarła, natomiast wśród Łużyczan, mieszkających w Niemieckiej Republice Demokratycznej w okolicach niegdyś Budziszyna przetrwała i jest stosowana przy wyrobie ich pięknyc\l słowiańskich strojów ludowych 3, Pomiędzy szlakami ze stemplami do druku tkanin zostala umieszczona malowana szafa ludowa o rrostym \Vvtworn}'m kształcie, malowana w kolorze ciemnoniebieskim i zdobiona czerwonymi motywami roślinnymi. Przy następnej ścianie są ekspOllOWan(; s k l' Z Y n i e l u d o \v e. zdobione polichromią; na wszysl kich skrzyniach znajdują się okazale dzbany pochodzące z warsztatu garncarskiego kwidzyńskiego centmika Abrahama, Ceramika ludowa już od dawna Z~marła na Powiślu, była niegdyś jedną z najpełniej wykorzystywanych form artystycznych wypowiadania się ludu Powiśla i przypuszczalnie byla całkowicie, albo przynajmniej w przeważającej części pochodzenia rodzimego, Male warsztaty garncarskie zdobiące swoje wyroby w XIX w. były rozsiane na całym Powiślu a w muzeum kwidzyńskim art}'styczne wyroby ludowe znajdują się nietylko w dziale etnograficznym, lecz także w innej wielkiej sali, poświęconej wyłącznie ceramice obejmującej takż powiat ~ \V dawnym Gin1nazjl.lm Polskim Vol l\:\vidzyni u \v latach 1937-1939 uczyla si~ razem z młodzieżą polską I(rupa młodzieży łużyckiej: co tydzień oczywiści" konspiracyjnie przyjeżdiaH wykładowcy historii i kt1ltur~: !użyckie,i, którzy swe prelekcje \\"~'głaszali po łużycKu. elbłąski ze słvnnym Toll':l"nickiem włącznie, Na ścianie dłuższej, znajdu.je si~ uszeregowany wybór bogatej kolekcji drewnianych, ozdobnie wyrzynaL) ch i zdooionych deseczek do zatKnięcia na kołowrotku. P l' z ę ś l i c e st1nowią jeszcze jedno ogniwo, wiążące kulturę ludową Powiśla z kult.uq \v-srmijską; 1=0dobna choć nieco odmienna w wyrazie kolekcja przęślic Ul2jduje się w TvIuzeum w Olsztynie '. Na następnej z kolei ścianie sali sztuki ludowej, na pionowych szlakach plóciennych są za\Vie~zone klocki cio druku tkanin, które oprócz rzezanego w drewnie ornamentu mają także uzupełniające części metalowe. W części środkowej tej ściany znajduje się drewniana kapliczka w kolorze ciemnoniebieskim, zdobiona z obu stron rzeżbionym i malowanym ornamentem kwiatowym. W kapliczc" zachował ~ię rzeźbiony w drewnie przez nieznanego rzeźbiarza ludoweg') Chrystus Ui;rzyżowany i Madonny. Są także ocalałe stare rzeźby pochodzące :~ wiejskich kościolćw Powiśla, H?r.iert \Vilczewski Z POBYTU W :'>11] Z S:UM FUER VOELKERK UNDE W LIPSKU ",iuzeum fuel' Voelkerkunde należy do muzeów posiadających dawną dobrą tradycję, Częśc!owo zniszczone podczas wojny szybko dźwiga się z ruin, wyknując ogrcmną żywotność, zarówno jeżeli chodzi o pozyskiwanie nowych zbiorów, jak i organizację licznych wystaw oraz pracę naukową· Kilka tygodni spędzonych we wzorowo po~tawionym muzeum przynio'10 mi wiele korzyści. Poza głównym celem mojej podróży, jakim było zebranie dokumentacji naukcwej dla zbiorów egzotycznych w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, zaznajomiłam się z wewnętrzną pracą dziaiową, a więc ze sposobami pozyskiwania zabytków, ich katalo~;owaniem i inwentaryzacją. Na tym miejscu pragnę podać garść uzyskanych hlteresujących informacji. "V i\luzeum tym cała korespondencja dotycząca zakupu zabytku spiętq jest razem i znajduje się w osobnej teczce, Po zakupieniu przedmiot ;,ostaje wpisany do księgi wpływów, a w chwili skatalogowania otrzymuje numer w rubryce "uwagi", Katalogowanie prowadzi się w Lipsku na bi\~żąco: Przecimiot jest również natychmiast trwałe znakowany lakierem lub tuszem na metryczce, Istnieją Gwa rodzaje kntalogów: katalog księgowy, odpowiadając}' n,1szej ksi,:di_e inwentarzowej i katalog kartkowy. Katalog ksi('gowy posiad<i dość duży format, mocną, płócienną oprawę i bywa przechowywany ze w7g1ędu :1a swą ogromną w8rtość w zamkniętej pancernej szafie. Obiekt:; .o \\'ój przęślicach pewnego powiśla fragmentu i Warmii szttlki ogłosił' ludowej", J, Grabowski .. Problem),'" 1952 artykuł I', 1(70) pl. str. .. 2:..cie 3D. i roz- �422 I wpisywane są do niego według wpływu z zachowaniem podziału na częSCJ geograficzne. Katalog ten posiada następujące rubryki: numer porządkowy, ilość (pod jednym numerem może być wpisanych kilka przedmiotów), rodzaj przedmiotu, pcchodzenie, rodzaj wpływu (nazwisko lub instytucja). sposób pozyskania, numer katalogu głównego (znak literowy i numer). uwa~. . Katalog kartkowy posiada charakter geograficzny, np. katalog Oceanii dzieli się na cztery części zasadnicze: Australię, Melanezję, Mikronezję i Polinezję. Każda część posiada więc katalog od numeru I do N ... z odpowiednim znakiem literowym (Me dla Melanezji, Mi dla Mikronezji). W tym obrębie istnieje dalszy podział na poszczególne wyspy. W obrębie wysp karty układa się chronologicznie, np. wyspa Yap 1907-1937 r. Karta katalogowa posiada następujące rubryki: 1) numer katalogu głównego, 2) rok i numer porządkowy księgi wpływów, 3) numer oryginalny (w wypadku zakupu dużego, oznakowanego zbioru), 4) opis przedmiotu, 5) lud, 6) miejscowość, 7) miejsce przechowania, 8) przez kogo zebrany, 9) od kogo otrzy~any, 10) sposób pozyskania (kupno, dar). Karty umieszczone są w specJalnych pudełkach, a w środku ujęte między dwa grube kartony. Na zewnętrznej stronie pudełka wypisane są numery katalogu oraz dat~. Opisy na kartach katalogowych są krótkie i zwięzłe, np. "Misa drewniana o kształcie łódkowatym. Na ciemnobrunatn:ej powierzchni wycięte stylizowane motywy zwierząt, pomalowane na kolor biały i czerwony. Na krawędzi eliptyczne rysunki". Lub: "Maska z płaskiego kawałka drewna, pomalowana na kolor czarny, czerwony i biały. Oczy z muszli, powieki z niebieskiego szkła. Twarz ujęta w frędzle z Włókien traw". Długi, dokładny opis sporządza się w wypadku opracowania naukowego. czy też publikacji danego zabytku. Po drugiej niezapisanej stronie karty przykleja się wówczas opis maszynowy z załączeniem wykazu literatury i ma~eriału porównawczego. Brak opisu wynagradza umieszczony na każd~j karCie dokładny rysunek zabytku lub fotografia. Lipskie Muz'2um Etnograficzne posiada zaczątek katalogu rzeczowc"'o w ujęciu geograficznym. Poniżej podaję wzór karty katalogowej: 1) num";,r katalogu, 2) rodzaj przedmiotu, 3) pochodzenie, 4) oznaczenie przez zbieracza, 5) oznaczenie przez muzeum, 6) miejsce przechowania. StosowanY ~am. syste~ jest niesłychanie przejrzysty i gwarantuje doskonały porządek l oI'lentacJę w zbiorach. Krótkie opisy katalogowe, przy jednoczesnym zał~cze~iu.dokładnej ilustracji, zawierają wystarczające informacje dla' przedSięWZięCIa wstępnych prac przy organizacji wystawy czy bliższym opracowaniu określonej kolekcji. Ze względu na organizujące się w Muzeum Kultury i Sztuki a I' c h iw u m f o t o g I' a f i c z n e poświęciłam nieco czasu na przejrzenie się temu zagadnieniu w Muzeum Etnograficznym. Archiwum fotograficzne po-o 423 siada swoją ksiE;gę wpływów, a poza tym trzy rodzaje l<atalogów: katalog bieżący ułożony geograficznie, katalog negatywów i katalog fotografii!. Muzeum posiada w tej chwili jedną w y s t a w ę s t a ł ą, poświęconą kulturze ludów Oceanii otwartą w 1954 r., a w przygotowaniu wystawę kultury ludów Azji. Dyrektor Muzeum dr Damm udostępnił mi scenariusz tej wystawy i sposób przygotowania ekspozycji. Wystawa podzielona jest na pięć części: Australię, Melanezję, Mikronezję, Polinezję i Indonezję, eksponując kulturę ludów zamieszkujących te tereny we wszystkich jej aspektach (od narzędzi pracy do przedmiotów kultu). W pierwszej sali w niskiej gablocie umieszczona jest mapa Ocean li wykonana w pięciu kolorach. Każdy kolor pokrywa się zasięgiem ekspo,nowanych kultur. Wnętrza szaf odpowiadające kolorem miejscom zakreśionym na mapie, np. dla Australii zielonym, dla Polinezji niebieskim. Stosowana jest zasada ekspozycji przedmiotu w jego funkcji, a więc opaSki czołowej na głowie, naramiennika na ręce. Części te wykonane są z gipsu i pomalowane na taki sam kolor, co wnętrza szaf. Bardzo pomysłowe je3t umieszczenie na wystawie dużego globusa, na którym czerwonym sznurem otoczone są granice Oceanii. Obecnie przeprowadza się montaż wystawy kultury ludów Azji, przy zachowaniu zasady ekspozycji grup kulturowych w ujęciu ogólnym. Np. w sali poświęconej Chinom znajdują się następujące działy: odzież i strój. sprzęty domowe, zawody tj. rzemiosło, przedmioty kultu, teatr i muzyka. Stosuje się następujący sprzęt wystawowy: postumenty, gabloty i szafy. Są one wąskie, trzydrzwiowe, zamykane hermetycznie, zbudowane z wąskich ram metalowych i z dużych tafli szklanych. Stoją we wnękach ścian, bądź swobodnie na sali. Szafy stojące we wnękach posiadają tylną ścianę ruchomą, co pozwala na dowolne regulowanie głębokości. Możność operowania przestrzenią jest szczególnie ważna w wypadku ekspozycji kostiumów lub przedmiotów w rodzaju np. sieci rybackich. Szafy stojące na sali otwierają się z obu stron, pozwalając na swobodny dostęp do eksponatów. Wewnątrz szaf znajdują się metalowe ramki, służące do podtrzymywania szklanych półek. Światło umieszczone jest we wnętrzu szafy i pada z góry. W Muzeum tym dąży się do wprowadzenia w szafach również oświetlenla dolnego i bocznego i stosowania go w zależności od rodzaju eksponowanych przedmiotów. Przy ekspozycji nie używa się ani drewna, ani drutu. Zabytki zawiesza się na nitkach nylonowych, bądż stawia na szklanych postumentach. Przy Wzór karty katalogu negatywów; I) numer bieżący, 2) format, 3) treść, 4) lud : miejscowość, 5) akt i numer oryginalny (w wypadku zakupu dużej kolekcji), 6) źródło, 7) notowany jako a) fotografia, b) negatyw, C) klisza, 8) uwagi. Wzór karty katalogu fotografii; I) numer bieżący, 2) rok i numer wpływu, 3) numer oryginalny, 4) treść przedstawienia, lud, miejscowość. 5) źródło wpływu, 6) uwagi. �424 ekspcn-cji !,to,;uje się manekiny lub gliniane figury w ujęc.\U kindyczi::;m. /. uwzglĘdnieniem typu antropologicznego. Z gipsu wykonuje siG proste. i przejrzyste m ap y oznaczone tylko ko;:.turem, nazwą geograficzną, a w szczególnych wypadkach małymi, eharakter\'st:,czny'mi r:::;unecz)'.:ami. symbolizl'jącymi np. rodzaje gospodarki. Duże zdjęcia i powir:;bzenia stosuje się nader rzadko. Ponad to nigdzie nie włdziałam zdjęć ujętych w passe-partout. Po raz pierwszy natomiast zetknęłam się z podświetlonymi pozytywami, wiszącymi lub leżąc.,.-m! plasko w gablocie (pozytywy ujęte są w ramkę drewnianą i prz:vkryh> na wierzchu taflą szkła). Mllszę przyznać że ten sposób powiązania zdjęć z eksponatami jest nadzwyczaj dyskretny i estetyczny. Ekspozycję wystawy oceniam bardzo pozytywnie. Eksponaty dobrane są umiejętnie, nie widzi się przeładowania, ani wielokrotnego powtarzania tego samego tematu. Osobiście mam tylko dwa zastrzeżeni8. odnośnie koloru szaf (w Lipsku stosowano biały i czarny, podczas gdy naj naturalniej wygląda w muzeum kolor szary), oraz odnośnie stoscwania w ekspozycJi glinianych figur. O ile mi wiadomo problem figur glinianych jest obecnie żywo dyskutowany i ma wielu przeciwników wśród muzeologów niemieckich. Poz<J wystawami stałymi Muzeum Lipskie organizuje często w y~ t a w y c z a s c we rdwiĘcone pewnym w)'odrębnicnym zagadnieniom. W 1955 r. czynna była wystawa narzędzi rolniczych służących do uprawy ziemi. Przewodnik po tej wystawie został opracowany przez ell' Damma i opublikcwany w XIV tomie "Jahrbuch des lVluzeums fUGr Voelkerkunde zu Leipzig". Magazyny aczkolwiek pod względem przestrzennym przedstawiają się bardzo okazale, nie są jeszcze całkowicie urządzone ze względu na brak odpowiedniego sprzętu. Większość eksponatów znajduje się w skrzyniach. Są one w miarę potrzeby rozpakowywane i sortowane. Przewidziane jest li rządzenie pięciu magazy'1ów, stosownie do zbiorów z pięciu części świata. Według zamierzeń magazyny mają się dzielić na magazyny pokazowe i przeznaczone do studiów o zwężonym zakresie. \V uporządkowanym magaz.'·nie działu Oceanii zachowany jest podział geograficzno-rzeczowy. Duże pr7edmioty znajdują się w szafach, drobne - w tekturowych pudełkach. Brol1 powiązana w male pęczki stoi w drewnianych kojcach. Na tapy i maty nk~ ma osobnych sprzętów, ale według uzyskanych informacji, Muzeum m~l zamiar trzymać je zrolowane na drążkach. Przedmioty' nowopozysi{ane \;mieszcza się w pustych magazY'n<Jch na prowizorycznY'ch regal2ch. :Yluzeum posiada doskonale zaopatrzoną specjalisty'czną b i c l i o t e k: ę-. pr<Jcownię kon~erwator::ką i graficzną. Staraniem D)'rekcji w:;dC1w<1DV .~est co roku Jahl'buch des Museums fuel' Vcelkerkunde zu Leip'li~ II' któr\m poza omówieniem rocznej działalności, publikowane są art:'kul:;. 425 Zun~\v.-:() .\\~lip::)}'~~rnl\llL::eJrn Etnogr:Jfi·:.:znym jak. i \v innych JaC:l" zwiedziłam, uderzyły mnie nadzwyczajny porza,dek matyczność w układzie zbiorów. a na ""y·~tmvach - jasność i ność eksponow<Jnych zagadnierl. Dla mnie osobiście tego rodz8ju Ok2.zaJa sif, w pracy zawodowEj niezwykle pomocna ze względu w naszym muzealnictvvie własnego systemu opracowania i zbiorów egzotycznych. Krystyna '. m:1L~ach: i syst.;przystf,ppraktyka na brak ekspozycji CZeTi,lCv:skn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74facc85a13e5c72750d4c42bc43a21c.pdf ccd632576d37bce8a213c48172191aec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:341 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:303 Title A name given to the resource Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.,196-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 53, 1969 r. KRZYSZTOF WOLSKI TRADYCYJNE TECHNIKI SZTUCZNEGO NAWADNIANIA W KRAJACH IRAŃSKICH 1. WSTĘP Stref'a krain suchych oplata kulę ziemską szerokim pasem. Problem walki o wodę jest w tej strefie stale kwestią palącą, która spędza sen z ·oezu miejs!co1wychmężów 'Stanu a narów,ni z nimi wszystkim poważnie myślącym ekspertom z organizacji międzynarodowych. Zdobycie wody na terenach pustynnych i pó~pustynnych od wielu wieków mobilizowało pomysłowość człowieka. Tam, gdzie mu ~abrakło wody ze źródeł, rzek czy jezior, zaczął kopać studnie, aby zdobyć wodę do picia dla siebie i dla swych zwierząt. Obolk człowieka-,pasterza na terenach półpustynnych :pojawił się Tolnik. Gdy dla upraw rolnilk'a zabrakło wody deszczowej, zaczął ją swoim roślinom dostarczać sposobem sztucznym. W wyniku da'ło to przeróżne urządzenia i systemy irygacyjne. W czasie i przestrzeni cz'łowiek stopniowo wytkorzystywał coraz trudniej dostępne zasoby wody. Człowiek - rolnik ,początkowo zabra'ł się do .najłatwiej mu dostępnych wszelkich wód powierzchniowych: rzek, zbiorników sta'łych i źródeł. Później zaczął kopać studnie. Wreszcie począł budować zapory t na rzekach okresowych, takie jakie miał dla stałego pobier·ania wody na rzekach stałych. Gdy zaś przyszła potrzeba rołniczego użytkowania terenów położonych na wyższych terenach nadrzecznych, zaczęto 1 Zapory te, zamykające suche doliny wyschłych rzek, spotyka się często \V Beludżystanie. Noszą one tam nazwę gaberband (tamy niewiernych), Nazwa ta określa już dawność tych zapór (nota bene znajdujących się obecnie już w ruinach), postawionych w tamtych okolicach jeszcze przed przybyciem Islamu w VIII w. n. ~. W Persji zapory te noszą nazwę band lub bend. Groble te wzniesiono bardzo solidnie. Część dolna i fundamenty stanowią wielkie i płaskie głazy. Część górną mniejsze głazy i płyty. Cały szereg takich grobli zamyka poprzecznie doliny. Gaberband łapał v n;egdyś całą wodę deszczową. Dzisiaj jeszcze niektóre z gaber'band łapią wody des'zczowe i pozwalają na uprawy. �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 197 szukać możliwości przerzucania wody na wyższe poziomy i wprzęgnięto zwierzęta do pracy w kołowrotach wodnych. Lecz dla rolnictwa ilości wody wydobywane ikołowrotem ze studzien były często nie wystarczające. Na terenach równinny'ch mnożono kołoWToty, na terenach górzystych i pagórkowatych pomyślano o. przeprowadzeniu wody systemem rowów naziemnych i kanałów podziemnych. Ten ostatni sposób naj silniej i naj powszechniej jest reprezentowany na szerokich obsmrach pustyń i stepów wyżyny imńsikiej i z ni'ej dopiero, wraz z innymi elementami kultury perskiej, rozpostarl się po suchych obszarach starożytnego świata. Do Cyrenajki i wgłąb SahaTy, do Turkiestanu i do Dżungarii irańskie systemy irygacyjne dotarły wraz z politycznymi i kultumlnymi wpływami perskimi zdaje się już w VI w. p.n.e. Wielki świetności państw służyły pracy i budownictwu. Ro~budowywano i rozszerzano systemy irygacyjne. Zaś wielki wojen i klęsk niszczyły irygację, gospodaI1kę i dobrobyt na długie lata. Zniszczenie przez wojska Timura zapór wodnych na rzece Hilmend ,pogrążyło Seistan w beznadziejnym marazmie, unicestwiło życie rolnictwa na długie wieki. Kraj zamieniło w pustynię, jaką jest do dni dzisiejszych. Na szczęście, wojny nie zniszczyły wszystkich urządzeń. Szereg pradawnych urządzeń irygacyjnych przetrwał do dnia dzisiejszego. Do dziś dnia prawie wszystlkie te systemy irygacyjne starożytności są stosowane w gospodarce człowieka. Z postanowieniem zebrania materiałów specjalnie do studium o podziemnym systemie sztucznego nawadniania w Beludżystanie, wybrałem się w moją drugą podróż do Pakistanu w 1964 roku (zima i wiosna). Poniższe uwagi są owo<::emmoich !badań terenowych w różnych częściach Beludżystanu oraz poszukiwań liteTatury źródłowej w brbliotelk'ach w Karaczi, Lahore, Hajdarabadzie i Peszawarze. Badani'a terenowe przeprowadzałem głównie w Oikolky Kila Saifullah w okręgu Zhob, w Bostan, Kuczlag, Gulistan i Kwetta - Piszin w północnym Beludżystanie, w Nuszlki w prowincji Czagaj, w Mtasiungu i Kalacie w Sarawanie, w Khuzdar, Na! i Sorab w Dżabwanie i w Las Bela. Również pewną ilość matedałów odnoszącą się do systemów irygacyjnych zdołałem zebrać drogą wywiadów i badań z obszaru Kharanu i północnego Makra,nu a także z pogranicznych terenów Afganistanu. Wypadnie mi złożyć słowa podzięki tym wszystkim, którzy użyczali mi pomocy podczas badań w terenie. Niechaj przyjmą wyrazy mej wdzięcznoś,ci 'P4p. nawalb sardar Muhammad Khan Dżiogizei z Kila Nawab Dżiogizei z okręgu Zhoib, Akram i dr Fazal Rahman Panezai i Abdul Aziz Khan Panezai z Bostan, Hadżdżi Hafizullah Khan Aczalkzei malik Gulistanu, Ghulam Nabi i Sadullah A<::zarkzeiz Gulistanu, Sahibzada Abdullah z Kuczulagu, dr Nur~uJ-Haqur Khan Kakar z K'alatu, dr Abdul Ramm Hingordżo z Khuzdaru, Abdus Salam Bize.ndż,ou �198 KRZYSZTOF WOLSKI z Ornacz koło Khuzdaru, mir Musa Rind-Balucz z Turbatu i inni życzliwi i uprzejmi informatorzy. Podstawą poniższego studium są przede wszystkim materiały z własnych badań terenowych. Bowiem literatura przedmiotu jest wyjątkowo uboga lub zupełnie fragmentarystyczna; podaje informacje lakoniczne i pobieżnie. Specjalnych zaś opracowań, poświęconych jedynie systemowi podziemnych kanałów nawadniających, brak jest dotychczas zupełnie. KRA J E IRAŃSKIE S R i \ -! ", \ \. KA3WIN I o .. ·••• ·_·7 OTEHERAN ;,- a:,'/ o OSAW£t-ł !-lAMAOAN Mapa krajów wyżyny irańskiej. Ogólne .podręczniki zamieszcz-ają zaledwie wzmianki o tak przemyślnym konstruikcyjnie sposobie nawadniania jak karezy 2. Inne podręczniki nawet nie wspominają o tej technice sztucznego nawadniania il. Podręczniki fachowe pomijają karezy jako relikt dawnych lat, który widocznie w opinii autorów nie wart jest głębszego zainteresowania. Jedynie lite2 D. W. Thorne, H. B. Peterson, Inigated soils. New York 1954, wyd. II. s. 10 (wspomniane tylko kanaty w Iranie). :1 Par. np. H. B. Roe, Q. C. Ayres, Engineering for l\gricultural Drainaqe. New York 1954. �TrudyC'yjne techniki sztucznego nawaciniania lV kTajach irańskich. ratma filologiczna, historyczna i geograficzna zawiera niekiedy wzmianki o karezach. Warto wspomnieć, że w literaturze rosyjskiej już z końcem XIX wieku, w związku z zajęciem ter,enów suchych w Turikiestanie, pojawiło się specjalne opracowanie poświęcone karezom w zakaspijslkiej obłasti ". Sporo uwagi zagadnieniu systemu podziemnego skanalizowania wodnego poświęcił H. Goblot w szkicu o problemie wodnym w Iranie ". 2. KAREZY-KANATY JAKO PODSTAWOWY SYSTEM IRYGACYJNY NA ZIEMIACH IRAŃSKICH Historyczne opracowania poświęcone podziemnemu systemowi irygacyjnemu skłonne są umieszczać "zloty wiek" karezów w okresie świetności kalifatu Abbasydów G i zwracać uwagę na ówczesne znaczenie tego systemu i techniki sztucznego nawadniania. Przy sposobności wydobywają na światło dzienne opracowania średniowiecznych perskich inżynierów z czasów Mahmuda z Ghazni, około roku 1000 n. e. Autor dzieła, persiki inżynier Muhammad ibn aI-Hasan al-Hasib, swą księgę "In bat al-Miyahal-Khafiya" (Wydobywanie na powierzchnię wody ukryte.i) dedykował sławnemu Abu Ghanim Masud ibn Muhammad, który był wezyrem sułtana Manuchihr ibn Qabus ibn Washmgir, władcy Tabaristanu w północnej Persji 7. Autor przebywał w Iraku, a następnie wrócił do Persji. Wspomina, że znane mu były liczne drobne podręczniki fachowe traktujące o sztuce :kopania karezów. Niestety, jak się wydilje, podręczniki zaginęły i nie utrzymały się do naszych czasów, a sztuka kopania karezów pozostała tradycyjną umiejętnością zawodową rzemieślników. Kilrezy budziły zainteresowanie podróżników, lecz przekazane przez nich opisy dają słaby obraz zarówno samych urządzeń, jak ich znaczeni~ gospodarczego. Karezami jako źródłami wody dla rolnictw;], zajmują się (zresztą pobieżnie) rÓżne opracowania ,geograficzno-gospodarcze R a także etnografic~ne 9. 4 M. Cymbalenko. Kjarizy (wodoprowody) w Zakaspijskoj oblast. St. Petersburg 1896. 5 H. Gablot, Le p1'OIJleme de l'eau Iran. "Orient", Paryż 1962, S. 43-59. 6 F. Krenkow, The Construction of Subterranean Water Supplies during the Abbaside Caliphate, Transaction Scottish Oriental Society (Glasgow Uniwersity Oriental Society) 1951, s. 23-32. 7 F. Krenkow, op. cit., s. 24. B M. B. Pithawal]a, The P'/oblem of Baluchistan: Development and ConseTvation of Water Resources. Soil and Natu1'al Vegetation. Karachi 1952. 9 A. A. Semenow, Glawnyje osnowy 1'as'jJl'edelenija zemli i wody u Turkmen Za- �300 KRZYSZTOF WOLSKI W Afganistanie i północnym Beludżystanie nazwą ,,1k1arez" 10 określa się specjalny system sztucznego l11awadniania przy pomocy podziemnych kanałów, łączących całe szeregi studzien, ciągnących się od podnóża skał w kierunku niższego dna doliny. Studnie te są coraz to płytsze i w końcu wyprowadzają wodę małym strumykiem na powierzchnię terenu. W zachodnim Afg'anistanie w okolicy Farah spotyka się też nazwę kanat 11, charakterystyczną dla terenów rdzennie perskich. W języku arabskim kanat, kanawat, kanan, kuni i akniga, są to nazwy określające kanał, przewód wodny. W nowo perskim jako nazwa kanału wodnego podziemnego występuje wyraz I;..anii.t,lecz właściwym, pierwotnym słowem perskim na k'anał podziemny jest karez w starej formie brzmiące kahrez. Najstarsza perszczyzna znała także słowo awghun. 1I11neperskie słowo w formie sihridż (także suharidż) zostab wprowadzone do arabsIkiego dla oznaczenia zbiornilka wody, cysterny 12. W Persji występuje też naZJwa kahriz obok karez i kanat. Na terenie Tunkiesta:nu Zachodniego obolk Inazwy kariz 1:1, spotyka się też nazwę kiariz 14. Ta dTuga występuje często w opisach rosyjskich. Nazwa kanat lub ganat jes1tpowszechna dla północnej Persji. Nazwę perską w pisowni ghanat podaje też Goblot 15. W Persji południcowo-wschodniej, w okolicach Kirmanu występuje nazwa kahn 1li, tej samej nazwy (znanej mi z badań) używa luclność w Makranie 17 choć ją ledwo podawał Field, pisząc przeważnie karez 18, jalko przyjętej w języku angielskim w Pakistanie. oblasti. Etnograficzeskoje obozrenie. Nr 2, Moskwa 1903; D. J. Suboticz. po zemle-wodopolzowaniju w Zakaspijskoj oblasti. Aszchabad 1903; J. Tai· row, Materialy po wodopolzowaniju u Turkmen Zakaspijskoj oblasti. T. I-II, Sto Petersburg 1904; W. W. Rusinow, Wodozemelnyje otnoszenija i obszczina u Turkmen. 10 W południowym Beludżystanie mówiąc o nazwie karez informowano mnie, że jest to słowo pochodzenia wschodnio-perskiego, które powszechnie występuje na terenach zamieszkałych przez Afganów - Patanów. (Badania w roku 1964 w Dżalawanie i Las Bela). 11 J. Humlum, La geographie de l'Afghanistan. Copenhague 1959, s. 226. 12 Encyclopedie de l'Islam, t. II. Leyde 1928, s. 751-753. 13 W. Konig, Die Achal-Teke. Zur Wirtschaft und Gesellschaft einer Turkmenen-Gruppe im XIX. Jahrhundert. Veroffentlichungen des Meseums fUr Volkerkunde zu Leipzig. Heft 12, Berlin 1962, s. 98. 14 Cymbalenko, op. cit., 15 H. Gobiot, Le probleme de l'eau en Iran. Nazwa ghana t wg Goblota pochodzi prawdopodobnie z okolic Teheranu lub Yezdu. 16 POl'. E. A. Floyer, Unexplored Baluchistan. London 1882, s. 321. 17 Badania 5 III 1964. (Makran, miejscowość Turbat). Zresztą jest to, ogólnie biorąc, wspólny teren występowania języka zachodniego beludżi, nic więc dziwnego, że spotyka się w Makranie i w Kirmanie tę samą nazwę kahn. 16 H. Field, An Anthropological Reconnaissance in West Pakistan. S. 1955, s. 22, 80. kaspijskoj Materialy �THldycyjne techniki sztuc.<nego nawadniania w krajach irańskich 201 Na terenie Kharanu w Beludżystanie środkowym karez nosi nazwę khahan, a na terenie poludniowego Dż,alawanu w chanacie Kalatu spotyika się karez obok kachan. O tej drugiej nazwie mówi się, że jest to dawna nazwa Ikarezu w języku beludżi. W Sarawanie nazwa kachan jest częściej używana przez ludność niż karez 19. Na Saharze, głównie północno-zachodniej, system Ipodziemnych kanałów nawadniających nosi nazwę joggara. W Marokku koło Marrakesz to samo urządzenie irygacyjne występuje pod nazwą khattara 20. A Azji Centralnej znane jest jako arik. 3. TERENY WYSTĘPOWANIA KAREZOW Obszary występowania karezów, czyli podziemnych kanałów irygacyjnych, pokrywają się z terenami półpustynnymi starego ś'wiata. Od wschodnich granic Wyżyny Irańskiej na wschodzie :po zachodnie połacie Sahary w północnej Afryce spotyka 'Się ltten systemsz'tucznego nawadniania. Są tereny takie jak Persja, Oman, Beludżystan i południowo-2)achodni Afganistan, gdzie karezy są prawie jedynym źródłem wody dostarcz·anej z podziemnych zasdbów ludziom i zwierzętom. Półpustynne okolice Kandaharu w Afganistanie (dawnej Aleksandrii Arachoton) są terenem powszechnego stosowania systemu ikarezów w sztucznym nawadnianiu 2ł. Cały obszar południowego i zachodniego Afganistanu w pr·owincjach Kandahar, GiriszJk, Farah i Herat, to tereny karezów. Także :pewna ilość karezów występuje w północnym Afganistanie OTaz w okolicy K·abulu i Ghazni. Sporo ich ma prowincja afgańska Paiktia w pobliżu miasta Gardez 22. W oazie Achal-Teke u północno-wschodniego podnóża gór Kapet-Dag istnieje obecnie czterdzieści czynnych karezów, z tego dwadzieścia siedem w okolicy Durun 23. Dawniejsi podróżnicy i znawcy Persji w swoich opisach przy omawianiu gospodarki wodn'2j na pierwszym miejscu wymieniają kanaty (ikaenat), na drugim jazy i odnogi rzeczne, na trzecim zastawy, zapory i śluzy, a na czwal1tym dopiero studnie. W ten sposób uszeregował źródła wody dla rolnictwa peT8JkiegoJakub Edward Połak, przebywający jako lekarz na dworze szaha i podróżujący po kraju w połowie XIX wieku 24. Omawiając gospodarkę wodną Iranu, Wilber sta'wia kanaty czyli 19 Badania terenowe autora w r. 1964 w Kharanie, Makranie, Sarawanie i Dżalawanie. 20 Encyclopedie de l'Islam, t. II, s. 753. 21 J. Humlum, op. cit., s. 141. 22 Informacji dostarczył mi p. Mohammad Hakim Ahmadzei - gardezi z Gardezu. 23 W. Konig, op. cit., s. 98. 24 J. E. Polak, Persien. Das Land und seine Bewohne1'. II Teil, Leipzig 1865, s. 116. �:l02 KRZYSZTOF WOLSKI karezy na drugim miejscu po zaporach wodnych na wielkich rzekC1ch. Za mniej ważne sposoby irygacji uważa wydobywanie wody ze studzien (koła wodne i czerpanie worami skórzanymi) i studnie artezyjskie (okręg Szahriyar koło Teheranu) 25. Wilber zaznacza, że ikanaty (qanat) grają jednak najważniejszą rolę w gospodarce wodnej Iranu. W Iranie (Persji) istnieje obecnie około 40 000 karezów (ghanat) :W, które niosą około 3 600 m wody na sekundę, czyli przeliczając na przeciętny karez, 15 litrów na sekundę. Karezami tymi nawadnia się prawie połowę całego OIbszaru uprawnego Iranu, wyrloszącego 6000000 ha. Systemy podziemny~h kanałów spoty:ka się też na innych terenach suchych jak Syrii, Egipcie, Arabii, Turtkiestanie Zachodnim i Wschodnim (Kaszgar) i Dżungarii (Turfan) 27, gdzie zaopatrują w wodę liczne oazy. Ryc. l. Grobelki przy szybach karezowych w okolicy Kwelly. Kwetta, 1961). W Afryoe najbardziej znane foggara znajdują -zachodniej Sahary. Położona tam oaza Touat ściągających wody na poła uprawne. Mniejsze rych sumaryczna długość dochodzi do 20 mil W okolicach Kirmanu w Persji podstawowy 25 Past and Present. Princetown 26 D. N. Wilber, Iran. H. GobIot, op. cit., 27 A. Stein, Note on LXXXII, :3, 1933, s. 238. 28 L. C. Briggs, Tl'ibes s. 50. a Map of the Turfan Basin. of the Sahara. Cambridge (Fot. K. Wolski. się na terenie północnoliczy aż 950 mil foggara oazy mają foggara, któ:'>8. system sztucznego na- 1948, s. 121-124. "The Geogl'apbical 1960, s. 11. ,Journal", �TrtJ(.1yc.'Ijne tccll1Hki sztuC:neHo nawadniani,a tu krajacl1. ~03 irańskich wadniania stanowiły w XIX wieku kanały podziemne (kahn). Najgłębsze z nich miały 18 stóp (około 6 m) głębokości. Kanały te drążono w ziemi bardzo prymitywnymi narzędziami ~\J i być może dlatego były one stosunkowo płytJkie. O Ikarezach w okolicy ruin Persepolis pisze Field, określając je nazwą qanat JIJ. Wspomina też, że qanat, to podstawowe źródło wody na pobrzeżach pustyni Lut w prowincji Kirman ::1. Tamtejsze podziemnekanały bywają bardzo długie. Stein podczas swej podróży do południowej Persji w latach 1932-1933, obserwował i zrujnowane i czynne karezy nad Zatoką Perską w okolicy Gilehdar i Tahiri (Siraf), a także na terenie całego perskiego Beludżystanu (np. w oazie Fanuch na południowy zach. od Bampur). Niestety .nie mógł ()Ikreślić ich wieku, choć Polybios tyle pisał o karezach (U1t0WJf1.'Jt) jako podstawowym źródle wody dla perskich rolników za czasów Arsacydów :I~.Stein uważa, że karezy datować należy na czasy późniejsze niż epoka brązu na ziemiach imńskich, tj. 'na okres, w którym nastąpiło osuszenie się klimatu. Spate pisząc o karezach jako ·0 powszechnym urządzeniu do irygacji w Beludżystanie, słusznie mówi o ich pochodzeniu irańskim 33. Pisze, iż :karezy rozchodzą się wachlarzowato od podnóż·a gór w doliny 34 (co nie jest absolutnie regułą). Ich długość dochodzi do 1 mili (1,6 km), lecz większ.oŚć karezów jest krótsza 35. Spate stwierdza, że w terenie półpustynnym karez jest podstawowym urządzeniem nawadniającym. Karezami sprowadza się często wodę źródlaną, lecz przeważnie zbierają one wodę zaskórną. Mac Grpgo·r w dzienniku swej podróży po Beludżystalnie (w r. 1877) wspomina o systemie nawadniania za pomocą karezów jako jedynym sposobie stosowanym gdzieniegdzie w Makr·anie. Np. w miejscowości Dżamak jest pięć Ikarezów 3G. Używając nazwy 'karez', nie podaje jej w oryginalnym brzmieniu z Makranu. Prawie w każdej wsi Mac Gregor E. A. Floyel', op. cit.. s. 321. 4 mile na pd-wsch. od Persepolis. H. Field, Contributions to the Anthropology of Iran. Anthropological Series Field Museum of Natural History. Vol. 29. Nr 2. Chicago 1939, s. 350. 31 Ibidem. s. 2:lO. 32 A. Siein. Archaeological Reconnaissances in Southern Persia. "The Geographical ,Journal". vol. LXXXIlI. Nr 2, 1934, s. 119-134. ~3 O. H. K. Spate. India and Pakistan. A General and Regional Geography, London 29 ~o Wieś Kinareh 1960, s. 211. O. H. K. Spate, op. cit., s. 4:lO,fig. 74. Długość karezu zależy od szerokości dna doliny oraz od spadku jak też opadania dna w kierunku zagłębienia środkowego. :16 C. M. Mac Gregor, Wande1"ings in Balochistan. London 1882, s. 86. ~·I 35 doliny całej, �204 KRZYSZTOF WOLSKI ::;potyk,ał po kilka karezów 37. Niektóre z nich wysychały w porze suchej. Północno-zachodnie o~ręgi pakistańskiego Beludżystanu (Kwetta, dolina rzelki Zhab, Loralai) leżą na terenach półpustynnych. Ilość opadów jest bardzo niewielka, odczuwa się przy tym znaczn€ wahania roczne. Znaczna część opadów występuje w postaci śniegu w porze zimowej (80% opadów w okolioach Kwetty przypada na zimę). Wilgoć z nich gromadzi się w ziemi, skąd zostaje wydobyta na powierzchnię przy pomocy Ikarezów 38. W Beludżystanie jest 1 803 źródeł naturalnych (czyli czaszma), 493 karezów, 132 potoków i kanałów, 73 perskie młyny. Dane te pochodzą ze spisów urządzeń nawadniających z r. 190839. Najwięcej Ikarezów w Beludżystanie znajduje się w okręgach Kwetta-Piszin i dolinie rzeki Zhob. W okręgu Czagaj zasoby wodne są bardzo UJbogie i dlatego nawet Ikarezów jest tam niewiele 40. Znacznie mniej Ikarezów jest w półnoono-wschodnim Beludżystanie, na wyżynach dochodzących do Indusu. Karezy spotyka się tam jedynie w okręgu Paniala 41, w 'Pozostałych oikręgach występują inne typy urządzeń: perskie młyny lub kanały doprowadzające wodę z zastaw na rzekach. Północno-wschodnia pr'owincja Deradżat (okręg Dera Ismail Khan i Dem Ghazi Khan) nie posiada karezów zasługujących na uwagę. Na wschodnich połaciach !księstwa Las Bela w lpołudniowo-wschodnim Beludżystanie znajdowa'ło się sporo sta'rych kar'ezów; w drugiej połowie XIX wieku odnowiono dawne i wytkopano sZeTeg nowych 1,2. Często na tereni€ Las Bela spotytkałem prowadzenie wody z potoków i rzek kanałami naziemnymi. Kanały te zwane są niabat. Niejednokrotnie doprowadza ,się wodę na pola niabat'ami, a uzupełni'a ją jeszcze woda z sąsiednich karezów 43. 4. ZARYS HISTORII KAREZOW W Beludżystanie, gdzie są Ibardzo nikłe zasoby wód gruntowych, ludność wi€rzy, że ;poszczególne źródła, karezy i potoki zawdzięcz,ają swe 37 Ibidem, s. 87 - wieś Gwarko: 4 karezy, s. 91 - wieś Nag: 14 karezów, s. 107 wieś Kalag: kilka karezów. 38 Kazi S. Ahmad, Land Use in the Semiarid Zone of West Pakistan. "Pakistan Geographical Review", Lahore 1963, t. XVIII, Nr 1, s. 5. "9 M. B. Pithawalla, op. ait., s. 8. 40 Ibidem, s. 15. 41 E. T. Dean, The Daman beyond the braided Indus. "The P1\njab Geographical Review", Lahore 1947, t. II, Nr 1, s. 41. 42 "Baluchistan District Gazetteer", t. VIII. Las Bela (Text), s. 73. 43 Ibidem, s. 75-76. �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 205 powstanie czynniikom nadprzyrodzonym. Różne postacie świętych, nowszych i dawniejszych, są patronami wód. Źródła w przełęczy Bolan łączą się ze znaną postacią Gharb Pir, bratem Bibi Nani, która sama jest też patronem wody 41,. Wedle podań Kaczki (gałęzi plemienia Rind)Wielikim "władcą wody" był Ghaib Pir (przez Hindusów zwany Mahadev); gdzie postawił swą stopę, t,am miały wytryskać źródła. Podobnie Pir Czhatta spowodował wytryśnięcie źródła Ikarezowego. Postaci tych świętych nie można umieścić w czasie i są tak samo tradycyjnie stare, jaik starymi są źródła wód, potoki i kmezy. Od urządzeń nawadniających biorą nazwy liczne miejscowości. Np. wieś Karez (13 km pd. zachód od Nuszki), leżąca w pustyni lecz mająca doskonałą wodę z ikarezu 45. Na terenach zamieszkałych przez plemiona af@ańskie w Palkistanie nazw związanych z karezami jest znacznie więcej. Specjalnie licznie występują w dolinie rzeiki Zhob. Sporo nazw terenowych kare z znajduje się też pod Kandaharem w Afganistanie (Bola Karez "Wielki Karez", Kulszaibad Kmez, Karez-i-Mullah Abdullah) 46 a także w okolicy Kabulu. W Malkranie, koło Pandżgur ;;majduje się wioska Kahan 47, nazwa ta w tamtejszej oikolicy oznacza karez. W Beludżystanie panuje ,ogólnie świadomość, że karezy są urządzeniem nawadniającym bardzo starego typu i pochodzenia. We wsi Asiabad w Kedż w Maikl.'anie,która posiada Ikarez, panuje przeikońanie, że karezy budowała tutaj już ludność Dewów, jeszcze w zamierzchłych czasach, gdy nie było tutaj Islamu ani inwazji Arabów. Sporo sławnych starych kanałów znajduje się w Persji. Kanat (karez) Ruknabad czyli Abi Rukni, który wiedzie wodę do Szirazu, został za'łożony w latach 949-950 przez Rwkn al-Dawla Hasan'a 48. Karez ten prowadzi doskonałą wodę źródlaną. Niektóre karezy w Maikranie mają bardzo starą tradycję. W Kecz stary zwany Khusravi Karez czyli Kansi, ma - wedle tradycji miejsoowej - panriętać czasy kalifa Omara. W rzeczywistości został założony jak się wydaje przez jednego z królów sassanidzkich. Podobnie starodawny karez znajduje się w Kalatuk, nosi on nazwę Sadabad 49. Tyle tradycja ustna; zaś źródła terenowe, wykopaliskowe na obszarach trzęsień ziemi, potwierdzają występowanie ikarezów w starożytności. 44 S. Zoha, The Physiographical Personality of Baluchistan. "Pakistan Geographical Review", t. VII, Nr 1, 1952, s. 27. 43 Soutbey, "Gazetteer of Baluchistan", s. 343. 46 J. Humlum, La geographie de l'Afghanistan, s. 14l. 47 H. Field, An Antropological Recconaissance ..., s. 86. 4g Encykloprydie de l'Islam, t. III, s. 1255. 19 "Baluchistan District Gazetteer Series". Bombay 1907, t. VII-VIla. Makran and Kharan. Text and Appendices (by R. Hughes-Buller), s. 58 �~Ołi KR~YSZTOF WOLSKi Przy [kopaniu nowych karezów i to tak studzien jak i kanałów podziemnych, karigeri (rzemieślnicy - kopacze kanałów) natrafiają często na zasypane lub zamulone stare kanały i szyb)'. A. Stein w swych badaniach archeologicznych doszedł do wniosku, że karezy jako urządzenia irygacyjne na wyżynie irańskiej nie sięgają dalej niż po ostatnie wieiki epoki brązu :>0. Ryc. 2. Koryto wyschłego karezu Dżedid Harun Karez (Fot. K. Wolski, Bostan, 1!J64). w Bostan. Źródła historyczne stwierdz'ają występowanie karezów w państwie Achemenidów. Prace irygacyjne na wielką skalę były przeprowadzane w Persji za czasów Dariusza Wielkiego. Długimi tunelami sprowadzano wodę z odległy.ch miejsc w górach. Podobnie na terenach perskich budowano głębokie (ponad 35 m głębokości) :kanaty. Ten rodzaj tuneli używanych do irygacji utrzymywał się w Iranie od czasów Dariusza Wielkiego 51 aż do naszych dni. Stwierdza się powszechnie, że bez karezów założenie w Iranie takich starych miast, jak T€briz, Ramadan, Kazwin, Saweh, Kaszan, Yezd, Kerman, Sziraz czy późniejszy Teheran byłoby niemożliwe 52, A. Stein, op. cit., s. 119-134. R. E. Huffman, Irrigation Development and Public 1953. s. 10. (Autor ten nie wymienia nazwy karez). 52 H. Gablot, op. cit., s. 50. 30 31 Water Policy. New York, �TnullJc.IIjne techniki S.:tlLC21leyo nawauniania Ui krajach irańskich ~07 Sławne perskie kanuły prowadzące wodę pod ziemią, stuły się wzorem przy doprowadzaniu wody do SarnaI'm, gdy kalii al-Mutawakkil przeniósł stolicę z Bugdadu do Samarr-a; założono wtedy okola 500 kilometrów kanałów podziemnych doprowadzających wodę z Tygrysu ;,3. Karezy znune były w Persji za czasów Dariusza, jeżeli nie wcześniej. Przetrwały do naszych dni w Persji, Omanie i Afganistanie. Do Cyrenajki wprowadzili ten system irygacyjny Persowie za czasów rozprzestrzenienia sif; monarehii Achemenidów na te tereny, gdy inspektorowie skarbowi, "oczy i uszy królewskie", zwrócili tam uwagę na możliwości zwiększenia wydajności ziemi ~r,. Uważa się, że na zuchodnich połaciach Sahary foggara zostały wprowCidzone przed dwoma tysiącami lat przez Żydów lub zjudaizowanych Berberów, uchodźców z Cyrenajrki. Na Saharze foggara wykonywane były dawniej przez specjalistów, rekrutujących się spośród murzyńskich niewolnilków. Po zniesieniu niewolnictwa przez EuropejczJków, rzadko teraz wykonuje się nowe foggara, zaś wiele starych uległo zniszczeniu s". W turikiestańskich oazach u podnóża Kapet-Dag na pn.-zach. od Aszchabadu przy pracach budowlanych i czyszczeniach karezów czynni byl i rzemieślnicy sprowadzani z Persji. W czasach dawniejszych byli to jeńcy wojenni lub niewolnicy, w drugiej połowie XIX w. już specjaliści wędrowni, którzy już to wędrowali z miejsca na miejsce, już to osiadali w specjalnych koloniach Gl;. Zniszczeniom z powodu bratku konserwacji ulegały ikarezy po wojnach i zamieszkach wewnętrznych. Znane zniszczenia Seistanu w środkowym Iranie dokonane przez Mongołów, polegały głównie na zniszczeniu i zaniedbaniu urządzeń irygacyjnych. Często na zaniedbanie karezu \vpływa zbyt duża ilość współwłaścicieli, którzy nie chcą ponosić kosztów oczyszczeniu. Stąd też w prawodawstwie, w trosce o ikulturę rolniczą kraju, obserwować można liczne ulgi dla budujących nowe !karezy. W początkach XIX wieku w Persji, każdy kto w jakikolwiek sposób zagospodarował pustynię, założył kanat, stawał się właścicielem upr,awnej ziemi ;'7. Podobne prawo zwyczajowe istniało na terenach afgańskich. Od budowniczego właściciela nowego karezu, karez przybierał nazwę. Np. w Bostan w pobliżu Kwetty, Dżedid Harun Karez nosi nazwę :;~ F. Krenkow, :;·1 :;5 op. cit .. s. 2:l, L. C, BI·iggs. T1'ibes of the Saham. Ibidem, s. 11. Cambridge 1960, s. 12. W. Konig, Die Achal-Telce, s. 98. J. B. Fraser. Narrative of a Jou1'ney into Khorasan, 'in Ole Years 1821 and 1822, incLuding son:e Jlccount of the Countries to thc North-East of Persia, with Remarks upon the National Character, Government and Resources of that Kingdom. London lf)2;j. s. 207, 56 57 �208 KRZYSZTOF WOLSKI od imienia założyciela, Dżedid Haruna Panezai, który kazał wykopać ten ikarez w XIX wieku. Jest to najdłuższy karez w Bostan, mający 2,5 mili długości i posiadający aż 150 otworów hule czyli studzien pionowych. Karez ten jest tym ciekawszy, że posiada także odgałęzienia boczne, ściągające wachlarzowato wodę z podnóża góry Takatu. Kopanie dużych karezów było nie tylko Ikosztowne, lecz i długotrwałe. W okolicach Kwetty wszystkie większe kar,ezy !kopano przez kilka lat. PrzewaŻiIlie do główn€go karezu dodrążano odgałęzieni,a boczme. W Iranie wiel!kie, długi'c i głębo!kie Ika'rezy drążono nieraz w ciągu wielu lat 58. W trosce o gospodarikę kraju prawodawstwo ochrania urządzenia irygacyjne. Według prarwa Isl'amu, ze szkoły Hanafi, nie wolno kopać studzien w dowolnych miejscach, lecz trzeba na to otrzymać pozwolenie Imama. W promieniu 40 m od studni nie wolno drążyć innych otworów wodnych. W wypadku prowadzenła wody kanałami podziemnymi, nie wolno kopać studzien w mniejszej odległości od kanału niż 500 dhira (ok. 500 m). Jeżeli nowa studnia lub tkanał spowoduje wyschnięcie starego, właściciel nowego jest obowiązany dać odszkodowanie posiadaczowi starej studni lub kanału 59. Przy !kanałach podziemnych wiodących od podnóża gór, nie wollThokopać innych !kanałów na głębszym poziomie niż stare (lecz czynne jeszcze) kanały. 5. KONSTRUKCJE KAREZOW Z dawnych czasów wiadomo - talk też niesie tradycJa w Makranie i Kharanie, a t'a!kże na terenach afgańskich - że budowanie karezów należało do najszlachetniejszych poczynań władców państw i plemion. Do doskonałych czynów przypisywanych władcom z dynastii Achemenidów i Sassanidów zalicza się ibudowanie urządzeń irygacyjnych. Naśladując władców, a ta!kże dbając o swe własne korzyści płynące z uprawy roli, budowali karezy poszczególni bogacze plemienni. Jeżeli im tyl!ko pozwalał na to zasób pieniędzy lub ludzi (często niewolników), k'azali drążyć w ziemi po ikilka Ikarezów równocześnie, aby uzyskać więcej wody dl,a stałych upraw. Na cześć założycieli !karezów, poszczególne karezy do dnia dzisiejszego noszą n.azwy urobione od imion swych twórców. W Bostanie, w okręgu Kwetta-Piszin w północnym Beludżystanie, 874 akry (ok. 350 ha) ziemi uprawnej nawadniane są wodą z dziesięciu !karezów 60. Poszczególne karezy noszą nazwy rodzin właścicieli lub też 58 59 60 D. N. Wilber, op. cit., s. 122. F. Krenkow, Op. cit., s. 25. Karezy te noszą nazwy: 1) Meterzez Karez, 2) Dżedid Harun Karez 3) Karez �Tr(l[/ycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańsldch 209 nazwy pochodne od imion ~ałożycieli, jak na przylkład Dżedid Harun Karez należący do rodziny Panezai. W tym okręgu Beludżystanu nie istnieje wieś, która by nie mi.ał'a choć j€ldneg.okarezu, doprowadzającego wodę do pól uprawnych. Często poszczególne karezy po wyprowadzeniu wody z ziemi, już w postaci naziemnych strumy:ków, łączone są w jeden większy potok, jak to ma miejsce w Kila Nawab Dż'ogizei w okręgu Zhob. Czasami właściciele karezów i części ikarezów sprowadzają należącą do nich wodę do jednego zbiomika (zwanego w Bostan talab), lub do jednego strumienia, wiodącego dalej wodę na palla uprawne. Ryc. :3. Wnętrze karezu Zoha w Kuczlag widziane przez ghardawa. (Fot. K. Wolski, Kuczlag, 1964). Cziokal, 4) Maina Karez, 5) Szaran Karez, 6) Soche Karez, 7) Mat Karez, 8) Sobchan Karez, 9) NiH Karez, 10) Mandzakei Karez (materiały z badań terenowych, kwiecień 1964 r.l. 14 - Lud, t. 53, 1969 �210 KRZYSZTOF WOLSKI Trafia się, że podziemne kanały karezu :przechodzą popod korytami okre1sowych rzek, tak jak ma to miejsce w Pirzlada, gdzie karez przechodzi pod ko.rytem Kuszk-i-Nakhud 61. Spotyikalem to także w Kila Nawab Dżiogizei i w Kwetcie. Często karez przebiega pod drogą lub szosą. W talkim wypadku,Ilip. w Kuczlag, jedna z hule czyli sube jest wykorzystywana jako studnia (z kołowrotem ręcznym do czerpania wody). Zdarza się jeszcze inaczej. Mianowicie wodę z karezu, płynącą już potokiem naziemnym, musi się przeprowadzić na drugi brzeg koryta okresowej lub pó'łstalej rzeki. W takich wypadkach budowano dawniej akwedukt kamienny, a obecnie używa się w tym celu lżejszej i tańszej konstrukcji żelaznej. T,aką nowoczesną Ikonstrukcję żelazną zastosowano w Kuczlag do przerzucenia wody na drugi (lewy) brzeg potoku płynąeego od Kwetty. I I --~~~ I\ ~ 1_\ ~---- ~ --=-- - ~ '4;,4-0 I I '" •. I i __ '--<~,I --::~ •••••••••••••• ~~ L '''-v ---~_. ; I ._--' ~ , ~ Ryc. 4. Schemat konstrukcji •. karezu W północnym Beludżystanie. (Rys. K. Wolski). Lecz przejdźmy do omówienia spraw związanych z budową karezów. Kopanie karezów, podobnie jak i przeczyszczanie ich, należy do specjalnych rzemieślników, stanowiących zwartą i zamkniętą grupę zawodową. Posiadają oni swoje tajemnice zawodowe. Do specjalnych tajemnic zawodowych ·rzemieślników drążących k·anały, należało znalezienie wody w początku ("źródle") ikanału 62. Tajemnice zawodowe posiadali rzemieślJ. Humlum, op. cit., s. 226-227. E. A. Floyer, op. cit., s. 321. Poziom wody wg Floyera shuturgulu. 61 62 W kanale podziemnym nazywa siG �Tmdycyjne tec/miki sztucznego nawadniania w krajach irańsi-;ich 311 nicy (zwani kariger, w liczbie mnogiej karigeri w języku pasztu z oikolic Kwetty) afgańscy i beludżystańscy z Makranu (kanat rzemieślnik pracujący przy kahn w języku beludżi z MaJkranu). Rzemieślnicy zajmujący się drążeniem podziemnych kanałów we wschodnim Iranie nazywają się maghani m. Pod nazwą mukanni wymienia ich Polak 64, chwaląc ich duże umiejętności i wiedzę zawodową. Podkreśla, że mukanni potrafią znaleźć wodę w ziemi na podstawie wizji terenowej. Jeżeli na powierzchni ziemi spostrzegą określoną roślinę, to bezbłędnie określają, gdzie i ile wody znajduje się pod ziemią. Karigeri w Bostan rekrutują się. z afgańskiego szczepu Materzei, mieszkającego w Qlkolicy. Jednak w okręgu Kwetty i Zhob bardzo często karigeri reikrutują się z pośród koczowników-rzemieślników przychodzących na zimowe miesiące z Afganistanu do Pakistanu 65. Za najwyższej klasy specjoalistów od drążenia Ikarezów uważ,a się rzemieś}ników z Yezdu w Iranie. Ich zajęcie jest dziedziczne w rodach 66. Zapewne też i sekrety zawodowe przechodzą z ojca na syna. Karigeri afgańscy, a talkże karigeri z okolic Kwetty, pracują przy kopaniu i czyszczeniu karezów w Kaczhi, w Sarawanie i Dżalawanie we wschodnim Beludżystanie. W Nal u granic Las Bela spotykałem tych rzemieślników wiosną 1964 r. w Beludżystanie zachodnim, w Makranie pracują przy urządzeniach irygacyjnych miejscowi ludzie, Beludżowie z makrańskich plemion Makib i Darzada, a także Beludżawie z Iranu. Ludzie ci czasami pracują przy ikarezach też we wschodnim Beludżystanie, w Dżalawanie i Las Bela. Zapewne afgańska nazwa podziemnego urządzeni·a irygacyjnego karez, powszechna w całym wschodnim i północnym Beludżystanie, została tam przyniesiona przez tych rzemieślników. Zresztą odnośnie tej nazwy, sardar Farik Mohammad Bizendżiou zNal, wymźnie podkreślał w rozmowie ze mną, że miejscową nazwą w języiku Beludżi jest kachan, zaś kopaczy nazywa się kahankasz. To samo słowo występuje też w języku Brohi. Lecz już w Kharanie, gdzie karez nazywany jest khahan, rzemieślnika-kopacza określa się słowem kannat. Prace przy zakładaniu nowego karezu rozpoczyna się od wykopania pierwszej "źródlanej" studni. Pionowe te studnie na różnych terenach noszą różne nazwy. W Kharanie nazywa się je czahdap, w oikolicy Kwetty hule, w okolicy Gardezu w Afganistanie szan, w Gulistanie i Piszinie suba, w Nal w Dżalawanie tip. W Makranie pierwszy kanał pionowy nosi nazwę baze, podczas gdy inne następne, nazywają się cza 63 H. Gablot, op. cit., s. 51. 64 J. E. Polak, op. cit., s. 116. 65 Por. K. Wolski, Powindah, patańscy koczownicy grafia Polska", t. VII, s. 385-386. 66 D. N. Wilber, op. cit., s. 122. Afganistanu i Pakistanu. "Etno- �212 KRZYSZTOF WOLSKI lub czad, w Kuczlag pierwszy zwie się naserkona. Następne studnie połączone są pod ziemią poziomym kanałem, Q{tóry zwie się puszt w Bostanie, piszta w Gulistanie, pusztyk w Kha'ranie, posztyk w Ma:kranie, w Nal zwie się on kuur (tak samo w języku brohi) podczas gdy pusz tyk nazyw,a się odległość pomiędzy poszczegó1nymi otworami naziemnymi pionowych studni. W Sarawanie tenże pusztykokreśla się w języku brohi nazwą nambur. W Gardezie nazywa się dżiar. Odległości poszczególnych hule (suba) w Pir~ada wynoszą przeciętnie 10-20 m, lecz trafiają się dalsze, pięćdziesięcio- a nawet stu metrowe 67. W Bostanie te odległości wynoszą od 3 do 20 m. W Kila Nawab Dżiogizej zaledwie 2 m tuż przy wylocie Ikarezu. Pierwszy karez pionowy naserkona wyjątkowo tylko znajduje się nad źródłem, jaik np. w karezie zwanym ZOTe w Kuczlagu !koło Kwetty, który prowadzi wodę z czine (źródła 'W jęzJTIkupasztu). Przeważnie dochodzi do warstwy, w której gr.omadzi się woda deszczowa u podnóża skał. Pierwsza studnia (naserkona), której dno musi leżeć powyżej wylotu poziomu kanału w dolinie, przeważnie nie ma większej głębokości niż 12 metrów, choć tr,afiają się czasami, bardzo rzadko, głębsze a parę metrów 68. Widocznie jedna!k ta głębokość !kmezu jest regułą, skoro i foggoara na SahaT~e mają przy pierwszych studniach głębokości 36 stóp (ok 12 m) 69. W oazie Pirzada, leżącej pomiędzy Kandaharem i Giriszk, karezy mają 5-10 km długości, ~aś ich głębokość przeciętna sięga 10-20 m a nawet 50 m 70. Kahn w Ma!kranie nie są specjalnie długie, najdłuższe dochodzą do 10 km, najkrótsze ledwie sięgają dwu km, lecz ich głębokość dochodzi do 25 m. Przeważnie są płytsze. P,oziomy kana'ł puszt czyli posztyk powinien być lekko pochyły w !kierunku doliny. Stare przepisy zalecają, aby nachylenie wynosiło około 1 m na każdy F'arsakh (4 mile) 71. We wschodnim Afganistanie spadek dna lka;rezu nie jest większy ,niż około 2% n. W pTaMyce karigeri podkreślają, że przy 'łatwo sp'łuiki'wanej glebie, jalka występuje przeważnie w północnym Beludżystanie, nachylenie dna Ikar·ezu musi być bardzo małe. W przeciwnym razie woda bieżąca bardziej wartkim nurtem mogłaby 67 J. Humlum, op. cit., s. 228. Wydaje się, że 100 m odległości są chyba czymś zupełnie wyjątkowym, bowiem wydrążenie takiego piszta byłoby zbyt trudne dla karigeri (przyp. K. W.). 68 W środkowej Persji niektóre karezy miewają bardzo znaczną głębokość. Głębokość ta dochodzi czasem nawet do 50 metrów. W Beludżystanie tak głębokich karez6w nie spotkałem. 69 L. C. Briggs, op. cit., s. 11. Studnie z wyciągami kieratowymi i kołami mają od 20 do 220 stóp głębokości. 70 J. Humlum, op. cit., s. 226-228. 71 F. Krenkow, op. cit., s. 31. 72 R. Niedermayer, Das afghanische Bewiisserungswesen, Wrocław 1929, s. 19. �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 213 szybko p<Jdmyć boczne ściany Ikarezu i spowodować konieczność stałego i częstego (przeważnie co roku lub co kilka lat) przeczyszczania kanałów, gdyż nawet drobne osypywanie się ziemi, przy małym spadku, grozi zamulaniem Ilmrezu. Na terenach, gdzie podziemny kanał musi przechodzić przez warstwy piaszczyste, które grożą zawaleniem konstrukcji, stosuje się umocnienia ścian i sklepienia przy pomocy ceglanych cylindrów 73. Sporo konstrukcji tego typu możlna spotkać koło Chuszikek w pobliżu Hamadanu, koło Ray, Sultanieh i Tebrizu w Persji 74. Do pracy przy budowie karezów używa się bardzo prostych i prymitywnych narzędzi. W głębi ziemi pracuje się tylko żelazną łopatą balcza (dawniej była to drewniana 'łopata i tylko ost'rze m1a'ła żelazne) oraz długim żelaznym dłutem baryj, bardzo podobnym do pies:mi, używanej w Polsce przez bar1:'l'likówdo dziania barci. Czasami karigeri z {)IkoJic Kwetty, pracujący pod ziemią, używają do dłu;ban1a i ciosania gliny żelaznych kilofów qulung, które z jednej strony mają wąską ciosłę a z drugiej ,ostre, proste zakończenie. Do wyciągania ziemi z szybów używa się prymitywnych, przenośnych kołowr,otów czerh (okolice K'wetty), galgel (w Makranie), które posiadają długą oś, współcześnie w okolicy Kwetty żelazną, sarkh bari lub lolej a wspierającą się na dwu sochach aucza. Aucza przy małych otworach hule, wbija się w ziemię na przedłużeniu średnicy otworu. Przy dużych otworach hule, przy starych i dużych karezach, aucza są wbijaJne w ziemię przy brzegu studni. Przy końcIach podwójnych ramion czerh zaczopowane są poprzeczne szczeble dastek, wokoło których nawija się sznur z koziej wełny tal su, a u końca sznura znajduje się niewieliki wór z bydlęcej skóry saulareh, służący do wyciągania ziemi i błota z dna karezu. W Maikranie przeważnie ten wór - koszyk, sapt, wykonany bywa z plecionki z włókna liści palmy pisz (Nannorhops ritchieana), podobnie w Khamnie, gdzie koszyk taki nazywa się saptuk. Przy szerokich otworach studziennych kołowTot czerh obraca się nie przy 'pomocy rąk, bowiem każde nachylenie nad otworem grozi wpadnięciem do sube czyli hule, lecz za poś'rednictwem drewnianej kulki-haka, którą przeciąga się dastek nawijając na nie talau. Kulka-hak nazywa się w okolicy Kwetty macziek. Macziek służy też do chwytania napełnionego błotem saula'l'eh i przyciągania do brzegu sube, popod czerh. Przy kopaniu, jak i przy czyszczeniu ikarezu pracują zawsze przy każdym czerh po czterech karigeri. Dwu pracuje pod ziemią. Karigeri pracujący w podziemnym kanale, niejednokrotnie stojąc w wodzie i to 73 O takich umocnieniach na terenach s. 122. 74 J. E. Polak, op. cit., s. 117. Persji wspomina D. N. Wilber, op. cit., �214 KRZYSZTOF WOLSKI dosyć zimnej, nacierają sobie nogi tłuszczem. Pralktyka ta jest podobna do stosowanej przez studniarzy w Sindzie i we ,wschodnim Beludżystanie. Studniarze tamtejsi, będąc zmuszeni do nurlkowania w chłodnej wodzie podczas pogłębiania dna studni, nacierają całe ciało tłuszczem, aby uniknąć przeziębienia i dla ochrony skóry przed pękaniem przy stałym moknięciu i wysychaniu 75. Dwu Ikarigeri pracuje na powierzchni, odbier'a ziemię i błoto z saulareh i wysypuje je wokolo otworu studziennego, przez co powstają charakterystyczne dla krajobrazu okrągłe grobelki otaczające każdy otwór sube. Grobelki te stanowią też ochranę sube przed ewentualnym wtargnięciem wody deszczowej podczas nawalnej ulewy. Woda wtedy mogłaby porozmywać ściany studni. .... ; ! I I "j Ryc. 5. Kariger przy czerh W Kuczlag kolo Kwetty K. Wolski, Kuczlag, 1964). w Beludżystanie. ) (Fot. Roboty przy naziemnej części karezu, po opuszczeniu przez wodę .podziemnych kanałów, nie są już tak cię2jkie. Wykapanie rowu do otworu wyjściowego sup w ciągu otwartego potoku cziou 76 aż do zbiorników talab lub nauer należą też w okolicy Kwetty do karigeri. Czasami za75 Obserwacje z okolic Szikarpuru w pólnocnym Sindzie i z Rodżan Dżamali we wschodnim Beludżystanie. 76 Cziou w Persji nazywa się dżiuz (Ene. de l'lslam vol. II, s. 753), w Dżalawanie zaś dżioo. Kolo Gardezu i okolicach Kabulu nosi nazwę dżiuj. W jęz. urdu zwie .się nala. �Trrt<1yc!ljne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 215 chodzi konieczność przecięcia przez cziou }a:kiegoś pagórka, wtedy woda płynie głębokim wąskim jarem, aż wreszcie doprowadwna zostaje do ogrodu lub pola. Praca karigeTi jest ciężka i niebezpieczna. Szczególnie niebezpieczna jest praca pod ziemią. Często zdarzają się wypadiki, że podczas kopania zawali się ziemia i zasypie robotników". Uratować ich już się nie da. Zostają oni żywcem pogrzebani. To też wynagrodzenie Ikarigeri jest stosunkowo znaCZ'Ile.Wyna.grod~!nie to :bywa wyp'łacane w gotów.ce i w naturze przez zamindarów, właścicieli karezów. Zamindar Abdul Asiz Khan Panezai z Bostan obliczał, iż yard wykopanego karezu kosztował w r. 1959 około 40 rupii paikistańskich (re1a'cja około 5 rupii = 1 dolar USA). W Makranie (okolice Turbatu) oblicza się, że przy kopaniu karezów, na 1,5 km potrzeba czterech ludzi pracujących przez dwa miesiące 78. Field podaje, że koszt wylkopania 1 m wynosił w latach pięćdziesiątych około 3 rupie, mowa tu o przeczyszczaniu 'a nie budowie. Obecnie wzrósł koszt czyszczenia do 4 a nawet 5 rupii za metr. Ogólny koszt wykopania !karezu wynosi około 10000 rupii, z czego polowę pokrywa rząd, subwencjonując w ten sposób zakładcllni'e nowych urządzeń .irygacyjnych. Podobnie w Afganistanie rząd udziela 'bezzwrotnych zapomóg na budowę nowych karezów. W roku 1957 na zakładanie karezów w prowincji Paktia bank afgański wy'asygnował 310000 afgani 79. W Iranie w r. 1945 utworwno specjalny Urząd Irygacji zależny od ministerstwa finansów i rolnictwa, w którym ;pracowali inżynierowie wodni. Nie była to rzecz nowa. Podobny urząd istni'ał za Sassanidów 80. Wszystkie spr'awy wodne są uzależnione od tego urzędu, przez który przechodzą subwencjonowania nowych urządzeń irygacyjnych. Urząd wydaje -opinie o celowości inwestycji przy zalk'ładaniu nowych kanałów. 6. KONSERWACJA KAREZOW Wprawdzie na terenach suchych, półpustynnych, w klimacie bez dużych mrozów, niszczenie budowli nie następuje zbyt szybko, jednak czas robi swoje i karezy omz budynki gliniane powoli rozsypują się pod wpływem różnorodnych czynników. Dla karezów jednym z najgroźniejszych czynników jest działanie wody deszczowej podczas rzadkich lecz nawalnych ulew. Często w takich wypadkach woda, spływająca gwał77 78 79 80 Por. J. E. Polak, op. cit., s. 117. H. Field, op. cit., s. 80. "Afghanistan News", 1958, Nr 6, s. 20. H. GobIot, op. cit., s. 44. �216 KRZYSZTOF WOLSKI townie po zboczu doliny, wdziera się do sube czyli hule zarywając pionowe ściany studzien. Niejednokrotnie woda deszczowa wdziera się do Ikanałów karezowych przez nory stepowych gryzoni, drążąc w ten sposób otwory duże 'a niebezpieczne dla ikarezu. Samo wdarcie się wody do karezu nie jest jeszcze tak groźne dla poziomych kanałów posztyk, bowiem ich pojemność jest przeważnie tak duża, że w tym wypadku przepuścić może łatwo zwiększoną ilość wody, mieszczącą się w korycie karezu i nie dotykającą jeszcze ścian bocznych. Dopiero u wylotu karezu sup, gdy nie ma tu jeszcze większego zbiornika talab, lecz jedynie rów powierzchniowy, woda zostaje zahamowana i cofa się w głąb kanału podziemnego. Jest to groźne dla ścian, które ulegają wtedy podmyciu. Często wtedy odcinek posztyk lub jego część ulega zawaleniu. W wypadku takim konieczna jest natychmiastowa ingerencja karigeri dla odkopywania zawalonej 'części, aby cofająca się w głąb Ikarezu woda nie podmyła dalszych partii glinianych ścian. Zawalenie się stropów w ikarezach zdarza się w okolicy Kwetty czasami wiosną, po długiej a mroźnej zimie, podczas r·ozmarzania glinianych stropów zawilgoconych wodą parującą z karezu w zimie. Zawalenie się stropów w karezach, czy też wdarcie się wody lub nawianie prochu do karezów, powoduje częściowe zamulenie się kanałów podziemnych i zahamowanie przepływu wody. Specjalnie groźne jest takie zamulanie się karezu przy jego małym spadku 81, bowiem muł szybciej się osadza. Bardzo często zawalają się ostatnie puszt w pobliżu wylotu podziemnego karezu. Zawaliska te nazywają się w Bostan ghardawa zaś w Piszin sarczak, w Makranie kurcza, a w Nal w Dżalawalnie kad. Znacznie groźniejsze dla karezów są trzęsienia ziemi, które powodują nie tylko zawalenie się stropów i studzien (oczywiście w razie większego trzęsienia), ale też powodują mniejsze lub większe zmiany w poziomie nachylenia gruntu. Drobna często zmiana wywołuje zupełnie unicestwienie karezu, gdyż wyklucza poprzednie założenie przy odpowiednim spadku wody. W wypadku takim nie wystarcza już przeczyszczanie lub pogłębianie kanałów, lecz następuje konieczność wylkopania nowego karezu a zupełnego lub czasami tylko częściowego porzucenia dawnego urządzenia, przy wykorzystaniu jedynie części starych sube. Trzęsienia ziemi niejednokrotnie zmuszają do porzucenia części pól uprawnych, na które nie można doprowadzić wody. Także zdarza się, że woda w początkowej studni karezu opada, a dostanie się do jej zmienionego poziomu wymaga budowy nowego urządzenia irygacyjnego. Wysychanie karezów spowodowane bywa nie tylko na stałe po trzęsieniach ziemi, ale też często okresowo po wyjątkowo suchych latach SI Spadek karezu nie jest większy niż 2%• �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 217 lub (w okolicy Kwetty) po zimach o bardzo małych opadach smegu czy też deszczu. Wiosną 1964 roku w Bostan !koło Kwetty pnawie wszystkie ikarezy wyschły, bowiem roik 1963 miał mało opadów, a zima 1963/64 była wyjątkowo sucha. Ryc. 6. Kariger ze swymi narzędziami pracy. K. Wolski, Kuczlag, 1964). (Fot. Dla zabezpieczenia karezów przed zamulaniem stosuje się niejednokrotnie zamykanie otworów studzien przez obmurowywanie kamieniami a następnie nakrywanie pozostawionego otworu płaskim dużym kamieniem lub też kawa~kiem blachy ze starych beczek po asfalcie. Zamknięcie talkie chroni przed wdarciem się wody deszczowej i przed wpadaniem prochu podczas burz. Dalsza konserwacja Ikarezów polega na przeczyszczaniu poziomego Ikanału. Wtedy to zazwyczaj pogłębi,a się nieco zamulone zawsze dno (o j·edną długość żelaznego ostrza łopaty). Pogłębienie �218 KRZYSZTOF WOLSKI taikie, to już właściwie odnowienie karezu. Odnowienie jest rzeczą kosztowną· Uważa się, że karezy powinny być czyszczone co roku. Najlepszą porą do tego są miesiące letnie aż do sierpnia. W Beludżystanie ,prace przy czyszczeniu karezów rozpoczyna się już od kwietnia. Często po pogłębieniu corocznym karezu i cziau (dżiaa w Dżalawanie) obniży się do tego stopnia poziom wody w potoku cziau, że doprowadzertie jej na pola wyżej położone staje się niemożliwe. Wtedy z konieczności trzeba zaprzestać stałej upmwy tych pól, opartej na sztucznym nawadnianiu 82. 7. EKSPLOATACJA KAREZOW Woda z karezów służy przede wszystkim do na'wadniania pól, tak jak do tego służy woda uzysik'ana innymi sposobami na wszystkich obszarach strefy suchej. W północnym Beludżystanie, na terenie powszechnego występm.vania ikarezów, inne urządzenia sztucznego nawadniania występują niezmiernie rzadko. Młyny perskie, czyli szero:kie studnie z :kołowrotem czerpiącym wodę, a poruszanym za pomocą kieratu ciągnionego przez wielbłądy czy też woły, widuje się wyjątkowo w okolicy Mastungu, lecz częściej na nizinie Kaczhi koio Sibi, czy też na krańcach ;pustyni Pat. Spotyka się je powszechnie w Deradżacie, a ta:kże w Las Bela obok Ikarezów i kanałów z zapór ,na rz'ek'ach. Często przy nawadnianiu pól łączy się wodę, uzyskaJną z Ikilku źródeł irygacyjnych, gdy :karez dostarcza zbyt malo wody. Przeciwnicy ka<rezów podnoszą niejednokrotnie, że woda z karezu jest jałowa. Ma mało wartości odżywczych. Nie przynosi żyznych cząstek, które zawsze znajdują się 'w wodzie z zapór na rzekach a nawet z zapór na rzekach okresowych. Bezsprzecznie mają rację. lecz zapominają o jednym, że na terenach skrajnie suchych, gdzie nie ma rzek stałych ani innych zbiorników wodnych, zapasy wody gruntowej mogą być jedynie wykorzystywane przy pomocy Ikarezów lub studzien. W ta!kim razie woda studzieI1!I1atakże nie będzie miała innych właściwości niż wod;l z ikarezów. Zaś do wydobywania wody ze studzien trzeba albo pomp motorowych, albo zwierząt poruszających !kołowroty. Występuje tu (bd'atkowe utrudnienie i podrożenie eksploatacji. Z karezu zaś woda sączy się lub płynie stale. Uważa się, że jeden karez niesie okolo 20-60 litrów wody na sekundę 83, co nie jest zbyt wiele, ale już jest bogactwem w pustynnych OClz<1ch. 82 83 Pola takie oglądałem w Bastanie. J. Humlum, op. cit., s. 226. �Tra£1yc.l/jne techni.ki sztucznef..lo nawadniani.a w krajach irańskich 219 Dla terenów Iranu środkowego oblicza się wydajność poszczególnych karezów na 15 litrów na sekundę. Toteż od najdawniejszych czasów woda karezów była zawł,aszcZJona.Karezy stanowią włalsność państwOJWą, samorządową lub prywatną, indywidualną albo zespołową. Zespołowa współwł'asność powstała drogą podziałów rodzinnych i sprzedaży. Współwłasność ogranicza się nie tylko do ikorzystania z wody, lecz nakłada też obowiązki partycypowania w !kosztach napraw i przeczyszczeń !karezu. Nad porządkiem w korzystaniu z podziału 'wód karezowych czuwa specjalny urzędnik, zwa'ny w Turbade kahn-i-sariszta, z;aś w Las Beła naib. Na stepach turkmeńskich w ka~dym osiedlu jest jeden lub kilku "z'arządców wodnych". Taki na,czelnilk wodny nazywa się mirab (pan wody) 84. W południowo-zachodnim Afganistanie w okolicy Kandaharu, okresy używania wody z karezu nazywają się następująco: doba użyt!kowania kholba dzieli się na 4 szongol (po 6 godzin), z kolei szongol dzieli się na 10 sel85. W oazie Achal-Teke na stepach turkmeńskich wodę z karezów rozdziela się pomiędzy posiadaczy prawa do jej użytkowania. Najmniejszą jednostką jest bir su, to jest 1/24 doby pobierania wody, zwanej serkar (pers. sarokm' - część udział). Serkar dzieli się na dwa keleme, nocny i dzienny 86. WspółWłaściciele karezu posiadają w nim czasami tylko po 2 sel wody. W Bostan np. Abdul Aziz Khan Panezai w ikarezie Meterzez ma 48 godzin używania wody. W czasie używania z'3stawia się cziou, tamą hauda potem Zlgromadwną wodę wpuszcza na pola 87 użytkownika na czas jemu przeznaczony. W Afganistanie najczęstszą miarą ilości wody zużywanej do nawadniania jest aszia, której wielkość równa się około 250 l/sek.RB• Jest to miara potrzeb roślin lub potrzeb nawodnienia pewnego obszaru uprawnego, nie jest zaś miarą podziału uczestniczenia w korzystaniu z urządzenia nawadni'ającego. W Makranie każdy karezowy kalmyr dzieli się na dwa równe kanały taqir, które następnie dzielą się na liczne mniejsze kanały - odnogi giroband. Zast1awy na kanałach nazywają się garrok 89, są one wykonane z kamieni. Podobnie w Kalacie rozdzielnie wody (zastawy na kanałach) wykonane są z kamieni. Technika nawadniani'a pól w Bastanie poleg-a na zamknięciu w nocy wody w tulab (sadzawc.e, zaporze lkarezowej) a następnie rano, na wyW. Konig, op. cit., s. 99. J, Humlum, op. cit., s. 220. 86 W. Konig, op. cit., s, 104. 87 Taka technika zalewu gwarantuje, że woda jednocześnie w większej ilości napływająca na pólko w obrębie pulwan, pokryje całe pólko warstwą jednakowej grubości i będzie równomiernie wsiąkać na całym nawadnianym obszarze. 88 R. Niedermayer, Das afghanische Bewiisserungswesen. Wrocław 1929, s. 24. 89 Zbiorniki zaś w Turbacie nazywa się kahn duk. 84 85 �220 KRZYSZTOF WOLSKI puszczeniu jej na pota. Zatrzymanie wody ma na celu ogrzanie Jej, a także równomierne pokrycie warstwą wody całej nawadnianej powierzchni pólka. W wypadku nawadniania sadu stosuje się bezpośrednie napuszczanie wody z cziou 90. Pole to jest otoczone wokoło grobelką zwaną pod Kandaharem pulvan, która zatrzymuje wodę w obrębie nawadnianej roli. Role nawadniane stale wodą z karezów nazywają się uba usa !H. Przyjmuje się, że 1 eft (stopa3)/ sek. na lab jestzupełlI1lie wystarczająca przy nawadnianiu. Oznacza to, że gdy 1 cft/sek. stale płynie przez okres czterech miesięcy, to woda z danego karezu wystarczy do dostatecznego nawadniania 100 akrów 92. Ograniczeniom nie podlega jedynie woda do picia, którą ikażdy może zaczerpnąć z cziou ikarezowego. Współwłaściciele ikarezu poją także swoje bydło wodą ikarezową. Często miejsca wodopoju to zawaliska - ghardawa i to nawet głębokie. Do gł~bokiej "ghardawa" kobiety chodzą też po wodę 93. Ryc. 7. Krzewy w karezie Chajan w Nal w Dżalawanie (Fot. K. Wolski, Nal, 1964) w Beludżystanie. WYlPadnie jeszcze wspomnieć o pożytkach ubocznych z k'arezów. Woda potolków Ikarezowych bywa wykorzystywana do poruszania młynów wodPor. R. Niedermayer, op. cit. W M'akran.ie teren nawadniany stale wodą z kQJhn zwie się daj at. 92 R. Niedermayer, op. cit., s. 28. 93 Bostan, ghardawa na karazie Dżedid Harun Karez. 90 !ll lub kanału (rzecznego �Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich 221 nych zyranda (w okolicy Kwetty), asiab (w Kalacie i Dżalawanie). W terenie bardziej górzystym, tam gdzie dżioo płynie głębszym strumieniem, młyny wbudowane są w ziemię i na pierwszy rzut oka można ich wcale nie zauważyć. Tam zaś, gdzie dżioa ma małYSlpadeik, rtam buduje się groble, wierzchem której płynie woda. Młyn stawioa się w miejscu gdzie grobla osiągnie należytą wysokość, zapewniającą odpowiedni spadek i uderzenie wody na łopatki w osi koła młyńskiego. Młyny te stoją przeważnie na kanałach wodnych jednego właściciela, lub - j.ak w Kuczlagu - poniżej rozwidleń, rozprowadzających wodę na poszczególne pola. Oczywiście tylko wtedy mielą, gdy !kanałem przepływa woda. Na niektórych k'arezach przesus~onych, np. w 80rab na południe od Kalatu, polikwidowano m.łyny, bowiem z braiku wody bywały one nieczynne przez ,pewien CL?3S. Na innych, j.ak w Nal, zlikwidowano asiab na dżiaa, bowiem młyn był zbyt odległy od osady. W Nal założono dwa młyny motorowe. Zdarza się niekiedy w Afganistanie, że woda z karezów poru.sza stępy do tłuczenia ryżu, lecz są to wypadki sporadyczne. Przejdźmy wreszcie do pożytku ze świata roślinnego i zwierzęcego żyjącego w Ikarezach. Pożytek z niego jest niewielki. Ceni się jednak możliwości posiadania drzew (w okolicy Kwetty przeważnie morw i wierzb) zasadzonych wzdłuż C'ziou. Drzewa te rosną na płaszczyźnie pola w pobliżu cziou, lub też, gdy rów jest głęboki, w samym rowie, sprawiając poważne kłopoty robotnikom przy czyszczeniu dna i śdan. Często z głębokiego jaru przy rowie wyglądają tylko wierzcho~ki koron tych drzew. Drzewa te ocieniają cziou i tym samym ograniczają nieco parowanie drogocennej wody. Z drobnymi chwastami w cziou stale się walczy. Hamują one przepływy wody, zatrzymują namuł i tym samym powodują uszikodzenia i zanieczyszczenia karezu. Fauna karezów jest różnorodna. Uważa się, że w Afganistanie jest ona uboga 94; pOIkrywa się to z moimi obserwacjami z północnego Beludżystanu i z badaniami angielskiej ekspedycji w roku 1951 w Iranie 95. Jednak nawet w północnym Beludżystanie fauna i flora karezów służy zimą za pożywienie dzikim kaczkom 96. Oczywiście, w karezach, które prowadzą wodę zaskórną i często wysychają, flora i fauna muszą być bardzo ubogie, dostosowane do tych tak Por. J. Humlum, op. cit., s. 290. Par. A. Smith, Blind White Fish in Persia. London 1953, s. 78. 96 W r. 1961 w styczniu polowałem na kaczki wraz z p. Akramem Panezai w Bostan. Do hu le wrzucało się kamyczki, którymi płoszyliśmy kaczki. Ptaki wylatywały przez hule i wtedy się je strzelało. Muszę tu dodać, że w cieplejszych porach roku nigdy nie widywałem żadnego ptactwa w karezach w okolicy Kwetty ani w MakranIe, Dżalawall!Le' czy w Las Bela. 94 95 �KRZYSZTOF WOLSKI nie bardzo sprzyjających warunków. W Ikarezach stałych, prowadzących wadę ze źródeł, spotyka się florę i faunę znacznie bogatszą. Miałem możność obserwowania ikarezu Chaj'an w Nal w południowym Dżalawanie. Był to Ikarez stały, długi, prowadzący wodę ze źródła. W otwartej części czyli cLżioo pelno było wodorostów i różnych roślin, wśród tego uwijały się całe gromady niewielkich 'rybek, drobnych raczków i owadów wodnych. Wpływały one też do części podziemnych kuur, gdzie można je było dojrzeć przez szerokie otwory pionowe tip. Żyją też w karezie Chajan żółwie sarkut. Małe rybki żyjące w Ikarezie nazywają się paharak 97. Żyje ich w karezie ikillkagatunków (na co mi specjalnie zwracano uwagę). 8. WSPOLCZESNY STAN KAREZOW W BELUDŻYSTANIE Obserwując niektóre zaniedbane i nieczynne karezy w Bostan można by przypuszczać, że na terenie Beludżystanu północnego następuje upadelk tego typu urządzeń i'rygacyjnych. Lecz nie można się sugerować obserwacjami w jednej miejscowośd, gdzie np. większość współwłaścicieli karezów pr-acuje lub przebywa poza terenem tej os-ady i nie jest bezpośrednio z-ainteresowana produkcją rolną. Karezy często niszczyły się, gdy ulegały zasypaniu ich części. Odnowienie takiego Ikarezu jest zawsze kłopotliwe i połączone z większymi trudnościami niż budowa nowego. Niejednokrotnie karezy wysychają w okresach wielkiej posuchy. W Niabat (okręgu nawadnianym) w Kanracz (Kanrach) w Las Bela podczas posuchy w r. 1900 wyschły wszystkie karezy 98. Obecnie w talkich wypadkach występują dążenia do uniezależnienia się od ikarezów i przejścia na nawadnianie wodą z głębokich studzien. Współcześnie w Pakistanie coraz rzadziej spotyka się nowo wybudowane karezy. Nakłady inwestycyjne nie opłacają się. Karezy nie gwa97 Dr Nur-ul-Haq Khan Kakar opowiadał mi ciekawą historię o rybkach żyjących w karezach. W Dżalawanie ludność uważa te rybki za zaczarowane, bowiem rodzą się tajemną mocą w podziemiu, chociaż nikt ich tam nie przynosi. Dlatego też nikt z miejscowej ludności rybek tych nie spożywa, uważając, że żołądek ludzki nie może strawić zaczarowanej istoty. Ryba ta powinna w l'aziespożycia "przelecieć" nie uszkodzona przez cały przewód pokarmowy człowieka. Pewnego razu, gdy dr Nur-ul-Haqur ze swym przyjacielem byli na polowaniu, nałapali tl'Ochę tych rybek w karezie i następnie po ugotowaniu, zjedli. Gdy to zobaczyli miejscowi ludzie, postanowili śledzić doktora i jego przyjaciela, aby potem w ich odchodach poszukać rybek. Gdy zaś później stwierdzili, że tam nie ma całych rybek, orzekli, że dr Nur-ul-Haqur i jego przyjaciel to "dżiadugeri", czyli czarownicy, którym zupełnie nie szkodzą zaklęte, 'CZarodziejskie rybki z lmrezów. PodobnIe za nietykalne uważa siG rybki żyjące w kalfeza'ch w Ghazui w Afganistanie (badania 1969 r.). 98 "Baluchistan District Gazetteer" Series, t. VIII. Las Bela. Quetta 1907, s. 90. �· TTftU.lI('yjnc tecJIn.iki. sztlLC21lego nawadniania lV krajach tTańskich. rantują stałego dopływu wody na pola, gdyż często wysychają. Zazwyczaj nie są głębokie, zaś znaczniejsze niż półmetrowe pogłębienie karezu jest praktycznie niemo·żliwe. Porzuca się więc karezy a przechodzi do budowania głębokich studzien, z których wodę czerpie się przy pomocy pomp motorowych. Ten sposób pozwala na wykorzystanie niższego poziomu wód gruntowych, niż to dotychczas było możliwe przy pomocy karezów i perskich młynów (rahat), a także na doprowadzenie wody na wyżej połozone pola. Posiadacze ziemi sugerują się, że ze studzien będą mieli pewniejszy i obfitszy dopływ wody niż z karezów, nie biorąc pod uwagę, że kare~ami ściągało się wodę z dalszych odległości i większych obszarów. Zresztą przy głębokich studniach niejednokrotnie nastętpowało podebranie .przez studnię wody ikarezu. Bowiem sZyJb studni dobijał się nie do źródla, lecz do tego .sameg.o ukośnego lustra wody zaskórnej, na :którym w pobliżu założony był karez. Na podstawie obserwacji w terenie można jednak stwierdzić, reasumując powyższe uwagi, że system karezów nie z.najduje się w stadium powszechneg.o zanikania. I zapewne przez długie jeszcze lata ludność Iranu, Afganistanu i Beludżystanu będzie nawadniać swe role wodą z Ikarezów. KRZYSZTOF WOLSKI TRADITIO AL TECHNICS OF ARTIFICIAL COUNTRIES IRRIGATION IN IRANIAN The author has been doing twice field-investigations about traditional technics of artificial irrigation in Iranian countries, in their Eastern parts, the Iranian highlands of Baluchistan in the region of Quetta, in Sarawan and Djalawan, in the Southern Baluchistan in Makran and Las Bela, during the years 1960-1961 and 1964. These investigations fit'st of all were made possible because of the help of: Hajji Muhammad Hafizullah Khan Achakzai, Malik of Gulistan and Mr. Abdul Aziz Khan Panezai [rom Bostan, whom the author wishes to express his sincere thanks. Ba.sing on his own investigations and a pretty laeonic literature, the author presents in eight chapters the history. the range and actual state of one of the traditional, historically most exactly withthe Iranian countries connected technic of artificial irrigation, which is the karez-kanat. This irrigating device is known in Iranian countries from remote times and its arise may be dated on the late epoch of Bronze Age. In times of glory of the Old-Persian Imperium of Acheminids it ranged with the innuence of Persian culture on broad terJ'itoires of Middle Asia and Northern Africa. In Middle Asia it has been found in the oasis of Turfan, in North Africa from Cyt'enaica it pushed its way up to the Western extents of Sahara, where it is �224 KRZYSZTOF WOLSKI functioning under the name foggara up to the present days. On the Arabian peninsula it occours commonly in Oman and Hadramaut in the Eastern part of Arabia. In all these territories this irrigating device lasts in permanent use to these days. In Afghanistan and in the Northern Baluchistan (in West Pakistan) the system of artificial irrigation by means of underground canals sweeping down from the feet of the rocks in the direction of the lower bottom of the valley and refloat water to the top of the earth, is called karez. It is a very ancient Eastern Iranian name, spread in the form of "kiariz" over Turkmen steppes. In the Southern Iran highlands (Makran, Persian Baluchistan and South-Western Pakistanian Baluchistan) the device is called "kahn" or "kahan", whereas in Iran it is named kanat (quanat). Karez are irrigating devices in eminent dry terrains, halfdesert or desert, where there are no steady rivers and appears the absolute necessity of utilizing underground resources of water for using them in artificial irrigation. Often karez lead headspring water, but use ground water too, and therefore these one dry up during dry summers or during rainless "vinters. But for the most part they lead water always. Indeed individual karez-kanat do not give to much water, mostly they do not bring more than 15 to 20 liters in one second (the greatest one exceptionally brings even 60 liters), however nearly each Iranian village possesses some or'a dozen of karez and these completely safisty the need for water in agriculture. Everywhere there, where there are karez-kanat as the only irrigating device, there do not exist permanent rivers and scanty rainfalls do not safisty the needs of agriculture. Digging of new karez as cleaning down is made by special craftsmen, called in Iran mo hani, and in Baluchistan karigeri. This specialization is inherited in families. Karigeri's work is very hard and dangerous, because it happens that shafts fall in and bury working laborers. Because of this risk karigeri receive comparatively high salary. Usually they are working four at a time. Two are cleaning the canals and the other two are whiping out alluvium by means of a wheel from the underground horizontal canal. Therefore around the vertical shafts arise characteristic ridges of outwhiped alluvium. Most important harm in karez do flooding showers, when water falling into the shafts snatch the walls and obstruct with slime the horizontal canal. The most dangeronus nevertheless for the kare z are all kinds of earthquakes. Contemporaneously more and often in Iran and Pakistanian Baluchistan there are used to whiping out water from deaper parts of the earth petrol pumps or electric pumps. The building of such a modern device however and its exploitation is expensive and so the modern methods of irrigation do not make but yet dangerous competition for the karez-kanat. So contemparaneously digging of old karez and preserving of 'Old is 00nJtiJnued. Kar,ez will be i·n Iservice 'of the poople in future and certainly for a long time will give water to the Iranian farmer's fields. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fcef9683d66ca46cae39231a6cc2debf.pdf 4b7e9c739e6a7904d5f5aae7f2f443ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource etnografia - metody Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:301 Title A name given to the resource Dwa modele etnograficznej monografii wsi / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.147-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S T U D I A, A R T Y KUŁ Y,M AT ER IA ŁY Lud, t. 53, 1969 r. JOZEF BURSZTA DWA MODELE ETNOGRAFICZNEJ MONOGRAFII WSI * W swoim znakomitym, syntetycznym artykule European ethnology in our time prof. Sigurd Erixon wypowiedział bardzo charaiMerystyczne a trafne spostrzeżenie: "Every ,country and every independent territory has its own hi'story and therefore also to a certain degree its own ethnology" 1. Stwierdzenie, że .każdy prawie :kmj ma swoją własną etnografię, sprawdza się na przykładzie 'etnografii polskiej. Etnografia ta (używam tu terminu "etnografia" przyjętego w :krajach socjalistycznych, m. in. w Polsce, ,na oznaczenie zarówno etnografii i etnologii, j,ak też na określenie dzisiejszej sytuacji w etnografii polskiej, zbliżającej się do antropologii Sipołecznej czy kulturowej) - 'otóż etnografia polska wyrosła z jednej str·ony w nawiązaniu do ogólnej myślietnogr.aficznej XIX i XX w., z drugiej - w specyfkznych .społeczno-politycznych i kulturalnych warunkach - i nabrał<a stąd pewnych, typowo krajowych i polskich cech. Cechy te może najl,atwiej dadzą się zilustrować na przylkładzie tradycyjnych, etnograficznych monografii wsi, a także monografii regionów. Dla uproszczenia zatrzymajmy się glówni2 n.a m~:iJ}i'.a:k:ch w.c:i. I Naukowe opracowywanie monografii miejscowości ma w P'olsce długą tradycję. Opracowywali je przedstawiciele różnych nauk: etnografii, hi- * Artykuł zawiera uporządkowany materiał do wykładu wygłoszonego na uniwersytecie w Sztokholmie w dniu 17 kwietnia 1969 1'. Podaję go tutaj bez zmian zdając sobie sprawę zarówno z jego szkicowości jak i z tego, że zawiera on tylko omówienie części zagadnień wchodzących tu pod uwagę. Nie zaopatruję też artykułu w odpowiednią ilość odesłań do literatury. Aby nie było nieporozumień podkreślam, że chodzi tu tylko o typ monografii dotyczącej całokształtu kultury danego środowiska, a nie pewnych tylko jego stron, ani tym bardziej monografii problemowych. 1 S. Erixon, European Ethnology in ow' Time. "Ethnologia Europaea" 1967, 1, s. 3, �148 JOZEF BURSZTA storii, historii g,ospodarczej, socjologii, językoznawstwa itd. Najwięcej tego typu .opracowań poj1awiło się na przełomie XIX i XX w., ale są one illadal 'opracowywane do ostatnich czasów 2. Najbardziej rozpowszechnione były monografie historyczno-gospodarcze oraz właśnie etnograficzne. Typ monografii wsi o charakterze historyczno-gospodarczym stworzył na początku XX w. twórca polskiej szkoły historyczno-gospodarczej, prof. Franciszelk Bujak, autor m. in. dwóch takich monografii 3. Ten typ monografii został przejęty niemal powszechnie przez historyków gospodarczych i kontynuowany jest bez istotnych zmian do dzisiaj. Jeśli chodzi o monogr'afie etnograficzne, to pojawiły ,się wpierw monografie regionów. Najbardziej typową była tu działalność sławnego polskiego etnografa XIX w., Osikam Kołberga (1814-1890). On to stworzył wzór monografii regionu i dał opis wszystkich regionów etnograficznych Polski; 34 takie mnognafie wydał za swego życia, dalsze wydawane są właśni,e obecnie w postaci Dziel wszystkich, mających objąć łą,cznie 80 t,omów. Monografie etnograficzne wsi, zbliżone zresztą swoim uikładem treściowym do monografij regionów, zaczęły pojawiać się w większe'j liczbie w latach 90-tych XIX w. DrukowIano je w ówczesnych czasopismach etnograficz.nych Wisła (od 1887) i Lud (od 1895) oraz jako pozycje samodzielne. Nie miały one wówczas je,szcze ani jasno skrystalizowanego układu treści, ani wyra:lmiejszych metodologicznych przesł'anek. Chodziło po prostu ,o swoisty obraz etnograficzny miejscowości, o zadokumentowanie jej osobliwości ikultury, jej specyficznych cech różniących ją od innych, w uikładzie treściowym zbliżonym do Kolbergowskiego. Z·aikł'adano jedynie, że więiksza liczba takich monografii miejscowości czy określonych regionów, z,awiez,ających możliwie drobiazgowe opisy możliwie największej .liczby ,elementów kulturowych, złoży się na obraz etnograficzny dzielnicy ikraju, a te potem na etnografię ca'łego kraju. Ale było to już stanowisko poznawcze fachowych etnografów 4. Trzeba bowiem ,pamiętać, że etnograficzne monografie miejscowości opracowywali w większ'ości amatorzy. 2 Zob.: K. Adamus, Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. "Etnografia Polska", t. II, 1959, s. 157-204. Ostatnie tego typu prace, np.: J. Pawłowska, Dolnośląska wieś Pracze w powiecie milickim w latach 1945-1960, część I, Wrocław 1966, część II, Wrocław 1968. I F. Bujak, Mieszkienice, wieś powiatu brzeskiego, stosunki gospodarcze i spoleczne. Kraków 1901; tenże, Zmiąca, wieś pow. limanowskiego, stosunki gospodarcze i spoleczne. Kraków 1903. ł Zob.: S. Ciszewf>ki, Krakowiacy. Monografia etnograficzna. Kraków 1894, t. 1, s. 1. �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 149 W okresie między obu wojnami światowymi etnograficzne monografie miejscowości i regionów, już mniej niż poprzednio liczne, wynika'ły również z dwóch źródeł: z kręgu naukowcóW oraz z popularnych zainteresowań ludoznawczych i krajoznawczych z tym, że te ostatnie og:mniczały się raczej do miejscowości. Wszystkie jednak miały prawie tożsamy profil, gdyż amatorzy naśladowali naukowców. Należy jednak podkreślić, że naukowcy dopiero w tym okresie wypracowali zdecydowany typ analizy kultury, a stąd i t'lwoistą sekwencję kolejnych opisów poszczególnych elementów kultury środowiska, tj. wsi (miast i miasteczek etnogflaficznie w ten sposób nie badano). Tak powstał jasny model etnograficznej monografii miejscowości, także i regionu, który tu nazywam tradycyjnym, choć jest on jeszcze powszechnie nadal stosowany. Teoretyczne podstawy takiemu modelowi analizy kultury dał w 1924 r. sławny polski etnolog, prof. K. MOlSzyński,późniejszy autor 3-tomowego ogromnego dzieła Kultura ludowa Słowian oraz dużego podręcznika etnografii i etnologii, pt. Człowiek (1958). Ukazał to w artykule O wewnętrznym układzie prac obejmujących całokształt kultury materialnej 5. Właśnie przygotowywał on wówczas materiał do I tomu Kultury ludowej Słowian (kultufIa mater,ialna) i zastanawiał się nad jego uporządkowaniem, gdyż nie było dotąd żadnego ustalonego w~oru. Chciał więc dać jasny i uporządkowany plan, który jednak - jak sam przyznaje "powstał nie tyle dzięki teoretycznym rozważaniom, ile jest prostym ujęciem w słowa tego porządku, który niej,akosam przez się wyniknął" po prostu w czasie logicznego porządkowania materiału. Warto więc ten plan nieco bliżej przedstawić. Oto on (z pominięciem szczegółowych elementów a z podaniem tylko tytułów działów, ustępów): KULTURA MATERIALNA I. ZDOBYWANIE 1. 2. 3. 4. 5. 6. II. ŻYWNOŚCI I SUROWCOW Zbiór dzikich płodów roślinnych i zwierzęcych Łowiectwo Rybactwo Hodowla zwierząt Uprawa roślin Dobywanie płodów mineralnych PRZECHOWYWANIE 1. Konserwacja 2. Konserwacja G ALBO TECHNICZNA ŻYWNOŚCI I SUROWCOW i przechowywanie i przechowywanie produktów surowców spożywczych "Lud", t. 23, 1924, s. 38-49. Także: K. Moszyński, ,.Przegląd Współczesny" XIII, 1939. kultury. Z zagadnień systematyki �150 III. JOZEF PRZYGOTOWANIE 1. 2. 3. 4. 5. IV. V. VI. SUROWCOw Narzędzia Obróbka surowców roślinnych Obróbka surowców zwierzęcych Obróbka surowców mineralnych Barwniki, smary ZABIEGI 1. 2. 3. 4. 5. STRAWY Zaopatrywanie się w wodę Ognisko (niecenie, piec, naczynia) Sporządzanie potl'aw i napojów Sporządzanie używek Pokarmy anormalne OBROBKA 1. 2. 3. 4. 5. BURSZTA O BEZPIECZEŃSTWO ZEWNĘTHZNE I WYGODĘ Broń (sporządzanie i użytkowanie) Odzież (z dalszym szczególowym rozprowadzeniem) Budowle (konstrukcja, części składowe, poszczególne budowle itd.) Sprzęty domowe Higiena TRANSPORT I KOMUNIKACJA 1. Ruch lądowy (drogi, rodzaje lokomocji, środki) 2. Ruch wodny (podobnie) 3. Wznoszenie się na drzewa. Taki był uikład w ZJakresie kultury materialnej. Zastosował go sam Moszyński hez większych zmian w, t. I Kultury ludowej Słowian (1929). Inni naukowcy a także amatorzy przyjęli bezzmirun ten układ, 00 najwyżej go uipralsz,czając.W z,akrelsiezaśkJuiltury sipo~eC'znej li umysłowej (nota bene - w tym włlaśnie dkresie ustalił się na dobre ten właśnie podział ikultury na owe trzy główne działy) - sytuacja była lepsza, gdyż z dawna przyjął się uklad mniej więcej jed'Uaikowy.Już O. Kolberg w swoim Ikilkudziesięciotomowym Ludzie stosował dość konsekwentnie podział ikultury społecznej i umysłowej ,na ko[ejne jej aspekty. W okresie międzywojennym mamy już jednolity układ zarÓWnow monografiach regionalnych, jak w podręcznikach etnograficznych. Dajmy przytkład z podręoznika etnografii Adama Fischera pt. Lud polski (1926): KULTURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. Obrzędy narodzinowe Obrzędy weselne Obrzędy pogrzebowe Zwyczaje domowe Zwyczaje doroczne Prawo ludowe. SPOŁECZNA �Dwa modele etnograficznej KULTURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. monografii wsi 151 DUCHOWA Wierzenia demonologiczne Wyobrażenia o przyrodzie Lecznictwo Czary Opowieści ludowe Pieśni ludowe Zagadki i przysłowia Widowiska dramatyczne Gry i zabawy Tańce Muzyka ludowa. Podobny, bardziej jednak rozbudowany układ kultury duchowej zastosował też sam Moszyński w drugim i trzecim tomie Kultury ludowej Słowian (kultury społecznej nie zdołał opracować, choć to zapowiadał). Istotne jest to, że w każdej monografii miejscowości i regionu spotykamy -aż do dzisiaj - stosowanie takiego układu bez większych zmian i przestawień, a także bez więlk,szych opo.rów czy nefleksji. Wróćmy do modelu monografii miejscowości. U nas, w Polsce, mamy więc ustalony pierwszy naczelny podział na: kulturę materialną, społeczną i duchową (umysłową), a wmmach tych kolejne opisy poszczególnych wytworów kułturowych ustawj,onych w pewne grupy, przy czym zawsze na początku spotykamy zbieractwo, a następnie 1nne formy życia techniczno-gospodarczego; omówienie życia społecznego zaczyna się zawsze ,od narodzin dziedlm a kończy się na obrzędach pogrzebowych itd. Taki a nie inny model monografii regionalnej zastosowaliśmy także przy opracowaniu naszego 3-tomo'Wego dzieła Kultura ludowa Wielkopolski (1961-1967). Można by teraz postawić trzyzasacinicz·e pytania: 1) jakie są zalety, jaka przydatność 'tego modelu analizy kultury społeczności lokalnej i jakie w ogóle względy powodują powszechne stosowanie tego modelu; 2) jaka może być geneza talkiego modelu analizy kultury i jakie teoretyczne zlałożenia mogą leżeć u jego podstawy; 3) jakie są metodologiczne konsekwencje stosowania talkiego modelu i czy istnieje możliwość stosowania modelu innego. W odpowiedzi na pierwsze pytanie należy postawić na cz:ele wzgląd praktycystyczny. A więc omówiony wyżej kolejny układ treści takiej monografii jest bandzo klarowny, wygodny i łatwy do zastosowania przez ikażdego amatora. Pozwala on bez trudu zakwalifikować każdy element kulturowy do odpowiedniej kategorii i wstawić w odpowiednie miejsce opisu. Co więcej, dobrze rozbudowany taki logiczno-formalny schemat układu nie pozwala na pominięcie w badaniach terenowych żadnego z elementów kultury opisywanego środowiska i wręcz nakazuje po- �152 JOZEF BURSZT A szukiwanie go (w pamięci ludzi, n.a strychu, w szopie) wtedy, kiedy on się bezpośrednio w życiu nie ujawnia. Ponieważ schemat ten pozwala na wydzielenie każdego elementu (niejako na "położ.enie go na stole badawczym"), istnieje stąd możliwość jak najbardziej szczegółowego jego opisu formalnego. T'akie 2'!aśdokładne opisy formalne mogą być wielostronnie użyte w dalszej naukowej analizie. Z jednej więc strony pozwalają na porównywanie aktualnej formy danego elementu kulturowego z formami wcześniejszymi z obrębu badanej społeczności, a więc na uchwycenie lokalnej zmienności w czasie danego elementu. Z drugiej znów strony można porównywać formę danego elementu kulturowego z innymi analogicznymi z obrębu innych spoleczności, regionów, czy nawet na terenie wię.kszych obszarów (pod warunkiem o'czywiśde, że rozporządza się odpowiednimianalogicznymi danymi z tej szers.zej przestrzeni). Innymi słowy, umożliwia to dociekania nad przestrzennymi zasięgami badanych wytworów kulturowych. Oczywiście, dociekani-a te wychodzą już poza teoretyczne możliwości takiej pojedynczej monografii miejscowości. Stopień uogólnienia bowiem, jaki można osiągnąć w obrębie takiej jednej monografii, jest bardzo niski; pozwala to właściwie tylko na stwierdzenie występowania w danym miejscu i czasie określonej formy wytworu kulturowego. Od strony logicznej teorii nauki można więc tu stosować tylko twierdzenia typu historycznego 6. Dopiero operowanie wieloma 'au'alogicznymi faJktami 'z większej przestrzeni daje możliwość uogólnień wyższego stopnia. Od strony zatem naukowej przydatności, monografia miejscowości zawierać może tyl:ko materiał opisowy, faktograficzny, przydatny dla dalszych badań już o charakterze systematycznym. Właśnie ustalone w wielu takich monografiach fakty kulturowe stanowią nie2'!będny materiał dla opracowania np. -atlasów etnograficznych. Te z kolei, rzucając światło na zasięgi przestrzenne danych zjawisk, dają możliwość dalszych dociekań nad g.enezą i dyfuzją danych zjawisk poprzez swoistą procedurę metodologiczną, mianowicie przez z<lmienianie ciągów przestrzennych zjawisk na ciągi genetyczno-historyczne. Amatorzy - a stanowią oni większość wśródoiPracowujących monografie wsi - nie zdają sobieoczywiści.e sprawy z takiego naukowego sensu ci przydatności ich .opracowań. Przejmują oni gotowy schemat i ten starają się możliwie dokładnie zastosować. Jest jednak charakterystyczne, że nawet u części dyplomowanych ,etnografów nie spotylka się w tym zakresie większej refleksji metodologicznej. Monografie zaś tego typu (szczególnie regionalne) narosły dość obficie w okresie uroczystości Tysiącleda Państwa Polskiego; pewna liczba powiatów i miast dopraco6 Logiczna teoria nauki. Wybór artykułów 1966, s. 672 i nast. (artykuł A. Malewskiego). pod red. T. Pawłowskiego, Warszawa �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 153 wała się monografii historycznej, której część stanowi zazwyczaj tak właśnie sporządzona partia etnografic:Mla. W poszukiwaniu odpowiedzi na drugie pytanie - o genezie takiego modelu analizy kultury - należy, wydaje mi się, nawiązać do dziejów naulki, a etnografii (etnologii) 'w ,szczególności. Wydaje mi się więc, że źródeł tego modelu należy szukać już w założeniach teoretycznych XIX-wiecmego ewolucjonizmu schematycznego. Tam przecież znajdujemy f.ormalny podział kultury na jej działy, a te z kolei na poszczególne kategorie elementów. Te właśnie pojedyncze elementy kulturowe i ich dobrane zespoły, tralktowane porównawczo od strony formalnej, ustawiane były na zasadzie tylko logiczno-formalnej Iklasyfikacji w odpowiednie "szufladki" i "półki", których układ, .na zasadzie rosnącej złożoności, dyferencjacji i "postępu", miał ilustrować ewolucyjny ciąg rozwojowy tych właśnie badanych elementów kulturowych, a w dalszej konselkwencji całej Ikultury. Taki model analizy kultury odpowiada też założenłom metodologicznym neoewolucjonistów, w warunkach polskich np. teoretycznemu stanowis!ku tzw. "ewolucjonizmu krytycznego" w ujęciu właśnie prof. K. MoszyńSlkiego7. Chodzi przecież przy tym stanowisku nie o badanie kultury czy kultur jako zwartych w sobie całości, ale wlaśnie pojedynczych wytworów w ich szerokich zasięgach, nawet światowych, co najwyżej tzw. "organicznych zespołów", a więc takich, które są z sobą w ja1kiś sposób związane ze względu na służe.nie określonemu celowi lub teź są wzajemnie wyznac:z,aoO'e (np. praktyki kultowe i magiczne a akty prawne; kopieniactwo a ustrój matrylinearny) 8. Zawsze chodzi tu o porównywanie pojedynczych wytworów od strony formalnej i o stosowanie - jako najważniejszej - metody porównawczej i filologicznej. Należy jednak podkreślić, że ewolucjonistów krytycznych nie interesuje monografia społeczności lokalnej j'ako taka, ale same ustalenia pojedynczych faktów, wykorzystywane .później w dociekaniach systematycznych. W monografiach miejscowości i regionalnych dała się zauważyć tendencja do coraz bardziej drobiazgowego i dokładnego opisu poszczególnych wytworów (co, nawiasem mówiąc, doprowadziło do ścisłej współpracy z szeregiem naulk pomocniczych - takich, w obręb ja!kich wchodził dany wytwór kulturowy, co znów w konsekwencji doprowadziło do dalelko idącej dezintegmcji ·samej nauiki etnografii a nawet do oder7 K. Moszyński, Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etnologii. ,.Lud", t. 38, 1948, s. 3-27; tenże, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii (1958), cz. 1. R K. Moszyński, Ewolucjonizm krytyczny ..., op. cit.,s. 22 i n. �154 JOZEF BURSZTA wania się od niej kilku specjalizacji, np. folklorystyki). Otóż w tej tendencji do dokładności i drobiazgowości opisów coraz większej liczby faktów, a więc do swoistego pisarstwa idiograficznego - można zasadnie doszukiwać się tY'Powegodla 2 połowy XIX w. wpływu na nauki humanistyczne filozoficznego prądu pozytywizmu. Żądał on przecież ś'cisłego trzymania się faktów, nie wychodzenia poza wiadomości źródłowe, kładł nacisk na erudycjonizm i idiografizm 9. Tendencjom tym towarzyszyło przekonanie, że nasza wiedza o rzeczywistości zwiększ,a się w ślad za zwięks:oeniem monograficznych faktów, w ślad za pomnożoną faktografią· Można teraz zaistanowić ,się nad metodOl1Qgiczmymi konsekwencjami taJkiego 'tradycyjnego modelu analizy kultury społeczności lokalnej. Model ten budził z dawna pewne sprzeciwy. Np. J. Falkowski już w 1937 r. uważał ten klasyczny wkład treści monogra!fii ,regionalnej za "bezbarwny szablon", w którym "całość wychOldzi blado, bez wyrazu" ... bez "siły żydowej i plastyczności", gdy tymczasem przy badaniach "wyłania się wiele nO'wych,zag1adnień,które nie wchodzą w ustalony schemat". Tymczasem monografia taka ma dać - mówi Falkowski - "pełny, wyraźny OIbT1a~ żyjącej i działającej grupy ludzi". Natomiast, według kllasycznego układu, ,opisywana grupa pr:zJedSltawiasię nieżyciowo,a te same sfery Sipraw zostają !1ozerwane i przedst'awione w różnych zupełnie miejscach 10. Autor tego artykułu miał ni'ewątpliwie rację, usiłował też wprowadzić w tym schemacie pewne przestawienia li poprawki, które zaci,erały nieco ostry pod'ział tematyki na ikulturę materialną, społeczną i duchową. Nie dał jednalk innego jakościowo wzoru tabej monografii. Wzór talki nie został zresztą .w polskiej literaturze dotąd opracowany. Tutaj usiłuję dać tylko pewne teoretyczne podstawy takiego nowego modelu. Istotne cechy i konsekwencje -owego tr.adycyjnego, klasycznego niejako układu monografii regionalnej (miejscowości) można by ze współczesnego punktu widzenia ująć w sposób najbardz.i.ej skrótOowynastępująco: 1) Kultura ludowa (kultura społeczności ldkalnej) traktowana jest w nim (I'Iaczejimplicite) jako kompleks wytworów kulturowych, z dawna ukszta'łtowanych, istniejących obie1ktywnioejako rzeczy, formy życia zbiorowego i jalko treści myślowe. Jako takie dają się one ujmować najlepiej metodą fil'Ologiczną. 2) Kompleks ten pojmowany jest jako suma luźnych wytworów (eleZob.: J. Topolski, Metodologia historii. Warszawa 1968, s. 80-87. J. Falkowski, O wewnętrznym uk.ladzie prac etnograficznych. "Lud", t. 35, 1937, s. 162-168. 9 10 �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 133 mentów) kulturowych, która to suma da się bez reszty rozłożyć na pojedyncze elementy. Te dadzą .się porządkować według zasady logicznej dedukcji w określone grupy, ustalone również taką ~ogiiką.Można więc powiedzieć, że dekompozycja całości kultury środowiska doprowadziła do wydzielenia i ustalenia na'jmniejszych jej elementów składowych, drugi zaś etap postępowania naukowego - lmncepcyjna ,rekompozycja mająca stanowić naukowy obraz Itej iku:Itury - została w tym schemacie doprowadzona tyl,ko do ustawienia tych elementów w pewne grupy, ustalone właśnie według zasad logiki. Jest to więc bez wątpienia atomi.styczny i schema'tyczny sposób traktowania kultury. 3) W takim ujmowaJniu kultury wszystkie elementy czy ich grupy, traktowane w sposób od siebie wydz,ielony, ujmowane są na równi, tzn. bez uwzględnieni·a ich większej czy mniejszej wagi (z,naczenia) w życiu grupy społecznej, która jest ich .nosicielem. Np. typologia cepów czy kopaczek jest równie ważna 00 wzory zachowania SJię,zasady moralne, czy wierzenia religijne. 4) Bonieważ każdy element j'est tu ,równie ważny, a im jest ich więcej, tym lepiej (w myśl wspomnianej ~asady erudycjonizmu) do opisu bierze się więc, na rówrui z elementami furukcjonującymi i żywymi 'W danym środow,isku także i talkie, któDe wyszły z "użycia", należą już .do minionego etapu w rozwoju omawi'anej kultury i można je odszukać jako relikty pr:zJechowane w różnych schowlkachczy też w pamięci ludzi. Właśnie te "nie żywe" już reLikty stanowią często więlkszy przedmiot zainteresowania niż aktualnie funkcjonujące (badanie reliktów). Jest to zgodne wlaśnie z filologieznym ich tmktowaniem. W efekcie takiego postępowania, przy :którym na jednym poziomie !Znajdą się obok siebie wytwory kulturowe z Tóżnych etapów, z różnych OIkresówczasu, dochodzi w sumie do .stworzenia bogatego i pstreg,o ,obrazu kulrtury danej spolecznośei, ale - nolens volens - obrazu nierzeczywistego, bo anachronicznego. 5) W praktyce badawczo-'terenowej (polskiej) jest z reguły tak, że w monografiach regionalnych (miejscowości) przedmiotem zainteresowania jest nie bieżąca, pelna kultum współczesna, lecz tylko elementy tzw. Ikultury tradycyjnej 11, a więc tej, która ukształtowana została w epoce feudalnej. Także i z trego względu monografie takie nazwaliśmy trradycyjnymi. Ze względu .na wymienione wyżej cechy, w monografii takiej nie ma w gruncie rzeczy miej'sca na sensowne przejście do badań zjawisik kultury WlSpółczesnej. 11 Nie biorę tu pod uwagę licznych w Polsce badań tematycznych nad współczesnymi przeobrażeniami kulturowymi, takimi np., jak kultura masowa, procesy industrializacji i urbanizacji, etc. dania o charakterze tematycznym, a nie typu peŁnej monografii kultury środowiska. �156 JOZEF BURSZTA II Znany już nam model tradycyjny monografii regionalnej wsi został ustalony w okresie, kiedy w etnologii dominowały zainteresowania kulturą w sensie uniwersalnym, a więc kultury ludzkości. Stąd też i badania regionalne o ile towarzyszyła im myśl teoretyczna (jak np. u K. Moszyńskiego, przy atlasach etnograficznych itp.) - traktowane były również w tym aspekcie. Miały one bowiem dać materiał do teorii tej właśnie kultury uniwersalnej. Sytuacja (teoretyc~na) zmieniła się zupełnie od czasu, gdy (lata dwudzieste i trzydzieste bieżącego wieku) powstały w etnologii nowe ukierunkowania metodologiczne. W ślad głównie za metodologicznym stanowiskiem E. Durkheima, F. Boasa a zwłaszcza B. Malinowskiego - nastąpiło - przede wszystkim w etnologii anglosaskiej - przestawienie zainteresowań w pierwszym rzędzie na kultury partykularne, szczegółowe, a więc na kultury konkretnych ludów czy lokalnych grup kulturo·wych. Powstał wówczas - jak wiadomo - zupełnie inny pogląd na kulturę, pogląd holis,tyczny, zwany też integralnym czy strukturalnym, traktujący więc takie kultury jako pewne całości. Istotą i najbardziej nas tu interesującą cechą tego poglądu jest: 1) stanowisko, że ikultura jest czymś więcej, niż sumą składających się na nią części - i to niezależnie od tego, czy istnienie konkretnej kultury pojmuje się supraorganicznie, ikonceptualistycznie czy też realisItycznie 12; 2) jako całość, kultura jest w odpowiedni sposób zorganizowana, usrtrukturyzowana w pewną funkcjonalną całość. Zatem, by ją zrozumieć, nie wystarczy badać tylko jej części, na jakie da się rozłożyć, ale także całość tej struktury, a więc także jakby jej "kościec", Iktóry nadaje jej odpowiednią konfigurację. Właśnie poznanie owej konfiguracji jest istotnym celem badawczym; 3) ze względu na ową konfigurację, poszczególne dementy kultury nabierają różnej ważności dla całego systemu; jedne cechy kultury są tak istotne, że stają się ośrodkami konfiguracji (np. wzory zachowań, idee, mity itp.), inne zaś są tym podporządkowane, są zgoła uboczne, czy nawet konfliktowe: 4) kultura pojmo·12 Supraorganiczny pogląd traktuje kulturę jako realność sui generis istniejącą poza i ponad jednostkami i mającą swoje własne prawa. Twórcą tego poglądu byl E. Durkheim. Pogląd konceptualistyczny nie uważa kultury za realność, lecz sprowadza ,ją raczej do konstrukcji pojęciowej jako formy zachowania i rezultaty tych zachowań, dające się wyjaśnić od strony socjopsychicznej, jak to jest np. 1.1 Ralpha Lintona. Zaś realistyczne pojmowanie kultury uważa ją zarówno za podstawową konstrukcję pojęciową antropologii i zarazem jako empiryczną realność, choć nie dają'Cą się jako całość obserwować (stąd konieczność jej konstrukcji pojęciowej). Por.: A L. Kroeber and C. Kluckhohn, Culture. A Critical Reviev of Concept and Definitions. Harvard University Press (Papers ... XLVII, Nr 1) 1952. �Dwa modele etnograficznej monografii wsi lG7 wana jest tu od strony zachowań ludzJkich, a więc jako ukształtowany społecznie system zachowań, a następnie dopiero jako nagromadzone rezultaty tych zachowań. Kul1:ura jest ,tu więc zj,awiskiem sensu largo społecznym, stąd też taki pogląd określa się socjologicznym spojrzeniem na kulturę. Przyznać nawiasem należy, że taki pogląd na kulturę dzisiaj w świecie przeważa i leży na linii najbardziej współczesnych tendencji metodologicznych w nauce, aż do cybernetyki włącznie. Z tak określonej kultury i poglądów ,na nią wynikają określone dyrektywy badawcze. W pierwszym rzędzie dotyczą onezaikresu postępowania dekompozycyjnego całości tej kultury na jej składowe części oraz sposobu tTiaktowania tych części. Taka dek'ompozycja na części składowe może być dokonywana różnie. Najmniejszymi elementami są oczywiś'Cie pojedyneze fakty kulturowe, elementy czy zjawiska kulturowe. Te jednak porządkuje się w ,pewne grupy, zwane stronami czy aspektami !kultury, jak np. zachowania, idee, ongianizacja społeczna, technologia itp. Każdy taki aspekt kultury, ustallony na pewnym już poziomie abstrakcji, stoi w o!kreślonym zna<:zeniowym i funkcjonalnym stosunku do całości kuUury. Może te,ż być badany i studiO-WIanyoddzielnie. Ta samodzielność jego badania nie może jednak iść zbyt daleko, istnieje bowiem niehezpieozeństwooderwania jego od całego kontekstu kultury. Ten związek z całością trzeba mieć właśnie stale na uwadze. System aspektów kultury 'został z dawna szczegółowo opracowany w antropologii (etnologii)anglosaslkiej, zwłaszcza w brytyjskiej antropologii społecznej, wywodzącej się z badań terenowych i teoretycznych rozważań B. MalinowSkiego, a rozwiniętej przez jego uczniów. System ten, choć :oostał on wyprarcowany na podstawie badań kultur ludów tzw. prymitywnych czy pierwotnych,z'Ostał ,także dostosowany i,zastosowany do badań wiejskich społeczności Lokalnych w społeczeństwach tzw. cy,wilizowanych czy złożonych 13. Można tu przypomnieć, że w klasycznej formie, dosvosowanej do badań kultur tzw. prymitywnych czy pierwotnych, kolejność .omawianiaposZlczególnych aspektów kultury przedstawia się następująco 14: 1. Omówienie i charaJkterystyka środowiska geogr1aficznego, stwarzająca podstawę do typu gospodarki danego ludu; 2. system ekonomiczny mający z,aspokajać materialne potrzeby (orga13 Zob. np.: R. Redfield, The Little Community. Chicago. University of Chicago Press, 1955; The Social Anthropology of Complex Societies. Edit. by M. Banton, Edinburg 1966. u Tak jest w wielu pracach B. Malinowskiego i innych badaczy ze szkoły brytyjskiej antropologii społecznej, tak też we współczesnych podręcznikach tej antropo1ogii. Zob. np.: Ralph Piddingtan, An Introduction to Social Anthropology. T. I-II, London 1963. �158 JOZEF BURSZTA nizacjH produkcji, dystrybucja, prawa i obowiąL?kiekonomiczne członków społeczności itd.); 3. system organizacji poHtycznejściśle ,powiązany z ekonomicznym (sposób zarządzania, system miejscOiWejwładzy itd.); 4. prawny aspekt kultury wynikający znów ściśle z poprzednich; 5. system wychowawczy w naj szerszym znaczeniu, a więc zarówno wdrażanie do umiejętności i wiedzy, jak też do całej lokalnej tradycji; 6. magiczno-religijny aspekt kultury, stanowiący w społecznościach pierwotnych szeroką dziedzinę kultury; 7. aspekt rozrywlkowy, wypoczynkowy, obrzędowy i estetycZJny (sztuka) życia społeczności lokalnej. Te aspeikty Ikultury można widzieć w k!ażdym społeczeństwie. Łączy się je za,zwyczaj w większe grupy, mające ilustrować cztery generalne strony żyda ludzkiego: kulturę ma<terialną lub techiniczną, język, organizację społe,czną oraz system normatywny, regulujący ludzkie zachowanie. W układzie tym materialna str,ona kulitury (nar,zędzia, mieszkanie, odzież itd.) Jest ściśle związana z ca'lośdążyda i występuje w łączności z wszystkimi rodzajami ludL?kkh zachowań i czynności, podobnie jak język (mowa). Podobnie też całość życia społeczności lokalnej jest zorganizowana w postaci instytucji społeczny;ch (rodzina i naj różniejsze ugrupowania według różnych zasad), a ustalone normy obyczajowe i prawne utrzymują całość takiego porządku za pomocą odpowiedniego systemu sankcji pozytywnych i negatywnych. Oałość kultury jest więc istotnie spójną, ZJorganizowaną, wewnętrznie uS'trukturyzowaną całością i w badaniach każdego jej pojedynczego aspektu trzeba tę całość mieć na oku. III Uwzględniając te strukturalne cechy kultury można stosunkowo łatwo dojść do ustalenia układu treściowego modelu monografii regionalnej, dostosowanego do współczesnych potrzeb. Nie będę jednak tego czynił, zresztą można poszukać wzorów w literaturze już istniejącej 15, 15 Np. ciekawa monografia dotycząca współczesnej wsi jordańskiej: Abdulla M. Lutfiyya, Baytin. A Jordanian Village. A Study of Social Institutions and Social Change in a Folk Community, Beirut 1966. Zbliżone przykłady można wskazać w wielu współczesnych monografiach miejscowości, wychodzących zwłaszcza z ukierunkowania teoretyczno"metodologicznego prof. K. Dobrowolskiego. (Zob. np. ostatnio: A. Kutrzeba-Pojnarowa, Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczesnych, Wroclaw-Warszawa-Kraków 1963). Toteż gdy prof. J. Gajek we wstępie do wspomnianej książki J. Pawłowskiej (Dolnośląska wieś Pracze ..., część I), napisanej ściśle według tradycyjnego modelu, mówiąc o spotykanej krytyce tego .,szufladkowego" układu materiału podkreślał, że inny, nowoczesny wzór monografii miejscowości w literaturze polskiej jeszcze się nie pojawił - miał rację tylko o tyle, �DWlL modele etnograficznej monografii wsi li:i9 Podam natomiast pewną próbę badań w myśl współczesnych założeń, jaką zespół 5 współpracowników Katedry Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu stosuje w badaniach spO'łe,cznościlokalnych na polskich Ziemiach Zachod:nich. Pewną, nieśmiałą i jeszcze nie2'Jbytzdecydow,aną próbę zastosowaliśmy w badaniach 'z lait 1960-1963 zak'ończonych puhlikacjią '2'Jbioll'ową Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej 16. W obecnie prowadzonych badaniach ze~połowych w woj.zi,elonogórskim ogmniczamy się do kilku społeczności wioskowych. Przedmiotem badań nie jest kultura tradycyjna według znanego schematu - lecz tzw. "bieżące życie" według zasad nowego modelu, o jalkich była mowa wyżej. Nie wychodzimy więc od pojedynczych elementów poszczególnych działów Ikultury (materiJalnej, spolecznej i umysłowej) a-by }e sz:czególowo opisać i nie wskrzeszamy zjawisk już nie żyjących. Mając na uwadze c·ałość życia społecznego badanej społec?Jnośd, wybieramy pod obserwację niektóre jego ważniejsze sfery (aspekty) i te poddajemy dokładniejszej analizie, wychodząc z założenia, że o charaikterze tej całości można orzekać już na podstawie poznaniia kilku jej stron czy przekrojów. Takimi sfer,ami czy przekrojami są więc w naszy,ch badaniach: gromada jako ,społeczna grupa lok,alna; struktura i życie rodziny wiejskiej; gospodarika i technologia; wspólczesny folJklor. Analizując każdy z tych zakresów życia i kultury mamy nadzieję uzysk'aniaz tych Ikilku uzupełniających się str,on właściwego poglądu na istotne, typowe cechy dzisiejszej społeczności lokalnej. Tak więc w temacie "gromada" będzie ujęta analiza kategorii społeczno~kulturowych mies2'Jkańcówbadanej wsi, urwarstwieni,a i w ogóle strul1<:turyorganizacji społecznej społeczności lokalnej, z uwzględnieniem grup regionalnych, tak typowych dla Ziem Zachodnich. Wystąpią tam swoiste procesy integracji i dezintegracji społecznej, zmieniające się wartościowania społeczne, tendencje i dążności i w związku z tym konkretne normy współżycia społecznego oraz wzory społeczno-lkulturowe. Znajdą też tam swoje miejsce 'talkie zagadnienia, jalk: instytucje życia zbiorowego, własność społeczna i zbiorowe akcje na rzecz gromady, wpływ polity,ki 'administracyjnej na życie i współżycie zbiorowe. ustosunkowanie się gromady jako grupy społecznej do innych gromad i grup wyższego rzędu itd. W ramach zaś współżycia gromadzkiego wystąpi jasno społeczna funkcja wartości tradycyjnych. że ten nowy model ani nie został expressis verbis wyraźnie sformułowany i omówiony, ani też ściśle stosowany. Dyskusja zatem powinna się nad tym zagadnieniem rozwinąć. 16 Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszty, Poznań 1964. �160 JÓZEF BURSZT A W sferze zatY'tułowanej "rodzina" spotykamy również obszerny kompleks zjawisk tradycyjnych i współczesnych o charakterze zarówno czysto społecznym jak i kulturowym. Wystąpią tu: zagadnienia struktury rodziny, za;sady doboru małżonków, strulktura pokrewieństwa i powinowactwa, sprawy podziaŁu dochodu, prawo oficjalne a zwyczajowe, zagadnienia etyki i religii, w-wry życiowe rodziców a dążności i ideały młodego pdkolenia; w rytmie czasu żyda rodzinnego ujaw:ni się właściwa fu!1k'cja zwyczajów i obrzędów oraz magia pmktykowana w odpowiednich sytuacjach, a także zasady współżycia sąsiedzkiego. W życiu domowym wystąpią 'też tradycyjne umiejętności techniczne oraz upodobania estetyczne - itd. Wydzielamy też odpow,iedni dział gospodaTIki i 'technologii nie tylko ze względu na zagadnienia ergologii i typologii, ale także z r.acji szerokiej sfery społecznej z tym działem związanej. Przecież w łączności z techniką pracy domowej, r,olnej, hodowlanej, rzemieślniczej i innej wystąpią np. zasady dzierżenia własności, organizacja pracy indywidualnej, rodzinnej, Wlspółpracy sąsied;cl{iej i zespołowej; malejący ale jeszcze szeroki margilnes tradycyjnej wiedzy i wierzeń z jednej, a powiększający się zakres wiedzy Iksiążkowej i postępu z drugiej strony itd. A zmów dział nazywany roboczo "folklorem" jest tu w istocie czymś znacznie S'zerszymniż to 'Się w £'olklorystyce po'jmuje. Są to w ogóle te wszystkie słowne formy wspÓ'łży;cia międ'zyludzkiego służące nie tyle porozumiewaniu się, co uprzyjemniWliu tego współżycia w jego spontanicznych, tradY'cyjnych i zorganizowanych postaciach, 'a także wyrażające stosunek do świata zewnętrznego. Występują tu formy: od tradycyjnych pieśni śpiewanych w pewnych okazjach czy mowy wiąZJanej, poprzez róime aktualne, a mające pewną formę 'artystyczną zwroty itd. Sytuacjami, w iMórych te formy £'olklm-ystycZJl1ewystępują, są np.: spotkania się osób, swobodne rozmowy, spotkania towarzyskie, zebrani'a, uroczystości obrzędowe itp. W z;wią;cl{uz tymi sytuacjami wystąpi zag'adnienie czasu wolnego i form jego wykorzystania. Życie społeczne w gromadzie, obserwowane ,od strony tego aktu1al:negoi funkcjonalnego folkloru, nabiera zgoła nowych 'zabarwień. Podany wyżej podział tematyczny nie jest pomyślany jako wzór do upowszechnienia i naśladoWlania. Wynikł on po części ze względów roboczych, gdy:ż w stałym zespole badawczym jest naJs tylko pięć osób. W samym opracolWaniu zebranych ma'1;eria'łów tych podziałów tematycznych może być więcej. Nie o to też w tej chwili chodzi. Nam ZJależy tylko na tym, aby w badaniach terenowych mających uchwycić aktualne życie społeczności lokalnej i jego stronę kulturową, mieć ogólne dyrektY'wyobserwacji, idące po linii wSipółczesnyC'htendencj1imetooołogicmlych. �Dwa m.odele etnogTajicznej TI"'Lonogra/ii wsi 161 Jesteśmy też przekonani, że tą drogą zdołamy lepiej uchwycić zjawiska współczesności, niż to jest możliwe w tradycyjnym wwrze badań etnograficznych. Ta próba naszych badań uwzględnia więc postulaty strukturalnego poglądu na kulturę (w znaczeniu strukturalizmu empirycznego, a nie modelu abstrakcyjnego ClauJcleLevi-Straussa) i usiłuje spełniać te metodologiczne wymagania. IV Można by teraz, na z.akończenie, poczynić :kilka przeciwstawień obu tych modeli celem uwydatnienia ich istotnych właściwości. Pierwszy z nich można by słusznie nazwać modelem t r a d y c Y jn y m, drugi współczesnym. Tradycyjnym nie tylko dlatego, że stosowany jest on tradycyjnie i niemal bez zmian od szeregu dziesięcioleci, ale też - i to głównie - z tego względu, że dostosowany jest on do opisów właśnie kultury tradycyjnej, tej, która na większości terenów polskich jest ZJawarta raczej już tylko w tradycji pamięciowej ludzi, dawnych "nosicieli" tej kultury. Za pomocą więc schematu tego modelu dochodzi się do historycznej rekonstruJkcji kultury badanej społeczno.ści lokalnej (wsi, regionu) nie tyle w jej zwartym i jednolitym obrazie, ile w jej ,pojedynczych elementaeh czy grupach elementów. Model ten pozwala właśnie na wręcz swobodne zajmowanie się wszelkimi szczegółami Ikażdego z elementów kulturowych zwłaszcza od strony formy i Wiszelkich ·odmian tej formy, umożliwia grupowanie obok siebie tych odmian zarówno w u1kładzie typologicznym jak przestrzennym, jak też wreszcie ułatwia dowolne, ogranicz.one tylko możliwościami źródłowymi, cofanie się wstecz w śledzeniu zmian danego elementu kulturowego w przeszłych etapach rozwoju. Wszelkie jednak stwierdzenia odnośnie tych elementów i ich grup mogą mieć ,charakter raczej tylko twierdzeń typu historycznego że w danym miejscu i czasie istniał taki to a taki elemen't kulturowy czy grupy tych elementów. I właśnie nic ponadto. Bo chociaż łączy się pojedyncz,e elementy w grupy, to łączenie to ma charakter logiczny anie empiryczno-funkcjonalny czy strukturalny. W treściowym obrębie takiej monografii nie ma większej możliwości na stosowanie twierdzeń a wyższym stopniu ogólno'ści, a tym bardziej twierdzeń typu teore1tycz.n€,g0.A jeśli tak się czasem dzieje, to już na zasadzie innego postępowania myślowego, wykraczającego poza treściowe możliwości tego modelu monografii. Tradycyjny model monografii regionalnej reprezentuje więc typ elementarnych opisów poszczególnych dziedzin kul tury na pewnym terenie. typ określany niekiedy - właśnie w Szwecji - jako a n t yn -- T,lld. t. :l3. 191)9 �JOZEF BUHSZTA k war y c z n y. I talka też jest ist01na jego wartość jako właśnie uporządkowanego materiału źródłowego do dalszych badań typu już systematycznego czy syntetycznego. Można by dodać, że jest to-- zwłaszcza w warunkach europejskich - model anachroniczny; powstał i był stosowany gdy istniała pełna jeszcze kultura tradycyj na. podczas gdy dzisiaj obserwujemy zasadniczy rozpad tej ikultury. Drugi, w s pół c z e s n y model należało by odnieść nie tyle do wsi. co do społeczności lokalnej. Określenie bowiem "społeczność" implikuje bardziej określoną treść niż enigmatyczne: wieś. Zawiera się w nim pojęcie grupy społecznej na określonej przestrzeni, a więc ludzi z sobą taik powiązanych, że tworzą społeczność lokalną o pewnych systemach i wzorach zachowań itd. Pojęcie to implikuje też badanie przede wszystkim zachowal'1 ludzkich, a "obieiktywnych" elementów kulturo\vych (ikultury materialnej) dopiero w związku z tymi zachowaniami. I tu właśnie leży istotna w stosunku do poprzedniego modelu różnica. Otóż wszelkie "rekwizyty" tych zachowań, a więc elementy techniczno-materialne, tylko wtedy wchodzą bezpośrednio w zakres opisu i analizy, jeśli się ona z tymi zachowaniami i postawami ludzi bezpośrednio wiążą. Nie ma tu więc bezpośrednio miejsca na opisy tych rekwizytów jako faktów "samych w sobie"; a więc metoda typu filologicznego tak typowa dla modelu pierwszego - nie jest tu istotna. Zajmować się "filologicznie" t,aikimi pojedynczymi elementami oczywiście można, ale niejako na marginesie systemu opisowo-analitycznego, który jest tu inny. Właśnie sam typ analizy wyznaczony jest strukturalistycznym pojmowaniem przedmiotu badań, w którym części trzeba zawsze odnosić do całości. Z rHcji strukturalistycznego pojmowania przedmiotu badań i dostosowanej do tego analizy, poszczególne elementy życia społecznego i l<ultury społecznośd lo;kalnej uzyskują różne znaczenie, różną wagę znnczeniową. Niejako zatem automatycznie .znikają z pola widzenia relikty ·kulturowe nie odgrywające już w życiu żadn€j roli, gdy znów -- z drugiej strony - elementy nowe, przyjmujące się dopiero w społeczności mogą stać się ogniskiem zainteresowania społeczności i czynnikiem organizującym jej strukturę. Z istoty samej zatem model ten jest jak nnjbardziej adekwatny do chwytania zjawisk współczesnych i aktualnych· przeobrażeń społeczno-!kulturowych. Ponieważ zaś głównym przedmiotem obserwacji i badań są tu procesy i to charakteru szerszego, wykraczające poza obszar badanej społeczności, więc procesy typu ogólnego, ozy - na okreś[.onym etapie rozwoju - nawet powszechnego i ogólnoludzkiego, a analiza zmierza do uchwycenia ich "mechanizmu" przejmvia się-to w konseikwencji, w swoistej gradacji twierdzeń tu stosowanych czy uzyskiwanych, są też i tabe o szerokim zakresie ogól- �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 1(;3 ności. Innymi słowy: model ten pozwala na uzyskiwanie w badaniu nawet małej społeczności twierdzeń typu teoretycznego, a więc określających pewne prawidłowości. JOZEF BURSZT A TWO MODELS OF MONOGRAPHS OF VILLAGES Sunlmary In Polish ethnography fl'Om old time established a specific pattern (model) of monographs of localities (villages) or monographs of ethnographic regions. It originates fnJm ethrwgraphic practice from the second half of the XIXth cen tury and established in between-war period. It bases on dealing the whole sphere of culture first into: material. social and mental (spiritual), and these again into smaller divisions and into single elements. Always in such a monograph the description begins with gathering (collecting, harvesting), social culture begins with the lJl'ith or the child and finishes on funeral customs - ect. The genesis of this type of a monograph - easier to be made even by amateur's - is to look for in rules of schematical evolutionism and positivistic tendences in science. This type is in consistent with the critical evolutionism in ethnology. The usefulness of this model depends at the bottom on documenting of cultural facts, and the degree of genel'alization is highly limited. So such monographs are rather materials to be used in further, but more systematic investigations. Presuppositions and methodological consequences of this model are the following: 1) culture is understand as a sum of loosely products. which may be framed in principals of 10,gical order; 2) all elements are equally treated and valued; 3) tendency to place beside each otiler old cultural elements, soon not functioning and relictic, with contemporary elemenh. and so exists danger of creating an unreal (anachronistic) cultural view; 4) the model does not be competend to .investigate contemporary culture and its changes. It may be called a traditional model. In tendency to work out another, contemporary modelof monographs of village~ the author presents its methodological base deriving from the holistic-structural vie\\' on culture: 1) culture is something more than a sum of its elements; 2) it is a struct urec] and runcLional whole with clefinide centers of configuration; 3) it is not set of from the point of produCib, but. fmm the point of peqple's behavior. The decomposition of culture understand in th1s manner may not be m·bitrary. but it has to be done appropriate to its ·'anatomy". Individual cultural elements are connected into cel'lain greatel' wholenesses, which may be called aspects oE culture. But each element and each aspect l1O.sto be always set about in connection \vith the: ,,-!Joleness. This other model of investigating local communities is actually used by a research collective of the Etl1l10graphic Chair from the University of Puznail in investigating some selected communities in the province of Zielona Góra. The model spoken about gives the possibility to present the actual state and changes in contemporary local communities. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7aa0c4135c4507263fb53efee81aa5c.pdf 1d5be404a10db6ea510e6bf992fa044a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Lasowiacy - kultura materialna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:304 Title A name given to the resource Urządzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od połowy XIX wieku po czasy dzisiejsze / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.225-231 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 53, 1969 r. JOZEF FURDYNA URZĄDZENIA DO OŚWIETLANIA WNĘTRZ U LASOWIAK6w W WIDŁACH WISŁY I SANU OD POŁOWY WIEKU XIX PO CZASY DZISIEJSZE 1 Do ostatnich dziesiątków lat XIX wieku do oświetlania wnętrz używali Lasowiacy niemal powszechnie drewna sosnowego, 'łupanego na cienkie deseczki czyli łuczywa. Nazywano je: szczapy lub szczypy (Komorów), scypy, dartki, smalówki (teren południowo-wschodni i południowy), smalówki, drzazgi, łupanki (sporadycznie cały teren). W razie bra!ku tego surowca zastępowano go wyjątkowo Lnnym rodzajem drewna. Okazuje się bowiem, że o dobry smolny pniak, z którego 'łuczywo sporządzano, w !końcu XIX wieku nie było w niektórych o!kolicach łHtwO. 1 Artykul stanowi część obszernej pracy pt. "Budynek mieszkalny i urządzenie wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od polowy wieku XIX po czasy dzisiejsze". Zródłami, na których się tu oparto, są materiały terenowe, archiwalne oraz pochodzące z literatury. Badania własne pochodzą z 15 wybranych wsi (Brzózka Królewska, Giedlarowa, Gwizdów, Jaślany, Lętowina, Komorów, Miechocin, Padew, Spie, Sarnów, Tuszów Narodowy, Wola Zarczycka, Wólka Grodziska, Wola Raniżowska, Zbydniów). Ważnym źródłem archiwalnym są tu przede wszystkim materiały Archiwum Pracowni Badania Sztuki Ludowej ISPAN w Krakowie. Materiały te pochodzą głównie z badań prowadzonych w widlach Wisly i Sanu w ok. 40 wsiach, pod kierunkiem prof. dra Romana Reinfussa w 1950 r. Wśród najważniejszych pozycji literatury wymienić należy kilka, przy czym żadna nie omawia specjalnie poruszanego w tytule artykulu zagadnienia. Są to: St. Bąk, Chata wiejska w okolicy Tarnobrzegu ("Lud", t. 29: 1930, s. 1-54); J. Fierich, Przeszłość wsi pow. ropczyckiego (Ropczyce 1936); Fr. Kotula, Z Sandomierskiej Puszczy (Kraków 1962); K. KwaśnIewski, Paleniska i piece w polskim budownictwie l-udowym (Ossolineum 1963); Ks. W. Michna, Pamiętnik historyczny... (maszynopis znajdujący się w zarządzie m. Gorlic); K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. l, R. Reinfuss, Tradycje otwartego ogniska w małopolskim budownictwie ludowym ("Lud", t. 41: 1954, s. 699-702); J. Słomka, Pamiętniki włościanina (od pańszczyzny do dni dzisiejszych), (wyd. II, Kraków 1929); S. Szczepanowski, Nędza Galicji (Lwów 1888); Wystawa mebli ludowych województwa rzeszowskiego (Lańcut-Zamek, 1961 - Katalog z tekstem R. Reinfussa). IS - Lud, t. 53, 1969 �JÓZEF FURDYNA J an Słomka np. pisze, że jego dziadek, Gierczyk, przywożąc z Dąby smolnego pniaka, powiedział: "dosyć naszukałem się po lesie i ledwie tego smolnego pniaka zdobyłem, ale czym wy, moje dzieci, będzieta kiedyś świecić, skoro lasy się umykają i coraz trudniej o smolny kawałek drzewa" 2. Na terenach centralnych dawnej puszczy, południowych i południowo-wschodnich omawianego terenu długo jeszcze a smolne drewno nie bylo jednak trudno. Ogień przetrzymywano zwylkle w popiele z poprzedniego dnia, a gdy wygasał, chadzano po niego z garnkiem do sąsiadów. Do jego rozniecenia używano hubki i krzesiwa, Iktóre dopiero od ostatnich około dwóch dziesiątków lat XIX wieku zostały wyparte Iprzez zapałki. Ze względu jednak na koszt, -aż mniej więcej do I wojny światowej, "praktykowano dawne zwyczaje". Urządzenia do oświetlania wnętrz przedstawiają się u Lasowiakó\\' dość rozmaicie. Najprymitywniejszym sposobem było zatykanie łuczywa w szparę ściany lub w specjalny otwór w ścianie pieca (Dzikowiec). Niektórzy woleli palić szczypki na polepie pieca, co w bardzo biednych domach spotkać mOiŻnabyło jeszcze 'W okresie międzywojennym (ryc. 1,3). Dym powstały przy spalaniu łuczywa uchodził pod kapę. Gdy tych ostatnich jeszcze nie stosowano, dla pozbycia się z wnętrza kopciu niektórzy używali tzw. worów, zawieszanych w odległości około 0,5 m od polepy nad paleniskiem lub rodzaju drewnianych rur, tzw. kadłubów (ryc. 29). Urządzenia te przytwierdzano u wylotu specjalnego otworu w powale. Kadłuby lub kadłubki (Komorów), posiadające do 80-100 cm Tablica L Sprzęty i urządzenia do oświetlania wnętrz. 1. Ognisko na polepie. Komorów, Spie (wg informacji). 2. Wyodrębniona część: polepy z kapturem. Wola Zarzycka (wg informacji). 3. Ogień pod kapturem. Wólka Grodziska i Wola Zarczycka, w ostatniej urządzenie częściowo zachowane (wg informacji). 5. Swiecak z kapturem. Komorów (wg informacji). 6. Stojak. Grębów (Wystawa mebli ludowych województwa rzeszowskiego, 1961, s. 12). 6 b. Stojak. Gwizdów (wg informacji) 7. Swiecak wiszący. Sokołów (K. Moszyńsld, KLS, t. l, fig. 495). ll. Swiecak wiszący z pow. Kolbuszowa (Wystawa mebli ludowych województwa 1'zeszowskiego, 1961. s. 12). 9. Switnik. Brzóza Królewska (wg informacji). 10. Switnik. Brzóza Królewska (wg informacji). 11. Swiecak. Spie (wg rysunku informatora). 12. Swiecak. Zbydniów (wg informacji). 13. Świecak. Ostrowy Tuszowskie (wg rysunku informatora). 14. Swiecak. Wola Raniżowska (wg informacji). 15. Swiecak. Wólka Grodziska (wg rysunku informatora). 16. Świecak. Giedlarowa (wg informacji i rysunlw informatora). 17 a-d. Rodzaje kaganków - gaganków. Tuszów Narodowy, Jaślany, Komorów (wg informacji). 18 a. Lampa przenośna domowej roboty. Brzóza Królewska. III b. Lampa przenośna domowej roboty. Tuszów Narodowy (wg informacji). Ulc. Lampa przenośna domowej roboty. Trzciana kolo Mielca (wg informacji). 18 d. Lampa przenośn'1 domowej roboty. Hyjki-Dębiaki (wg informacji). 18 e. Lampa naftowa. 2 J. Slomka, Pamiętniki, op. cit., Kraków 1929, wyd. II, s. 33. �Ur=qdzenia do oświetlania wnętrz 227 u Lasowiak6w 1 _.- . . -~!."£~~~-~~ 5 4 :t!1 r '! ; ,! ~: ~~ ..• ::. ...,.,'-:.~ 10 14- ;~.J 11 , ""1ft i'! /1, ,[./.,.'; f.\ lo" • 16 t ~~ ił 15 �228 JOZEF FURDYNA wysokości, wykQll1ywane były z wydrążonego pnia olchowego, ze złożonych razem dwóch lub ikilku części takiego pni'a objętych obręczami, względnie z płótna worlkowego oblepionego gliną, czy wreszcie ze zwiniętego w rulon kawałka Ikorzeniowej plecion!ki również oblepionej gliną. Wnętrze wora lub tzw. ducy wymazane było masą uz~kaną z utartych ziemniaków i mąki. W okolicach Leżajska, gdzie otwory czeluści pieców chlebowych umieszczone były w specjalnych pomieszczeniach, przystosowanych potem na kuchnie, łuczywo palono na małym podwyższeniu, znajdującym się na polepie przyczeluściowej, a w ścianie naprzeciw niego znajdował się kwadratowy otwór o boku około 50-60 cm, przez Iktóry izba była oświetlana. Sposób ten pozwolił uniknąć zadYmiania i za1kopcania tego pomieszczenia (ryc. 4). Pod koniec XIX W., gdy urządzenia dymne w postaci !kap zaczęły być stosowane powszechnie, oboik polep, prze~naczonych do gotowania na wolnym ogniu, robiono w części przyściennej k'wadratowe lub daszkowato zakończone wnęki, głęboikie 1&-20 cm, i w nich dopiero palono łuczywo. Dym uchodził pod kapę, a miejsce przed piecem chlebowym pozostawało wolne. Choć ten sposób oświetleni'a już minął, tu i ówdzie w starych piecach wnęki jeszcze pozosta'ły. Wylkorzystuje się je podczas pieczenia chleba dooświetloania 'łuczywem czeluści pieca, a na co dzień stawia się w nich najczęściej garcynki (naczynia ceramiczne) z kiszonym harszczem. Równolegle z wyżej opisanymi, posługiwali się Lasowiacy również, choć w mniejszym zakresie, urządzeniami oświetleniOWYmi, nie związanymi z piecem. Były to tzw. świecaki lub świetniki. Można je podzielić na stojące na ziemi i zawies:zJaneu powały oraz na kapturowe i pozbawione Ikapturów. Świecaiki stawiane na ziemi, zaopatrzone były w tzw. stojalk i zamieszczony nad nim kaptur, kadłub czyli ducę. St.oj'aik lub słupek mógł być prostym, grubym kawałkiem pniaka, zaopatrzonym na wierzchu w glinianą lpolepę (ryc. 5) lub kawałkiem średniej grubości słupka z przybitym na zewnątrz krzyż'a!kiem, przykrytYm następnie krąŻlkiem uplecionym ze słomy i oblepionym gliną. Słupek bywał wbijany w !klepisko na stałe (rzad!ko), lub posiada'ł drewnianą podstawę przystosowaną do przesuwania (ryc. 6a i b). Kadłuby lub duce konstruowane były analogicznie, jak w wyżej opisanych wypadikach, związanych z polepami IpieeowYmi z tym, że ich górny koniec przeprowadzony bywał tu zwykle ponad powałę a C2lasemi ,ponad dach (Grębów). Odstęp kadłuba od stojaka wynosił około 40 .em. Przykłady świecaków, zwieszanych u powały lub przy ścianie, bez użycia słupków, przedstawia rysunek 7 i 8. W niektórych wypadkach �Urządzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiak6w 229 jest to stożikowaty, ucięty u góry lej z grubego płótna, zaopatrzony u dołu w drewnianą obręcz, u której na drutach zawieszony jest blaszany krążek, przeznaczony do palenia szczyp (ryc. 7). W innych, rzadszych wypaclikach kaptur ma formę wydłużonej kapy, u podstawy której na drutach lub drewnianych listwach przytwierdzona jest kwadratowa, również drewniana podstawka z glinianą polepą lub blaszana (ryc. 8). Urządzenie to zawieszane bywało przy ścianie i nawiązuj€ do palenia szczyp na polepie pieca. Świeca ki z k'apą w formie co dopiero opisanej i kwadratowej podstawie do palenia szczyp, lecz ,związane ściśle z piecem, występowały w okolicach Tarnobrzega. Notuje je w swej pracy o chacie wiejskiej z tamtych okolic St. Bąk, podając również rysuneik pieca z takim świecakiem 3. Świecaki wiszące są u Lasowiaków zjawiskiem późniejszym, niż ich formy stojące, omawiane poniżej. Najdłużej używanymi były typy świecaków, przedst'a,wione na rysunJkach od 9-16. Występowały one w zasadzie na całym obszarze wideł Wisły i Sanu. Prosta konstrukcja, możliwość 'łatwego przesuwania lub przenoszenia w razie potrzeby, z'apewniły im dużą powszechność. Składały się one z drewnianego słupka lub metalowego pręta a około 80 do 90 cm wysokości, osadzonego w drewnianym klocku lub zaopatrzonego w rozwidloną w. trójnóg stanowiący żelazną podstawę 4. Górne zakończenie słupka lub :prętu tworzył tzw. świtnik, to jest wycięcie lub rozwidlony blaszany albo żelazny uchwyt, służący do zatyk'ania płonącego łuczywa. Bardziej prymitywne świecaki omawianego tu typu, wykonywane były z jednolitego kawałka drewna (ryc. 9, 10). Do najczęściej występujących należą typy widoczne na rysunkach 12-14. Świecaki całkowicie żelazne w r'odzaju widocznego na rysunku 15 należały do wypadków rzadkich i używane były w domach zamożnych gospodarzy lub choćby kowali (Gwizdów). W niektórych wypadkach, głównie ze względów bezpieczeństwa, a częściowo i z uwagi na porządek, popiół i węgiel z plonącego 'łuczywa opadał do podstawionych specjalnie naczyń (st03rego garnka, żelaźniaka lub miski, ryc. 14). Omawiane świecaki zaczynały wychodzić z użycia w latach osiemo St. Bąk, Chata wiejska, op. cit., s. 49, ryc. 120. oświetlenie wnętrz w dawnych domach, J, Sto Bystroń (Dzieje obyczaj(Jlv w dawnej Polsce, t. I, Warszawa 1960, s. 415) przytacza opis sposobów oświetlenia \V okolicach Lublina z XVII w. (powolując się na Werduma). Ponieważ opis ten przypomina lasowiackie świecaki słupkowe, warto go przytoczyć: "...nie znają chłopi po wsiach i mieszczanie w mniejszych miastach świec lub lamp, lecz w więkSZ€j części domów stoi w izbie pal, na nim znajduje się przytwierdzone li góry płaskie żelazo, l~tóre służy za małe ognisko. Na nie kładzie się suche trzaski ze sośniny, zapalają je i oświetlają tym sposobem izbę, lecz zarazem wywołują nieznośny 4 Omawiając dym", �230 JOZEF FURDYNA .dziesiątych, Ikiedy to rozpowszechniły się kaganki, znane zresztą sporadycznie i wcześniej, jcJk również wchodzące wówczas w użycie lampy naftowe. Świecenie 'łuczywem pochłaniało dużo czasu i wymagało ciągłego dozoru i uwagi. Mimo iż zatrudniano do tego pr.zewa~nie dzieci (na zmianę) było to jednak męczące. W czasie wesel do pilnowania świecaków wynajmowano czasem za opłatą jakiegoś starszego człowieka, który wchodził na piec i stamtąd ,oświetla:! izbę (Wólka Grodziska). Użycie kaganków (saganki, gaganki i żydki) było wygodniejsze (ryc. 17). Najintensywniej występują one w końcu XIX w. la dotrwały do I wojny światowej. Były to niewielkie gHniane, szklane lub blaszane naczynia, wypełnione 'łojem bydlęcym, oleJem, a w końcu XIX wieku również naftą, czyli tzw. gajsem (okolice Mielca). Knoty kaganków sprządzane były z kawałków bawełnianych lub lnianych szmatek. Ponieważ nafta była droga, by oszczędzić tego paliwa, niektórzy dodawali do niej zwykle nieco oleju (Wola Zarczyclka). Sporadycznie, jako paliwa używano roztopionego masŁa, zrobionego z pierwszego udoju po wycieleniu się krowy. Kaganek z masłem wypalano przed św. obrazem "z nabożeństwa i z wdzięcznością" (Grochowe). Po I wojnie światowej kaganków używano jeszcze tu i ówdzie głównie do oświetlenia kąta ze św. figurką lub obrazem Matki Boskiej w miesiąoach, poświęconych Jej czci. Pierwsze lampy naftowe tzw. gajsówki lub knotki, zakupywali przede wszystkim rzemieślnicy, pracujący wiecz<Jrami (np. szewcy, stolarze itp.). Lampy zaopakzone w blaszany pojemnik na naftę, dawa'ły już więcej świa:tła, 'było ono bardziej staibi1ne i mogło być regulowane. Szkła do lamp kupować zaczęto już od począ1Jku bieżącego wieku. Jednocześnie pojawi:ły się sZlkl'ane pojemniki na naftę, a ,cała lampa ujęta została w uchwyt z drutu na Iktórym zawieszano ją na środku powały lub na śdanie obolkoikna. Często stawiano j.e też na kapie pieca (ryc. 18). W okresie międzywojennym występują już lampy naftowe różnego typu z kloszami, lusterkami itp., używane często również po ostatniej wojnie. Ich zanik wiąże się z wprowadzeniem światła elektrycznego, co w większości wsi lasowiackich nastąpiło w ciągu ostatnich kn:kunastu lat. Z oświetleniem pomieszczeń gospodarczych, częściowo mieszkalnych, wiąże się ręczna latarnia. Latarnie domowej roboty przedstawiane przy-o kładowo na rysunikach 18 a-d są 'rodzajem oszklonych skrzynek o trójkątnej lub kwadratowej podstawie, zaopatrzonych górą w płaskie lub daszlkow,ate n:akryde z otworkami, aLbo z jednym otworem zasłoniętym blaszanym !kapturkiem. Do naroży lataćt"lniill góry przytwierdzone są druty, przechodzące następnie w uchwyt. Na podstawce wewnątrz urządzenia stawiało się świeczkę, kaganek lub gajsówkę. Opisane latarnie wy- �Urzqdzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiak6w 231 stępowały u Lasowiaków sporadycznie jeszcze po I wOJnIe światowej. Fabrycznych latarni blaszanych używano powszechnie do ostatnich ikilku lat. Obecnie w związku z elektryc:wym oświetleniem obór, szybko zanikają· JOZEF FURDYNA DEVICES FOR INDOOR LIGHTING IN LASOVIAN LODGINGS IN THE LAST CENTURY Indoor lighting in Lasovian lodgings nearly to the end of the XIX-th century has been limited to burning resinous chips, set up in stove lits, laid down on the loam of stove stocks or at least have been put on so called "świtniki", that is a kind of home-made "candlestick". The last one has been placed on earth, hung up at ceilings or at walls. The "candlestick" had very often special cowls, hanging above the hearth to puff away the fume from above the burning resinous over the ceiling of the accommodation. The cowls sometime have been straight wooden pipes (like chimney pots), hollowed out in trunks or made from parts, linen sacks daubed with clay etc. "Candlestioks" placed on earth oonsistedof a stand with a fastener inside (wooden or iron made) - fire dog - for the resinous, and the hanging one consisted of a stand, a kind of plate, to put on it resinouses, and just as the first ones of the cowl. From the end of the XIX-th century came to existence among the Lasavians lamps filled with tallow, oil, sometimes with butter or petroleum. Instead of lamps during world war I very often have been used oil lamps machine·-made. that is so called "gajsówki'·. Formerly the Lasavians kept fire in ash, used £01' fire making tinder and flint and with safty matches acquainted in the very end of the XIX-th century. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b572b24eebe42ca08c7177120d2d836.pdf 45ffe9781fb35489bfb1593f50ca70bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3648 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.6;s.299-300 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA. ROK VI P A Ń S T W O W Y 195 2 NR 6 I N S T Y T U T S M Z T U K I �Na okładce: Kafle z pieca Oksitowicza ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik (sekretarz redakcji), Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. �POLSKA DWUMIESIĘCZNIK SZTUKA WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : str. Jan Chorosiński Życie i walka ludu ziemi kieleckiej w pieśni . Juliusz Kostysz Franciszek Teatralność zwyczajów i obrzędów . Pietkiewicz Roman Reinfuss Władysław . (z Puszczy . . . . 301 . . . 335 344 Z pokonkursowej wystawy przemysłu ludowego w Węgrowie 347 Wystawa sztuki ludowej w województwie olsztyńskim Sobieski 354 Adolf Eustachy Chybiński (wspomnienie pośmiertne). Bibliografia prac i artykułów A. Chybińskiego z zakresu muzyki ludowej Franciszek German • . . ROK V I 359 Recenzja książki K . Jażdżewskiego „Gdańsk wczesnośredniowieczny w świetle wykopalisk" R- Rss. 356 List do Redakcji w sprawie stosunku Mikołaja Gogola do zbioru pieśni ludowych Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego R. Rss. 353 Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Marian 316 Sando­ Udział twórców ludowych w Naradzie Szczecińskiej Gębik Olga Gajekowa . Jan Oksitowicz — garncarz krakowski i jego dzieło Kotula mierskiej) Kazimierz . 361 Recenzja książki E . Hercika „Československé lidové hračky" LISTOPAD P A Ń S T W O W Y - G R U D Z I E Ń 1952 I N S T Y T U T • . 361 NR 6 S Z T U K I i L �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be628546e89b2544000af55f64c024cf.pdf b1212ed8e0cc27924504498ccb69296b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4148 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3869 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.123-125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wych i n s t y t u c j i i organizacji społecznych pod prze­ w o d n i c t w e m prof. d r Tadeusza Seweryna, d y r e k t o ­ ra Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e , rozdzieliła m i ę d z y u c z e s t n i k ó w k o n k u r s u nagrody b i o r ą c pod u w a g ą artystyczne wykonanie palmy i zgodność jej formy z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Z nagrodzonych p a l m j e d e n a ś c i e zakupiono do z b i o r ó w muzeum w Rabce, K r a k o w i e , Zakopanem i Lodzi. Opisany w y ż e j konkurs na wielkanocne palmy jest p i e r w s z ą tego rodzaju i m p r e z ą w Polsce. PRZYPIS 1 W Rabce podobnie j a k i w innych okolicach P o l ­ ski u t r z y m u j e się jeszcze w i a r a w n a d p r z y r o d z o n ą moc p o ś w i ę c o n e j p a l m y . Całej palmy lub jej części u ż y w a się do r ó ż n y c h celów magicznych. Po p o w r o ­ cie z kościoła uderza się n i ą b y d ł o w oborze, „żeby się d a r z y ł o " , a p ó ź n i e j wygania się n i ą k r o w y idące po raz pierwszy na pastwisko. W W i e l k ą S o b o t ę k a ­ w a ł k i p a l m y z a t y k a j ą gospodarze w oziminę, aby Fotografowała R I sobie z a p e w n i ć dobre plony, a n i e k t ó r z y u ż y w a j ą w t y m celu p a t y k ó w szczególnie długich, aby i m żyto d o r ó w n a ł o wzrostem. Bazie z p a l m y wielkanocnej do­ daje się do siewnego ziarna i przygotowanych do sadzenia k a r t o f l i . Resztę palmy p r z e c h o w y w u j ą pie­ czołowicie w domu, g d y ż podczas burzy wrzuca się jej cząstki w ogień dla ochrony przed p i o r u n a m i . autorka. E C E N Z J A N P A C H O Ń S K I : Z M I E R Z C H S Ł A W E T N Y C H . Z ŻYCIA M I E S Z C Z A N W K R A K O W I E X V I I I W I E K U . W y d a w n i c t w o Literackie. K r a k ó w ¿958, str. 532, 40 tablic z i l u s t r a c j a m i . Obraz k u l t u r y narodu nie m o ż e b y ć p e ł n y , jeśli uwaga badaczy skupia s i ę przede w s z y s t k i m na elitar­ nej i cienkiej warstewce „ g ó r n y c h dziesięciu tysię« cy". Rzeczywistym w y k ł a d n i k i e m k u l t u r y narodu nie są bowiem szczytowe osiągnięcia, z k t ó r y c h korzysta szczupłe grono n a j z a m o ż n i e j s z y c h i najbardziej uprzy­ wilejowanych, ale dorobek s t a n o w i ą c y c h g ł ó w n y z r ą b narodu w a r s t w ś r e d n i c h i niższych. W dotychczasowych badaniach nad k u l t u r ą p o l s k ą wiekó,w m i n i o n y c h niejednokrotnie zbyt wiele u w a g i poświęcało się magnackim p a ł a c o m i bogatemu m i e j ­ skiemu p a t r y c j a t o w i , nie d o c e n i a j ą c konieczności n a u ­ kowego opracowywania k u l t u r y szarych mas s p o ł e ­ c z e ń s t w a , na k t ó r e s k ł a d a ł a się drobna szlachta, ubo­ gie m i e s z c z a ń s t w o i chłopi. Dopiero w powojennym dziesięcioleciu, w z w i ą z k u z o g ó l n y m i przemianami, jakie pod w p ł y w e m p o s t ę p o w e j ideologii zachodzą w nauce polskiej, daje się z a o b s e r w o w a ć w z r a s t a j ą c e zainteresowanie badaczy k u l t u r ą niższych w a r s t w spo­ łecznych, a w szczególności m i e s z c z a ń s t w a . Wyrazem tego s ą wydane w r. 1955 „Szkice staromiejskie", nie­ k t ó r e prace J. B i e n i a r z ó w n y , F. K o t u l i , a przede wszy­ s t k i m recenzowana t u praca J. P a c h o ń s k i e g o . Daje ona najpełniejszy obraz życia mieszczan nie n a l e ż ą c y c h do sfer patrycjuszowskich. D l a etnografa praca P a c h o ń s k i e g o ma szczególne znaczenie: wprowadza go b o w i e m znakomicie w ó w specyficzny k l i m a t dawnego miasta, w c h ł a n i a j ą c e g o i w t ł a c z a j ą c e g o w ramy swego skomplikowanego ustroju element ludzki o r ó ż n y m pochodzeniu społecz­ nym, k u l t u r z e i t r a d y c j i . W pracy tej znajdujemy z a r ó w n o b i e d o t ę , w e g e t u j ą c ą w ciasnych domkach dobudowanych do m u r ó w miejskich, i rodziny w i e ­ l i c k i c h mieszczan, k t ó r e po przeniesieniu się do K r a ­ k o w a p n ą się mozolnie po szczeblach drabiny spo­ łecznej z d o b y w a j ą c z a m o ż n o ś ć i znaczenie, zasobnych w p o w a g ę m a j s t r ó w i młodzież cechową, b i o r ą c ą wraz E J W XVII ze szkolnymi ż a k a m i udział we wszelkich burdach i zamieszkach, a r ó w n o c z e ś n i e b ę d ą c ą nosicielem sta­ rych tradycji, z w y c z a j ó w czy o b r z ę d ó w dziś j u ż wprawdzie po n a j w i ę k s z e j części w mieście zapomnia­ nych, ale żyjących niekiedy w kulturze w s i podkra­ kowskiej. Szczególnie i n t e r e s u j ą c e są te rozdziały pracy, w k t ó ­ rych autor omawia zwyczaje i o b r z ę d y doroczne oraz k u l t u r ę m a t e r i a l n ą mieszczan k r a k o w s k i c h . D u ż ą za­ s ł u g ą P a c h o ń s k i e g o jest sumienne zgromadzenie w j e ­ d n ą całość drobnych, rozproszonych, a często i zapom­ nianych j u ż dziś prac dawniejszych a u t o r ó w i uzu­ p e ł n i e n i e oraz rozszerzenie ich w i a d o m o ś c i m a t e r i a ł a m i nowymi, czerpanymi ze źródeł. W świetle zgromadzonych przez autora m a t e r i a ł ó w zarysowuje się w y r a ź n i e o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w a d o l ­ nych w a r s t w społeczności miejskiej, k t ó r a w o d r ó ż ­ nieniu od mniej lub w i ę c e j p r z e s i ą k n i ę t e g o w p ł y w a m i kosmopolitycznymi p a t r y c j a t u posiada charakter l u ­ dowy. Praca P a c h o ń s k i e g o daje etnografowi możność zapoznania się z c a ł o k s z t a ł t e m inwentarza k u l t u r o ­ wego tej w a r s t w y m i e s z c z a ń s k i e j , k t ó r a w przeszłości p e ł n i ł a niezwykle w a ż n ą r o l ę p o ś r e d n i k a : przekazy­ w a ł a szerokim masom ludności wiejskiej k u l t u r ę w a r ­ stwy elitarnej, a r ó w n o c z e ś n i e p r z e n o s i ł a przez swe liczne kontakty z c h ł o p a m i pewne elementy k u l t u r y chłopskiej na teren miasta. Z p u n k t u widzenia p o r ó w n a w c z y c h i historycznych b a d a ń etnograficznych praca P a c h o ń s k i e g o , d a j ą c a sze­ r o k i w g l ą d w obyczajowość i k u l t u r ę m a t e r i a l n ą ś r e ­ dniego i ubogiego m i e s z c z a ń s t w a , jest p o z y c j ą bardzo c e n n ą , k t ó r a p o w a ż n i e wzbogaca nasze możliwości w zakresie badania genezy poszczególnych zjawisk w s p ó ł c z e s n e j ludowej k u l t u r y . Rss. 123 �„ S I O V E N S K Y L U D O V Y T E X T I L " T. I . Praca zbiorowa: Anna B a r t o í o v a , Elena H o l é c ^ o v á , Ema M a r ková. M á r i a M o r á v k o v á — pod r e d a k c j ą Dr Adama Prandy. Stron 154, 181 ilustracji, w t y m 47 b a r w n y c h . Wydawnictwo Ustredia ludovej umeleckiej vyroby — O s v é t a ; M a r t i n 1957. N a k ł a d 4.400. Cena KCS 70. Ostredie ludovej umeleckiej vyroby (ULUV — O ś r o d e k ludowej twórczości artystycznej — w B r a t y ­ sławie nie ma ścisłego odpowiednika w Polsce. Służy on popieraniu sztuki ludowej, zakresem swego dzia­ łania obejmuje funkcje naszej Sekcji Sztuki Ludowej P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki, W y d z i a ł u Sztuki L u ­ dowej Departamentu Plastyki Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, a w p e w n y m zakresie t a k ż e C P L i A . N i e w i e l ­ ka ta, ale p r ę ż n a instytucja, s k ł a d a j ą c a się z Wydziału Administracyjnego, P r o d u k c j i i Z b y t u oraz Wydziału B a d a ń — prowadzi badania naukowe z zakresu sztuki ludowej, roztacza opiekę nad t w ó r c a m i l u d o w y m i i organizuje w y t w ó r c z o ś ć i jej zbyt, a t a k ż e wystawy na p o d o b i e ń s t w o naszego W y d z i a ł u Sztuki Ludowej. O ś r o d e k subwencjonowany przez P a ń s t w o dba g ł ó w ­ nie o cele kulturalne, o rozwój i poziom ludowej sztuki s ł o w a c k i e j . W y ł a w i a i weryfikuje w terenie t w ó r c ó w ludowych i udziela i m pomocy finansowej oraz pro­ wadzi odpowiedni i n s t r u k t a ż dla działaczy i pracowni­ k ó w w dziedzinie rzemiosła i p r z e m y s ł u artystycznego. Na terenie całej Słowacji w sklepach i kioskach roz­ powszechnia i sprzedaje autentyczne wyroby sztuki ludowej, często poniżej ceny produkcji. Personel naukowy O ś r o d k a o wyższych k w a l i f i k a ­ cjach (4 e t n o g r a f ó w z d o s k o n a ł ą znajomością zagad­ n i e ń plastycznych) posiada głos d e c y d u j ą c y i n i e k r ę p o wany w zasadzie ż a d n ą p o l i t y k ą gospodarczo-finan­ sowa. O ś r o d e k bowiem jest w p e w n y m sensie wzor­ cownią, szczególnie dla masowej w y t w ó r c z o ś c i rze­ mieślniczej, eksperymentuje i propaguje t w ó r c z o ś ć l u ­ d o w ą w najlepszym jej wydaniu. Jest to m o ż l i w e dla­ tego, że instytucja nie jest nastawiona na dochodowość, zwolniona od p l a n ó w gospodarczych i d u ż y c h podat­ ków. Dodajmy jeszcze dla u z u p e ł n i e n i a , że i samo zagadnienie jest znacznie węższe niż w Polsce i ż y w a tradycja sztuki ludowej w Słowacji o wiele skrom­ niejsza. Owocem b a d a ń naukowych tego o ś r o d k a jest w ł a ­ śnie p i ę k n y pierwszy t o m serii wydawniczej, p o ś w i ę ­ cony wyrobom tekstylnym. Dzieli się on na cztery zasadnicze działy: tkaniny, hafty, w y r o b y z nici i stroje; poprzedza je w s t ę p dra Adama Prandy i przedmowa dyrektora o ś r o d k a , M i ­ chała Dado. Przedmowa Dado informuje ogólnie o celach, p r a ­ cach badawczych, k u l t u r a l n y c h i wydawniczych o ś r o d ­ ka, zaś w s t ę p dra Prandy n a k r e ś l a nam ogólny stan tkactwa w Słowacji i stan prac fachowych w o ś r o d k u . Stwierdza on, że tkactwo należy w S ł o w a c j i do sztuki najbardziej powszechnej, r o z w i n i ę t e j i dobrze zacho­ wanej, dzięki s p r z y j a j ą c y m w a r u n k o m ekonomicznym i ś w i e t n e j tradycji o b r ó b k i s u r o w c ó w . Zwraca przy t y m u w a g ę , że dotychczas opublikowane prace, oma­ w i a j ą c e zagadnienia tkactwa, haftu czy stroju, m a ł o poświęcały uwagi stronie technologicznej, k t ó r a przed­ stawia się bardzo bogato. Z n a j o m o ś ć zaś techniki ma nie t y l k o sens naukowy, ale i p i e r w s z o r z ę d n e znaczenie dla zrozumienia i rozwijania sztuki ludowej w p r a k ­ tyce. Dowodem tego jest fakt, że gdy O ś r o d e k w r. 1954 z o r g a n i z o w a ł k o n f e r e n c j ę i n s t r u k t a ż o w ą dla pracow­ n i k ó w ludoznawstwa, muzealnictwa, spółdzielczości artystycznej i t p . na temat technologii w y r o b ó w t k a ­ ckich i hafciarskich — z a p a d ł a na niej j e d n o m y ś l n a u c h w a ł a o opublikowaniu m a t e r i a ł ó w o ś r o d k a w for­ mie specjalnego w y d a w n i c t w a . O ś r o d e k p o s t a n o w i ł podjąć publikacje tego t y p u dla spopularyzowania do­ r o b k u r ó w n i e ż innych gałęzi ludowej twórczości, ze szczególnym naciskiem na s t r o n ę techniki w y t w ó r c z e j . Publikacje te m a j ą służyć nie t y l k o d z i a ł a c z o m p r a k t y k o m , s z k o ł o m i naukowcom, ale t a k ż e samym 124 t w ó r c o m ludowym, a nawet technikom w p r z e m y ś l e fabrycznym. Wydaje się, że jest to dobry p r z y k ł a d dla naszych w y d a w n i c t w z zakresu sztuki ludowej, nie w y ł ą c z a j ą c ,,Polskiej Sztuki Ludowej", gdyż w ł a ś n i e strona tech­ n i k i w y t w a r z a n i a jest u nas w publikacjach często niedoceniana. S t ą d r o d z ą się nieporozumienia przy adaptacji sztuki ludowej do r ó ż n y c h celów artystycz­ nych. 1. W pierwszym dziale pt. „ P r i s p e v o k k Slovenskem u ludovemu t k a n i u a jeho technologii" A n n a B a r tośova zajmuje się podstawowymi technikami t k a ­ ctwa g ł ó w n i e wschodniej Słowacji (stron 28). Na w s t ę p i e pracy autorka szczegółowo omawia u p r a ­ w ę i sposoby uzyskiwania s u r o w c ó w , k t ó r y m i w t k a ­ ctwie s ł o w a c k i m s ą len, konopie, w e ł n a i b a w e ł n a . N a s t ę p n i e przedstawia sposoby o b r ó b k i i przygotowa­ nia t y c h s u r o w c ó w do tkania, s p r a w ę przygotowania osnowy i w ą t k u oraz zastosowanie r ó ż n y c h n a r z ę d z i tkackich, ze szczególnym o m ó w i e n i e m mechaniki dzia­ ł a n i a warsztatu tkackiego. P r z e c h o d z ą c dalej do tech­ n i k i warsztatowej B a r t o ś o v a omawia szczegółowo r ó ż ­ ne techniki tkackie (splot płócienny, ryps, splot r z ą d ­ k o w y i in.), objaśniając, w j a k i sposób przy użyciu nicielnic i innych n a r z ę d z i uzyskuje tkaczka s ł o w a c k a r ó ż n e efekty artystyczne. Część k o ń c o w ą pracy p o ś w i ę c o n o analizie typologicz­ nej i funkcjonalnej t k a n i n słowackich. Z r o z w a ż a ń autorki w y n i k a , że tkanina ludowa s ł o w a c k a w r ó ż n y c h jej odmianach jest u ż y w a n a z a r ó w n o w stroju ludo­ w y m j a k i we w n ę t r z u i gospodarstwie c h ł o p s k i m . Z t k a n i n y ludowej w zależności od jej charakteru technicznego i artystycznego szyje się koszule, s p ó d n i ­ ce, fartuchy, czepce, chustki, spodnie, bluzy, r a ń t u c h y , ręczniki weselne, odzież roboczą i t p . Na specjalnych m a ł y c h krosienkach i deseczkach wykonuje się barwne w s t ą ż k i , pasy i k o r o n k i . Do potrzeb gospodarskich i ozdoby w n ę t r z są u ż y w a n e dywany, narzuty, szmaciaki, p r z e ś c i e r a d ł a , ręczniki, serwety, w o r k i itp. A r t y k u ł ilustruje 20 bardzo dobrych fotografii, r y ­ sunki n a r z ę d z i i s p l o t ó w t k a c k i c h oraz 10 d o s k o n a ł y c h kolorowych ilustracji najlepszych p r z y k ł a d ó w tkactwa. 2. Dział d r u g i pracy pt. ,,Prispevok k technologii slovenskej ludovej v y ś i v k y " (stron 30) Eleny Holeczyovej p o ś w i ę c o n y jest s ł o w a c k i m haftom l u d o w y m . H a f t y s ł o w a c k i e autorka dzieli na t r z y zasadnicze t y p y : hafty liczone, hafty w g r y s u n k u i hafty naszywane czy n a k ł a d a n e (aplikacje, złote, koralikowe). Na podstawie l i t e r a t u r y historycznej, m u z e a l i ó w i b a d a ń terenowych omawia ona w m i a r ę możliwości w roz­ w o j u historycznym podstawowe m a t e r i a ł y u ż y w a n e w hafciarstwie, m o t y w y h a f t ó w , k o l o r y s t y k ę , kompo­ z y c j ę oraz zastosowanie w stroju w poszczególnych re­ gionach. Dużo miejsca p o ś w i ę c a autorka technikom hafciarskim (ściegom) oraz farbiarstwu ludowemu. W z a k o ń c z e n i u pracy m ó w i r ó w n i e ż o znaczeniu hafciarstwa ludowego dla k u l t u r y narodowej i o hafciarkach ludowych, dzięki k t ó r y m ta dziedzina zajmuje pierwsze miejsce w sztuce ludowej. P r a c ę i l u s t r u j ą 32 fotografie oraz 8 kolorowych i l u ­ stracji. W technice kreskowej pokazane s ą wszystkie podstawowe ściegi hafciarskie. 3. Część trzecia tomu (stron 32) pt. „ P r i s p e v o k k tech­ nologii prac z n i t i " , p i ó r a Emy Markovej, omawia s ł o ­ wackie w y r o b y z nici. Autorka zalicza do nich k o r o n k i klockowe, s z y d e ł k o w e , plecionki robione na drutach oraz wszelkie inne w i ą z a n i a z nici w y k o n y w a n e p a l ­ cami, a t a k ż e w i ą z a n i e sieci przy pomocy z w y k ł e j lub specjalnej igły. Omawia t u r ó w n i e ż techniki b ę d ą c e p o ł ą c z e n i e m haftu i k o r o n k i oraz ludowe k o r o n k i tkane. �Podobnie j a k w poprzednich r o z d z i a ł a c h zagadnienie o m ó w i o n o w perspektywie historycznej z u w z g l ę d n i e ­ niem szczegółowej techniki przygotowania nici, n a r z ę ­ dzi i wykonania r ó ż n y c h plecionek, s ł u ż ą c y c h o k r e ś l o ­ n y m celom. W ś r ó d t y c h w y r o b ó w spotykamy więc wszelkiego rodzaju k o r o n k i czepcowe, czepce plecione na krosien­ kach, tzw. w s t a w k i koronkowe, pasy, kutasy ozdobne, sznury itp. Praca ilustrowana około 20 r y s u n k a m i kreskowymi pozwala na zorientowanie się w podstawowych spo­ sobach technicznych, a 29 f o t o g r a m ó w c z a r n o - b i a ł y c h i 20 plansz b a r w n y c h ilustruje p i ę k n o i bogactwo tej sztuki w S ł o w a c j i . • Praca oparta została g ł ó w n i e na kolekcji zbiorów Centralnego K o m i t e t u P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y ­ stycznego w B r a t y s ł a w i e , a częściowo na zbiorach muzealnych w M a r t i n i e , Pradze i Brnie. 4. Dział ostatni t o m u pt. „ P r i s p e v o k k strihom a śitiu slovenskeho l u d o v ś h o k r o j ą " , p i ó r a M a r i i M o ravkovej, p o ś w i ę c o n y jest n i e k t ó r y m strojom ludo­ w y m s ł o w a c k i m (stron 30). Praca p o w s t a ł a w w y n i k u b a d a ń terenowych prowadzonych g ł ó w n i e na Spiszu i Orawie od r. 1950 przez Centralny K o m i t e t Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego w B r a t y s ł a w i e . Zgodnie z z a ł o ż e n i a m i całego t o m u autorka na po­ c z ą t k u omawia szczegółowo m a t e r i a ł y , z k t ó r y c h są wykonywane stroje ludowe. Do m a t e r i a ł ó w podstawo­ w y c h zalicza wszelkiego rodzaju p ł ó t n a w ł a s n e j r o ­ boty, sukna, skóry, t k a n i n y drukowane ludowe i r ó ż n o ­ rodne m a t e r i a ł y fabryczne. Do pomocniczych: hafty, koronki, galony, obszywki fabryczne, l a m ó w k i oraz inne służące do zdobienia lub zeszywania s t r o j ó w . G r u p ę m a t e r i a ł ó w d o p e ł n i a j ą c y c h s t a n o w i ą korale, pa­ ciorki, cekiny, spinki itp. P r z e c h o d z ą c w n a s t ę p n e j części do techniki szycia strojów, autorka omawia spo­ soby mierzenia t k a n i n y i w y k r o j e oraz opisuje ściegi i szwy, j a k i m i łączy się ze sobą odpowiednie części, a t a k ż e szczegółowo omawia możliwości zdobienia stroju. Do zdobienia stroju s ł u ż ą nie t y l k o hafty i k o r o n k i , ale r ó w n i e ż takie sposoby techniczne, k t ó r e p e ł n i ą c w a ż n ą f u n k c j ę przy zeszywaniu części i ich w y k o ń c z e ­ n i u s ą j e d n o c z e ś n i e odzdobami (jak np. marszczenia, z a k ł a d k i , l a m ó w k i , ozdobne szwy itp.). G ł ó w n a część pracy p o ś w i ę c o n a jest o m ó w i e n i u podstawowych części stroju. Poznajemy więc, j a k i k r ó j m a j ą kobiece koszule, fartuchy, oplecki, spódnice, ż y w o t k i itp., j a k te po­ szczególne części p o w s t a j ą i j a k ą f u n k c j ę p e ł n i ą w stroju. Podobnie o m ó w i o n y jest s t r ó j m ę s k i (gacie, p o r t k i , koszule, sukmany, k o ż u c h y itp.), obficie i l u ­ strowany tablicami k r o j u . Nieco mniej miejsca p o ś w i ę ­ cono obuwiu, pasom, chustkom czy r ę k a w i c o m . Ten ostatni dział ilustrowany jest najbogaciej. O p r ó c z w i e l u tablic i r y s u n k ó w , d o t y c z ą c y c h k r o j u , stroje pokazane są na 14 fotogramach oraz 9 tablicach b a r w ­ nych. * Jest w i e l k ą z a l e t ą tomu, że poszczególne prace s k ł a ­ d a j ą się na j e d n ą , wzajemnie u z u p e ł n i a j ą c ą Się ca­ łość. K a ż d ą z nich, chociaż n a ś w i e t l a t y l k o pewne za­ gadnienie — opracowano rzetelnie. Wszystkie części t r z y m a j ą się jednej zasady k o n ­ strukcji i systematyki zagadnienia. N i e m a ł a w t y m chyba zasługa naczelnego redaktora, dra Prandy. Ilustracje c z a r n o - b i a ł e reprodukowane z bardzo do­ b r y c h f o t o g r a m ó w na d o b r y m papierze k r e d o w y m należy zaliczyć do w a l o r ó w p i e r w s z o r z ę d n y c h tego dzieła. Ś w i e t n i e dobrane i wykonane pod w z g l ę d e m d r u k a r s k i m są bez w ą t p i e n i a r ó w n i e ż plansze k o l o r o ­ we. Nieco m o ż e słabiej w y g l ą d a j ą plansze s t r o j ó w , reprodukowane z k a r t o n ó w malowanych przez mala­ rzy. R ó w n i e ż kroje w naszym Atlasie S t r o j ó w L u d o ­ wych są chyba lepiej i precyzyjniej opracowane niż u naszych k o l e g ó w słowackich. Do zalet t o m u należy i to, że k a ż d ą p r a c ę u z u p e ł ­ niono przypisami i w y k a z a m i l i t e r a t u r y przedmiotu, a w z a k o ń c z e n i u podano streszczenia w j ę z y k a c h : r o ­ syjskim, angielskim, francuskim i niemieckim. Chociaż poszczególne prace, z t y t u ł u swego charak­ t e r u przyczynkarskiego, z a w i e r a j ą niewiele m a t e r i a ł u historycznego — ze w z g l ę d u na p o d o b i e ń s t w o i p o k r e ­ w i e ń s t w o t e k s t y l i ó w i s t r o j ó w s ł o w a c k i c h do s t r o j ó w i tkactwa polskiego t o m U L U V ma p o w a ż n e znaczenie dla nauki polskiej. Obfite m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e w tej pracy z n a j d ą przede wszystkim badacze z a j m u j ą c y się k u l t u r ą l u d o w ą Polski p o ł u d n i o w e j . T o m oprawiony jest w szare p ł ó t n o z m o t y w a m i haftu i podany czytelnikowi w p i ę k n e j obwolucie. R e a s u m u j ą c , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że t o m U L U V , po­ ś w i ę c o n y tekstyliom, spełnia postawione m u założenia z a r ó w n o pod w z g l ę d e m naukowym, artystycznym jak i dydaktycznym. Kazimierz Pietkiewicz 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/563e09bc97f57d27d18bbb16d74bab71.pdf 2b06cc0776cae23bf2b0cdb1a2416e58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4147 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource palmy wielkanocne - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3868 Title A name given to the resource Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text tiwa Fryś K O N K U R S NA PALMY W I E L K A N O C N E W RABCE Zwyczaj ś w i ę c e n i a p a l m w o s t a t n i ą niedzielę przed W i e l k a n o c ą jest w Polsce do czasów obecnych bar­ dzo rozpowszechniony. Palmy p r z y b i e r a j ą dość uroz­ m a i c o n ą p o s t a ć , na ogół jednak nie p r z e d s t a w i a j ą one zbyt dużej w a r t o ś c i pod w z g l ę d e m artystycznym. Najczęściej są w y k o n y w a n e z trzciny wodnej, k w i ­ t n ą c e j wierzbiny, sosny czy jemioły, rzadko p r z y ­ branej nieco k o l o r o w ą b i b u ł ą . Na t y m tle w y r ó ż n i a ­ ją się korzystnie bogate, kolorowe palmy z R a b k i i jej najbliższych okolic . l Palmy te' przede w s z y s t k i m i m p o n u j ą swoją d ł u ­ gością, k t ó r a obecnie wynosi p r z e c i ę t n i e 2,5—3 me­ t r ó w , dawniej z d a r z a ł y się nawet palmy d o c h o d z ą c e do 4 m e t r ó w . Trzon palmy stanowi k i l k a d ł u g i c h w i ­ tek wierzbowych z b a ź k a m i , o k r ę c o n y c h razem pa­ skami gęsto p r z y l e g a j ą c e j do siebie w i c i r o ś l i n n e j . G ó r n a część p a l m y (mniej więcej 2/3 długości) ozdo­ biona jest k o k a r d k a m i r ó ż n o b a r w n e g o glansowanego papieru u ł o ż o n y m i bardzo ciasno, tak że r d z e ń i ba­ zie stają się z u p e ł n i e niewidoczne. K o k a r d k i te u k ł a ­ dane z w ą s k i c h p a s k ó w papieru nawlekane są na długą nić, k t ó r ą owija się spiralnie trzon p a l m y . Z w i e r z c h o ł k a w postaci p ę k u wodnej trzciny zwie­ szają się barwne w s t ą ż k i jedwabne lub b i b u ł k o w e , w zależności od tego „jak kogo s t a ć " . Czasem k i l k a k r ó t k i c h i w ą s k i c h w s t ą ż e c z e k przymocowanych jest r ó w n i e ż m i ę d z y k o k a r d k a m i na trzonie palmy. Obok opisanych w y ż e j tradycyjnych p a l m r a b c z a ń s k i c h w y ­ s t ę p u j ą c y c h do dziś w znacznych ilościach m o ż n a za­ u w a ż y ć sporo wykonanych odmiennie. Najczęściej brak charakterystycznego w i ą z a n i a wicią, na w i e r z ­ c h o ł k a c h zamiast szuwaru znajduje się bukiet do­ niczkowej zieleni, g a ł ą z k a sosny, sztuczne k w i a t k i , a nawet p ę k b i a ł y c h piór. N i e k t ó r e palmy zamiast kokardek są ozdobione k w i a t a m i z b i b u ł k i u ł o ż o n y m i koło siebie, b ą d ź oddzielonymi l i s t k a m i barwinku. Dużo jest też palm ubogich, k t ó r e s t a n o w i ą po prostu gałązki wierzbowe p r z e w i ą z a n e k o l o r o w ą wstążką. W e d ł u g zwyczaju palmy w y k o n u j ą i zdobią p r z e w a ż ­ nie kobiety i dziewczęta, a do kościoła niosą je w p a l m o w ą niedzielę najczęściej dzieci, j a k w s z ę ­ dzie r u c h l i w e i niespokojne. Gdy kościół r a b c z a ń s k i podczas n a b o ż e ń s t w a w y p e ł n i się młodzieżą z p a l ­ mami, wysokie palmy t w o r z ą fantastyczny barwny las, z n a j d u j ą c y się w ustawicznym niezharmonizowan y m z sobą ruchu, gdyż palmy c h w i e j ą się, pochy­ lają i zaczepiają wzajemnie o siebie. Ze w z g l ę d u na bogatą d e k o r a c j ę p a l m r a b c z a ń s k i c h z inicjatywy Muzeum Narodowego w Krakowie i podległego m u Muzeum i m . Orkana w Rabce ogło­ szony został konkurs na n a j p i ę k n i e j s z e palmy, k t ó ­ r y odbył się w dniu 30. I I I . br. w szkole podsta­ wowej w Rabce. W konkursie wzięło udział 50 ucze- 122 Ryc. 1. W drodze do kościoła Rabka. z palmami do święcenia. s t n i k ó w , w ś r ó d k t ó r y c h znaczną większość stano­ w i ł y dzieci w w i e k u szkolnym z Rabki oraz okolicz­ nych wiosek, j a k Rdzawka, Ponice, Zabornia. K o m i ­ sja konkursowa złożona z przedstawicieli miejsco- �wych i n s t y t u c j i i organizacji społecznych pod prze­ w o d n i c t w e m prof. d r Tadeusza Seweryna, d y r e k t o ­ ra Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e , rozdzieliła m i ę d z y u c z e s t n i k ó w k o n k u r s u nagrody b i o r ą c pod u w a g ą artystyczne wykonanie palmy i zgodność jej formy z m i e j s c o w ą t r a d y c j ą . Z nagrodzonych p a l m j e d e n a ś c i e zakupiono do z b i o r ó w muzeum w Rabce, K r a k o w i e , Zakopanem i Lodzi. Opisany w y ż e j konkurs na wielkanocne palmy jest p i e r w s z ą tego rodzaju i m p r e z ą w Polsce. PRZYPIS 1 W Rabce podobnie j a k i w innych okolicach P o l ­ ski u t r z y m u j e się jeszcze w i a r a w n a d p r z y r o d z o n ą moc p o ś w i ę c o n e j p a l m y . Całej palmy lub jej części u ż y w a się do r ó ż n y c h celów magicznych. Po p o w r o ­ cie z kościoła uderza się n i ą b y d ł o w oborze, „żeby się d a r z y ł o " , a p ó ź n i e j wygania się n i ą k r o w y idące po raz pierwszy na pastwisko. W W i e l k ą S o b o t ę k a ­ w a ł k i p a l m y z a t y k a j ą gospodarze w oziminę, aby Fotografowała R I sobie z a p e w n i ć dobre plony, a n i e k t ó r z y u ż y w a j ą w t y m celu p a t y k ó w szczególnie długich, aby i m żyto d o r ó w n a ł o wzrostem. Bazie z p a l m y wielkanocnej do­ daje się do siewnego ziarna i przygotowanych do sadzenia k a r t o f l i . Resztę palmy p r z e c h o w y w u j ą pie­ czołowicie w domu, g d y ż podczas burzy wrzuca się jej cząstki w ogień dla ochrony przed p i o r u n a m i . autorka. E C E N Z J A N P A C H O Ń S K I : Z M I E R Z C H S Ł A W E T N Y C H . Z ŻYCIA M I E S Z C Z A N W K R A K O W I E X V I I I W I E K U . W y d a w n i c t w o Literackie. K r a k ó w ¿958, str. 532, 40 tablic z i l u s t r a c j a m i . Obraz k u l t u r y narodu nie m o ż e b y ć p e ł n y , jeśli uwaga badaczy skupia s i ę przede w s z y s t k i m na elitar­ nej i cienkiej warstewce „ g ó r n y c h dziesięciu tysię« cy". Rzeczywistym w y k ł a d n i k i e m k u l t u r y narodu nie są bowiem szczytowe osiągnięcia, z k t ó r y c h korzysta szczupłe grono n a j z a m o ż n i e j s z y c h i najbardziej uprzy­ wilejowanych, ale dorobek s t a n o w i ą c y c h g ł ó w n y z r ą b narodu w a r s t w ś r e d n i c h i niższych. W dotychczasowych badaniach nad k u l t u r ą p o l s k ą wiekó,w m i n i o n y c h niejednokrotnie zbyt wiele u w a g i poświęcało się magnackim p a ł a c o m i bogatemu m i e j ­ skiemu p a t r y c j a t o w i , nie d o c e n i a j ą c konieczności n a u ­ kowego opracowywania k u l t u r y szarych mas s p o ł e ­ c z e ń s t w a , na k t ó r e s k ł a d a ł a się drobna szlachta, ubo­ gie m i e s z c z a ń s t w o i chłopi. Dopiero w powojennym dziesięcioleciu, w z w i ą z k u z o g ó l n y m i przemianami, jakie pod w p ł y w e m p o s t ę p o w e j ideologii zachodzą w nauce polskiej, daje się z a o b s e r w o w a ć w z r a s t a j ą c e zainteresowanie badaczy k u l t u r ą niższych w a r s t w spo­ łecznych, a w szczególności m i e s z c z a ń s t w a . Wyrazem tego s ą wydane w r. 1955 „Szkice staromiejskie", nie­ k t ó r e prace J. B i e n i a r z ó w n y , F. K o t u l i , a przede wszy­ s t k i m recenzowana t u praca J. P a c h o ń s k i e g o . Daje ona najpełniejszy obraz życia mieszczan nie n a l e ż ą c y c h do sfer patrycjuszowskich. D l a etnografa praca P a c h o ń s k i e g o ma szczególne znaczenie: wprowadza go b o w i e m znakomicie w ó w specyficzny k l i m a t dawnego miasta, w c h ł a n i a j ą c e g o i w t ł a c z a j ą c e g o w ramy swego skomplikowanego ustroju element ludzki o r ó ż n y m pochodzeniu społecz­ nym, k u l t u r z e i t r a d y c j i . W pracy tej znajdujemy z a r ó w n o b i e d o t ę , w e g e t u j ą c ą w ciasnych domkach dobudowanych do m u r ó w miejskich, i rodziny w i e ­ l i c k i c h mieszczan, k t ó r e po przeniesieniu się do K r a ­ k o w a p n ą się mozolnie po szczeblach drabiny spo­ łecznej z d o b y w a j ą c z a m o ż n o ś ć i znaczenie, zasobnych w p o w a g ę m a j s t r ó w i młodzież cechową, b i o r ą c ą wraz E J W XVII ze szkolnymi ż a k a m i udział we wszelkich burdach i zamieszkach, a r ó w n o c z e ś n i e b ę d ą c ą nosicielem sta­ rych tradycji, z w y c z a j ó w czy o b r z ę d ó w dziś j u ż wprawdzie po n a j w i ę k s z e j części w mieście zapomnia­ nych, ale żyjących niekiedy w kulturze w s i podkra­ kowskiej. Szczególnie i n t e r e s u j ą c e są te rozdziały pracy, w k t ó ­ rych autor omawia zwyczaje i o b r z ę d y doroczne oraz k u l t u r ę m a t e r i a l n ą mieszczan k r a k o w s k i c h . D u ż ą za­ s ł u g ą P a c h o ń s k i e g o jest sumienne zgromadzenie w j e ­ d n ą całość drobnych, rozproszonych, a często i zapom­ nianych j u ż dziś prac dawniejszych a u t o r ó w i uzu­ p e ł n i e n i e oraz rozszerzenie ich w i a d o m o ś c i m a t e r i a ł a m i nowymi, czerpanymi ze źródeł. W świetle zgromadzonych przez autora m a t e r i a ł ó w zarysowuje się w y r a ź n i e o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w a d o l ­ nych w a r s t w społeczności miejskiej, k t ó r a w o d r ó ż ­ nieniu od mniej lub w i ę c e j p r z e s i ą k n i ę t e g o w p ł y w a m i kosmopolitycznymi p a t r y c j a t u posiada charakter l u ­ dowy. Praca P a c h o ń s k i e g o daje etnografowi możność zapoznania się z c a ł o k s z t a ł t e m inwentarza k u l t u r o ­ wego tej w a r s t w y m i e s z c z a ń s k i e j , k t ó r a w przeszłości p e ł n i ł a niezwykle w a ż n ą r o l ę p o ś r e d n i k a : przekazy­ w a ł a szerokim masom ludności wiejskiej k u l t u r ę w a r ­ stwy elitarnej, a r ó w n o c z e ś n i e p r z e n o s i ł a przez swe liczne kontakty z c h ł o p a m i pewne elementy k u l t u r y chłopskiej na teren miasta. Z p u n k t u widzenia p o r ó w n a w c z y c h i historycznych b a d a ń etnograficznych praca P a c h o ń s k i e g o , d a j ą c a sze­ r o k i w g l ą d w obyczajowość i k u l t u r ę m a t e r i a l n ą ś r e ­ dniego i ubogiego m i e s z c z a ń s t w a , jest p o z y c j ą bardzo c e n n ą , k t ó r a p o w a ż n i e wzbogaca nasze możliwości w zakresie badania genezy poszczególnych zjawisk w s p ó ł c z e s n e j ludowej k u l t u r y . Rss. 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12f85c0a62c11731c263b047738721ee.pdf e06cc41920f51d45f871b86060cc3d69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Podlasie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3646 Title A name given to the resource Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.270-287 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowyi Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKA L U D O W A PODLASIA (Z badań IV Obozu Naukowego P.I.S. ZACHODNIEGO w Bachorze, pow. Sokołów) ROMAN W kolejności prac terenowych podejmowanych przez Zaklad Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P. I . S. na pierwsze miejsca wysuwane są z reguły te tereny, które pod względem etnograficznym są dotychczas mało zbadane, a z punktu widzenia naukowego stanowią ważne ogniwa do dalszych prac wiodących w przyszłości do syntetycznego ujęcia zagadnienia polskiej sztuki ludowej. Motywy te zadecydowały w 1950 r. o wyborze wideł Wisły i Sanu jako terenu jednomiesięcznych badań obozowych, w 1951 r. przesądziły decyzję zorganizowania badań w regionie kielecko-sandomierskim. W roku Ryc. i. Mapa zbadanych miejscowości w czasie trwania Obozu Naukowego PIS w Buchorzy, Sokołów w 1952 r. oprać. Z. Cieśki-Rein/ussowa. SPIS 1. 2. 3. 4. 5. Gwizdały Sadowne Prostyń Lipki Stoczek 6. Drgycz 7. Borzychy 8. Wólka Okrąglik 9. Ceranów 10. Nur 11. Przybyszyn 12. Olszew 13. Sterdyń 14. S ero czyn 15. Szwejki 16 Zembrów 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. Sabnie Telaki Wrotnów Miedzna Wola Orzeszkowska Ząbków Krzemień Dzierzby Toczyski Jabłonna Gródek Łużkl Czerwonka Dolne Pole Węże 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. REINFUSS pow. MIEJSCOWOŚCI Sikory Rozbity Kamień Trebień Kowiesy Patrykozy Swinary Mokobody Podniesno Osiny Kisielany Suchożebry Wola Suchożebrska Kopcie Kolonia C h o d ó w Kamianka 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. Czekanów Kanabród Rogów Skrzeszew Czaple Repki Bory c h ó w Kożuchówek Wyrozęby Skwierczyn Nasilów Hołubią Paprotnia Trębice Korczew 62. Laskowice 63. Czolomyje 64. Mordy 65. Grabianów 66. Jaczew 67. Stara Wieś 68. Korytnica 69. Liw 70. Wierzbno 71. Polków Sagały 72. Grębków 73. Sinołęka 74. Żuków 75. Niwiski 76. W o l y ń c e �Ryc. 2. Jeden z domów murowanych budowanych dla chłopów przez T. Patrykozy, pow. Sokołów. Fot. R. Reiniuss. bieżącym, jako teren badań obozowych, zaprojektowa­ ne było Mazowsze Płockie lub Podlasie Zachodnie. Do­ piero po wstępnych objazdach penetracyjnych, które odbyły się w czerwcu br. (2—6 Podlasie Zachodnie i 16—21 Mazowsze Płockie), zadecydowano ostatecz­ nie, że badania prowadzone systemem obozowym obej­ mą Podlasie Zachodnie, podczas gdy obszar Mazowsza Płockiego, jako nie nadający się do eksploracji syste­ mem obozowym, zostanie w przyszłości przebadany dro­ gą badań indywidualnych. Prócz normalnych przygotowań przedobozowych, obejrnujących zestawienie bibliografii i sporządzenie wy­ ciągów z literatury dotyczących przeszłości, stosunków ekonomicznych, społecznych i kulturalnych badanego obszaru, przygotowano do użytku wywiadowców kom­ plet świeżo opracowanych kwestionariuszy, ujmujących w sposób wyczerpujący i zgodny z założeniami meto­ dy marksistowskiej całokształt zagadnień związanych z ludową twórczością plastyczną. Zaplanowane badania objąć miały powiaty: w ę g r o w ­ ski, sokołowski oraz północną część siedleckiego. Jako bazę Obozu, wybrano miejscowość Bachorze, położoną o 4 km na wschód od Sokołowa Podlaskiego, przy gościńcu łączącym Sokołów z Drohiczynem. W ma­ łym klasycystycznym dworku z obszernym parkiem oddanym do użytku P. I . S. przez Dyrekcję Warszaw­ skiego Okręgu Lasów znalazła ekipa obozowa wygod­ ne pomieszczenie, z a ś Władze Szkolne w Sokołowie przyszły Kierownictwu Obozu z życzliwą pomocą, wy­ pożyczając sprzęt do pracowni, sypialń, naczynia ku­ chenne itp. Zespół naukowy Obozu składał się z 21 osób, w tym 8 etnografów, 1 socjolog , 11 rysowników , 1 fotograf. Z wyjątkiem Kierownictwa, uczestnicy Obozu rekruto­ wali się głównie spośród studentów etnografii uniwer­ sytetu krakowskiego i poznańskiego, część z nich przybyła do Bachorzy bezpośrednio z obozu szkolenio­ wego, zorganizowanego w tym roku w Ostrołęce dla studentów Studium Historii Kultury Materialnej. W charakterze rysowników zatrudnieni byli głównie studenci I i I I roku krakowskiej Akademii Sztuk P l a ­ stycznych, którzy mając dobrze opanowany rysunek 1 2 Szydłowskiego. i zdany egzamin z zakresu sztuki ludowej bardzo do­ brze radzili sobie w terenie. Dokumentację fotograficz­ ną prowadził delegowany z "Warszawy fotograf P. I . S. ob. Stefan Deptuszewski, poza tym jednak większość wywiadowców fotografowała posługując się sprzętem i materiałem dostarczonym przez P. I . S. Wyjazdy terenowe przy pomocy samochodu, przy­ dzielonego ekipie naukowej na cały czas trwania Obo­ zu, odbywały się co drugi dzień, począwszy od 1 sierp­ nia. W wyjazdach brali każdorazowo udział wszyscy etnografowie (z wyjątkiem instruktorki mgr Zofii Rein. fussowej), socjolog, fotograf i jedna z dwóch grup ry­ sowników, zmieniających się kolejno, aby rysownicy mieli więcej czasu na opracowywanie swych materia­ łów na czysto. Ogółem w ciągu trwania Obozu odbyto 14 wyjazdów całodniowych i 1 półdniowy (odbyty w dniu bazowym) oraz i całodniowe badania w miejscowości Repki, do­ kąd skutkiem defektu samochodu uczestnicy ekipy udali się pieszo. Zwykle w ciągu dnia badania terenowe koncentro­ w a ł y się w jednej lub rzadziej w dwóch miejscowoś­ ciach, w innych zaś, o ile na to pozwalał czas, ograni­ czano się do krótkich penetracji sondażowych. W razie potrzeby ekipę badawczą dzielono na mniejsze grupy, które przeprowadzały badania w różnych niezbyt od siebie odległych miejscowościach. W czasie prac terenowych uwzględniano zarówno wsie jak i małe miasteczka. Zwłaszcza w I I I dekadzie w związku z intensywniejszymi badaniami ośrodków ciesielskich, meblarskich, tkackich, garncarskich, prze­ prowadzono liczne wywiady wśród małomiasteczko­ wych rzemieślników (Węgrów, Sokołów, Mokobody, Drohiczyn, Siemiatycze, Ciechanowiec, Nur, Kosów). W dniach wyjazdowych po powrocie do bazy odbywała się krótka odprawa, w czasie której wywiadowcy i ry­ sownicy referowali swe najważniejsze spostrzeżenia i dyskutowali wyłaniające się w toku pracy problemy. Dni bazowe spędzali uczestnicy Obozu na opraco­ wywaniu materiałów zebranych w terenie, oddane tek­ sty wywiadów były czytane przez instrutorkę mgr Zofię Reinfussową i w obecności Kierownika Obozu • �dyskutowane publicznie czy z poszczególnymi autora­ mi. Bieżąco prowadzona kontrola oddawanego mate­ riału, ciągłe instruowanie uczestników przyczyniły się do tego, że wywiadowcj', którzy początkowo z nowymi kwestionariuszami nie bardzo umieli sobie radzić, zaczęlj wdrażać się w pracę tak, że ilość niedociągnięć wydatnie w czasie trwania Obozu zmalała. Bardzo charakterystycznym zjawiskiem dla Obozu w Bachorzy jest wytężony tok prac. których nasilenie nie tylko nie miało miejsce rocznym), ale je maksimum słabło pod koniec trwania Obozu (jak to w grupie etnografów na obozie zeszło­ przeciwnie, wzmagało się, osiągając swo­ w końcu trzeciej dekady. Materia! zebrany w czasie badań, pochodzący z 76 miejscowości (ryc. 1), przewyższa materiały zebrane w latach ubiegłych zarówno liczebnością jak i staran­ nością wykonania materiału ilustracyjnego. W stosun­ ku do ilości materiałów zebranych w roku ubiegłym ilość oddanych w bieżącym roku wywiadów wzrosła o 36<v-, rysunków zaś o 60%. Należy podkreślić, że w bieżącym roku wykonana została znaczniejsza niż w roku ubiegłym ilość pracochłonnych plansz barw­ nych (w tym kopie tkanin wzorzystych) oraz rysun­ ków wykonanych w tuszu. Wysiłek włożony przez uczestników Obozu w celu uzyskania tak obfitych plo­ nów był niezwykle wielki. Zarówno wszyscy rysowni­ cy jak i większość wywiadowców pracowała dosłownie od świtu do nocy, by na czas i bez zaległości skończyć opracowania zebranego w terenie materiału. Przechodząc do omawiania naukowych wyników ba­ dań obozowych należy na wstępie podkreślić, że Podlak'c Zachodnie należy niewątpliwie do najbardziej inte­ resujących, ale zarazem do najtrudniejszych do badań etnograficznych terenów w Polsce. 272 kształtowaniu się stosunków narodowościowych między Bugiem a Liwcem informują nas w pewnej mierze statystyki wyznaniowe z 2 poł. ubiegłego wieku z któ­ rych wynika, że w powiecie sokołowskim w r, 1883 było ogółem 5.860 prawosławnych (przeważnie dawna ludność unicka), skoncentrowanych głównie w gminie Sabnie, Jabłonna ; Repki. Najdalej ku zachodowi wy­ suniętą parafią unicką był Seroczyn koło Sterdynia. W sąsiednim powiecie węgrowskim ilość ludności pra­ wosławnej była minimalna (0,2%). W 2 polowie XIX w. w związku z powstawaniem nowych osad na gruntach rozparcelowanych przez wielką własność przybywają na teren Podlasia osadnicy z Lubelszczyzny, zza Bugu i Mazowsza. Zapewne już w X V I I I wieku i z począt­ kiem X I X w. zaczęli na teren obydwu objętych bada­ niami powiatów napływać Niemcy. Była to przeważ­ nie ludność rzemieślnicza (np. tkacze), osiedlająca się w miasteczkach małym; grupkami czy pojedynczymi rędzinami. Na wsi znaczniejsze, skupienia ludności nie­ mieckiej występowały w północnej części powiatu wę­ growskiego nad Bugiem (miejscowości: Sadoleś, Płatkownica, Sojkówek, Ocięte). Poza tym kilka rzemieśl­ niczych rodzin niemieckich znajdowało się w Żulinie. Na wschód od Węgrowa koloniści niemieccy mieszkali w Elżbietowie. Osadnikami byli przeważnie przybysze z Dolnych Niemiec. W r. 1945 ludność niemiecka opu­ ściła swoje siedziby wraz z cofającą się armią nie­ miecką. W okolicy Miedznej, w związku z zakładaniem kolonii na gruntach dworskich, osiadło w 1884 r. 13 rodzin czeskich. W Węgrowie wśród rzemieślników trudniących się tkactwem mieli być Szkoci. Do Sokoło­ wa zaś podskarbi litewski Michał Kleofas Ogiński spro­ wadził rzemieślników z Montbeillard, byli wśród nich prócz tkaczy stolarze meblowi. Cały obszar do wybu­ chu I I wojny światowej zamieszkiwało sporo żydów. Skupiał; się oni głównie w miastach , trudniąc się rze­ miosłem i handlem. W czasie I wojny światowej w licz­ nych wsiach powiatu sokołowskiego (okolice Rozbite­ go Kamienia) przebywała czas jakiś ewakuowana z in­ nych terenów ludność białoruska. Odrębności kulturo­ we tej ludności do dziś żywo utrzymują się w pamięci starych informatorów. Obszar ten, zawarty między Liwcem a Bugiem, sta­ nowił teren starej ekspansji elementu mazowieckiego, z którym po wytrzebieniu w X I I I w. litewskiego szcze­ pu Jadźwingów, zamieszkujących okolice Drohiczyna, zaczyna się mieszać napływający od wschodu poprzez Bug element osadniczy ruski. Ludność ruska, zamiesz­ kująca niegdyś północne i wschodnie pogranicze po­ wiatu sokołowskiego, uległa już całkowitej polonizacji, niemniej do dziś zachowały się w terenie liczne ślady w postaci nazw miejscowych, a jeszcze częściej na­ zwisk ludności włościańskiej, które świadczą o ruskim pochodzeniu mieszkańców tych stron. O dawniejszym Jak widać z powyższego obszar Podlasia Zachodniego jest typowym obszarem przejściowym, na którym krzy. żują się wpływy kulturowe mazowieckie i ruskie, prze­ nikające zza Bugu, a ponadto nie bez znaczenia na Kyc. 3. Ryc. 4. Drewniana socha dwupolicowa. Zembrów, Sokolów. Fot. R. Reiniuss pow. Socha żelazna. Drgycz, gm. Stoczek, pow. Sokołów. Fot. R. Reiniuss �kształtowanie się miejscowej kultury ludowej było bli­ skie sąsiedztwo Lubelszczyzny i infiltraty osadnictwa obcego, o którym wspomniano powyżej. L u d n o ś ć na te­ renie objętym badaniami, w y ł ą c z y w s z y mieszkańców miast, rozpada się na włościan i szlachtę zagrodową, występującą tu w licznych skupiskach. Przykładem mogą być okolice Sterdynia, gdzie do wsi szlacheckich należą Kuczaby, Ratyńce, Zalesie, Długie, Buczyn, Lubiesza, Wólki, Trzcińce, Toczyski, B u j a ł y . Wsie szla­ checkie przemieszane są z włościańskimi. I tak na przykład w okolicy Rozbitego Kamienia wieś Sikory jest wsią szlachecką, podczas gdy sąsiednia zwana Trzebień i niezbyt odległe Dolne Pole są wsiami w ł o ­ ściańskimi. Niekiedy zdarza się, że miejscowość o tej samej nazwie dzieli się na dwie oddzielne części, z k t ó ­ rych jedna jest włościańska (Czaple), druga szlachec­ ka (Czaple Andrelewicza). 3 Szlachta zagrodowa, która w czasach feudalnych ko­ rzystała ze wszystkich przywilejów stanowych, która nie znała pańszczyzny, do czasów ostatnich zachowała poczucie odrębności w stosunku do masy o t a c z a j ą c y c h ją włościan. D z i ś kwestia przynależności do grupy szlacheckiej nie gra j u ż wprawdzie roli nawet w sto­ sunkach towarzyskich, niemniej jednak jeszcze przed kilkudziesięciu laty grupa szlachecka silnie obwarowa­ na była murem przesądów społecznych nie pozwalają­ cych jej na mieszanie się z chłopami przez z w i ą z k i małżeńskie, utrzymywanie z nimi z a ż y ł y c h stosunków towarzyskich itp. W odniesieniu do lepiej na ogół w ziemię zaopatrzonej szlachty nagrodowej włościanie podlascy zajmowali stanowisko zdecydowanie antagonistyczne. Na pierwszy rzut oka ws'e szlacheckie nie różnią się niczym wyraźnym od włościańskich. R ó w n i e ż wypyty­ wani w tym kierunku informatorowie zaprzeczali, aby istniały zdecydowane różnice w zakresie stroju, bu­ downictwa, urządzenia . wnętrza itp. między wsiami szlacheckimi a włościańskimi. Jako uchwytne różnice między tymi dwoma grupami, podawano we wsiach szlacheckich literacką formę w y s ł a w i a n i a się, wytworniejsze formy zachowania się szlachty, we wsiach włościańskich różnicę sprowadzano do większej z a m o ż ­ ności gospodarstw szlacheckich. Rola szlachty zagrodowej w kształtowaniu się kultu­ ry wsi podlaskiej nie jest łatwa do zdefiniowania. Skutkiem większej od chłopów zamożności i ambicjom stanowym, n a k a z u j ą c y m w miarę możności naślado­ wać styl życia zamożnej szlachty obszarniczej, w wio­ skach szlacheckich u bogatszych gospodarzy widuje się w budownictwie dążność do naśladowania p a ń s k i c h rezydencji, w umeblowaniu spotyka się np. kanapki wyściełane, kryte tkaniną samodziałową, naśladujące meble empirowe, w stroju kobiecym noszone były kry­ noliny usztywnione fiszbinowymi obręczami itp. Z tego rodzaju elementami obliczonymi na efekt zewnętrzny, mającymj podkreślać „pańskość" stopy życiowej gospo­ darza, nie szły w parze głębsze przemiany związane np. z postępem w gospodarce. Wprost przeciwnie. Za­ możne na ogół gospodarstwa szlacheckie przechowywa­ ły raczej tradycyjne formy gospodarowania, tam właśnie najdłużej u t r z y m y w a ł a się socha, do dziś uży­ wane są brony laskowe, najdłużej zachował się z a p r z ą g wołowy. Gospodarstwa chłopskie, s k ą d najpierw przy­ mus pańszczyźniany, a później nadzieje zarobku, wy- Ryc. 5. Dom podwójny. Ceranów, R. Reiniuss pow. Sokołów. Fot. pędzały ludzi do pracy poza obrębem swego opłotka, prędzej z a c z ę ł y przestawiać się na nowe tory i uno­ wocześniać system produkcji, mniej natomiast zwra­ cano tam dawniej uwagi na to, co n a z w a l i b y ś m y „ze­ wnętrzną dekoracją". Wielka własność rolna spoczywała na terenie Podla­ sia Zachodniego głównie w r ę k a c h szlacheckich. W po­ wiecie sokołowskim spośród w a ż n i e j s z y c h majątków tego rodzaju wymienić należy Korczew ( K u c z y ń s k i c h ) z p i ę k n y m pałacem zbudowanym w r. 1731, Sterdyń ( K r a s i ń s k i c h ) , Patrykozy ( S z y d ł o w s k i c h ) , w powiecie w ę g r o w s k i m S t a r ą Wieś ( R a d z i w i ł ł ó w ) , W czasach feudalnych właściciele ziemscy podobnie jak i w in­ nych częściach Polski bardzo silnie wpływali na życie wewnętrzne wsi. P r z y k ł a d e m może być działalność ge­ nerała wojsk polskich Teodora Szydłowskiego (ur. 1793 r., urn. 1863 r.), starosty mielnickiego, który za­ kupiwszy dobra Patrykozy przebudował wieś według swego gustu, nadając k a ż d e m u z budynków „inny styl" (ryc. 2). Podobnych przykładów, choć nie tak ja­ skra wj'ch można by p r z y t o c z y ć znacznie więcej. W okresie uwłaszczenia włościan wioski podlaskie były stosunkowo małe: Dolne Pole — 10 domów, W ó l k a O k r ą g l i c k a — 14, G w i z d a ł y — 24, Repki około 36. D z i ś oczywiście wsie rozrosły się w stosunku do stanu pierwotnego bardzo znacznie. Hołubią, k t ó r a w roku 1863 liczyła 30 domów, ma ich dziś 3 razy więcej. P a n u j ą c y m kształtem wsi na Podlasiu Zachodnim jest ulicówka względnie przysiółek, najczęściej rów­ nież zbudowany po obu stronach ulicy. Bardzo regu­ larnymi ulicówkami są z w ł a s z c z a kolonie osadzone w X I X wieku na rozparcelowanych gruntach dworskich. W niektórych starszych wsiach na skutek takiej par­ celacji łub przeprowadzonej w okresie międzywojennym komasacji dostrzega się odpływ ludności na tzw. „ko­ lonie", tj. nowe osiedla z dala od centrum wsi poło­ żone. W tak zwanych „osadach", to jest osiedlach typu m a ł y c h miasteczek (Mokobody, Miedzna), środek sta­ nowi plac targowy, od którego na różne strony rozbie­ g a j ą się ulice, ' ś l a d y miejskiego założenia da się rów­ nież z a u w a ż y ć w Liwie, niegdyś stolicy Ziemi Liw­ skiej. W okresie uwłaszczenia przeciętna wielkość gospo­ darstwa kmiecego wynosiła 1 włókę (30 morgów), choć z d a r z a ł y się i większe. Najmniejsze gospodarstwa 273 �Ryc. 6. Wnęka z kolumnami. Jaczew, tzw. ..ogrodników", dość zresztą nieliczne, mierzyły przeciętnie 1—2 morgów. Obecnie przeważającą formą są gospodarstwa średniej wielkości 5—10 ha, prócz tego zdarzają się i duże, dochodzące do 40 ha, oraz pewna ilość gospodarstw karłowatych. Osobną klasę ludności wiejskiej stanowiła dawniej służba dworska, która tworzyła przy większych dworach małe osiedlawioski, złożone z samych gospodarstw karłowatych (np. Ząbków koło Sokołowa), obecnie skutkiem przy­ działu ziemi podworskiej gospodarstwa te przesunęły się do grupy gospodarstw średniackich. Wieś podlaska, taka jaką widzimy dzisiaj, różni się bardzo od dawnej wsi tradycyjnej. Okresem, w którym weszła na drogę coraz to szybszych przemian, był po­ czątek bieżącego stulecia. W pamięci informatorów okres ten utrwalił się jako „czasy wojny japońskiej". Najbardziej widoczne przemiany zaszły w zakresie uprawy roli i hodowli. Przed laty pięćdziesięciu zjawis­ kiem powszechnym na Podlasiu była trójpolówka, orka w wąskie zagony wykonywana dwupolicową sochą (ryc. 3) ciągnioną u uboższych przez konia, u boga­ tych przez parę wołów zaprzężonych w jarzmo kulowe. Bronowano broną laskową, nawożono ziemię przeważ­ nie obornikiem, nawozy zielone (łubin) dopiero zaczę­ ły się rozpowszechniać, podobnie jak niektóre rośliny pastewne (konicz, seradela). Do sprzętu zbóż używano sierpa, snopy układano w ,,mendle" (14 snopów ułożo­ nych warstwami na krzyż, z piętnastym snopem w po­ staci pionowo nasadzonego chochoła. Omłot zbóż odbywał - się cepami o wiązaniu gązewkowym, wianie przy pomocy drewnianej szufli. Ziarno przechowywało się w słomianych koszach niekiedy znacznej wielkości, a mełło w żarnach typu pionowego, gdzie kamienie osadzone są w wydrążonym pniu drze­ wa lub w oprawie złożonej z klepek przypominającej ceber ustawiony na czterech wysokich nogach. Ziarno na kaszę ubijano w ręcznych stępach kielichowatych. Mniej więcej w okresie „wojny japońskiej" pojawia się na wsi podlaskiej fabryczny, całkowicie żelazny pług, pow. Węgrów. Fot. St. Deptuszewski który zaczyna konkurować z sochą zwłaszcza od cza­ su, gdy żelazne pługi nauczyli się robić kowale wiej­ scy. Socha posiada jednak swoje duże zalety, zwłasz­ cza na nowiznach czy ziemiach zarośniętych perzem. W związku z tym kowale miejscowi w okolicy Stoczka, Sądownego, Prostyni, zaczęli wyrabiać rodzaj dwupolicowych soch z żelaza. Narzędzie to (ryc. 4) znako­ micie spisujące się na odpowiednich glebach nie tylko utrzymuje się obok żelaznego pługa, ale niekiedy zwy­ cięsko z nim konkuruje. Sochy drewniane w użyciu dotrwały tu i ówdzie do czasów okupacji. Wraz z że­ laznym pługiem przychodzą na wieś żelazne brony (ale laskowe używane są do dziś), sprzęt zbóż odbywa się przy pomocy kosy, z czym zapoznali się chłopi bądź na robotach sezonowych w Niemczech, bądź od mało­ polskich „bandosów", którzy tu dawniej po dworach pracowali. Do młocki bogatsi zaczęli używać młockar­ ni kieratowych, do czyszczenia zboża —• młynków. Po r Ryc. 7. Dom z czasów pańszczyźnianych. luss Fot. R. Rein- �drugiej wojnie światowej zostają zastosowane w boga­ tych gospodarstwach wiejskich również bardziej skom­ plikowane narzędzia rolnicze, jak siewniki, kosiarki, żniwiarki, młockarnie motorowe itp. W inwentarzu ż y w y m z gospodarstwa znikła hodo­ wla wołów, ilość krów trzymanych dawniej dla obor. nika zmalała w związku z pojawieniem się nawozów sztucznych. Po komasacji gruntów osłabła hodowla owiec, które dopiero od czasów okupacji zaczęto zno­ wu chować w poważniejszej liczbie. Widocznym zjmiarjom uległa ludowa architektura. Na Podlasiu Zachodnim typem powszechnie panują­ cym jest zagroda wielobudynkowa, złożona z domu mieszkalnego, osobnych stajni, złączonych zwykle z chlewami dla świń, oraz stodoły, a czasem i oddziel­ nego spichlerza, niekiedy z podcieniem wspartym na słupach. Zagrody bogatych posiadają wszystkie wy­ mienione wyżej budynki ustawione dokoła szerokiego podwórza. Biedniejsi nie posiadają spichrzy, budynki gospodarcze i obejście mają znacznie niniejsze. Właści­ ciele gospodarstw karłowatych często w ogóle nie mają zabudowań gospodarczych, tylko m a ł y domek mieszkal­ ny, a żywy inwentarz hodują w małej stajence odcię­ tej od sieni. W niektórych miejscowościach (Jaczew, Patrykozy, Zembrów i in.) stodoły oddzielone od reszty zabudowań ustawione są osobno, tworząc szereg rów­ noległy do budynków mieszkalnych. W miastach (Wę­ grów) i osadach ( L i w ) stodoły i inne zabudowania go­ spodarcze stanowią osobną dzielnicę. Najbogatsi sta­ wiali tam tzw. „okólniki", tj. zwarte, ustawione w kwadrat zabudowania gospodarcze, złożone ze stodół, stajni, owczarni, spichrzy, z podwórkiem w środku. Zarówno budynki gospodarcze jak i mieszkalne bu­ dowane są z drzewa sosnowego, węgłowanego na rybi ogon. Węgłowanie to jest powszechne i spotkano je na­ wet w budynku pochodzącym z r. 1781 (wieś Sikory). Węgieł na obłap zanotowano zaledwie parę razy, z cze­ go wynika, że musiał on bardzo dawno wyjść z po­ wszechnego użycia. Plan domu i jego rozmiary uzależnione s ą ściśle od stanu zamożności mieszkańców. F o r m ą zdecydowanie biedniacką jest tak zwany „dwojak", to jest dom skła­ dający się z izby i sieni, w której cienkim przepierze­ niem oddzielony jest chlew lub komórka. Przeważającą formą na Podlasiu Zachodnim jest tzw. „trojak", to jest dom z sienią wzdłuż ściany szczytowej, komorą lub kuchnią w jej przedłużeniu i dwoma pomieszcze­ niami (izbą i alkierzem) po jednej stronie sieni. Domy takie różniące się wielkością i jakością drzewa posia­ dają bogatsi i ubożsi. Częstym zjawiskiem na Podlasiu jest budowanie domów podwójnych (na dwie rodziny) z dwóch trojaków złączonych ze sobą wspólną ścianą w ten sposób, że wejścia znajdują się w ścianie licowej obok siebie (Ceranów, Kosów), (ryc. 5), lub w prze­ ciwległych ścianach szczytowych (Repki, Korczew). Zwyczaj zestawiania budynków podwójnych, obcy tra­ dycjom polskiego budownictwa ludowego, zaszczepiony został prawdopodobnie na Podlasiu przez wielką w ł a s ­ ność, która budując dla poddanych domy podwójne oszczędzała na materiale (wspólne ściany) i kosztach budowy (jedno urządzenie ogniowe dla dwu rodzin). Za słusznością tego przypuszczenia świadczy fakt, że wiele z tego rodzaju budynków pochodziło z czasów fiyc. 8. Narożnik domu ,,kożuchówanego". Wola Suchożebrska, pow. Siedlce. Fot. R. Reiniuss. pańszczyźnianych i były budowane przez dwór, który osadzał w nich dwie obce zupełnie rodziny (Patrykozy, Korczew, Repki i in). W czasach późniejszych domy takie stawiali również chłopi, np. ojciec dla dwóch synów. Najzamożniejsi stawiali tzw. „czworaki", to jest do­ my z sienią pośrodku, rozdzieloną w połowie przechod­ nim kominem. Czworaki zamieszkiwane były pierwot­ nie przez jedną rodzinę, obecnie z budynku korzystają zazwyczaj dwie, a nawet cztery rodziny, przy czym dom jest w ten sposób przedzielony, że mieszkańcy jednej połowy domu korzystają z sieni frontowej, dru­ giej z a ś połowy z sieni od strony podwórza. W domach starych i to występujących głównie we wsiach szlacheckich (Jaczew, Nasiłków, Czaple-Andrelewicze) w gospodarstwach najzamożniejszych ściana sieni od strony licowej bywa cofnięta mniej więcej o 1 m w tył, tworząc wnękę ozdobioną od frontu dwoma kolumnami ustawionymi po bokach (rys. 6). Element ten o charakterze wyłącznie dekoracyjnym zaczerpnię­ ty został najprawdopodobniej z architektury klasycystycznych pałaców (np. z pałacu w Korczewie). Domy z wnękami, ale bez kolumn, spotkano jeszcze w kilku innych miejscowościach, głównie zamieszkiwanych przez drobną szlachtę (np. Osiny). Dom z wnęką poli­ chromowaną zanotowany został w osadzie Mokobody. Ściany domów zostawiane były w stanie surowym lub malowane glinką względnie wapnem. Dachy krokwio­ we, dawniej z reguły czterospadowe, kryto słomą, na rogach schodkowaną, poza tym przeważnie gładką (ryc. 7). Okna małe pozbawione ozdób, ale często z okiennicami, drzwi z reguły na żelaznych zawiasach �(na kołowrocie spotyka się tylko w starych budyn­ kach gospodarczych) z taflą niekiedy ozdobnie w y k ł a ­ daną. Nawet w najstarszych domach nie natrafiono na wnę­ trza kurne. Nie pamiętają ich również najstarsi informatorowie. Chałupy wiejskie w pośrodku sieni po­ siadają wyprowadzony od powierzchni ziemi obszerny komin murowany z cegły lub kamienia (już w domach z r. 1815), wyjątkowo z plecionki wylepianej gliną. Podstawa komina równa szerokości sieni jest zwykle przechodnia i zamknięta z dwóch stron drewnianymi drzwiami. W starych domach wewnątrz komina spoty­ ka się u dołu po bokach otwory, przez które dawniej paliło się w piecu służącym do ogrzewania. Do komi­ na przybudowany jest piec kuchenny i piekarski znaj­ dujący się w izbie, zaopatrzony w szeroki okap. Blachy do gotowania przyjęły się od lat mniej więcej 50, daw­ niej gotowano w garnkach stawianych wprost na gli­ nianej polepie pieca lub na żelaznym trójnogu. Piec do ogrzewania w postaci wąskiego, długiego graniastosłupa stanowi zwykle część ściany między kuchnią a dru­ gą izbą, względnie alkierzem. Często między szczytem pieca ogrzewanego a powałą jest zostawiona wolna przestrzeń, tak że alkierz nie jest cd izby całkowicie oddzielony. Na początku bieżącego stulecia w budownictwie pod­ laskim przyjmują się domy z dachami naczółkowymi, o ścianach szczytowych ozdobnie szalowanych. Moda ta, której towarzyszy pojawienie się wycinanych ozdób nad oknami (nadokienniki), okazała się bardzo krótko­ trwała, gdyż już w czasie I wojny światowej zamiast naczółkowych zaczęto budować dachy dwuspadowe. W związku z powyższym zaczyna się. rozwijać pomy­ słowe ozdobne szalowanie szczytów, wycinanie w nich dekoracyjnych okienek, obijanie krawędzi ażurowanymi wiatrówkami z zakończeniami w postaci szparogów lub pionowych profilowanych sterczyn dachowych. W tym samym czasie w domach zamożniejszych coraz częściej buduje się przed wejściem ozdobne ganki. Pod koniec I wojny światowej i później zaczęto zwłaszcza Ryc. 10, Fragment Ryc. 9. Spichlerz z podcieniem. Repki, pow. Fot. Deptuszewski Sokołów. w domach starszych „kożuchować" ściany, czyli po­ krywać je zewnątrz ozdobnym szalunkiem. Deski kry­ jące ściany układane są dekoracyjnie, u góry pod da­ chem biegnie poziomo ażurowana deska tzw. „fryza". Szczególnie bogato zdobione s ą narożniki, w których widać niekiedy echa ozdób przyjętych z domów muro­ wanych, klasycystycznych pilastrów itp. W Woli Suchożebrskiej na narożnikach przybijają wycinane z de­ ski i polichromowane ozdoby roślinne (ryc. 8). W ogó­ le w okresie międzywojennym i w czasie okupacji zdobnictwo architektoniczne rozwija się bardzo bujnie: ganeczki, nadokienniki, drzwi, szczyty dachów stają się coraz bogacej zdobione. Często niektóre elementy podmalowuje się (zwłaszcza okiennice). Ciekawym elemen­ tem nienotowanym dotychczas w architekturze ludowej są ozdoby narożników spotykane w Jaczewie (pow. Węgrów) w postaci bogato profilowanej deski, ster­ czącej na zewnątrz jak grzebień na narożnikach domów. budynku gospodarczego przy plebanii. Sokołów. Fot. St. Deptuszewski Zembrów, pow. �W architekturze wiejskiej z tego okresu widać wyraź­ ne oddziaływanie zdobionego budownictwa drewniane, go małomiasteczkowego. Bogatsi gospodarze chętnie korzystają z usług cieśli i stolarzy budowlanych miej­ skich. Wśród budynków gospodarczych na uwagę zasługu­ je} spichrze, często zaopatrzone w podcienia wsparte na słupach (ryc. 9), i stodoły (ryc. 10). O ile architektura ludowa Podlasia Zachodniego przedstawia się bardzo bogato i ciekawie, o tyle me­ blarstwo jest raczej dosyć mało interesujące. W kuch­ niach spotyka się (nawet we wsiach szlacheckich) krótkie, szerokie ławy służące zamiast stołu, na któryeh jada się posiłki siedząc na małych czworonożnych stołeczkach, półki na naczynia o kształtach zwykle ozdobnych, rzadziej kredensy. W izbach, prócz łóżek 0 formach zaczerpniętych z meblarstwa małomieszczańskiego ub. stulecia, spotyka się „zydle" (ławy) 7, ozdobnymi oparciami, często umieszczonymi ruchomo na osi, tak że oparcie da się przekładać raz na jedną, raz na drugą krawędź ławy, „kanapy", czyli rozsuwane lawy do spania, sofki, to jest ławy z wyginanymi ozdobnie oparciami bocznymi, wyjątkowo czasem wy­ ścielane i obite z wierzchu samodziałem (u drobnej szlachty). Prócz ław występują też krzesła. Wyjątko­ wo raz jeden (w Prostyniu) udało się znaleźć staro­ dawne krzesło o oparciu wykonanym z profilowanej deski, poza tym częste są krzesła typu biedermeierowskiego swobodnie interpretowanego przez ludowych sto­ larzy. Jako sprzęty schówkcwe służyły dawniej skrzy­ nie malowane, kupowane na targach w Siedlcach, W ę ­ growie i Sokołowie. Wyrobu ich zaniechano od lat oko­ ło 70. Nieliczne skrzynie, które w terenie udało się od­ szukać, są silnie zniszczone, gdyż w czasie obydwu wo­ jen światowych zakopywano w nich mienie do ziemi. Wśród napotkanych skrzyń wyróżnia się dwa typy. Jeden to skrzynie malowane na kolory ciemne, z dwo­ ma prostokątnymi polami zdobniczymi wyodrębniony­ mi ramką i kolorem tła. Na jednej ze skrzyń zacho­ wały się resztki wzoru roślinnego (rozłożysty bukiet), na obu resztki napisów (A.N.N.O. 1867). Drugi typ, to skrzynie malowane na kolor żółty lub jasnobrązowy ze ścianą licową podzieloną na pięć pól wypełnionych ornamentem roślinnym. Wzór malowany barwą brązowoczerwoną (tzw. róż angielski) czasem z dodatkiem błękitnego lub czarnego konturu. Wszystkie one pocho­ dziły niewątpliwie z jednego ośrodka stolarskiego, któ­ rego jednak niestety nie udało się wykryć. Ponieważ podobne skrzynie znaleziono w czasie czerwcowego objazdu w okolicy Siedlec, a ponadto znane są one z okolic Mińska Mazowieckiego ; Puław (Zbiory Tow. Pol. Szt. Stos. w archiwum Oddziału Przemysłu Artystycz­ nego Muzeum Narodowego w Krakowie), sądzić nale­ ży, iż ośrodek ten znajdował się prawdopodobnie gdzieś na pograniczu Lubelszczyzny, Wschodniego Mazowsza 1 Zachodniego Podlasia. Formą nowszą były kufry o wiekach wypukłych i ścianach bocznych zwężających się ku doiowi, zdo­ bione techniką tzw. „mazerowania" we wzory geome­ tryczne (ryc. 11). Kufry tego rodzaju wyrabiali ży­ dowscy stolarze w Siemiatyczach za Bugiem. Dziś wy­ rabia je tam pracownia stolarska Wacława Andrusz­ kiewicza. W izbach i alkierzach spotyka się często szafki na­ rożne o podstawie trójkątnej, górą ozdabiane profilo­ wanym szczytem. Szafy ubraniowe, wykonywane przez małomiasteczkowych a później wiejskich stolarzy, po­ jawiły się we wnętrzu izby podlaskiej od I wojny świa­ towej. W domach, gdzie są małe dzieci, występują oczy­ wiście kołyski. Najczęściej są to kołyski na biegunach, rzadziej koszyczki plecione z wikliny, zawieszone na czterech sznurach u powały. W czasie pracy w polu lżywają kobiety przenośnych kołysek, sporządzonych z płachty rozpiętej na drewnianym koźle. Wnętrza izb pesiadały pierwotnie ściany i powały z surowego drzewa, pod koniec ubiegłego wieku zaczę­ to je malować białą glinką sprzedawaną przez ,,glinkarzy" z okolic Mielnika (za Bugiem), a później wa­ pnem. Od I wojny światowej zaczął rozpowszechniać się zwyczaj wyklejania ścian tapetami, który dziś jest powszechny. Najubożsi wytapiają czasem ściany papie­ rem ze starych gazet. Wnętrza bielone spotyka się bar­ dzo rzadko, przeważnie kuchnie, czasem na ścianach malują odręcznie jakieś prymitywne wzory roślinne, wyjątkowo zwierzęce (np. baranki). Ozdobę wnętrza stanowią zawieszone w oknach fi­ ranki wycinane z białej bibułki. Firanki takie kupują przeważnie w sklepach (wykonane fabrycznie). Spo­ tyka się jednak po wsiach wycinankarki, które ręcz­ nie tego redzaju ozdoby wykonują. W Laskowicach (pow. Sokołów) zdolną wycinankarką jest 27-letnia Krystyna Ścięgosz, która poza tym maluje również ozdoby na ścianach ; wyrabia sztuczne kwiaty. Wycinanki kolorowe najbardziej interesujące wystę­ pują na terenie powiatu węgrowskiego w Jaczewie i Górkach-Grubakach. Istniał tam dawniej zwyczaj, że z opłatków kolorowych sklejano ażurowe „gwiazdy", które zawieszano dla ozdoby na końskim włosiu u tra­ garza powały. W dalszym rozwoju analogiczne wyci­ nanki zaczęto wyklejać z papieru, a ponieważ były one luźno zawieszone, wyklejano je dwustronnie, aby z każ­ dej pozycji można było na nie popatrzeć. W niektó­ rych wsiach występował też zwyczaj dekorowania ścian naklejanymi na nie wycinankami z kolorowego papieru. Zwyczaj ten całkowicie zaginął prawie od I wojny światowej, zaś te wycinanki, które stare kobiety wy­ konywały na prośbę uczestników Obozu, posiadały for­ my niewielkich słabo ażurowanych kółek lub pozio­ mych układów pasowych. W Czaplach i Patrykozach (pow. Sokołów) spotyka się na ścianach ozdoby w postaci sylwetek zwierząt (kotów, jeleni itp.) wykonanych z naklejonych na pa­ pier łusek szyszek. U powały zawieszone bywają pająki najczęściej typu żyrandolowego, wykonane z nizanego na nitkę łubinu, grochu lub cienkich paseczków płótna o wystrzępio­ nych brzegach (ryc. 12). Rzadziej trafiają się pająki o formach krystalicznych, wykonanych ze słomek. Naj­ nowsze typy pająków, to pająki promieniste, robione z girland gufrowanej kolorowej bibuły. Na ścianach zawieszane bywają oleodruki treści reli­ gijnej, zdobione niekiedy sztucznymi kwiatami. Ważną dekorację wnętrza podlaskiego stanowią tka­ niny. Tkactwo na Podlasiu Zachodnim jest jedną z najbo­ gatszych i najżywotniejszych obok zdobnictwa archi­ tektonicznego dziedzin sztuki ludowej. Zajmują się nim prawie wszystkie kobiety, tkając na użytek domowy zarówno materiały ubraniowe jak i bardziej skompli- �kowane pod względem technicznym tkaniny dekora­ cyjne. Szczególnie żywo rozwinięte jest tkactwo w po­ wiecie sokołowskim, zwłaszcza w miejscowości Lipki, gdzie produkcja tkacka zorganizowana jest w formie spółdzielni, a poza tym w Telakach koło Kosowa, Zembrowie, Woli Suchożebrskiej, Łużkach, Chruszczewce i Wrotnowie. Wykonywane tkaniny podzielimy według ich zastoso­ wania na: ubraniowe, służące do szycia bielizny po­ ścielowej, oraz używane do dekoracji wnętrz. Wśród tkanin ubraniowych najczęściej wyrabiane są lniane białe płótna różnej grubości do szycia bielizny, poza tym pasiaki o drobnych prążkach i paskach tkanych kupną czerwoną bawełną tzw. „gurem", niekiedy uroz­ maiconych też prążkami czarnymi lub niebieskimi. P a ­ siaki te tkane są zwykle splotem płótna, rzadziej splo­ tem rządkowym. Na zapaski d ° codziennej pracy domowej tkane są lniane pasiaki o paskach nieprzekraczających szero­ kości 1 cm, utrzymanych w kolorach ciemnych (czar­ ny, granatowy, ciemnoczerwony), ujętych po kra­ jach w prążki jaśniejsze białe lub żółte. Raport kolo­ rystyczny powtarza się, a poszczególne wiązki barwne posiadają układ symetryczny. Kraciaki w drobną kratkę tkaną czerwonym gurem lub lnem barwionym na czarno, czasem z dodatkiem nitki białej, stosowane były jako materiał na spódnice. Czysto wełniane tkaniny o ciemnych tłach, tkane w kratkę jaśniejszą, niekiedy splotem rządkowym, słu­ żyły na kobiece bluzki i spódnice, jednokolorowe wy­ konane w jodełkę splotem rządkowym wyrabiane są na ubrania męskie. Przed I wojną światową tkano sporo sukna bądź to w szarym naturalnym kolorze runa, bądź barwionego na kolor ciemnobrązowy, uży­ wanego na sukmany czy bekiesze. Sukno takie po zdjęciu z krosien musiało być folowane. Folusze by­ wały zwykle przy młynach, poza tym w miasteczkach istniały specjalne warsztaty zajmujące się wykańcza­ niem i folowaniem tkanin wełnianych (w Węgrowie, Ciechanowcu za Bugiem). Tkaniny pościelowe, to płótna lniane tkane w kratkę przy pomocy czerwonego guru. ^ Często spotyka się poszwy na poduszki i pierzyny tkane w trzy kolory (len biały i farbowany na czarno oraz czerwony gur). Tkane są one splotem płótna, co na skrzyżowaniu Ryc. 278 11. Kuler „mazerowany" wykonany przez Waclawa Siematycza. Fot. R. Reintuss dwóch barwnych pasów daje piękne przejścia łago­ dzące surowość linearnego układu. Wśród tkanin dekoracyjnych występują tkaniny uży­ wane jako nakrycia łóżek, makaty ścienne, płachty do zawieszania w drzwiach czy wreszcie chodniki i obrusy na stół. Tkaniny takie spotyka się dziś jeszcze w każd*n niemal domu, z tą różnicą, że w domach uboż­ szych jest ich mniej i przeważają wyroby parciane i lniano.bawełniane, w zamożniejszych z a ś są również półwełniane czy też czysto wełniane, które są cenione najwyżej, i jest ich znacznie więcej. Do najpospolitszych w tej grupie należą pasiaki par­ ciane tkane splotem rypsu (w „poklepuchę") lub rząd­ kowym z najgrubszej odpadkowej przędzy lnianej, używane jako nakrycia łóżek, zasłony do drzwi, derki do nakrywania siedzeń na wozach. Jeśli chodzi o rozwiązanie kolorystyczne pasiaki roz­ padają się na dwie grupy. Jedną, mniej liczną, stano­ wią tkaniny o niewielkiej gamie barw przeważnie cie­ mnych (ciemny fiolet, zielony, ciemnoczerwony, czar­ ny, ciemnoniebieski), układanych pasami mniej więcej równej szerokości, wynoszącej 5—10 cm, powtarzają­ cych się rytmicznie, czasem poprzedzielanych jaśniej­ szymi paseczkami pojedynczymi w barwach jasnych kontrastujących (np. żółtą, różową, jasnozieloną, białą). Druga grupa, nierównie liczniejsza, to pasiaki, w których szersze pasy ciemnego t ł a rozdzielone są szerokimi na 15—20 cm wiązkami barwnymi złożo­ nymi z różnej szerokości pasków o kolorach ostrych, ale na ogół tak ze sobą zestawionych, że nie stwarzają wrażenia jaskrawej pstrokacizny. Wiązki te są prze­ ważnie składane w sposób asymetryczny. Kompozycje symetryczne zdarzają się rzadko. Niekiedy wiązki sy­ metryczne ; asymetryczne występują obok siebie na zmianę na tym samym pasiaku. Podobnie wykonane są pasiaki tkane w ą t k i e m weł­ nianym na osnowie lnianej. Pasiaki o szerokich wielo­ kolorowych wiązkach podawane są jako młodsze od poprzednio opisanych; w odróżnieniu od pierwszych nazywają je czasem ,,łowickimi" lub nawet „krakow­ skimi". Prócz pasiaków o pasach barwnych, stykających się ze sobą wzdłuż linii prostej, spotyka się i takie, gdzie na skutek odpowiedniego operowania nitkami wątku, barwne pasy na lnii zetknięcia zazębiają się tworząc żeberka, ząbki czy szachownicę. Pasiaki tkane na krosnach dwunicielnicowych z uży­ ciem tzw. „deski", w których na tle barwnych pasów powstają wzory geometryczne złożone z kwadratów lub prostokątów należą już do grupy tkanin przetyka­ nych. Stosunkowo rzadziej od pasiaków występują na te­ renie Podlasia Zachodniego „dywany" kraciaste, głów­ nie parciane. Są to zazwyczaj tkaniny o niewielkiej ilości kolorów, tkane splotem płótna w szerokie prze­ cinające się pasy o kratach prostokątnych lub kwa­ dratowych. Zarówno wśród dywanów parcianych jak i wełnia­ nych spotyka się okazy tkane splotem rządkowym bądź to w diagonalnie biegnące prążki, bądź w ,,oczka", czyli „okienka", tj. w deseń złożony z wpisanych w sie­ bie kwadratów skierowanych przekątniamj wzdłuż osnowy i wątku. Deseń taki występuje zarówno w tka­ ninach jednokolorowych z barwną bordiurą jak i dwukolorowych (np. osnowa czerwona, wątek czarny) czy �kraciakach. Dywany przetykane tkane ria krosnach 4 i więcej nicielnicowych wedle zgodnych informacji, pochodzących z różnych miejscowości badanego tere­ nu, należą do zjawisk młodszych, których tradycja nie sięga ubiegłego wieku. Dywany te wykonywane są z reguły w dwóch kolorach, przy czym, jako surowca, używa się nici lnianych, bawełnianych względnie w e ł . nianych w różnych kombinacjach, np. len bielony, wą­ tek len szary, lub osnowa z barwionej kupnej bawełny (tzw. „kramny postaw"), wątek z barwionego lnu lub weiny. Bogatsi jedynie wykonywali dywany, w któ­ rych i osnowa, i wątek były z wełny. Dawniejsze dy­ wany przetykane (które zresztą i dziś są wyrabiane) tkane były we wzory geometryczne (ryc. 13) w postaci krat, szachownic, kół względnie elips wpisanych w ok­ no kraty. Wzory te wykonywane na krosnach 4 i 6 względnie 8-nicielnicowych nie różniły się w sposób wyraźny od tych, które spotyka się na Podlasiu Wschodnim czy w Augustowskiem, czy ostatnio na Kurpiach. W czasach międzywojennych możliwości techniczne tkaczek podlaskich rozszerzyły się skutkiem zastoso­ wania przy wyrobie tkanin przetykanych tzw. „prąt­ ków", tj. prętów, które przesuwane między nitkami osnowy dawały dowolne możliwości wytwarzania ziewu tkackiego. Od tego czasu wzory spotykane na dywa­ nach zaczęły się komplikować i wzbogacać, przybyły motywy roślinne: róże, bukiety; zwierzęce, jak ptaszki, jelenie, indyki, coraz bardziej rozwijały się wzory na bordiurach, w których obok girland kwietnych itp. za­ czął występować meander. Wzory te dziś bardzo na Podlasiu rozpowszechnione, nie są jednak wynikiem twórczego wysiłku miejscowych tkaczek, lecz przenie­ sione w sposób mniej lub więcej mechaniczny z róż­ nych wzorników do robót ręcznych, pism kobiecych czy dywaników i makat pochodzenia fabrycznego. Py­ tane o to tkaczki objaśniały chętnie, że zasadniczo k a ż . dy wzór z książki czy obrazka da się przenieść na dy­ wan, wystarczy go tylko przerysować na kratkowanym papierze, odpowiednio przewlec osnowę na warsztacie i umieć operować „prątkami", których liczba przy bar­ dziej skomplikowanych wzorach przekraczała niekie­ dy 120. Oczywiście zagadnienie przeniesienia wzoru z rysun­ ku na krosna jest sprawą trudną i nie każda tkaczka umie sobie z tym poradzić. Zwykle rysowaniem i prze­ liczaniem wzoru zajmują się tylko wybitniejsze tkacz­ ki i one dostarczają innym kobietom gotowych „spis­ ków", tj. sporządzonych na papierze notatek pozwa­ lających na powtórzenie danego wzoru w tkaninie. Skutkiem rozpowszechniania się „spisków" identyczne kompozycje spotyka się często w miejscowościach dość znacznie od siebie odległych. Dywany przetykane posiadają skalę kolorystyczną dosyć rozległą. Prócz bardzo szlachetnych zestawień, jak np. len bielony i szary, spotyka się dywany w ko­ lorach ciemnych (granatowy z ciemnobordowym lub różnych kombinacjach białej względnie czarnej osno­ wy z drugim kolorem, np. czerwonym, niebieskim, zie­ lonym. Duży w p ł y w % a gamę kolorystyczną dywanów wywierają małomiasteczkowe farbiarnie przędzy, po­ sługujące się często barwnikami anilinowymi o jaskra­ wych, krzykliwych kolorach, które zestawiane w spo­ sób niewłaściwy dają rezultaty bardzo przykre dla oka (np. różowy z jaskrawym zielonym). Ryc. 12. Pająk z paseczków płótna o wystrzępionych brzegach. Sinołęka, pow. Węgrów. Fot. R. Reiniuss Oprócz opisywanych dotychczas tkanin, które wyra­ biane są przez tkaczki ludowe, spotyka się w chału­ pach wiejskich, domach mieszczańskich i kościołach tzw. „dywany tkacowskie". Są to tkaniny z reguły, wełniane, wykonane bądź splotem rządkowym, bądź techniką dwuosnowową. Dywany te, dochodzące (zwłaszcza w kościołach) do bardzo znacznych rozmia­ rów (np. 4 X 8 m), tkane były albo na krosnach odpo­ wiedniej szerokości, albo też posiadały w pośrodku starannie ukryty szew łączący ze sobą dwie połowy. Twórcami tych dywanów byli zawodowi tkacze rekru­ tujący się z reguły spośród przybyszów obcych. W cza­ sie badań udało się ustalić dane personalne dla sze­ regu tkaczy pracujących na przełomie X I X i X X wieku na terenie Podlasia Zachodniego. I tak w Kosowie po­ siadał pracownię tkacką Bronisław Kowalski (zmarły w 1905 r. jako starzec), syn tkacza nazwiskiem Schmidt, który przybył do Łodzi z okolic Hamburga i tu spolszczył sobie nazwisko. Bronisław Kowalski wykonywał wszelkie tkaniny ubraniowe, ozdobne płót­ no stołowe oraz dywany dwuosnowowe. Był on bardzo cenionym fachowcem, do którego zjeżdżano się z zamó­ wieniami z odległych stron („nawet zza Bugu"), dywa­ ny robił zarówno dla dworów jak i dla kościołów i chłopów. Dwa dywany dwuosnowowe jego produkcji znajdują się w miejscowym kościele (ryc. 14 i 15). Bro­ nisław Kowalski udzielał też wskazówek i porad m- 279 �I nym tkaczom, którzy do niego w tym celu przyjeż­ dżali (np. niejakj Rechziegel z P e c h ó w kolo Małkini). Gdy w Łukowie zakładano fabrykę tkacką, Bronisław Kowalski pracował tam przez kilka miesięcy. Ryc. 13. Dywan przetykany. Telaki, pow. Sokołów. R. Reinluss Fot. Ryc. 14. Dywan dwuosnowowy. Wykonał Bronisław Ko­ walski. Kosów, pow. Sokołów. Fot. St. Deptuszewski Brat Kowalskiego, Ludwik, był również tkaczem, ałe znacznie mniej uzdolnionym. Ożeniwszy się w Toczy­ skach (gm. Jabłonna, pow. Sokołów), przebywał tam, prowadząc pracownię przez czas dłuższy. Po śmierci Bronisława, Ludwik wrócił do Kosowa, gdzie zmarł około roku 1927. Dywany jego roboty znajdują się w kościele w Stredyniu. Równocześnie z Ludwikiem Kowalskim prowadzi! w Toczyskach samodzielną pracownię tkacką Wiktor Pacelt urodzony w 1S75 r, w Krzemeniu nad Bugiem, gdzie ojciec jego czas pewien dzierżawił karczmę. Ojciec Pacelta (Ludwik) przybył do Polski ze Szwaj­ carii w połowie X I X wieku jako 8-letni chłopiec, przy­ wieziony do pomocy przez niejakiego Beronta, tkacza, według tradycji rodzinnej sprowadzonego do Polski przez jednego z Radziwiłłów. Początkowo Ludwik Pa­ celt i Beront mieszkali w Kamieńczyku, malej osadzie u ujścia Liwca do Bugu. Wiktor Pacelt dywany swe tkał najpierw na częściowo zmechanizowanym war­ sztacie podnóżkowym (tzw. „kontramarze"). Na po­ czątku okresu międzywojennego nabył w Łodzi krosna żakardowe, na których wyrabiał również dywany dwuosnowowe. Wzory dywanów dwuosnowowych, tkanych na „kontramarze", posiadały charakter geometryczny, od czasu sprowadzenia żakardu zaczął stosować wzory roślinne (m.in. „róże") tkane przy pomocy szablonów żakardowskich nabywanych w Łodzi. Wiktor Pacełt zmarł w roku 1937. Dywany jego roboty spotkać można po wsiach w okolicy Toczysk, jego też prawdopodobnie roboty są niektóre dywany w kościele w Jabłonnie i Gródku. Prócz dywanów tkał Pacelt bieliznę stołową craz materiały ubraniowe. Trzecia pracownia tkacka znajdowali się w Sokoło­ wie. Początkowo prowadził ją Adolf ( ?) Prope, Niemiec, syn tkacza z Ozorkowa. Do Sokołowa sprowadził się on przed I wojną światową, gdy w Ozorkowie tkacze ręcz­ ni zaczęli masowo tracić pracę. Stary Prope tkał w Sokołowie do roku 1936 -37. W Sokołowie pozostali jego dwaj synowie, którzy prowadzili pracownię do II wojny światowej. W pracowni Propego były dwa warsztaty, jeden mniejszy, drugi większy prawdopodob­ nie żakardowski. W pracy swej posługiwał się wzorni­ kiem sprowadzonym z Łodzi. Podobnie jak inni tkacze tak i on prócz dywanów wełnianych wyrabiał bieliznę stołową i materiały ubraniowe. Dywan z pracowni Propego znajduje się w kościele w Rozbitym Kamieniu. Prócz dywanów wykonywanych w wyżej wymieniowych warsztatach napływały na tereny Podlasia Zachod­ niego również wyroby z innych pracowni rozmieszczo­ nych na terenach sąsiednich. Wymienić tu należy war­ sztat Bolesława Płońskiego z Brańska (żyjącego ponoć do dziś), manufakturę tkacką istniejącą od 1830 r. w Ciechanowcu (właścicielem jej był Niemiec, Zybner, zmarły w 1872 r.), i pracownię Władysława Składanow.skiego z Wyszkowa. Dywany „tkacowskie", których sporo zinwentaryzo­ wanych zostaTo w czasie prac terenowych z punktu widzenia ludowej twórczości artystycznej, nie przedstawiają nic specjalnie interesującego. Wzory, które wy­ stępują na dywanach dwuosnowowych podzielić można na dwie grupy, do jednej zaliczamy wzory geomotrycz. �Ryc. 15. Dywan dwuosnowowy. pow. Sokołów. Wykonał Fot. St. ne o twardym rysunku tworzącym się z prostokąt­ nych kostek (ryc. 14), tkanych na krosnach 4-nicieL nicowych, do drugiej zaś o wzorze roślinnym względ­ nie geometrycznym, lecz o konturze prowadzonym li­ niami giętymi, złożonymi z łuków i linii esowatych (ryc. 15). Znaczna część tych ostatnich była wykonana na warsztatach żakardowskich. Wśród dywanów „tkacowskich" zjawiskiem uderza­ jącym jest ubóstwo motywów i kompozycji. Te same wzory, z drobnymi tylko odmianami we wzorze bordiury, wyrabiane były w różnych pracowniach, co świad­ czyłoby o wzajemnych kontaktach między tkaczami i ściśle rzemieślniczym podejściem do pracy, pozbawio­ nym aspiracji twórczych. Porównując niektóre wzory dywanów dwuosnowowych o wzorach geometrycznych z ludowymi tkanina­ mi przetykanymi stwierdzamy znaczne podobieństwo motywów (np. wzór „w kręgi" czy szachownice), co wskazywałoby na wzajemne wpływy. Zagadnieniem dalszych badań byłoby rozstrzygnięcie pytania, czy tkacze w swoich dywanach nawiązywali do wzorów ludowych, czy też przeciwnie, tkactwo ludowe przyjęło te wzory od dywanów tkaczy zawodowych. Technika wykonywania dywanów dwuosnowowych została na Podlasiu przyjęta przez lud z miejskiego rzemiosła, na co mamy liczne dowody po drugiej stronie Bugu, gdzie w okolicach miasteczek posiadających warszta­ ty tkackie (Ciechanowiec, Brańsk, Siemiatycze) sze­ roko po wsiach rozpowszechniane jest tkactwo dwuosnowowe. Niektóre tkaczki, jak np. Kryńska Helena z Siemiatycz, otwarcie przyznają się do tego, że tkając kopiują tylko wzory dywanów brańskich. Po­ dobnie do powtarzania napotykanych wzorów ograni­ cza się 22-letnia Irena Wojtkowska z Toczysk (pow. Sokołów), która techniki tkania dywanów dwuosno­ wowych uczyła się za Bugiem w Twarogach — Wy­ pychach. Od kopiowania dywanu „tkacowskiego" (ryc 16) za­ częła swoją pracę Dominika Bujnowska z Węgrowa, zachęcona jednak przez KieJBwnictwo miejscowej Spół­ Bronisław Kowalski. Deptuszewksi Kosów, dzielni Przemysłu Ludowego przeszła do własnych bardzo interesujących kompozycji. Dywany „tkacowskie" tkane splotem rządkowym posiadają najczęściej wzory roślinne przedstawiające duże kwiaty lub bukiety w układzie szachownicowym z bordiurą w postaci wijącej się girlandy (ryc. 17). Ryc. 16. Dywan dwuosnowowy oparty na starym wzorze. Wykonała Dominika Bujnowska. Węgrów. Ft. St. Deptuszewski 281 �cia ha stół i wstawki do poszewek na poduszki. Prócz' /robót szydełkowych spotyka się również serwetki siat­ kowe robione z lnianych nitek na prostokątnej ramie. Dawny strój ludowy zwłaszcza męski zaginął na terenie Podlasia Zachodniego prawie doszczętnie. W świetle przeprowadzonych badań strój na całym obszarze objętym badaniami przedstawiał się w sposób tak dalece jednolity, że w e d ł u g wypowiedzi znacznej ilości informatorów, nawet wioski włościańskie i szla­ checkie nie różniły się ponoć ubiorem. Ubiory te w znacznej części wykonywane były z materiałów samo­ działowych. Mężczyźni ubierali się w białe koszule z lnianego samodziału szyte z karczkiem i małym sto­ jącym kołnierzykiem wywiniętym na wierzch. Pod szyją koszula spięta była czerwoną wstążeczką. Rękawy pierwotnie były zupełnie proste, od I wojny z a ś dołem ujęte w mankiet. Koszule zawsze wpuszczane były do spodni czyli tzw. „portek". Ryc. 17. Fragment dywanu ,,ikacowskiego" wykonane­ go splotem rządkowym. Skrzeszew, pow. Sokołów. Fot. R. Reinluss Biaie płótna lniane wykonywane przez kobiety wiej­ skie bywały drukowane we wzory przez farbiarzy małomiasteczkowych. Pracownia tego rodzaju znajdo­ wała się w Kosowie (prowadził ją żyd nazwiskiem Karpik), w Sokołowie (również w rękach żydowskich), w Mord \ch i największa w Węgrowie należąca do Niemca Albrechta Wegnera, który przybył tu około r. 1882 z Ozorkowa i prowadził pracownię ze swym szwagrem Rudolfem Linde. Po I wojnie światowej pracownię tę przejął ż y d Chiel Kreda. W pracowni Wegnera przyniesione przez kobiety płótna najpierw farbowano na jeden kolor, używając do tego barwni­ ków roślinnych (indygo) lub zwierzęcych (czerwiec), a następnie na granatowym lub czerwonym tle druko­ wano wzór farbą olejną w kolorze białym, żótym lub czarnym, posługując się kwadratowymi klockami o wzorze ciętym w drzewie i układanym z metalowych blaszek i sztyfcików. Portki latem do roboty szyte były z płótna parcia­ nego, czasem farbionego na granatowo lub czarno. W święto kawalerowie nosili spodnie z samodziałów lniano-wełnianych w drobne kolorowe paseczki w kolorach bordo, brązowym, ciemnozielonym z białymi prążka­ mi, starsi z a ś z sukna czarnego lub granatowego. Na koszulę nakładano bluzkę z rękawami szytą z materiału podobnego jak spodnie, zapinaną na dwa rzędy guzil- ów, z kołnierzem przypominającym kołnie­ rze marynarek miejskich. Czasami zamiast marynarek Wzory były przeważnie roślinne lub też składały się z drobnych geometrycznych „rzutków". Najczęściej zdobiono drukami płachty używane jako nakrycia łó­ żek i siedzeń na wozach. Wzór na płachcie składał się z szerokiej bordiury o wijących się motywach kwiato­ wych i środka jednolicie wypełnionego drobnymi „rzut­ kami". Często pośrodku płachty drukowano duży kwia­ towy motyw o kompozycji centralnej. N a terenach zabużańskich drukarnia płócien znajdowała się w Sie­ miatyczach. W Ciechanowcu próbował druki n a płót­ nie spopularyzować farbiarz miejscowy, Rudolf Meier (Niemiec, który druk na tkaninie studiował w Czechach w Nowym Jiczynie), ale nie znalazły one wśród miej­ scowej ludności powodzenia. Druk na tkaninie zamarł we wiszystkich wymienio­ nych wyżej ośrodkach po I wojnie światowej w związku z konkurencją wyrobów fabrycznych. Hafciarstwn n a t p r p n i p J B o d i f l ^ - 7 : g ^ b £ ^ l ! f g " przedatawia j u ę _ b ^ d z o ubogo. Stare hafty używane do zdo­ bienia stroju (bielizny)" zaginęły od lat kilkudziesięciu, te zaś, które wykonywane są dziś na serwetkach zdo­ biących stoły czy ściennych makatkach, posiadają wzory i techniki przejęte z wzorników oraz pism ko­ biecych. Ciekawy natomiast dział stanowią roboty szy­ dełkowe w Dostaci serwetek wykonywanych, jak n a k r y ­ Ryc. 18. Mężczyzna w bekieszy. Lipki, pow. Sc i:oiów. Fot. R. Reiniuss �lub pod marynarkę wdziewano kamizelkę o kroju zbli­ żonym do miejskich, z plecami szytymi z podszewki. Ubiór wierzchni stanowiła sukmana koloru popiela­ tego (w okolicach Węgrowa także farbionego na kolor ciemnobrązowy) długa, do kolan od pasa w dół posze­ rzająca się kloszowo. Sukmana posiadała kołnierz wy­ kładany z wyłogami, zapinała się na guziki lub cztery rzędy potrzeb. Ozdobę sukmany stanowiły oszewki z czarnej taśmy, obiegające kołnierz i wyłogi. Na wierzchu sukmany przepasywano się parcianymi pasa­ mi szerokości około 20 cm, tkanymi na z w y k ł y m war­ sztacie. Pasy były czerwone z podłużnymi paskami lub prążkami w kolorze najczęściej niebieskim lub zielo­ nym. Prócz sukman noszono też podobnie skrojone bekiesze, szyte również z samodziałowego siwego suk­ na, ale podbijane kożuchem (ryc. 18), oraz kożuchy z dużymi kołnierzami farbowane na kolor brązowy. Ubiór głowy stanowiła najczęściej maciejówka gra­ natowa lub (zimą) stożkowata czapka barania, w le­ cie zaś słomiane kapelusze własnej roboty. W niektó­ rych wioskach zachowały się w pamięci czapki „rogate" bez daszka z baranim otokiem. Buty noszono z cholewami, układane w kostce w fałdy okrągłe lub prasowane w kostkę. Z dawniejszych czasów zachowała się niejasna i bałamutna w szcze­ gółach pamięć o lipcowych łapciach czyli tzw. ,,lipakach". Zamki drewniane typu kłodowego spotyka się jeszcze czasem przy drzwiach budynków gospodarczych, np. stodół, stajni, chlewów itp. W budynkach mieszkalnych W3'stępują żelazne skoble, bądź zapadki otwierane z ze­ wnątrz przy pomocy „palucha", względnie zamki sprę­ żynowe z klamką i zamknięciem na klucz. Najczę­ stszą dziś jeszcze formą są zamki z zapadkami, po­ siadające z zewnętrznej strony drzwj wykładkę żelazną w postaci dwóch tarczek połączonych uchwytem wy­ giętym łukowato czy w postaci prostokątu o lekko za­ okrąglonych narożach, przy czym w górnej tarczce umieszczony jest ruchomy żelazny paluch służący do podnoszenia zapadki. Górna tarczka wykładki posiada z reguły formę ozdobną. Prócz rzadkich na ogół form geometrycznych, jak kwadrat, romb, elipsa, koło, trój­ kąt, i najbliższych pochodnych, prostokąt z zazębiony­ mi lub faliście wyciętymi brzegami, spotyka się wykładki o górnych tarczkach kutych w postaci serca lub zwężającego się ku górze listka, czasem pośrodku swej długości lekko przewężonego. Odmianę tej formy stanowią tarczki asymetryczne, których górny za­ ostrzony koniec jest w y g i ę t y w lewo lub prawo albo też przechodzi w szyjkę zakrzywioną i zakończoną koliście. Czasem ze względów apotropeicznych na szczy­ cie tarczki umieszcza się krzyżyk, który skutkiem łu­ kowatego wygięcia ramion bocznych łatwo przeksztaca się w formę zbliżoną do lilii andegaweńskiej. Stosunkowo rzadko zdarzają się wykładki o górnych tarczkach rozdwojonych i zakręconych spiralnie do wewnątrz lub na zewnątrz. Forma tak pospolita np. w Małopolsce (widły Wisły i Sanu) na Zachodnim Pod­ lasiu została zanotowana zaledwie trzy razy. Masowo natomiast występują tarczki z zakończeniami w po­ staci głów ptasich zwróconych profilem. Głowy te są bądź wykonane w sposób schematyczny, tak że często ledwo dostrzec w nich można głowę ptaka, bądź sta­ rannie wypracowane z wyraźnie podkreślanymi dzio­ bami, oczami (główka gwoździa) czy nawet kogucimi grzebieniami. Mniej liczne są wykładki zakończone dwoma głowami ptasimi zwróconymi do wewnątrz lub częściej na zewnątrz. Czasem pośrodku między głowa­ mi umieszczona jest na osi symetrii jeszcze j a k i ś pry­ mitywna zdobina. Ogółem na 278 zanotowanych wykładek tego typu prawie 57% stanowiły wykładki z ptaszkami. Drugi typ wykładek do zamków z zapadkami sta­ nowią takie, w których uchwyt nie tworzy jak po­ przednio całości z tarczką górną i dolną, ale wpra. wiony jest w jedną tarczę wyciętą z oddzielnego ka­ wałka żelaza. Typ ten, młodszy od poprzedniego i mniej rozpowszechniony, występuje w dwóch odmia­ nach. Jedną stanowią wykładki o kształcie tarczy za­ sadniczo prostokątnym, ozdobionych przy węższych bo­ kach wycięciem w formie kółka, łuku, trójkąta czy motywu przypcmiinającego lilię andegaweńską (rza­ dziej zdarzają się w tej grupie zakończenia w postaci głów ptasich pojedynczych czy podwójnych (niecałe 13%). Drugą odmianą w tym typie stanowią iden­ tycznie skonstruowane wykładki o tarczach bogato pro­ filowanych, obwiedzionych miękkimi, esowatymi linia­ mi z zakończeniami górnymi w postaci tradycyjnych ptaszków, wolut czy krzyżyków. Wykładki te dochodzą niekiedy do 50 cm długości (Liw, pow. Węgrów). Jak widać z powyższych opisów, zdobnictwo obu wykładek opiera się przede wszystkim na kształtowa- Ryc. 19. Kobieta w stroju z pow. węgrowskiego. Ze zb. Spółdzielni Przemysłu Ludowego w Węgrowie. Fot. St. Deptuszewski 283 �Na koszuie wkładały tzw. „wcinaki". Były to bluzki szyte z materiałów kupnych lub samodziału (np. gurowe). Krój ich przypominał bluzki miejskie z I I poło­ wy X I X wieku. Górą bluzka była bardzo obcisła i wcię­ ta, od pasa y; dół miała wąską, doszytą falbankę. Rę­ kawy obcisłe przy dłoni, na ramionach tworzyły wy­ sokie „bufy". Kołnierzyk prosty, stojący, wykończony był koronkowymi ząbkami. Spódnice szerokie w cztery „bryty", z tyłu i z bo­ ków zmarszczone, szyte były z kraciastego lub pasia­ stego materiału samodziałowego, tkanego z „guru" (tzw. „gurówki"), długie były do kostek. Czasem na szerokość 1 piędzi od dołu biegła naszyta pliska z tego samego materiału, ale krajanego ze skosu. Prócz „gurówek" były też noszone spódnice zwane „sorce", szyte z samodziału tkanego splotem rządko­ wym na kramnym postawie (kupnej osnowie) wątkiem wełnianym lub mieszanym z bawełną. Były to materia­ ły jednokolorowe (z reguły ciemne) lub kraciaste. Spódnice te szyto kloszowo, obwód składał się z 6 „kli­ nów" 1 1 „półbrytku" na przodzie. Ryc. 20. Krzyż żelazny kowalskiej roboty. Miedzna, Węgrów. Fot. R. Reinluss pow. niu sylwetkj wkładki, tylko czasem ozdobną formę przybiera sam uchwyt, który może być śrubowato skrę. eony lub poprzecznie karbowany. Do wyjątków należą ozdoby wytłoczone stemplem, które niekiedy spotyka się wzdłuż obwodu tarczy górnej lub na paluchu. Ozdo­ by takie częściej już znaleźć można na powierzchni skobli do kłódek, gdzie techniką t ą wykonany bywa motyw jodełki, linii łamanej itp. Obok wzorów stemplo­ wych na skoblach i haczykach do futerek i drzwi, tra­ fiają się ozdoby wypukłe, posiadające charakter geo­ metryczny (szereg obok siebie biegnących liter V ) lub roślinny (np. gałązka poziomo położona). Przy zamkach sprężynowych* z klamkami i zamknię­ ciami na klucz, również spotyka się czasem wykhadkl o formach ozdobnych, wykonane przez wiejskich lub małomiasteczkowych kowali. Na ogół jednak przewa­ żają tu formy nawiązujące do X V I I I - czy XIX-wiecznych wykładek występujących w miastach. To samo powiedzieć można o tzw. „szyldzikach", które przy­ bija się jako ochronę otworu do klucza na skrzyniach, szafach, czasem i drzwiach do mieszkania. 284 W porównaniu z innymi terenami Polski na Podlasiu Zachodnim występuje bardzo mało krat żelaznych do okien. Te zaś, które napotykano, s ą przeważnie pasowe, wykonane ze starych obręczy do kół, zaopatrzone w półksiężycowate zęby raz (umieszczone po obu stro­ nach parami lub na przemian ległe). Zębate kraty wprawia się w otwór okienny pionowo lub rzadziej poziomo. Dwie tego rodzaju kraty osadzone na krzyż zanotowano tylko raz jeden w Czerwonce (pow. Wę­ grów). Kobiety nosiły koszule lniane samodziałowe ze sta­ nem wszytym w karczek i rękawami sięgającymi nieP łokieć. 0 0 o z a Na spódnicę przypasywano zapaskę, na święto białą lnianą w prążki (ryc. 19) lub kratki, tkane najczę­ ściej z czerwonego „guru". Fartuszki te szyte były w „kliny" lub z falbankami z tego samego materiału kra­ janymi ze skosu. Zdobiono je naszywanymi pliskami, po krajach obszywano koronką. Prócz w y ż e j opisanych noszono też fartuszki czarne, alpagowe lub białe ba­ tystowe zdobione białym haftem. Do pracy codziennej używane były zapaski grube, czasem parciane, tkane splotem płótna lub rządkowym, białe w pionowe czerwone j granatowe prążki, lub czar­ ne w paski czerwone i jaśniejsze żółte lub białe prążki. Kobiecy ubiór zimowy stanowiły tzw. szuby, sięga­ jące do połowy łydek, lub półszubki do kolan. Były to ubiory wcięte w pasie od tyłu fałdziste. Rękawy, dołem wąskie, u góry miały sterczące bufy. Kołnierze były szerokie, wykładane. Szuby szyto z sukna fa­ brycznego w ciemnych kolorach. N a głowie mężatki nosiły białe czepce płócienne z ryżką na przodzie, na które kładziono kupne chustki wiązane na karku. Trzewiki były wysokie, sznurowane, na wysokim przewężonym obcasie. Liczne wywiady zmierzające do ustalenia, czy na Podlasiu Zachodnim noszone były zapaski naramienne, dały wyniki negatywne. Poza jakimiś bardzo nie­ pewnymi wspomnieniami, nic konkretnego nie dało się ustalić. Bardzo interesującym i bogatym działem ludowej twórczości artystycznej na Podlasiu Zachodnim jest zdobnictwo w żelazie. Głównyjn ośrodkiem artystycz­ nego kowalstwa był Węgrów, gdzie księgi cechu ko­ walskiego przechowały się od wieku X V I I I , oraz sta­ rożytny Liw. Poza tym niemal w każdej wsi spotyka się kowali, z których starsi umieją wykonywać ozdob­ ne okucia do drzwi, kraty do okien, krzyże żelazne itp. Młodsi kowale zajmujący się głównie naprawą na­ rzędzi rolniczych już tych umiejętności nie posiadają. Kowale podlascy rekrutują się przeważnie spośród gos­ podarzy małorolnych, którzy tym sposobem starają się zdobyć środki utrzymania. Z wybitniejszych kowali-artystów wymienić należy nieżyjących już kowali liwskich: Jana Rybieńskiego i ucznia jego, Cypriana �Kodyma. Dziełem Rybieńskiego Są niektóre okucia przy liwskim kośeiele, budowanym w r. 1904, oraz bar. dzo piękne wykładki („antabki") przy drzwiach tamtej­ szych domów włościańskich. Z żyjących kowali naj­ zdolniejszy jest Karol Boguszewski (ur. w r. 1882), posiadający s w ą kuźnię w Paprotni, gdzie pracuje wraz ze swymi trzema synami. Boguszewski prócz okuć do zamków, krat itp. wykonuje bardzo piękne krzyże, których szereg znajduje się n a miejscowym cmentarzu. Wśród artystycznych wyrobów kowalskich na pierw, szy plan wybijają się wyroby związane z architekturą, a więc zawiasy, zamki do drzwi, kratki do okien, na drugim miejscu co do liczebności pozostają kute z że­ laza krzyżuje przydrożne i cmentarne, ogrodzenia, kraty. Zawiasy żelazne występują przy okiennicach i drzwiach. Przy okiennicach s ą to najczęściej tzw. przez kowali zawiasy „esowe" w postaci krótkiego pasa żelaznej blachy rozciętego wzdłuż na dwie połowy, •i których każda w y g i ę t a jest symetrycznie w kształ­ cie litery S. Zakończenia tych rozwidleń posiadają kształt kolisty, strzałkowaty, względnie (co zdarza się stosunkowo często) postać ptasich główek z oczami zaznaczonymi przy pomocy wbitych gwoździ . Przy drzwiach i wrotach stodół występują raczej zawiasy „pasowe" w postaci drugich, płaskich sztab żelaznych, niekiedy poszerzających się elipsowato w miejscach, gdzie przechodzą przez nie gwoździe, za­ kończonych prostokątnie lub rozklepanych w formie listka czy g ł o w y ptasiej. Czasem brzegi zawiasów zdo­ bione s ą zygzakowatymi motywami wybijanymi stem­ pelkiem. TJ nasady z a w i a s ó w spotyka się wybijany motyw w postaci ukośnej kratki, kwadratów z zazna­ czonymi przekątniami lub krzyżyków ukośnych, bie­ gnących między dwoma równoległymi. dają odleglejszej tradycji, natomiast w starych centrach rzemiosła garncarskiego wyrób glinianych na­ czyń ustał już całkowicie. N a pierwszym miejscu wśród nich wymienić należy Liw, miejscowość, gdzie niegdyś według tradycji istniał cech garncarski, co świadczy o znaczniejszej liczbie zgromadzonych tam rzemieślników. Z czasem jednak szeregi garncarzy przerzedziły się silnie, tak że w ostatnich paru dzie­ siątkach lat było ich w Liwie zaledwie 5, z których 3 już nie żyje (Jan Rybak, Jakub i Walenty Ciepliń­ scy). Pozostali dwaj, Tomasz i Hilary Cieplińscy, prze­ stali wykonywać swe rzemiosło, pierwszy od lat 12, drugi od 2. Przyczyną zaniechania wyrobu garnków był mały popyt i wynikające stąd nikłe zarobki. Ośro­ dek liwski reprezentowany ostatnio przez rodzinę Cieślińskich wyrabiał tzw. „siwaki", tj. naczynia wy­ palane przy zmniejszonym dopływie powietrza, skut­ kiem czego nabierają one barwy stalowoszarej aż do prawie czarnej. Drugim w a ż n y m ośrodkiem garncarskim był Cera­ nów, wieś położona na zachód od Sterdynia. Wyrabia­ no tam również siwaki. Ośrodek ten zamarł w I I po. Iowie ubiegłego wieku. Z Ceranowa pochodziła garn­ carska rodzina Ziółkowskich, która od trzech pokoleń wyrabiała siwaki w Kolonii-Graniczniik koło Kosowa. Ostatni z Ziółkowskich, Stanisław, żyjący do dziś przestał toczyć naczynia od r. 1940. Stanisław Ziół­ kowski jest zdolnym garncarzem, którego wyroby od- Wozy podlaskie z zaprzęgiem w hołoble zamiast dy­ szla prawie nie posiadają okuć zdobionych. Jedynie obręcz, która wzmacnia zewnątrz piastę od koła, by­ wa czasami dekorowana szeregiem ukośnie biegnących kresek wytłaczanych przy pomocy stempla. Bywają niekiedy zdobione stempelkami i inne sprzę­ ty i narzędzia żelazne, jak sochy, siekiery, a nawet „dusze" do krawieckich żelazek. Osobny dział kowalskiej twórczości artystycznej sta­ nowią krzyże przydrożne i cmentarne (ryc. 20). Star­ sze krzyże żelazne wykonywane były ze sztabek o przekroju kwadratowym lub prostokątnym, często spiralnie skręconych lub giętych faliście, łączonych ze sobą nitami lub przez skuwanie. Rysunek krzyża, zra­ zu prosty i skromny, wzbogacał się esowatymi ozdoba­ mi bocznymi z giętej sztabki, promieniami wybiega­ jącym z punktu skrzyżowania się ramion. W czasach nowszych ramiona krzyży robione s ą często z rur że­ laznych, ą wśród ozdób występują wytłaczane z blachy motywy roślinne — liście, kwiaty itp. Garncarstwo, niegdyś dosyć silnie na badanym tere­ nie rozwinięte, dziś przedstawia się raczej ubogo. Ośrodków czynnych jest zaledwie 3: jeden w Kolo­ nii — Chodów, pow. Siedlce, drugi w Kopciach pow. Sokołów (sąsiedniej wiosce), trzeci zaś w Zagrodni­ kach, gm. Stoczek, pow. Sokołów. Jak zobaczymy poniżej wszystkie trzy wymienione ośrodki garncarskie są stosunkowo młode i nie posia­ Hyc. 21. Dzban — siwak wykonany przed pierwszą wojną światową przez Wl. Kazimierskiego. Maliszewo Nowe, pow. Sokołów. Fot. R. Reinlusa. �1 ftyc. 22. Sw. Jan Nepomucen, rzeźba w drzewie poli­ chromowana. Wykona! J. Dybowski z Kisielan, pow. Siedlce; umieszczona w kapliczce w Niwiskach. Fot. St, Deptuszewski 286 znaczały się zarówno piękną formą jak i techniką wy­ konania. Trzeci w okolicy Kosowa ośrodek garncarski znaj­ dował się w Maliszewie Nowym. Przed I wojną światową czynni tam byli 4 garncarze wytwarzający naczynia siwe, a mianowicie': Jan i Antoni Furmańscy, Józef i Władysław Kazimierscy. Władysław Kazi­ mierski, przezywany „Szczupak", słynął jako wytwór­ ca bardzo pięknych dzbanów (ryc. 21). Garncarstwo zamarło w Maliszewie w czasie I wojny światowej. Prawdopodobnie w Maliszewie uczył się swego zawodu jedyny garncarz mający pracownię w sąsiednich Lip­ kach, Michał Chormański. Według informacji miej­ scowych wyrabiał on garnki siwe i czerwone. Praco­ wnia jego upadła koło r. 1910. Jak widać z powyższego zestawienia starsze ośrodki garncarskie nastawione były głównie na wyrób na­ czyń siwych; wyrabiano tam dzieżki czyli garnki bez uszu na mleko, garnki do gotowania, „dwacki" czyli „dwojaki" do noszenia strawy, miski oraz „wierciochy", tj. makutry do ucierania maku i dzbanki. Zdo­ bione były one ornamentem gładzonym w postaci linii pionowych czy skośnej kratki pokrywającej brzusiec, względnie gęstej spirali obiegającej szyjkę. Naczynia siwe, dawniej bardzo rozpowszechnione, zaczęły wychodzić z użycia już w czasie I wojny świa­ towej i zastępowane zostały przez garnki wypalane na czerwono i szkliwione. Tutaj zapewne leży przy­ czyna upadku starych ośrodków przy równoczesnynl powstawaniu i prosperowaniu nowych. Przykładem mogą być Kopcie i Kolonia-Chodów, dwie sąsiadujące ze sobą miejscowości, w których garncarstwo zostało zaszczepione dopiero w latach międzywojennych. Po­ jawił się tam mianowicie ok. r. 1926 niejaki Stępniak, garncarz z okolic Łukowa (może jeden z członków rodziny garncarskiej Stępniaków z Glinnego), który w krótkim czasie nauczył tego rzemiosła szereg osób rekrutujących się spośród miejscowych małorolnych. Okres nauki wypadł widać na czasy wyjątkowej koniunktury, gdyż uczniowie Stępniaka pozakładali so­ bie dobrze prosperujące pracownie. W Kcpciach, w warsztacie Wacława Popka, prócz właściciela pra­ cowało kilku uczniów i czeladników, to samo w praco­ wni niejakiego Grabika, poza tym założył pracownię garncarską Wacław Drabia, do niedawna wyrobnik za­ rabiający na życie łupaniem kamienia przy budowie gościńca, później uzdolniony plastyk-ceramik. W Ko­ lonii Chodów powstała pracownia Marcina Wyrębka, ś w i e ż o powstałe warsztaty wyrabiały naczynia z gli­ ny wypalanej na czerwono, pokryte w środku i na po­ wierzchni żółtawozielonym szkliwem, zdobione bądź rytem, bądź malaturą z pobiałki w równoległe paski biegnące w górnej części brzuśca. Produkcja garn­ carska obu ośrodków nawiązywała i w formie i w sposobie zdobienia do wyrobów z okolic Łukowa. Najwy­ bitniejszym spośród garncarzy w Kopciach był wspom­ niany w y ż e j Drabia, który prócz naczyń użytkowych wykonywał również galanterię ceramiczną, jak popiel­ niczki, zabawki dla dzieci czy naczynia dekoracyjne (flakony, dzbany itp.) o formach niekiedy dosyć dzi­ wacznych, ozdobione na powierzchni nalepianym or­ namentem plastycznym, najczęściej roślinnym. W okresie I I wojny światowej niektóre pracownie w Kopciach zostały zlikwidowane, m. in. przestał pra­ cować Drabia. Podobnie młodym ośrodkiem produkującym naczy­ nia czerwone jest ośrodek w Ząbkowie (gm. Stoczek) współpracujący ze Spółdzielnią Przemysłu Ludowego w Węgrowie. Prócz wymienionych tu pracowni produkujących czerwone naczynia należy wspomnieć o warsztacie nie­ żyjącego już Feliksa Mirowskiego z Borzychów (pow. Węgrów), który, jako przybysz z obcych stron (skąd przybył nie wiadomo), założył w Borzychach praco­ wnię przed I wojną światową i wyrabiał naczynia użytkowe oraz zabawki dla dzieci w postaci zwierzą­ tek i gwizdków, które sprzedawał na odpustach. Naczynia pochodzące z różnych ośrodków mieszały się na terenie Podlasia Zachodniego w sposób dość przypadkowy, rozwożone po wsiach przez domokrąż­ nych „szmaciarzy", którzy za stare szmaty płacili garnkami. Dziś, prócz produkcji ośrodków miejscowych (Zagrodniki, Kopcie, Kolonia Chodów), przenika na inte­ resujące nas tereny ceramika wykonana w regionach sąsiednich. W zachodniej części powiatu węgrowskie­ go spotyka się garnki z Wyszkowa, z a ś w Sokołow­ skiem czerwone naczynia gliniane pochodzące z Sie­ miatycz, kupowane najczęściej w Drohiczynie. Daleko mniejsze powodzenie ma ceramika siwa, wyrabiana w odległych Kleszczelach i Mileczycach. Wyroby Sie. miatyckie różnią się od zachodnio-podlaskich s w ą wy­ bitnie smukłą formą. �Snycerstwo na Podlasiu Zachodnim reprezentowane jest bardzo słabo. Poza nielicznymi wypadkami snycer. skiego zdobnictwa mebli (łóżek, szaf), które zresztą mają wyraźnie miejski charakter, z dziedziny rzeźby dekoracyjnej wymienić można jedynie rzeźbione „duhy" (w węgrowskim „duły"), tj. drewniane kabłąki służące przy wozach do rozpierania hołobli. „Duhy", pokryte na powierzchni misternym rytem lub rzeźbą plasko-wypukłą o motywach geometrycznych i styli­ zowanych roślinnych, kupowano z końcem X I X wieku na targach w Siedlcach, Sokołowie czy Węgrowie, gdzie przywozili je sprzedawcy pochodzący zza Bugu. W czasie badań znaleziono kilka tego rodzaju „duh" 0 wzorze niemal identycznym, co mogłoby w s k a z y w a ć na pochodzenie z jednego ośrodka. Podjęte poszuki­ wania doprowadziły do odkrycia dwóch tego rodzaju wytwórców, z których jeden, Aleksander Zabuski z Przybyszyna (pow. Siemiatycze), wyraźnie w zdob­ nictwie „duh" nawiązuje do starych wzorów. Na mar­ ginesie należy wspomnieć, że prócz „duh" rzeźbionych spotyka się też czasem malowane (ornament geome­ tryczny i roślinny). Rzeźba, figuralna na Podlasiu Zachodnim przedsta- 1 wia się nadzwyczaj ubogo. Nieliczne rzeźby drewnia-'l ne, jakie spotyka się w kapliczkach (np. w Miedznej pow. Sokołów), posiadają raczej charakter wyrobów I warsztatowych, niewiele mających wspólnego ze sztu­ ką ludową. v W czasie trwania badań odkryto jednego tylko rzeźbiarza ludowego J . Dybowskiego z Kisielan (pow. Siedlce), którego dziełem jest rzeźba św. Jana Nepo­ mucena z kaplicy przydrożnej w Niwiskach (ryc. 22). Lepiej nieco reprezentowane jest malarstwo ludowe. Obrazy ludowych malarzy spotyka się w feretronach kościelnych z X I X wieku niekiedy całymi seriami. 1 tak na przykład kilka feretronów z malowidłami te­ go rodzaju znalezionych zostało w kościele w Starej Wsi, w dawnej kaplicy dworskiej w Sinołęce (pow. Węgrów) i w Paprotni, pow. Sokołów (ryc. 23). Są to obrazy treści religijnej, malowane na papierze lub płótnie farbą olejną, przedstawiające postaci świętych w uję­ ciu najczęściej frontalnym. Rysunek ich jest uproszczo­ ny, postacie traktowane płasko, czasem grubokonturowane paskiem ultramaryny. Szaty, o fałdach sche­ matycznie zaznaczonych, zdobione są niekiedy duży­ mi kolistymi motywami kwiatowymi w kolorach cy­ nobrowym i żółtym. Aureole i tła zwykle czesano grzebykiem we wzory faliste lub łuskowate. Autorstwa omawianych tu obrazów ani centrów, skąd się rozcho­ dziły, ustalić się nie udało. W niektórych byłych cerkwiach unickich, jak na przykład w Gródku (pow. Sokołów), znajdują się w różnych schowkach obrazy malowiane pod wyraźnym wpływem sztuki bizantyj­ skiej. Równie, ubogo jak rzeźba i malarstwo przedstawia się sztuka dekoracyjna związana z ludową obrzędo­ wością. W niektórych wsiach powiatu sokołowskiego udało się zanotować wzory pisanek wykonanych tech­ niką woskową przy użyciu pisaka. Inną formą zdobio­ nych jajek wielkanocnych są wydmuszki oklejane przy pomocy białka wysuszoną miazgą z sitowia, ułożoną we wzory spiralne lub obiegające skorupkę dookoła. Miejsca wolne wypełnione są pęczkami kolorowej wełny (Poszewka, pow. Węgrów). Z cyklem świąt Bo­ żego Narodzenia i Nowego Roku wiąże się chodzenie ! z gwiazdą, turoniem (kozą), bocianem i szopką. Bu­ dynki szopek parterowe, jednownętrzne, bez wież, wy­ konane są w sposób bardzo prymitywny. Lalki do szo­ pek robione s ą z gałganków. Reasumując przedstawione tu w dużym skrócie wy­ niki naukowe badań przeprowadzonych na Podlasiu Zachodnim stwierdzić musimy, że są one bardzo obfite. Zebrany materiał pozwala na zrekonstruowanie pro­ cesu przemian, jakie tamtejsza kultura ludowa prze­ chodziła od połowy ubiegłego stulecia, rzuca też sporo światła na zagadnienie wewnętrznego zróżnicowania kultury ludowej, wynikającej z klasowego rozwarstwie­ nia społeczności wiejskiej. Przypisy 1 Dr R. Reinfuss: Kierownik Obozu (plastyka ludo­ wa), mgr Z. Reinfussowa: instruktor, zastępca kiero­ wnika, B. Bazielich: absolwent etnografii U J . (ubiór ludowy), P. Burchard: student etnografii U.J. (archi­ tektura ludowa), L . Dzięgiel: stud. etonografii U.J. (kul­ tura materialna, sztuka związana z obrzędem), Z. K r a ­ sińska: stud. etnografii U.J. (meblarstwo ludowe, zdob­ nictwo wnętrza), M. Szenic: stud. etnografii Uniw. Po­ znań, (garncarstwo, zdobnictwo w żelazie), A. Szym­ czyk: stud. wydziału tekstylnego A. S. P. w Krakowie (tkactwo, koronka, haft)," A. Stojak: absolwent socjo­ logii U.J. (stosunki gospodarcze i społeczne). A. Bartecka: stud. historii sztuki U.J., B. Bartman, M. Czarnecka, H. Czerny, M. Data, M. Kilińska, W. Ostrzołek, L . Pędziałek, Z. Pysz, A. Surmaj, D. Walknowski: stud. A. S. P. w Krakowie. A. Jarosiński: Szkice z nadbużańskiego Podlasia, Warszawa 1925, s. 28. 2 3 Ryc. 23. Wskrzeszenie Piotrowina, obraz olejny z fere­ tronu kościelnego (polowa XIX wieku). Paprotnia, pow. Sokołów. Fot. R. Reinluss 267 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e00b9dd4ef15eb3756f33a8dee66b5a.pdf dfe9c608da297d78bf56baf1d1da4ed7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4139 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3861 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.59-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K K N Reorganizacja Zakładu Badania S z t u k i L u d o w e j w Państwowym I n ­ stytucie S z t u k i . W m a r c u 1957 r. p r z e p r o w a d z o n o reorganizację Zakładu, który d o t y c h ­ c z a s obejmował problematykę badań n a d plastyką ludową, muzyką l u d o ­ wą, a w p e w n y m z a k r e s i e literaturą i tańcem l u d o w y m . Myślą p r z e w o ­ dnią d o k o n a n y c h z m i a n było ści­ ślejsze powiązanie komórek z a j m u ­ jących się sztuką ludową z o d p o ­ w i e d n i m i Zakładami H i s t o r i i i T e ­ o r i i S z t u k i . T a k więc S e k c j a B a d a ­ nia Plastyki Ludowej (kierownik prof. dr R o m a n R e i n f u s s ) znalazła się w Zakładzie H i s t o r i i i T e o r i i S z t u k i ( k i e r o w n i k prof. d r J . S t a ­ rzyński). S e k c j a s k t a d a się z dwóch zespołów — jednego w K r a k o w i e , drugiego w W a r s z a w i e ( k i e r o w n i k mgr A. J a c k o w s k i ) . * B i u l e t y n i n f o r m a c y j n y C . Z. M . p o ­ daje interesujące dane dotyczące s t a n u p o s i a d a n i a n a s z y c h muzeów. T a k więc n a 31. X I I . 1956 r. l i c z b a eksponatów z z a k r e s u etnografii w y ­ nosiła 119.304. W ciągu 1957 r. z a ­ r e j e s t r o w a n o 33.873 n o w e e k s p o n a t y . Licząc się n a w e t z p e w n y m i n i e d o ­ kładnościami w s t a t y s t y c e , należy j e d n a k stwierdzić, że r o k 1957 .przy­ niósł znaczną poprawę w n a s z y m dość u b o g i m stanie p o s i a d a n i a . Wydział S z t u k i L u d o w e j Mini­ s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i jest cen­ tralną placówką zajmującą się o p i e ­ ką nad twórczością ludową W 1957 r. Wydział przeznaczył do d y s p o z y c j i Wojewódzkich Rad Narodowych łączna s u m e ok 500 000 zł na organizacte w y s t a w i konkursów s z t u k i h i d o w l i togrody i s u b w e n c T d l a l u ­ dowych Twórców l^n^to ce^ral n^wrdziTł Przyznał n^Różnych I m ­ p r e z a c h 222 na/rody na L c z n a suSe 100 MO zł oraz udziehł 113 st¥D ™ diów twórczych w wysoZfci • W rb. Wydział zakupił do zbiorów państwowych 997 eksponatów s z t u ­ k i ludowej za 280.000 zł. M . i n . za­ kupiono nową kolekcję k i l k u n a s t u p r a c L e o n a Kudły. Rzeźby te, a c z ­ k o l w i e k ustępują p o z i o m e m p r a c o m już p o s i a d a n y m należą do n a j c i e ­ k a w s z y c h przykładów współczesnej twórczości r z e S s k l e j Zbiory M i n . K u l t u r y i S z t u k i s t a ­ nowią najpoważniejszą kolekcję współczesnej s z t u k i l u d o w e j , licząc T * m a d 6.000 eksponatów. ~ ^ ^ ó w tych * W r. k i i k a 2^^£;.,,,-,nyca. Były to: Ł . — . w y s t a w a objazdowa sztuki ludo­ wej w Anglii (wydzielony zestaw ^ o p o n a t ó w z w y s t a w y londyń* * * * * 1956 r.) _ opr. p r z e z m g r a A . Jackowskiego, ' *~'!Kf ! i ^ k i e j ceramiki i tka­ cie i $ r f ° < " loat r.) —_ opr. p r z e z ro^r^Ei n t a w S w T u l u z i e k w i e A. B l a c h o w s k i e g o i p l a s t y k a inż. arch. J . Staniszkisa, — dział s z t u k i l u d o w e j n a w y s t a w i e sztuki ludowej i wzornictwa p r z e ­ mysłowego w G e n e w i e (2—28. I V ) — opr. m g r K . P i e t k i e w i c z . Koom m ii ss a r z e m całości w yys t a w y była ^ j S t y c z n a Cz Wielhorski, — w y s t a w a o b j a z d o w a polskiej w y ­ cinanki ludowej w Finlandii: Helsinki, Jyraskyla, Hameelinna, Karkkila Kenii opr. J . S t a n tóewiczowa — w y s t a w a o b j a z d o w a polskiej w y ­ cinanki ludowej w D a n i i : K o p e n ­ haga, Nykoping, Aalborg, O d e n see, A a r h u s (26 V I I I - 23 X I I ) opr J . S t a n k i e w i c z o w i — w y s t a w a objazdowa polskiej w y ­ cinanki ludowej we Włoszech (czerwiec); F e r r a r a , Castel F r a n cokeneto — opr. J . S t a n k i e w i c z o Wcl, — w y s t a w a s z t u k i ludowej w r a ­ mach wystawy Centralnych Do­ mów Twórczości L u d o w e j krajów demokracji ludowej w Pradze (14. vi — 12. V I I ) — opr. zespół pracowników Wydziału — w y s t a w a haftów p o l s k i c h w C z e ­ chosłowacji (Praga) — opr. J . Stankiewiczowa, — w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j oraz o d ­ rębna w y s t a w a w y c i n a n k i l u d o ­ w e j w Z S R R (Wilno 22. V I — 4. V I I ) — opr. m g r A . P i e t k i e ­ wicz, m g r A Błachowski i p l a ­ s t y k inż. a r c h . J . S t a n i s z k i s , — w y s t a w a sztuki ludowej na V I Światowym F e s t i w a l u Młodzieży i Studentów w M o s k w i e (30. V I I — 30. V I I I ) — opr. m g r A. Błachowski, — p o k a z strojów l u d o w y c h w I n ­ d i a c h ( D ż a k a r t a ' — listopad). zeum H i s t o r y c z n y m wystawę s z t u k i koreańskiej, gdzie wśród różnych eksponatów znajdowały się również wyroby sztuki stosowanej, oparte 0 d a w n ą ludową tradycję ( t k a n i n a , wyroby z laki). * W y s t a w a bułgarskiej s z t u k i stoso­ w a n e j , z o r g a n i z o w a n a w listopadzie 1 g r u d n i u w W a r s z a w i e (sale w y s t a ­ w o w e Pałacu K u l t u r y i N a u k i ) p o ­ kazała drogi r o z w o j u współczesnej s z t u k i stosowanej w Bułgarii. P l a ­ s t y c y bułgarscy utrzymują ścisłą i silną więź z ludową t r a d y c j a a r ­ tystyczną, n i e k i e d y nt) dość bliską naszej O b o k p r a c wyraźnie rnspir o w a n y c h sztuką ludową n a w y s t a ­ w i e znalazły sie oczywiścfe i prace r e p r e z e n S e ^ i n d y S a m e dążenia artystów n i e związane T ttradycją radyc a budową * z w l f z a n e z * W W a r s z a w i e , a następnie i n n y c h m i a s t a c h P o l s k i odbyły się w d r u g i e j połowie 1957 r. w y s t a w y czechosło­ w a c k i e j c e r a m i k i a r t y s t y c z n e j . Wśród eksponatów znalazły się również i n ­ s p i r o w a n e tradycyjną sztuką l u d o ­ w ą <m. i n . J . H o r o v a i F K o s t k i ) W odróżnieniu j e d n a k od w y s t a w y np. bułgarskiej sztuka s k o w a n a Czechoslowac i znacznie Śmigiel* i wszechstronniej C z y s t a z dorobku wwótezesnef^ w a ł a t y l k o częściowe p o i e c ie o raz ZoŁ sztuki s t o l e u L V v , Tasadów Niestety za dużo s ? n a niei efesnoratów przeznaczonych^™ słowackich. W y d a W n i c t w a c h S z ł o w v r S C ? - C c h °- * * W Muzeum Mickiewiczowskim N a Międzynarodowym F e s t i w a l u ( W a r s z a w a ) o t w a r t a była w g r u d n i u Młodzieży i Studentów w M o s k w i e — 1957 r. w y s t a w a l u d o w y c h d r z e w o ­ p o l s k a w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j z o ­ rytów r o s y j s k i c h , pod nazwą „ Ł U stała n a g r o d z o n a złotym medalem. B O K " . * Srebrny medal indywidualnie otrzy­ W Ośrodku I n f o r m a c y j n y m C z e ­ mała t k a c z k a O l i m p i a J a r o s z e w i c z chosłowackim z o r g a n i z o w a n o w g r u ­ z Białostockiego. dniu wystawę fotograficzną p r z e d ­ N a z o r g a n i z o w a n e j w R z y m i e w y ­ stawiającą piękno ludowego s t r o j u s t a w i e artystów plastyków głuchych czechosłowackiego. srebrny medal otrzymał Nikifor z Krynicy. Motywacja jury brzmia­ ła- . N a j l e p s z e m u m a l a r z o w i w z a ­ k r e s i e p l a s t y k i a m a t o r s k i e j za s z t u ­ kępełnądelTatnTj poezji" Na m a r ­ ginesie wystawi trzeba zwrócić u w a g ę n a to i ż ^ y s ł a n e obrazk N i ­ k i f o r a należą y do słabszy en jego p r a c i Tuż unrzedmo w y s t a w Ine w- W a r s z a w i e budzHy zastrzeżenia Tyrym d o b o ^ m strzeżenia * W październiku e k s p o n o w a n a była w Pałacu K u l t u r y i N a u k i w W a r ­ s z a w i e w y s t a w a rękodzieła a r t y s t y ­ cznego N R D obejmująca m. i n . w y ­ roby przemysłu ludowego. W t y m s a m y m czasie publiczność w a r s z a w s k a mogła oglądać w M u ­ W r. 1957 odbyły się w r a m a c h dotacji Wydziału S z t u k i Ludowej o r a z kredytów W o j . R a d N a r o d o ­ w y c h następujące w y s t a w y , k o n k u r ­ sy, zjazdy i k u r s y : WYSTAWY: — Wystawa wielkopolskiej i lubel­ skiej sztuki ludowej w Lesznie (styczeń — luty). ~~ Wojewódzka w y s t a w a s z t u k i l u ­ d o w e j w Białymstoku ( c z e r w i e c — lipiec). — Wystawa litewskiej sztuki ludo­ w e j w Puńsku ( c z e r w i e c — l i ­ piec). — Wystawa ludowej ceramiki k i e ­ l e c k i e j w Łodzi (sierpień -r- w r z e 59 �— — — — — — — — — — • — — sień) i T o m a s z o w i e Mazowieckim (listopad). Wystawa sztuki ludowej woj. łódzkiego (objazdowa) w Kiel­ cach, S i e r a d z u , R a d o m i u , W i e l u ­ niu, L a s k u (sierpień — paździer­ nik). Wojewódzka w y s t a w a s z t u k i l u ­ dowej w S z c z e c i n i e (wrzesień). Wystawa kaszubskiej sztuki l u ­ dowej w W i e l u (wrzesień). Wystawa sztuki ludowej Mazow­ sza Płockiego w Płocku ( w r z e ­ sień — październik). Wystawa t k a n i n i strojów pół­ nocnej L u b e l s z c z y z n y w Białej P o d l a s k i e j (październik). W y s t a w a t a stanowiła sumę w y ­ staw powiatowych, j a k i e miały m i e j s c e w Puławach, O p o l u , W ł o ­ dawie, K r a s n y m s t a w i a , Zamościu, Biłgoraju, Kraśniku ( w s z y s t k o — woj. lubelskie). Powiatowa wystawa sztuki ludo­ w e j w W i e l u n i u (listopad). Wystawa sztuki ludowej Lasowiaków w Kolbuszowej (gru­ dzień). W y s t a w a Pałuckiej s z t u k i l u d o ­ w e j w K c y n i (grudzień) — o b e j ­ mująca twórczość K . P r i l l o w e j oraz j e j młodocianych uczniów. W y s t a w a wzorów pamiątkarstwa mazurskiego w Olsztynie (gru­ dzień). Wystawa sztuki amatorskiej we W r o c ł a w i u (grudzień). Pokaz pokonkursowy wycinanek k u r p i o w s k i c h w Pułtusku ( g r u ­ dzień). Wystawa sztuki ludowej woj. k a ­ towickiego w K a t o w i c a c h ( g r u ­ dzień). KONKURSY: — K o n k u r s pamiątkarstwa w Łodzi (31. V ) . — K o n k u r s z d o b n i c t w a chat w pow. dąbrowsko-tarnowskim (23. V I ) zorganizowany przez Wydział K u l t u r y W R N p r z y współpracy Państwowego Instytutu Sztuki. K o n k u r s objął 23 wsie. N a j w i ę ­ cej prac zfełoszono oczywiście z Zalipia. ™ ° ° Konkurs sztuki ludowej woj. szczecińskiego w Szczecinie (8. V I I I ) . — Konkurs sztuki ludowej pow. wieluńskiego w W i e l u n i u (8. X I ) . — K o n k u r s pamiątkarstwa mazur­ skiego w Olsztynie (15. X I ) . W k o n k u r s i e udział wzięło 39 osób, które nadesłały 650 p r a c . J u r y nagrodziło 20 p r a c . — K o n k u r s wycinanki kurpiowskiej w Pułtusku (10. X I I ) . — Konkurs szopek krakowskich w K r a k o w i e (17. X I I ) o r g a n i z o ­ w a n y przez M u z . H i s t o r y c z n e m . Krakowa. W konkursie udział wzięło 48 szopkarzy. Z g , C C y W m e t a l o p l a s t y k i w Ratułowie — P o d h a l e (woj. K r a k ó w ) s n y c e r k i w Chochołowie — P o d ­ h a l e (woj. K r a k ó w ) h a f c i a r s t w a w Z a l i p i u (woj. K r a ­ ków) h a f c i a r s t w a n a K a s z u b a c h (woj. Bydgoszcz). Ciekawą inicjatywę podjął K l u b Międzynarodowej Książki i P r a s y w N o w e j H u c i e , organizując w s w y m l o k a l u c y k l w y s t a w p l a s t y c z n y c h ze sprzedażą dzieł w y s t a w i a n y c h a r t y ­ stów. M . i n . w c z e r w c u — l i p c u . b r . pokazano ok. 150 p r a c N i k i f o r a , p o ­ chodzących z różnych okresów. Obrazki mistrza z K r y n i c y wywołały duże z a i n t e r e s o w a n i e i l i c z n e k o ­ mentarze. Oczywiście prawdziwe u z n a n i e znalazły w o c z a c h plastyków, którzy z a k u p i l i większość p r a c . C e ­ n y N i k i f o r o w y c h obrazków ustalono n a 100—150 zł. W końcu s i e r p n i a K l u b z o r g a n i ­ zował wystawę p r a c g ó r n i k ó w - a m a torów: T e o f i l a O c i e p k i , P a w ł a S t o l o rza i P a w ł a W r ó b l a . Spośród p r a c wybijały się obrazy O c i e p k i . I n t e r e ­ sująca była również „ K o z a " P . W r ó ­ bla, świadcząca o o b c o w a n i u m a l a ­ r z a z dziełami s z t u k i współczesnej. „ K o z a " pokazuje, że a m a t o r - p l a s t y k czerpie z różnych źródeł, t a k z o b ­ serwacji natury, j a k inspiracji s z t u ­ ką realistyczną, nadrealistyczną c z y abstrakcyjną. W każdym jednak w y p a d k u ważne j e s t n i e źródło p o d ­ niety, a l e osobista i n t e r p r e t a c j a t e ­ m a t u . P . S t o l o r z wystawił szereg b a r w n y c h g w a s z y , n i e stanowiących j e d n a k postępu w s t o s u n k u do i n ­ n y c h jego p r a c . * W t y m s a m y m czasie w y s t a w i o n o duży zbiór obrazów O c i e p k i i N i ­ kifora w K r a k o w i e . Po raz pierwszy sale Pałacu S z t u k i gościły dziwną szukę Teofila Ociepki i znakomite, doskonale d o b r a n e obrazy Nikifora tirświetnef k o l o r y s t y k i m i s t r z a z K r y n i c T pło taa Ctaiepki wyraźnie traciły Siła b o w i e m tego T m a t o r a tórnika fest n i e k o l o r a l e specyficz­ n a D o e t Y k a jego f a n t a s t y c z n o ^ nych Icen S S & t o m ? dzrwnvch S ^™ " e y s L 7 h e r i W?Iwa ^ o ™ rezonans w t w historycznym rozwoju", w g sce­ n a r i u s z a dr A n n y Kowalskiej-Lew i c k i e j (pracę której o białym h a f ­ cie z a m i e s z c z a m y w n r 4 z 1957 r.). Fotografie i montaż w y s t a w y w y k o ­ nał Z b . K a m y k o w s k i . * W związku z p l a n e m r e g u l a c j i Z a ­ kopanego i w y t y p o w a n i e m z a b y t k o ­ w y c h obiektów b u d o w n i c t w a , pra­ cownicy Muzeum Tatrzańskiego W Z a k o p a n e m : m g r W. J o s t o w a i m g r H . S r e d n i a w a w r a z z k i l k u osobami spoza M u z e u m przeprowadziły i n ­ wentaryzację t y c h obiektów. T r w a j ą również prace n a d d a l s z y m „zagospodarowaniem" zabytkowego d w o r k u Moniaków w Z u b r z y c y G ó r ­ n e j n a O r a w i e . Urządzono już. „izbę czarną" i „izbę białą". W dn. 9—22. X I I . trwały w| Z a ­ kopanem specjalne wczasy dla ' a m a torów-plastyków górników. W c z a s y te połączone były z k u r s e m dokształ­ cającym z z a k r e s u sztuk p l a s t y c z ­ n y c h . Zorganizował j e Wydział K u l ¬ turalno-Oświatowy Zarządu G ł ó w ­ nego Z w . Z a w . Górników. W ś r ó d uczestników znaleźli się m. i n . T e o ­ fil O c i e p k a i P a w e ł Wróbel. W o r g a ­ n i z a c j i kursów pomogło L i c e u m P l a ­ s t y c z n e w Z a k o p a n e m , które oddało do dyspozycji sale i urządzenia s z k o l n e . Zajęcia t e o r e t y c z n e i p r a k ­ tyczne prowadzili plastycy i pedago­ dzy szkoły. W e wrześniu 1957 r. g r u p a m i e s z ­ kańców R u d a w y ( k / K r a k o w a ) wy­ stąpiła z inicjatywą u t w o r z e n i a s t a ­ łego kącika muzealnego, dokumen­ tującego miejscową kulturę ludową. J e d e n z o b y w a t e l i ofiarował l o k a l , postanowiono d o b r o w o l n i e opodatko­ w a ć się stałą składką przeznaczoną na urządzenie w y s t a w y , wciągnięto do współpracy młodzież. Zwrócono się również do Państwowego I n s t y ­ t u t u S z t u k i w K r a k o w i e z prośbą o przeprowadzenie badań terenu j urządzenie kącika muzealnego. S e k ­ cja B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j P . I . S . zorganizowała w e wrześniu p i e r w s z y objazd okolic R u d a w y . Jan Wiktor, znany literat i mi­ zo-: stał p r e z e s e m h o n o r o w y m T o w . M i ­ łośników L u d o w e j K u l t u r y i S z t u k i Góralskiej — d e l e g a t u r a w S z c z a w ­ n i c y J a n W i k t o r jest z n a n y m k o lekcjonerenT s z t u k i góralskiej, p o ­ s i a d a on w s w y c h z b i o r a c h c e n n e malowklła n a s l k l e świątki k a p l i c z ­ ftp Delegatura Towarzystwa zamierza urządzić w D w o r z e Szalayowskim w S z c z a w n i c y M u z e u m Pienińskie; gromadzone są już w t y m c e l u l i c z ­ ne eksponaty, w t y m również t a k i e , które są w p o s i a d a n i u osób p r y ­ watnych a łośnik piękna P i e n i n , w y b r a n y p S + Muzeum Etnograficzne w K r a k o ­ w i e otworzyło w g r u d n i u w y s t a w ę pt. „Historia szopki k r a k o w s k i e j " . ka W październiku o t w o r z o n o w T a r ­ nowie interesującą w y s t a w ę „Sztu­ k a l u d u h u c u l s k i e g o " zorganizowaną przez M u z e u m N a r o d o w e w K r a k o ­ wie i M u z e u m w T a r n o w i e . W i ę ­ kszość eksponatów stanowią w y r o b y huculskiej sztuki ludowej z drugiej połowy X I X w N a w y s t a w i e p o ­ ZJAZDY: cera­ — Z j a z d twórców l u d o w y c h w S z c z e ­ kazano t k a c t w o ' h^afciaSwo Żywiec. Z e względu n a zły s t a n mikę snycerkę w y r o b y w m e t a l u c i n i e (28. V I I ) . b u d y n k u , który pęka i w a l i się, z a m ­ szkle — Z j a z d twórców l u d o w y c h w Ł o ­ " s k ó r z e m a t o k w o n knięte zostało M u z e u m Żywieckie. w i c z u (13. X I I ) . C o gorsza — niebezpieczeństwo z a ­ cennym K U R S Y : p r o w a d z o n e d l a młodzieży W M u z e u m Tatrzańskim w Z a ­ graża również n i e z w y k l e p r z e z n a j l e p s z y c h twórców l u ­ k o p a n e m otwarto 24 września w y ­ e k s p o n a t o m . P r a s a m i e j s c o w a i k r a ­ wzywa Prezydium WRN dowych stawę pn. „Biały haft podhalański k o w s k a 60 �do z a i n t e r e s o w a n i a się l o s e m M u z e ­ r e n o w y c h , p r o w a d z o n y c h pod k i e ­ u m i podjęcia p r a c k o n s e r w a t o r s k i c h . r u n k i e m m g r B , Bazielichówny. * Z okazji 900-lecia istnienia R a c i ­ Wojewódzka Rada Narodowa w K i e l c a c h przyznała nagrody i w y ­ borza otwarto wystawę pt. „Kultura różnienia w dziedzinie k u l t u r y z a l u d o w a r e g i o n u r a c i b o r s k i e g o " , n a 1957 r. W ś r ó d laureatów znalazł się której zgromadzono w i e l e e k s p o n a ­ rzeźbiarz l u d o w y L e o n Kudła, któ­ tów: narzędzi p r a c y , w y r o b ó w r ę ­ rego wystawę p r a c zorganizowało k o d z i e l n i c z y c h i strojów l u d o w y c n . Wśród eksponatów s z t u k i l u d o w e j n a wystawifz^ S z t u k Pięknych w R a d o m i u * Komenda Powiatowa organizacji h a r c e r s k i e j w O p o c z n i e wystąpiła z inicjatywą utworzenia Muzeum R e g i o n a l n e g o w d a w n y m Pałacu K a ­ z i m i e r z o w s k i m w Opocznie. K o ­ m e n d a zwróciła się do drużyn h a r ­ cerskich aby zbierały m. in. opisy sfroiów i obyczajów oraz tańce S Drużyna z O g o n o w i c o p r a ­ cowała a l b u m strojów l u d o w y c h tuła r s t w a ll u d o w ewgzoo r y haftów i Smalarstwa u­ * W Muzeum Śląska Opolskiego w O p o l u otwarto w październiku „Wystawę s z t u k i i rękodzieła l u d o ­ wego W i e l k o p o l s k i i Z i e m i L u b u ­ s k i e j " , zorganizowaną p r z s z Wydział K u l t u r y P . W. R . N. w P o z n a n i u . W y s t a w a została następnie p r z e n i e ­ siona do M u z e u m w L e s z n i e W i e l ­ kopolskim. * M u z e u m Górnośląskie w B y t o m i u przeprowadziło w 1957 r. l i c z n e b a ­ dania z zakresu sztuki ludowej. Z a ­ gadnieniem drewnianego budowni­ c t w a s a k r a l n e g o zajmował się •ze­ spól pod k i e r u n k i e m k u s t o s z a m g r , J M a t u s z c z a k a . Ukończono prace w powiecie K l u c z b o r s k i m z a a w a n ­ sowano w p o w G l i w i c k i m o r a ł n a terenie p o w ^ e l s k o - B i a a P r a c o w ­ n i c y dzfału' etnograficznego W nrawalWa«nie^ Kultury Materialnej P A N w Krik£ R o k istnieje Z r z e s z e n i e K o c i e w skie, ale ma już n i e j e d e n poważny s u k c e s . Największy to u z y s k a n i e o d władz m i e j s k i c h odpowiedniego po­ m i e s z c z e n i n a m u z e u m , w którym z n a j d a się odnalszione z a b y t k i p r z e ­ skrzynie m t o f n e c S 3 szłości m m z z a k r e s u s z t u k i l u d o ­ c e r k a r z e ź b a o T r a z y n a s z k l e s p ^ - w e j . Wśród p r a c b a d a w c z y c h s z e r s z e tTdomowe zainteresowante £ * s k i c h stroików u d o w y c h X V n i T x i X W g r u d n i u o t w a r t a została w D o ­ w i e k u z ł o ż o n y z S k u r ^ s t u p l a n s z m u K u l t u r y w Wałbrzychu k r a j o w a wystawa prac górników-amatorów w Gdańsku z a m i e r z a w y d a w a ć s n l plastyków. N a w y s t a w i e z g r o m a d z o ­ no 250 prac, w większości obrazy s M e " o u b l i k u i a c y ooisv z w v S olejne Wśród uczestników większość l u d o w y c h Łańc» S ZJ £Z to górnicy dołowi". Przeważającym m a S v noświ^nnP 1^ dnwf i t e m a t e m ' p r a c w Ujraże lub scenki twórczości z Tycia W w y s t a w i e w z i e l i u d z i a * znan? malar^e-gómicy z kopalni C e n t r a l n y Zarząd Muzeów i O c h n o W i e c z o r e k " - O c i e p k o Wróbel o r a Stolorz P ' ny Zabytków utworzył t z w . „ S k a n ­ sen" w Olsztynku. * N.a n i e w i e l k i m obszarze z n a j d u j e W październiku upłynęło 50 lat się t a m k i l k a interesujących z a b u ­ od u k a z a n i a się w C i e s z y n i e p i e r w ­ dowań, p r z e n i e s i o n y c h z t e r e n u W a r ­ szego n u m e r u „Zarania Śląskiego", m i i i M a z u r . N a szczególną u w a g ę założonego w r o k u 1907 przez grono zasługuje d r e w n i a n y z a b y t k o w y k o ­ działaczy z d r E r n e s t e m F a r n i k i e m ściółek z X V I I w. C h a t y , domy i z a ­ na czele. P i s m o miało n a celu k u l ­ b u d o w a n i a g o s p o d ^ c z e wyposażone t y w o w a n i e rodzimej k u l t u r y regio- są w e k s p o n a t y s z t u k i k i d o w e j naTneT przez ogłaszanie b e z i m i e n ­ s L z y n i e m a l o w a n e ! s z a f y ł ó ż k a i t p . n y c h utworów l u d u s a s k i e g o j a k * również opowiadań b a j e k fraszek oleśn w r a z - z rn^ódia oiisy^anle' 3 Drużyna H a r c e r z y w O l e c k u Putrwalań^ (woj. białostockie) zorganizowała rów"strojów śląLichTtp w g r u d n i u 1957 r. objazdową w y s t a ­ „Zaranie Śląskie" odegrało wielką w ę prac ludowego w y c i n a n k a r z a L u ­ Dobrzyń­ rolę w u t r w a l a n i u świadomości n a ­ b e l s z c z y z n y — Ignacego rodowej s z e r o k i c h r z e s z społeczeń­ skiego. H a r c e r z e z O l e c h a z a p r e z e n ­ s t w a śląskiego, wychowując je w d u ­ towali na w y s t a w i e w Białostockim c h u umiłowania rodzimej k u l t u r v , D o m u K u l t u r y ponad 150 w y c i n a n e k sędziwego a r t y s t y . W y s t a w a m a c h a ­ s z t u k i ludowej i obyczaju. r a k t e r objazdowy i 11Białymstoku * była w O l e c k u Suwałkach Ełku J e d n y m z n i e z m i e r n i e interesują­ i Łomży Zorganizowano ja bez c y c h z j a w i s k w sztuce l u d o w e j n a ­ p c m o c y s u b s y d i ó w ^ p r z e c i w n i e _ szego k r a j u jest odżywanie t r a d y c y j ­ P o m y ś l n a z o s t a ł a n y c h przemysłów wśród ludności chodowa druż7nV W s t e T u n o s i ł przesiedlonej n a Z i e m i e Z a c h o d n i e . „ gr f 1 z ? N a ' w s t a w i ę można T a k np. w G r y f i c a c h odradza się o w m e z nabyć wwycTnzntfDobrzyń ycinanki Dobrzynt r a d y c j a k o s o w s k i c h kilimów. P o ­ rrównież O c l e k 0 W r o D e l ć l a n o w S ^ n o T o L s k o M in ku stosz m e ? L D u b i e l ODracowule m e " W a r s t w o i wnętrza rner B B a z i e l l c h ó w n T s IZ 1 haft I r K S " to krzvże i k a i Z f k i ™f?V wstała snółdzielnia t k a c k a n a czele której stanął d a w n v Ł ! M u z e u m zorganizowało w r a m a c h cia Jakub Kugler Tygodnia O c h r o n y Zabytków c z a s o ­ w ą wystawę obrazującą budowni­ W e wrześniu P o l s k i e T o w a r z y s t w o ctwo ludowe poszczególnych r e g i o ­ nów Śląska. Osobny dział stanowiły L u d o z n a w c z e zorganizowało ogólno­ materiały z e b r a n e p r z y i n w e n t a r y ­ k r a j o w y zjazd etnografów i miło­ zacji budownictwa d r e w n i a n e g o śników k u l t u r y l u d o w e j w S z c z e c i ­ w r a m a c h p r a c p r z y g o t o w a w c z y c h nie T e m a t e m z j a z d u bvły s p r a w y do projektowanego w C h o r z o w i e związane z kulturą l u d o w a P o m o r z a S k a n s e n u (na terenie P a r k u K u l t u r y Zachodniego. z i WypoczynkuWystawa obiedzie następnie inne miejscowości W n o w y m pawilonie n a teranie Parku Kultury i Wypoczynku poka­ zano w l i p c u i s i e r p n i u d w i e w y s t a ­ w y objazdowe „Muzea w P o l s c e L u ­ d o w e j " i „Polskie stroje l u d o w e " . Muzeum w Bytomiu przeprowa­ dziło w 1957 r. b a d a n i a a n k i e t o w e wśród młodzieży s z k o l n e j dotyczące s t r o j u ludowego i jego z d o b n i c t w a . W y n i k i t posłużą j a k o d a n e o r i e n ­ tacyjne przy d a l s z y c h b a d a n i a c h t e ­ 1957 r. wystawę w y r o b ó w l u d o w y c h regionu. Znalazły się t a m m. i n . tiule, hafty, k o s z y c z k i słomiane (Zofii Szulińskiej z Krościna). P o k u * Niestety, wystawa nie cieszyła się zbyt wielką frekwencją. W B i a ł y m ­ s t o k u n p . sprzedano z a l e d w i e 10 w y c i n a n e k , chociaż c e n a i c h wahała się od 8 do 15 zł. Publiczność biało­ s t o c k a przejawiła zresztą małe z a i n ­ t e r e s o w a n i e urządzanymi w g r u d n i u w y s t a w k a m i ręcznych robótek w y ­ konanychi przez^kobiety Czecho­ s ł o w a c j e oraz r e k S Ł w a buł­ garskiego J a k podaje ŻySe^iatoftockie" wystaw-zw"iedzUo 600 osóbDla Vrzvp^ni»nU noda^eZ że Białystok l f c ^ oonad 10 S mielŹkańcÓw T y m większe u z n a m ? dTa^harcerzy' z ^ O ^ c k ^ których ^ catywa lak n f f i a M ^ r Sów w k s i e d z T ^ m f a t W p ^ Źzll W l i p c u otwarto w S z c z e c i n i e w y ­ stawę s z t u k i l u d o w e j i twórczości amatorskiej, zorganizowaną przez Woj. Wydz. K u l t u r y oraz Woj. Z a r z . Z S C h . 109 eksponatów r e p r e z e n t o ­ wało żywą twórczość n r e j s c o w y c h twórców ludowych, pochodzących z różnych części k r a j u i r e p r e z e n t u ­ iac widzów ™ r k „ L kfludoweT jących różne t r a d y c j e . a r t y s t y c z n e W e w Powiatowym Domu Kultury Płońsku otwarto w listopadzie rórtS r o d z i m e j sztu- Wspaniała a r c h i t e k t u r a d r e w n i a nych cerkwi na terenie woj. r z e 61 !i •i-! 1 �szewskiego w r a z z wyposażeniem, unikatowej wartości malarstwem i snycerką po l a t a c h d e w a s t a c j i otoczona zostaje opieką. M o w y o c z y wiście n i e m a o przywróceniu choć w części d a w n e g o s t a n u t y m z a b y t k o m . S t a r a n i a władz k o n s e r w a t o r s k i c h , Wydziału K u l t u r y P. W. R . N. w R z e s z o w i e oraz M u z e u m w S a n o k u idą w kierunku zabezpieczenia istniejących jeszcze zabytków i o d restaurowania kilku ważniejszych obiektów. T a k n p . obecnie k o n s e r w u j e się najstarszą drewnianą c e r k i e w n a t e r e n i e województwa - Muzeum Kultur Ludowych w Mloc i n a c h , mimo że mieści się w o b r ę bfe m. W a r s z a w y , t r u d n o nazwać ozdobą stolicy. N i e udostępnione p u bliczności, n i e spełnia ono, niestety, j p o d s t a w o w e j roli. Powód? B r * pomieszczenia. „Pałacyk" w Młocinach j e s t dziś ruderą nie nadającą się n i e t y l k o n a w y s t a w y publiczne, a l e n a w e t do p r z e c h o w y w a n i a eksponatów. M i m o k a t a s t r o f a l n e j s y t u a c j i zespół p r a cewników M u z e u m c z y n i w s z e l k i e wysiłki, aby n a doraźnych p o k a z a c h T a r c h o m i n i e , n a b a r c e wedrują- L u d o z n a w c z e , Państwowy I n s t y t u t S z t u k i oraz z M u z e a m i i k a t e d r a m i e t n o g r a f i c z n y m i . Prof. Nedo p o i n f o r mował p o l s k i c h kolegów o stanie badań e t n o g r a f i c z n y c h n a Łużycach i zapoznał się z k o l e i z n a s z y m d o ­ r o b k i e m n a u k o w y m . O d siebie m o żerny dodać, że dzięki p o m o c y prof. Nedo p o s i a d a m y obecnie w a r c h i w u m P I S szereg c e n n y c h materiałów porównawczych oraz publikacji z dziedziny kultury ludowej, obejmujących zarówno region łużycki j a k i inne obszary Niemiec, w a n ^ w m ^ Prace cleslS; w y k L a T l u d o w y cieśla I W l t r y ł o t a ! S e * ! ? * u d L S n i t ^ y S n S cześćeksponatów P"J™Jnu»ej , Bydgoski K l u b F i l m o w y n a jesieni 1957 r . ^ k r ę c i ł J U m pt. „Uczniowie ob. M i l c z a n o w s k i C e r k i e w s t a n i e się terenowym oddziałem Muzeum w S a n o k u , wróci do m e j całe u r a t o w a n e wyposażenie, zabezpieczone w Muzeum Sanockim. * J a k podaje B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y Centralnego Zarządu Muzeów w C i e s z a c i n i e W i e l k i m (p. Jarosław) znikneS p o w i e r z c h n i z emi dwór s t a j n i a i z a b u d o w a n i a gospodarskie z połowy X I X w budynki d r e w - Jednocześnie M u z e u m c z y n i s t a - j e j ^ r L f b a e h T g ^ ' ranią o r o z s z e r z e n i e s w e g o s t a n u po- i a p t a ł jtrzez Centralę W y s i a d a n i a . Z c i e k a w s z y c h nabytków f oświatowych i w e j wymienić należy z a k u p części p r y - d z e n a e k kTn S d a j ą C T C h watnej kolekcji pp. H o r b a c k i c h p t wąskotaśmowa z K r a k o w a , jednego z cenniejszych * / "' zbiorów rzeźb l u d o w y c h (m. i n . z n a j duje się w n i e j k i l k a rzeźb J . W o w Jednym z najgorliwszych propary). gatorow piękna p o l s k i e ) s z t u k i l u * J &t Polskie Wydawnictwo 6 lutego 195Y r. odbyło się o t w a r ^ ^ I f ! ? ™ ^ cie n o w e j s t a ł e j ^ f ^ ^ l ^ ^ ^ S S ^ S ^ n^r^ScToZ' S y T p a r k u U ż Ł S efnogrlficznej s ( C Z r y d i u m G m t a n e j k u ^ M 62 T l ^ f S i T ^ ^ ^ ^ o w w r a z o s i o n y F u l m ó r s w e u w e S S ? ludowej są częstymi gośćmi Graficy^WM w archiwach sspsissafsas, opracował zespół n a * p r y r & ^ d r s ^ ,„„ W 1957 r. M u z e u m w L u b l i n i e prowadziło p r a c e w y k o p a l i s k o w e n a c m e n t a r z a c h k u l t u r y łużyckiej w T o p o r n i c y , pow. Zamość. O d k r y t o 57 grobów ciałopalnych, uzyskując do zbiorów M u z e u m 69 naczyń (popielnice i przystawki) oraz bardzo c i e k a w y zespół z a b a w e k g l i n i a n y c h . M u z e u m uzyskało obecnie nowe, z n a c z n i e większe i w y g o d n i e j s z e p o mieszczenie. 21 l i p c a otworzono sale w y s t a w o w e w n o w y m lokalu na Zamku. w n a d U ! > l 0 W l e S j ą S z C Z e C l n a ) S a a Z d e w a s t o w a n o również w S t r a chocinie (woj. S z c z e c i n ) drewnianą zabytkową wieżę koło kościoła, a w C h o j n i e (woj. szczecińskie) r o zebrano dwa zabytkowe kościoły. m ^ d ^ Ł S S S -bytek S z c z e c i n a - . romatofci g r a n i t o w y kościółek w U s t n i e (przedmieście S^lpinał iprzeamiebcie * W K o l b u s z o w e j powstało w połow i e m a j a br. T o w a r z y s t w o O p i e k i nad Zabytkami Przyrody i Kultury im. J u l i a n a Goslara. Towarzystwo opracowało p l a n a k c j i , przydzieliło społecznych opiekunów d l a s p r a w o wania o p i e k i n a d z a b y t k a m i w poszczególnych r e g i o n a c h Z a b y t k i d r o b n i e j s z e ~ m . i n sztuki ludowej, postanowiono gromadzić w M u z e u m I n i c j a t y w a K o l b u s z o w e j zasługuje n a poparcie. T y l k o z a i n t e r e s o w a n i e miejscowego społeczeństwa uchronić nas może od dalszego n i s z c z e n i a z a bytków, od w a n d a l i z m u i d e w a s t a c j i , K o n s e r w a t o r z y wojewódzcy s a m i nic n i e zrobią, R a d y , zajęte poważnie zupełnie i n nymi sprawami. K w J zabytkową'basztę. w e n z s ; v r ^ w N o w a e k s p o z y c j a s t a n o w i poważne p u b l i k o w a n e przez n a s n o w e m a t e osiągnięcie naszego m u z e a l n i c t w a t a k " a ł y i l u s t r a c y j n e z z a k r e s u s z t u k i w koncepcji j a k i r e a l i z a c j i . L p S ^ a n e ™ , k t o T ™ ^/YzSakS toajo^ch p n e . b y w a l ^ ^ o ^ c e dwaj konserwatorzy f t £ ^ £ ' $ J S r ^ £ £ £ czechosłowaccy inz^ a r c h B . S t o r m znych. -^ " Ostatnio ukazała się w P W M a n t o . ludowej a r c h i obejmująca b l i s k o sześćdziesiąt tektury drewnianej. najpiękniejszych i najpopularniejI n n i goście z Czechosłowacji z a p o h kolęd i pastorałek o p r a c o w a działalnością działu e t n o / £ £ Grotnik Album sanowi z a r a z e m swoistą antologię g r a f i c z n € g c . i sztuki ludowej Muzeum Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m . B y l i te7natvki BożcTnM . etnograf M u z e u m w B r n i e dr noMdei nrezentulac ; u d v i k o w a , V . Budinski-Kriżek rewoffite ce^mikl obrazów n a "Archeologicznego Instytutu Słowa- £ £ £ ^yemmekszWek gniazd ckiei A k N a u k o r a z dr E . B a l a s z f \ Etnograficzno ^Folklorystycznego ° °P y Lstytutu C z e s k i e j A k a d e m i i w P r l Jl„ n , > f n t ^ s o w a ł sie soeNakładem P W M ukazała się r ó w J a i n ^ b u d o w n S w e m góralskim nłeż antologia pt. „Pieśni P o d h a l a " , . przygotowana w ramach prac P a n , _ s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i przez z e P o l s c e bawił w i c e d y r e k t o r s e r b . Jaworską, A . M i o d u c h o w skiego D o m u K u l t u r y w B u d z i s z y , j . Sadownika, A. Sledziewskienie, E r n e s t K o w a r , który przyjechał a k c j ą Jana Sadownika, n a z a p r o s z e n i e w a r s z a w s k i e g o D o m u Część muzyczną przygotowała A l e k K u l t u r y . W K r a k o w i e gość s p e c j a l n i e ^ Szurmiak-Bogucka. W antointeresujący się sztuką ludową z w i e - i l a z ł o się 1250 śpiewek z a n o dził M u z e u m Etnograficzne o r a z t o w a n y c h w ciągu o s t a t n i c h k i l k u lat miejscową placówkę Państwowego n a P o d h a l u , oraz 143 z a p i s y m u z y c z mstytutu Sztuki n e Książka opatrzona iest różneeo ? " Książka opatrz o * ^ ™ ^ * rt^TSSTiż?. w listopadzie przebywał w P o l s c e * ™ w £ i a ™ „ t t ^ ^ńcT IrlCrównież etnograf łużycki, prof. d r « ™ ' TO^h ' P a w e ł Nedo, d y r e k t o r I n s t y t u t u B a - <> razu, typów l u d o w y c h . dań S z t u k i L u d o w e j w L i p s k u o r a z * d y r e k t o r I n s t y t u t u Łużyckiego p r z y 1958 r. ukażą się następujące U n i w e r s y t e c i e L i p s k i m . Prof. Nedo książki z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j : bawił w P o l s c e już po r a z d r u g i . prof. dr. R o m a n a R e i n f u s s a „Szopki C e l e m jego w i z y t y było zacieśnienie k r a k o w s k i e " (32 zdjęcia w t y m 8 k o kontaktów z i n s t y t u c j a m i t a k i m i , j a k : l o r o w y c h , nakładem Wydawnictwa C e n t r a l n y D o m Twórczości L u d o w e j Artystycźno-Grafieznego w K r a k o ¬ w W a r s z a ^ wie? ważnego i e 1 d r M J e l l a d g z n a l i y s s i ę N o v a k p r a w a m w r z e N ś o n v l i a a k l z n i r g i a s z o w m u z y C c c h w M t v n t 0 S t a S t e S Jgj p r z w ą i L a 1 f r m ł a t k o w c t l J w a p ó ł : Z s k a g 0 ; s a r o l n s x m m p o r g i i d r e d a z n a toztUK1 n s a 1 h W z n e a k r 8 ] �prof. dr. R o m a n a R e i n f u s s a „ M a l a r ­ stwo l u d o w e " ( W y d a w n i c t w o A r t y ­ sty c z n o - G r a f i c z n e w K r a k o w i e ) ; d r A n d r z e j a B a n a c h a „Teofil O c i e p ­ ko — m a l a r z n i e d z i e l n y " ( W y d a w ­ nictwo Literackie); „Powieści l u d u k r a k o w s k i e g o " — , praca zbiorowa (Wydawnictwo L i t e ­ rackie); J a n a W i k t o r a „Pieniny i Z i e m i a S ą ­ decka" (Wydawnictwo Literackie). * M i m o trudności r o z s z e r z a się e k s ­ port w y r o b ó w polskiej s z t u k i l u d o ­ w e j . T a k n p . i m p o r t e r z y angielscy zamówili w „Varimexie" ok. 20.000 drewnianych pamiątek zakopiań­ s k i c h . N a 11 t y s . funtów wpłynęło zamówienie z K a n a d y , N R F i A u ­ stralii. Dużym z a i n t e r e s o w a n i e m cieszą się k i l i m y ludowe. Nadeszły l i c z n e z a ­ mówienia ze S z w a j c a r i i , niestety przekraczające nasze możliwości p r o ­ dukcyjne. Sygnalizując te dane c i e s z y m y się z możliwości r o z s z e r z e n i a p r o d u k c j i P R E pamiątkarstwa i w y r o b ó w s z t u k i l u ­ Stanisław W a l l i s . Pochodził on z r o ­ dowej, jednocześnie o b a w i a m y się d z i n y górniczej. O j c i e c jego Łukasz p r o d u k o w a n i a „masówki" o n i s k i m W a l l i s zgromadził w i e l k i zbiór p i e ­ poziomie a r t y s t y c z n y m . Zależeć to śni, przysłów i opowieści l u d o w y c h . będzie w dużej m i e r z e od składu Stanisław pomnożył z n a c z n i e d o r o ­ komisji przyjmujących w „ V a r i - b e k ojca, kształcąc się w z a k r e s i e mexie". h i s t o r i i i etnografii. S t . W a l l i s p r z e z całe życie gromadził również m a t e ­ * Spółdzielnia Przemysłu L u d o w e g o riały z z a k r e s u f o l k l o r y s t y k i , e t n o ­ i zabytków historycznych. w Białymstoku otrzymała zamówie­ g r a f i i nie na wykonanie 100 d y w a n ó w Z b i o r y te stały się podstawą m u z e u m Świętochłowicach, utworzonego dwuosnowowych, przeznaczonych na w w 1925 r., a przeniesionego w 1935 r. eksport. do C h o r z o w a . Z m a r ł y aż do o s t a ­ * Zmarł J a k u b K a n i a , 8 5 - l e t n i n e ­ t n i c h d n i kierował p r a c a m i M u z e u m , stor o p o l s k i c h poetów l u d o w y c h , uczestnicząc jednocześnie w p r a c a c h gorący patriota, u c z e s t n i k powstań i n w e n t a r y z a c y j n y c h i b i b l i o g r a f i c z ­ śląskich i w a l k o powrót z i e m p i a ­ n y c h Państwowego I n s t y t u t u S z t u ­ s t o w s k i c h do m a c i e r z y . J . K a n i a był k i . Opublikował p o n a d 100 p r a c i a r ­ członkiem Z w . Literatów P o l s k i c h . tykułów, pozostawiając w rękopisach Pogrzeb wielkiego działacza odbył dalsze 20 p r a c . się 7 g r u d n i a 1957 r. w e w s i Siołkow i c e , p o w . Opole. M u z e a l n i c t w o śląskie i n a u k a p o ­ niosły dotkliwą stratę. Odszedł czło­ * w i e k , który całe s w e życie poświęcił 23 lutego 1957 r. zmarł w Święto­ w a l c e o polskość Śląska, o pomnoże­ kultury chłowicach założyciel i długoletni n i e i u t r w a l e n i e d o r o b k u k i e r o w n i k M u z e u m w C h o r z o w i e — l u d u śląskiego. L Przywykliśmy do w y r z e k a n i a , że s z t u k a l u d o w a upada, że coraz mniejszą rolę o d g r y w a o n a n a w s i . Z radością w i t a m y próby ożywienia zamarłych już ośrodków ludowego rzemiosła, a n a w e t CPLiowskie wysiłki r o z w o j u a r t y s t y c z n e j p r o d u k c j i l u d u w r a m a c h spółdzielni. S p r a w y n i e są j e d n a k t a k proste, j a k to się często w y d a j e , a k o n f l i k t przebiega n i e t y l k o między obrońcami wartości a r t y s t y c z n y c h i ludźmi myślącymi kategorią n o r m , planów i zysków. N a i n n y aspekt sprawy z w r a c a u w a g ę reportaż Włodzimierza Olszewskiego „Dzieci za firankami" („Chłopska D r o g a " 24. X I . 57). „Północna część p o w i a t u ostrołęckiego od t r z e c h l a t przeżywa s w e gospodarcze odrodzenie... K w i t n i e tu chałupniczy przemysł ludowy... Przejedźcie się kolejką wąskotorową n a l i n i i Ostrołęka — M y s z y n i e c , objedźcie t a r g o w i s k o w Myszyńcu c z y Ostrołęce, wszędzie pełno kobiet wędrujących i stojących z naręczami obrusów i firanek, e f e k t o w n y c h n a oko, a l e t a n d e t n y c h w r z e ­ czywistości. A l e l u d z i łasych n a te «piękności» n i e b r a k u j e . Dzięki n i m te m a s z y n y w d o m a c h , te r o w e r y , te r a d i a i te g u m o w e wozy. I j e s z c z e dzięki k o m u ? ...Nie m a p r a w i e d z i e c k a w tej zamożniejącej w s i , które by w sposób bezwzględny, b e z d u s z n y i o k r u t n y n i e było zapędzone p r z e z żądnych w z b o g a c e n i a r o d z i ­ ców do tej pańszczyźnianej harówki. A n i w lecie, a n i w zimie, a n i k i e d y indziej n i e z o ­ b a c z y s z t u dzieci bawiących się p r z y drodze c z y n a leśnej m u r a w i e . P r z y m e c h a n i c z n e j , ogłupiającej i o b e z ­ władniającej p r a c y p r z e w l e k a n i a bawełnianej n i t k i od gwoździka do gwoździka ślęczą dzieci już od piątego r o k u życia! Ślęczą od r a n a do późnej n o c y p r z y k o p ­ cącej l a m p c e naftowej... C i to maleńcy wyrobnicy napędzają ojcom do k a b z y n i e r a z i po 6 tysięcy zło­ t y c h miesięcznie! Żadne p e r s w a z j e , tłumaczenia, odwoływanie się do rozsądku n i e pomagają. T e właśnie d z i e c i są w y r y w a n e nie t y l k o szkole, a l e i w y r y w a n e z kręgu normalnego, należnego d z i e c k u życia. Z r e z y g n o w a n e są te n i e ­ szczęśliwe d z i e c i i przeświadczone, że t a k już być musi..." Pozostaje t y l k o zapytać c z y n n i k i zarówno m i e j s c o w e jak O P L i A , Min. K u l t u r y i Sztuki, wreszcie Min. Pracy i O p i e k i Społecznej — c z y naprawdę t a k już być m u s i ? „ P r a w d a w oczy kole, a l e . . " pod t a k i m tytułem p. (lew) z „Dziennika P o l s k i e g o " (5. X I I . 57) z a m i e s z ­ c z a informację o podjęciu p r z e z C P L i A w Kłodzku D i n i c j a t y w y w y k o r z y s t a n i a motywów l u d o w y c h do p r o ­ d u k c j i dolnośląskich pamiątek. Słusznie s t w i e r d z a , że z P o d h a l a ( w t y m także —• i w większości — z Z a ­ kopanego) idzie w świat naprawdę dużo b a n a l n y c h szkatułek, l a s e k , piórników i t p . " A l e z a r a z potem p r z e k o n u j e m y się, że istotnie „gdy dwóch mówi to samo, to w c a l e n i e jest to s a m o " . C o b o w i e m uważa p. (lew) z a błąd pamiątkarstwa zakopiańskiego, co w jego pojęciu jest banałem? Z a c y t u j e m y : „PotrudzTliśmy się ostatnio o p r z e s z u k a n i e wśród k r a k o w s k i c h sklepów C P L I A z w y r o b a m i zakopiański­ m i znanego m o t y w u podhalańskiego — przepięknych ostów i s z a r o t e k . Gdzież t a m ! A n i n a l e k a r s t w o i c h nie z n a j d z i e s z ! Przeważają jakieś m i s t e r n e l i s t k i , e s y floresy itp., a l e c h a r a k t e r y s t y c z n y c h m o t y w ó w z a k o ­ piańskich — mówiąc s t y l e m W i e c h a — n i m a " . A więc banał to efekty konkursów pamiątkar­ s k i c h , to l a t a n i e s t r u d z o n e j pnący artystów — miłośni­ k ó w s z t u k i P o d h a l a , którzy s t a r a l i się i starają w y r u ­ gować z n i e j tandetę i obce m o t y w y , j a k choćby t y ­ r o l s k a s z a r o t k a ! Opadają ręce. P o r o z u m i e j m y się n a ­ reszcie, co uważamy za banał i tandetę, niechże p a ­ miątkarstwo p r z e s t a n i e być r o z s a d n i k i e m złego s m a k u . C z y naprawdę t y l k o s z a r o t k a i oset to P o d h a l e ? A s n y ­ c e r k a góralska to co? A bogate z b i o r y M u z e u m T a ­ trzańskiego, c z y choćby s t a r y M a t l a k o w s k i , c z y to w ł a ­ śnie n i e jest p r a w d z i w a s z t u k a P o d h a l a ? C h a r a k t e r y ­ s t y c z n e m o t y w y zakopiańskie — proszę p. (lewa) to przecież n i e k o n i e c z n i e s z a r o t k i , górale skaczący p r z e z ogień, c z y g ł o w y starego gazdy z fajką, gęsi p o d s z c z y ­ pujące młodą góraleczkę, a n i j e l e n i e c z y s a r n y n a stoku, j a k żywo odrobione z d y k t y ! „Ilustrowany K u r i e r P o l s k i " (24—25 listopad 57) z a m i e s z c z a fotografię rzeźby Mieczysława Syposza, ucznia Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem, który zdobył wyróżnienie n a Międzynarodowej W y s t a ­ w i e Artystów Plastyków Głuchych w R z y m i e . Rzeźba ładna, b a r d z o „ K e n a r o w s k a " — widać n a n i e j k l i m a t szkoły zakopiańskiej. Dotąd w s z y s t k o w porząd­ k u . T y l k o . . . że fotografia ze wzmianką opatrzona jest tytułem „Wśród twórców l u d o w y c h " ! Skończmy już z t y m n i e o d p o w i e d z i a l n y m szafowa­ n i e m tytułem twórcy l u d o w e g o ! Wyróżnienie zdolnego u c z n i a , c i e k a w i e zapowiadającego się p l a s t y k a M . S y ­ posza n a p e w n o w a r t e jest w z m i a n k i w prasie, a l e umówmy się w r e s z c i e , kogo nazywać będziemy l u d o ­ w y m twórcą? 63 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c8999d16f276499d875e0f3b1b05498.pdf c52a2d74b793b71d88c3c283f80aab9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6197 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Sudan - badania terenowe Afryka - współczesność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5781 Title A name given to the resource Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.143-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn ANTROPOLOG I POW OJENNA RZECZY W ISTOŚĆ W SPÓ ŁCZESN EJ AFRYKI. REFLEK SJE N A TEMAT B A D A Ń TEREN O W Y CH W PO ŁUD NIOW OSUDA ŃSKIEJ DŻUBIE Jeszcze nie tak dawno Afryka pogrążona była w głębokim kryzysie. Dość wspomnieć, iż jeszcze dziesięć lat temu znakiem rozpoznawczym kontynentu były konflikty zbrojne, które wybuchały jeden za drugim, z przerażającą siłą: w Kongo, Liberii, Mozambiku czy Sudanie, żeby wymienić tylko kilka. Choć większość należy już do przeszłości, wciąż mamy do czynienia z ich skutka­ mi i wiele krajów afrykańskich można zaliczyć do kategorii „powojennych”. Wraz z porozumieniami pokojowymi zakończyły się działania zbrojne, jednak na polu gospodarki czy interakcji międzyludzkich wciąż punktem odniesienia jest czas wojny, a nie pokoju. Kontynent ten cechuje wielowymiarowa przejściowość - w wielu krajach dokonuje się przejście od wojny do pokoju, od kryzysu do stabilizacji, od autorytaryzmu do demokracji, od gospodarki sterowanej (czy „wojennej”) do wolnego rynku. Podstawowym problemem jest: jak rozumieć zachodzące tam zjawiska, które nie należą ani do świata wojny i kryzysu, ani pokoju i stabilizacji? Wszystko to nie pozostaje bez konsekwencji dla pracy badacza w terenie, rzutuje na problematykę badań i metodologię, wiąże się także z szeregiem pro­ blemów etycznych. W ostatnich dekadach badania na kontynencie afrykańskim stały się swego rodzaju „antropologią cierpienia” - nauką o społecznościach doświadczonych przez różnego rodzaju kataklizmy: wojny, akty ludobójstwa, czystki etniczne, terror polityczny, niedostatek materialny, epidemie i katastro­ fy ekologiczne (Davis 1992). Rozbudziło to nowe zainteresowania badawcze. Na plan pierwszy wysunęły się studia nad socjoekonomiczną stroną życia Afrykańczyka rozpatrywaną z perspektywy jego nierzadko traumatycznych przeżyć. Wszystko ze względu na gardłową potrzebę szeroko pojętego rozwoju, stabili­ �144 Maciej Kurcz zacji i rekoncyliacji. W centrum uwagi specjalistów znalazło się także miasto aktualnie najważniejszy z obszarów, z perspektywy realiów życia Afrykańczyka. Jak wspomniałem, obecna sytuacja na kontynencie ma poważne konsekwencje metodologiczne. Rodzą się pytania: jak prowadzić badania w terenie w sytuacji zagrożenia, jak zachować postulat relatywizmu kulturowego wobec powszechnego cierpienia? Zasadniczym problemem jest to, czy można w ogóle prowadzić eks­ ploracje etnograficzne w sytuacji, gdy ludzie toczą walkę o życie, cierpią i umie­ rają. Dobitniej: jak rozmawiać ze zgwałconą kobietą albo z młodym mężczyzną, który jako dziecko zmuszany był do niewyobrażalnej wręcz przemocy, jak wresz­ cie w obliczu takich historii skupiać się na powziętych zamierzeniach - nierzadko mało istotnych z punktu widzenia samego rozmówcy? Mówiąc inaczej, praca w te­ renie, jak nigdy wcześniej, zmusza badacza do wypracowania postaw etycznych i nowych rozwiązań metodologicznych, które pozwoliłyby mu pozostać w zgodzie ze swoim sumieniem. Na temat tych i innych dylematów prowadzenia badań w sy­ tuacjach ekstremalnych istnieje już niemała literatura (m.in. Davis 1992; Nord­ strom, Robben, eds., 1995; Stańko, Lee, eds., 2003; Cramer, Hammond, Pottier, eds., 2011 ). W odniesieniu do postaw i procedur badawczych, które należy przyjmo­ wać w powojennej rzeczywistości Afryki, zdania są podzielone. Francuski socjo­ log Loïc Wacquant sugeruje porzucenie interpretacji na rzecz powrotu do bardziej opisowej formy nauki, oddania głosu ludziom, których badamy (Rouse 2007: 1). Inni przeciwnie, opowiadają się za jeszcze bardziej rozbudowanymi modelami in­ terpretacyjnymi w badaniu „zdezorganizowanego” świata Afryki (np. Paul Farmer, Philippe Bourgois, Nancy Scheper-Hughes). W artykule zaprezentuję garść wła­ snych refleksji na temat badań powojennych społeczeństw Afryki. Czerpać będę z moich doświadczeń zdobytych w czasie prac terenowych w południowosudańskiej Dżubie, w latach 2007 i 2008. Badania dotyczyły strategii przeżycia oraz poprawiania jakości życia przez mieszkańców miasta. Działania te analizowa­ łem zasadniczo przez pryzmat dwóch kategorii zjawisk: żywiołowych procesów urbanizacyjnych oraz wielowymiarowej pograniczności1. Powojenne miasto afrykańskie Ośrodki miejskie to centra życia, ale i traumatycznych doświadczeń Afrykańczyków - niedawne miejsca opresji, teraz reintegracji i galopujących procesów urbanizacyjnych. We współczesnych konfliktach (nie tylko w Afryce) miasta od­ grywają szczególną rolę, ze względu na swoje polityczne i ekonomiczne znacze­ nie. Ważny jest także ich mikroklimat kulturowy - generowany przez gigantycz­ n ą populację, w większości zamieszkującą „dzikie suburbia” (wild suburbia). To 1 Badania te realizowane były w ramach projektu „Dżuba - ośrodek kultur i konfliktów”, a finanso­ wane z grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 145 świat potencjalnych wywrotowców, rezerwuar rekrutów dla różnego rodzaju zbroj­ nych milicji (Hill 2009: 5-11). W krajach globalnego Południa to przede wszyst­ kim w miastach koncentruje się obecnie życie, mimo braku bezpieczeństwa i wielu infrastrukturalnych problemów. Miejsca te nadająton życiu ekonomicznemu i spo­ łeczno-kulturowemu całych regionów. Dlatego też ośrodki takie, jak Mogadiszu, Monrowia czy Dżuba zostały szczególnie dotknięte działaniami zbrojnymi w cza­ sie ostatnich wojen. Stały się arenami walk - strategicznymi punktami na mapie działań wojennych. To tutaj dały o sobie znać „nowe wojny”, których aktorami stały się różne grupy społeczeństwa (niekoniecznie państwo i jego aparat), a meto­ dą nierzadko terroryzm. W wyniku wojen wiele miast afrykańskich uległo znisz­ czeniu, a ich ludność rozproszeniu, żadne jednak nie przestało istnieć. Mimo po­ zornego rozkładu, nigdzie nie zapanowała anarchia. Wraz z dekompozycją struktur państwowych, deformalizacją życia, wytworzyła się swoista próżnia rodząca moż­ liwości reorganizacji podstawowych instytucji społecznych i ekonomicznych. Dla niektórych świat ten okazał się niezwykle atrakcyjny, oferując różnorakie szanse. Dla innych okazał się pułapką, źródłem wykluczenia. Niezależnie jednak od zalet i wad tego świata, powojenna Afryka to rzeczywi­ stość miejska, gdzie różnice między miastem a w sią praktycznie uległy zatarciu. Ludzie, bez względu na miejsce zamieszkania, w wielu dziedzinach przejmują typowo miejski styl życia. Widać to na płaszczyźnie relacji społecznych, życia ekonomicznego czy nawet w odniesieniu do sposobów spędzania wolnego czasu. Dodam także, iż kontynent ten charakteryzuje się obecnie najwyższym tempem urbanizacji. Żywiołowo rozwija się, a procesy te widoczne są najsilniej w ośrod­ kach zurbanizowanych. Wojenna przeszłość, wraz z wielopłaszczyznowymi zmianami modernizacyjnymi, odpowiadają za specyficzny, efemeryczny klimat tych miejsc, w wymiarze znaczeniowym i procesualnym zbliżony do środkowej, liminalnej fazy obrzędów przejścia w koncepcji Arnolda van Gennepa (2006). Kategoria „liminalności”, moim zdaniem, to klucz do rozumienia wielu miast Afryki, w tym także eksplorowanej przeze mnie południowosudańskiej Dżuby. Dżuba - miasto w fazie tworzenia W czasie niedawnej wojny domowej w Sudanie Południowym (1983-2005) Dżuba była prowincjonalną mieściną, zamieszkaną przez kilkutysięczną gru­ pę wynędzniałej ludności. Na zbuntowanym terenie stanowiła główny ośrodek administracyjny i policyjny Chartumu. Teraz, niejako z dnia na dzień, staje się wielkim miastem - stolicą niepodległego Sudanu Południowego. Od 2005 roku do miasta płynie bowiem nieprzerwanie powódź imigrantów2. Są wśród nich 2 Od podpisania porozumień pokojowych w Naiwasza, w Kenii, 9.01.2005 r. Wydarzenie to wyzna­ czyło oficjalny koniec tzw. drugiej wojny domowej w Sudanie (1983-2005). �146 Maciej Kurcz urzędnicy tworzącej się właśnie administracji, ludzie drobnego biznesu, którzy zwęszyli tutaj koniunkturę, czy też ludność wiejska wypchnięta do miasta przez dramatycznie trudne warunki panujące na prowincji. Przede wszystkim jednak m igrują tu byli uciekinierzy, przebywający w innych częściach Sudanu, jak i w sąsiednich krajach afrykańskich. To oni są główną siłą m otoryczną przemian zachodzących w Dżubie - gwałtownych procesów urbanizacyjnych. Zasadniczą sprawą dla każdego imigranta jest zaadaptowanie się do nowego środowiska. Nie jest to zadanie łatwe, w mieście panująbow iem skrajnie trudne warunki życiowe. Brakuje wody i kanalizacji, o prądzie już nie wspominając. Na skutek niewy­ obrażalnie ubogiej infrastruktury komunikacyjnej regionu, wzrastają drastycz­ nie ceny. Dochodzi do tego wieloetniczność oraz wielokulturowość migrantów, sprzężona z tradycjonalizmem i konserwatyzmem poszczególnych jednostek. To mieszanka wywołująca u większości mieszkańców uczucie wyobcowania. Co gorsza, nakłada się na to różnorodny bagaż traumatycznych doświadczeń wojen­ nych. Z naszej perspektywy Dżuba jest miastem dysfunkcyjnym. Można by j ą nazwać kolokwialnie pewnego rodzaju przechowalnią, miejscem, gdzie - przy­ najmniej obecnie - istnieją największe szanse na przeżycie w powojennym Suda­ nie Południowym. Przypomina tym samym bardziej obóz dla uchodźców aniżeli miasto, powiększa się jednak niemal każdego dnia. Mimo swoich licznych bra­ ków, dla większości stanowi szansę na normalne życie. Dżuba a doświadczenie tymczasowości Człowiek przybywający do Dżuby wkracza w świat odmiennej rzeczywisto­ ści: swoistej kultury, moralności czy układów społecznych. Wszystko, co tu spo­ tyka, kłóci się ze znanymi mu hierarchiami społecznymi oraz instytucjonalnymi normami i ideami. Dla każdego oznacza to coś innego. Dla migranta wiejskiego łączy się zasadniczo z dekompozycją tradycyjnej organizacji społecznej, nato­ miast dla przybysza z globalnej Północy raczej z materialnymi niedostatkami ludzkiej egzystencji oraz nagromadzeniem patologii, beznadzieją i cierpieniem rdzennej ludności. Wspólna jest konieczność zmiany, przebudowania własne­ go światopoglądu czy nawet moralności. To nieuniknione w świecie, który jest krańcowo zmienny i nieprzyjazny człowiekowi zarazem. W takim środowisku wszystko podporządkowane jest właściwie jednem u tylko celowi: przeżyciu. Inne usuwane są na plan dalszy. Nie ma zasadniczo znaczenia, czy jest się wiej­ skim migrantem, repatriantem czy pracownikiem organizacji dobroczynnej. Jak sądzę, dobrym przykładem tego zjawiska są „biali” mieszkańcy Dżuby. To jedna z grup, w której zachowaniu, sposobie bycia można dostrzec wpływ specyfiki miejscowej rzeczywistości. Do zachowań takich zaliczyć można na przykład roz­ wiązłość seksualną czy pijaństwo. Wszystko zrzuca się na karb stresującej pracy, z dala od domu, w niewyobrażalnie ekstremalnych warunkach. Rzeczywistość �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 147 powojennej Dżuby powoduje, iż przybysz z globalnej Północy zawiesza tutaj swoją tożsamość, w zamian wypracowując nową, cechującą się swoistą „mo­ ralnością” i obyczajowością. Zjawisko to, choć dotyczy przede wszystkim „bia­ łych”, nieobce jest także innym grupom migrującym do miasta. Miejscowa rzeczywistość jest jednocześnie także twórcza i przekształcająca. Przerywa monotonię, prezentuje nieograniczone wręcz możliwości, może służyć na przykład bogaceniu się. Dzięki utrzymującemu się mikroklimatowi kulturo­ wemu miasto żyje, a nawet rozwija się. Przejawem tego jest choćby żywiołowy rozkwit spontanicznej przedsiębiorczości czy masowy napływ cudzoziemców. Niemniej, zdewastowany w ojną krajobraz, trauma wojenna oraz żywiołowe tem ­ po urbanizacyjnych przemian wywołują poczucie wyobcowania, braku zakorze­ nienia. Pracownicy organizacji pomocowych cały czas m uszą się liczyć z ewa­ kuacją. Obowiązujący ich regulamin nakazuje posiadanie specjalnego zestawu przedmiotów pierwszej potrzeby - tak „na wszelki wypadek”. Paradoksalnie, podobne jest podejście miejscowej ludności, którą także charakteryzuje poczucie niepewności i tymczasowości. Nikt nie wie, co stanie się jutro, ludzie nie m y­ ślą więc o następnym dniu. Przecież w każdej chwili może wydarzyć się jakaś katastrofa i kraj znów pogrąży się w wojnie. W takiej sytuacji jednym z najpo­ trzebniejszych przedmiotów jest karabin. Większość mieszkańców traktuje m ia­ sto jako miejsce tymczasowego pobytu, nie wiąże z nim swojej przyszłości. Byli uchodźcy planują powrót w rodzinne strony lub też wyjazd za granicę; migranci wiejscy pragnąjedynie poprawić swoją sytuację życiową. Natomiast cudzoziem­ cy zatrudnieni w organizacjach humanitarnych przebywają tutaj tylko w czasie trwania projektów, prędzej czy później będą musieli opuścić to miejsce. Tymcza­ sowość odczuwalna jest na każdym kroku, od zachowania ludzi, przez wystrój domów, po stan miejskich dróg. Uderzające jest nieprzywiązywanie przez ludzi wagi do wyglądu i wyposażenia swoich domostw. Dbano tylko o to, co niezbęd­ nie potrzebne, a czasem i o tym zapominano. N a przykład, w ciągu dwóch lat, w wielu odwiedzanych przeze mnie domach nie wybudowano nawet toalet! Na specyficzny mikroklimat kulturowy Dżuby składa się także żywiołowy i niekontrolowany napływ grup ludzkich o najróżniejszym zapleczu rasowym, et­ nicznym czy społecznym. Miasto to ośrodek kultur, mimo iż jeszcze przed kilku laty mało kto słyszał o jego istnieniu. Wielokulturowość Dżuby powoduje, iż jej mieszkaniec stara się „ukryć” swoją etniczność - nie manifestuje jej w przestrze­ ni publicznej. Jest ważna, żywa, silnie uświadomiona, ale nie pojawia się w sfe­ rze publicznej, poza murami zagrody. „Ukrycie etniczności” w mieście to dowód jej żywotności, a nie rozpadu. To swoista „strategia niewidzialności” mieszkańca gwałtownie urbanizującego się ośrodka. Ludzie, w heterogenicznym środowisku miejskim, obawiają się etniczności. Upatrują w niej siłę konfliktogenną. Miesz­ kańcy Sudanu Południowego przekonali się o tym dobitnie w czasie niedawnej wojny, która była przecież po części konfliktem etnicznym, lub też w czasie wy­ chodźstwa. �148 Maciej Kurcz Spajająca jest również bliskość granicy państwowej. Wywołuje ona u wszyst­ kich te same, antagonistyczne uczucia: nadziei, ale i lęku przed nieznanym, obcym światem, z którym niejako intuicyjnie kojarzy się wszelkie zło (np. HIV/AIDS). To miejsce realnych możliwości, lecz także metafizycznego lęku. Wyrazem tego ostatniego jest choćby utrzymująca się w mieście wiara w złowrogie, nadprzyro­ dzone istoty będące na usługach czarowników-cudzoziemców. Wszystko to od­ powiada za swoisty, „dekadencki” klimat miejscowej miejskiej kultury. Liczy się tylko to, co tu i teraz; nikt nikogo nie zna - wszyscy są tutaj obcy. To ogromna niedogodność, ale też czynnik budujący, zespalający, ułatwiający tworzenie się związków społecznych. W swoich badaniach mogłem się o tym osobiście prze­ konać. Specyficzne warunki w mieście uczyniły ze mnie do pewnego stopnia jego typowego mieszkańca. Byłem człowiekiem marginalnym; moja nieokreślo­ na sytuacja sprawiła, iż nieoczekiwanie stałem się członkiem badanego społe­ czeństwa imigranckiego, w którym prawie każdy był mniej lub bardziej obcym. W szyscy oni byli ludźmi z pogranicza, zawieszonymi między wieloma różnymi światami, zdystansowanymi do rzeczywistości, w której przyszło im żyć. Ów dystans stał się zaczynem specyficznego rodzaju interakcji. Ludzi wyłączonych poza ramy swoich dotychczasowych wspólnot jednoczy dążenie do przetrwania w silnie urbanizującym się mieście. Z punktu widzenia rezydenta podrzędnego afrykańskiego hotelu Dżuba jest, jak wynika z powyższego opisu, miejscem szczególnym. Jej specyficzne realia nie pozostają bez wpływu na życie wszystkich przebywa­ jących aktualnie w mieście ludzi, nie wyłączając mojej osoby - samodzielnie prowadzącego badania antropologa. Przede wszystkim uświadomiłem sobie, iż jestem integralną częścią badanej społeczności: „obcym” w miejscu pełnym ta­ kich jak ja. Prawie każdy był tutaj „migrantem”. Prawie każdy deklarował, iż jest tutaj tylko na chwilę. Mój status outsidera, człowieka z marginesu, nie utrudniał, a ułatwiał życie w tym mieście. Był czynnikiem ułatwiającym integrację. Prze­ konałem się o tym zaraz na początku moich badań w Dżubie, gdy stałem się rezydentem podrzędnego miejskiego hotelu. Z reguły badacze terenowi stająprzed następującym dylematem: czy zamiesz­ kać w trudnych warunkach, ale wśród badanej społeczności, czy też skorzystać z lepszej lokalizacji (np. w pobliskim miasteczku), godząc się jednak z pogłębie­ niem statusu outsidera. W moim przypadku było inaczej. Najważniejsze w kwestii znalezienia miejsca do pracy i odpoczynku były względy finansowe. Przyczyną była skrajna, niewyobrażalna wręcz drożyzna panująca w mieście (nocleg w na­ miotowym hotelu kosztował 180 dolarów za dobę i niełatwo było w nim o miej­ sce!). Miasto afrykańskie cierpi dziś z powodu niezliczonych problemów. Do naczelnych bez wątpienia należą wysokie koszty życia, nierzadko przewyższa­ �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 149 jące te panujące w Europie. Problemem jest także niedostatek miejsca do życia, ciasnota i chroniczny brak fizycznego dystansu między ludźmi oraz niezbędnej infrastruktury. Dziś sytuacja ta daje się we znaki także przybyszowi z globalnej Północy; to nie tylko problem tubylczej ludności, ale wszystkich mieszkańców miasta bez wyjątku. Każdy musi się mierzyć z nieprzyjazną rzeczywistością, nie­ rzadko pozostając wobec niej bezradnym. I tak, w czasie pierwszego wyjazdu zmuszony byłem zamieszkać w hotelu. Na szczęście, jakim ś zrządzeniem losu trafiłem na pole namiotowe prowadzone przez przedsiębiorców z Ugandy, a przeznaczone dla afrykańskich biznesmenów cudzoziemskiego pochodzenia. Tu ceny były zdecydowanie przystępniejsze. Mimo ciężkich warunków (nocowanie w dwuosobowym, turystycznym namio­ cie nieprzystosowanym do tropikalnych warunków klimatycznych), udało mi się tam zebrać ciekawe informacje. Przede wszystkim, miałem okazję porozmawiać z odwiedzającymi miasto cudzoziemcami (Arabami, Hindusami, Ugandyjczykami). Dzięki temu skonfrontowałem moje spostrzeżenia ze spostrzeżeniami innych „obcych”. Co udało mi się ustalić? Otóż moje wrażenia „dziwaczności” i „obco­ ści” okazały się nie tak odmienne od odczuć innych cudzoziemców. Wszyscy by­ liśmy do pewnego stopnia outsiderami. Jak już pisałem, byłem obcym w mieście pełnym takich jak ja. Zdecydowaną większość mieszkańców stanowili migranci. Wyobcowanie, osamotnienie okazało się czynnikiem spajającym, ułatwiającym zawiązywanie więzi. Każdy z nas był przedstawicielem odmiennej tradycji kul­ turowej, ale jednocześnie każdy z nas dystansował się wobec zastanego świata, tego, co doświadczaliśmy tu i teraz. Ustanowiło to między nami płaszczyznę dia­ logu. Gwałtowne procesy migracyjne i towarzyszące im przeobrażenia kulturo­ we sprzyjały podejmowanym przeze mnie krokom badawczym. W realny sposób łagodziły dystans kulturowy dzielący mnie od badanej społeczności. Przebywanie w podrzędnym afrykańskim hoteliku dało mi także możliwość przyjrzenia się miejskim zachowaniom ludycznym, obserwowania, jak bawi się mieszkaniec Dżuby. Dodam, iż miejskie zachowania ludyczne w powojennej Dżubie to zjawiska, których znaczenia nie da się przecenić. Gra w bilard, pi­ cie butelkowego piwa3 czy weekendowe potańcówki to kwintesencja miejskiego stylu życia, ale także sposoby nawiązywania interakcji w wielokulturowym spo­ łeczeństwie, wreszcie swoiste terapie w radzeniu sobie z traum ą wojennych prze­ żyć i beznadzieją okresu transformacji. Wspomnę jeszcze, iż miejsce to okazało się doskonałą przestrzenią do prowadzenia rozmów czy wywiadów. Pojawiali się tam przedstawiciele różnych grup społecznych miasta. Był to swoisty obszar neutralny, gdzie moja osoba w najmniejszym stopniu nie wzbudzała zdziwienia. Niestety, równocześnie pozostawałem także wyobcowany. Rzeczywistość Dżuby oddziaływała na mnie w podobny sposób, jak na innych jej mieszkańców 3 Picie piwa butelkowego kojarzone jest powszechnie z miastem, jako typowo miejski rodzaj kon­ sumpcji. �150 Maciej Kurcz - także u mnie miasto wzbudzało negatywne emocje: strachu, osamotnienia czy odrazy. W żadnym wypadku nie byłem w stanie utożsamiać się z tym miejscem, przeciwnie, każdy dzień był dla mnie dowodem na krańcową inność tego świa­ ta. Miejscowy system był dla mnie, jak i dla innych mieszkańców do pewnego stopnia odwróceniem normalności, a przekonanie to było tym silniejsze, że po­ dzielała je niemalże większość rozmówców. Wreszcie, moje działania były pod­ porządkowane temu samemu celowi: przeżyciu. Na przekór stereotypom W Afryce, której historia naznaczona jest silnie niewolnictwem i imperiali­ zmem, kolor skóry ma nieporównywalnie większe niż gdzie indziej znaczenie. Nie ma chyba drugiego takiego miejsca, gdzie biały byłby traktowany w tak szczególny sposób. Mimo upływu czasu, to wciąż big man - „wielki człowiek”, obdarzony przez los różnorodnymi dobrodziejstwami. Pogląd taki skutkuje nie­ wyobrażalnym wręcz szacunkiem okazywanym ludziom białym. Dowody na to odnaleźć można niemalże „na ulicy”, w każdym przejawie afrykańskiej kultury: muzyce, stroju, diecie, ideach religijnych. Fenomen ten jest poniekąd kluczem do rozumienia procesów westemizacyjnych i globalizacyjnych na południe od Sahary. Nie oznacza to jednak, iż ów biały zawsze spotyka się z życzliwością Przeciwnie, można go także oszukać, okraść czy nawet pozbawić życia. W czasach permanentnego kryzysu doszło do wzmocnienia, a zarazem nie­ znacznej modyfikacji wizerunku białego. Powodem takich modyfikacji stereo­ typu był napływ do Afryki, od lat 80. XX wieku, różnego rodzaju organizacji pomocowych4. Wraz z nimi pojawiła się nowa kategoria przedstawiciela global­ nej Północy: pracownik pomocowy, człowiek dobroczynności. Nowy wizerunek jest tym silniejszy, iż w iążą się z nim realne korzyści. Biały to człowiek z ka­ tegorii czynnych. To potencjalny pracodawca lub osoba, która może rozwiązać problemy tubylca. Może okazać się poszukiwanym patronem, który umożliwi dobry start w mieście - wielu moich informatorów znalazło pracę dzięki zna­ jomościom z obcokrajowcami. To nierzadko „pan życia i śmierci”, bowiem na wielu obszarach jego obecność wiązała się z dystrybuowaniem pomocy. Z tego między innymi powodu ludzi z Zachodu ceni się ponad wszystko. Uważani są za tych, z którymi warto się zadawać - mieć wśród nich przyjaciół. W opinii tu­ bylców, są to ludzie nieskorumpowani i niechciwi. Trzeba więc wkupić się w ich łaski, pozyskać życzliwość i przyjaźń, do której m ogą skłonić opowieści tubylca o osobistych tragediach z czasów niedawnej wojny. Wszystko to jest swego ro­ 4 Najważniejsze to wyspecjalizowane agendy ONZ, jak UNICEF, WFP, UNOCEIA, UNMIS. Inne, to tzw. organizacje pozarządowe (non-government organizations, NGOs) - podmioty prywatne lub prawne działające na rzecz wybranego interesu publicznego, niepobierające z tego tytułu żadnych sub­ wencji (np. Amnesty International, Międzynarodowy Czerwony Krzyż) (Łatoszek, Proczek 2001: 38). �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 151 dzaju korpusem wiedzy - zestawem stereotypów, umożliwiającym poruszanie się w świecie, w którym znaczącą rolę pełnią organizacje dobroczynne. Palmę pierwszeństwa dzierżą w tym względzie uchodźcy i wewnętrznie przesiedleni (intemally displaced people) - główni klienci pracowników organizacji pom o­ cowych. W południowosudańskiej Dżubie nie byłem typowym przedstawicielem cy­ wilizacji Zachodu. Także tam większość białych stanowili pracownicy różnego rodzaju organizacji pomocowych, mieszkający w zamkniętych enklawach i po­ ruszający się po mieście wyłącznie samochodami. W żadnym wypadku nie paso­ wałem do tego schematu. Szybko zorientowałem się, jak jednoznaczny jest w i­ zerunek białego w mieście, swoją obecnością bowiem naruszałem obowiązujący schemat. Była to wada, nierzadko powód nieufności wobec mojej osoby, do tego stopnia, że powątpiewano w m oją tożsamość. Nie podróżowałem samochodem, pojawiałem się w miejscach nietypowych dla ludzi z mojego kręgu kulturowe­ go, nie byłem pracownikiem żadnej organizacji, nikomu wreszcie nie chciałem wybudować domu czy załatwić pracy. U wszystkich, przynajmniej z początku, wywoływałem podejrzliwość. Zastanawiano się, czy aby nie skrywam pod fa­ sadą europejskości jakiejś innej, prawdziwej tożsamości. Jakiej? Trudno mi jest dzisiaj jednoznacznie powiedzieć. Nie było to więc chyba takie ważne. Zapewne dla każdego środowiska silnie doświadczonego przez wojnę charakterystyczne jest uczucie niepewności, tymczasowości. Także i tam punktem odniesienia był czas wojny; obowiązywał swoisty dekalog, w którym naczelne miejsca zajmo­ wały właśnie takie uczucia jak nieufność czy podejrzliwość. Tak też prezento­ wał się świat większości moich rozmówców. Aktualna sytuacja w mieście nie była postrzegana jako normalna. Przeciwnie, widziana była jako gra pozorów, dzięki której trw ają zakamuflowane przygotowania do kolejnego konfliktu zbrojnego. Sposoby pozyskiwania informacji Inne problemy badawcze również należy powiązać z wojennymi doświad­ czeniami znakomitej większości mieszkańców miasta. Wojna była wciąż powra­ cającym tematem. W wielu przypadkach wynikało to z działalności organizacji pomocowych, w szczególności ze sposobu komunikacji, wspomnianej wyżej strategii kontaktu. Tubylcy przyzwyczajeni byli mianowicie do przekazywania „świadectw” swojego cierpienia i wojennej tułaczki. Fakt ten zmusił mnie do poszerzenia procedury badawczej o elementy tak zwanego autobiograficznego wywiadu narracyjnego - czyli, w zasadniczej części, swobodnej, nieskrępo­ wanej wypowiedzi osoby badanej (narratora), która przedstawia jakąś historię ze swojego życia i jej interpretację (Chase 2009: 17). W moim przypadku była ona doskonałym wstępem do rozmowy - naturalnym, wychodzącym od samego �152 Maciej Kurcz rozmówcy. Dostarczała mi jednocześnie wielu cennych wskazówek i informa­ cji, dotyczących różnych aspektów ich życia (np. strategii migracji czy sytuacji rodzinnej). Rozpoczynałem od pytania o losy człowieka w czasie niedawnej wojny. N ie­ rzadko badany rozszerzał opowieść o bardziej całościową biografię, od dzieciń­ stwa po teraźniejszość, stąd też ten gatunek wywiadu sam ewoluował zatem do formy nazywanej w literaturze jako life history lub life story (Chase 2009: 17). Starałem się niczego nie wartościować ani nie sugerować. Koncentrowałem się na zachęcaniu mojego respondenta do rozwijania poruszanych historii. Dopiero po zakończeniu narracji prosiłem o rozwinięcie interesujących mnie kwestii lub wyjaśnienie wątków, które nie zostały dostatecznie omówione. Rozmówcy za­ skakująco chętnie dzielili się ze mną, nieraz bardzo intymnymi, historiami swo­ jego życia. Niestety, jak sygnalizowałem, nauczeni byli eksponować tylko pewne ich aspekty, ważne dla uzyskania materialnego wsparcia ze strony organizacji dobroczynnej. W przypadku tej procedury zdawałem sobie także sprawę z innych zagrożeń, choćby z tego, iż nie jestem w stanie zweryfikować uzyskiwanych in­ formacji. Mimo wszystko jestem zdania, iż technika ta jest szczególnie pomocna w eksploracjach empirycznych wśród różnego rodzaju przymusowych migran­ tów i winna być włączona na stałe do badań terenowych nad współczesnymi procesami migracyjnymi w Afryce. Niezwykle sprzyjająca okazała się sytuacja językowa w mieście. Ku moje­ mu wielkiemu zdziwieniu, większość mieszkańców Dżuby była anglojęzyczna (w czasie moich wcześniejszych prac terenowych w Sudanie Północnym przy­ datność tego języka do komunikacji z tubylcami okazała się minimalna). Po­ nadto, prawie zawsze znaleźć można było kogoś, kto gotowy był tłumaczyć z któregoś z lokalnych języków na angielski. Mało tego, próby komunikowania się po arabsku - czyli w języku państwowym - najczęściej spełzały na niczym. Tubylcy wymagali wręcz ode mnie posługiwania się językiem angielskim. Wiele jest przyczyn tego fenomenu. Dla Afrykańczyków to język, którym posługują się cudzoziemcy, język służący międzyetnicznej komunikacji. Przy tym, jest on stosunkowo dobrze znany, a co najważniejsze - nie budzi negatywnych emo­ cji. To język neutralny, co więcej, wyraża dobitnie reorientację kulturową Po­ łudnia na interior afrykański oraz cywilizację amerykańsko-europejską. W tym ostatnim aspekcie jego popularność należy uznać za jeden z przejawów globa­ lizacji. Dlatego też nie tyle mogłem, co nawet musiałem posługiwać się nim w kontaktach z tubylcami. Byłem przecież Europejczykiem, a moi rozmówcy chcieli za wszelką cenę pokazać, iż są kosmopolityczni. Do popularyzowania języka angielskiego przyczyniają się repatrianci z innych krajów afrykańskich, którzy opanowali ten język będąc na wygnaniu. Spore zasługi w tym zakresie m ają również Kościoły chrześcijańskie (zwłaszcza pentakostalne), dla których od początku istnienia w Afryce jest to język liturgii czy, ogólnie, działalności duszpasterskiej. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 153 Byli uchodźcy i kobiety - podstawowe kategorie moich rozmówców Na miejscu musiałem zrewidować większość wypracowanych wcześniej w Sudanie strategii badawczych. Przede wszystkim nie mogłem polegać na jed ­ nej, konkretnej procedurze. Podlegać musiały one nieustannym modyfikacjom. Praca w mieście była także ciągłym poszukiwaniem odźwiernych, przełamywa­ niem nieufności oraz pogonią za informatorami. Rozmówcy nie gwarantowali nawiązania kontaktu z innymi, a nierzadko przeciwnie, uniemożliwiali zawar­ cie kolejnych znajomości (tak było w przypadku kontaktów z przedstawicielami diaspory muzułmańskiej)5. W pracach w terenie oparłem się na grupie stałych informatorów. Reprezentowali różne środowiska etniczne, zamieszkiwali różne części miasta. Łączyły ich zaś wspólne doświadczenia życiowe - status byłych uchodźców i niedługi staż w mieście. Byli to przedstawiciele najliczniejszej gru­ py wśród imigrantów. Informatorzy ci byli dla mnie odźwiernymi - umożliwili mi kontakty ze swoimi środowiskami (pobratymcami etnicznymi, sąsiadami czy przyjaciółmi). Wybór tej konkretnej grupy podyktowały realia. Ludzie ci byli najłatwiej dostępni - jako niedawni azylanci byli przyzwyczajeni do kontaktów z „białymi”. Mało tego, przeświadczeni byli o korzyściach płynących z tego ro­ dzaju kontaktów. Wreszcie dysponowali swego rodzaju „strategią kontaktu” zestawem stereotypów na temat przedstawiciela globalnej Północy, służącym do komunikowania się z nim. W rezultacie szybko udawało się pozyskać ich sympa­ tię i zaufanie. Z powyższych względów spośród wszystkich grup miejskich prze­ jaw iali oni największe zrozumienie dla mojej pracy w terenie i byli najbardziej skorzy do rozmowy. Płaszczyzną porozumienia był także ich status. „Powraca­ jący” to ludzie wyobcowani, marginalni, zawieszeni między różnymi światami. Zapewne z tego powodu mieli tak wiele spostrzeżeń, nierzadko krytycznych, wobec otaczającej rzeczywistości i - co równie ważne - chętnie się nimi ze m ną dzielili. To dlatego mogłem włączyć ich do czynnego udziału w moich pracach, a także nader często korzystać z ich wiedzy i doświadczeń. Oczywiście, miało to ogromny wpływ na tempo badań oraz ich ostateczne rezultaty. Ze względu na ograniczone możliwości pozyskiwania informatorów, skoncentrowałem się w badaniach na kilku, reprezentujących różne sytuacje życiowe, bohaterach. Sy­ tuacje z ich życia - jako elementy badań typu case study - uczyniłem paradygmatycznymi dla moich studiów. W toku prowadzonych działań zainteresowałem się także problematyką genderową. Nie było to do końca zamierzone. Jako etnograf-mężczyzna uważałem, że ta problematyka nie rokuje dużych perspektyw badawczych. Rzeczywistość 5 W mieście utrzymywały się silne antagonizmy między ludnością miejscową, w większości chrze­ ścijańską a muzułmanami pochodzenia północnosudańskiego. Ich źródłem była wieloletnia wojna do­ mowa między Sudanem Południowym i Północnym. �154 Maciej Kurcz kulturowa jednak wymusiła na mnie zrewidowanie tego założenia. Okazało się bowiem, że kobieta jest postacią kluczową dla większości interesujących mnie zagadnień: migracji, dynamiki struktury społecznej, strategii ekonomicznych czy życia religijnego. Mieszkanka Dżuby okazała się ponadto nadspodziewanie ła­ two dostępna - chętnie występowała w roli informatorki. Kobieta afrykańska, zwłaszcza mieszkająca w mieście, emancypuje się; jest niezwykle aktywna na niwie społecznej czy ekonomicznej, świadoma swoich potrzeb. Dlatego też ko­ biety stanowiły znaczną grupę wśród moich współpracowników. Z tego powodu również nie należy już uważać ich za zmarginalizowane. Jeśli chodzi o obserwa­ cje naukowe, dysponujemy obecnie niem ałą literaturą na ich temat - nieporów­ nywalnie obszerniejszą aniżeli w przypadku mężczyzn. Pod tym względem to ci ostatni zasługują dzisiaj na większe zainteresowanie. Zakończenie - jak badać świat powojennej Afryki? Dla przybysza z globalnej Północy rzeczywistość współczesnej Afryki jest krańcowo obca, wręcz antystrukturalna. Jej zrozumienie wydaje się trudne czy wręcz niemożliwe. Kwestionariusze i dyspozycje do obserwacji w ydają się tu mało przydatne. Nie wiemy przecież, co jest m iarą normalności: świat dnia wczorajszego czy jutrzejszego, a może to, co „tu i teraz”. Wiemy już, iż Afrykańczycy włączyli do swojej tożsamości bagaż trudnych doświadczeń, nauczyli się z nim żyć i skutecznie go wykorzystywać. Słowem, nie są tak straumatyzowani, jak moglibyśmy przypuszczać. Ich życie dalekie jest jednak od harmonii - przeciwnie, jest w alką o przeżycie, nieustannym narażaniem ciała i umysłu na działalność skrajnych czynników. Jak zatem powinniśmy badać takie światy? W moim odczuciu, rozwiązaniem może okazać się autorefleksyjność, nastawienie w interpretacji na samego bada­ cza, czy - powtarzając za słynnym socjologiem Pierrem Bourdieu (2010) - zwró­ cenie się ku własnemu ja. To sposób na częściową choćby obiektywizację bada­ nego podmiotu. Szczególnie ważne jest to w przypadku zetknięcia się ze skrajnie trudnymi i wszechogarniającymi zjawiskami. W pewnych sytuacjach bowiem ludzie, nawet wywodzący się z różnych środowisk kulturowych, zaskakująco zbliżają się do siebie. Łączy ich, choć przejściowo, jakaś więź. Transformująca, „odwrócona” rzeczywistość wywołuje u wszystkich podobne uczucia: obcości, abnegacji czy dekadencji. Świat ten, mimo swych ułomności, integruje, sprzy­ ja interakcji, może przyczynić się do dialogu i porozumienia. W tym przypad­ ku nasuwają się skojarzenia z teorią rytuału liminalnego Victora Turnera (2005). Dżuba, podobnie jak wiele innych współczesnych miast afrykańskich, to miejsce tworzenia się efemerycznych, odwróconych i zmiennych struktur, czyli tego, co Turner nazywał liminalnością. Miasto jest jed ną w ielką antystrukturą, generującą swoistą więź czy światopogląd. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 155 Eksplorator powojennego miasta afrykańskiego musi zdawać sobie sprawę i z innych uwarunkowań: czy chce, czy nie, jest członkiem badanej zbiorowości. Rzeczywistość współczesnej Afiyki pozostawia głęboki i trwały ślad w każdym, kto się z nią zetknie. Trudno mu jest zatem obserwować z zewnątrz, zachować dystans. Nie jest panem sytuacji; w większym niż zazwyczaj stopniu musi być gotowy do rewizji projektu badawczego. Praca nie jest jedynym zadaniem, nie­ rzadko schodzi na plan dalszy. Ważniejsze jest - całkiem zwyczajnie - przetrwa­ nie w zgoła nieprzyjaznej, na wskroś obcej rzeczywistości. Caroline Nordstrom i Antonius Robben (1995:10-11 ), autorzy słynnej pracy Field­ work under Fire, są zdania, iż antropolog powinien przemówić w imieniu pokrzyw­ dzonych. Zgadzam się w pełni z tym postulatem. Głosu ludzi cierpiących zazwyczaj przecież nie słychać. Tak jak w przeszłości antropolodzy tworzyli obrazy całych kul­ tur czy nawet obdarowywali je historią tak i teraz powinni opisać cierpienie i prze­ moc (writing violence). Ważne jest, aby, na ile to tylko możliwe, oddać głos same­ mu badanemu, pozwolić mu mówić. Afiykańczycy, doświadczeni różnego rodzaju krzywdami, zaskakująco chętnie dzielą się swoimi wspomnieniami z przybyszami z globalnej Północy. To rezultat aktywności tych drugich na polu dobroczynności w ostatnich dekadach. Dla Afiykańczyków z kolei, to swoista strategia poruszania się w świecie zdominowanym przez różnego rodzaju organizacje pomocowe. W takim środowisku, projektując badania etnograficzne, trzeba wziąć pod uwagę wiele różnych metod badań jakościowych. Szczególnie przydatne jako sposób wywoływania danych okazują się procedury narracyjne. Metody te słusz­ nie należą do nader często wykorzystywanych w szeroko pojętych studiach nad migracjami, pozwalają bowiem poznać złożoność motywów i strategii prze­ mieszczających się ludzi (dodam, zjawiska najwyższej wagi dla współczesnej Afiyki). Trzeba jednak zdawać sobie sprawę z wielu obciążeń takich procedur, od niebezpieczeństwa konstruowania iluzorycznie zgodnych biografii6, po niewiel­ k ą przydatność w analizowaniu większych, strukturalnych problemów. Mimo wszystko uważam, iż są niezwykle ważne dla badacza, a także dla badanego. Dzięki nim rozmówca konceptualizuje swoje życie: musi zinterpretować własną kulturę czy, całkiem po ludzku, może uporać się z demonami własnej przeszłości. Okazuje się to cenne w procesie powrotu do „normalnego” życia. Antropolog ma ograniczone możliwości działania w kierunku poprawy życia Afiykańczyka, nie jest zazwyczaj dystrybutorem pomocy materialnej. Może jednak zrobić pozytyw­ ny użytek z badań terenowych, czyniąc z nich swego rodzaju terapię. Słowa kluczowe: antropologia cierpienia, badania terenowe, metoda narracyjna, miasto, Sudan Południowy, Dżuba 6 Chodzi o nieuchronne w tym przypadku koncentrowanie się jedynie na wybranych aspektach życia ludzi. Pojawia się również problem po stronie rozmówców, którzy przyzwyczajeni są do prezen­ towania swoich historii głównie z perspektywy traumatycznych przeżyć (w odpowiedzi na kwestiona­ riusze organizacji pomocowych). Inne pomijają uznając je za nieistotne. �Maciej Kurcz 156 LITERATURA Bourdieu R 2010 Chase S.E. 2009 Posłowie, w: P. Rabinów, Refleksje na temat badań terenowych w Afryce, przeł. K. Dudek, S. Sikora, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, s. 136-138. Wywiad narracyjny. Wielośćperspektyw, podejść, głosów, przeł. F. Schmidt, w: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 15-57. Cramer Ch., Hammond L., Pottier J. (eds.) 2011 Researching Violence in Africa. Ethical and Methodological Challenges, London: Brill. Davis J. 1992 The Anthropology o f Suffering, „Journal ofRefugee Studies” 5: 2, 149-161. Gennep van A. 2006 Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. S. Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Hill A. 2009 Policing Post-Conflict Cities, London, New York: ZED Books. Łatoszek E., Proczek M. 2001 Organizacje międzynarodowe. Założenia, cele, działalność. Podręcznik akademicki, Warszawa: ELIPSA. Nordstrom C., Robben A.C.G.M. (eds.) 1995 Fieldwork under Fire: Contemporary Studies o f Violence and Survival, Los Angeles, London: University of California Press. Rouse C. 2007 Stakeholders vs. Interlocutors: Translating Ethnographic Research into Public Policy Speak, http://ceas.iscte.pt/ethnografeast/papers/carolyn_rouse. pdf. Stańko R.M, Lee E. (eds.) 2003 Researching Violence: Essays on Methodology and Measurement, London: Routledge. Turner V. 2005 Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 157 Maciej Kurcz THE ANTHROPOLOGIST AND POST-WAR REALITY OF CONTEMPORARY AFRICA. REFLECTIONS ON THE FIELDWORK IN JUBA (SOUTH SUDAN) (Summary) As many long lasting conflicts in Africa have come to an end the continent is de­ veloping very rapidly. These processes are mostly seen in urbanized post-war centres. The war past and the modernisation changes are responsible for the specific ephemeral climate of these places. Juba is a „liminal” city, tom between crisis and stabilisation, war and peace, chaos and order. This situation is intensified by spontaneous urbanization processes. Juba is a city in the making; it is also a place where globalisation and trade exchange are very intensive. This article describes the author’s reflections on the anthropological fieldwork in post­ -war Juba. The liminality has profound impact on the life of the people in the city, inclu­ ding the anthropologist during his fieldwork. The article shows how cultural phenomena characteristic of post-war African cities impact on the anthropologist and his work. Key words: anthropology of suffering, fieldwork, narrative method, city, South Sudan, Juba �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae28b013348deb19af1c954e9c693a45.pdf dc7542874648253706be3a9509870f71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6640 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource film media pamięć - aspekt antropologiczny Haneke, Michael (1942- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6208 Title A name given to the resource Ukryte Michaela Hanekego Description An account of the resource W: Czy obrazy rządzą ludźmi? red. Agnieszka Kampoka, Anna Kiryjow, Katarzyna Sobczak, s.20-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo SGGW Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ��������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8541222a823a55328cbde8123e221d4.pdf 4702d735c01ed53e1b39ebe83477d44c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4912 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4556 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Oí •Z X X O a; Ü Ü t �T R E Ś Ć Anna Obrazy częstochowskie Kunczyńska-Iracka Tancred Banateanu, Koszula kobieca. Ze Jadwiga Formagiu strojem 1 udowy rr Zofia Chałupa z wyżką w Cieśla-Reinfussowa Joanna M a c i e j e w s k a - P a v k o v i ć W S P O M N I E N I E nad rumuńskim 101 113 Myślenickiem Zdobnictwo o b r z ę d o w e wsi białostockiej . . . 119 P O Ś M I E R T N E Anna M i c i ń s k a Juliusz Zborowski 133O-1965 . 129 131 K R O N I K A S U M M A R Y studiów O F A R T I C L E S PE3IOME Na okładce: Koza, Wyk. laska. Fot.: Jan Świderski. 61 X 45,5 cm. Krakowskie. . 1 3 2 135 1950 r. Józef Kondratiuk, Cicibór Duży, pow. Biała Pod­ Na stronie tytułowej: Matka Boska Kodeńska, olej na płótnie, Zb. Muz. Etn. Kraków. Fot: Stefan Deptuszewski. ��[ I li i KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwooki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Rpdaktnr narzelny mer Aleksander Jackowski, za¬ s t ę p c a redaktora naczelneen- nrof dr Roman R e i n ­ fuss sekretarz redakcii i redaktor działu- mar Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa w s p ó ł p r a c o w n i c y : mer A n K u n c z y ń s k a - Iracka, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , re­ daktor techn.: M a r i a K l u kowska u k ł a d graf • Jad­ wiga 'jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). i Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a68fe1a6a5462f14c13069f3f9e3fc6.pdf 05561156e0ef23266cb2b410b6642e33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4909 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4554 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.4 ; s.243-244 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 odwrócić, powiedzieć, że ż e b r a ł , by m ó c m a l o w a ć . Gdy go p o z n a ł e m przed p i ę t n a s t u laty, a m i a ł w ó w c z a s już chyba około sześćdziesiątki, m a l o w a ł w skupieniu od ś w i t u do zmierzchu, wieczorem zaś r y s o w a ł k a r t k i pod n a s t ę p n e obrazki, a już przy lampie o p r a w i a ł je w k o lorowe r a m k i z papieru i p r z y g o t o w y w a ł m a t e r i a ł na n a s t ę p n y dzień. S ł a w a p r z y s z ł a późno. W wiele lat po o d k r y c i u N i ­ kifora przez malarzy Seweryna T o r y n a i Jerzego Wolfa. Ale l e g e n d ę N i k i f o r a s t w o r z y ł y dopiero lata powojenne, konsekwentne lansowanie — obok Picassa — przez „ P r z e k r ó j " , f i l m y , setki a r t y k u ł ó w , k s i ą ż k i B a n a c h ó w i cała ich p e ł n a pasji akcja opieki nad N i k i f o r e m i jego dziełem, Na pewno w legendzie N i k i f o r a o d e g r a ł a p o k a ź n a rolę m a l o w n i c z o ś ć postaci Krynickiego. A l e p r a w d z i w a wielkość Nikifora, wyróżniająca go spośród innych „ n a i w n y c h " , polega nie na osobowości i losach, lecz na talencie m a l a r s k i m i tej n a p r a w d ę w y j ą t k o w e j a u t e n t y c z n o ś c i jego sztuki. N a i w n y c h jest dziś w i e l u , n i e k t ó r z y m a j ą nawet c a ł k i e m dobre rozeznanie w ł a ś n i e w m a t e r i i tej „ n a i w n o ś c i " . N i k i f o r t w o r z y ł jednak bez ż a d n e g o wyrachowania, z w ł a s n e j potrzeby, bez ś w i a ­ domości tego, że istnieje c a ł y r u c h „ n a i w n y c h " , cała k o n i u n k t u r a na ten gatunek twórczości. Nie tak dawno o g l ą d a l i ś m y jego w i e l k ą w y s t a w ę w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " . P r z y j e c h a ł na nią N i k i f o r . S ł a b y , schorowany, u m ę c z o n y , z t r u d e m r y s u j ą c y jesz­ cze kredkami... To b y ł już w ł a ś c i w i e kres. Ostatni p i ę k n y akord... K i l k a lat Wcześniej w ł a d z e K r y n i c y o f i a r o w a ł y m u nazwisko. I o d t ą d N i k i f o r - M a t e j k o s t a ł się N i k i f o r e m K r y n i c k i m . I t a k i m zostanie w naszej p a m i ę c i . Aleksander Nikifor, Święta księga, akwarela. Fot. K Jackowski R O N Jan świderski I K A za okres VII - IX 1968 Konferencje, zjazdy, muzeów działalność W dniach 9—11 w r z e ś n i a odbyła się w S ł u p s k u sesja naukowa poś w i ę c o n a kulturze ludowej Pomorza. W obradach sesji, k t ó r a b y ł a zakonczeniem I I K a m p a n i i Muzealnej, w z i ę ł o u d z i a ł 100 n a u k o w c ó w z różnych p l a c ó w e k etnograficznych oraz etnografowie z N R D , ZSRR i k r a jów skandynawskich. Wygłoszono 10 r e f e r a t ó w o m a w i a j ą c y c h różne asoekty k u l t u r y ludowej Pomorza. Inauguracyjne p r z e m ó w i e n i e pt. „O znaczeniu muzealnictwa etnograficznego'na ZiTmiach^Zachodnich i P ó ł nocnych" wygłos K Pi242 wocki — przewodniczący Komitetu Wykonawczego I I K a m p a n i i M u zealnej. D u ż e zainteresowanie w y w o ł a ł referat prof. dra J. Burszty o g ł ó w n y c h tendencjach rozwojow y c h k u l t u r y na wsi na Ziemiach Zachodnich. Ilustracją sesji była wystawa etnograficzna pt. „ K u l t u r a l u d o w a Pomorza", na k t ó r e j pokazano zab y t k i k u l t u r y ludowej l u d n o ś c i r o dzimej (Kaszubi Bytowscy, S ł o w i ń cv, K r a j n i a c y Z ł o t o w s c y , l u d n o ś ć j a m n e ń s k a ) i osiadłej na Pomorzu po 1945 r. Ekspozycja ma charakter s t a ł y obejmuje k u l t u r ę m a t e r i a l n ą i sztukę ludową, Uczestnicy sesji zwiedzili na zak o ń c z e n i e słowiński skansen w K l u kach. * W lipcu w muzeum w Radomiu otwarto skansen bartniczo-pszczelarski. Jest to jedyna tego rodzaju ekspozycja w k r a j u , została zlokalizowana w p a r k u r o ś l i n chronicnych przy muzeum. W skansenie pokazano e w o l u c j ę f o r m ula oraz n a r z ę d z i a pracy b a r t n i k ó w i pszczelarzy. Skansen p o w s t a ł z i n i c j a t y w y etnografa muzeum w Radomiu mgra Stefana Rosińskiego, * ' 'i ! < < ' ' j \ j I j j j < �•1 We w s i Jaworzynka (pow. Cie­ szyn) w chacie znanego artysty l u ­ dowego Jana Bojko zorganizowano izbę r e g i o n a l n ą . Zgromadzono już ok. 60 e k s p o n a t ó w z dziedziny sztu­ k i ludowej. Muzeum Archeologiczne i Etno­ graficzne w Łodzi zorganizowało obóz etnograficzny dla młodzieży liceów o g ó l n o k s z t a ł c ą c y c h zrzeszo­ nej w Kole P r z y j a c i ó ł Muzeum. Obóz zlokalizowano na Kaszubach. Tematyka b a d a ń o b e j m o w a ł a na­ s t ę p u j ą c e zagadnienia: r y b o ł ó w s t w o , wierzenia i zwyczaje rybackie, rok o b r z ę d o w y na Pomorzu i drzewa w folklorze. W okresie p o p r z e d z a j ą ­ cym obóz młodzież w y s ł u c h a ł a c y k l u w y k ł a d ó w z a p o z n a j ą c y c h z meto­ d y k ą b a d a ń terenowych, regionem kaszubskim, ze szczególnym u w z g l ę d ­ nieniem tradycyjnego r y b o ł ó w s t w a i sztuki ludowej Rezultatem pracy na obozie b v ł v 92 w y w i a d y prze­ prowadzone przez u c z e s t n i k ó w Festiwale, dni folkloru Z okazji D n i Skierbieszowa (pow. Zamość) (7—8 lipca) zorganizowano pierwsze w województwie targi sztuki ludowej. Szczególnym zain­ teresowaniem cieszyły się stoiska garncarzy z Ł ą ż k a Ordynackiego i P a w ł o w a . Na targach pokazano również kowalstwo artystyczne, t k a c t w o i w y c i n a n k a r s t w o z terenu całego w o j e w ó d z t w a lubelskiego. W dniach 4—11 sierpnia o d b y ł y się po raz p i ą t y obchody Tygodnia K u l t u r y Beskidzkiej. Inauguracją o b c h o d ó w b y ł a konferencja nauko­ w a p o ś w i ę c o n a dawnej i w s p ó ł c z e s ­ nej k u l t u r z e ludowej Beskidu Za­ chodniego oraz svtuacji w dziedzi­ nie pamiątkarstwa regionalnego. Konferencja o d b y ł a się w D o m u T u r y s t y w Szczyrku, r ó w n i e ż t a m o t w a r t o p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pa­ m i ą t k a r s t w a regionalnego zorgani­ z o w a n ą przez muzeum w BielskuBiałej Na w y s t a w i e zgromadzono najciekawsze mace 50 t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h na szczególną u w a g ę za­ sługiwały koronki koniakowskio M a r i i Kulejowej rzeźby-Ludwika Kubaszczy^ rola Englerta w a z w y r o b y garncar­ skie r e l i k s a MaluJiaka zBielan (pow. Oświęcim) Z okazji Tygodnia otwarto w W i ś l e e k s p o z y c j ę prac Konstantego K r u ł y z B ł a ż o w e j pn. „Dzieje N a t u r y " . W czasie t r w a n i a Tygodnia szereg regionalnych z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a z a p r e z e n t o w a ł o s w ó j dorobek. W ramach festiwalu polskie zes­ poły p o k a z a ł y wesele g ó r a l s k i e , ob­ rzęd kiszenia kapusty oraz t a ń c e j u h a s ó w . Nieco odmienny p r o g r a m m i a ł y zespoły zagraniczne (NRD, Rumunii, B u ł g a r i i , A r m e n i i , Włoch), k t ó r e p o k a z a ł y bardziej stylizowa­ ny folklor. Grand P r i x festiwalu o t r z y m a ł zespół r u m u ń s k i , który zaprezentował doskonały poziom wykonawczy i w s p a n i a ł e stroje W grupie zespołów autentycznie regio­ nalnych r ó w n o r z ę d n e Grand P r i x i złota eiunase" o t r z y m a ł polski zespól Podegrodzie" / p o w Nowy Sącz w y r ó ż n i o n o r ó w n i e ż ' polski zespół kolejarzy Sądeczanie" 14 w r z e ś n i a rozpoczęły się obcho­ dy D n i F o l k l o r u Z i e m i Babimojskiej. Z tej okazji o d b y ł a się sesja po­ pularnonaukowa, na k t ó r e j o m ó ­ wiono tradycje polskie tego regio­ nu, z t e m a t ó w folklorystycznych — obrzęd weselny z P o d m o k ł a i t r a ­ dycyjny instrument ludowy — k o ­ zioł. W lokalu k i n a w Babimoście otwarto w y s t a w ę pn. ..Sztuka l u ­ dowa Babimojszczyzny", na k t ó r e j pokazano obok sztuki ludowej i stro­ j ó w r ó w n i e ż zabytki k u l t u r y ma­ terialnej. O d b y ł y się r ó w n i e ż pokazy zespo­ ł ó w regionalnych. W ramach Ś w i ę t o k r z y s k i c h D n i K u l t u r y , k t ó r e obchodzono w N o ­ wej Słupi, o d b y ł się pokaz dawnego w y t o p u rudy. A t r a k c j ą był r ó w n i e ż kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej i pamiątkarskich zorganizowany przez Cepelię. Z n a n i t w ó r c y l u d o w i : Józef Piłat, H e n r y k Zegadło, g a r n ­ carze: Gruszek, A r m a ń s k i i rodzina B a b l ó w oraz tkaczki i w y c i n a n k a r k i sprzedawali swoje w y r o b y w k r a mikach pod s ł o m i a n y m i strzechami. * D r u g i Festiwal F o l k l o r u Ziem N a d w i ś l a ń s k i c h o d b y ł się t y m r a ­ zem w dniach 14—15 w r z e ś n i a w P ł o c k u . 8 zespołów p o k a z a ł o s w ó j dorobek p r e z e n t u j ą c nie zawsze autentyczny program folklorystycz­ ny. 'Z okazji festiwalu otwarto w y ­ s t a w ę rzeźby ludowej w płockim P D K oraz w y s t a w ę wydawnictw 7. dziedziny f o l k l o r u . Cepelia zorga­ n i z o w a ł a kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej połączony z p r e z e n t a c j ą t w ó r c ó w ludowych oraz w y s t a w ę mebli cepeliowskich. Zgromadzono na w y s t a w i e k i l k a k o m p l e t ó w o r y g i ­ nalnych mebli ludowych, wiele po­ jedynczych p r z e d m i o t ó w oraz eks­ ponaty s ł u ż ą c e do w y s t r o j u w n ę t r z a . * Tegoroczna Tatrzańska Jesień (wrzesień) p o ł ą c z o n a b v ł a z I M i ę ­ dzynarodowym Festiwalem F o l k l o r u Z i e m G ó r s k i c h . I n a u g u r a c j ą Jesieni b y ł o otwarcie w salach B W A po­ konkursowej w y s t a w y malarstwa na szkle. Recenzja z w y s t a w y u k a ż e się w j e d n y m z n a j b l i ż s z y c h n u m e ­ rów. W ramach Bydgoskich D n i Sztuki dzień 15 w r z e ś n i a ogłoszono Dniem F o l k l o r u . Z tej okazji w y s t ą p i ł y liczne zespoły regionalne: „ P a ł u k i " z K c y n i , „ C h o j n y " z Chojnic, k a ­ pela z K o w a l a i kapela ludowa Ogniska Artystycznego z W ł o c ł a w ­ ka. Cepelia z o r g a n i z o w a ł a kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej p o ł ą c z o n y z pokazem w a r s z t a t ó w n i e k t ó r y c h t w ó r c ó w . Pokazano p a j ą k i , hafty, malarstwo na fajansie, rzeźbę, k w i a t y ludowe, plecionki z korzeni i garncarstwo. Impreza spotkała się z d u ż y m zainteresowaniem, b y ł a to pierwsza zorganizowana na szer­ szą s k a l ę prezentacja t w ó r c ó w l u ­ dowych w o j e w ó d z t w a bydgoskiego. Ł ó d z k a Cepelia z o r g a n i z o w a ł a w dniach 14—21 września Tydzień Sztuki L u d o w e j . W sklepach Ce­ pelii i na straganach ulicznych sprzedawano w y r o b y artystów z r e g i o n ó w : sieradzkiego, ł o w i c k i e g o , rawskiego, łączyckiego. W y c i n a n k a r ka z Rawy Maz. J. Przyborkowa, r z e ź b i a r z z tego regionu M . Ż e g l i ń ski oraz sieradzki garncarz H . M u ­ s z y ń s k i prezentowali swoje warsz taty i n a r z ę d z i a pracy. W dniach 21—22 w r z e ś n i a odby­ w a ł y się D n i F o l k l o r u Kaszubskie­ go w Kartuzach. Z e s p ó ł „ K a s z u b y " p o k a z a ł obrzęd weselny na i m p r e ­ zach w Kartuzach i Chmielnie. Po­ nadto w salach b i b l i o t e k i w Chmiel­ nie o t w a r t o w y s t a w ę e t n o g r a f i c z n ą p r z y g o t o w a n ą ze z b i o r ó w miejsco­ wych regionalistów i młodzieży szkolnej. Pokazano zabytki k u l t u r y materialnej, wszystkie fazy c e r a m i ­ k i Neclów, c e r a m i k ę L . Adamczyka oraz w i e l o b a r w n e hafty D. L a s k o w ­ skiej. Tradycyjne D n i F o l k l o r u O p o c z y ń ­ skiego obchodzono w dniach 22—24 w r z e ś n i a . Prez. PRN i Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi p r z y g o t o w a ł y sesję n a u k o w ą p o ś w i ę c o n ą stanowi b a d a ń etno­ graficznych w O p o c z y ń s k i e m , z w y ­ czajom rolniczym oraz t r a d y c j n v m sposobom u p r a w y r o l i . Z okazji D n i o t w a r t o w y s t a w ę m i ­ niatur strojów i haftów opoczyń­ skich p o c h o d z ą c y c h ze z b i o r ó w p r y ­ w a t n y c h nauczycielki T. Szwedkowicz. N i e k t ó r e z h a f t ó w o p o c z y ń ­ skich pokazanych na wystawie m i a ­ ły ponad 100 lat. W ramach obchodzonych co roku D n i Zielonej G ó r y zorganizowano po raz pierwszy w t y m r o k u M i ę ­ dzynarodowy Festiwal Zespołów Pieśni i Tańca. W przeglądzie uczestniczyło 8 zespołów z B u ł g a r i i , NRD, R u m u n i i , W ę g i e r , ZSRR i Pol­ ski k t ó r e z a p r e z e n t o w a ł y stylizo­ wany f o l k l o r . W czasie D n i Lubaczowa (wrze­ sień) o t w a r t o e k s p o z y c j ę polskich d r z e w o r y t ó w ludowych w y p o ż y c z o ­ ną przez P a ń s t w o w e Muzeum Etno­ graficzne w K r a k o w i e . Cenna b y ł a szczególnie kolekcja drzeworytów Macieja Kostryckiego z P ł a z o w a . Działacze regionalni w Lubaczowie pragną udostępnić mieszkańcom i turystom twórczość Kostryckiego w s t a ł e j ekspozycji. 243 �Wystawy, konkursy sztuki ludowej W salach I n s t y t u t u Wzornictwa w Warszawie czynna b y ł a w lipcu pokonkursowa w y s t a w a pn. „ J e ź ­ dziec i k o ń " . Na w y s t a w i e pokazano prace 260 a u t o r ó w , k t ó r z y otrzy­ m a l i nagrody, w y r ó ż n i e n i a l u b k t ó ­ rych prace zakwalifikowano do za­ kupu. N a j w i ę c e j e k s p o n a t ó w poka­ zano w dziale t k a n i n i prac z drew­ na, bogato reprezentowana b y ł a ce­ r a m i k a . Osobnym d z i a ł e m były elementy z w i ą z a n e z j e ź d ź c e m (tor­ by, saki; paski) i k o n i e m (chomonta, siodła, podkowy). Na wystawie po­ kazano r ó w n i e ż b i ż u t e r i ę artystyezną. W dziale t k a n i n p i e r w s z ą n a g r o d ę otrzymała Maria Bujakowa, w dziale a r t y k u ł ó w s t a n o w i ą c y c h w y ­ posażenie w n ę t r z a — barek-żłób J ó z e f a Kulona. T w ó r c y l u d o w i J. Prokop i J. Staszel uzyskali p i e r w ­ szą n a g r o d ę za u p r z ą ż p o d h a l a ń s k ą . 600 e k s p o n a t ó w r e p r e z e n t o w a ł o re­ gion P o w i ś l a , Kociewia i Kaszub. Dział r z e ź b y reprezentowany był przez t w ó r c ó w : A . P a s t w ę , W. Licę, L . Gollę, I . R z e p ę , . A. Stawowego i T. K a ł u s k i e g o . Pokazano w y r o b y garncarzy, m . i n . prace R.Necla, w y ­ roby plecionkarskie, a w ś r ó d nich plecionki z korzenia sosny i słotny z Wdzydz. Najbogatszym d z i a ł e m b y ł dział haftu reprezentowany przez t w ó r c z y n i e kaszubskie i z re­ gionu P o w i ś l a . Muzeum O k r ę g o w e W Rzeszowie urządziło w lipcu w y s t a w ę pn. „ P a ­ miątkarstwo regionalne woje­ w ó d z t w a rzeszowskiego". Zgroma­ dzono na niej hafty, c e r a m i k ę , w y ­ roby plecionkarskie i z drewna. Wystawa b y ł a plonem konkursu ogłoszonego w u b i e g ł y m r o k u przez muzeum, Wydz. K u l t . i Wydz. H a n ­ dlu Prez. W R N w Rzeszowie. Organizatorzy w y s t a w y planują u r z ą d z e n i e specjalnych ekspozycji w sklepach zagranicznych Cepelii. W lipcu nastąpiło rozstrzygnięcie konkursu na p a m i ą t k ę z Ziemi Ł ó d z k i e j . Plonem konkursu są 132 wzory p a m i ą t k o w y c h p r z e d m i o t ó w . W grupie a m a t o r ó w i t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h p i e r w s z ą n a g r o d ę przyzna­ no m . i n . S t a n i s ł a w o w i K o r p i e ze w s i Ruda pow. Sieradz. W l i p c u w P D K w Wejherowie czynna b y ł a w y s t a w a pn, „ S z t u k a l u d o w a ziemi g d a ń s k i e j " . Ponad W Muzeum Regionalnym w Ł ę c z ­ nej czynna b y ł a w l i p c u w y s t a w a pt. „ T k a c t w o ludowe w powiecie lubelskim". Na wystawie pokazano n a r z ę d z i a do o b r ó b k i surowca oraz gotowe w y r o b y tkackie. W sierpniu w P D K w S z y d ł o w c u czynna b y ł a w y s t a w a c e r a m i k i l u ­ dowej z rejonu S z y d ł o w c a . W i ę k s z ą część w y s t a w y s t a n o w i ł y w y r o b y garncarzy z R ę d o c i n a zrzeszonych w spółdzielni „ C h a ł u p n i k " . W sierpniu w M u z e u m Regional­ n y m w Ostrowcu Ś w i ę t o k r z y s k i m czynna b y ł a w y s t a w a sztuki l u d o ­ wej regionu kieleckiego. W dziale rzeźby bogato reprezentowana b y ł a t w ó r c z o ś ć J, P i ł a t a i M , Grygiela. * 2 w r z e ś n i a otwarto w salach M u ­ zeum Narodowego w Warszawie w y s t a w ę litewskiej sztuki ludowej. W ś r ó d ponad 400 e k s p o n a t ó w szcze­ gólnie bogato p r z e d s t a w i a ł się dział rzeźby i t k a c t w a . W dziale r z e ź b y pokazano ciekawe prace w k a m i e ­ n i u g ł u c h o n i e m e g o t w ó r c y — po­ mocnika kamieniarskiego; dużo liczniejsze prace w drewnie b y ł y m n i e j ciekawe. Pokazano r ó w n i e ż w y r o b y z bursztynu i c e r a m i k ę . Tkactwo litewskie jest mocno zwią¬ zane ze s t a r y m i t r a d y c j a m i w tej gałęzi sztuki ludowej. D u ż a r ó ż ­ n o r o d n o ś ć pokazanych na w y s t a w i e tkanin lnianych i wełnianych świad­ czy o Żywości tej dziedziny sztuki ludowej * 11 w r z e ś n i a otwarto w salach M u ­ zeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie w y s t a w ę ł o t e w s k i e j sztu­ k i ludowej. W y s t a w ę zorganizowano z okazji Tygodnia K u l t u r y Ł o t e w ­ skiej. Pokazano t k a n i n y , c e r a m i k ę oraz p i ę k n e w y r o b y z bursztynu. * 29 w r z e ś n i a otwarto w Muzeum N a r o d o w y m w Warszawie w y s t a w ę malarstwa N i k o PirosmanaszwiliRecenzja z w y s t a w y u k a ż e się w j e d n y m z najbliższych n u m e r ó w . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/894255f4a8ce1585a7afb1bd7ad00a8a.pdf 9cdf9f3a328b087c7dc0f59005e48125 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4555 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.4 ; s.245-248 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY H I PUBLISHED F B Y T H E ART INSTITUTE OF T H E POLISH No. 4 YEAR BOOK S U M M A R Y S t a n i s l a w B ł a s z c z y k — LITHOGRAPHS FROM POZNAN PAINTINGS OF WITH Three pictures painted on canvas w i t h lithographs s t u c k o n t h e m a r e t o b e f o u n d i n t h e e t h n o g r a p h i c sec­ t i o n of the N a t i o n a l M u s e u m i n P o z n a ń . T h e y are t w o p i c t u r e s o f S t B a r b a r a ( f i g . 1, 2) a n d o n e o f S t J o s e p h w i t h t h e C h i l d J e s u s ( f i g . 3). T h e y w e r e d i s c o v e r e d i n t h e near v i c i n i t y of P o z n a ń . T h e author analyses i n detail the w a y the pictures are painted, p a y i n g a t t e n t i o n t o t h e i r o r n a m e n t a t i o n a n d colours. I n P o l i s h 19th c e n t u r y f o l k paintings the p r a c t i c e w a s k n o w n o f s t i c k i n g w o o d cuts u n d e r p i c t u r e s p a i n t e d o n glass. T h e f o l k a r t i s t s used t h e m t o a v o i d h a v i n g t o p a i n t h u m a n b o d i e s a n d faces. T h i s w a s i n connection w i t h the decline of s k i l l i n t h e p e r i o d w h e n f o l k p i c t u r e s w e r e d y i n g o u t . W e do n o t k n o w o f attempts to combine g r a p h i c a r t w i t h p a i n t i n g on c a n ­ vas. T h e p i c t u r e s f r o m P o z n a ń a r e u n i q u e i n t h i s respect. T h e l i t h o g r a p h w a s a p p r o p r i a t e l y c u t o u t a n d f i t t e d i n t o t h e c o m p o s i t i o n of t h e ^ p i c t u r e ' a n d t h e n p a i n t e d over. T h e artists l e f t some of t h e parts o f the f i g u r e s u n p a i n t e d : faces, a r m s lees T h e .Dictures h a v e rich decoration i n gaudy colours A n a l y s i n g w o r k s i n the field of religious graphic a r t , t h e a u t h o r has n o t f o u n d a n y c o u n t e r p a r t s o f t h e P o z n a ń lithographs i n Poland. They were imported, but it is nDt k n o w n f r o m w h e r e . T h e a u t h o r t h i n k s t h a t t h e p i c t u r e s o f St. B a r b a r a are a t r a n s f o r m a t i o n of the pictures of the H e a r t of M a r y , so w i d e s p r e a d i n 1 9 t h c e n t u r y g r a p h i c a r t . T h i s is i n d i c a t e d b y n u m e r o u s f o r m a l f e a t u r e s A s regards t h e i r artistic value, the P o z n a ń pictures are not of i n t e r e s t . T h e c o m p o s i t i o n , d e c o r a t i o n a n d c o l o u r s m a k e i t p o s s i b l e to i n c l u d e t h e m i n t h e c a t e g o r y of f o l k p a i n t i n g s . T h e colours used i n t h e decoration are k i n d r e d to the decoration of W i e l k o p o l s k a f u r n i t u r e . T h e h o m o g e n o u s c h a r a c t e r Df t h e t h r e e p i c t u r e s as regards technique and artistic value indicate that they c a m e f r o m one centre or are even t h e w o r k o f one author. T h e present author puts f o r w a r d the hypothesis that the authors of the paintings were pedlars selling d e v o t i o n a l objects or glass- w o r k e r s engaged i n r e s t o r a ­ tion of pictures. T h e y are not mass produced. W a c ł a w TUMES S u ł k o w s k i K O ŁUKÓW REGIONAL COS- T h i s a r t i c l e is the f i r s t a t t e m p t to describe t h e r e ­ gional costumes f r o m the Ł u k ó w district ( L u b l i n V o i v o d s h i p ) . O n the basis of l o c a l studies a n d m a t e r i a l s f r o m m u s e u m s , t h e a u t h o r describes this version of the regional costume of the Mazowsze region. The s t a r t i n g p o i n t f o r t h e studies w e r e i l l u s t r a t i o n s and d e s c r i p t i o n s f r o m 19th c e n t u r y l i t e r a t u r e . T h e a u t h o r has t r i e d t o t r a c e t h e changes t h a t the Ł u k ó w r e g i o n a l c o s t u m e s u n d e r w e n t at t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n ­ t u r y . I n the i n t e r w a r period only the women's costume s u r v i v e d , a n d n o w o n l y a f e w o f i t s e l e m e n t s c a n be f o u n d . T h e m e n ' s c o s t u m e s d i s a p p e a r e d at t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . U p to t h e e n d o f the 19th c e n t u r y , t h e basic r a w m a t e r i a l s f o r m a k i n g clothes w e r e w o o l , l i n e n and hemp. F a c t o r y produced m a t e r i a l s w e r e f i r s t used for costumes w o r n on feast days. G r a d u a l l y , u n d e r the i n f l u e n c e of t o w n fashions, the cut of t h e costumes w a s also c h a n g e d . T h e a u t h o r , a p a r t f r o m i l l u s t r a t i o n s , also gives d r a w i n g s o f the cut o f some parts o f t h e c l o t h e s ( f i g . 9, 27). T h e basic m a t e r i a l u s e d f o r t h e c o s t u m e s w a s i n a s t r i p e d p a t t e r n s p e c i f i c f o r t h e Ł u k ó w d i s t r i c t ( f i g . 16). A ACADEMY T R OF SCIENCES 1963 XXII ARTICLES T h e s t r i p e d p a t t e r n u n d e r w e n t c h a n g e s b o t h as r e g a r d s f o r m and colours. T h e oldest s t r i p e d p a t t e r n s w e r e d a r k (the colours b e i n g : 'black, w h i t e , d a r k green, blue) a n d the stripes w e r e n a r r o w . I n the i n t e r - w a r years, the " C r a c o w " t y p e of s t r i p e d p a t t e r n a n d t h e Ł o w i c z t y p e w i t h w i d e r stripes a n d b r i g h t e r colours (orange, r e d violet) were the fashion. A t present the w o m e n still w e a r aprons — striped o r p l a i n l i n e n . N o o t h e r e l e m e n t s of t h e c o s t u m e h a v e survived. T h e changes that t o o k place i n t h e Ł u k ó w costumes w e r e due to influences of t o w n fashions a n d t h e f o l k costumes o f n e i g h b o u r i n g regions. T h e q u i c k disappea­ rance of the regional costume was due to the settlement of t h e p e t t y g e n t r y i n l a r g e n u m b e r s i n t h e Ł u k ó w district. D e s p i t e t h e d i s a p p e a r a n c e of t h e r e g i o n a l c o s t u m e , w e a v i n g is s t i l l d o n e i n t h e v i l l a g e s o f t h i s d i s t r i c t . C l o t h w o v e n b y t h e v i l l a g e r s is s t i l l u s e d i n t h e h o u s hold. H a l i n a RACKS W ó j c i k — RZESZÓW TIERED SPOON P u b l i c a t i o n s so f a r h a v e d e a l t w i t h ' s p o o n r a c k s f r o m t h e Podhale region. T h e authoress attempts t o describe the c a r v i n g w o r k o n t i e r e d spoon racks. T h e y are f o u n d in large numbers i n the R z e s z ó w region, m o s t l y i n the h o m e s o f w e a l t h y f a r m e r s . T h e m a p ( f i g . 29) g i v e s a n idea w h e r e t h i s t y p e of spoon r a c k is f o u n d o n b o t h sides o f t h e C a r p a t h i a n s . T h e spoon racks are r i c h l y o r n a m e n t e d w i t h d i f f e r e n t techniques b e i n g a p p l i e d . T h e authoress deals e x t e n s i ­ v e l y w i t h t h e f r e t - w o r k t e c h n i q u e ( f i g . 3, 8, 10, 19). Geometrical patterns predominate i n the fret-work. T h e e n g r a v i n g t e c h n i q u e is f o u n d w i t h f r e t - w o r k . T h e r e are h a r d l y any examples of f u l l c a r v i n g . T h e r e are a f e w e x a m p l e s of b u r n t o u t p a t t e r n s , m o s t l y c o m b i n e d with fret-work. T h e decorative g e o m e t r i c a l m o t i f s are of a s t r i p e d a r r a n g e m e n t . T h e m o s t r i c h l y decorated are t h e f r o n t p a n e l a n d b a c k p a n e l ( b y w h i c h i t is h u n g ) ( f i g . 12). L a c k of p r i m a r y s o u r c e m a t e r i a l s a n d d a t e d e x a m p l e s have made it impossible t o trace t h e h i s t o r y of the t i e r e d s p o o n r a c k s . T h e a u t h o r uses f o r h e r s t u d y a f e w c o m p a r a t i v e examples f r o m Silesia and M o r a v i a (Cze­ c h o s l o v a k i a ) ( f i g , 25). T h e l i m i t e d scope o f o c c u r r e n c e of t h e s p o o n r a c k s i n t h e R z e s z ó w v o i v o d s h i p i n d i c a t e s t h a t t h e y w e r e a l o c a l p r o d u c t of n o t v e r y l o n g t r a d i ­ tions. Among the anonymous spoon r a c k m a k e r s , the a u t h o r e s s w a s a b l e t o e s t a b l i s h s e v e r a l o u t s t a n d i n g ones who were k n o w n for their work. They were mostly carpenters or f u r n i t u r e m a k e r s s k i l l e d i n w o o d - w o r k . I n conclusion t h e authoress describes the individual spoon r a c k m a k e r s a n d t h e i r w o r k m a n s h i p . E a c h t y p e of w o r k m a n s h i p used a d i f f e r e n t t y p e o f o r n a m e n t a t i o n to decorate t h e spoon racks. B a r b a r a P o l o c z k o w a — KONIAKÓW LACE T h e w o r k comprises three parts: i n the first, the authoress describes t h e b e g i n n i n g s a n d development of l a c e - m a k i n g i n t h e f i r s t h a l f o f t h e 2 0 t h c e n t u r y , i n t h e second p a r t she d e a l s w i t h l i t u r g i c a l l a c e a n d in the t h i r d — lace m a k i n g today. T h e b e g i n n i n g s of lace m a k i n g can be traced b a c k to t h e f i r s t years of the 2 0 t h c e n t u r y . H a n d i c r a f t l e s s o n s at t h e schools i n K o ­ n i a k ó w and J a w o r z y n k a started the fashion for crocheted w o r k . T h e p a t t e r n s of t h e f i r s t l a c e s m a d e w e r e b a s e d 245 �ón patterns i n periodicals and publications on the s u b j e c t , p a r t i c u l a r l y V i e n n e s e ones. T h e p a t t e r n s w e r e popularized i n the villages bv the h a n d i c r a f t teachers; t h e a u t h o r d e s c r i b e s t h e a c t i v i t y of e a c h of t h e m a n d t h e p a t t e r n s t h e y used. T h e f i r s t lace articles w e r e Cieszyn bonnet f r o n t s and later the assortment of f o r m s was g r a d u a l l y w i dened. I n the i n t e r - w a r period the K o n i a k ó w lace m a k e r s began to m a k e lace to sell. T h e y m a d e doilies a n d i n l e t s f o r b e d - l i n e n , etc. T h e p a t t e r n s , b a s e d o n t h e t r a d i t i o n a l f o r m s of the Cieszyn bonnets w e r e added to b y t h e m o r e s k i l l e d l a c e m a k e r s , w h o i n t r o d u c e d n e w m o t i f s . T h e t r a d i t i o n a l f o l k patterns of the K o n i a k ó w d i s t r i c t a r e p l a n t m o t i f s : b u n c h e s o f g r a p e s , f i r cones, f l o w e r s ( f i g . 6, 8, 14). T h e period of the Second W o r l d W a r d i d n o t h a m p e r the d e v e l o p m e n t of lace m a k i n g . I t w a s at t h a t t i m e t h a t the f i r s t lace m a k e r s of i n d i v i d u a l i t y began t o emerge. A f t e r the Second W o r l d W a r the development of t o u r i s m h a d t h e g o o d e f f e c t of i n t e n s i f y i n g lace m a k i n g . A l a c e m a k i n g c o o p e r a t i v e w a s set u p t h e r e i n 1949. T h e l a c e - m a k e r k n o w n f o r t h e m o s t o r i g i n a l w o r k a t t h a t t i m e w a s M a r i a G w a r k o w a . E a c h of t h e m o r e talented lace m a k e r s developed their s k i l l and i m p r o v e d t h e i r patterns. T h e n u m b e r of purchasers g r e w a n d a l o t of l a c e b e g e n t o be e x p o r t e d a b r o a d L a c e m a k i n g became not o n l y a n a d d i t i o n a l source of i n c o m e , b u t a l s o s t r e n g t h e n e d n e i g h b o u r l y ties. I n t h e s e c o n d p a r t of h e r , w o r k , t h e a u t h o r e s s deals w i t h l i t u r g i c a l l a c e . T h i s k i n d of lace b e g a n t o b e m a d e a f t e r t h e .Second W o r l d W a r . T h e i n c r e a s i n g o r d e r s f o r this t y p e o f lace caused m a n y of the lace m a k e r s t o leave the cooperative. K o n i a k ó w became a l a c e - m a k i n g centre, i n J a w o r z v n k a and Istebna, only single w o m e n w e r e engaged i n lace m a k i n g . T h e g r o w t h of orders for l i t u r g i c a l lace l e d to t h e emergence of a c e r t a i n c a t e g o r y of m i d d l e - m e n r e c r u i t e d f r o m a m o n g t h e i n h a b i t a n t s of K o n i a k ó w T h e s e m i d d l e - m e n s o l d t h e lace all over the country. D e s c r i b i n g t h e p a t t e r n s of t h e l i t u r g i c a l lace, the authoress d r a w s a t t e n t i o n to t w o categories of lace used to d e c o r a t e c h u r c h l i n e n . L a c e s t r i p s w e r e m a d e b v t h e j o i n i n g of s m a l l e l e m e n t s c i r c u l a r i n s h a p e { f i g . 22) a n d t h e o t h e r t y p e c o n s i s t e d of s t r i p s o f n e t o n w h i c h t h e p a t t e r n is c r o c h e t e d . T h e f i r s t c a t e g o r y is t h e o l d e s t a n d is b a s e d o n t h e p a t t e r n s t r a d i t i o n a l l y used f o r bonnets. T h e lace m a k e r s crocheted l i t u r g i c a l symbols o n t h e n e t s t r i p s : t h e H o s t , t h e Cross, t h e i n i t i a l s o f C h r i s t a n d t h e V i r g i n . T h e p a t t e r n s of l i t u r g i c a l e m b l e m s are of u r b a n o r i g i n , a n d w e r e imposed on t h e lace m a k e r s b v those w h o o r d e r e d t h e lace. I n m a k i n g lace t h e h i g h l a n d w o m e n also u s e d t h e m o t i f s e m b r o i d e r e d on t h e i r r e g i o n a l cestumes; t h e y took p a t t e r n s from those p u b l i s h e d i n w o m e n ' s magazines too. T h e most skilled lace m a k e r s designed t h e i r o w n patterns. A n o t h e r k i n d of l i t u r g i c a l l a c e w a s t h a t m a d e f o r the pastors of the E v a n g e l i c a l C h u r c h . T h e patterns of this lace w e r e most s t r o n g l y based o n t r a d i t i o n and w e r e not i n f l u e n c e d b y u r b a n designs. I n t h i s p a r t o f h e r w o r k , t h e a u t h o r e s s a l s o discusses t h e m a t e r i a l s u s e d , t h e t o o l s a n d also t h e e a r n i n g s o f t h e l a c e m a k e r s a n d t h e sale o f t h e l a c e . T h e b a s i c m a t e r i a l u s e d is c o t t o n t h r e a d , s o m e t i m e s , t h o u g h n o t so o f t e n , c h e n i l l e . T h e t o o l s f o r t h e w o r k , c r o c h e t hooks, are m a d e l o c a l l y b y t h e h i g h l a n d e r s , sometimes t h e l a c e m a k e r s use i m p o r t e d c r o c h e t h o o k s f r o m C z e choslovakia. T h e authoress deals quite extensively w i t h the p r o b l e m of earnings and the a m o u n t of w o r k p u t i n . I n c o n n e c t i o n w i t h t h e sale o f lace b y m i d d l e - m e n , t h e e a r n i n g s of t h e lace m a k e r s are not v e r y good. I n t h e s u m m e r season t h e l a c e m a k e r s t h e m s e l v e s s e l l t h e n w o r k d i r e c t l y t o t o u r i s t s . L i t u r g i c a l lace is s o l d e x c l u sively b y the m i d d l e - m e n , w h o t r a v e l a i l over Poland f o r t h i s purpose. I n recent years the d e m a n d f o r l i t u r g i c a l l a c e has b e e n d e c r e a s i n g i n c o n n e c t i o n w i t h t h e propagation by the C h u r c h of plainer linen w i t h only a little embroidery. T h e t h i r d p a r t o f t h e w o r k discusses l a c e m a k i n g today, the w i d e assortment of articles to meet the r e q u i r e m e n t s o f the customers. T h e lace m a k e r s of t o t h e p r o d u c t i o n o f t a b l e c l o t h s a n d d o i l i e s so p o p u l a r i n t h e i n t e r - w a r p e r i o d . T h i s k i n d of p r o d u c t i o n a l l o w s t h e lace m a k e r s t o sell t h e i r p r o d u c t s d i r e c t l y w i t h o u t w h o l e b o u s e s a n d e v e n dresses. T h e y h a v e g o n e b a c k K o n i a k ó w w i l l u n d e r t a k e any j o b to w i n m a r k e t s f o r t h e i r w o r k . T h e y h a v e s t a r t e d m a k i n g sets o f c o l l a r s and cuffs ( f i g . 34), g l o v e s , i n l e t s f o r b l o u s e s and the m i d d l e - m e n . T h e m i d d l e - m e n have p e r m a n e n t stalls s e l l i n g l a c e i n C i e s z y n ( f i g . 37), W i s l a a n d S o c z ó w . T h e p a t t e r n s u s e d b v t h e l a c e m a k e r s of K o n i a k ó w , d e s p i t e t h e e n r i c h m e n t of t h e r a n g e w i t h ' n e w f o r m s , keep t o the t r a d i t i o n a l m o t i f s t a k e n f r o m t h e Cieszyn b o n n e t s . T h e p r e d o m i n a n t m o t i f s a r e t h e p l a n t ones so c h a r a c t e r i s t i c of o r n a m e n t a t i o n i n f o l k a r t . T h e lace m a k i n g done i n the s t i l l a l i v i n g b r a n c h DÎ f o l k a r t . Beskid Mountains i : �n O J I b C K O E H ñ P O A H O E H C K V C C T B Ô KBAPTAJIbHEI» acyPHAJI, H3.H.ABAEMHÎÎ MHCTUTyTOM HCKVCCTBA nOJILCKOÎÏ AKMEMMH H A V K No 4 TOA M3flAHMH X X I I 1 9 6 8 PE3IOME n03HAHbCKME KAP- B nacTOHuiee Bpeiwa j K e i n m i H b i e m e H O C H T nepe^HHK M — nojiocaTbio H J I H oflHO^BeTHbIe JibHaHbie. ¿ p y r H e 3JieMeHTbi HapoflHoro K o c n o w a He coxpaHHJiwcb. B 3THorpacpjiHecK0M oTflejienMw iio3Haiii>cKoro H a u . n o HajibHoro M y 3 e a n a x o ^ H T c a 3 o6pa3a Ha xoJiCTe c BKJieCHHbTMH JIHTOrpaCpHaMH. flfie H 3 H H X H306pajf£aiCT CB. B H p B a p y (HJIJI. l , 2), a o a n a — C B . Mocwcpa c MJiafteHueM (una. 3). K a ¡ TOU 3 T H 6 M J I H o&napyîKeHW B fjjiwîKaiiuiwx OKpeCTHOCTSX H03HaHH. IlepeMeHbi B ayKOBCKOM HapSfle HacTynaJiM nofl B ^ î t a HHeM M e m a u c K o í i MOflbi, a Tanate n o n BjiHHHweM H a p o a noiï ofleîKflti coceflHHx perwoHOB. C T a i m c j a a Ejiam.nK — TMHbl C JrMTOrFA*MHMM ABTOP noflpo5Ho aHajin3npycT xyflojKecTBemiyio M;I- n e p y roicbMa, opuaineHT H KpacKM o6pa30B. B nüJitCKOíí îiapoflKotî acHBonticu X I X B . npaKTMKOBajjoeb rroaKJieMBaHMe flepesaiiiiLix rpaBiop noa KapTKHbi n a cTCKJie. f l a p o f l H b i e îKHBonHCUbi nojib30Bajnicb rpacpMKOM, M36eran nwcaTb lejioBeHecKoe Tejio H JIHU.LV 3TO 05-bHCHiieTCn ynaflKOM Hapofliiofi MKûtionwcH Toro nepnofla. B H Í M B D I I H C H Ha noJioTHe rpaipnnow ne nojib30BajIHCb. B 3T0M QTHOUieHTOÍ n03HaHbCKMe o6pa3a flBJlHK>TCH HCKJiíOHeHMeM. HeKOTopbte lacTM Tejía xy^oatiriiK ocTaBHji HepacKpameimi.iMH: m . ua pyKH, H O M . J I . C K O paTHBHafl HacTt ô o r a i a H KpacoHna. AHajiK3Hpyfl p e j i [ i r i i o 3 H y i o rpaebwKy B I l o J i b m e , a r o p CTaTbll He HaXOflMT npOH3BCJjeHMH, COOTBeTCTByiOIUHX nc-3HaHbCKHM jiHTorpacpHHM. 3 T O 5biJia HMnopTHaa Î K H B O n n c b Ren3BecTHoro npoHcxojKfleHHa. A B T O P n o n a r a e T , H T O H3o5paiKeHMH C E . B a p B a p w H B JIHIOTCH nepeBonjioLuenHeM mnpoKo pacnpocTpaHeHHoro B rpacpHKe X I X B . C e p f l u a EoroMarepii, o H C M C B H A C TejibCTByeT p a s HHCTO ç p o p M a j i b H b i x aJieMeirroa, B B xyaoxecTBeHtioM O T H O U I O H I Î H oo3HaHbCKne o&pa3a He .npeflCTaB^HiOT OCOÔOTO WHiepeca, no KOMno3HUTiii, a e KOpaiMBHOil CpOpMe M KpaCKaM MX MOÎKHO OTHeCTM K H a pO/IHJOÏÏ HtHBOnMOM. CBOMM KOJIOpwTOM OHM POACTBOHHbt «eKopaTKBHofi OTAejiKe BejiMKonojibCKOft MeSejiH. T e x H K H e c K a a H x y f l û î K e c T B e s i n a a oAEiopoJiîiacTb B C C X Tpex xapTMH roBOpHT 3a T O , MTO OHM BMriojiitHJiHCb B onHlQfk MacTGpCKOii M BnO.lHe B03MOÎK110 OflHMM H T 6 M 2KC MaCTCpoM. A B T O P npe^nojiaraeT, H T O H X wcnojiHHTejiHMi: SbiJiM Toprosubi npeflMCTaMH pejiwrMOîHoro xyjibTa JIHÔO cTeKOJibHbix fleji Maciepa, pecTaBpHpoBaBiui-te KapraHbi. B o BCHKH'M c j i y n a e o n u c b m a e i n b i e aBTopoM o6pa3a n e npHHa^jiestaT K npon3BeAe-nHSM MaccoBoro npoM3BOflCT3a. Eaujiac C y n K c c c K H — JiyKOBCKMR HAPÎIA B cTaTbe B i i c p s t i c a c i a e T C a nonwTKa o n n c a T b H a UHOHaJIbHLlii KOCTÎOM ORpCCTHOCTCÜ JlyKOUa (JIWÔJIHHCK06 BOeBOACTBO). H a OCHOBe MCCrablX HCCJIOAOBaHHfl H My3CHHblX MaTepHa.lOB Ma30BC^oro aBTOp HapH.ua. McxoflHOíi OIIHCblBaCT 9TOT TO'ÎKOU HBJIAIOTCÎI BMfl HJIJIIO- CTpaTMBHbie uaTepHajibi H aanweM B jiMTeparype X I X B . B neîKBoeHHbifi nepuofl MOMÍHO Obuio eme BCxpci'HTb HíeiicKHií napHA, B iiacTOiimee Bpewfî c o x p a i î u . m c b jiwuib tieMHorne ero s a r a e n T b i . MystCKofi K O C T I O M i i c i e 3 yate B iianajo X I X B. OciIOBHblM CbipbeM flJIH BbipaBoTKH O ^ Ê Î K a b l Obl.TO flo Koiiua X I X B . mepcTb, j i e n , K O H O I U I H . «I>a5pHMHhie TKaHn ynoTpeôJiHjincfa cnepBa fljifl npa3flHHHHbix HaptiAOB. IIocTeneHHo, nofl BJiMaHHeM MemancKoft i i o ^ b i CTAJI MCHÎITCH r a x a c e x p o i i o ^ e î K A t i . P H ^ O M C wJiJUOcTpaunaMH aETop noMemaeT TaKîKo B M K P O W I C H HCKOTOpwx nacrew OfleîKflbi (HJIJI. 9, 27). B JlyKOBCKoM paiioHC 0A«KAy iuujin npOHMyinecTBCHMO H3 HOJIOCaTOH aOMOTKaiIHOH MHTepHM (HJTJt. 16), n p i i 4eM dpopMa H pacu,BeTKa noJioc c teuenHCM sspeweiiH noflBeprajjHCb n3MetieHwaM. B cxapniiy TKam-r Gbinn T C W Ubix* L(BeTOB B y 3 K y » nojioCKy ^ e p H y i o , ôenyio, TeiinosejieHyio, rojiyuyio. B MejKBOeiiiîoe speMH CTajiw MOfliibi apKwe KpaKOBCKPie M jiOBHUKue TKaHH C Sojiee niHpoKHMM nojiocKaMH. n p e o O j i a a a j i H o p r a j K e ü t m , KpacHbiM, *H0JieTOBbrfi l i s e r a . JlyKOBCKMil HapHfl cTaJí SbiCTpo BbixoflHTb M3 y n o Tpe6jienKfi noA BJîMHHneM MOJTKOÍÍ ujjiHXTbi, HacejiHBiueft OTOT paííon. HecMoTpa n a T O , H T O Hapoanw& K O C T W M Bbiuieji wi ynoTpe5jieHMS, B ^ e p e s H n x JiyKOBCKoro pawona no c e i i flenb 3anHMawTca TKanecrBOM. AoMOTKaHHbie MaTepwa^bi Bce eme ynorpeSjiHioTCH B flOMauiiieia oSwxofle. TajiHHa TAK HA3. B y ü m i K — ÎKEIHOBCKWE „JIHiKHMKM" nOJIOHKM. flo eux nop B jiMTepaType yflejiajiocb BiiKMaHue TOJibnoflrajiHHCKHM „jiuK«HKan", T.e. flopeBiiiiHbiM nojioMKaM RJIH jioiKeK. A B T O P HacTonmew cTaTbn nbiTaeiCH oxapaKTepn3MpoBaTb pe3b6y cryneHMaTUx . . J I B I J K H M K O B " . Haine Bcero O H H BCTpctaiOTca Ha 3KemoBinwHe, rjiaBHbiM o6pa30M E 6oJiee 3aHcnroMHbix ^oMax. K a p i a (HJIJI. 29) noMoraeT nam pa3o5paTbCH B K ^ K I I X itecTKO nocTHx no 06e CTopOHbi KapnaT ynoTpe6jiHioTCH „jibiHC- H H K H " OToro runa. „JIbDKHHKn" CioraTo y K p a ï u a ^ H C b npw ITOMOIHH p a 3 rexHiiKH. A B T O P yflejiHBT Miioro BHHMatiKH aïKypiioii TexHKKe (HJIJI. 3, 8, 10, 19), B K O T O P O Î Î npeoQjiaaajoT reoMeTpw-iecKHe MOTHBbi. T e x H H K a pe3bGbi nepenjieTaeTCH e ajxypiibiM ysopoM. JIH™OH 3 j i e M M i T b i n o j i H o ü pesbObi He a c T p e i a i o T c a . B H C K J I I C 'iHTejibiibix C J i y i a a x npHMeHaerca r e x H H K a RbiiKHraHua n o flepCBy, rJiaBiibtvi o5pa30M B co ieTat!HM c aîKypHbiM y3opoM. l ííeKopaTHBHbie reoMeTpjinecKHe M O T H B W pacnojioJKeHbi noJiocaMM; ocoôeHHO 5oraTo y K p a ï u e H b i J I H U C B Û H M 3 a a H H H c r o p o H a (BemajiKa) (HJIJI. 12). OxcyTCTBHe M C T O H H H K0B M flaTMpOBaHHblX 3K3CMÍIJIHpOB jTMliiaeT BO3M0JKH0CTH OTo6pa3HTb HCTopMio „jibi3KHHK0B". A B T O P pacnoJiaraoT n e SoraibiM cpaBHMîejtbHbiM M a r e p H a j i o n c TeppHTopww C n jieaiiM M M o p a B ( H O X O C J I O B R K H H ) (HJIJI. 25). EoroToe « u jiwHwe „jibiwHHK0B" Ha TepptiToptiH ^ieiuoBCKoro aoeROACTBa Bbi3biBaer npeanoJîOaceHMe, H T O B TIûJibLUB OHM DblJIM HBJIGHHeiV! MCCPHOl'O XapaKTepa 0e3 npO^OJlKHTejtbHoií T p a j H q n M . Cpenw B o j i b i u o r r . ™ c j i a 6 e 3 b i M a i i H b i x McnoJïtiKTejieu asTop cy.Meji BbiaejiHTb HecKOJibKHx B H f l i i e i i m n x , n p o c j i a • H B i i i H x c s KaK TaaaiiTJiHBbie MacTepa. 3 T O 6 L . I Î I H raaBHbiw o5pa30M njioTiuiKH J I H 0 O CTOJiapbi, 3HaKOMbic c o D p o C O T K O H flcpeua. B 3aKjno'ieHMH a s T o p c r a T b i i aaeT x a p a K - TCpHCTKKy OTflCJlbHblX XyflOJKHHKOB H HX MaCTepCKWX. K a j K , i a a H3 H H X oT^MHa^acb CBoeo5pa3HbiM HblM OpHaM &HTOM. BapBupa >KEBA IIojtëHKOBa — ^cKopaTHE- KOHHKOBCKME KPy- C T H T L H C O C T O H T us Tpex 'lacTeíi: B nepeofl ' l a c n i aBTop onwcwBaer B03HHKH0BeHHe H pa3BHT«e KpyïKCBHoro MacrepcTBa B nepsow nojioBWHe X X B e s a ; eTopaa Macrb iiocBameua KpyatcBQM Kyjibroaoro H a 3 H a n e n u « , TpeTbHCOCTOHHWK) COBpeMCHIlOrO KpyïKeBHOrO IIPOI13B0ACTB3 lIJsecTM KpyaieBa CT&JÎH B Hanane X X B . B K O H S K O B C H H B O J K H H K C iiana^M y m n b s uiKOJiax BH3aTL npiO'iKoK. Ysopbi iiopsbix KpyjKCB KonMposajiHCb nu o0pa3t(aM orpacjiesbix îKypHaJiOB H nyOjiHKanwñ, rjiuBiibiM oôpa- 3OM BencKHx. PacnpocTpaHeHMeM y3opoB B flepesHSx 3aiiHMajiHCb yHHTejibHHqbi pyKOflejiba; o wx fleaTeabHOCTOl nOflpo5H0 I1HUJOT aBTOp HaCTOHIUeft CTaTbH. 247 �K nopBŁiM xpyaceBHtiM HSflejiHaw npMHajuieJKajiti HajioôHMKH ueuiHHcroix nermoB. riocTOneHHO accopraM C I I T KpyJKOBHblX W3flejlnfi MaHajï paCLUHpnTbCil M BHflOHSMGHHTŁCH. B MeîKBoeHHblH IîepïlOfl KOHSIKOBCKMe KpyjKeEHMHŁi C T 3 J I M njiecTM KpyHicaa n a npoflaacy. 3 T O 6b:jiH cajjtbeTKH, npouiBbi Rsin n o c T e J i Ł H o r o 6eJiba u T . ^ . OnwpaHCb Ha TpaflimnoHHwe ctoopiwbi ueuMHCKMx Henups, ö o j i e e cnoco&Hbie MacTepim.br pa3Hoo6pa3iijiM ysopbi H O BbiMH M 0 T H B 3 M H . TpaflHUHOHHHü HapoflHbiñ y3op B K.OHHKOBe •— 3TO paCTHTejIbHbIM OpHaMeHT: BHHOrpaflHbIC rpo3nbH, I1IH11IKH, HBOTbl (MJM. 6, 8, 14). B T o p a a MiipoBan sofiHa He noMemajia pa3BJMnio KpyJKeBKoro npoH3BüHCTBa. B Te ro^bi C T S J I M BbiflejiHTbCfl H n p H o ö p e r a T b H3BecTHOCTb Gojiee c n o c o ö H b i e n a c r e p u i(bi. n o c j i e BTopoii M H P O B O M B O M H W pa3BHTHK> K p y m e o Horo npoMSBOflcxBa 3Ha*inTeJibHo cnoco&CTBOBajio p a c i u n peMiie TypH3Ma. B 1949 r. oeiioBajiCH KOonepaTHB KpyHteBHMu, CaMOfi aLiflawnieficfl MacTepHneii 6i>ma Toraa MapMa r e a p K o s a . Bojiec c n o c o ö H b i e KpyJKeBHHUbi pa3BHaajtw TA coBepuieHCTBOBajiH y3apbi C B O H X vj3£e.iiîï&. K p y r noTDeÖMTejieii 3HSMHTejibHo D S C U I H D I Í J I C H : MHoro KT>V}KeB CTa™ 3arpaHHL(y. 3 T O T BHfl MacTepcTEa He TOJiBKO npHîiocMJi jtorrOjiHiriTejïbHLre ¿joxoflbij n o TaK5Ke cnocoScTBOBäji aHaMi'iTejiLHOMy yxpenjieiiHio CBÍÍ3M MejK^y eoceaaMH. BOK Ha pa3jlHHHMX laCTHX HapOflHbDt KOCTÏOMOBJ OHÎ1 n e p n a ^ H TaKHce y 3 o p b i H3 J K C H C K M X s c y p n a j i o s . Eojiee cnocoSHbie MacTepimu c o c T a s j i n ^ K coöcTBeHHbie inaGnoHbi. B o BTOpoii nacTM CBoeri paGoTbr asTop i r a m e o K p y s c e B a x KyjiBTOBoro HaaHaneHHH, KOTopwe HanaJiH njiecTii n o c j i e BTopoñ i i u p o B o ü B O Ü H W . B CBÎÎ3ÎI c pocTOM 3aK930B Ha OTH K p y m e B a ainorne KpysceBHimbi noKímyjiH KoonepaTMB. K O H H K O S C T S J I i^eHpoM BWfleJiKH K p y j K e a , B H B O J K H H K O M McTeSirafi Jimm, HeKOTopwe iKeHiyHHbi 3aiiïiMaJiMCb 9TJ1M. BBMfly yBejumeiyiH 3aKa30B sa Kpya t e s a K J I H j i n T y p r n i e c K M x u e j i e i ï cpeflw HïHTejiefi K o H a Koea B03HHK-7a KaTeropwH ToproBueB—nocpeflHHKOB. T o p r a a u b i pacnpocTpaiiHJiM KpyatGBa no Been crpaHe. O n w c b i B a a y3opbi n p y j i ï e B j i M T v p r m o c K o r o x a p a K T e p a , asTop o ö p a m a e T BHUMarote Ha asa sii^a KpyîKeB flan y s p a r u e n i i H KocreJibHoro 6cnbH: K p y m e a H w e n p o u i B b i COCTaBJIBHHb;e K3 MejIKHX 3JieHSHT0B B BHRe KpyiKOHKOB (HJia, 22), M ceinaHbix n p o i n a c ¡Ba3aHbiii K P K ^ I K O M y3oPOM. nepBbrä, ooaee c x a p u w Tiin KpyjKeB o n n p a e r c a Ha TpaRHUHonHbie y3opbt ienrtOB. y 3 o p b i Ha ceTnaTBix npouiBax M3oGpawiaioT jiMTyprH^ecKwe C H M B O J I B I : oôJiaTKH, KpecT, HHHiyiajiŁi X p H c r a u BorowaTepH. Y 3 o p w JiHTyp- B TpeTbew HacTii aBTop nwuiei o coBpeMeHHOM cocTonHTiH KpyaieBHoro npon3BOACTBa, oTcßpajKaH lUHpoKHii accopiMMeHT M3fteíiKñ, npHHopoaJieHHtix K Tpe6oBaHnaM KII^ieHTOB. KOHSKOBCKMe KpyjKeBHHUbl noAXBaibmaioT n ¡ o 6 y i o HHMi^MaMBy, HanpaBjieHHyio Ha 3aBoeBaHMe ptinKa CBOHMH H3ÄejtHHMM. O H K HaHaMH fleJiaTb BOpOTHH^lKH H iiaH»:eT Ł i K luiaTbHH, (HJIJI. 34), nep^aTKii, npouiBbi K SjiysKaM, a Tascase B ^ y s K H M ^ a a i e ™ a T b H . O H H C T B Ü H O H H T Ł BH33Tb CKaTepTH il cajldpÔTKH, KOTOpHie 6bUlM CTOJlb Mo^Hbi B MesíBoeHHbiíí n e p i í o f l . 3 T O T BHĄ npon3BOflCTBa flaeT KpyjKeBHHuaM B03M0JKH0CTb HenocpeflCTseHHO n p o flasaTb CBOH H3aejiiiH 6e3 n o M o m H ToproBHeB, T o p r o B i ł w coopyfliijiH nocToaHHwe najiaTKH c K p y jKesaMH Ha P M H K H X B lleuiHHe (MBJI. 37), BKCjie u C K O HOBe. L '4 XOTH y30pbl KOHHKOBCKHX KpyateB OÖOraTHJIHCb H0BblMK dpopMaMK, T O B C C IKe B OOmeíí CJÎOÎKHOCTH O H » COXpaHHIOT TpaflHL(HOHHbie MOTHBbl LfOUIHHCKIlX HenLJOB. IIpeoö^aflaiOT pacTHTe^bnue MOTiiBbi, CTOJib xapaKTepHe flJin HapoflHoro npHKjiaAHoro KCKyccTaa. EecKHflCKwe Kpysteaa no-npeÄHeiny aajiflioTCH Î K H B O H OTpaCJlblO HapOflHOTO HCKyCCTBa. T i rH^tecKHx 3MÖJieM BO3HWKJIM non BJIMHIIMCM ropofla; MX ISaBíiOajlH KpyjKKBHvmaM 3HKa3HllKtl. 3 J I H y30pOB C B O H X K p y a í e u r o p n i n í » satiMCTsuBajin UHor^a M O T H B H B M L U I I -5 Ii HOTO pofta K p y i K e s a njiejiw ^ J I H eßaHrejiHMecKMx n a c MOTHBbI XpenKO CBH3aHbI C Tpa^KtlMflMM u we nOflHMHHIOTCH rOpOflCKOMy BJIHHHMIO. B g r o ß n a c r w CBoeiï p a G o T t i a s T o p o n t i c b m a e r npwGopbt H MaTepwaji n34ejiMö, KacaflCŁ T a n a t e B o i i p o c a n p o flaSCH M flOXOflOB. OCHOBHbIMM MaTepjia^aMH, H3 KOTOpWX njieTyT Kpyaceaa, H B J I H I O T C H 6yMaacHbie H H T H M xpyneHbrñ uiejiK, opyAMon Tpy^a — K P K > H K H paöoTbr MecTHbix ropu,eB. ÜHorsa KpysteBHHi^bi nom>3yJOTCH KpioHKaMH, HMn0pTIipOBa«HbIMM H3 HeXOCJIOBaKHJl. TOPOB. A B T O P flOBOjibHo noflpoÖHO paccMaTpHsaeT npoojieiuy 3aTpaTbi Tpy^a H 3apa5oTKOB. B B M ^ y TOTO, MTO npoaaa î e o K p y j s e B 3aHMMaiOTCH ToproBUbi-nocpeAHHiCH, ypoaeHb aapaöoTKos KpyacesHMq 3acTaBjiHeT atejiaTb Jiynmero. B o Epeira jieTHero ce30Ha O H M aiponaioT C B O M H3fleju:ii Henocpe^cTBeHHo TypwdaM. KpyjKeBa p e j i n r n o 3 H o r o na3HaHeHn« npOflaiOT T O J I H K O ToproBUbi, KOToptie pas-beaHiaroT n o Been nojib'Uje. B nocjieflHHe r o f l b i cnopoc Ha 3TU K p y a i e B a yMeHbiiuracfl, nooKOJibsy KOCTeji noompaer öo^ee CKpoMHoe S e n t e c HeSoMbiuoií » W U I H B K O Ü , �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI P A N w y d a w a n e przez: P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, p o n a d 100 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 48 z ł . r o c z n a — 96 zł. POLSKA S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 s t r . d u ż e g o formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 7 2 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z e k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI „POLSKIEJ można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres p r e n u m e r a t y . terminie dc dnia 10 P r e n u m e r a t ę na k r a j d l a c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . W r o n i a 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczno m o g ą zamawiać prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m Oddziałów i Delegatur „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e z ł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 4 0 % d r o ż s z a od c e n v p o d a n e j w y ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y p ó ł r o c z n e i r o c z ­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m P r a s y A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . Nowom i e j s k a n r 15/17 n a m i e j s c u , l u b n a z a m ó w i e n i e za z a l i c z e n i e m p o c z t o ­ w y m . K o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O / M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y eyasooism I n s t y t u t u S z t u k i P A N oosiada O ś r o d e k RcLpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Zakłady Graficzne „Tamka". Zakład Nr 2. W-wa, Podchorążych 39. Zam. 715, Pap. iiustr. ki. m . 120 g. B i \- karfon biały kl. tri. 220 g. Bi. Nnk). iwn «•?•/.. N - ' S � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33659476898fe36a436ff20f70d89d45.pdf 6253cb46c0a86a40e5c8f39dace9a82f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4051 pol Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3787 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.2; s.108-127 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy W Y S T A W A w kolorach S Z T U K I białym i czarnym. pow. AugiLstów. L U D O W E J W Wyk. Franciszka 208 Lipsk, B I A Ł Y M S T O K U ZOFIA Zorganizowana w lipcu, a trwająca do polowy września r. ub. Wystawa Sztuki Ludowej w Białym­ stoku miała na celu zilustrowanie dorobku Biało­ stocczyzny we wszystkich dziedzinach twórczości l u ­ dowej w pierwszym dziesięcioleciu Polski Ludowej. Inicjatorzy i organizatorzy wystawy — Wydział K u l ­ tury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku, Muzea w Białymstoku i w Łomży oraz Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego — korzystały z poparcia Centralnego Zarządu Sztuk Pla­ stycznych i Wystaw Ministerstwa Kultury i Sztuki. Zgromadzone w liczbie ponad 300 eksponaty ze wszystkich powiatów województwa białostockiego re­ prezentowały: tkactwo, plecionkarstwo, hafty i ko­ ronki, odzież i strój, ceramikę, rzeźbę, rysunki oraz drobne zdobnictwo ludowe. Pewna część eksponatów pochodziła ze zbiorów muzealnych i prywatnych z lat dawniejszych, sprzed Wyzwolenia. Miały one uzupełnić wystawę i una­ Rybko, STARONKOWA ocznić przemiany, jakim twórczość ludowa uległa na przestrzeni lat. Cel ten jednak — może z wyjątkiem rzeźby — nie został osiągnięty, głównie z powodu bra­ ku napisów z datami i objaśnieniami. Najliczniejszym działem wystawy było tkactwo. Tkaniny rozmieszczono w hallu i wszystkich czte­ rech salach, a oprócz tego umieszczono w gablotach — poskładane, widoczne tylko fragmentarycznie. Dobrym wprowadzeniem do działu tkanin był ustawiony w pierwszej sali warsztat tkacki z zaczętą robotą prze­ tykanej lnianej „płachty". Można było obejrzeć ro­ bione ze sznurka lnianego nicielnice o tzw. długich oczkach, grzebień, czyli płochę, sporządzoną z cienkich drewienek, oraz czółenko z nawiniętą na cewkę nicią lnianą. Szkoda, że nie pokazano przy tej okazji „de­ ski", używanej do wyrobu niektórych tkanin, oraz „prątków". Z tkanin reprezentowane były dywany dwuosnowowe, sejpaki tkane „w deskę", tkaniny rypsowe, �przetykane wełniane, radziuszki lniane, lniane rząd­ kowe (czynowate) ręczniki oraz rządkowe wełniane i lniane płótna. Z dywanów dwuosnowowych prawie wszystkie były wykonane w okresie powojennym, a nawet po roku 1949, ponieważ mniej więcej w tym czasie zdołano wznowić znaną, lecz częściowo za­ rzuconą technikę tkania dywanów o podwójnej osnowie. Zwracał uwagę dwuosnowowy dywan biało-czarny, wykonany przez Franciszkę Rybko (Lipsk, pow. Au­ gustów), przedstawiający w partii środkowej dwa gołąbki, po bokach zaś napisy i daty. Kompozycja całości, jak i środkowego motywu gołąbków — nie była jednak szczęśliwa. A szkoda, bo dywan tego rodzaju mógłby mieć duże zastosowanie jako tkanina reprezentacyjna (ryc. 1). Wśród kilkunastu wystawionych dywanów dwu­ osnowowych osobną grupę stanowiły tkaniny sokol­ skie, wykonane pod kierunkiem prof. E. Plutyńskiej, wyróżniały się one kolorytem oraz tematyką. W ośrod­ ku sokolskim dąży się obecnie do' tego, by przywró­ cić stare metody farbowania tkanin barwnikami na- Ryc. 3. „Droga przez wieś". Dywan dwuosnowowy. Wyk. Felicja Jaroszewicz, Janów, pow. Sokółka. Ryc. 2. Dywan dwuosnowowy. Wyk. Felicja szewicz, Janów, pow. Sokółka. Jaro­ turalnymi, jak np. korą dębową, korą kruszyny, liść­ mi brzozy. Oprócz tego tkaczki do barwienia uży­ wają koszenili i indyga. Daje to w efekcie kolory stonowane, miłe dla oka. Większość dywanów wykonana była dla uczczenia dziesięciolecia Polski Ludowej, stąd ich aktualna te­ matyka, jak np. wiejska szkoła, droga przez wieś, spółdzielnia hodowlana; niektóre tylko reprezentowały dawną twórczość tradycyjną — o motywach roślin­ nych, wypełniających rytmicznie środkowe pole dy­ wanu. Wśród odrzuconych przez jury i nie ekspono­ wanych na wystawie znalazły się dywany o wzorach naśladujących kapy tkane fabrycznie. Ze względu na znaczną ilość zgromadzonych tka­ nin trudno byłoby omówić wszystkie, ograniczymy się więc jedynie do ważniejszych. Należy do nich przede wszystkim doskonale skom­ ponowany dywan Aleksandry Radulskiej z Janowa (pow. Sokółka), przedstawiający uroczysty obchód święta 22 lipca na wsi (ryc. 2). Zasadnicza treść kom109 �pozycji umieszczona jest w pasie środkowym. Wi­ dzimy tu budynek szkolny oraz prowadzącą doń sze­ roką drogą, a na niej grupę dzieci i dorosłych. Nie­ którzy niosą kłosy zboża lub kwiaty, inni koszyczki. Tu i ówdzie wśród ludzi widać zwierzęta i ptaki. Po obu stronach drogi rosną drzewka, potraktowane de­ koracyjnie, powtarzające się symetrycznie. Dość sze­ rokie obramienie wypełnione jest zygzakiem i mo­ tywem kłosów. Kompozycja całości prosta i zwarta, a poszczególne motywy roślinne i figuralne szczerze ludowe. Mniej szczęśliwy w kompozycji był dywan wyko­ nany przez Felicję Jaroszewicz, również z Janowa (ryc. 3). Dywan ten, podzielony na trzy części, w gór­ nej przedstawia wieś złożoną z kilku domów, w środ­ kowej — pasiekę, w dolnej zaś — stado owiec i kóz pędzone przez pasterza do obory. Analizując poszcze­ gólne części dostrzegamy pewną nieporadność w roz­ mieszczeniu elementów (domki w części górnej), nie­ dostateczną przejrzystość układu (część środkowa) i brak równowagi (część dolna). Wyraźnym nieporozumieniem był drugi dywan tejże autorki, stanowiący swobodną replikę pracy zaty­ tułowanej „Droga przez wieś", wykonanej po raz v Б s d I: ti В С k< st w Pi ro dr mi W; Ryc. 10 110 4. Dywan dwtiosnowowy. Wyk. Sabina Maselbas, Wasilówka, pow. Sokółka. �Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy. Ryc. 6. Dywan dwuosnowowy. Wyk. Olimpia wicz, Janów, pow. Sokółka. Wyk. Sabina Maselbas, Wasilówka, pow. Sokółka. Jarosze­ Ill �Ryc. 7. Dywan dwuosnowowy. pow. pierwszy w latach 1950—52 przez Dominikę Buj­ nowską z Węgrowa *. Wśród dywanów o tematyce tradycyjnej wyróżniały się prace Sabiny Masełbas (kol. Wasilówka, pow. So­ kółka), która kontynuuje wzory odziedziczone po mat­ ce. Składają się na nie motywy roślinne w postaci stylizowanych gałązek winorośli, wypełniających w prostym, przejrzystym układzie pole środkowe, oraz również roślinne motywy tworzące obramienie (ryc. 4). Czasem w kwietny szlak obramienia wplecione są sylwetki ludzi 1 zwierząt (ryc. 5). * „Polska Sztuka Ludowa" nr 6, 1952, s. 350, ryc. 8. 112 Wyk. Aurelia Sokółka. Majewska, Janów, Do grupy dywanów reprezentujących formy trady­ cyjne należy również zaliczyć tkaninę dwuosnowową wykonaną przez Olimpię Jaroszewicz (Janów, pow. Sokółka) o motywach roślinnych i zwierzęcych (ryc. 6) oraz stary dywan z r. 1896, tkany przez Pelagię Su­ limę (Ruda, pow. Grajewo). Przykładem nowoczesnej kompozycji opartej o dawne wzory roślinne jest dwuosnowową tkanina (ryc. 7) Aurelii Majewskiej (Janów, pow. Sokółka). Innym typem dywanów dwuosnowowych była tkanina Franciszki Rybko (Lipsk, pow. Augustów), o wzorze geometrycznym, w romby i gwiazdy (ryc. 8), nawiązująca w ogólnym charakte­ rze do dawnych dwuosnowowych dywanów mazur- �skich i podobnie jak one zszywana wzdłuż, z dwóch części. i Z innego rodzaju tkanin wystawione były wełnia­ ne dywany rypsowe o wzorze geometrycznym, po­ wstałym z elementów kostki i prostokąta. Niektóre z nich były zupełnie w tym samym typie, co tkaniny opoczyńskie „w koziołki", i odznaczały się szeroką gamą kolorystyki, występującą w pasach lub kracie. Dużą ilość tkanin rypsowych reprezentowały tkaniny dwukolorowe lniano-wełniane i lniano-bawełniane, Ryc. 8. Dywan dwuosnowowy. ó wzorze powstałym z kostki rypsowej i prostokątów rozbudowanych w kole. Były to płachty Scholastyki Krupowicz (Janów, pow. Sokółka) biało-granatowe, biało-zielone i biało-bordowe. Wśród nich — jedna całkowicie lniana, szaro-biała. Płachty tego rodzaju występują na terenie całego województwa. Odrębne w typie były tzw. sejpaki, pochodzące z po­ wiatów suwalskiego, augustowskiego i grajewskiego. Tkaniny te, lniano-wełniane, o układzie pionowym, wykonane są na wąskim krośnie i zszywane środkiem. Wyk. Franciszka Rybko, Lipsk, pow. Augustów. 113 �Ryc. 9. Sejpak. Tkanina przetykana Iniano-wełniana. Reszki, pow. Augustów. Wzór, ręcznie tkany wełnianym wątkiem, występuje na lnianym płóciennym tle. Motywem, stale powta­ rzającym się jest gwiazda ośmioramienna, komponują­ ca się w skośnej (ryc. 9) lub prostej kracie, a prócz tego motyw geometryczny, zbudowany w kwadracie ze skośnej kraty. Brzeg stanowią dwa szerokie pasy po obu bokach na pionie tkaniny, dochodzące do 30 cm szerokości, wypełnione zygzakowatym geome­ trycznym wzorem obok skośnych form, ustawionych przy sobie i imitujących listki na gałązce. Góra i dół tkaniny zwykle nie mają pasów krawędziowych. Nie każdy jednak sejpak bywa w ten sposób wykonany. Np. jeden z dywanów tkanych przez Czesławę Twar­ 114 Wyk. Czesława Twardowska, dowską zakończony jest u dołu pasem stylizowanych geometrycznie ptaszków, zwróconych do siebie para­ mi, a przegrodzonych trójkątem, stanowiącym jakby wazon, którego motywy rozsypują się po całej tkani­ nie. Składają się one z występujących na przemian form geometrycznych, zbudowanych w kształcie kwadratu i gwiazdy ośmioramiennej — ujętych w skośną kratę. Sam dół jest zakończony powtórzonym czterokrotnie zygzakiem, wypełnionym drobnymi punktami. Cała powierzchnia sejpaka usiana jest małymi kwadracikami w miejscach, gdzie poza sa­ mym motywem pozostawała na tle zbyt duża wolna przestrzeń. Motywy tkane wełną występują na lnianej �powierzchni bardzo plastycznie nie tylko dzięki róż­ nicy grubości i rodzaju użytej przędzy, ale także dlatego, że wełniany wątek tworzący motyw prze­ biega wierzchem ponad lnianym płótnem, na prze­ strzeni dwóch, trzech, czterech centymetrów. Na wystawie zgromadzono również dużą ilość tka­ nin przetykanych, lniano-wełnianych i całkowicie lnianych, tzw. radziuszek, o motywach geometrycz­ nych — przenikających się kół lub owalów. Do grupy tkanin przetykanych zaliczyć też należy niektóre ręczniki lniane, np. wykonany przez Anielę Maksymowicz (Oszkinie, pow. Suwałki), tkany praw­ dopodobnie przy użyciu „deski". Wzór tkany jest sza­ rym lnem, osnowa zaś i częściowo wątek — białym (ryc. 10). Starszym zabytkiem był tkany ręcznik bar­ dzo bogato zdobiony, stanowiący własność Muzeum w Białymstoku, a niesłusznie wciągnięty do działu haftów. Pośród tkanin o splocie rządkowym (czynowatym) było kilka wykonanych z wełny i kilka czysto lnia­ nych lub lniano-bawełnianych. Efekty w splocie rządkowym zostały wykorzystane w ten sposób, żs wzór występujący na tkaninie składa się z kwadra­ Ryc. 10. Ręcznik przetykany. Wyk. tów i prostokątów o odmiennym lśnieniu. 1 tak np\ płaszczyzna kwadratu składa się ze skosów biegną­ cych z góry na dół w kierunku od lewej do prawej, a powierzchnia sąsiadującego prostokąta — ze sko­ sów zbiegających od prawej do lewej. Efektownym wzorem jest również wypełnienie płaszczyzny tzw. „sosenką" (ryc. 11), która w pewnych partiach tka­ niny (zależy to od przewleczenia nicielnic) tworzy for­ my rombów wypełnionych rządkami splotu. Kontrasty pomiędzy tłem a wzorem zaznaczyły się dobrze w splocie rządkowym 1 :3, tzn. tam, gdzie w tle nitka wątku przechodzi pod trzema nitkami osnowy, a jedną nakrywa, we wzorze zaś — nić wątku nakrywa trzy nitki osnowy, a chowa się pod jedną. Splot rządkowy stosowany jest również w tkaninach lnianych, w których czasem w osnowie używa się lnu szarego nie bielonego, zaś w wątku — lnu bia­ łego lub kupnej białej bawełny. Daje to ładne efekty załamywania się połysku materii, podobnie jak to można zaobserwować w kupnych obrusach tkanych splotem atłasu. Tkaniny czynowate wykonywane są na terenie całego województwa białostockiego i znaj­ dują zastosowanie jako obrusy i ręczniki. Aniela Maksymowicz, Oszkinie, pow. Suwałki. 115 �Ryc. 11. Płachta tkana splotem rządkowym. Wyk. Radziłów, pow. Grajewo. W dziale tkactwa pokazano również parę sztuk wełnianych krajek, czyli pasów używanych w stroju. Tkanie ich odbywa się w sposób bardzo prymitywny. Tkaczka zahacza wełniane nici osnowy o duży palec u nogi i trzymając końce ich w ręku przekłada nici wątku. Co druga nitka osnowy jest przewiązana lnia­ nym sznurkiem przymocowanym do patyczka, który zastępuje nicielnicę. Wzory geometryczne zdobiące krajki (ryc. 12) tkaczka wykonuje przeplatając w od­ powiedni sposób osnowę wątkiem. W województwie białostockim występują takżs chodniki tkane ze słomy. Na rzadkiej lnianej osnowie (niebieskiej lub czerwonej) wątek, który stanowią źdźbła słomy, przeplata się splotem płótna. Tkane 11G Irena Strzelecka, słomianki eksponowane na wystawie pochodziły ze wsi Długi Ług (pow. Sokółka). Z dziedziny plecionkarstwa można było obejrzeć beczkowatego kształtu kosz do przechowywania ziar­ na, zrobiony techniką spiralną ze słomy wiązanej łykiem. Technika taka jest obecnie używana do wyro­ bu kobiałek. Jako przykład koszy plecionych z ko­ rzeni przedstawiony był „półćwiartek" w kształcie wysokiego garnka z uchem. Kosze takie wyrabiano niegdyś na terenie Kurpiowszczyzny. Wśród okazów plecionkarstwa znajdował się jeszcze tzw. „koszel", pełniący funkcje chlebaka. Składa się on z dwóch koszyków, z których jeden, odwrócony dnem do góry, wsuwa się na drugi, nieco mniejszy. Sznurek spełnia �rolę paska, służącego do przewieszania przez ramię. „Koszel" wyplatany jest z łyka, podobnie jak ko­ szyki na owoce i jagody. W dziale haftów wystawiono przeważnie wyroby dawniejsze. Z ciekawszych eksponatów należy wy­ mienić koszulę męską, wykonaną w r. 1871 przez Olgę Kaczanowską (Krzywa, pow. Bielsk Podlaski). Haftowany przód koszuli, kołnierzyk i mankiety zdobione są długimi ściegami, stebnem i krzyżykami w kolorach czarnym i czerwonym, na przodzie wy­ stępują motywy gwiazdek zamkniętych w skośnej kracie (ryc. 13). Fragment tego motywu zaznacza się na mankietach i kołnierzyku koszuli. Z nowszych haftów pokazane były tylko: litewska czarna zapaska, zdobiona w kwiaty wykonane ściegiem łańcuszkowym, i również litewska koszula kobieca, haftowana atłaskiem w tulipany. Motyw kwiatowy w zapasce, jak i motyw tulipánu w koszuli powtarzają się kilka razy bez żadnych zmian, poza różną wersją kolory­ styczną, i nie świadczą o dużych możliwościach arty­ stycznych wykonawczyni. Koszula i zapaska dostar­ czone zostały wraz z całym strojem litewskim (ryc. 14) przez Julię Ustach (Wiedugiery, pow. Suwałki). Koronkę reprezentowały roboty szydełkowe, wystę­ pujące na Kurpiach jako wykończenia ręczników, fartuchów i kołnierzyka przy koszuli kobiecej. Z techniką koronki wiązanej łączą się wyroby siat­ kowe, które w województwie są dosyć rozpowszech­ nione. W dziale strojów pokazano jedynie ubiory kobiece. Oprócz ogólnie znanego stroju kurpiowskiego wysta­ wiono białoruski, podlaski i litewski. Strój białoruski składał się z koszuli lnianej, spód­ nicy i czepca. Koszula miała haftowany przód orat haftowane przyramki w miejscu, gdzie rękaw wszyty jest pod kątem prostym do koszuli. Spódnica, tkana splotem płótna, bawełniana, w kolorze czerwonym, ozdobiona była czterema wąskimi wiązkami pasków (zielony, biały, fioletowy), biegnących poprzecznie. Dołem zaś wytkany został szlak, złożony z dwóch szerokich pasów zielonych. Pośrodku nich wystąpiły te same paseczki, co u góry spódnicy. Do tego stroju należy jeszcze gładki, czerwony czepiec, obszyty ce­ kinami i lśniącą, złotą tasiemką. Julia Ustach (pow. Suwałki) dostarczyła kobiecy strój litewski (ryc. 14). Koszula lniana zaopatrzona jest w kołnierzyk o wydłużonych, ostro zakończonych rogach, wyhaftowanych na przodzie w tulipany. Rę­ kawy, bardzo szerokie, wszyte są pod kątem pro­ stym i suto w miejscu wszycia marszczone, a poniżej łokcia ozdobione dwoma rzędami hafi?.v-" y;h t u l i ­ panów. Gorset, z lnianej, ciemnozielonej materii, tka­ nej splotem płótna i przetykanej .Usnoż.Uą oraz czerwoną nicią, krojony jest z jednsgo kawałka ma­ teriału, z którego wycięto na przodzie kwadratowy Ze stroju podlaskiego można było zobaczyć: kaftan, podobny do kurpiowskiego, ze lśniącej, brązowej ma­ terii podszewkowej, ozdobiony na przodzie aksamitem z jednym rzędem drobnych guzików; koszulę ślubną, zdobioną białym haftem, skrojoną tak samo, jak białoruska, ze stojącym kołnierzykiem; spódnicę jasnoczerwoną, tkaną w dużą kratę z cienkich prąż­ ków kolorowych nici osnowy i wątku; zapaskę w tym samym tonie czerwonawym, z drobnymi, gęstymi prążkami, obszytą u dołu aksamitką. Ryc. 12. Wzorzysta w krajka. Ze zbiorów Białymstoku. Muzeum 117 �wykrój przy szyi. 8 zaszewek dostosowuje gorset do figury. Z przodu zapina się on na haftki. Od pasa układany jest w fałdy. Spódnica samodziałowa tkana jest splotem płótna — osnowa z czarnej bawełny i wątek z cieniutkiej, zielonej wełny. Pasy zielonego tła przecinane są wąziutką wiązką trzech prążków (czerwony, żółty i czerwony), biegnących wzdłuż spódnicy, po czym następuje pas dekoracyjny szeroko­ ści 9 cm, a na jego brzegach widzimy wiązki drobnych prążków żółtych, czerwonych, niebieskich, brązowych, środkiem zaś biegnie wzór nicielnicowy (ryps na Ryc. 118 13. Haftowana koszula męska. Wyk. płótnie), tkany żółtym jedwabiem. Spódnica w pasie ujęta jest w fałdy, w ten sposób układane, że nie widać w ogóle zielonego tła, a pasy wzorzyste sty­ kają się z sobą. Zapaska jest również zielona i tkana jak spódnica. Ozdobne pasy, biegnące poprzecznie, wykonane są nicią jedwabną (czerwoną, białą, żółtą, niebieską). Sploty dłuższe robione są prawdopodobny przy użyciu „deski". U dołu występuje pas tulipanów, przetykanych też w „deskę". Po lewej stronie wiszą w tym miejscu nici długości 4—5 cm. Szerokość za­ paski wynosi około 40 cm, w r. 1871 Olga Kaczanowska, pow. Bielsk Podlaski. Krzywa, �Ryc. 14. Ubiór kobiecy, noszony przez Wiedugiery, pow. Suwałki. Litwinki. W dziale ceramiki reprezentowane były jedynie nie­ które z licznych ośrodków czynnych na terenie woje­ wództwa białostockiego. Przede wszystkim — Czarna Wieś, silny ośrodek garncarski, w którym na wy­ różnienie zasługują ciemne „siwaki" Antoniego Kra­ szewskiego, zdobione rytem i gładzeniem (ryc. 15); drugi garncarz z tego ośrodka, Zygmunt Piechow­ ski, dał naczynia czerwone oraz ptaszki odpustowe. Z innych ośrodków garncarskich — wystawione były wyroby Grzegorza Szeremietiewa z Supraśla, Stani­ sława Jackowskiego z Buksztela, Konstantego Wygnanowskiego z Augustowa, Jana Panasa z Sokołów (pow. Wysokie Mazowieckie) i Władysława Saraczewskiego z Łomży. Z ważniejszych miejscowości, gdzie wyra­ biane są ludowe naczynia gliniane, nie były reprezen­ towane Kleszczele, Siemiatycze i Sejny. Z dziedziny rzeźby wystawiono 5 eksponatów, z cze­ go dwa, przedstawiające Chrystusa Frasobliwego, sta­ nowiły zabytki muzealne, pokazane w celu podkreśle­ nia zmian, jakie zaszły w temacie i traktowaniu formy w czasie powojennym. Z tych ostatnich wy­ mienić należy dwie rzeźby wykonane przez Józefa Maciejewskiego (Duły, pow. Olecko), zatytułowane: „Wnuczek uczy babkę" (ryc. 16) i „Hodowla cieląt". Oba eksponaty wykonane są jako rzeźby pełne, każ­ da na okrągłej podstawie, przy czym z tyłu potrak­ towane są bardziej ogólnie. Pierwsza z tych rzeźb ma więcej wyrazu artystycznego i lepszą kompozycję. Podkreślić jednak należy, iż rzeźbiarz w obu w y ­ padkach wykazał wiele staranności i zrozumienie tematu. Inny charakter mają płaskorzeźby Konstan­ tego Chojnowskiego (Jankowo, pow. Łomża), z któ­ rych wystawiono zaledwie jedną, pt. „Jutro". Jest to trzecia część cyklu przedstawiającego pracę rol­ nika; dwie poprzednie zdyskwalifikowano z powodu zbyt jaskrawej polichromii. Płaskorzeźby Chojnow119 �Ryc. 15. Naczynie flaszowate, tzw. „buňka", z gliny czarno wypalanej, zdobione rytem г gładzeniem. Wyk. Antoni Kraszewski, Czarna Wieś, pow, Białystok, skiego odznaczają się niezłą kompozycją, zawierają dużo wyrazu, zwłaszcza gdy chodzi o podkreślenie wysiłku w pracy. Polichromia, wykonana ostrymi kolorami (zielony, czerwony, niebieski, biały), nie jest pozbawiona pewnego sensu malarskiego i świe­ żości. Zdecydowanie ujemnym efektem są nato­ miast obramienia w postaci podwójnej ramki pro­ stokątnej i przeplecionej przez nią owalnej, co na­ daje płaskorzeźbom charakter drobnomieszczańskich obrazków. Znalazło się na wystawie również kilka rysunków, wykonanych kredką przez Stanisława Kundę (Jaminy, pow. Augustów). Rysunki te, o tematyce czer­ panej z życia współczesnej wsi, robione są „po szkol­ nemu", t j . starannie i poprawnie, ale w sposób poz­ bawiony indywidualnego wyrazu. Drobne zdobnictwo reprezentowały pisanki, prze­ ważnie farbowane barwnikami roślinnymi, o orna­ mencie bądź skrobanym szpilką na zabarwionej po­ wierzchni jaja, bądź wykonanym woskiem za pomocą pisaka. Wśród wystawionych pisanek zarysowały się wyraźnie regionalne różnice. W powiatach augustow­ skim i suwalskim wyodrębniają się pisanki, których 220 ornament składa się z gęsto obok siebie występu­ jących przecinków, tworzących koło lub jego frag­ ment. Wzór biegnie równoleżnikowo lub południkowo i utrzymany jest przeważnie w kolorach białym i czar­ nym. Pisanki podlaskie, w kolorach: ciemnobordowym, czerwonym, pomarańczowym i żółtym, mają ornament roślinny w postaci kwiatów, gałązek, jo­ dełek, jak również i czysto geometryczny (ryc. 17). Wycinanki, rozmieszczone na matowych szybach okien, pochodziły z terenów kurpiowskich i podlas­ kich. Jednolitą grupę stanowiły wycinanki wykonane przez Lucynę Arcichowską (Siemiatycze), skompono­ wane w kształcie koła, w którego środku powtarzał się w rozmaitych odmianach motyw gwiazdy ośmio­ ramiennej. Między wycinankami wyodrębniała ^lę odmienną kompozycją wycinanka kolista (ryc. 19), wypełniona motywem rozety złożonej z powtarzają­ cych się elementów przypominających cyfrę 3, wy­ konana przez Lubę Onupiuk (Hołowiesk, pow. Bielek Podlaski). Wśród wycinanek kurpiowskich przeważały znane z różnych wystaw leluje oraz sylwetki koni i kogutów. Obraz twórczości ludowej województwa białostoc- �kiego uzupełniały: palmy robione z papieru, parę „kóz" wypiekanych z ciasta, dwa pająki ze słomy i kolorowych papierów, dwa ptaszki drewniane oraz inkrustowana kasetka (ryc. 18), którą wykonał Jerzy Juszczuk (Krzywa, pow. Bielsk Podlaski), podobnie jak i tą samą techniką sporządzony futerał na okulary i na wieczne pióro. Komisja kwalifikacyjna przyznała uczestnikom wy­ stawy wiele nagród pieniężnych, mając na względzie zachęcenie twórców ludowych do dalszej pracy. Ko­ misja kierowała się nie tylko najlepszym poziomem artystycznym prac, ale brała pod uwagę zasługi, po­ łożone w związku z przechowywaniem zabytków (np. stroju ludowego), podtrzymywaniem tradycji (np. w garncarstwie), a także wkład pracy przy samym wykonaniu dzieła itd. Stosunkowo najwięcej nagród (11 na ogólną liczbą 20) przypadło na dział tkanin, który miał dużą prze­ wagę liczebną i jakościową. Ekspozycję wystawy z punktu widzenia estetyki ocenić należy pozytywnie, można jej natomiast za­ rzucić brak przejrzystości — pod względem zarówno układu eksponatów z poszczególnych powiatów, jak i charakterystyki poszczególnych działów twórczości ludowej, do których należące eksponaty rozproszone były po kilku salach wystawowych. Do ujemnych stron trzeba także zaliczyć brak napisów objaśnia­ jących. Ryc. 16. „Wnuczek uczy babkę". Rzeźba Wyk. Józef Maciejewski, Duly, pow. Ryc. 17. Pisanki. w drzewie. Olecko. Wyk. Lucyna Arcichowska, Siemiatycze. 121 �i Ryc. IS. Kasetka wyklejana prasowaną pow. Bielsk Fotografował 122 słomą. Wyk. Podłaski. Stefan Jerzy Deptuszewski. Juszczuk, Krzywa, �S P R A W O Z D A N I A I R E C E N Z J E „SUPLIKI CHŁOPSKIE XVIII WIEKU" z archiuium prymasa Michała Poniatouiskiego uiydali J. Leskieuiicz i J. Michalski. Wstęp St. Arnolda. Warszauia 1954. Str. XX, 607 i 3 mapy Ilekroć zdarzyło się czytać prace etnograficzne czy historyczne na temat „Księżaków łowickich", miesz­ kańców wielkopolskiej „Biskupizny" czy innych te­ renów, należących dawniej do dóbr duchownych, au­ torzy z reguły niemal wyjaśniali bujniejszy ich zda­ niem rozwój kultury ludowej tych obszarów większą zamożnością i łagodniejszym poddaństwem, jakie mia­ ło charakteryzować położenie chłopów w dobrach du­ chownych. Interesujący komentarz do tego zagadnie­ nia, który pozwala na dokładny wgląd w warunki życiowe chłopów w dobrach kościelnych, daje ob­ szerny tom, zawierający supliki, czyli skargi chłop­ skie, wnoszone w wieku X V I I I przez poddanych arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a znajdujące się w ar­ chiwum pozostałym po prymasie Michale Poniatow­ skim. Supliki te, napływające z licznych kluczów gnieź­ nieńskiego arcybiskupstwa rozrzuconych na znacznej przestrzeni — od Gniezna po Kampinos i od Kutna po Piotrków, przedstawiają dolę chłopa z dóbr du­ chownych inaczej, niż to czytamy np. w artykule Ignacego Baranowskiego, malującym jasnymi barwa­ mi szczęśliwą przeszłość Księżaków łowickich pod łaskawą opieką arcypasterzy, którzy „lubili widzieć naokoło siebie poddanych szczęśliwych, zamożnych i pięknie odzianych" („Ziemia" 1913, str. 230). Dobra duchowne, jak wynika z treści suplik, gospodarowane były nie bezpośrednio przez zarząd dóbr prymasowskich, tylko całymi kompleksami ' oddawa­ ne w użytkowanie dzierżawcom, którzy z kolei poddzierżawiali dalej poszczególne wioski. Dzierżawcy ci, rekrutujący się spośród świeckiej szlachty i osób duchownych, w pogoni za zyskiem dopuszczali się na chłopach potwornego ucisku, zmu­ szając ich do płacenia danin ponad zastrzeżone w in­ wentarzach, żądając odrabiania wyższej pańszczyzny, zmieniając samowolnie pańszczyznę pieszą na sprzężajną, gnębiąc chłopów dalekimi podróżami ze zbo­ żem i sianem, w czasie których padały im z wycień­ czenia konie i woły. W parze z ogólnym wyzyskiem szło odbieranie chłopom łąk na rzecz folwarku, przy­ łączanie do niego opustoszałych lub odebranych ról chłopskich. Daniny i pańszczyzna ciążyły nadal na gromadzie jako obowiązek, za który wiejska społecz­ ność solidarnie odpowiadała. Wielokrotnie dzierżawcy komasowali dni pańszczyzny z innych pór roku na okres letnich prac rolnych, a następnie odprzedawali darmową robociznę pogranicznej szlachcie, skutkiem czego chłopi nie mieli możności i czasu pracować u siebie. Gdy chłop, wysłany przez pana (dzierżawcę) ze zbożem lub innymi produktami na sprzedaż, nie uzy­ skał oznaczonej ceny, albo gdy w drodze wieziony towar zmarnował się częściowo, chłop ten musiał z własnych pieniędzy pokrywać panu powstałą róż­ nicę. Karczmarze nie tylko płacili za trunki wypite przez pańskich pachołków, ale z reguły pokrywali ze swojej kiesy niedobór, powstający z nieuczciwej miary dostarczanych z folwarcznego browaru trun­ ków do sprzedaży. Podkreślony z uznaniem przez J. Baranowskiego obowiązek arendatorów w dobrach arcybiskupich, którzy czuwali, by poddani „nie bawili się pijań­ stwem" i nie zadłużali w karczmach (str. 230), w praktyce wyrażał się tak, że chłopów z całą bez­ względnością zmuszano do picia kiepskiej gorzałki l skwaśniałego piwa. Właśnie mieszkańcy Bobrownik z klucza łowickiego skarżą się w roku 1785, że dzier­ żawca Łuszczewski za dni ponad pańszczyznę prze­ pracowane przy żniwie — daje „kwity", a te „każe w karczmie przepijać". Gdy chłop nie chciał wybrać z karczmy wyzna­ czonego kontyngentu wódki, wstawiano mu ją po prostu do domu lub kazano płacić bez odbioru. Skar­ żą się chłopi w pewnej wsi na dzierżawcę, że im na święta wielkanocne powstawiał do domu wódki ,.po stofie, niektórym po garncu, nie będąc my tego po­ trzebni natenczas, a zapłacić mu tę gorzałkę musie­ liśmy, niektórzy nie mając soli za co kupić, a potem koniecznie płacić musieliśmy" (str. 356). W Słupi dzierżawca „na wesela, krzyciny barełkamy gorzałkę rozdaje i sam rozwozi, i piwa tyle rozdaje, ile sam chce, choć ubodzy ludzie proszą się, aby nie tak wiele, dlaczego i żenić się nie chcą" (str. 255). W wypadku gdy chłop nie miał czym lub nie chciał płacić zaciągniętych w ten sposób długów, ściągano na egzekucję żołnierzy lub innych pachołków, którzy jedli i pili w karczmie na koszt dłużnika, a w wy­ muszaniu należytości nie cofali się nawet przed tor­ turą: „...a gdy mu się (karczmarzowi) jeszcze co od kogo należy, to krępują i wyciągnąwszy nogi słomą podpalają" (str. 508). Chłop, który w czymkolwiek nie wypełnił choćby najniesłusznieiszych żądań swego pana czy jego służby, ściąga! na siebie represje w postaci hojnie roz­ dzielanych knutów. Cierpiała od nich zarówno wiej­ ska starszyzna, jak i kmiecie czy zatrudniona u nich najemna służba, którą w zastępstwie za siebie wy­ syłali na pańszczyznę. Stąd ciągłe utyskiwania w sup­ likach na dzierżawców, którzy srogością swą powo­ dują, że służba rozprasza się i utrzymać jej we wsi nie można. Zjawisko to nie ogranicza się zresztą do służby; uchodzą ze wsi, porzucając gospodarstwa, zrujnowani długami karczmarze, doprowadzeni do nędzy kmiecie i zagrodnicy, wzywane do służby na folwarku chłopskie córki i synowie. Wiele gromad, nie mogąc znieść wzrastającego ucisku, prosiło prymasa o zastąpienie pańszczyzny czynszami, obiecywali przy tym wnosić do szkatuły prymasowskiej więcej, niżby zapłacili dzierżawcy, tłu­ macząc, iż „wolą, że ich pan własny strzyc, aniżeli ich dzierżawca golić będzie". Inne znów gromady, które przy oczynszowaniu zostały oszukane i złupione, wyrażały chęć powrotu do pańszczyzny (str. 279). Większość wykorzystywała przywilej, o którym z ta­ kim aplauzem wspomina Baranowski, że każda „gro­ mada miała prawo wysyłać do administracji arcy­ biskupiej zażalenia" („Ziemia" 1913, str. 230) i skła­ dała „jęcząc i płacząc, czołgając się jak mizerne ro­ baki do stóp Jaśnie Pana i Dobrodzieja Księcia Pry­ masa" supliki, przedstawiając w nich swe niedole. Administracja wysyłała wówczas swego lustratora, wobec którego wystraszona i sterroryzowana gromada często zaprzeczała własnym oskarżeniom, narażając z kolei na represje „buntowników i oszczerców", któ­ rzy z supliką chodzili do arcybiskupiej kancelarii. Zazwyczaj dzierżawcy po prostu zaprzeczali oskarże­ niom, a fakty podawane w sniplikach tłumaczyli przy­ padkowym zbiegiem okoliczności, co prymasowscy lustratorzy przyjmowali w swych raportach za dobrą monetę. Przykładem tego może być sprawa pewnej kobiety, która ująwszy się za ojcem bitym przez ekonoma, została przez niego tak skatowana, że do „w pół trzeciej niedzieli umarła"; życzliwy dla sprawm �Су lustrator dodaje skwapliwie: ,,...nie można jednak wiedzieć, z jakiej umarła przyczyny". Gdy inny dzier­ żawca w przystąpię gniewu rozpłatał karczmarzowi cybuchem od fajki głowę, tak że pobitego w bardzo ciężkim stanie przewieziono do szpitala w Warszawie, dotknięty dochodzeniem szlachetka pisał w odpowie­ dzi na suplikę ciężko obrażony: „Rany, które niespra­ wiedliwy język zadał, trudniejsze do zagojenia d bar­ dziej szlachetnie urodzonego bolą, niż rana niechcący zadana" i żądał, aby administracja arcybiskupia na­ kazała gromadzie silentium w tej sprawie (str. 265). Normalnie zaś „szlachetnie urodzony" chwytał po powrocie posłów chodzących z suplikami i dla prze­ strogi gromady pastwił się nad nimi wszelkimi spo­ sobami, nie szczędząc ich rodziny i służby, a kato­ wanym objaśniał przy okazji: „Nie obawiam się n i ­ kogo, jam jest pan, sam, za swoje pieniądze wolno mi czynić z wami, co mi się podobać będzie" (str. 325). Nie zawsze jednak udawało się owymi sadystycz­ nymi metodami złamać wzbierającego wśród chłopów ducha oporu. Gdy jednego z sołtysów, katowanego za to, że z suplikami chodził, pytał dzierżawca: „A pójdzieszże do Prześwietnej Administracji z sup­ liką do Warszawy?" — „Pójdę, Wielmożny Panie — odpowiedział sołtys — bo niesłusznie jestem ukarany". A „prześwietna arcibiskupia administracja" pusz­ czała skargi chłopskie mimo uszu, kontentując się każdym wyjaśnieniem ze strony dzierżawców. W sup­ likach dopatrywała się przejawów „chłopskiej zuch­ wałości i buntów" czy „matactwa zbałamuconego chłopstwa", zaś ksiądz Szweynert, generalny komi­ sarz prymasowskiej administracji karał chłopów cho­ dzących z suplikami dwutygodniowym aresztem o chlebie i wodzie oraz 50 rózgami, wymierzanymi każdemu z nich „25 na powitanie, 25 przy końcu więzienia" (str. 408). Garstka przykładów, którą wybrano dla zilustro­ wania treści omawianej publikacji, w słabym tylko stopniu pokazuje ciężkie położenie chłopa w dobrach duchownych. Materiałów tych w suplikach znajduje się znacznie więcej, powinni z nimi zapoznać się wszyscy, a zwłaszcza ci, którzy — ulegając sugestiom wysuwanym przez dawnych historyków — wierzą jeszcze w mit o uprzywilejowanym położeniu pod­ danych w dobrach duchownych. Rss „RUMUNSKOJE NARODNOJE ISKUSSTWO" ч Wydaumictujo Rumuńskiego Instytutu Współpracy Kulturalnej z Zagranicą, Bukareszt 1953, 32 str. bez paginacji. Mała broszurka propagandowa — rodzaj prospektu czy informatora dla zagranicznych wystaw rumuń­ skiej sztuki ludowej — składa się ze wstępu, zajmują­ cego niespełna 2 strony i 75 ilustracji, wykonanych z fotografii (częściowo barwnych) techniką siatkową. We wstępie anonimowy autor podkreśla odrębność ludowej sztuki rumuńskiej, wyrażającą się zarówno zasobem form, jak i swoistym kolorytem, będącym wynikiem twórczego wysiłku wielu pokoleń ludowych artystów. W dalszym ciągu znajdujemy informacje 0 otwartym w roku 1951 bukareszteńskim muzeum, które posiada w swych zbiorach 17 000 okazów, w czym przeważną ilość z zakresu sztuki ludowej, a więc: zdobionej odzieży, haftów, kobierców, ceramiki, rzeź­ by w drzewie itp. Wytwory ludowej sztuki rumuń­ skiej — eksponowane na wystawach zagranicznych w Moskwie, Londynie, Paryżu, Pradze, Helsinkach 1 Warszawie — spotkały się wszędzie z dużym zain­ teresowaniem i uznaniem. Istotną wartość omawianej książeczki stanowi część ilustracyjna, w której znajduje się krótki, ale cieka­ wy przegląd głównych działów bogatej twórczości plastycznej ludu rumuńskiego. Znajdujemy tu pięk­ nie haftowane ubiory kobiece, zdobione haftem i apli­ kacjami, kożuchy oraz wspaniały szeroki pas skórza­ ny, ozdobiony na powierzchni tłoczeniami. Interesu­ jący zestaw stanowi sześć starych olteńskich i moł­ dawskich dywanów, z których jeden reprodukowany jest barwnie. Dostrzegamy w nich przewagę moty­ wów roślinnych, w które wplecione bywają naiwnie rozwiązane postacie zwierząt (głównie ptaków) i l u ­ dzi. Cyfrowo najbogaciej reprezentowany jest dział ceramiki. Spotykamy tu zarówno okazy zabytkowe, sięgające wieku XVI—XVII, jak np. kafle reliefowe z motywami zwierząt (gryf, pelikan, dwugłowy orzeł herbowy) oraz talerze i misy zdobione malowanymi wzorami reliefowymi na tle pobiałki imitującej fa­ jans. Przewagę stanowią XIX-wieczne, bogato malo­ 124 wane na białym tle wyroby ceramiczne (misy i dzban­ ki) z Oltenii i Transylwanii. Z czasów obecnych znajdujemy jedynie zdjęcie pracowni garncarskiej (a raczej może wytwórni ceramicznej) znajdującej się we wsi Korund (w węgierskim okręgu autonomicz­ nym). Ceramika ta w charakterze swym różni się za­ sadniczo od innych garncarskich wyrobów siedmiogrodzkch, nawiązując do form i sposobu zdobienia stosowanych przez garncarzy na Węgrzech. Wśród ilustracji przedstawiających wyroby ceramiczne zwra­ ca uwagę ciekawy niec z północnej Mołdawii, z oka­ pem do odprowadzania dymu, wykonany z ozdob­ nych kafli ludowych — częściowo reliefowych, częścio­ wo gładkich barwnie malowanych. Tematyka tych dekoracji to postacie jeźdźców na koniach (na ka­ flach reliefowych), jelenie w biegu, ryby, postacie ludzkie. Na kaflach narożnikowych i gzymsach orna­ menty abstrakcyjne złożone są z prostych elementów, jak kropek, przecinków itp. | Stosunkowo słabo w omawianym wydawnictwie re­ prezentowana jest rzeźba w drzewie, która ogranicza się do kilku zdobionych snycerką motywów architek­ tonicznych, jednej skrzyni i paru zakończeń przęślic (zresztą bardzo pięknych), jednego czerpaka i sześciu drewnianych łyżek. Wyroby z rogu uwzględnione zo­ stały jakby symbolicznie, reprezentuje je starodawna rogowa prochownica, zdobiona na powierzchni geo­ metrycznym ornamentem rytym. Wartość naukową wydawnictwa podnosi dokładna lokalizacja ilustrowanych przedmiotów, umożliwiają­ ca zorientowanie się w ich geograficznym pochodze­ niu. Słabą stroną jest szata graficzna, w której dla ożywienia i dekoracji użyto barwnych podkładów ze stylizowanymi motywami ludowymi, które w sposób nieprzyjemny konkurują z fotograficznym materia­ łem ilustracyjnym. Rss �FRANCISZEK KOTULA: POSZUKIWANIA METRYK DLA STROJU LUDOWEGO Rzeszotu, 1954, str. 70, ryc. 41. Słuszny i od dawna wysuwany postulat, ażeby ma­ teriały etnograficzne, gromadzone ma podstawie badań terenowych, były uzupełniane prowadzonymi równo­ legle poszukiwaniami w źródłach historycznych, nie był u nas konsekwentnie realizowany. Zdarzały się wprawdzie sporadyczne wypadki, że ten czy ów spo­ śród badaczy kultury ludowej sięgnął do źródeł histo­ rycznych, wykorzystując później w druku zebrane tą drogą wiadomości, ale penetracja źródeł historycznych jako stale stosowana metoda pracy etnografów — do­ tychczas się nie przyjęła. Przyczyn tego niezrozumia­ łego w pierwszej chwili zjawiska szukać należy z jed­ nej strony w nawale niknącego z dnia na dzień ma­ teriału tradycyjnego, który należało gorączikowo zbie­ rać i notować, zanim całkowicie przepadnie, z drugiej zaś strony — w słabym przygotowaniu etnografów do badań archiwalnych, w nieporadności w stosunku do tak licznych źródeł i co za tym idzie — w nikłych na ogół wynikach owych poszukiwań. Utarł się wygodny dla etnografów pogląd, że tego rodzaju wypisów źródłowych powinni dokonywać raczej historycy na marginesie swych prac archiwalnych. Luźne i dosyć niekiedy przypadkowe poszukiwania archiwalne etnografów dotyczyły różnych dziedzin kultury ludowej, nie wyłączając stroju, jak świadczą np. notatki Władysława Siatkowskiego lub niektóre prace Seweryna Udzieli. Materiały te ze względu na swoją przypadkowość nie dają obrazu całości, nie pozwalają również na odtworzenie łańcucha przemian, jakim ulegały poszczególne części ubioru czy całe zespoły. Na tle wskazanych braków tym cenniejsza jest w y ­ mieniona w tytule praca Franciszka Kotuli, w której publikuje on swe pracowicie zgromadzone materiały dotyczące kilku elementów stroju ludowego. ' Praca Kotuli jest wynikiem kilkuletnich poszukiwań archiwalnych prowadzonych w związku z przygoto­ waniem przez niego dwóch zeszytów, wydanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w serii „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" („Strój rzeszowski" i „Strój łańcucki"). Zebrane materiały historyczne uzupełnione nowymi wiadomościami zostały przez autora wykorzystane w artykule „Z badań nad stro­ jem ludowym Rzeszowiaków" *. Z artykułu tego po * F. Kotula: Z badań nad strojem ludowym Rzeszo­ wiaków. Polska Sztuka Ludowa nr 4—5, 1952. znacznych przeróbkach i uzupełnieniach powstała oma­ wiana tu praca, wydania jako oddzielna książka. Składa się ona z kilku niewielkich, ale bardzo inte­ resujących szkiców, poświęconych różnym elementom stroju ludowego. Szukając „metryk" współczesnych ubiorów ludowych, znajduje je autor niekiedy w daw­ nym ubiorze szlacheckim, który z czasem poprzez war­ stwę mieszczańską przedostaje się do ludu. Świadczą o tym zebrane przez Kotulę materiały historyczne, i l u ­ strujące dzieje srebrnego pasa ,jpozłocistego", czyli •tzw. „obręczy" czy župana z cynowymi guzami. W świetle źródeł historycznych bardzo jaskrawo r y ­ suje się rozwarstwienie społeczne ludności wiejskiej, wśród której na plan pierwszy wybija się grupa za­ możnego chłopstwa, wyróżniającego się już w czasach feudalnych wyższą stopą życiową. Właśnie ta warstwa wzorująca się chętnie na szlachcie i mieszczanach, do szycia ubiorów używała kosztownych tkanm, jedwa­ biów, adamaszków, brokatów. Kobiety nosiły czepce siatkowe, adobione błyszczącymi blaszkami, bogato haftowane koszule, zapaski czy rańtuchy. Jak wynika z materiałów publikowanych przez Kotulę, strój bo­ gatych chłopów z okolic Rzeszowa daleko odbiegał od tego, jak zwykliśmy wyobrażać sobie odzienie wieś­ niaka pańszczyźnianego, nędzniej natomiast przedsta­ wiał się ubiór chłopów mniej zamożnych i biednych. Etnograf, któremu zwykle dużą trudność sprawia re­ konstrukcja ubiorów ludowych minionych stuleci, znajdzie w pracy Kotuli liczne i cenne wskazówki. Pisząc o wybranych elementach stroju ludowego (obręcz, wyszycia — hafty, rańtuch — rąbek, zawicie — ipodwika, spodnie i gorsety materialne, czepce, żupany, chustki u pasa), autor zestawia obok siebie poszczegól­ ne wzmianki, objaśnia je, nawiązuje do współczesnego materiału etnograficznego, unika jednak wyciągania wniosków matury ogólniejszej. Trafna intuicja bada­ cza ostrzega go przed zbyt pochopnymi sformułowa­ niami, które, mimo zgromadzenia obfitego, ale bądź co bądź cząstkowego materiału, mogłyby w przysz­ łości olkazać się niesłusznie. Praca Kotuli, stanowiąca rezultat systematycznych poszukiwań archiwalnych podjętych przez etnografa, powinna zachęcić innych do naśladownictwa. Bogate wyniki osiągnięte przez autora rozwiewają m i t o „nie­ opłacalności" badań źródłowych. Etnografia jest nauką historyczną i powinna posługiwać się wszystkimi me­ todami, jakie umożliwiają sięgnięcie w przeszłość. Rss. 125 �IX POWOJENNY KONKURS SZOPEK W KRAKOWIE Szopka Dudzika (ry*. 1) jest dalszą i bardzo szczęśli­ wą kontynuacją formy zapoczątkowanej w roku 1949 przez tego uzdolnionego szopkarza. Ma ona, jak więk­ szość szopek tego autora, masywną podstawę o lekko nachylonych ku górze ścianach, przypominających ściany starych kamienic krakowskich. Trzy smukłe wieże, z których dwie boczne wzorowane są na wieży ratuszowej, środkowa zaś ma zakończenie wyższej wieży kościoła Mariackiego. Przestrzeń między wie­ żami do połowy ich wysokości wypełnia attyka Su­ kiennic, poniżej której idące od podstaw wież bocz­ nych schody, wzięte z północnej ściany Sukiennic wraz z charakterystyczną wieżyczką. Nowością, którą Dudzik zastosował w roku bieżącym po raz pierwszy, jest całkowite skasowanie w parterze szopki wnęki, przeznaczonej dawniej na jasełka, i wypełnienie tej przestrzeni motywem Barbakanu (ryc. 2). Zabudo­ wując wnękę, zamknął Dudzik niejako cykl rozwo­ jowy szopki krakowskiej, która z przedmiotu związa­ nego ze zwyczajami religijnymi, a później z prawie świeckiego teatrzyku marionetkowego stała się obec­ nie kompozycją plastyczną o celach wyłącznie este­ tycznych. W bramie Barbakanu umieścił Dudzik bar­ dzo precyzyjnie wykonane laleczki, przedstawiające pochód Lajkonika. Szopka utrzymana była w uroz­ maiconej gamie kolorystycznej, nie stroniącej od mocnych akcentów. Srebrną folią wyklejone kopuły oraz narożniki parteru stanowiły dobrze przemyślane akcenty, podkreślając konstrukcję bryły. Ryc. 1. Szopka wykonana przez (1 nagroda). Zdzisława Dudzika W dniu 16 grudnia 1954 r. został rozstrzygnięty zor­ ganizowany przez dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta Krakowa tradycyjny doroczny konkurs szo­ pek. Na konkurs zgłoszono 29 eksponatów, wykona­ nych przez 28 szopkarzy. Wśród biorących udział w konkursie spotykamy nazwiska wszystkich wybitniejszych szopkarzy kra­ kowskich, jak Franciszek Tarnowski, Zdzisław Du­ dzik, Antoni Wojciechowski, Tadeusz Ruta, Włady­ sław Turski, Aleksander Kudłek. Brakło jedynie zdo­ bywcy jednej z dwóch pierwszych nagród w kon­ kursie zeszłorocznym, Wacława Morysa. Zjawiskiem bardzo charakterystycznym dla IX-ego konkursu było pojawienie się szeregu nowych szop­ karzy, którzy w tym roku po raz pierwszy wykonali swoje szopki. Znaleźli się wśród nich zarówno ludzie starsi, np. Kazimierz Kuna, lat 42, jak i młodzi, np. Michał Sarnecki, lat 26, czy też chłopcy w wieku szkolnym. Do tych ostatnich należą dwaj bracia Prze­ worscy: 15-letni Michał i 13-letni Jan, synowie zna­ nego szopkarza, Mariana Przeworskiego, który od wielu lat bierze udział w konkursach. Dwie pierwsze nagrody uzyskali Zdzisław Dudzik oraz Franciszek Tarnowski. 126 Druga z szopek wyróżniona pierwszą nagrodą, wy­ konana przez Franciszka Tarnowskiego, w zasadni­ czych cechach konstrukcji nie odbiega od szopek po­ przednio wykonywanych przez tego autora (ryc. 3). Jest to szopka o dwóch kondygnacjach, z trzema smukłymi wieżami o zakończeniach gotyckich i czte­ rema mniejszymi wieżyczkami umieszczonymi po kra­ jach i w lukach między wieżami gotyckimi. W po­ równaniu z poprzednimi szopkami Tarnowskiego, w których osiągnął on szczytowy rozwój opracowywanej od lat formy, szopka tegoroczna była pewnym cof­ nięciem się. Skromniejsza w architekturze, nieco płaska, o słabo zaznaczonej podstawie — zachowała jednak owe precyzyjne detale, z benedyktyńską cier­ pliwością wykonane z wałeczków naklejołej folii. Szopka, utrzymana w barwach pastelowych, przy du­ żej ilości srebrnej folii, stanowiła całość pod wzglę­ dem kolorystycznym bardzo "^Wysmakowaną, ale w porównaniu z innymi, które wyklejone były papie­ rami barwnymi, niekiedy jaskrawymi, wydawała się trochę mdła. Wśród galerii szopek wyróżniały się na tegorocznym konkursie dwie stosunkowo duże szopki, nadesłane przez Michała Sarneckiego z Kokotowa pod Wie­ liczką oraz Adama Zielińskiego, którzy po raz pierw­ szy w bieżącym roku stawali do konkursu. Szopki ich, wykonane dosyć prymitywnie, wyklejone barw­ nymi papierami, jaskrawymi w kolorze i śmiało ze­ stawianymi, nawiązywały formą i barwą do dawnych szopek krakowskich, obnoszonych przez kolędników przed I wojną światową lub z początkiem okresu międzywojennego, zanim jeszcze rozpowszechniła się w szopkarstwie srebrna i złota metalowa folia. Szopka Michała Sarneckiego (ryc. 4) uzyskała dru­ gą nagrodę, obok szopki Tadeusza Ruty, który w tym roku zaprezentował konstrukcję o pięknych, smuk­ łych kształtach i bardzo dobre rozwiązanie kolory­ styczne (ryc. 5). Trzecie nagrody przyznane zostały Władysławowi Turskiemu oraz Antoniemu Wojciechowskiemu, który i w tym roku powtórzył prawie bez zmian swój model znany od kilku lat. ��Ryc. 4. Szopka wykonana przez Michała (II nagroda). Sarneckiego R. yc Ryc. 5. Szopka wykonana przez щ nagroda). Tadeusza 6. Szopka wykonana przez Aleksandra Rutą Kudłeka. Zeszłoroczny zdobywca drugiej nagrody, Aleksan­ der Kudłek, w bieżącym roku znalazł się wśród na­ gród czwartych. Przedstawił on na konkurs dwie szopki, z których jedna miała stanowić dalszy etap na drodze do zeświecczenia szopki krakowskiej i za­ miany jej na teatrzyk kukiełkowy dla dzieci. Za­ miast rozwijać w dalszym ciągu formę zeszłoroczną, która mogłaby stać się punktem wyjściowym do opra­ cowania świeckiego — ale utrzymanego w stylu szopki krakowskiej — teatrzyku kukiełkowego dla dzieci, Kudłek poszedł po innej drodze, stwarzając kompo­ zycje architektoniczne obce w formie i kolorystyce tradycjom szopki krakowskiej. W większej z dwóch wykonanych na konkurs szopek Kudłek umieścił na wysokości I piętra obszerny ekran prostokątny dla teatrzyku cieni (ryc. 6). Całość sprawiała wrażenie czegoś obcego i nie powiązanego z tradycjami ludo­ wej szopki krakowskiej. Zofia Barbara Fotografował Roman Reinfuss. Głowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0f2db18c55866e6df5030324a3b6969.pdf f77328c229f678ad859c0f386057f6d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4048 pol Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3784 Title A name given to the resource Ozdobne drabinki do kwiatów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.2; s.100-103 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O Z D O B N E D R A B I N K I D O K W I A T Ó W JERZY Zarówno w małych miastach, jak i na wsiach istnieje zwyczaj dekorowania okien kwiatami. Uzu­ pełnieniem dekoracji, którą w głównej mierze sta­ nowi sama roślina, jest przeważnie ozdobny wazonik oraz podpórka, która — zamiast prostego patyka — przybiera czasem postać pięknie wykonanej drabinki. 100 CZAJKOWSKI Drabinki takie, występujące na różnych terenach Polski, a zwłaszcza Małopolski, uchodziły jakoś uwagi etnografów, którzy nie interesowali się nimi i nie notowali ich w publikowanych przez siebie mate­ riałach. Nielepiej przedstawiają się też zbiory mu­ zealne w tym zakresie. �Wyjątek stanowi Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie, które jest w posiadaniu serii drabinek, składa­ jącej się z 6 sztuk. Drabinki te wykonane zostały po I I wojnie świato­ wej i są dziełem Tadeusza Obrzuda z Podegrodzia (pow. Nowy Sącz), znanego rzeźbiarza ludowego, któ­ ry już niejednokrotnie wystawiał swoje rzeźby w okresie międzywojennym. Do rzeźb Obrzuda należą kapliczki z postaciami Chrystusa Frasobliwego, św. Jana Nepomucena, kilka figurek Chrystusa upadającego pod krzyżem, płasko­ rzeźba — chusta św. Weroniki i inne. Sporo tych rzeźb znajduje się w zbiorach Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie. W r. 1940 wywieziono Obrzuda na roboty do Nie­ miec, gdzie przebywał 5 lat. W ciągu tego okresu wyrzeźbił on mnóstwo różnych figurek. Szczególnym uznaniem ludności niemieckiej (tam, gdzie przebywał) cieszyły się butelki z Bożą Męką. Za pieniądze uzyekane drogą sprzedaży swych wyrobów Obrzud za­ kupywał narzędzia rzeźbiarskie, które niestety zo101 �z drzewa bukowego), natomiast poprzeczki — z drze­ wa bukowego. Na pierwszy rzut oka wszystkie drabinki są do siebie podobne. Przypatrzywszy się im jednak dokład­ nie, stwierdzamy, że poprzeczki różnią się między sobą bardzo, jeśli nie w całości, to przynajmniej w szczegółach. Natomiast listwy boczne są we wszyst­ kich drabinkach identyczne. Rozchodzą się one nieco od dołu ku górze, nadając drabince kształt wydłużo­ nego trapezu, zwróconego szerszą podstawą ku górze. Krawędzie listew bocznych są dla ozdoby skośnie pozacinane w karby biegnące z dołu do góry i na od­ wrót. Forma poprzeczek rozwiązana jest dwojako. Są one bądź to proste w swej zasadniczej linii, bądź też lekko półokrągłe. Krawędzie ich są wycinane w ząbki, półkola, karbowane łuki itp. Najwięcej jednak inwencji artystycznej włożył rzeźbiarz w rozwiązanie powierzchni poprzeczek. Są one ażurowane, przy czym motywy, które tu zna­ lazły zastosowanie, można podzielić na trzy grupy. Jedną stanowią motywy w postaci małych, okrąg­ łych otworków, układanych w koła, krzyże, linie pro­ ste, ośmio- i jedenastoramiennych gwiazdek lub nie dających się ściśle określić wycięć o formach ab­ strakcyjnych. Drugą grupę tworzą starannie wykonane motywy roślinne, na które składają się czterolistne rozetki, gałązki z listkami, grzyby, liście i owoce dębu oraz drzewka, zwykle po trzy, z których środkowe jest wyższe od dwóch bocznych. Wzajemne proporcje po­ szczególnych motywów roślinnych traktowane są przez rzeźbiarza zupełnie swobodnie. I tak np. kwiatki, drzewa, grzyby, żołędzie mają prawie jednakową wielkość, o której decydują rozmiary zdobionej po­ wierzchni. Osobno wspomnieć należy o ładnie wyciętych ser­ duszkach i innych motywach (jak kapelusz góralski ze skrzyżowanymi ciupagami), którymi Obrzud ozdo­ bił jedną z drabinek. W dwóch wypadkach rzeźbiarz nie zadowolił się motywami geometrycznymi i roślinnymi, ale dodat­ kowo dał po dwie krokiewki, przy czym na jednej parze ustawił dwa malowane ptaszki, w rozwidleniu drugiej natomiast umieścił gniazdo, a w nim dwa bociany, dość wiernie wykonane i pomalowane. stały mu skradzione, gdy wracał do kraju. Po po­ wrocie osiedlił się on w Lubezie pod Grodkowem, na Śląsku Opolskim, gdzie w dalszym ciągu pracuje nad rzeźbami o tematyce zarówno religijnej, jak i świec­ kiej. Wróćmy jednak do wspomnianych drabinek. Każda z nich składa się z dwóch listewek połączonych k i l ­ koma poprzeczkami. Wysokość drabinek waha się w granicach 46—51 cm, a tylko jedna z nich ma 32 cm wysokości. Do wyrobu drabinek Obrzud użył dwóch rodzajów drzewa. Listewki boczne zrobił z drzewa dębowego (poza jedną, która w całości wykonana jest 102 Prócz rzeźbiarskiej występuje na drabinkach de­ koracja malarska, głównie na niektórych motywach roślinnych oraz wyżej wspomnianych ptaszkach i bo­ cianach. Pomalowane zostały również zakończenia bocznych listewek niektórych drabinek, jedna z po­ przeczek oraz krokiewki — farbami olejnymi kolorów białego, czerwonego, zielonego, niebieskiego i brą­ zowego. Brak zainteresowania tymi drobnymi, ale cieka­ wymi okazami ludowego zdobnictwa powoduje, że szukając analogii dla opisywanych tu drabinek, nie znajdujemy ich na naszych terenach, tylko za Kar­ patami — na WęgrzechTamtejsze drabinki w ogól­ nym kształcie zbliżone do wykonanych przez Obrzuda, są jednak znacznie bogatsze. Podobnie jak u rzeź- Malonyay Dezsó: A magyar nép müvészete. Bu­ dapeszt, 1909, t. I I I , s. 179. 1 �biarza podegrodzkiego, znalazły tam zastosowanie motywy geometryczne, abstrakcyjne, roślinne i zwierzęce oraz — czego nie ma u Obrzuda — postacie ludzkie. Większość drabinek węgierskich ozdobiona jest nieznanymi Obrzudowi dzwonęczkowatymi w i siorkami. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0818a587533edba7050f38943443a88e.pdf 28f38251963f6e7995475a2ebe0f978a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4046 pol Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3782 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.2; s.65-66 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA fin.- ifrmrtirtifeffiñ R O K W Y I N I X S T 1955 Y T U T S Z T U K I �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ZESPÓŁ REDAKCYJNY Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (zastępco redaktora naczelnego), Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny),, Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Bokiewicz. Na okładce: Niedźwiedź. Ul figuralny. Czarny Dunajec (pow. Nowy w Muz. Tatrzańskim w Zakopanem. Fotografował: Stefan Targ). Okaz Deptuszewski. 1 4 Jb2 REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, D Ł U G A 26 �POLSKA SZTUKA LUDOWA N R ROK 1955 2 T R E Ś Ć : Rozprawy Tadeusz Seweryn Ludowa świecka rzeźba monumentalna . . . SU*. 67 Jerzy Czajkowski Ozdobne drabinki do kwiatów 100 Dobiesław Walknowski Przyczynek do badań chronologii kafli mazur­ skich Wanda Teligowa Polska sztuka ludowa staje się modną w... szkole angielskiej Sprawozdania Wystawa sztuki ludowej w Białymstoku . Rss „Supliki chłopskie X V I I I wieku" Rss „Rumuinskoje Narodnoje Iskussitwo" p Franciszek Kotula. Poszukiwania stroju ludowego. Rzeszów 1954 s s Zofia Głowa P A Ń S T W O W Y 106 recenzje Zofia Staronkowa 1 i i 104 . . 108 123 . . . 124 metryk dla IX* powojenny konkurs szopek w Krakowie I N S T Y T U T . 125 126 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34f4709ed91a11a021c46370902d4880.pdf fa16688e254bef157c30978e1f76ed5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4044 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3781 Title A name given to the resource Recenzje i wystawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.60-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ S t a ł o się już d o p e w n e g o s t o p n i a tradycją, że w Łańcucie r o k r o c z n i e urządza się w y s t a w y s z t u k i l u ­ d o w e j w o j e w ó d z t w a r z e s z o w s k i e g o . D z i e j e się t o z t e j p r o s t e j p r z y c z y n y , że w " s a m y m R z e s z o w i e n i e m a o d ­ p o w i e d n i e g o p o m i e s z c z e n i a — Ł a ń c u t zaś d y s p o n u j e doskonałą d l a e k s p o z y c j i halą z g ó r n y m ś w i a t ł e m . W y s t a w a t e g o r o c z n a nosiła poniekąd c h a r a k t e r j u ­ b i l e u s z o w y , stanowiła b o w i e m jedną z i m p r e z u c z c z e ­ n i a Dziesięcioleoia P o l s k i L u d o w e j . P o d o b n i e j a k i w s z y s t k i e dotychczasowe, w y s t a w a obecna o p a r t a była 0 p o k a z materiału z t e r e n u całego w o j e w ó d z t w a , bez u w z g l ę d n i e n i a różnic e t n o g r a f i c z n y c h poszczególnych r e g i o n ó w . O c z y w i ś c i e t a k i e m e c h a n i c z n e stłoczenie m a ­ t e r i a ł ó w w r a m y j e d n e j a d m i n i s t r a c y j n e j całości n i e m o g ł o dać d o b r y c h r e z u l t a t ó w i p o w o d o w a ł o l i c z n e n i e p o r o z u m i e n i a . N a l e ż y r a z jeszcze z a a p e l o w a ć o d o r ­ ganizatorów o przemyślenie tej s p r a w y , t a k a b y w przyszłych e k s p o z y c j a c h w y d o b y ć w pełni b o g a c t w o 1 różnorodność wszystkich regionów kulturalnych, wchodzących w obręb województwa rzeszowskiego. Dotychczasowe w y s t a w y prezentowały przeważnie tradycyjną sztukę ludową, w y j ą t k o w o j e d y n i e d e ­ monstrując p r z e j a w i a n i e się n o w y c h treści i n o w y c h rozwiązań p l a s t y c z n y c h . A l e i w t y c h p r a c a c h t r u d n o b y ł o sie doszukać zgodności treści i f o r m y , n o w ą t e ­ matykę sztucznie raczej wtłaczano w stare f o r m y . P o ­ szczególne w y s t a w y m a ł o w i ę c różniły się o d s i e b i e , n i e p o z w a l a ł y z a o b s e r w o w a ć z m i a n , j a k i e zachodziły W ŁA14CUC1E i zachodzą w c a ł y m życiu w s i , a w i ę c i w j e j k u l t u r z e . T o t e ż idąc n a o b e c n a w y s t a w ę , m i a ł e m nadzieję, że t y m r a z e m zobaczę w r e s z c i e coś n o w e g o , zwłaszcza że w i a d o m e m m i było o w i e l u pracach twórców l u d o w y c h , w c i e k a w y sposób p o d e j m u j ą c y c h n o w ą t e m a t y k ę . S y g ­ n a l i z o w a ł e m zresztą w s w o i m czasie t e s p r a w y o r g a n i ­ zatorom. Niestety bezskutecznie. Z a r a z p r z y w e j ś c i u n a w y s t a w ę z n a j d u j e się m o ż e n a w e t nazbyt s k r o m n y p o d względem g r a f i c z n y m w y ­ kaz czynnych twórców l u d o w y c h województwa rze­ s z o w s k i e g o . W c a l e imponująca l i c z b a , a l e j a k ż e n i e ­ pełna w p o r ó w n a n i u ze s t a n e m f a k t y c z n y m . N i e można w i n i ć o r g a n i z a t o r ó w w y s t a w y , że n i e b y l i w każdej w i o s c e , a l e można b y ł o ' n i e w ą t p l i w i e w p o r o z u m i e n i u z k o m p e t e n t n y m i i n s t y t u c j a m i zdobyć wierniejszy, pełniejszy materiał. W y k a z w y m i e n i a rzeźbiarzy, m a ­ larzy, ceramików, p l e c i o n k a r z y , korzykarzy... w s u m i e t w ó r c ó w z 9 d z i a ł ó w twórczości l u d o w e j . A l e p r z y c z y ­ t a n i u t e j l i s t y nasuwają się w ą t p l i w o ś c i , c z y t w ó r c a dający k o m p o z y c j ę figuralną n i e w d r z e w i e , a l e w wypalanej glinie należy do ceramików j a k sugeruje podział n a działy c z y d o rzeźbiarzy*' B e z w a n a n i a za¬ l i c z y ł b y m g o d o rzeźbiarzy, materiał s t a n o w i t u p r z e ­ cież w a r t o ś ć d r u s o r z e d n a z a s a d n i c z e k r y t e r i u m s t a ­ nowi natomiast forma D l a t e e o też E m i l i e C h m i e l i W ł a d y s ł a w ę P r u c n a l n a l e ż y uważać za rzeźbiarki a n i e c e r a m i c z k i P o d m i a n e m c e r a m i k " ' r o z u m i e c i e bowiem r w ^ e c h n i e ^ t w ó r ^ �C e l o w a i d o b r a j e s t m a p a pokazująca c z y n n e ośrodki s z t u k i l u d o w e j w o j . rzeszowskiego, a l e m o i m z d a n i e m r e j o n k o r o n k a r s k i b o b o w s k i n a l e ż y r a c z e j u w a ż a ć za chałupniczy, a n i e r e p r e z e n t u j ą c y sztukę l u d o w ą . P r z e ­ cież k o r o n k i b o b o w s k i e , h a r m o n i j n e , miłe, d o b r z e w y ­ k o n a n e , a l e w z a s a d z i e b a n a l n e , p o w t a r z a j ą c e się w s e t ­ kach identycznych egzemplarzy, naśladujące często w z o r y p o d r ę c z n i k o w e , n i e w i e l e w s p ó l n e g o .mają z l u ­ dowością. O s t a t n i o podjęta została n a w e t a k c j a w p r o ­ w a d z e n i a do tychże k o r o n e k m o t y w ó w l u d o w y c h , w y ­ n i k j e j n i e j e s t jeszcze w i a d o m y . K o r o n k i t e w y s t a w i o n o zresztą b a r d z o n i e f o r t u n n i e . U ł o ż o n o j e w płaskich g a b l o t a c h , n a b a r w n y c h t k a n i ­ n a c h z Leżajska, k t ó r e z n ó w n i e p o t r z e b n i e zostały p r z y ­ k r y t e i zgaszone właśnie k o r o n k a m i . T a ekspozycja n a ­ leży c h y b a d o najsłabszych. Po d r u g i e j stronie centralnego stoiska, również w płaskich g a b l o t a c h , w y s t a w i o n o k o m p o z y c j e tkackie P a w ł a D u d k a z Leżajska. P r a c e t e ( w odróżnieniu o d p o p r z e d n i o w y m i e n i o n y c h , naśladujących t k a n i n y w i ­ leńskie i białostockie), o p a r t e n a m o t y w a c h d a w n y c h łańcuckich w y s z y ć , z e s t a w i o n o z o r y g i n a l n y m i z a b y t k a ­ m i , j a k w y s z y w a n e rańtuchy. P o m y s ł d o b r y , p o k a z u ­ jący, j a k współczesny t k a c z w y k o r z y s t u j e s t a r e l u d o w e w z o r y . Ale... z n ó w zastrzeżenie: w s z y s t k i e e k s p o n a t y zostały „ f a n t a z y j n i e " z m i ę t e i p o f a ł d o w a n e , p r z e z co o r n a m e n t y s t a r e i n o w e zostały t a k zniekształcone, ż e n i e można b y ł o d o s t r z e c a n i i c h r y t m i k i , a n i h a r m o n i i . N a środkowym stoisku, bardzo pomysłowo, bo n a t l e z i e l e n i i k w i a t ó w , słusznie n a w y s o k o ś c i w z r o k u p o ­ k a z a n o rzeźbę ludową, t a k w d r z e w i e , j a k i w t e r a k o ­ cie. S k a l a różna, o d p r a w d z i w y c h dzieł s z t u k i , p o p r z e z r z e c z y b a n a l n e , n i e s z c z e r e , n i c z p r a w d z i w ą sztuką n i e mające w s p ó l n e g o , aż p o i s t n e d z i w o l ą g i , j a k i m i są efekciarskie lepiatki z g l i n y , w d o d a t k u megaiomańsko podpisane n a n a j b a r d z i e j niewłaściwych miejscach. Spośród r z e ź b i a r z y n a p i e r w s z y p l a n w y b i j a j ą się d w i e k o b i e t y , t w ó r c z y n i e l u d o w e w c a ł y m t e g o słowa znaczeniu: jedna z nich E m i l i a C h m i e l , znana jest czy­ t e l n i k o m „Polskiej Sztuka L u d o w e j " z w i e l u p o p r z e d ­ nich wystaw, druga, kilkunastoletnia dziewczyna, rów­ nież z M e d y n i G ł o g o w s k i e j , W ł a d y s ł a w a P r u c n a l , s t a ­ n o w i małą r e w e l a c j ę w y s t a w y . Z dzieł w i d a ć , ' ż e t w o ­ r z e n i e j e s t d l a o b u konieczną potrzebą, s z c z e r y m s p o ­ s o b e m w y r a ż a n i a się, chociaż r z e ź b y i c h różnią się o d siebie. W ł a d y s ł a w a P r u c n a l j e s t n i e w ą t p l i w i e pod w p ł y w e m E m i l i i C h m i e l o w e j , a l e już z d o b y ł a się n a własny w y r a z ; l o g i c z n a w k o m p o z y c j a c h , p o p r a w n a w f o r m i e , p o t r a f i z n a k o m i c i e oddać ruch,' dynamikę. R z e z b v C h m i e l o w e i sa r a c z e i s t a t y c z n e r j o s i a d a i a dużo w y r a z u . P r a c e o b u a u t o r e k zasługują b e z w z g l ę d n i e n a szersze o m ó w i e n i e n i e m o ż l i w e w r a m a c h k r ó t k i e i n o ­ tatki sprawozdawczej. Z w r a c a j ą r ó w n i e ż u w a g ę rzeźby w d r z e w i e Stanisła­ w a K a l e m b y z p o w . jarosławskiego znanego również z poprzednich wystaw. T r u d n o j e d n a k zrozumieć, d l a c z e g o dzieła r ó ż n y c h t w ó r c ó w zostały p r z e m i e s z a n e z i n n y m i i r o z r z u c o n e p o całym s t o i s k u , w d o d a t k u n i b y w p r z e k ł a d a n c e u s t a ­ w i o n e : Fzeźba — n a c z y n i e , rzeźba — n a c z y n i e . U t r u d n i a to w y r o b i e n i e sobie poglądu n a danego twórcę. Na w y s t a w i e bogato reprezentowane jest g a r n c a r s t ­ w o . E k s p o n a t y dowodzą, ż e n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a c z y n n y c h j e s t jeszcze s z e r e g o ś r o d k ó w , z k t ó r y c h n a j rozleglejsze to M e d y n i a i Zalesie. A l e b y w a , j a k n p . w Leżajsku, że n a ośrodek składa się już t y l k o j e d e n jedyny garncarz. Z w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h w y b i j a j ą się n a c z y n i a S k i ­ bińskiego z Kołaczyc, A n d r z e j a R u t y z M e d y n i G ł o ­ g o w s k i e j i F r a n c i s z k a T r y c z y ń s k i e g o z Leżajska, a t a k ż e F r a n c i s z k a W o s i a z Z a l e s i a . T e n o s t a t n i z d a j e się p r z e - Ryc. 2. Kobieta z maselnicą. Glina palona. Wym. 15 X 8 X 8 c m . W y k . Władysława Prucnal z Medyni Głogowskiej (pow. Łańcut). ' $:' Ryc. 3. Siewca. Glina palona. Wym. 19,5 X 8 X 6 cm. Wyk. Władysława Prucnal z Medyni Głogowskiej (pow. Łańcut). 61 �Ważnie p r z e z dziewczęta. N a l e ż ą o n e d o n o w y c h f o r m s z t u k i l u d o w e j . S p o t y k a się p o w s i a c h r ó w n i e ż b a r d z o c i e k a w e m a l o w i d ł a c z y w y s z y c i a . T e n n o w y sposób d e k o r a c j i w n ę t r z w y z w a l a często a r t y s t y c z n e zdolności w s i , i t o n i e t y l k o d z i e w c z ą t , a l e i mężczyzn. W i e l e k r o ć m a l o w i d ł a t e w sposób b a r d z o w y m o w n y o d z w i e r c i e d ­ lają p r z e m i a n y , j a k i e w o s t a t n i c h l a t a c h dokonały się n a w s i . T e g o r o d z a j u dzieł należało c h y b a s p e c j a l n i e p i e c z o ł o w i c i e szukać i p r z e d s t a w i ć j e n a t e g o r o c z n e j wystawie. T y m c z a s e m o r g a n i z a t o r z y uprościli s o b i e z a d a n i e pokazując i e d v n i e d y w a n i k i m a k a t k i w s t ą ż k i m a l o w a n e i n a k l e j a n e p r z y c z y m a u t o r k a Większości w y s t a w i o n y c h eksponatów jest była n a u c z y c i e l k a i n teligentka, a n i e twórczyni l u d o w a ! N a w y s t a w i e r e p r e z e n t o w a n e są jeszcze w sposób r ó ż n o r o d n y i interesujący i n n e działy, a w i ę c p l e ­ cionkarstwo, zabawkarstwo oraz zdobnictwo ludowe. Koroną w y s t a w y — bo umieszczone n a h o n o r o w y m m i e j s c u i n a s p e c j a l n y m podwyższeniu — miały być t r z y m a n e k i n y , u b r a n e w s t r o j e l u d o w e łańcuckiego r e g i o n u . N i e b u d z i ł y b y zastrzeżeń, g d y b y . . . n a w ł a ś c i w y ubiór męski, bieliźniany, k t ó r y b y ł z a s a d n i c z y m s t r o ­ j e m r o b o c z y m l e t n i m , d l a uboższych i z i m o w y m , n i e w d z i a n o b a r d z o s t r o j n e j i b a r d z o świątecznej s u k m a n ki... z innego regionu, bo Lasowiaków! Stoi tedy bosy chłop, z gołą g ł o w ą , s z n u r k i e m p r z e z koszulę p r z e p a s a ­ n y i w błękitnej, s u k i e n n e j k m i e c e i s u k m a n i e w s u ­ mie - monstrum! W d r u g i m w y p a d k u , mężczyzna w pełnym, l e t n i m , świątecznym s t r o j u , k t ó r e g o w i e r z c h n i ą częścią b y ł a płótnianka, ubrał się ( n a p ł ó t n i a n k ę ! ) — w k a m i z e l k ę i znów z innego r e g i o n u kostiumologicznego, bo rze­ szowskiego. T o j a k b y elegant n a f r a k nałożył sweter. W t e n sposób s z t u k i l u d o w e j k o m p r o m i t o w a ć n i e w o l ­ no! W s z y s t k i e e k s p o n a t y , ściśie w e d ł u g zasad w y s t a w o ­ w y c h , zostały o p a t r z o n e n u m e r a m i , w k o n s e k w e n c j i czego o r g a n i z a t o r z y w y s t a w y p o w i n n i b y l L p r z y g o t o ­ w a ć choćby p r y m i t y w n y k a t a l o g , p r z y n a j m n i e j s p i s , który b y informował, c z y i m dziełem jest o d p o w i e d n i e k s p o n a t , skąd t w ó r c a p o c h o d z i , c z y e k s p o n a t j e s t d o n a b y c i a i t d . N i e s t e t y , n a w y s t a w i e n i e m a czegoś p o ­ dobnego. A szkoda . Reasumując, W y s t a w a S z t u k i L u d o w e j w Ł a ń c u c i e za r o k 1954, m i m o z g r o m a d z e n i a b a r d z o w i e l u c e n n y c h eksponatów i zastosowania c i e k a w y c h pomysłów, z a ­ d a n i a s w e g o r a c z e j n i e spełniła. E k s p o n a t y p r z e w a ż n i e wystawiono jako ciekawostki, nie pokazano natomiast i n i e r o z w i ą z a n o nasuwających się p r o b l e m ó w , nie p r z e d s t a w i o n o t w ó r c ó w l u d o w y c h , i c h życia, ś r o d o w i ­ ska. D a l e j — w y s t a w a p r a w i e n i e m ó w i o n o w e j sztuce, n o w v c h f o r m a c h , które r o d z i n o w a s y t u a c j a społecznog o s p o d a r c z a , a t y m s a m y m w sposób n i e d o p u s z c z a l n y zuboża o b r a z s z t u k i l u d o w e j . Za t e n stan rzeczy t r u d n o winić p a t r o n a o m a w i a n e j w y s t a w y , t j . Wydział K u l t u r y i S z t u k i , gdyż n i e d y ­ sponując o d p o w i e d n i m p e r s o n e l e m w ł a s n y m , m u s i o n p o s ł u g i w a ć się z konieczności ludźmi, k t ó r z y ze sztuką l u d o w ą n i e w i e l e mają w s p ó l n e g o . Z t e g o j e d n a k w y ­ p ł y w a w n i o s e k , że W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i p o w i n i e n opierać się n a p o m o c y f a c h o w c ó w , e t n o g r a f ó w , a p o z a t y m — s a m e p r z y g o t o w a n i a d o urządzenia w y s t a w y w i n n y się o d b y ć o w i e l e w c z e ś n i e j , p o p r z e d z o n e p e ­ netracją t e r e n u . 1 K a t a l o g pt. „Wystawa sztuki ludowej województwa rzeszowskiego — Łańcut-Zamek, lipiec-sierpień 1954" w o p r a c o w a n i u m g r a K r z y s z t o f a W o l s k i e g o ' ukazał się, a l e już p o zakończeniu w y s t a w y . A s z k o d a , b o k a t a l o g postał w y d a n y n a d o b r y m p a p i e r z e i nieźle i l u s t r o ­ wany. 1 Franciszek WYSTAWA TWÓRCZOŚCI MALAREK W MUZEUM P r z e d 25 l a t y , k i e d y j a k o uczeń j e d n e g o z t a r n o w ­ skich gimnazjów zwiedziałem z k o l e g a m i ówczesne „ M u z e u m m i a s t a T a r n o w a " , mieszczące się n a piętrze starego m a g i s t r a c k i e g o b u d y n k u p r z y u l i c y K r a k o w ­ s k i e j , z b i o r y t e c i e s z y ł y się w ś r ó d n a s d u ż y m z a i n t e ­ resowaniem. Z d r e s z c z y k i e m grozy oglądaliśmy „miera k a t o w s k i " (każdy d w u r ę c z n y m i e c z ś r e d n i o w i e c z n y p o k a z y w a n o wówczas j a k o k a t o w s k i ) i różne średniowieczne n a ­ rzędzia t o r t u r — z p o t ę ż n y m i ż e l a z n y m i ' k a j d a n a m i n a czele, . w k t ó r y c h s c e p t y c z n i e n a s t a w i e n i o b s e r w a t o r z y r o z p o z n a w a l i bez t r u d u p ę t a d l a k o n i u ż y w a n e p r z e z chłopów w połowie w i e k u X I X . M i n ę ł o o d t e g o c z a s u s p o r o l a t , z m i e n i ł się T a r n ó w , a r a z e m z n i m i m u z e u m , k t ó r e ze s t a r e j r u d e r y n a ­ przeciw kina „Apollo" przeniesiono do nowego lokalu w zabytkowym renesansowym ratuszu. W salach, gdzie p o p r z e d n i o urzędnicy o z a s p a n y c h twarzach rejestrowali p s y i rowery, zgromadzono za­ b y t k i s z t u k i , a w i ę c trochę p a m i ą t e k c e c h o w y c h , k i l k a sztychów przedstawiających s t a r y Tarnów, z g r o m a d z o ­ nych w jednym n i e w i e l k i m pokoiku, i wiele mniej l u b więcej przypadkowych eksponatów, pochodzących p r z e w a ż n i e z z a b e z p i e c z o n e g o w czasie r e f o n m y r o l n e i m i e n i a p o d w o r s k i e g o . Z n a j d u j e się t a m t r o c h ę c e r a ­ m i k i artystycznej (Chiny, Wedgwood Meisen, B a r a nówka, K o r z e c i dn.), z a b y t k o w e g o szkła ( g ł ó w n i e p o l ­ skiego), n a m i o t p o l s k i i r z ą d n a k o n i a z X V I I I w tro­ chę s t y l o w y c h m e b l i , z niezbędną gdańska s z a f a " n a czele, i p o r t r e t ó w , m i ę d z y k t ó r y m i " u m i e s z c z o n o r ó w ­ nież w y p o ż y c z o n e ( n i e w i a d o m o p o c o ) z M u z e u m N a ­ ród awego w K r a k o w i e angielskie sztychy z X V I I I wwku. WIEJSKICH W POWIŚLA Kotula DĄBROWSKIEGO TARNOWIE M u z e u m urządzone j e s t s k r o m n i e , bez w i d o c z n y c h ambicji w zakresie ekspozycji. Jedynie d w ó m repre­ z e n t a c y j n y m s a l o m n a I p i ę t r z e nada.no c h a r a k t e r w n ę t r z p a ł a c o w y c h . R o z w i ą z a n i e t a k i e , słuszne n a W a ­ w e l u czy w którejś z z a b y t k o w y c h r e z y d e n c j i m a g n a c ­ k i c h (Nieborów, Łańcut itp.), n i e z n a j d u j e dostatecz­ nego uzasadnienia w X V I - w i e c : z n y m „biurowcu". Z w i e d z a j ą c m u z e u m , n i e d o s t r z e g a się r ó w n i e ż w y ­ siłku w k i e r u n k u z a p e w n i e n i a d y d a k t y c z n e g o o d d z i a ­ ływania w y s t a w y , s k u t k i e m czego j a k o j e d y n y , a n i e z a m i e r z o n y z a p e w n e j e j „ w y d ź w i ę k " .pozostaje a p o t e o ­ za m e c e n a t u a r t y s t y c z n e g o d w ó c h f e u d a ł ó w i j e d n e g o wzbogaconego p i w o w a r a . N a s k u t e k niedostatecznego powiązania ekspozycji z l o k a l n y m podłożem h i s t o r y c z n y m i kulturalnym, m u z e u m (a r a c z e j j e g o w y s t a w a ) stało się w z a s a d z i e obce T a r n o w i a n o m , c o bez wątpienia o d b i j a się i n a f r e k w e n c j i . Według s t a t y s t y k i — m u z e u m odwiedzają głównie z o r g a n i z o w a n e w y c i e c z k i z b i o r o w e (młodzież szkolna), n a t o m i a s t osoby zwiedzające m u z e u m „dobro­ w o l n i e " r a c z e j n i e n a p r z y k r z a j ą się z a t r u d n i o n e m u t a m personelowi. O d s e p a r o w a n i e się m u z e u m o d w s z y s t k i e g o , co a k ­ t u a l n e i z w i ą z a n e z tradycją miejscową, j e s t t y m m n i e j zrozumiałe, że w a r u n k i l o k a l n e stwarzają szerokie m o ż l i w o ś c i o p r a c o w a n i a w y s t a w y , która m o g ł a b y s t a ­ nowić wzór d i a i n n y c h placówek tego t y p u . N a l e ż a ł o b y z w r ó c i ć u w a g ę n a c i e k a w i e kształtujące się m o m e n t y g e o g r a f i c z n e ( T a r n ó w l e ż y n a północnej k r a w ę d z i W y ż y n y P o d k a r p a c k i e j ) , b o g a t e ślady i s t n i e ­ n i a człowieka przedhistorycznego (usiana „skarbami" d o l i n a D u n a j c a ) , historię m i a s t a i o k o l i c y , a l e n i e o g r a ­ niczającą się, j a k o b e c n i e , d o p a r u p r z y w i l e j ó w c e c h o - �w y c h , .pieczęci i sztychów, l e c z dającą p e b y obraz d y n a m i k i (rozwojowej miasta. Przecież Tarnów o d X I V w i e k u przeszedł d ł u g i łańcuch p r z e m i a n z a r ó w n o w sensie u s t r o j o w y m , g o s p o d a r c z y m , j a k i u r b a n i s t y c z ­ n y m . T a r n ó w , m i a s t o r o z w i j a j ą c e się p r z e z s z e r e g s t u ­ l e c i w c i e n i u f e u d a l n e g o pałacu, w o k r e s i e k a p i t a l i z m u s t a j e się w a ż n y m o ś r o d k i e m g o s p o d a r c z y m . T u z n a j ­ d u j e się j e d e n z n a j w i ę k s z y c h w M a ł o p o l s c e ( a l e d y s ­ k r e t n i e z a m a s k o w a n y ) ośrodek p r o d u k c j i m a n u f a k t u r y . N a t l e b e z g r a n i c z n e g o w y z y s k u z a t m d n i o n y c h w .prze­ m y ś l e p r a c o w n i k ó w r o z w i j a się w T a r n o w i e o ż y w i o n y r u c h r o b o t n i c z y , znajdujący swój w y r a z w zawziętej w a l c e p r o w a d z o n e j p r z e z szerokie m a s y pracujących pod k i e r u n k i e m Polskiej P a r t i i K o m u n i s t y c z n e j . N i e m n i e j c i e k a w i e . p r z e d s t a w i a s i ę przeszłość h i s t o ­ r y c z n a wisa p o d t a r n o w s k i e j , która, p r z y g n i e c i o n a śrubą pańszczyźnianego u c i s k u , b u n t o w a ł a się p r z e c i w p a ­ n o m , czego p r z y k ł a d e m b y ł r u c h J a k u b a S z e l i . Gdzież, jeśli n i e w t a r n o w s k i m m u z e u m , p o w i n n y być z e b r a ­ ne i u w i d o c z n i o n e materiały stawiające „rabację" w e właściwym świetle, w o l n y m o d zafałszowania przez reakcyjną histoiriozofię. N a l e ż a ł o b y r ó w n i e ż w jakiś sposób zapoznać z w i e ­ dzających m u z e u m iz r o z w o j e m życia k u l t u r a l n e g o T a r ­ nowa. Istniała t u przecież k i e d y ś „ f i l i a " A k a d e m i i K r a k o w s k i e j i j e d n o z n a j s t a r s z y c h w byłej G a l i c j i gimnazjów, z którego wysało w i e l u l u d z i g o d n y c h w y ­ m i e n i e n i a ( m . i n . Brodziński). R o z w i j a ł s i ę t u p r z e c i e ż jakiś . r u c h a r t y s t y c z n y . M i a ł T a r n ó w s w o i c h m a l a r z y , g r a f i k ó w , n i e w i e l k i c h w p r a w d z i e , a l e zasługujących n a t o a b y w m i e j s c o w y m m u z e u m znalazły się i c h prace. Osobne zagadnienie s t a n o w i p r o b l e m bogatej i zróż­ nicowanej ludowej k u l t u r y w s i t a r n o w s k i e j , którą obecnie reprezentuje symbolicznie parę f i g u r e k g l i n i a ­ nych, wykonanych przez garncarza z Rzepiennika Strzyżewskiego, a u s t a w i o n y c h w sąsiedztwie M i ś n i i Korca. Ze o k o l i c e T a r n o w a stwarzają możliwości o p r a c o ­ wania interesującej ekspozycji, opartej n a d o r o b k u k u l t u r y l u d o w e j , świadczy czasowa „ W y s t a w a t w ó r ­ czości m a l a r e k w i e j s k i c h P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o " , z o r ­ g a n i z o w a n a w M u z e u m m i a s t a T a r n o w a w e wrześniu 1954 r . p r z e z k r a k o w s k i e M u z e u m N a r o d o w e . Wystawa ta, bardzo starannie przygotowana, daje r e t r o s p e k t y w n y przegląd m a l o w a n e k z Powiśla D ą b ­ r o w s k i e g o , począwszy o d p i e r w s z y c h l a t bieżącego s t u ­ lecia ( z b i o r y Hecfca), poprzez czasy międzywojenne ( z b i o r y T . S e w e r y n a ) , d o czasów współczesnych, k i e d y imauowanka, j a k i w s z y s t k i e dziedziny s z t o k i l u d o w e j , otaczana opieką Państwa Ludowego, rozwija się i wzbogaca, wychodząc z ciasnej i z b y w i e j s k i e j i p o ­ szerzając d o r o b e k k u l t u r y n a r o d o w e j . E k s p o n a t y z g r o m a d z o n e n a t e j w y s t a w i e świadczą o interesujących p r z e m i a n a c h , j a k i e przeszła m a l o w a n ­ k a Powiśla Dąbrowskiego — o d a b s t r a k c y j n y c h p i e r ­ w o c i n s p r z e d p ó ł w i e c z a d o c o r a z b o g a t s z y c h , .ale i c o ­ raz bardziej grawitujących .ku r e a l i z m o w i m a l o w a n e k współczesnych. W szeregu f o t o s ó w p o k a z a n o rolę, j a k ą m a l o w a n k a spełnia w s w y m w ł a s n y m środowisku, n a w s i , j a k o d e k o r a c j a zdobiąca ściany i z b , p i e c ó w i .po­ wał, a także z e w n ę t r z n y c h ścian b u d y n k ó w g o s p o d a r ­ czych. P r ó c z m a l o w a n e k o c h a r a k t e r z e ściśle d e k o r a c y j n y m znalazły się n a w y s t a w i e o b r a z y o t e m a t y c e f i g u r a l n e j , bądź t r a d y c y j n e j , o treści r e l i g i j n e j ( j a k n p . „ S w . B a r ­ b a r a " Z o f i i B a r a ń s k i e j ) , b ą d ź też współczesnej - ś w i e c ­ k i e j , n a w i ą z u j ą c e j n i e k i e d y d o ciężkich p r z e ż y ć z c z a ­ sów o k u p a c j i (np. obraz L e o k a d i i K o s i n i a k p t . „ W y ­ pędzanie d o o k o p ó w " ) . W y s t a w a m a l o w a n e k . p o t r a k t o w a n a została w s p o ­ sób p r o b l e m o w y . W k i l k u n a s t u u m i e j ę t n i e d o b r a n y c h e k s p o n a t a c h z a l u s f a w a n o próby w y k o r z y s t a n i a u t a ­ lentowanych m a l a r e k wiejskich w dziedzinie p r o j e k ­ towania w z o r ó w n a t k a n i n a c h c z y f a j a n s i e (działalność Instytutu Wzornictwa Przemysłowego), próby u p o wszechmenia malowanek w formie d r u k o w a n y c h b a r w ­ n y c h .papierów n a ściany ( w y d a w n i c t w a C P L i A ) . D z i a ł t e n uzupełniono f o t o g r a f i a m i w n ę t r z , z d o b i o n y c h p r z e z m a l a r k i z Z a l i p i a , między i n n y m i znanej j u t dziś w różnych ( p u n k t a c h k u l i z i e m s k i e j b a w i a l n i dziecięcej ze s t a t k u B a t o r y . Eksponując dzieła m a l a r e k z P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o , n i e z a p o m n i a n o również o s a m y c h a u t o r k a c h . Prócz l i c z n y c h zdjęć przedstawiających j e czy t o w d o m u p r z y p r a c y , czy w różnych k o l e k t y w a c h , malujące s w e f a n t a s t y c z n e k o m p o z y c j e roślinne, z n a l a z ł y s i ę t a k ż e d w a o l e j n e . p o r t r e t y , p r z e d s t a w i a j ą c e zasłużone m a l a r ­ k i z a l i p s k i e — F e l i c j ę C u r y ł o w ą i F e l i c j ę Kosindakową, ubrane w stroje ludowe. W y r a z e m z a i n t e r e s o w a n i a , z j a k i m s p o t y k a się d z i a ­ łalność w i e j s k i c h m a l a r e k n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , j e s t s p o r a już i rosnąca z d n i a n a dzień „literatura p r z e d m i o t u " . Licznie artykuły, j a k i e n a t e n t e m a t u k a ­ zały się dotychczas w wydawnictwach naukowych i p r a s i e , z g r o m a d z o n e zostały w g a b l o t k a c h , dając ś w i a d e c t w o p r a w d z i e , ż e s z t u k a l u d o w a przestała j u ż b y ć u n a s twórczością a n o n i m o w ą . C i e k a w i e i d o b r z e „ustawiona" w y s t a w a zyskałaby n a w y r a z i e , g d y b y d a t o się ją z o r g a n i z o w a ć w w i ę k ­ s z y m l o k a l u , co umożliwiłoby r ó w n i e ż podkreślenia tła, n a k t ó r y m .powstało m a l a r s t w o d e k o r a c y j n e P o ­ wiśla Dąbrowskiego. F e n o m e n a l n y rozwój m a l a r s t w a ściennego n i e m o ż e b y ć d l a z w i e d z a j ą c y c h w pełni zrozumiały, j e ż e l i n i e p o k a ż e się, że w y r o s ł o o n o n a b o g a t y m podłożu m i e j s c o w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , w y r a ż a j ą c e j s i ę nip. w z d o b n i c t w i e m a l o w a n y c h s p r z ę ­ tów, r o b i o n y c h w p o b l i s k i m Żabnie, czy w b a i r w n y c h haftach. W y s t a w a ilustrująca d o r o b e k a r t y s t y c z n y „ s w o j e g o " r e g i o n u (Powiśle Dąbrowskie od d a w n a ciąży w k i e ­ r u n k u T a r n o w a j a k o najpoważniejszego w t y c h s t r o ­ n a c h ośrodka g o s p o d a r c z e g o i k u l t u r a l n e g o ) izostała p r z e z m i e s z k a ń c ó w m i a s t a i o k o l i c y przyjęta z d u ż y m z a t o t e r e s o w a n i e m i życzliwością, zwłaszcza że z o k a z j i o t w a r c i a w y s t a w y z o r g a n i z o w a n e zostały d w i e p r e ­ lekcje — jedna d l a m i e j s c o w y c h plastyków, d r u g a d l a n a u c z y c i e l s t w a — n a k t ó r y c h m g r M a r i a Woleńska zapoznała słuchaczy z z a g a d n i e n i e m m a l o w a n e k l u d o ­ w y c h n a Powiślu Dąbrowskim. Wystawa twórczości malarek wiejskich Powiśla D ą b r o w s k i e g o , będąca p i e r w s z ą w d z i e j a c h m u z e u m t a r n o w s k i e g o ekspozycją poświęconą m i e j s c o w e j s z t u c e ludowej, s t a n o w i p e w n e g o r o d z a j u przełom, świad­ czący, że m u z e u m w e s z ł o n a d r o g ę o d d a w n a o c z e k i ­ wanych przemian. Z a r ó w n o n a w i ą z a n i e k o n t a k t ó w z publicznością p r z e z o d c z y t y , j a k i interesujący t e m a t w y s t a w y — s p o w o ­ d o w a ł y , że f r e k w e n c j a z w i e d z a j ą c y c h w y s t a w ę , osiąg­ nęła n i e m a l 40°/o n o r m a l n e j f r e k w e n c j i r o c z n e j . Ś w i a d ­ c z y t o , źe ściślejsze p o w i ą z a n i e e k s p o z y c j i z lokalną problematyką mogłoby poważnie przyczynić się do p r z e z w y c i ę ż e n i a obojętności, j a k a m u z e u m d o t y c h c z a s o t a c z a . T r a f i a n i e d o s e r c a i umysłu z w i e d z a j ą c y c h p o ­ p r z e z r z e c z y b l i s k i e i bezpośrednio l u d z i z a c i e k a w i a ­ j ą c e n i e j e s t zresztą rzeczą n o w ą . Z p o w o d z e n i e m s t o ­ sują t ę m e t o d ę l i c z n e m u z e a r e g i o n a l n e , k t ó r e w y k o ­ rzystując l o k a l n e z a i n t e r e s o w a n i a , p o t r a f i ł y słać się a k t y w n y m i placówkami k u l t u r a l n y m i , skupiającymi koło s i e b i e l u d z i z a r ó w n o m i a s t a , j a k i w s i . Rss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c02950e746b0c860fc3c94226200f3e2.pdf 2d7db1f3f3718458add56b15b991af86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4053 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3788 Title A name given to the resource Pierwsze strony / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR n A rVT 1955 ROK IX 3 C T \\J r \ \\T V T M C T V T II T C 7 T I] l'" I �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ ZESPÓŁ PAŃSTWOWY INSTYTUT REDAKCYJNY D r M i e c z y s ł a w Gładysz, Mgr S t a n i s ł a w Hiż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r K s a w e r y P i w o c k l , D r R o m a n Reinfuss, Mgr J a n Sadownik, Mgr M a r i a n Sobieski, Mgr B a r b a r a Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Bokiewicz. Na Autoportret REDAKCJA Nikifora. i Wym. 16,5 okładce: X 26 cm. Fotografował J. ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT WARSZAWA, DŁUGA 26 Swiderski. SZTUKI SZTUKI �POLSKA S Z T U K A LUDOWA NR 3 R O K 1955 T R E Ś Ć : A r t y k u ł y str. Andrzej Banach Nikifor 131 S p r a w o z d a n i a B o ż e n n a Stelmachowska Na marginesie i r e c e n z j e . 170 Na marginesie „ J a b ł o n e c z k i " Juliana Przybosia . 172 Tadeusz S e w e r y n Garncarstwo 179 Rss Ceramika ludowa na I Ogólnopolskiej wystawie ceramiki i szkła artystycznego w e W r o c ł a w i u . Maria Błońska I . C y w i ń s k a , A . Gerlach, T. Rogalanka Wystawa dyskusji o hafcie kaszubskim ludowe sztuki ludowej w o j . warszawskiego Jan Chranicki K i l k a u w a g na pomorska" Maria P r a c e i m a t e r i a ł y e t n o g r a f i c z n e , t o m X , zeszyt I Przeździecka P A Ń S T W O W Y I N S marginesie artykułu . 180 183 „Ceramika 188 T Y T U T 191 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3108160ad35fa33eb14a9edef7c11a9.pdf 2e74c0a26419bfa8c6ba8dd0a5063730 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4054 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3789 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ: str. Kazimierz Pietkiewicz E w a Fryś Władysław Bogatyński Franciszek Kotula Wanda Gentil-Tippenhauer Rss Zbigniew Jasiewicz Adam Glapa Alicja Gerlach Jan Pachoński Ka Ka Zofia Barbara Głowa Wanda Brzeska Wanda Gentil-Tippenhauer Z okazji wystawy ludowej sztuki litew­ skiej w Polsce Rzeźby Jana Gładysza z Chlebowa . . Elementy małopolskich strojów ludowych mieszczan i chłopów w świetle materia­ ł ó w źródłowych Wpływ mebli małomieszczańskich na urządzenie izby wiejskiej . . . . Stanisław Szymoszek Gąsienica . Banicka Dedina 2akarovce Artyzm w wyrobach z metalu . . . Sztuka ludowa w muzeum w Lesznie Wlkp Wystawa sztuki ludowej w Koszalinie . Z historycznego archiwum . . . . Wystawa sztuki ludowej Mazowsza Płockiego Wystawa litewskiej sztuki ludowej 10 lat Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S . . . . . . . Bożena Stelmachowska (1889—1956) . . Wanda Kossecka (1893—1955) . . . . 131 157 159 167 174 180 181 182 183 186 187 187 187 190 191 Na okładce:' Fragment ściany stodoły ryzowanej w 1919 r. przez Jana Gła­ dysza z Chlebowa, pow. Skierniewice. Fot. J . Swiderski. Na stronie t y t u ł o ­ wej: Ukrzyżowany, drzeworyt ludowy, kolorowany. Wymiary: 73 X 60 cm. K V D M E D 754. Fot. St. Deptuszewski. �P O L I S QUARTERLY N. 3 H F PUBLISHED O L K A R T B Y T H E STATE INSTITUTE OF ART YEAR BOOK X I 1957 SUMMARY O F A R T I C L E S Kazimierz Pietkiewicz — ON T H E O C C A S I O N O F THE EXHIBITION OF LITHUANIAN FOLK ART Archeological and linguistics data confirm that it was in the region where Dzwina flows into the Niemen, in the middle of the second millenium before our era that the ethnical elements of the ancestors of the Lithuanians and the Latvians began to take shape. Though migration movements were a characteristic feature during the following cen­ turies, the Baltic tribes remained on their homelands. This is why Lithuanian folk culture has retained many ancient elements. The oldest traces in folk art, found in excava­ tions, date back to the period before our era. The period in which the forms of ornament and the technique of Lithuanian art were shaped was in the flth to the 12th centuries of our era, when great progress was made in perfecting the methods of working on the local raw materials, such as fibre, clay, wood and metals. I n analysing the Lithuanian folk art on the basis of examples of the 19th century, which have been preserved until our times, it must be stated that apart from ancient purely Lithuanian elements, they also show a marked similarity to the art of the Polish and Byelorussian peoples and also to the art of the Scandinavian peoples. The combination of old and new elements is par­ ticularly noticeable in the crosses and shrines which in their umbrella-and-lantern-like forms resemble the pillars of pagan cult. Also worthy of mention are the crosses forged by Lithuaniana blacksmiths, in which we also meet with ancient elements, e. g. ornamentation in the form of a moon or heads of animals. Sculptures of the Christian cult, that is religious statuettes, have much in common with Polish religious statuettes. The Polish „Chrystus Frasobliwy" (The Melancoly Christ) is identical in form and character to the Lithuanian „Smutkielis". The folk wood-carving art is also very similar. The greatest artistic values in Lithuanian folk art have been preserved in wood sculptures and in weaving. From among the many sculptured objects in L i ­ thuanian folk art, particularly worthy of mention are the spinning wheels and distaffs, with their wealth of varied forms and the originality of their ornamentation. Many Lithuanian distaffs can be com­ pared to the Polish ones from the Mazury, Kaszuby and Podlasie regions. I n Poland, however, such varie­ ty and such great numbers have not been met with. Decorative weaving shuttles, wooden pins, fabric frames and especially washing rods are all of equal artistic value. The most popular fabric in Lithuania is linen or linen and wool fabrics of geometrical design ob­ tained from the concatenation weaving technique and the special method of using the weaving shaft. The fabric is also known in Poland, Byelorussia, Latvia and Scandinavia. The typical Polish striped material used for regional costumes is also known in Lithua­ nia; this technique can also be met with in the eastern frontier region of Poland, but mainly in Byelorussia, The Ukraine and among other southern Slav races. Narrow patterned woolen belts are very widespread in Lithuania. Lithuania is also known for its patter­ ned white fabrics, e. g. towels, tablecloths, etc. The womens folk costumes are composed of a blou­ se, bodice or jacket, a skirt and an aprori. The head­ dress is usually a kerchief arranged in different ways, and more rarely a bonnet is worn. On the whole, the Lithuanian folk costumes are modest and differ less in the various regions than the Polish folk costumes. They have, however, many common features. The specific Lithuanian knitting technique is more known in Latvia and Scandinavia and less known in Poland. This short article has been -limited to only a few fields of art. Owing to lack of material, such realms of art as building, implement making, Easter egg decoration, painting, wicker wood, metal work and ritual objects, have not been dealt with. Franciszek Kotula — M I D D L E - C L A S S T A S T E I N F L U E N C E ON T H E F U R N I S H I N G S O F R U R A L COTTAGES The author of the article cites a number of archive texts collected by him. A detailed interpretation of these texts leads him to broad conclusions on the origin of folk furniture in Rzeszów Voivodship. The interior furnishings of the rural cottage were extremely primitive in the middle of the 19th cen­ tury. The only more impressive pieces of furniture were the painted chests referred to in numerous peasant inventories and legacies. In studying the question of folk furnishings as tokens of folk culture, we should be mindful of class differences and, in consequence, cultural differences in the Polish village. Apart from the poverty stricken hut dwellers and cottage tenants, the rural records refer to rich peasants, and even a sort of "peasant bankers". As shown by the author in his works on the origin of the Rzeszów regional costumes, (see note 8) the peasants from that region tried to imitate the higher classes both with regard to costumes and interior furnishings. The more "magnificent" pieces of furni­ ture in the room of rich farmers (purchased at the markets in small towns or made by rural carpenters trained in the town) were modelled rather on the bourgeois furniture than that of the nobility. This was not difficult, owing to the slight social diffe­ rences and even marriages between rich peasants and middle class towns folk. �The interiors of the dwellings of middle class townsfolk remained almost unchanged over the per­ iod from the end of the 16th century to the end of the 18th century. On the basis of archive material, the author reconstructs the following pieces of fur­ niture from the dwelling of a townsman from Rze­ szów: a wall cupboard (fig 1), painted chests, kitchen cupboards for storing food kept in the porch (fig 4 to 7) which cam today be seen in villages and small towns. The author sees the influence of church on rural furnishings in the shape of hanging cupboards in the rooms and porches (fig. 15 and 16). The folk "triple cupboard" is associated with 18th century church furniture (fig. 17 and 18). In the interiors of the 19th century bourgeois dwellings there were pieces of furniture directly originating from the renaissance traditions, for in­ stance two-storey cupboards (fig. 10) or stools with or without backs (fig. 11). A n interesting utensil of the peasant cottage, still used at the beginning of the 19th century, were lighting devices mainly used in tavernes and arti­ sans workshops (fig. 12). They were cone shaped bags stretched over a wooden framework overlaid inside with clay, with a metal grating at the bottom, on which a lighted torch was placed. The lightening device was placed under a special opening in the ceiling. A n interesting device of this type was found by tihe author in the portico pf the monastery in J a n ó w Lubelski. Ewa Fryś — T H E S C U L P T U R E S O F J A N G Ł A D Y S Z F R O M CHLEBÓW In the village of. Chlebów, in the district of Skier­ niewice, the authoress found some interesting relief sculptures, carved on the wall of -a barn in the year 1920 by Jan Gladysz, who was fifteen years old at that time. The sculptures consist of a number of miniature scenas and single figures carved with a knife. The sculptor of these interesting reliefs did not later continue his artistic work. He is an excep­ tional and singular figure among the Polish count­ ryside artists. Wead-ysiau) Bogatyński — GALICIAN REGIONAL COSTUMES IN TOWN AND COUNTRYSIDE The author publishes original material from ma­ nuscripts in the Cracow archives. He deals with the period from the 16-th to the 18th centuries in the central and western parts of Galicia. F o r com­ parison he also gives descriptions of the costumes worn by the nobility in the 18th century. Wanda Gentil-Tippenhauer — STANISŁAW GĄSIENNICA—SZYMOSZEK HUCIANSKI Carpenter and folk sculptor from the Podhale re­ gion. Born in Zakopane in 1908 and still living there. He learnt carpentry for a short time at the Zakopane Timber Industry School, then later from his brother, who had finished his studies at that school. His work as a cabinet maker is divided into two periods: be­ fore the- war he remained under the influence of the stylistic tendencies propagated by the Timber I n ­ dustry School (fig. 2—4). In his later period he retur­ ned to the folk traditions of furniture making in the Podhale region. Apart from cabinet making, Szymoszek devoted himself to decorative art in metal. I n this field he modelled his work on folk motives, also in the de­ coration of objects unknown in folk traditions, such as broches and snuff-boxes. R e v i e w s a n d B r i e f s Alicja Gerlach — E X H I B I T I O N O F F O L K A R T I N KOSZALIN The exhibition was organized at the end of 1956 by the Culture Section of the Voivodship People's Council in Koszalin. The great ethnical variety of toe artists, reflected in the exhibits on show, account for the very interesting and variegated character of the exhibi­ tion. During the post-war migration movement, people from ah over Poland settled in the Koszalin voivodship, just as in many other voivodships of the Regained Territories. That is why the exhibition represented ethnical and cultural elements from all parts of Poland (except for the Podhale, Silesian and Poznan regions). The exhibits were mostly fabrics and regional folk costumes. 4 Adam Glapa — F O L K A R T I N T H E M U S E U M A T LESZNO W I E L K O P O L S K I E A review of the Museum's work. The Museum started its work several years ago and has a fine collection of folk art exhibits. Zofia Barbara Glowa — 1 0 - T H A N N I V E R S A R Y O F A R C H I V E S A T R E S E A R C H S E C T I O N ON P L A S ­ TIC F O L K ARTS A report covering the collections gathered by the Archives at the Research Section on Plastic Folk Arts. The report comprises an inventory with de­ tailed descriptions, drawings and photo-illustrations of plastic art in the Polish countryside. Systematic research work is conducted i n the various rural re­ gions with the purpose of recording achievements in rural plastic arts. On the basis of the material collected by the Archives 100 articles and several monographs have been published. Also museums, houses of culture, folk art co-operatives etc., avail themselves in their work of the material gathered by the Archives. A R T I N M E T A L W O R K — a collective work edited by H . Kuroń, published by State Vocational Training Publications, Warsaw, 1956. Zbigniew Ja­ siewicz subjects the work to severe criticism for its superficiality and numerous errors. B A N I C K A D E D I N A Z A K A R O V C E , Collected work, edited by Jan Ujartan, Published by the Slovenic Academy of Sciences, Bratislava, 1956, p. 605, 271 illustrations. The work is reviewed by R. Reinfuss. W A N D A K O S S E C K A (4.26.1893 — 12.13.1955) Reminiscenses on the life and work of this well merited woman artist from the Podhale region. Many fine tapestries were made in Wanda Kossocka's shop, where girls from the countryside did the ingenious work. The tapestries have won renown far beyond the frontiers of this country. BOŻENA S T E L M A C H O W S K A (12.5.1899 — 11.211956) Prof. Stelmachowska was one of the most distin­ guished research workers into Polish ethnography, particularly in the Pomorze and Kaszuby regions. She distinguished herself as a notable educationalist while' she was a reader at the Mikołaj Kopernik Univer­ sity in Toruń. The bibliography of works by Prof. Stelmachowska comprises that on folk art only. �KWARTALNIK W Y D A W A N Y 1 PRZEZ P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), mgr Anna Kunezyńska (sekretarz redak­ cji), prof, dr Roman Reinfuss (zastępca redaktora naczelne­ go), mgr Barbara Radziwiłł (redaktor techniczny), Józef Wilkoń (okładka i układ gra­ ficzny), Krystyna Żmijewska (adiustacja i korekta). REDAKCJA I ADMINISTRA­ CJA: PAŃSTWOWY INSTY­ TUT SZTUKI, WARSZAWA, D Ł U G A 26 T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86437e9768560483d71c7d7ee5995fae.pdf 4d290640af0685f0c37afc7a5a6d3ff4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4648 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4317 Title A name given to the resource Z życia / /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.186-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż Y C I A . Począwszy od niniejszego numeru wprowadzamy do naszego k w a r t a l ­ nika r u b r y k ę pn. „Z Życia...". B ę d z i e m y w niej zamieszczać zwięzłe informacje o zjawiskach pozornie marginesowyoh, ale i l u s t r u j ą c y c h naszym zdaniem n i e k t ó r e charakterystyczne przejawy w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y ludowej. Prezentujemy jedynie fakty autentyczne, bez ż a d n e g o retuszu. B ę d z i e m y wdzięczni naszym czytelnikom za n a d s y ł a n i e takich w ł a ś n i e m a t e r i a ł ó w do tej r u b r y k i . REDAKCJA I Brata znanego działacza regionalistycznego zapytano k i e d y ś , dlaczego nie chodzi do świetlicy „ l u d o w e j " . — Nie jestem Indianinem — odpowiedział — i nie b ę d ę siedzieć w rezerwacie. * Gorzkie refleksje uczestnika konkursu g a w ę d z i a r ­ skiego: — Profesor m i zarzucił, że nie m ó w i ę czystą g w a r ą , że kaleczę g w a r ę . No dobrze, ale czy to moja wina, że mnie ojciec posyłał do szkoły i mam m a t u r ę ? Ile się w szkole n a w y ś m i e w a l i z tej mojej gwary, nauczyciel co i raz to m i z a p o d a w a ł o p i ę k n i e języka polskiego i zachwaszczaniu mowy, a teraz m i m ó w i ą , że m a m z ł ą g w a r ę . M ó w i ę t a k jak ludzie u nas w wiosce, przecież był pan u nas, niech pan sam powie. C h ę t n i e b y m się poduczył tej naszej gwary, ale przecież z naszego terenu nie ma ż a d n y c h publikacji j ę z y k o z n a w c z y c h . J u ż więcej na konkurs nie p r z y j a d ę , mam w i e l k i żal, dosyć mam tego. Z w i ą z e k Podhalan w Zakopanem p r o j e k t o w a ł zorga­ nizowanie dla swych członków kursu gwary p o d h a l a ń ­ skiej. * Pewien znany poeta i g a w ę d z i a r z wiejski, w y s t ę p u ­ jący wiele razy na r ó ż n y c h imprezach, zawsze w garni­ turze, p o j a w i ł się nagle na festiwalu w stroju l u d o w y m . Czerwiec. Gorąco. G a w ę d z i a r z wiek, poci się n i e m i ł o s i e r n i e . — Ale p i ę k n a koszulę i dżinsy. ów, stary już pogoda —• z a g a d u j ę . Marn na czło­ sobie — Niech to szlag trafi z t a k i m u p a ł e m , jeszcze w tej w e ł n i e — odpowiada. Ociera sobie c h u s t k ą pot z czoła i dodaje: — Ale, k u r w a , trzeba p o p i e r a ć s z t u k ę l u d o w ą . Prasa doniosła, że pewien r o l n i k z pow. S ł o m n i k i przebiera się w s t r ó j ludowy, ilekroć jedzie do K r a k o w a z a ł a t w i ć j a k ą ś s p r a w ę w urzędzie. P o w ó d : u r z ę d n i c y są do niego o wiele przychylniej nastawieni i szybciej go z a ł a t w i a j ą , niż gdyby był ubrany normalnie. 286 1 Rozmowa z w y t w ó r c z y n i ą plecionych w e ł n i a n y c h r ę ­ kawic, tzw. „sabałówek". — Czy te r ę k a w i c e zawsze się n a z y w a ł y „sabałówki"? — Zawsze. — A do czego się je u ż y w a ł o ? — Do lasu, do r ą b a n i a drzewa zimą. — A jak się' wtedy n a z y w a ł y ? — Łapawice. — A od kiedy n a z y w a j ą się „ s a b a ł ó w k i " ? — Od kiedy robię je dla p a n ó w . — A czemu tak Się n a z y w a j ą ? — Ż e b y panowie wiedzieli, że to r ę k a w i c e czysto góralskie. Pewien dom k u l t u r y w K r a k o w i e w y s t a w i ł amator­ s k i m i siłami wodewil Antoniego K r u m ł o w s k i e g o Prze­ wodnik Tatrzański, z m u z y k ą Jana Tesarzika. Premiera odbyła się wiosną 1970 г.. plakaty rozlepiono w całym mieście. Dla tych czytelników, k t ó r z y nie obejrzeli tego spek­ taklu, a nie p a m i ę t a j ą już prapremiery (1919 г.), d r u k u ­ jemy n i e k t ó r e fragmenty wodewilu: Chór gości i g ó r a l i : Jak upaja i zachwyca Tej przyrody górskiej cud. Taka p i ę k n a okolica T a k i rosły, dzielny lud!... G ó r y w wieczny śnieg odziane T o n ą szczytem pośród chmur — To jest nasze Zakopane To jest p e r ł a naszych gór! (...) Hanka: Mój chłopiec nie dla panny! Irena: Daruje ci go c h ę t n i e ! H . : Nie sztuka d a r o w a ć to, co nie swoje! I . : Moja Hanko, nie jestem taka zła, j a k sądziłaś! Ja nie c h c i a ł a m cię s k r z y w d z i ć ! C h c i a ł a m tylko p o z n a ć du­ szę góralską — psyche! Rozumiesz mnie? H . : Nie. (...) Dymalskii (do gromady górali): Hej chłopcy! K t ó r y z was chciałby wyjść na człowieka? G ó r a l e (oglądając się): Kaz ten cłowiek? D.: Nie rozumiecie mnie! K t ó r y z was chciałby zrobić szczęście, wielkie szczęście? G ó r a l I-szy: To ja! Góral I i - i : Albo i j a ! D.: Cicho! P o t r z e b u j ę do mojej restauracji kelnera! �G ó r a l e (rozczarowani): Eeeee! (...) Przewodnik (wchodząc): Niech będzie pochwalony! Irena (do Doremi): To on! Doremi (przygląda mvi się): O superbe!... Irenko, w i n ­ szuję ci... * Rozmowa d w ó c h skiego: uczestników konkursu gawędziar­ pluje w obiektywy kamer, żąda 500 lub 1000 złotych w monetach, ucieka w pole, kryje się w sianie w stodole itp. Historia z p o c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h : do pewnego wiejskiego rzeźbiarza zaapelowano, aby sztuka jego bar­ dziej służyła t r e ś c i o m socjalistycznym. A r t y s t a p r z e j ą ł się i po pewnym czasie z d u m ą przyniósł do muzeum rzeźbę, p r z e d s t a w i a j ą c ą człowieka na koniu. —i Staszek, czy ty jesteś autentyczny? — No i co, podoba się? — spytał z widoczną — Nie, — A kto to jest? — spytano. bo mam maturę. (Uczestnicy konkursu b y l i podzieleni na a u t e n t y c z n ą i ogólną). — Jak kategorie: z * Pewna etnografka, autorka prac o medycynie ludo­ wej, o p u b l i k o w a ł a w popularnym czasopiśmie serię felietonów na temat k o ł t u n ó w , jakie z d a r z y ł o się jej widzieć na terenie w o j . białostockiego. Np. dziecku za­ puszczono k o ł t u n a , aby w y g n a ć z ciała paraliż, stara kobieta b y ł a zdrowa dzięki k o ł t u n o w i i t p . R e p o r t a ż e te w y r a ź n i e o k r e ś l a ł y stanowisko autorki, b y ł y opisem tzw. patologii społecznej, m i a ł y działać jako odstręczający przykład. Odzew na a r t y k u ł y był dość n i e z w y k ł y . Do redakcji n a d s z e d ł list mieszkanki Poznania, proszącej o k o n t a k t z k o ł t u n a m i białostockimi celem w y m i a n y doświadczeń. Nadawczyni t a k ż e chce zapuścić sobie k o ł t u n a , ale nie wie, jak to zrobić; pragnie więc n a w i ą z a ć k o r e p o n d e n c j ę z bohaterkami r e p o r t a ż y . Etnografka odpisała poznaniance, że nie może nie­ stety spełnić jej prośby, p o n i e w a ż jest z w i ą z a n a dzien­ nikarską tajemnicą. dumą. to, nie poznajecie? to m a r s z a ł e k Rokossowski. — Л widzieliście m a r s z a ł k a osobiście, czy to portret, fotografii? — A jakże, widziałem. Jak przed w o j n ą służyłem w u ł a n a c h , t o ś m y defilowali w Warszawie przed mar­ s z a ł k i e m . Miał na sobie szary mundur i nosił wtedy duże, siwe wąsy. Etnograf w prywatnej rozmowie, ż a r t o b l i w i e : — M a m y w sąsiedztwie b a b k ę , cały dzień nic nie robi, chodzić nie może, Warto by jej k u p i ć t r o c h ę pa­ pieru i farby, ma wiele czasu, niech maluje, a potem odkryjemy p r y m i t y w a , zrobimy sensację w gazecie, b ę d ą do nas ludzie w a l i ć drzwiami i oknami, zarobimy k u p ę forsy. Siedzi babcia przed kościołem. Przechodzi wczaso­ wiczka, częstuje babcię cukierkami z torebki i prosi: — Z m ó w c i e babciu za mnie zdrowaśkę. — Ty stara k r o w o — odpowiada babcia — Pytanie studenta na uniwersyteckim obozie etnogra­ ficznym: —• Panie magistrze, czy z żydowskiego kamienna cmentarza, u ż y w a n a płyta * nagrobna przez chłopa zdro­ w a ś k ę za jednego cukierka? A n i m i się śni. jako osełka do ostrzenia siekier i noży, to jest eksponat etno­ Mieszkańcy pewnej szlacheckiej wsi na wybudowali sobie' kościół, aby graficzny? Podlasiu nie chodzić do kościoła w sąsiedniej, chłopskiej wsi i nie n a r a ż a ć się na k ą ś l i w e uwagi i drwiny. * : Dziennikarz o znanym rzeźbiarzu wiejsk m, watnej w pry­ rozmowie: — On Jeszcze z Podlasia. Chłop jest strasznie zmanierowany. Rzeźbi niby stare autentyczne prymitywy, a ma willę z to łazienką, centralnym ogrzewaniem i telewizorem, jeździ na moto­ rze, a na niedzielę w k ł a d a czarny garnitur. I to ma b y ć twórca ludowy! szlachcie, Było wybudował to sobie wyzwanie p o n i e w a ż wg miejscowego nowy rzucone zwyczaju domy z ganeczkiem „ w ł o ś c i a n o m " nie p r z y s ł u g i w a ł y . Oburzona szlachta z o r g a n i z o w a ł a tzw. zajazd, czyli k u p ą s w a w o l n ą złożyła chłopu wizytę i z d e m o l o w a ł a ganeczek. Miejsco­ we w ł a d z e wolały się nie mieszać — śledztwo przeciw­ * Józef budynek z ganeczkiem. ko sprawcom umorzono, aby nie w y w o ł y w a ć niepotrzeb­ Janos, znany rzeźbiarz z D ę b n a na Podhalu, nych zadrażnień. znów zapanował Chłop zrozumiał swój błąd, na wsi spokój. reaguje na licznych o d w i e d z a j ą c y c h go m i ł o ś n i k ó w sztu­ k i ludowej w sposób n a s t ę p u j ą c y : szczuje psem, klnie, Antoni Kroh 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a619b8698163aa21382ae840a8bc6075.pdf 4fe63868e7f217273acb06e86893f837 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:230 Title A name given to the resource Polemika / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.741-750 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 741 POLEMIKA W SPRAWIE RECENZJI W 47-vm tomie Ludu (Wrocłs.w 1952 ss. ~80-;;'34) została zamieszczo" na reccmja o I-ym L:nie zbiorcvvej pra2Y "Keltura Ludowa vVielkc:polski", wydanej w Pcznoniu w 1960 roku. Recenzja ta przez swą merytoryczną zawartosć musi budzić u czytelnikó',v zastrzeżenia i chyba uzasadniony nicp2kój. Po zaznajomieniu się z nią pierwszą refleksją jest myśl, że jak !lie każdy Clrtykuł kwalifikuje się oel razu do druku tylko dlatego, że jest napisany, tak też recenzja nie musi być publikowana tylko dlatego, że intencją autora było - napisać recenzję. RecE,mje nicdojnałe mogą przynosić więcej szkody niż pożytku. "Lud" cd przeszło pół wieku jest przecież na ogół uznawany za reprezentacyjny organ polskich etnografów. Jego redaktorzy, współpracownicy i czytelnicy są więc zainteresowani w tym, aby dział recenzyjny obecnie i w przyszłości reprezentował poziom nie gorszy niż w pismach analogicznych innych krajów czy też innych ,',¥scyplin. Z tym postulatem pozostają w związku niniejsze uwagi. Nie ulega wątpliwości, że recenzowanie wielotematowych w dodatku obszernych prac zbiorowych nie jest rzeczą htwą. Może też zdarzyć się, że skala specjalistycznych tematów, składających się na recenzowany tom, przekracza zakres wiedzy szczegółowej recenzenta. W aktualnej publicystyce naukowej i popularno-naukowej istnieją jednak określone zasady konstruowania recenzji różnych typów oraz wzory, które stosując, można nawet w takich przypadkach dać recenzję rzeczową i wartościową. Jakość recenzji jest, jak w pracy naukowej, także sprawą rzetelności i etyki zawodowej. Czytający recenzję szuka w niej informacji uczciwej, rzeczowej i ocen obiektywnych, uzasadnionych konkretnymi dowodami. Recenzja, o której na wstępie mowa, niestety nie spełnia tych, zdawać by się mogło, zupełnie oczywistych warunków metodycznych. Ponieważ l{JAZ:JZJ I.jJPllsAZSN. 111 ;;JBZJlqAZJd aA\OraJ a~s afBpAA\ a~u BUBMO}[nJpAI\'\ 1S3[ sfor:'[l~lłowań, którymi została przetkana. Dla oszczędności miejsca i czasu \vystarczy przytoczyć trzy przykłady. Dwa z artykułów, wchodzących w skład wymienionej pracy zbiorowej, mianowicie o kowalstwie i o plecionkarstwie. '.\' recenzji tej są scharakteryzowane jako .,opr<lcowania. słabsze" (s. 582 w. 26-"27): bez żadnego uzasadnienia, bez jakiejkolwiek informacji osąd t8n motywują2ej. Na temat budownictwa, om:nvianego \\' ci\\"óch obszerniejszych artykułach. w recenzji znajdujemy takie zdanie: .,Sprawy chłopskiego budO\vnictwa \v Wielkopolsce zostaly dość powierz- �743 742 chownie pormzone w dwóch artykułach" (s. 581 w. 42-43). Także i tu czytelnik nie dowiaduje się ani na czym rzekoma powierzchowno,;ć polega ani też, jak, wg opinii autora recenzji powin:1o wyglądać właściwe ujęcie zg"mionycb opracowań. Vvreszcie inny, wyjątkowo szczegółowo wypracowany, artykuł (o włókiennictwie) z:1ajduje także ocenę podobną, jako " ...doŚć ogólnikowy i pobieżny ..." (ó. 532 w. 35-36). Jak w przykładach poprzednich, tak i tu nie znajdujemy ani słowa uzasadnienia tej oceny. Jedyna zaś rzeczowa uwaga recenzenta, dotycząca folowania płótna gładzonymi stęporami (s. 400) jest właśnie błędna. Było tak, jak o tym napisał autor artykułu: w Wielkopolsce chłopi folowali płótno gładzonymi stęporami. Brak jakichkolwiek uzasadnień dla formułowanych ocen ze strony recenzenta stawia czytelnika w dość kłopotliwej sytuacji. Albo powinien "na wiarę" przyjąć te subiektywne wartościowania i w takim razie implicite przyjąć,że autor recenzji jest równie dobrze zorientowany w szczegółowych zagadnieniach tkactwa co i kowalstwa, budownictwa I innych. Albo zwątpić w wartość takiej recenzji. I tak jest w omawianym tu przypadku. Nie mamy podstawy do przyjęcia założenia, że autorka recenzji zna się równie dobrze na włókiennictwie, co i na szczegółowej problematyce z innych specjalności. Okoliczność ta na pewno nie godzi w etnograficzne wartości prac autorki. Czytelnik ma jednak prawo powątpiewać w obiektywną wartość recenzji, w której autor podaje mu swoje subiektywne oceny. \"1 omawianej recenzji autorka z tym się nie liczy. Pochwaliwszy nie przypadkowo kilku autorów, a resztę mocno zganiwszy, podsumowuje te oceny, dla których nie znalazła rzeczowego uzasadnienia stwierdzeniem, że "...poziom poszczególnych artykułów ... jest bardzo niejednolity" ... (s. 584). Wobec tego uważa za konieczne udzielić redaktorowi wydawnictwa rady, że ,....należy dążyć do jak najlepszego ustalania z autorami charakteru ich opracowaf1" . Powstaje oczywiste pytanie, co czytelnikowi ma dać taka recenzja? Czy tylko ma przekazać mu subiektywne przekonanie autorki, że recenzowana książka jest mierna, słaba? Czy tylko o to chodzi? Czy też może o to, że wytykana przez recenzentkę słabość niektórych opracowań dyskwalifikuje książkę w jej charakterze naukovqm? Czy też może w jej charakterze popularno-naukowym? Z recenzji także to nie wynika. Tak się złożyło, że piszący te uwagi jest jednym z współautorów recenzowanej książki. Ale jest także jednym z czytelników, którzy dział recenzyjny Ludu, czytają chętnie i dokładnie. Nie jest też zapewne odosobniony w t~'m, że pragnie w rzeczowej i fachowej krytyce widzieć czynnik twórczy, bodziec postępu w naszej dyscyplinie. \Vspołautorzy recenzowanego tomu bynajmniej nie odczuwają zapotrzebowania na oceny łaskaw,; i komplementy nieuzasadnio:1e. Tym mniej, że I-y tom "Kultury ludowej Wielkopolski", uzyskał już spor2, liczbę recenzji fachowych pozytywnych, krajowych i zagranicznych. Na ich tle krytyczna, So nawet w intencjach tak nieprzychylna ocena jak ta, o której tu mo\va, mogła bv mieć dia nas duże znaczenie z uwagi na zamierzone i reolizowane d~ls/.2 tomy tego wydawnictwa. Oczywiście tylko wtedy, gdyby spełniała postulaty, "o których już była mowa. To bowiem decyduje o tym czy recenzja jest dobra czy nie. Wielotematycznych, etnograficznych monografii regionalnych w naszym kraju wyjdzie jeszcze sporo. Wartu zatem zwrócić uwsgę na zagadnienie techniki ich recenzowania. T. Wróblewski ODPOWIEDŹ RECENZENTKI Zagadnienie pisania recenzji zarówno z proc zbiorowych, jak różneg<; rodzaju wydawnictw ciągłych posiada duże znaczenie i wartoby go poddac szerszej dyskusji. Tematyka prac tego typu z reguły przekracza zakres wiedzv szczegółowej jednego recenzenta. Podejmowano wiele prób recenzowar;ia tego typu wydawnictw przez zespoły specjalistów, jednakże na ogół kończyły się one niepowodzeniem ze względu na niechętne podejmowanie tej pracochłonnej i niewdzięcznej pracy 1. W wyniku tego stanu rzeczy specjaliści podejmują siG tego typu recenzji najczęściej w przypadku, gdy czują się kompetentni w stosunku do tematyki części artykułów, zamieszczonych w danym wyd'lwnictwie, a równocześnie zaintereso·· wani innymi, nie odbiegającymi zbytnio od ściślejszej ich specjalizacji. Autorce piszącej różnego typu recenzje, tak o charakterze polemicznym, jak i spnwozdawczym, troska o uczciwe i rzetełne recenzowanie prac naukowych nie jest tak całkowicie obca, jak to sugeruje czytelnikom autor polemiki. 0,10. to właśnie nakazuje mi sprostowanie pewnych niedopracowań stvlistvcznvch tekstu recenzji i wyjaśnienie niedomówień. Na s.' 581" napisałam: "sprawy chłopskiego budownictwa w vVielkopolsce zostaly dość powierzchownie poruszone w dwóch artykułach" ... Zdanie to nie miało zawierać krytycznej oceny żadnego z tych artykułów. Chodziło tu o stwierdzenie, które wydawało mi się dość oczywiste, a widocznie oczY'Nistym nie było, że żaden z tych artykułów nie omavda IN sposób syntetyczny choćby w formie popularnonaukowej ogólnej problematyki wielkopolskiego budownictwa wiejskiego. Ani artykuł J. B l\ l' S z t y, sni obszerniejsze opracowanie T. \"1 rób l e w s k i e g o, oparte przede wszystkim na etnograficznych badaniach terenO\\7ych, tego typu zadań sobie nie 5t2wiOlło. Zapewne takie opraco',\anie ukaże się jako jedno z zal Przvtacz.:;n1 l1oLatk~ O niektórych pr3ca21l t. XLI .. Luc1l1"', którCi }2St przykłćiClen1 ni+~<~pelr:j'Gnycll n'.;nierzd:l ~ \V .. I<\\-;]rL~11łlil..;,.u Historii Kult. :I\1ćJ.t." 1J56. IV. 153-6. �744 p~wiedzianych przez Redakcję "Kultury ludowej \Vielko;:JOlski", opracowań monograficznych. Ocenę krytyczn'l zawierało natoriliast zdanie: "do slabszych artykulóuo' ;wleża oyracowania Z. J a s i e w i c z a o kClcalstwie i O. P o d l e ws k i e g o . o plEcionkarstwie wiejskim" (s.. 5(2). Wydaje się, że na tym zestowieniu dwóch artykułów o nicrównomiernej wartości poleg'l niedopracowanie przeze mnie recenzji. Z. J a s i e w i c z dażył w swym artykule do bardzo popularnego przedstawier,ia dziejów kowalstwa wiejskiego od wczesnego średniowiecza do czasów naj nowszych. Wyjątkowe ubóstwo materiałów do dziejów kowalstwa sprawiło, że synteza ta nie wypadła prztokonywająco. Najeży jednak podkreślić staranne wykorzystanie przez autora różnego typu żródeł. NatomLlst artykuł O. P o dl e w s k i e g o porusza tylko czę~;ć zagadnień plecionksrstwa wiejskiego. Autor omawia wyroby z v,likliny, slomy i korzeni, przedstawiając ich technikę produkcji na podstawie badell\ etnograficznych w paru wsiach \vielkopolskich. Jedna z naj starszych ludowych technik produkcyjnych została potraktowana w sposób fragmentaryczny, nie wyczerpując ani wszystkich możliwości bazy surowcowej ani sposobów wytwarzania plecionek. Reszta zarzutów autora polemiki opiera się na niezrozumieniu tekstu recenzji. Połowę całego omówienia poświęciłam najbardziej mnh~ interesujących artykułów W. S o b i s i a l, a i A. G l a p y, zamieszczając wiele rzeczowych uwag. Autor polemiki przytoczył jedną z nich. Oczywiści", że tkaniny w foluszach folowano gładzonymi stęporami, nie zaś stępami, ta uwaga terminologiczna jest chyba zrozumiała dla każdego histOrYka włókiennictwa. R~szta polemiki dotyczy wniosków końcowych recenzji, pod którymi czuję się w obowiązku podpisać po raz drugi i pozwolę sobie jeszcze raz je przytoczyć, gdyż metoda wyrywania zdań z kontekstu, może zniekształcić każdą wypowiedż: "Z omówienia tego wynika, że poziom poszczególnych artykułów wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" jest bardzo niejednolity. Niektóre z nich to studia znanych badaczy tego terenu opJrte na znacznym materiale etnograficznym i studiach hL"'rycznych. Inni badacze poszli za pierwotnymi, jak się zdaje, sugestiami redakcy jnymi i stworzyli opracowania o charakterze zbyt popularnym (np. artykuł S o b i s i a k a i in.). Inni wreszcie oparli swe artykuły jedynie na materiale uzyskanym ze współcześnie prowadzonych bada!: terenowych, które na terenie Wiel1wpolski nie przynosz;:: już podst'-nvowego materiału do żadnej prawie dziedziny chłopskiej kultury materiall~ej i na literaturze. Pewnych niejednolitości nie można uniknąć w żadnej pracy zbiorowej, jednakże należy dążyć do jak najlepszego ustalenia z autorami chnrakteru ich oprncowań w da.lszych tomach projektowanego wydawnict\va. Jako postubt wyda'\'lliczy należałoby zgło:oić lepsze powiązanie materiałów z mapami miejscowosci przebadanych, a dalej ilustracjt, nawet 745 tabel barwnych, z tekstem autorskim. W omawianym tomie wYd"wnict\~o utrudniło czytelnikowi korzystanie z tabel barwnych przez rozrzuceme ich po całym tomie, inne ilustracje w dość dowolny spos.ób powiązano z T"k,,'pm .T~ćli l'wqnj to pomogą w redakcji nasteT'llYoh tomow KULTURY LUDOWEJ WIELKOPOLSKI - Bdanie recenzentki będzie spełnione. Irena Turnau KILKA UWAG O PRZYSŁOWIACH I CHARAKTERYSTYCZNYCH POWIEDZENIACH NA ŚLi\SKU CIESZYŃSKIM LUDOWYCH Udostępnione nam w opracowaniu J. O n d r u s z a Przysłowia i pTZym0uisku lw:lmL'e ze Stqska Cieszyńskieqo (PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE t. XV cz. 2, PTL, Wrocław 1960) liczą 8 566 pozycji, cyfrę imponującą, która jest zaskakująca nawet dla tyoh czytelników, którym sorawy te są bliskie, a sądzę że i dla znawców przedmiotu. Cdyby nawet o;ęść pozycji, różniącą się od siebie nieznacznie, czasem jedynie wskutek dodania lub odmiany czasownika ozy zaimka (jak np. przy pozycJach nr 637: Chodzi słószny jak kocur '.'1 kiermasz; nr 2913: Je słó,3zny jak kocur w kiermasz; 6429: Słószny jak kocur w kiermasz; i podobnie przy nr 762 i 7262, 1071 i 1125, 3429 i 3433 i innych) została - nie ~ez trudności z uwagi na konieczność z3chowania form podanych przez zbIeraczy w jakiś sposób ściągnięta i zredukowana, to i tak liczba ta zmniejszyłaby się tylko nieznacznie. . W miarę szczegółowego zapoznawania się z treścią tej interesująceJ publikacji stwierdza się, że i ten ogromny materiał, zebrany niewątpliwie z wielkim trudem i pieczołowitością, można jeszcze uzupełnić dalszymi pozycjami. Wynika to stąd, że nawet w niezbyt odległych od s~e?ie ~iejscowościach napotyka się na powiedzenia i przysłowia całkowIcIe roznorodne oraz takie, które mają tę samą treść, lecz inną terminologię. Kilkadziesiąt z nich, używanych w miejscowości Ustroń Ciesz. i najbliższej okolicy, a nie objętych o:Tlawianą publikacją, podaję poniżej w dosłownym fonetycznym brzmieniu, czyniąc tym samym jednocześnie zadość apelowi autora. 1. Aleksander szeł na wander 2. Babskigo drzistu byś nie chcioł'? (nazwa znajdującego się dawniej w handlu tzw. tureckiego miodui 3. Bulaty w karku (niedołęga) 4. Buła graniato (wielki głupiec) 5. Był kocór w trómbie? (erotyczne) 6. Chodzi jak pitómy (jak ogłupiaJy) 7. Chodzi jak z pypciym (naprzykrza się) 3. Ciśnie sie jak cygón do pierzin �747 746 9. Cosi mu na muzg 10. J1. Cycek Czuje 12. Drzist do pidła! Cdo robi, świętym 13. jak rzymiyń ryme (domyśla 15. Cdo traci, tyn Gdyby nie to 16. Cwizdkóm 17. Jak 14. pizło to to 18. Jak 19. Je tam 20. 21. Ja ci wyżynym robisz po diable, warzóny twoji 22. 24. Kraje Lepi 25. Leje 26. M8rne mu sie sr. za Mo ciulke Mo na 30. 31. Mo psi dni Mory go bieróm My som chłopi, 36. z besu niom Ni mo za Ojczynasz, Pieje '19. 40, 41. ]Jónkni 43. kark Poszel Stroji mu w na (phallus sie. sie hóślach jak Szurzi kaj jaki dała (-- (robi mojigo Wybrali Wyglónc!o jak 49. Wyglóndo Z Bogym, jak os1;ltni I---':anko, bo 8. Clupio 9. Góni straszaka w ziymiokach kury małpa) a zniszczone dzisio niczego (- że mo gołóm 14. Kajś 15. Krynci jak ziymiok uż jad."m do niego) śledż) z piwnice (Ż3rtobliwa formułka pożegnania) por. nr nr nr l3-l3) 2032) 2164) 2280) robióm mysz.v niech podob~ nr 6716) mojigo Jónln był jak bicz jz·k chłopi na rcśli? swojÓP.1 polrzeszczóny miynso co cncom (por. nr 7.626-7) st;lre babki (por. nr 1558) grani, (Dor. Late 19. M:óndry 20. 21. Mówi jak we wrzodzie ( od N" Boże Ciało do wody śmiało bić, jak Salamónowe 2Z. Na. złodzieja 23. Pieh ni starce to se grejcie sami (por. 27. Tak 28. Ctni se mlyko tej wyrazy stanu n:eczy, gdyby Prosty lud posługiwał rzad7.iej - Wymawiane więcej cenzuralne, SZ!2 anJżc'li \v (por. (por. z jedli trzeba słów parę sprzyjać terminologii, nr że nimi je (749) nr 7624). kategorii się ktoś jakiś szczególny elziś jeszcze bez \vyrażet'l, ni.eświ"ldom wulgaryzm. - 0::1 nadawania jedn,lk prostota, choolaż im w8rtościowania już 8kcentu 1;0. mniej v.' potocznej )TIc,wie. Co pr<:wda suro'.\'pracy \v niektÓI'y~i-1 ośrodk~~~l1 t::t.c~- powsta\\-aniu są nr por. pewnej My lilb." cechuje \varunki por. zjedli; poświęcić i posługuj,~ one 55P) 7567) słów: daleki ale 4-H) 6763) nieparlamentarne. rażą p::>r. nr zdumieni9, nr (gra z naturalną nie rolnict\\'ie mogiy k~~'h surowszej nosym się 4423) 5957) (wyraz p:Jwszechnie, lub nr musi kościół twierdził. spt'cśności. rnyslo\\-ych sie tzw. 3856) nr rzeczy, bełkoce, (por. nr ;J',3) do syra (por. nr (por. nr 6386) pod ckazji nr (por. 1620) gąsiąt głupi bije 3543) 6920) (por. (pcr. nr a robić a piyńć sie jak sie cygóna nr d\Viyr.~e (por. 3248) nr 3799) pić zómka oka Rusi, wajca, (por. a rozolke ma do sóm Sztyry źeróm nr Lacne łate nr C90r. 13. na psy (por. skóre 17. coraz rzemieślnik się nr (por. (por. 2707) zawieraj2cych beczy (por. widnie sie kryncóm Przy miYle) (o żartownisiu, nie mu 1568) poniewiyro a i po to ostatki, wóm np.: gałuszki 3911) si:? w piekle J2k ubranie) (nagana) (dobra:-Jo harynek napadła 2'1. \V Nierodzimiu mocno tyn nr 12. sie jak miała, 1290) nr (por. (por. Jak się rada 1191) nr (por. iska se mignie po\vicher ostatki też 5093) fartucha sie nr (por. sie nie zawiyro ni ma dóma to :W. Smi"je bo ciQ nadepnę) (p')r. cygón tyn (por. Cymba mu Jelk kocóra 25. siq go 10. 11. 2-1. Husi kraść fusa a odbiyro, go przedstawiają baba czasi:: maminego figle jak 16. Loce (usuń pal1skc; majster młode zno nr się) stoc!ołóm, V/szyst1dgo mu mi jak zdrowia! za dowo Gdo se byka złym spod rod; 442) podój piska, 7. babe nr przi sie 6a. Gdo 13. z glupim krok (przybywa dnia) posr ... (o niezdecydowanym) (pijany) lecóm (ma gymbóm lynia krnąbrność) pozbiyrać przistómpiym 46. Zjod wedle z bzu) włóczyć 47. -l8. 50. 51. raz łaskach) (o grużliku) (- opica Szeł nap"jtany Szróty ś-niego H. 'J.'rurino 45. Wczora Fabryka (ochotę) rozumu nasz, kozali bo cie pusa Dzierży (jest rozgnieviany) co sie nie bojymy smyki Dobro (mOl kłopoty) chrapke pnur tata 4. li. twą nonse mlyka, 5. wiatru Na No,"y Rok na kurzi N;e wiy gdo mu rz ... 37. 33. 42. jak kapka ryby w raki, Cncesz Dobro podwyżkę) tego (-- 2. cpu':Jlikowan:'-ch, i miał (por. 3. d .... (łobuzie) 29. 24. d ... na . . prociw 2B. 35. do (jest bzdury pik' (przekleństwo) z mądrym stracić l'vIilijóntniku! 33. raz do chłop war20wała kónia pieczóny pcdo':Jne raz dano i w z szumnego Jyndrys, Maryna! Kaj idziesz? - Do 32. byłyby (gwiżdżącym Był czegoś) zustanie płaci. gdyby, spaść l. obawia się poprawili już Da1sLe, (uderzyło) to i ku!tv\'.!owaniu przypadki nieliczne. w t\-ch . ośrocl- �'748 W ogromnej większości przy~łów przeważa żartobliwa forma i ironia. Do';ć powiedzieć, że wyrazy smutek i strapienie spotyka się zaledwie kilka razy. Przysło\',:ia ilustrują w sposób pogodny znakomicie w~zystkie przejawy życia ludności, ich wzaj'"mne stosunki i zależności ustrojowo społeczne. Na uwagę zasługują kapitałne przysłowia dotyczące pracy. Hasła: pilny, praca, pracowitość, robota, robić, robotnik odsyłają jo ponad stu pozycji; jest to więc ogólnej ilości procent niemały, materiał dla prakseologa nie do pogardzenia. Nie brak też akcentów ukrytego lub jClwnego buntu społecznego \v takich np. powiedzeni:1ch jak: nr 1018: Czego panowie nawarzórn, tym si;:; poddani pc-parzóm; nr 5522: Panowie wiedzóm jak chlapa okroczyć; nr 5524: Panowie wiedzóm jak robotnika zaprzóng:lóć; nr 5526: Panowie wiedzóm lla co sie stawio palarni2 (gorz91clic); nr 5528: Panóm bóty liże; nr 5924: Procny chlyb na pa11skim; nr fi-Bel: Slóż ty panu wiernie, ón ci za to p ... Zebrane w publikacji przysłowia i powiedzenia obfitują w liczne z\vroty i przenośnie, które, w odnies:eniu do niektórych pozycji, JUŻ teraz budzą pewne wątpliwości, a z biegiem czasu staną się coraz trudniej zrozumiałe. Olbrzymi skok w dziedzinie oświaty i kultury w ostatnich latach, mający swe żródło w potężnym oddziaływaniu takich zorganizowanych środków jak szkolnictwo wszełkich typów, książka i prasa, radio i telewizja, dalej postęp techniczny, zmiany strukturalne spoleczeństwa, a wreszcie i migracja, powodują nieustanne wypieranie wyrażell ludowych na rzecz slownictwa ogólnopolskiego, obumieranie i zanik szeregu wyrażeń, a krąg osób, którym znane jest jeszcze ich znaczenie, gwałtownie się zacieśnia. Należy żałować, że występujące tu i ówdzie objaśnienia tekstu są tak nieliczne. Nie objaśnione pozycje stanowią bowiem w niektórych wypadkach prawdziwą pulapkę dla czytelnika, który może mieć poważne trudności przy odczycie sensu niektórych powiedzeń. Dla ilustracji podam kilka przykładów". Tak więc oznacza: nr 406 Bydzie jeść (jod) wielkóm łyżkóm -- Będzie starostą weselnym; nr 441 Byl jak we wrzodzie Byl w takim stanie jak podczas ataku epileptycznego; nr 644 Chodzi z muzykóm -- Jest chory wenerycznie: nr 3269 Kansi chycił muzyke - Nabawił się gdzieś choroby wenerycznej; nr 3325 Krew a mlyko a świllsko szkl1clna T.:rodziwa niewiasta; nr 7728 Wrzód go obrożo -" Cierpi na epilepsję; nr 8160 Zaś sie dzisio żyni - Jest w zlym humorze; nr 8429 Zrobili go inszpechtorym: dali mu dekle - CClyniono z niegu bezrobotnego: pozbawiono go pracy. 749 Również niektóre objaśnienia haseł \V indeksie, prawidłowe w od nie .. sieniu do samego wyrRzu, nabierają czasem innego znaczenia w treśd przysłów. Kilka tych hasel pragnę uzupełnić, a kilka sprostować jRk następuje: dekiel to rówlllez twarda okładka książki; dać komuś dekl~' (nr 8429; to przeno~nia pochodząca od dawnej książeczki pracy oprawnf~j w sztywne okładki; książeczkę tę pracodawca zwracal robotnikowi przy zwalnianiu go z pracy; delina - to deska, a deliny -- podłoga z desek; drzyk (drzik) - to rakarz, a w odniesieniu do chłopca - urwipołeć; drzysnąć (drzisnąć) - znaczy również uderzyć (jak np. w nr 2492);' dzichta - płachta, to w przeno~ni lafirynda, i tak należy rozumieć dwuznacznik w przysłowiu nr 3924; facka - objaśniana jako policzek, w powiedzeniach nr 1441 i 3571 c1o~;tać lub kupić coś za facke - oznacza nabycie czegoś za bezcen, okazyjnie; fujać trwonić, rozrzucać, może mieć również inne znaczenie, np. śniyg fujo - śnieg pada; nafujało - śnieg spadł obficie; fujawica - zamieć śnieżna; gich - wyraz objaśniony jako prawdopodobna miara, oznacza w istocie czynność; skrót t~n stosowany bywa np. w takich zdaniach: Nic mu nie zrobil, a ón go gich w gymbe; Jo sie dziwóm, a óna gich \'Jody do mlyk:t; Było pieknie, a tu nogle gich z nieba; graczka - to również zabawka; handra objaśniona jako szmat.a, odzienie, oznacza w przenOSl11 lafiryndę. i tuk należy rozumieć ten wyraz w powiedzeniu nr 6457 o Francku smykajacym się z handrami po dziedzinie; karlus - to w sensie pozytywnym dzielny chłopiec, w sensie negatywnym - gagatek; kuwikać - znaczy również chorować; muski objaśniony jako męski nie jest przymiotnikiem jecz rzeczownikiem; mówi się np. jedyn muski, co oznacza: pewien mężczyzna; podob:li2 szumno żyńsko - to okazała, urodziwa kobieta; nadbyć - oznacza również być zbędnym i tak trzeba rozumieć przysłowi2 nr 1969; llO'jJytać - oznacza również zgodzić do pracy; narnanny - w powiedzeniu nr 4570 - namazany jak czyk - ozn3cza pij-my do nieprzyto:nności: naNahny i nawabny rozdzidone w indeksie na te dwa hasła mimo że w treści nr 8137 i 6870 m:lją ten sam temat: nawa16ny OZ:1aczają pijany; pi'Oczki - w przenOSl1l oznaczaj,! w nr 254 i 8205 manatki, a w nr nlG dawne sprawy nie warte wzmianki; �751 750 p:;baba znana mi jest w znaczeniu ostatniego d:lia pracy przy jesiennych zbiorach, zakOllczonej obfitszą niż zazwyczaj kolacją z 0:::>0v.·iE,zk'J'.vym kołaczem; \vieczerza ta slano\vi jedyny ekwiwalGnt dla pracujących w tym dniu ochot:1ików spoza grupy zgodzo:1ych do pracy robotników; poczynać - ma w nr 5470, 5669 i 5670 inne znaczenie aniżeli w nr 2·151 i 2695, oznacza bowiem pysznić się, naclymać się; smykać się znaczy ra::zej włóczyć się; tak określa się również tzw. chodzenie z osobą pIci odmiennej; s7.lapa objaśniona jako łapa, noga, oznacza również st0pę; Telijan - wymav;ia się również Talija:L którym to epitetem obdarza się osobę słuchającą kogoś z rcztargnieniem; wurszt kiełbasa, ma w nr :3983 inne znaczenie, mianowicie obojęt:lOŚĆ; warzonka to grzana \vódka z palrmym cukrem, cynamonem ; gożdzikami, rzadziej z miodem i masłem (krupnik); przysłowie: Zabija::zka bez warzónki... (nr S016) oznacza: Świniobicie b2z krup:1iku ... wymieszyć posiada częstszą formę wymiszyć, a i łudowa nazwa kastrJtora brzmi: miszkorz; zocny ---:- nie oznacza dostrzegalny, lecz ceniony, cenny, snnowany, t.Ylko takle znaczenie mają wszystkie pJZycje wymieni:xle przy tym hasle. Ponadto w powiedze:1iu nr 31 bania oznacza róvmi2ż pJEczek, tj. u:le·· rzeDle w twarz, a w nr 1250 wyraz śpi bywa wymawiany soi. . Zauw~żYłerr: kilka błędów drukarskich: pod nr 3332 zamiast: Każdy ..., wl~no byc: Kazdymu ... ; również pierwszy wyraz v..; nr 6145 zdaje się być zDlekształ~o:1Y; pod nr 70~7 wydrukowano błędnie 4047; w itldek,ie hasło "bulaty" zawiera objaśnienie "niedotF;żny" zamiast "niedołężny"; nazwisko Szczyrba z nr 4666 zmienio:10 w ind.eksie na Szczerba, ale umieszczono je tim dopiero pa haśle szczypta. W niektórych wy!)adkach hasła indeksowe odsyłają mylnie do numerów, nie zawierających przysłów z tymi wvrazami, a to: drzystać do 4085, gospoda 4052, iskać 4634, kłósko 5995 k~kot 3433, koń 7536, kot 8533, lechty 2847, mandon 1776-1781 mora '31'>4 h ' ' napac ac 5844, noczniak 4192, nóż 6065, ojciec 4'15, pański 22.71, pytany 4111, smutny 16, stodoła 2271, wróbel 875, Wysznia Brona 732 natomia~t J;~lsl() _,. ko!1ót nie odsyła do nr 3432 i 3433 ' a hasło p an urywa '. Slę na nr 150:1, :hoc w.ystępuJe ono jeszcze wielokrotnie tak w liczbie pojedynczeJ Jak l mnogieJ, np. nr 5517, 5518, 5520-5528, 5530, 6203, 6434. oJ Alojzy Prcissller , WANDA z u M A E JOSTOW A MUZEUM TATRZAŃSKIE Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem powstało w r. 1883; założone przez grono entuzjastów Tatr i Podhala, dla uczczenia zasług dr Tytusa C h a· ł u b i ń s k i e g o pod jego imieniem. Aby zrealizować ten pomysl powołano Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego imienia dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Protokół pierwszego posiedzcnia Towarzystwa znajdujący się w archiwum Mu'cum podaje nazwiska założycieli: prof. dr Ignacy B a l' a n o w s k i, dr. Adam B a u e re r t z, dr Władysław F l o 1'k i e w i c z, Robert H e l' s e, Henryk K u c h a r z e w s k i, 'Władysław K u d e l s k i, dr Konstanty Kar wow s k i, Michał ]\'[ u t n i a ń s k i, prof. Antoni Ś l ó s a r s k i, dr Feliks S o m m e 1', Adolf S c h o l t z e. Statut Towarzystwa uzyskał zatwierdzenie w sierpniu 1888 r. Celem towarzystwa określonym w § 1. statutu było "gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych odnoszących się do Tatr Polskich, a także zbieranie wytworów przemysłu miejscowego oraz okazów przyredy z Tatr i najbliższych okolic i utworzenie z tychże lVIuzeum pod nazwaniem "J\luzeum Tatrzańskie imienia Dra Tytusa Chalubińskiego w Zakopanem" L. Przyszłe działy Muzeum zostały przewidziane w § 2 statutu. W skład Muzeum wchodzą stcscwnie do jego przeznaczenia: a. Zbiory mineralogiczne, zoologiczne, botaniczne, etnograficzne, archeologiczne b. Zbiory it.p. przemysłu licznej. c. Książki, rysunki, i produktów plany i mapy wytwórczości dotyczące Tatr miejscowej i Podhala i oko ..· Tatrzań- skiego" 2. W ówczesnych warunkach galicyjskich bodaj pierwsze w Polsce Muzeum regionalne nosilo w zaczątku swym charakter prywatny. Istnienie Muzeum opieralo się na środkach finansowych pc chodzących z: a. z wkładów jednorazowych i periodycznych od członków. b. z opłaty za zwiedzanie Muzeum. c. z ofiar dobrowolnych i zapisów, z odczytów, zabaw i koncertów na rzecz Muzeum urządzanych 3. Członkowie Towarzystwa dzielili się na członków: założycieli, którzy na urządzenie lub utrzymanie Muzeum ofiarowali jednorazowo w zbiorach � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfa2c7acf9d543d0af4639f93edd78b7.pdf 5409acd00a7887f910a80a4c808f6a43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1998 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1854 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.495-502 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 495 R Z E C Z Y SPIS I. Rozprawy str. Cholewa Mieczysław Cz., Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej . 256 Czekanowski Jan, Półwiecze Towarzystwa Ludoznawczego 33 Fischer Adam, Zorian Dołęga Chodakowski . . . 89 Frankowska Maria, Regionalne muzea ludoznawcze w Polsce 316 Halban Leon, O potrzebie badań etno-socjologicznych nad religijnością 135 Haltsonen Sulo, O jednym z fińskich znaków magicznych. 313 Kostrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wy­ tworów polskiej kultury ludowej . . . . .280 Nosek Stefan, Znaleziska w Biskupinie a współczesna kul­ tura ludowa Słowian 289 Poniatowski Stanisław, Mahavrata 107 • Reinfuss Roman, Pogranicze krakoweko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych . . 222 Seweryn Tadeusz, W nauce u zwierząt . . .185 Stelmachowska Bożena, Na drodze do teorii sztuki ludowej 163 II. R e c e n z j e i sprawozdania Bujak Franciszek, Ogólny zarys historii osadnictwa niemiec­ kiego na ziemiach Polski, Inglot Stefan, Kolonizacja wewnętrzna a napływ Niemców do Polski od X V I - X V I H w . (Anna Kutrzebianka) . Gniezno w zaraniu dziejów (od V I I I do X I I I wieku) w świetle wykopalisk. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Ko­ strzewskiego (Stefan Nosek) 378 374 �496 atr. I In Kutrzebianka Anna, Etnografia polskich grup ludnościowych na Zachodzie (Tadeusz Delimat) . . . .379 Muhlmann Wilhelm, Methodik der Volkerkunde (Edward Bulanda) • 348 Lehr-Spławiński Tadeusz, O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian (Władysław Kuraszkiewicz) . . .381 Lehr-Spławiński Tadeusz, Początki Słowian ( W . K . ) . . 386 Lehr-Spławiński Tadeusz, Zagadnienie kaszubskie a ple­ miona słowiańskie na wschodnim pograniczu w wiekach średnich,, Nitsch Kazimierz, Polskie gwary ludowe ziem zachodnich ( A . K.) 378 Świeży Janusz, Ubiór ludowy i haft krzczonowski (Giza Frenklowa) 370 Uroeni na Slovensku-Odkaz, zeme a lidu. Dzieło zbiorowe pod red. Soureka (J. R.) 368 Wóicik Adam, Strój Pogórzan (Józef Gajek) . . .370 Znamierowska-Prufferowa Maria, Ości rybackie (J.G.) . 373 III. S p r a w y muzealne Dekoweki Jan Piotr, Muzeum regionalne w Tomaszowie Mazowieckim 400 Krajewska Janina, Sprawozdanie z Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi 396 Misiewicz Jan, Muzeum Ziemi Sanockiej . . .398 Pietkiewicz Kazimierz, Stan muzeów i zbiorów etnograficz­ nych w Polsce 389 IV. Kronika S.p. prof. Adam Fischer (Józef Gajek) . . . . Pamięci wybitnego etnologa polskiego, prof, dra Stanisława Poniatowskiego (Edward Bulanda) . . . . Odszukanie teki podhalańskiej Oskara Kolberga (Juliusz Zborowski) . . . . . . . . 6 19 402 �497 str. Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych (Józef Gajek) . . . . . 403 Sprawozdanie z działalności Komisji Etnograficznej Instytutu Śląskiego w Bytomiu (Maria Suboczowa). . .404 Etnografia bułgarska po 1944 roku (Cbr. Vakarelski) . 405 Polski Atlas Etnograficzny (Józef Gajek) . .408 Sprawozdanie z XX walnego zebrania Towarzystwa Ludo­ znawczego . . . . . . . . 412 Sprawozdanie z Х Х Г walnego Zebrania T. L , . . .413 Statut Towarzystwa Ludoznawczego . . . .417 Resume 425 Indeks nazwisk 471 Indeks miejscowości 478 Indeks rzeczowy 487 Errata 494 Spis 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. rycin Fotografia prof. A . Fischera Fotografia prof. S. Poniatowskiego . . . . Para Góralska z Sidziny Kaftany Sukmany Gospodarz spod Izdebnika ubrany w płaszcz typu ślą­ skiego Lach Sądecki z Podegrodzia Gazda Podegrodzki Lach Sądecki z Długołęki Górale z Pytoc od Łącka Górale Lącko-Kamieniccy, węzeł rycerski. Lachy Podegrodzkie, sercówka U s z k a Sądecka Góralka Sądecka 17 rycin znalezisk przedhistorycznych, wczesnohistorycznych i współczesnych Płozy drewnianych sań wczesnohistorycznych . . 6 19 233 235 237 243 257 259 263 267 271 275 277 284 286 �498 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. Tablica I . Chaty kultury ceramiki malowanej i sznurowej Tablica 11. Chaty kultury łużyckiej . Tablica I I I . Chaty k u l t u r y łużyckiej • Tablica I V . Chaty kultury wenedzkiej Tablica V . Chaty z okresu wpływów rzymskich Tablica V I . Chaty wczesnohistoryczne W r o t a z bramy grodowej w Biskupinie Koło tarczowate i oś wozu z Biskupina Fiński znak magiczny str. 291 293 294 295 297 299 301 303 313 Mapy 1 . Północne granice polskiej Góralszczyzny (R. Reinfuss) 229 2. Mapa zasięgu ubiorów ludowych na pograniczu góralsko-krakowskim (R. Reinfuss) 245 3. Granice Gpialszczyzny polskiej i zagadnienie poczucia przynależności grupowej ludności pogranicznej (R. Rein­ fuss) 249 4. Zasięg grup etnicznych i typów stroju ( M . Cholewa) 272-3 5. Mapka polskich muzeów etnograficznych (K. Pietkiewicz) 391 �499 T A B L E DES MATIERES Essays Cholewa Mieczysław, Les costumes nationals de la contree de Sącz 256 Czekanowski Jan, U n demi • siecle de la Societe Ethnographique . . . . . . . . 33 Fischer A d a m , Zorian Dołęga Chodakowski • 89 Frankowska Maria, Les musćes ethnographiques regionals en Pologne . . . . . . . 316 Halban Leon, De I'importance des recherches ćthno-socioIogiques de la religiosite . . 135 Haltsonen Sulo, De l'un des signes magiques finlandais . 313 Kostrzewski Józef, Etude sur I'anclennete de quelques-uns des produits de la culture du peuple polonais . . 280 Nosek Stefan, Les decouvertes a Biskupin et la culture po­ pulaire actuel des Slaves . • • . -289 Poniatowski Stanisław, Mahavrata . . .107 Reinfuss Roman, Limitrophe de Cracovie et des Górale dans les anciens et nouveaux recherches ethnographiques . 222 Seweryn Tadeusz, A I'apprentissage chez les animaux . 185 Stelmachowska Bożena, A la recherches d'une theorie d'art populaire 163 II. Critiques et rapports Bujak Franciszek, L'ebauche general de l'histoire de colo­ nisation allemande en Pologne, Inglot Stefan, Colonisation interiuere et I n f l u e n c e des Allemands en Pologne de X V I - X V I I I s. ( A n n a Kutrzeba) . . . . . 378 �500 Les fouilles de Gniezno de le commencement de l'histoire. Essay generał sous la redaction de Józef Kostrzewski. (Stefan Nosek) . Kutrzeba Anna, L'ethnographie des groupes p o p u l a t e s po­ lonais a 1'Ouest (Tadeusz Delimat) . . . . Muhlmann Wilhelm, Methodik der Volkerkunde ( E d w a r d Bulanda) Lehr-Spławiński, L'origine et 1'ancienne patrie des Slaves (Władysław Kuraszkiewicz) Lehr-Spławiński, Les origines des Slaves ( W . K.) . Lehr-Spławiński, Le probleme casubien et les races Slaves a la frontiere orientate au moyen-age, Nitsch Kazimierz, Les diatectes populates polonais du pays de 1'Ouest ( A . K ) . . . . . . . Świeży Janusz, Le costume national et l'ornementation de Krzczonów (Glza Frenkel) . . . . . Umeni na Slovensku-Odkaz zeme a lidu. Essay general sous la redaction de Soureka (J. R.) Wójcik Adam, Les costumes des Podgórzan (Józef Gajek) Znamierowska-Priiffer Maria, Les poincons des pecheurs (J.G.) III. Les str. 374 379 348 381 386 378 370 368 373 m usees Dekowski Jan Piotr, Le musee regional к Tomaszów de Mazowsze .400 Krajewska Janina, Le rapport du Musee Ethnographique Communal a Łódź . . . . . . 396 Misiewicz Jan, Le musee du pays de Sanok . -398 Pietkiewicz Kazimierz, 1'etat des Musćes et des collections ethnographiques en Pologne 389 IV. La cronique A la memoire du prof, dr A d a m Fischer (Józef Gajek) . A la memoire d'un ćthnologue eminent prof, dr Stanisław Poniatowski (Edward Bulanda) . . . . 6 19 �501 Les materiaux de Podhale d'Oskar Kolberg retrouves «t'. (J. Zborowski) . . . . 402 A la marge du programme des recherches ethnographiques des terres recuperśes (J. Gajek) • . . 3 L e contrendu des travaux de la Comission Ethnographique de Hnstitut de la Silesie a Bytom (Maria Subocz) • 404 L'ethnographie bulgare apres 1944 (Chr. Vakarelski) . 405 L'Atlas ethnographique polonais (J. Gajek) . . . 8 Compte rendu de Г assemblee general de la Societe Ethnogr. 412 Compte rendu de 1' assemblee general de la Societe Ethnogr. 413 Le statut de la Societe Ethnographique . . 4 1 7 Resume 425 Index 47 L—494 4 0 4 0 V. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 11. 12. 13. 14. 16. 17. 18. 19. Table des figures La photographie du prof. A . Fischer 6 L a photographie du prof. S. Poniatowski • . . 1 9 Les Górale de Sidzina • . .' . .233 Les casaquins .235 Les casaques 237 Le paysan de Izdebnik en manteau du type silesien - 243 Lach du pays de Sącz de Podegrodzie • • -257 Le berger de Podegrodzie . 259 Les Górale Ł ą c k o - K a m t e n i e c c y - l e noeud de chevalier, Lachy de Podegrodzie - J e coeur" . • . .271 Laszka de Sącz 275 Góralka de Sącz .277 Images des trouvailles prehistoriques du commencement des temps historiques artuels 284 Les barres des traineaux de bois du commencement des temps historiques .286 f i g . 1 . Les chaumieres de la culture de la ceramique peinte et des cordons . . . . . 291 f i g . 2. Les chaumieres de la culture de Iusacienne • 293 f i g . 3. Les chaumieres de la culture de Iusacienne . 294 f i g . 4. Les chaumieres de la culture de venedienne • 295 �502 20. % . 5. L e s chaumieres de l'epoque des influences rómaines . . • . 297 21. fig. 6. L e s chaumieres du temps de le commencement de l'hiitoire . .299 22. Portes de 1'enłree a Biskupin • . -501 23. L a roue ел forme de bouclter et I'essieu du charette a Biskupin •. i. 303 24. L e aigne magique finlandais • • • • -313 I" Cartes 1. Les frontiers du Nord de pays des Górale polonais (execute par Reinfuss) • • • • • 239 2. Carte ^'extension des costumes nationaux a lalirmtedes Górale et de Kraków (execute par Reinfuss) . . 245 3. Les Hmites de pays des Górale polonais (execute par Reinfuss) 249 4. L'extension des groupes etbniques et des types de cos­ tumes (execute par Cholewa) • • • • .272-3 5. Carte des musees ethnographiques en Pologne (execute par Pietkiewicz) • • 391 1 ' i i t> i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75bc32fa376dc0cc4abe3784b2f6636b.pdf abe8bac5596471f4e43163eecf9934ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:148 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.481-540 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 480 zbiorów. Podstawę finansową Muzeum stanowią dotacje Zarządu Głównego PTTK. Scenariusz ekspozycji przewiduje zorganizowa:lie w lewym skrzydle dworku wystawy wnętrza chłopskiej chaty orawskiej, typu skansenowskiego. Prawe skrzydło dworku przeznaczono na wystawę sztuki ludowej Orawy. Dotychczasowa działalność objęła zakupy zbiorów, przeprowadzone pod kątem wyposażenia lewego skrzydła dworku, realizację ekspozycji izby czarnej oraz częściowo białej i komór. Obszer:1e pomieszczenia budynków gospodarczych przeznaczone są na wystawę sprzętu gospodarczego oraz wystawę ciesiołki orawskiej. Liczba dotychczas zakupionych eksponatów wynosi 236 szt. Obowiązki admi:listratora i pracownika oświatowego pełni kierownik schroniska turystycznego. Organizacja Muzeum pozostaje w rękach członków Podhalańskiej Komisji Opieki :lad Zabytkami, stanowiącej Sekcję Oddziału PTTK w Zakopanem. Członkowie Komisji, w większości pracownicy Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, prowadzą od września 1955 r., w ramach działalności społecz:1ej, zakup eksponatów w terenie i prace nad ekspozycją. Pomocą w akcji oświatowej będzie przewodnik-ulotka, przygotowany przez pracowników Muzeum Tatrzańskiego. W łączności z organizacją Muzeum w Zubrzycy Górnej pozostaje praca o charakterze naukowym, której celem jest etnograficzne opracowanie Orawy. Wanda i I, j Jostowa K R PROFESOR o N I K A DR BOŻENA STELMACHOWSKA Wspomnienie pośmiertne Nauka polska pO:1iosła bolesną stratę - w dniu 21 listopada 1956 r. zmarła w Toruniu dr Bożena Stelmachowska, profesor etnologii i etnografii Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu, kierownik Katedry i Zakładu Etnografii U.M.K. Profesor B. Stelmachowska urodziła się 5 grudnia 1889 r. we Wrześ:1i w Wielkopolsce. W pobliskim Poznaniu pobierała naukę w szkole średniej, i na tamtejszym Uniwersytecie odbywała wyższe studia w zakresie etnografii i etnologii oraz prehistorii pod kierunkiem wybitnych profesorów: Jana Sta:1isława BystroniaJ i Józefa Kostrzewskiego. Jedną z Jej pierwszych prac l._ zawodowych było kierowanie w latach 1933-1939 placówką muzeabą, Muzeum Miejskim w Poznaniu. W tym okresie odbyła szereg wyjazdów do zagranicznych muzeów celem pogłębienia przedmiotu. Były to kolejne wyjazdy do Berlina, Monachium, Wiednia, Paryża, Dijon, Florencji, Rzymu, Kolonii, Strassburga, Szczecina, Stuttgartu, Pragi, Wenecji, Ge:1ui i in. I 31 "Lud", t. XLIV. �482 483 Główne jednakże zainteresowania badawcze w zakresie etnografii skierowane były na Kaszuby, gdzie prof. Stelmachowska miała zapewnioną pomoc i współpracę szeregu instytucji. Zorganizowała na Pomorzu sieć korespondentów, nawiązując żywą współpracę i wymianę myśli, w wyniku czego zapew:1iła Działowi Etnograficznemu Instytutu Bałtyckiego pozytywne osiągnięcia badawcze. Ponadto ułożyła program badań etnograficznych dla ówczesnych Prus Wschodnich i Pomorza Zachodniego, uzyskując nań sankcje prawne Zjazdów Pomorzoznawczych. W wy:1iku prac pomorzoznawczych wyszło z druku kilka Jej prac etnograficznych: Etnografia Pomorza Podkoziołek dowa na i Prus Wschodnich, w obrzędowości Kaszubach. 1937; 1937; Rok obrzędowy zapustnej Polski Stosunek Kaszub na Pomorzu, Za.chodniej, do Polski, 1933: 1932; Sztuka 1933; lu- Badan'in PomorzlL Problem l'iarodowościowy, 1931; Zwyczaje ludu i inne. Poza wspomnianymi pracami przeprowadzała przed 1939 r. badania etnograficz:1e na Pomorzu z polecenia Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i gromadziła w Szkole Morskiej w Gdyni eksponaty z zakresu kaszubskiej kultury ludowej. e~I1<)l)ruficzne /itl pomorskiego. 1930 - Na terenie Poznania współpracowała z Instytutem Zachod:1io-Slowiańskim przy Uniwersytecie Poznańskim w zorganizowaniu przy wspomnia·· nym Instytucie Działu Etnograficz:1ego. Wspólnie z prof. Rudnickim założyła czasopismo etnograficzne "Archiwum Etnograficzne Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego" przy Uniwersytecie Poznańskim. Przed podjęciem wymie:1ionych prac prof. Stelmachowska była pomocniczym pracownikiem n~ukOwym przy Katedrze Etnografii i Etnologii Uniwersytetu Poznańskiego i współpracowała w latach 1920-1926 z prof. Bystroniem. W 1939 r., na skutek wybuchu II wojny światowej, prace badawcze prof. Stelmachowskiej zostały przerwane. Nie zaniechała jednakże mimo trud:1ych warunków studiów regionalnych nad etnografią Słowian Zachodnich, zwłaszcza w okresie okupacji niemieckiej, w czasie pobytu w Warszawie, dokąd została wysiedlona z Poznania. W Warszawie pracowała także w jednej z podziemnych komisji naukowych jako kierownik sekcji etnograficznej. Celem tej pracy było dostarcze:1ie dowodów słowiańskości i polskości Ziem Zachodnich. Podczas pracy w wym. Komisji prof. Stelmachowska prowadziła wykłady na tajnych kompletach Uniwersytetu Zachodniego. Po zakol1czeniu działań wojennych pośpieszyła niezwlocz:1ie do Pozna:1ia i tu w 1945 r. objęła Zakład Etnografii Słowian Zachodnich przy 1:niwersytecie Poznańskim. W tym czasie rozpoczęta praca naukowo-badawcza skierowana była głównie ku Ziemiom Zachodnim. Do etnograficznej problematyki ziem staropolskich podchodziła rzeczowo i w:1ikliwie, a przede wszystkim bardzo przewidująco. Posiadała oddzielne plany odnośnie do opracowania zagadnienia zasiedlenia i kultywowania starych tradycji rodzimych na Ziemiach Zachodnich (osad:1ictwo, inwentaryzacja zabytk6\\" kultury ludowej, ochrona źródeł historycznych). Miała plany oddzielnych badań etnograficznych osiadłej ludności autochtonnej. Po 1945 r. powstawały dalsze pla:1Y, w miarę narastających doświadczeń terenowych (dotyczące opracowania zagadnień przesunięć w procesie osadniczym na Ziemie Zachodnie grup ludnościowych Wielkopolski i Kaszub). Z początkiem 1946 r. prof. Stclmachowska została jako profesor nadz\'.'yczajny powołana na katedrę Ebologii U. M. K. w Toruniu, którą to katedrą kierowała do ostatnich chwil życia. W czasie ponad dziesięcioletniej pracy naukowo-badawczej i dydaktycznej na U. M. K. w Toruniu i W. S. S. P. w Gdańsku wykształciła zastęp etnografów, zajmujących obecnie stanowiska w muzealnictwie, oświacie oraz innych instytucjach naukowych. Objęcie katedry uniwersyteckiej w Toruniu związało poczynania naukowe prof. Stelmachowskiej z regio:1em Pomorza. Głównym tematem prac badawczych to naj ogólniej pojęta kultura ludowa Pomorza, w szczególności kultura materialna ze szczególnym akcentem położonym na budow:1ictwo, narzędzia pracy, rybołówstwo, sztukę ludową i zwyczaje rodzinne. Uprzywilejowane stanowisko miał region kaszubski z podregionami Kaszubów Gdańskich, Nadłebskich, Kabatków i Słowińców. Z tego zakresu opublikowała szereg prac, jak: Na drodze do teorii sztuki ludowej, etnkzne 1946; Zdobnictwo ludności rdzennej ludowe Ziemi Pyrzyckiej, Pomo1'za, 1948; Pomorze 1946; w programie Polskie badań grupy etno- i in. oraz artykuły popularno-naukowe na łamach dzienników i pism regio:1alnych Gdańska, Gdyni, Bydgoszczy, Torunia. Wielokrotnie podejmowała dyskusje na łamach "Dziennika Bałtyckiego", głównie .:la temat stroju ludowego na Pomorzu, haftu, ceramiki, rybołówstwa. Rokrocznie, podczas pracy w Toruniu przeprowadzała z gronem słuchaczy i współpracowników badania na terenie Pomorza Gdańskiego, Zachodniego, szkoląc stude:1tów podczas prac wakacyjnych. Kolejne ekipy badawcze wyruszały do Brodnicy Górnej, Ostrzyc, Pucka, Helu, Kościerzyny, Kartuz, dalsze na teren powiatu Bytowskiego (Ugoszcz, Studzienice, Dąbrówka Bytowska), na obszar Słowińców (Kluki, Smołdzino, Główczyce, Zelazo, Rowy, Gardna, okolice Słupska, Łeby i Lęborka). Jednostkowe badania prowadziła także na obszarze Ziemi Lubuskiej (okolice Gorzowa) i Ziemi Pyrzyckiej. Profesor Bożena Stelmachowska pracowała również w Muzewn Kaszubskim w Kartuzach i w Muzeum Regionalnym Powiśla w Kwidzyniu. Współpracowała także w tym zakresie z grupą regionalistów Ziemi Lubuskiej i Kociewia. graficznych, 1946; Nowe elementy w kulturze ludowej na Pomorzu Jeszcze przed 1939 r. w dniu 10 listopada 1938 r., prof. Stelmachowska została mianowana Kawalerem Orderu Polonia Restituta z tytułu bezinteresownej i ofiarnej pracy w dziedzinie kultury i oświaty. W 1938 r. habilitowała się w Warszawie :1a podstawie prac o zwyczajach rodzinnych i obrzędach. 31· �485 484 Brała także udział w ogólnopolskich badaniach dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego nad rolnictwem i hodowlą, organizowanych przez PTL w latach 1950-1954. Prof. Bożena Stelmachowska była długoletnim czło:lkiem Zarządu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, przygotowywała również monografię o stroju kaszubskim w ramach "Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Niestety przedwczesna śmierć nie pozwoliła doprowadzić Jej tego dzieła do końca. Kilka tygodni przed swym zgonem Prof. Stelmachowska \VTHZ z gronem. badaczy - wychowanków przeprowadzała badania terenowe :n obszarze Słowińców. Obecnie w ramach prac opera postuma przygotowywana jest do druku praca B. S t e l m a c h o w s k i e j Kultura materialna Słowińców. Rozległy wachlarz terna tyki badawczej i niestrudzona e:1ergia v.' pracy naukowej uczyniły z profesor dr Bożeny Stelmachowskiej postać niezwykle. żywą i czynną. Była w pełni swoich sil: twórczych do ostatniego okresu tym bardziej niespodziewany był Jej zgO:l w okresie realizacji zamierzeń na dużą skalę. Bliska była Kaszubszczyżnie, posiadała tam wielu entuzjastów, swoich poczynań naukowych. Etnografia polska utraciła w .Jej osobie cenio:1ego i aktywnego pracownika naukowego. Ryszard Kukier ZESTAWIENIE PRAC BOŻENY STELMACHOWSKIEJ WRAZ Z WAŻNIEJSZYMI RECENZJAMI O TYCHŻE PRACACH 1. Wykopaliska z "Przegląd 11 ryc. 2. Fibula płytou:a 4. O żegludze z dwiema epok tarczkami w prehistorii 6. Zamawianie urodzaju nr 588 z dn. 24. XII. w wczesnohistoryczne, s. 17-24. B. Górnictwo prehistoryczne R. 2: 1927, z. 3, s. 37-45. 9. Sztuka okresu t. 2, R. 4-5: cesarstwa 1922-1924, spiralnymi rzymskiego z. 2, s. 228-231, z Obry w 15. Przemysł starszej R. 2: 1927, z. epoki 4, s. obrzędach, "Z Otchłani (epoka kamiennej 49-60. Poznań, 1925, s. 69. "Kurier Poznański", t. 30, 1927, Wieków", 18. Z "Z Otchłani Wieków", (paleolitu), "Z Otchłani Wieków", Przeszłości Przeszłość Powszechnej Wystawie Krajowej w Słowian Północno-Zachodnich, Polskie Poznaniu, Pomorze, [w:] Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, 1931, wyd. Instytut Bałtycki, s. 1-12. w obrzędowości zapustnej Polski t. 2, S. Ba1ticum, i kultura, z. 2, Toruń, 19. "Podkoziołek" znań 1933. Po- Zachodniej, 20. Rok obrzędowy na Pomorzu [w:], Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, S. Balticum, z. 7, Toruń 1933, s. 271, XI, wyd. !:lstytut Bałtycki. Rec.: W. Łęg a, "Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu", t. 10: t. 10: 1935, nr 1-2, s. 31-33. 21. Stara tuba pożarnicza w Muzeum Miejskim UJ Poznaniu, "Kurier Poznański", 1934, nr 147. 22. Regionalizm czości etnograficzny literackiej Polski na tle przykładów z 23. Polemika. W. Łęg Regionalizm a, Odpowiedź 24. Etnografia Warszawa, 26. 27. 28. i Prus twór- (Przyczynek w Toruniu", t. 10. tamże, s. 428-430. tamże, s. 430. Wschodnich [w:] Słown'ik GeograficznlJ t. 1, z. 1. Pol. Tow. Kraj., s. 203-237. Przyslowia polskie, "Ziemia", t. 24: 1934, s. 263-265. Nasze rybolówstwo morskie, "Ziemia", t. 25: 1935, s. 24-30. Bartnictwo w Borach Tucholskich, "Ziemia", t. 26: 1936. Lato ludu pomorskiego, "Teka Pomorska", R. 1-2: 1936/1937, s, 57-58. Państwa 25. Pomorza Etnograficzny, recenzenta. współczesnej do teorii regionalizZachodnio-słowiańskiego Zachodniej mu), "Archiwum Etnograficzne Instytutu Uniwersytetu Poznańskiego", 1936, z. 1. Rec.: W. Łęga, "Zapiski Towarzystwa Naukowego 1935, nr 1-2 s. 265-266. R. 2: 1927, z. 2, kamier.na), na 16. Zwyczaje ludu pomorskiego (Boże Narodzenie-Zapusty), [w:] Kronika o polskim morzu, dzieje walk, zwycięstw i pracy, Warszawa, 1930, s. 71-78, wyd. Tygodnik "Polska Gospodarcza". 17. Badania etnograficzne na Pomorzu (Problem Narodowościowy na Pomorzu), [w:J, Pamiętnik Zjazdów Pomorzoznawczych, Toruń 1931, z. 1, wyd. Instytut Bałtycki, s. 87-91. powiecie polskiej, ludowy "Ziemia''', R. 14: 1929, nr 14, s. 276-280. R. 2-3: 1925, s. 147-151, 1 ryc. Wieków", R. 1: 192G, z. 1-2, s. 3-6. przedhistorycznej, "Z Otchłani Wieków", R. 1: 1926, z. 4, s. 33-42. 5. System trzech 7. Skarby ze starszego Eugeniusz Frankowski, Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, "Ziemia", R. 13: 1928 nr 15-16, s. 311. 11. O badaniu slrmowisk ot1J.:artych, "Z Otchłani Wieków', R. 4: 1929, 'l. 1, s. 9-14. 12. Garncarstwo ludowe na Powszechnej Wystu.H;ie Kr,rjowej, "Ziemia", R. 14: 1929 nr 21, s. 382-:385. 13. Słowiańskie grodziska na wyspie Rugii, "Z Otchłani Wieków", R. 2. 1929, z. 2, s. 17-33. 14. Strój przedhistoryczny, "Z Otchłani Wieków", R. 4: 1929, z. 3, s. 50-57. tamże "Z Otchłani babimojskim, 3. Wineta, Wilanowskie Archeologiczny", 10. Rec... Polskiego i ziem 1937, wyd. historycznie z Polskq zwiqzanych, �487 '186 29. Garncarstwo :>0. Sztuka ludowe ludowa na des cOmmunicati,ons demographie, graphes w Polsce, Kaszubach presentes anthropologie) slaves a Sofia 49. Etnografia "Ziemia", t. 24: 1934. (Lart populaire a la VI-e du V I-e en Casoubie) sectio (Ethnographie, Congres' des geographes sociologie, 50, Nauczyciel et ethno- skarby 51. 1936. "Archiwum Etnograficzne Instytutu Zachodnio-słowiańskiego Uniwersytetu Poznańskiego", z. 3, Poznań 1937, wyd. Ja:1 Jackowski "Księgarnia Uniwersytecka", s. 83, ryc. 126. Rec.: W. Łęga, "Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu", t. 11: 1938/1940, s. 67-68. 31. Sztuka ludowa 32. Odpowiedź 35. 36. 37. 38. na recenzję w "Jantarze" - Sztuka ludowa Kaszub w programie badań 12/26, wyd. Wydział kultura Pomorzoznawczy ludowa Bydgoszcz, 1946::lr Bałtyckiego. etnograficznych, czynnikiem Instytutu zespalającym Ziemie Odzyskane, "Przegląd Zachodni", Poznań 1946, :Ir 3, s. 979---990. 41. Ludowa liryka zaduszna, "Głos Wielkopolski", wydanie A, R. 2; nr 301/605 z l. XI. 1946, Poznań 1946. 42. O styl i obyczaj rodzimy na Ziemiach Odzyskanych, "Przegląd Zachodni", R. 2: 1946. nr 1, s. 9-21. 43. Zdobnictwo ludowe Ziemi Pyrzyckiej, Poz:lań, 1946, wyd. Instytutu Zachodniego, s. 47. 44. W Pyrzyckim Regionie, s. 642, z dnia 8. XII. "Głos Wielkopolski", 45. Boża gwiazdka świeci, w górze wyd. A, R. 2 1946, nr 338, "Głos Wielkopolski", wyd. A. R. 2: 1946, nr 352, s. 656, z 22. XII. 46. Planowanie muzeów etnograficznych "Jantar", R. 4: 1946, .•. Jantar", R. 4: 1946, na Pomorzu, z. 2, s. 71-74. 47. Nowe elementy w kulturze ludowej na Pomorzu nr 3, s. 26-33. 48. Kultura 53. 54. 55. Polemiczny), 39. Pomorze 40. Polska 52. na Kaszubach "Teka Pomorska", R. 3: 1938, s. 75-77. do Polski, [w:] Pamiętniki Instytutu Bałtyckiego, t. 15, z cyklu Światopogląd Morski, S. Dominium Maris, Toruń, 1934, wyd. Instytut Bałtycki, z. 6, s. 135-,162. Z kultury materialnej Borowiaków Tucholskich, "Ziemia', t. 26-,21: 1937, s. 48-53. Z metodyki badań nad sztuką ludową, "Teka Pomorska", R. 3: 1938, nr 1-2, s. 52-57. Rozwój kultury ludu Pomorza, "Zycie Warszawy", 1945, nr 45. Stwarzamy "nowy" Stary Rynek, "Kronika Miasta Poznania", R. 18: 1945, nr 1, s. 29---34. Na drodze do teorii sztuki ludowej, "Lud", t. 36: 1946, s. 163-184, i od .. bitka. Lublin, 1946, s. 24. (Kącik 33. Stosunek 34. na Kaszubach, litoralna i kontynetalna, "Jantar", 1946. Wielkopolski w planowaniu niemieckim, •.Lud", t. 37: 1947, s. 236-276. R'esumes 56. 57. 58. ;;9. 60. i31. 62. 63. Czego nie 69. 70. 71. ludowej. Trzeba wydobyć kulturalne star/a nawałnica (Relikty etnograficzne kultury ludowej), Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, nr 64, R. 9: 1953, dod. "Rejsy" z 15-16. III. bada przede wszystkim kulturę materialną ludu, "Głos Uczelni", R. 2: Toruń 1953, :lr 3/6. Badania Pomorzoznawcze, "Głos Uczelni", R. 2, Toruń, 1953, nr 6/9. Dyskusja o hafcie kaszubskim. Jedno czy wielobarwny? "Dziennik Bałtycki" nr 64. R. 9: 1953, dod. "Rejsy" z 15-16. III. Kaszubski strój ludowy, "Dziennik Bałtycki", R. 9: 1953, :lr 225, z dn. 20-21. IX. Na torach badalCczych etnogro.jii Pomorzu. "Głos Uczelni", R. 2. Toruń 1953, nr 8/11. Owępsie, mv,cy i buksach, "Dziennik Bałtycki", R. 9: 1953, nr 285, 1953 dod. ,.Rejsy", z dn. 29---30.XI. Za dwa detci cały dzeń, "Dziennik Bałtycki", R. 10: 1954, nr 24, z d:l. 30-31. V. dod. "Rejsy". 65. Etnografia 68. sztuki lesi, [w:] Pomorze Zachodnie, wyd. I:1stytut Zachodni, Poznań 1949, t. 2, cz. 1, s. 221-248, cykl: Ziemie Staropolskie, t. 2, cz. l. Lice Ludu, [w:] Dolny Sląsk, cz. 1, Poznań, 1948, wyd. Instytut Zachodni, s. 219-243 (razem z Wandą Brzeską)· Twórczość ludowa. Rejsy, Dodatek do "Dziennika Bałtyckiego", 1949 z dn. 21. VIII. nr 34. W spółczesna ceramika ludowa na Kaszubach, •.Polska Sztuka Ludowa", R. 4: 1950, :1r 7-12, s. 100-106. Rec.: Typy, ludowe Kielisińskiego, "Rzeczpospolita", 1950. Ceramika kaszubska, "Sztuka Ludowa". 1951. Toruńscy etnografowie u Kaszubów, R. 2: 1952, nr 23/44, Dodatek Literacki, "Nowy Tor", z dn. 27-28. XII. 1952. Bałtycki" 66. opiekun "Rzeczpospolita", 1947, nr 22. Etnografia w Kórniku, •.Rzeczpospolita", nr 352. Sprau;ozdanie z działalności Zakładu Etnologii i Etnografii U. M. K. u; Tomniu, za rok 1946-1947, "Lud", t. 36: 1947, s, 484-485. Łużyckie stroje ludowe, [w:] Łużycom Wolność, Poznań 1946, s. 64-73. Nad jeziorem Gardzieńskim, "Rzeczpospolita " 1947, nr 273, 1947. Polskie grupy etniczne ludności rdzennej Pomorza, "Slavia Occidenta lis", t. 9; 1948, s. 155-189; Odbitka, op. cit., Poz:lań, 1948, wyd. Instytut Zachodni. Kultura ludowa Pomorza Zachodniego, [w:] Pomorze Zachodnie Poznań, 1948, wyd, Instytut Zachodni. 64. Zakład 67. jako polskiej �488 489 o stroju słowiańskim, "Dziennik Bałtycki", R. 10: 1954, nr 24, dod. Rejsy. 73. Jeszcze o stroju kaszubskim. Wianek dziewczęcy i złotnica, "DZiiennik Bałtycki", R. 10: 1954, nr 9, dod. Rejsy, z dn. 10-11. 74. Idzie Kasiulka usznurowana ... "Dziennik Bałtycki", R. 10: 1954 nr 33. dod. Rejsy, z dn. 7-8. II. 72. Parczewski 75. Rozwój kultury ludu Pomorza tematem badań naszych etnografów, "Zycie Warszawy", S. A, 1954, nr 45' z dn. 21-22. II. 76. Siedem sznurków i paciorków miała u szyi... "Dziennik Bałtycki", R. 10: 1954. nr 17, dod. Rejsy, z dn. 25-26 IV. 77. Trudności badawcze etnografa w terenie, "Głos Uczelni", R. 4, Toruń 1955, nr 3/24. 78. Konkursy na się ogłasza Wybrzeżu, a efektów "Dziennik 13-14. III. 79. Na marginesie dyskusji o hafcie R. 9: 1955, nr 3, s. 170-172. 80. Radło ziemniaczane na nie Bałtycki", wida.ć. W sprawie "Polska kaszubskim, Pomorzu, pamiątkarstwa R. 10: 1955, nr "Kwart. HKM, 62/3337 z dn. Sztuka Ludowa", R. 4: 1956, nr 1, s. 112-122. 81. Wyniki prac naukowo-badawczych wozdania Towarzystwa Toruń 1956. Naukowego Zakładu U. M. K. Spraz dn. 7. 1.-31. XII. 1953, Etnografii w Toruniu ETNOGRAFIA I NAUKI POMOCNICZE HISTORII W PIERWSZEJ POŁOWIE XX W. Wspomnienie o prof. W ł a d y s ł a w i e S e m k o w i c z u Sprawa ścisłego określenia zakresu etnografii i jej stosunku do innych nauk historycznych stała się specjalnie aktualna w ciągu ostatnich kilku lat w związku ze zmianami w strukturze orga,':lizacyjnej nauki polskiej i ustaleniem ram dla zespołowej pracy naukowej w oparciu o rozmaite instytuty nowo powstałej Polskiej Akademii Nauk. W tej sytuacji szukania na nowo, ostatnio dość luźnych - poza nielicznymi wyjątkami kO:Jtaktów między dwiema dyscyplinami uniwersyteckimi o różnym w zasadzie zrębie warsztatu pracy i podobnym, gdy chodzi o zasadniczy kierunek zainteresowań przedmiocie badań, słuszne będzie przypomnieć niektóre dawniejsze momenty współdziałania tych nauk. Wiąźą się o:Je przede wszystkim z okresem ostatnich kilkunastu lat ub. wieku, oraz początkiem wieku obecnego, z nazwiskami K. Potkańskiego, F. Bujaka, W. Semkowicza i wielu innych. Wymienia tych uczo:1ych jako współpracowników "Ludu" wydany ostatnio bdeks artykułów zawartych w czterdziestu rocznikach tego pisma. Możnaby nawet zaryzykować twierdzenie, że nasile:Jie wspólnych kontaktów Wląze się przede wszystkim z działalnością "Ludu", który dając im ostatnio wyraz, zwłaszcza w wydanym w 1954 roku tomie 41 (z artykułami B. Baranowskiego, J. Brody, J. Burszty, W. Hejnosza, A. H. Kaletki, Z. Kolankowskiego, G. Labudy, C. Łuczaka, W. Sobisiaka, S. Szczotki i in.), kontynuował dawniejsze tradycje sprzed pierwszej wojny światowej. Sibie zarysowująca się w okresie międzywojennym specjalizacja różnych katedr historycznych jak równieź katedr etnologii i etnografii, następnie takźe socjologii, antropogeografii, prehistorii i wielu innych im pokrewnych dziedzin :Jauk społecznych, dążenie do sprecyzowania odrębnych zadań i odrębnych metod badawczych w oparciu o odmienne również typy źródeł osłabiło na ogół wzajemne kontakty między róźnymi dziedzinami wiedzy. Utrzymały się O:1e jednak w tym okresie na niektórych odcinkach badawczych. Wśród nich dziedzina tzw. nauk pomocniczych historii zajmuje jedno z pierwszych miejsc. Rozbudowanie nauk pomocniczych historii, jako odrębnej dyscypliny naukowej, wiąże się ze zrozumieniem roli, jaką w postępowa:1iu badawczym, prowadzącym do odtworzenia minionego procesu historycznego, spełnia właściwa formalna i rzeczowa analiza źródła historycznego, przekazującego nam związane z tym procesem fakty. U podłoża rozwoju tej dziedziny wiedzy, a zarazem umiejętności tech:1icznych, leży ten sam postulat udostępnienia badaczowi naszej przeszłości historycznej szerokiej podbudowy faktów dotyczących różnych okresów i różnych grup ludzkich jak również różnych dziedzin ludzkiego działania (poprzez sumienne zestawienie źródeł, a następnie umiejętne ich odczytanie), który m. in. jeszcze na przełomie XVIII i XIX w. zapoczątkował również terenowe prace etnograficzne 1. Nic też dziwnego, że dla niektórych przedstawicieli nauk pomocniczych historii etnografia nie tylko stanowiła naukę posiłkującą 2, lecz również podobnie jak paleografia, dyplomatyka, sfragistyka, numizmatyka, heraldyka czy geografia historyczna była jedną z tych usługowych umiejętności, które pozwalały z przekazu niezrozumiałego dla niespecjalisty odczytać i objaśnić szereg nowych faktów. Pomagały w tym w:Jioski z analogii pomiędzy wytworami i instytucjami różnych czasów i różnych ludów. Budowano je zresztą nie zawsze krytycznie, najczęściej jeszcze w oparciu o koncepcje ewolucjonistów drugiej połowy ub. w. To uznanie usługowej roli et;'lografii jako pomocniczej nauki historii (niezależnie od przyznawania jej, podobnie zre3ztą jak niektórym innym naukom pomocniczym, włas;'lych c'Cló\v badawczych, dążenia do opracowywania własnej syntezy w oparciu o jej właściwe żródła) nie znalazło I Por. A. K u t r z e b i a n k a, Rozwój KrakÓW 1948, s. 506. 2 Encyklopedia W. Semkowicza, nauk pomocniczych wyd. 3, Kraków etnografii hi,storii 1946, s. 2. i etnologii tcedług wykładów w Polsce, prof. dr �491 490 odbicia w uniwersyteckich podręcznikach, a raczej skryptach nauk pomocniczych historii, wydawanych w okresie międzywojennym i bezpośrednio po ostatniej wojnie przez prof. W. Semkowicza i następnie przez prof. A. Gieysztora:l. Miało Jednak pokrycie w niejednej wypowiedzi pierwszego z nich, w okresie międzywojennym l pierwszych lat po wojnie profesora historii Polski i nauk pomocniczych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Znalazło również wyraz w jego pracach i w dużym - przez cały okres naukowej i pedagogicznej działalności zainteresowaniu dla bliskich etnografii tematów badań. W kierowaniu ku etnografii uczniów (wśród nich F. Gawełka); w udziale w komitetach naukowych organizujących prace zespołowe m. in. z udziałem et:1ografów, jak np. Komitet Wydawnictw Śląskich PAU, we współudziale w zakładaniu krakowskiego Muzeum Etnograficznego itp. w podnoszeniu przy różnych okazjach znaczenia pracy na pograniczu et:lOgrafii oraz historii politycznej, gospodarczej, również historii prawa różnych okresów historycznych, w tym także naj żywiej go interesującej historii wieków średnich. Omówienia sylwetki prof. W. Semkowicza zabrakło w dotychczasowych tomach Ludu obok sylwetki Fr. Bujaka 4, w podobny sposób, choć na odmiennych odcinkach tematycznych, zainteresowanego pracą na pograniczu etnografii i innych nauk historycznych. Lukę tę chcemy zapełnić obecnie przypominając w rocznicę śmierci naszego profesora garść dat i faktów :Iajważniejszych. Władysław S e m k o w i c z (9. V 1878-19. 111949) należał do najwybitniejszych uczonych polskich, których działalność naukowa przypada na pierwszą połowę XX w. Urodzony 9. V.1878 r. we Lwowie, syn Aleksandra Semkowicza, znanego historyka, profesora u;1iwersytetu lwowskiego, dyrektora biblioteki uniwersyteckiej, członka-korespondenta Akademii Umiejętności i długoletniego redaktora "Kwartalnika Historycznego" wcześnie pod czujną, a wytraw:Ią ręką ojca wchodził w poważne prace naukowe. Znakomita jeśli chodzi o opanowanie historycznej techniki badawczej, zwłaszcza mediewistycznej szkoła Oswalda Balzera dopełniła reszty. Semkowicz uczęszczał na seminarium Balzera, równolegle zaś pracował naukowo pod kierunkiem tegoż uczo;rego przez dwa lata jako zastępca aplikanta w Krajowym Archiwum aktów grodzkich i ziemskich we Lwowie. Półroczny (1902-1903) pobyt w Rzymie, w charakterze stypendysty Akademii Umiejętności, i związane z nim prace naukowe i archiwalne rozszerzyły horyzonty młodego uczonego i wydatnie wzbogaciły zasób jego wiedzy. Dłuższa praca pedagogiczna w szkole średniej (1901-1914/1915) dała mu doskonałe przygotowanie dydaktyczne, które póżniej wyróżniało go 3 J. w., ponadto A. G i e y s z t o r, Zarys nauk pomocniczych historii, Warszawa 1948, wyd. 3, rozszerzone przy współudziale S. Herbsta, t. 1, 2. • S. S z c z o t k a, Profesor dr Franciszek Bujak, "Lud", t. 41: 1954, s.7-26. wśród uniwersyteckich wykładowców c. Jeśli chodzi o etnografię, zetknął się z nią w Rzymie w latach 1902/1903 poprzez zwiedzanie zbiorów i uczęszczanie na odczyty etnologiczne. Nie mógł również, związany z O. Balzerem, nie być świadkiem starań tego ostatniego o utworzenie we Lwowie katedry etnologii w 1910 r., jak i nie mógł nie zetknąć się tamże z wykładami S. Ciszewskiego, a następnie J. Czekanowskiego. W 1909 r. rozpoczął Władysław Semkowicz n<'. uniwersytecie lwowskim wykłady jako prywatny docent w zakresie nauk pomocniczych historii. W 1914 r. rozszerzył zakres habilitacji na dziedzinę historii średniowiecznej. Z dniem 1. X. 1916 objął katedrę nauk pomocniczych historii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie oraz kierownictwo związanego z nią Gabinetu Nauk Pomocniczych Historii U. J. Gabinet rozwinął się, dzięki staraniom Semkowicza, w 1921 r. w samodzielne Seminarium Nauk Pomocniczych Historii U. J., wyodrębnione z ogólnego Seminarium Historycznego U. J. Na tym stanowisku pracował odtąd Semkowicz nieprzerwanie aż do 1939 r., kiedy brutalna przemoc hitlerowska oderwała go od warsztatu pracy (6. XI. 1939) i wtrąciła wraz z ogółem profesorów U. J. do obozu koncentracyjnego w Oranienburgu, gdzie - jako jeden z bardzo nielicznych - wyjątkowo długo został przetrzymany. Po wojnie wracał jeszcze dwukrot:1ie na krótko na swe stanowisko, ale o dłuższej i regularnej pracy uniwersyteckiej nie było już mowy. Obok pracy uniwersyteckiej W. Semkowicz brał nader żywy udział w pracach instytucji i towarzystw naukowych. Zbyt długo byłoby wyliczać ich listę i szereg piastowanych godności. Ograniczyć się wypadnie do ;rajważniejszych: Od 1919 r. był członkiem-korespondentem PAU, od 1923 członkiem czynnym; z jego inicjatywy powstała w 1921 r. Komisja atlasu historycznego Polski PAU, której niebawem został przewodniczącym. Od 1926 r. był przewodniczącym Komisji Historycznej PAU; od 1926 sekretarzem, a od 1945 dyrektorem Wydziału Historyczno-Filozoficznego PAU; piastował również godność przewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU (1934), był prezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego (od 1925, prezesem honorowym od 1932), oraz wiceprzewodniczącym Polskiego Towarzystwa Historycznego (od 1934). W latach 1932-1939 był sekretarzem Komitetu Wydawnictw Śląskich PAU i czynnym organizatorem prac i wydawnictw tego Komitetu, zaś od 1947 r. jego dyrektorem. Bibliografia prac naukowych Władysława Semkowicza obejmuje ponad 300 pozycji z lat 1897-19496• Są to oczywiście głównie prace z zakresu s W ustaleniu szeregu dat biograficznych korzystaliśmy z materiałów zebranych i udostępnionych nam przez Panią Jadwigę Semkowiczową. 6 O. Ł a s z c z y ń s k a, Bibliografia prac W. Semkowicza, "Roczniki Historyczne", Poznań t. 18: 1949, s. 462-483; oraz J. S e m k o w i c z o w a, Zestawienie prac Władysława o tychże pracach (rękopis). Semkowicza wraz z ważniejszymi recenzjami �492 jego specjalności, tj. tzw. nauk pomocniczych historii. Działalność uniwersytecką zainaugurował Semkowicz wykładem habilitacyjnym z zakresu p a l e o g r a f i i '. Paleografia łacińska zamyka również jego działalność naukową, jako :1ajobszerniejsze, najbardziej dojrzałe i syntetyczne spośród jEgO dzieł, jakkolwiek niewykończone i wydrukowane już po śmierci autora >l. Nie paleografia jednak była dyscyliną, której Semkowicz najwięcej poświęcał uwagi. Były nią badania g e n e a log i c z n o - h e r a l d y c z n e. Semkowicz dostrzegał traf:lie całą słabość syntez naukowych Bobrzyńskiego, Smolki, Małeckiego i Piekosińskiego, którzy usiłowali rozwiązać zagadnienie genezy społeczeństwa polskiego i państwa polskiego drogą przyjętych z góry teorii. Przeciwstawił im metodę monograficznego i szczegółowego opracowania poszczególnych rodów rycerskich, spodziewając się tą drogą dojść w etapie końcowym, po zgeneralizowaniu wyników, do "wyśledzenia genezy szlachty polskiej, a w ślad za tym Lmych, związanych z nią węzłami społeczno-gospodarczymi warstw ludności w Polsce", oraz do "wykrycia roli dziejowej rycerstwa polskiego, jako najważniejszego w państwie średniowiecznym obok monarchy czynnika politycznego" D. Badania heraldyczno-genealogiczne zamierzał powiązać jak naj ściślej z badaniami ge:1ealogiczno-topograficznymi. Więcej nawet, już w 1904 r. miał gotowy plan opracowania mapy wielkiej własności ziemskiej w Polsce w dwóch przekrojach: a) z okresu wczesnohistorycznego, b) z drugiej połowy XV w. - i szkicował próbkę tego rodzaju mapy l0. Ten zasadniczy i ostateczny cel, jaki stale przyświecał prowadzonym przez samego Semkowicza, a niebawem i przez grupę jego uczniów badaniom monograficznym" poświęcony był poszczególnym rodom, a także klasztorom, czy dawnym terytorialnym jednostkom administracyjnym. Praca była bowiem zakreślona na szeroką skalę, przewidywała wiele ogniw przygotowawczych (które same dla siebie stanowiły zamknięte tematy), to też mimo włożonego w nią wysiłku dziesiątek lat swego życia, mimo utworzenia i redagowania przez Semkowicza specjalnych czasopism naukowych ("Miesięcznik Heraldyczny" 1908-1915 i "Rocznik Heraldyczny" 1908-1932) nie zdołał on już za swego życia przejść do drugiej, syntetycz:1ej fazy badań nad problemem. Rzecz jasna, że Semkowicz zdawał sobie sprawę, iż same badania genealogiczno-heraldyczne nie wystarczą do ostatecznego rozwiązania węzłowych zagadnień z historii społecznej i ustrojowej. Dlatego też prowadził energicz:1e badania w zakresie h i s t o r i i u s t r o j u i h i s t o r i i " P o ł e c z n e j, żeby tylko wspomnieć jego prace Nagana i oczyszczenie szlachectwa w Polsce XIV i XV wieku (1899), Wladycy polscy na tle porów, W. S e m k a w i c z, Paleografia łacińska "Przegląd Historyczny", Warszawa, t. 9: 1909, s. 215-227. 8 W. S e m k o w i c z, Paleografia łacińska, Kraków 1951, ss,. XV, 598. D Z własnoręcznego Curriculum vitae z 1907 r. 10 Z listu do ojca (9. X. 1904). 493 nawczym slowiańskim (1908/1909), czy Uwagi nad pochodzeniem i rozsied- (1912). W tym też kierunku podążał jego uczeń, Maria:1 Friedberg, w pracach o klienteli świeckiej !:>iskupów i o możnowładztwie. Friedberg też był tym, który pokusił się jeszcze za życia Semkowicza - o syntetyczne opracowanie genezy społeczeństwa i państwa polskiego, wykorzystując cały dorobek szczegółowych badań monograficznych tak intensywnie prowadzonych przez Semkowicza i jego szkołę 11. leniem rycerstwa polskiego wieków średnich Wspomnia:1e już studia genealogiczno-topograficzne popychały Semkowicza w kierunku tzw. g e o g r a f i i h i s t o r y c z n e j. W tym samym kierunku działały jego zainteresowania i _. dodajmy systematyczne uniwersyteckie studia z zakresu geografii, pogłębiane w latach póżniejszych. Na polu geografii historycz:1ej trwale zapisał się Semkowicz jako autor znakomitych map historycznych Polski, wydanych częścią jako mapy ścienne, częścią zaś, wespół z prof. C. Nankem (który opracował mapki do dziejów powszechnych), jako Szkolny atlas historyczny (1932). Z prac monograficznych najważniejszymi były rozprawy: Geograficzne podstawy Polski Chrobrego (1925) i Historyczno-geograficzne podstawy Sląska (1930). Była już mowa o jego inicjatywie i kierowaniu pracami Komisji dla Atlasu Historycznego Polski PAU, której naj dojrzalszym dziełem była wydana w 1933 r. Mapa województwa krakowskiego w dobie Sejmu Czteroletniego, praca zbiorowa pod redakcją Semkowicza. Mapa ta nieraz jest wykorzystywa:1a także w pracach etnografów. Osobną a nas specjal:1ie interesującą tutaj grupę prac stanowię te wszystkie, które możnaby określić jako e t n o g r a f i c z n e. Są to zarówno drobne przyczY:1ki archiwalne jak własne prace terenowe drukowane w "Ludzie" i "Wiśle" od r. 190012 przez kilka następnych lat 1:1. Przynoszą one materiały do zwyczajów ludowych, zagadek, pieśni zbieranych w okolicach Brzeska. Od 1920 r. datuje się zainteresowanie W. Semkowicza aktualnymi zagadnieaiami Spisza, Orawy i Okręgu Czadeckiego, a także Ś:ląska Cieszyńskiego i Górnego. W tym czasie obok wielu map i memoriałów urzędowych opracowuje również popularne artykuły, które drukuje 11 M. F r i e d b e r g, Klientela świecka biskupstwa krakowskiego w wieka XLI-XIV. Ze studiów nad organizacją społeczeństwa w Polsce średniowiecznej, [w:] Studia hist. ku czci S. Kutrzeby, t. 1, 1938, s. 165-216; t e nż e, Kultura polska a niemiecka, Poznań 1946. 12 Dwa przyczynki do historii wierzeń ludowych (z aktów sądowych z XVII w.), "Lud" t. 6: 1900, s. 385-391 i odb.; Pieśń o królu Sobieskim, "Wisła", t. i4: 1900, s. 187-188; Zagadki ludowe z okolic Brzeska, tamże s. 684--685; Niektóre zwyczaje na Boże Narodzenie (wieś Łoniowa pow. Brzesko), tamże s. 814. 1:. W r. 1901 drukuje w "Wiśle" Kra kowiaki ze wsi Łęki i pieśń ze lL'si w pow. brzeskim; w 1908 r. Zagadki Niedźwiedzy. W 1904 r. w "Ludzie" i legendy ze wsi Łoniowy. opisuje zwyczaje Bożego Narodzenia �495 494 "Ziemia", "Gazeta Podhalańska", "Dziennik Cieszyński" 14. Łączy on w nich spojrzenie historyka - archiwisty ze spojrzeniem etnografa, obserwującego współczes:le życie wsi, szukającego śladów jej przeszłości kulturalnej i jej etnograficznej przynależności. Ten ostatni wzgląd decyduje o podjęciu pracy nad dwutomowym wydawnictwem Materiałów źródłowych dla Górnej Orawy (1932, 1939), przynoszącym wiele cennych dla etnografa wiadomości. Etnografii w znacznej mierze poświęcone są również karty wydanej pod redakcją Semkowicza dwutomowej pracy Slowacja i SŁow~c'y (1937, 1938). Wspomniane prace i przyczY:1ki, tematycznie związane z kulturą lud::Jwą, są niewątpliwie wyrazem szerokiego zakresu zainteresowań uczonegohistoJ:yka i 'jego dąże:1ia do udostępnienia różnego typu żródeł. Są jednak tylko drobnym uzupełnie:1iem podjętej przez niego szerokiej akcji w yd a w n i c t w Ź l' Ó d ł o w y c h, jak Akta Unii (1932) wydane wespół z S. Kutrzebą, czy Kodeks katedry wileńskiej (1938-1948) wydany wspólnie z J. Fijałkiem, które pozostaną na długo wzorowym wydawnictwem źródłowym, żeby nie powiedzieć niedościgłym wzorem tech:1iki wydawniczej. podobnie zresztą, jak wydane wespół z .J. Łosiem (1934) Kazania świętokrzyskie. Olbrzymia praca lat kilku dziesiątek włożona została również w przygotowanie wydawnictwa roczników polskich wieków średnich. O zainteresowa:1iach etnograficznych Władysława Semkowicza świadczą nie tylko wspomniane przyczynki źródłowe, stanowiące, jak wynika z przytoczonych przykładów, stosunkowo niewielki procent in:lych publikacji nie związanych bezpośrednio z zakresem kultury ludowej. W początkach swojej pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim, w latach 1916--1917, podejmuje Władysław Semkowicz, również takie tematy, jak geneza pisma w świetle badań etnograifcznych 15 i Przysięga na sŁońce (studium porównawcze, prawno-etnologiczne), do której powróci po raz drugi bezpośrednio przed drugą wojną światową (1938)16. W tych pracach da się poznać jako zwolennik tylorowskiej koncepcji przeżytku kulturalnego, który, zanotowa:ly w identycznej formie w szeregu różnych kultur, różnych epok, upoważnia go do wyciągnięcia wniosku o powszechności opisywanego zwyu W. S e m k o w i c z, Z dziejów Spisza, "Ziemia" t. 6: 1920, nr 4, s. 108-109; t e n ż e, Sladami polskiej kultury na Spiszu, "Orli Lot", t. 1: 1920, nr 3, s. 24-26 z mapką; t e n ż e, Niedzica, tamże, t. 2: 1921 nr l, s. 7-10; t e n ż e, Jaworzyna w świetle praw historycznych, "Ziemia", t. 7: 1922 nr 11, s. 306-312 z mapką; t e n ż e, Z wędrówek po Orawie, "Orli Lot", t. 5: 1924 nr 4--5, s. 67-72; t e n ż e, Z dziejów zbójnictwa na Orawie, "Ziemia" t. 16: 1931 nr 8-10, s. 180-183. 15 "Ziemia Lubelska", 20 II 1917 nr 93. 16 W. S e m k o w i c z, Przysięga na sŁońce, [w:] Księga Pam. ku czci B. Orzechowicza, t. 2, Lwów 1916, s. 304-377 i odb. Kraków s. 75; t e n ż e, Jeszcze o przysiędze na słońce [w:} Studia hist. ku czci S. Kutrzeby, Kraków 1938, t. 1; s. 429-444 i odb. J. czaju w odległych epokach historycznych. W nowym opracowaniu po 20 latach autor uzupełnia zestawione poprzednio szeroko da:le porównawcze nowym materiałem zaczerp:liętym z polskich żródeł pisanych XIV-XVIII wieku oraz z niektórych przekazów tradycji ustnej zanotowanych w XIX i XX w. Stwierdza zachowanie się tego ciekawego zwyczaju prawnego :lie tylko, jak poprzednio sądził, jedynie u szlachty, lecz również w prawie miejskim i w zwyczajach chłopskich. Z poświadczonej przez cytowane źródła powszechności zwyczaju wnioskuje, że jest to zwyczaj rodzimy polski i słowiański. W ten sposób dwie redakcje ciekawego tekstu są do pewnego stopnia również i odbiciem dwóch różnych w swoim zasadniczym zrębie kierunków zabteresowań kulturą ludową, z których pierwszy wykazać chce jej archaiczno§ć, drugi trwałą etniczną przynależność niektórych charakterystycznych jej składników. Dalszym dowodem powiązań W. Semkowicza z pracami etno- i ludoznawczymi jest rów:lież fakt, że w rzędzie dużej liczby redagowanych przez niego wydawnictw zbiorowych i czasopism nie zabrakło i takich jak: "Pamiętnik Tow. Tatrzańskiego" za lata 1919-192017, poszczególne zeszyty "Ziemi" w latach 1923 i 1931 I~ oraz wspomniana już Biblioteka Słowacka. Dowodem zrozumienia znaczenia działalności :liektórych instytucji etnograficznych jest wreszcie stosunek, jaki cechuje do nich. W. Semkowicza jako autora prac programujących i oceniających osiągnięcia w dziedzinie pracy naukowej różnych ośrodków 10. Józef PROFESOR MitkoU'ski FELIKS i Anna Kutrzeba-Pojnarou'a PRZY JEMSKI W lutym 1956 r. Krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Llldoznawczego stracił jednego z najlepszych i najaktywniejszych członków w osobie nagle zmarłego prof. Feliksa P r z y j e m s k i e g o. Feliks Przyjemski urodził się w 1881 r. w Leszczańcach koło Buczacza. Pierwsze nauki pobierał w szkołach Buczacza i Stanisławowa, do gimnazjum ucz~szczał we Lwowie, tam również rozpoczął studia uniwersyteckie, słuchał wykładów z filologii klasycz:lej, a także polonistyki u profesorów Bruchnalskiego i Piłata. Równie zamiłowany w języku i kulturze antycznej jak w pięknie ojczystej mowy i literatury oddawał się nauce z zapałem. Na studiach polonistycznych Feliks Przyjemski zajmował się przede "Pamiętnik Towarzystwa Tatrz~ń.skiego".' T. 37, Kraków 1920. " Zeszyty poświęcone KrakowowI lOrawIe. . 19 Por. "Zycie naukowe Krakowa", "Nauka Polska", t. 23: s. 25-108 i t. 2t: 1939, s. 43-166 i nadb. Warszawa 1939 s. 25-231. 17 1938, �497 496 wszystkim okresem roma:ltycznym, czego wynikiem była dysertacja o działabości Filomatów i jej głównych inicjatorach Mickiewiczu i Zanie. Inteligencja i duże zdolności, bystry i krytyczny umysł, ogromna pracowitość i rzetelność w pracy, niepospolita erudycja oraz nienasycony głód wiedzy i prawdziwa pasja naukowa rokowały Feliksowi Przyjemskiemu piękną przyszłość :la polu nauki. Sprawy potoczyły się jednak inaczej. Rodzina i środowisko inteligenckie z którego pochodził Przyjemski, obdarzyło młodego człowieka wyruszającego w świat sporym kapitałem kulturalnym - materialnej podpory zapewnić mu jednak nie mogło. Toteż od pierwszych lat gimnazjal:1ych Feliks Przy jem ski zarabiał na życie i "czesne" lekcjami. Tak było w gimnazjum, tak i potem na studiach uniwersyteckich. A lekcji tych trzeba było dawać sporo, aby opędzić najważniejsze codzienne potrzeby, zapłacić za mieszkanie, mieć na niezbędne podręczniki i książki. Młody Przyjemski pracuje w tym okresie szaleńczo - mierzy "siły na zamiary". Studia na dwóch wydziałach wypełnione :1iezmordowaną pracą na ukową, kilka godzin lekcji dziennie, a ponadto od najwcześniejszych lat praca społeczna, która w czasie studiów uniwersytecKich przybrała już poważne rozmiary _ oto tryb życia Feliksa Przyjemskiego w latach uniwersyteckich. Nie potrafił on chłonąć wiedzy i rozwijać umysłu w izolacji od otoczenia, przeciwnie, silnie rozwinięty instynkt społeczny zbliżał go do ludzi, kazał mu dzielić się z nimi nabytymi umiejętnościami i doświadczeniami. Przy jemski był duszą licznych organizacji studenckich o charakterze naukowym, ponadto członkiem Czytelni Akademickiej, której celem było gruntowne pogłębianie wiedzy swoich członków. Pisze wiele referatów i artykułów, odczytywanych i dyskutowanych na zebra:liach Czytelni i swoim niestygnącym i niezmożonym entuzjazmem pociąga za sobą innych. Prowadzi życie wypełnione po brzegi wytężoną pracą, ale daje mu to ogromne zadowolenie, a dałoby i pełnię szczęścia, gdyby nie smutna rzeczywistość, która wkrótce każe mu pożegnać się z myślą o pracy naukowej. Brak etatu na uniwersytecie, kO:lieczność pomagania rodzinie, zmuszają tak świetnie zapowiadającego się filologa do podjęcia pracy zarobkowej, odsuwającej go na długo, a może na zawsze od uczelni. Feliks Przyjemski w drugim etapie swojego życia poświęca się pracy nauczycielskiej - najpierw we Lwowie, potem w Przemyślu. Wykłada w gimnazjach język polski, łacinę i grekę i okazuje się, że jest urodzonym pedagogiem, ma wspa:1iałe podejście do młodzieży, potrafi zaskarbić sobie jej zaufanie i ostatecznie zdobywa ją całkowicie zawsze równym i pogodnym usposobieniem, łagodnością, taktem, wyrozumiałością i opanowaniem i ogromnym optymizmem życiowym. Lata 1910-1920 zajmuje Feliksowi Przyjemskiemu praca i społeczno-kulturalna. W owym czasie istniało w Przemyślu r.ych z sobą organizacyj i towarzystw społecznych. Wielką pedagogiczna wiele skłócozasługą prof. Przyjemskiego było doprowadzenie po kilku latach pracy do fuzji owych organizacji pod wspólnym zarządem, przy czym jednomyślnie zostaje obrany przewodniczącym Zjednoczenia Towarzystw Polskich. Feliks Przyjemski był również jednym z założycieli Muzeum Przemyskiego i przez cały czas pobytu w Przemyślu dbał i starał się usilnie o dalszy rozwój świeżo założonej placówki kultralnej. Prof. Przyjemski zajmuje się w czasie przemyskiego dziesięciolecia również publicystyką. Redaguje periodyk kulturabo-społeczny pt. "Ziemia Przemyska", w którym publikuje wiele artykułów, poza tym dużo pisze i publikuje w ogólnej prasie krajowej. Na łamach prasy, w szkole, na mównicy w czasie zebrań, gdzie tylko się da - walczy z ciemnotą i zacofaniem, domaga się oświaty i kultury, nauki i dobrych, a tanich książek dla robotników i dla wsi. Rozpoczętą pracę zostawia Feliks Przyjemski młodszym następcom, gdy wezwany przez mbistra obejmuje na świeżo odzyskanych ziemiach, na Pomorzu stanowisko kuratora szkół średnich w Toruniu. Po zorganizowaniu pracy w Toru:liu prof. Przyjemski zostaje w 1926 r. przeniesiony do Krakowa na stanowisko naczelnika wydziału szkół średnich. Mimo, że praca organizacyjna w szkolnictwie zabiera mu wiele czasu, Feliks Przyjemski prag:lie jak dawniej być w bliższym kontakcie z młodzieżą. Z ramienia kuratorium zostaje więc opiekunem harcerstwa, a owo urzędowe opiekuństwo rychło przeradza się w obopólną przyjażń młodzieży z profesorem. Organizuje wspólne wycieczki krajoznawcze, w czasie których przemierzają wzdłuż i wszerz całą niemal Polskę, zachwycając się zabytkami miast i miasteczek oraz krajobrazem i folklorem wsi polskiej. Zamiłowanie ludoznawcze, rozbudzone w czasie studiów nad epoką polskiego romantyzmu, kO:ltynuowane przez długie lata pozostało Feliksowi Przyjemskiemu do końca jego dni. Jeszcze w ostatnich latach życia urządzał piesze wędrówki wakacyjne od wsi do wsi - w poszukiwaniu ginącego folkloru. (Część zapisków i materiałów posiada archiwum Krakowskiego Oddziału PTL - większa część jednakże zginęła). Długoletnie Przyjemskiego i bardzo bliskie kontakty z młodzieżą skłoniły prof. Feliksa do napisa:lia pracy pt. O polski system wychowawczy. W 1930 r., wszedłszy w konflikt z ministrem, Feliks Przyjemski zgłasza dymisję i przechodzi na emeryturę. Nie potrafi jednak długo bezczY:1.nie siedzieć. W nie długim czasie prowadzi prywatne seminarium nauczycielskie, a po latach, z jego szkoły wychodzą pierwsi świetnie przygotowa:li do zawodu pedagodzy. W czasie okupacji prof. Przyjemski z całym zapałem prowadził tajne komplety w Krakowie i w okolicznych wsiach. Po skończonej wojnie wykładał język polski w gimnazjum w Krakowie oraz w liceum administracyjno-handlowym. Po wojnie Feliks Przyjemski został członkiem PTL, warzystwa jeżdził w tere:1. i kontynuował swoje badania 32 "Lud"~ t. XLIV. z ramienia Tofolklorystyczne, �499 których wyniki referował na zebraniach Oddziału PTL oraz wygłaszał je jako odczyty popularne w szkołach. Jednocześnie prof. Przyjemski stale interesował się zagadnieniami filozoficznymi i literackimi, w związku z czym bywał stałym uczestnikiem 7.ebrań literackich odbywających się w PAN-le. Tuż przed śmiercią napisał dwie prace: O religii Słowian oraz Źródła podań o Kraku i smoku wawelskim. Wszyscy, kt6rzy znali prof. Przyjemskiego, glęboko i boleśnie Jego przedwczesne odejście - ale pamiętać o Nim będą zawsze. Irena odczuli Nizińska nież wiele czasu i miejsca poświęcał zagadnieniu ochrony kultury ludowej, (w swej pracy konserwatorskiej ratując od zagłady architekturę drewnianą), pracy popularno-:laukowej, szeroko prowadzonej w ciągu wielu lat akcji odczytowej i na łamach redagowanego przez siebie tygodnika "Ziemia Przemyska", w pracy nauczycielskiej był bowiem wykładowcą w Szkole Budownictwa w Jarosławiu. Inż. Osiński należał od swej młodości do socjalistycznych ugrupowań młodzieżowych, tam zaprawiał się w służbie społecznej i do końca życia pozostał wierny młodzieńczym ideałom, składając owoc swej pracy i wysiłek całego życia Muzeum w Przemyślu - w darze społeczeństwu ukocha:lego rodzinnego miasta. Krzysztof INZYNIER KAZIMIERZ MARIA OSIŃSKI W dniu 4 lutego 1956 r. zmarł w Przemyślu w wieku 72 lat inż. architekt Kazimierz Maria Osiński, założyciel (1909) i długoletni kustosz Muzeum Ziemi Przemyskiej w Przemyślu. Zmarły był niestruclzo:lym pracownikiem na niwie społecznej i położył niespożyte zasługi w dziedzinie ochrony zabytków dawnej kultury i dziejów Przemyśla i okolicy. Z jego inicjatywy, za jego zachętą i przykładem powstawały inne regionabe muzea w Sanoku, Jarosławiu i Rzeszowie. Inżynier Osiński, jako jeden z członków założycieli Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu w r. 1909, oddając nowo założonej instytucji swą cenną bibliotekę rodzbną położył w ten sposób podwaliny pod późniejszą pracę naukową i wydawniczą tej naukowej placówki w Przemyślu. Aż po drugą wojnę światową jako członek zarządu i dyrekcji T. P. N. w Przemyślu, pracował ;lad wydaniem siedmiu Roczników Przemyskich, zawierających prace monograficz:le poświęcone ziemi przemyskiej oraz obszerne sprawozdania zarządu z wielostronnej działalności Towarzystwa. W roczniku III drukował swą pracę pt. WykopaLisko w Budach. Łańcuckich z epoki młodszego okresu cesarstwa r.::ym- ("Rocznik Przemyski, t. 3, Przemyśl, 1922). Należał do wielu towarzystw naukowych, popularno-naukowych, do różnych związków i był niestrudzonym pracownikiem na niwie społecznej; nie ma instytucji, czasopi!!ma czy placówki kulturalnej Polski południowej, w której :lie przewijałoby się nazwisko inż. Osińskiego, zawsze czynnego i ofiarnego, czy to Związek Muzeów w Polsce, czy urzędy konserwatorskie, czy prasa codzienna lub okresowa - wszędzie figuruje imię tego nad wyraz zasłużonego działacza kulturalnego. Inż. Osiński, jako członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, położył też duże zasługi dla polskiej etnografii przez zgromadzenie i zabezpiecze:lie licznych zabytków kultury ludowej dorzecza średniego biegu Sanu i stworzenie działu etnograficznego w Muzeum w Przemyślu. Rówskiego 32' Wolski �501 Irena BADANIA NAD KULTURĄ PODHALA W LATACH Nizińska 1951-1956; Podhale, ze względu na specyficzną odrębność kultury ludowej, głównie dla bogatej sztuki i folkloru, od dawna, szczególnie zaś od czasów Chałubińskiego było terenem licznych eksploracji badaczy różnych dyscyplin naukowych. Lata wojen:le i okupacja przerwały już rozpoczęte prace i uniemożliwiły zainicjowanie nowych poszukiwań. Dopiero po zakończeniu wojny Pohale, podobnie jak i inne regiony Polski, staje się znów przedmiotem ożywionych badań. Niniejsze sprawozdanie obejmuje prace, które prowadzone były w latach 1951--19562• W powojennych badaniach :la Podhalu reprezentowane były prawie wszystkie naukowe i specjalistyczne instytucje zajmujące się kulturą ludową, a ponadto brali w nich udział badacze indywidualni. Kontynuowali swoje przedwoje:lne badania wytrawni naukowcy, znawcy i miłośnicy Podhala, a obok nich przystępowały do pracy młode, o dużych ambicjach zespoły, pragnące rozwiązania nie rozszyfrowanych problemów, zgłębienia nie ruszanych dotąd przez poprzedników zagadnień. Perma:lentne prace na Podhalu prowadziło przede wszystkim Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, jako gospodarz terenu oraz jako ośrodek specjalnie do tego celu powołany. Praca naukowa w Muzeum Tatrzańskim, podobnie zresztą jak i w innych muzeach, toczyła się dwoma nurtami. 1 Referat wygłoszony w dniu 28. IX. 1956 r. na Sesji Podhalańskiej P.T.L. w Zakopanem. 2 Materiały do sprawozdania zbierałam drogą ankiet rozsyłanych do różnych instytucji oraz indywidualnych badaczy, a także przez bezpośredni kontakt z takimi instytucjami naukowymi i ośrodkami badawczymi, które prowadziły na Podhalu dłuższe i na większą skalę zakrojone badania. Metoda ankietowa dała tylko częściowe wY:liki. Większość interpelowanych ośrodków il badaczy indywidualnych nie nadesłała odpowiedzi. Zdaję sobie sprawę z tego, że przegląd prac badawczych prowadzonych na Podhalu jest niekompletny, że posiada liczne luki, a ponadto szereg dysproporcji faktograficznych, spowodowanych niejednolitym materiałem; stąd np. przebieg prac terenowych oraz wyniki niektórych eksploratorów, aczkolwiek niezwykle nieraz ważne i interesujące, na skutek skąpego materiału informacyjnego kwituję kilkoma zdaniami, to Z:lÓW w wypadkach, gdy dysponuję nawet bardzo bogatym i szczegółowym materiałem, nie mogę go wykorzystać w pełni ze względu na szczupłe ramy, w których winien zmieścić się krótki referat sprawozdawczy. Pierwszy z nich zajmował się akcją chronienia i konserwacji zabytków kultury ludowej, drugi nurt obejmował popularyzację regionalnej kultury poprzez urządzanie stałych i okresowych wystaw, konkursów itp. W 1951 r. pracownicy Muzeum Tatrzańskiego wzięli czynny udział w przygotowaniu wystawy sztuki podhalańskiej w Zakopanem organizowaną przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Wystawa była wynikiem konkursu na haft i rzeźbę, który przyniósł nieoczekiwanie dobre rezultaty i pozwolił osiągnąć poważne cele artystyczne i społeczne. Tego samego roku pracownik Muzeum Helena Roj-Kozłowska kierowała krótkoterminowymi kursall1[ w kilku miejscowościach powiatu nowotarskiego, jak np. Szlembark, Maniowy, Dębno, mający na celu zaznajomie:lie młodzieży góralskiej z zapomnianą już techniką malowania na szkle. Przejdźmy z kolei do problematyki interesującej pracowników Muzeum Tatrzańskiego oraz wY:lików badań terenowych przeprowadzanych w omawianym okresie na Podhalu. Dyrektor Muzeum prof. dr Juliusz Z b o r o wg k i pracuje nad wieloma zagadnieniami. Głównym tematem jego' pracy jest Historia poznawania Podhala, badań krajoznawczych i etnograficznych. Materiały do powyższej pracy ,na które składają się stare rękopisy i druki, zaczął profesor Zborowski gromadzić jeszcze przed wojną, obecnie zaś znajdują się w stadium opracowywania. Podobnie zaawansowana jest druga praca, pisana równolegle do wyżej wymienio:Jej, która nosi tytuł: Podania o Tatrach" Szwedach i najezdnikach na Góralszczyznę. Ostatni temat frapuje autora od bardzo dawna, gdyż już w 1911 r., rozpoczął gromadzenie materiałów, w oparciu o zbioryarchiwabe. oraz liczne i długotrwałe badania terenowe. Ponadto w opracowywaniu znajdują się Dzieje Muzeum Tatrzańskiego oraz Dzieje Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa Tatrza7iskiego w latach 1911-1914. W chwili obecnej Dyrektor Muzeum Tatrzańskiego oddaje do druku Onomastica, nazwiska osobowe na Podhalu opracowane :la podstawie spisu ludności z 1910 r. Mgr Edyta S t a rek, b. kustosz działu etnograficznego Muzeum Tatrzańskiego, dotąd zajmowała się strojem Spisza i Orawy, co nie wchodzi w zakres naszego sprawozdania obejmującego tylko teren Podhala. Poza strojem ludowym Edyta Starek opracowuje przetwórstwo lnu i wełny. Od 1953 r. gromadzi materiały terenowe z całego powiatu nowotarskiego, dotyczące wzmiankowa:1ego tematu. Poza tym przewidziane są badania dla celów porównawczych na terenie Sądecczyzny i Pogórza', graniczącego z Podhalem od północy. Szczególną uwagę poświęca autorka dynamice rozwoju narzędzi i związanej z nimi zmia:lie w procesach technologicznych przetwórstwa lnu i wełny, zmianie, widocznej również w rodzajach tkanin. Mgr Wanda J o s t o w a w latach poprzedzających omawianyokres, a mia:lowicie w r. 1949 i 1950, pracowała nad zagadnieniem pożywienia na Podhalu, rezultatem zaś prowadzonych w tym czasie badań był artykuł, �503 502 który ukazał się w Ludzie 1. W ostatnim roLl sprawozdawczym mgr Jostowa opracowała na podstawie dawniejszych badań artykuł pod redakcją prof. Antoniewicza, o pasterstwie pt. Pożywienie pasterzy podhalańskich. Autorka zredagowała specjalny kwestionariusz, którym posługiwała się w czasie badań i na podstawie którego opracowała zebrane materiały. W latach 1953-1955 mgr Jostowa gromadziła materiały oparte o żródła archiwalne i terenowe do zagad:lienia emigracji zarobkowej na W ęgry i do Polski, tj. na niziny b. Galicji i do b. Kongresówki. Autorkę interesuje wyłącznie emigracja sezonowa z terenu Podhala, mieszczącego się w dzisiejszych granicach powiatu nowotarskiego. Głów;1ym problemem pracy Wandy Jostowej jest przegląd wszelkich zajęć rolniczych i pozarolniczych, którymi zajmowali się podhalańscy emigranci. Do tej pory przeprowadzone zostały badania w kilku wsiach Skalnego Podhala, Jak np. Ciche, Zubsuche, Witów, Zakopane, Murzasichle. Rezultatem dotychczasowych poszukiwań są dwa artykuły, które ukazały się w "Wierchach". Jesienią 1956 r. rozpoczęła W. Jostowa wspólnie z mgr Mirosławem Michałowskim badania nad gospodarką na torfowiskach nowotarskich i orawskich. Obszerny program prac badawczych zakrojony jest na kilka lat. Na razie gromadzono materiał tylko w czasie jednodniowych wypadów z terenu właściwego Podhala, projektowa:ly jest dłuższy pobyt na Orawie. W roku bieżącym przystąpiła do opracowywania tematu hutnictwa i górnictwa tatrzańskiego. Praca prowadzona będzie zespołowo, zaś W. Jostowa zajmie się zbadaniem systuacji robotników w górnictwie i hutnictwie, Podhala. W projekcie na przyszłość przewiduje się rozszerzenie tematu tak, aby obejmował on całą strukturę społecZ:1o-ekonomiczną górnictwa i hutnictwa tatrzańskiego. Praca powyższa opierać się będzie wyłącznie na źródłach archiwalnych. Do tej pory przebadano archiwum w Kórniku. Material dotyczący zagadnienia jest skąpy i fragmentaryczny, toteż publikacja musi się ograniczyć wyłącz:1ie do uporządkowanych materiałów. Termin ukończenia pracy nie został jeszcze ustalony. Mgr Maria S r e d n i a w a rozpoczęła w tym roku gromadzić materiał do pracy Drzeworyty ludowe w zbiorach Muzem Tatrzańskiego. Komisja Opieki nad Zabytkami przy PTTK organizuje też wystawę w D\vorku Moniaków w Zubrzycy na Orawie. W związku z tym zespół pracow:lików Muzeum Tatrzańskiego gromadzi eksponaty i materiał opisowy do wyposaże:lia chaty orawskiej w XIX w. Pracownicy Muzeum projektują wykorzystanie zebranych informacji w publikacji pomyślanej jako materiały do monografii Orawy. Po Muzeum Tatrzańskim najdłużej chyba i najtrwalej związany jest z regionem Podhala prof. dr Kazimierz D o b r o w o l s k i, którego prace 3 W. J o s t o w a, Tradycyjne 1954, s. 703-727. pożywienie ludności Podhala, "Lud", t. 41: zdobyły naczelną pozycję pośród etnograficz:1ego dorobku. Począwszy od 1910 r. profesor Dobrowolski prowadził terenowe i archiwalne badania na Podhalu (w Miętustwie), kontynuowane w dalszym ciągu w interesującym nas okresie sprawozdawczym. Początkowo zajmował się migracjami wołoskimi, potem historią osad:lictwa na Podhalu oraz zagadnieniami z zakresu teorii kultury (problem zderzenia dwóch kultur, rolniczej i pasterskiej). Autor niezwykle cennych prac, o których jeszcze będzie mowa, prowadził badania historyczne na szerokim tle porównawczym, dążąc do uzyskania syntezy zagadnie:lia teorii rozwoju społeczeństw. Badania prowadzone na terenie Podhala w latach 195'1-1955 przez zespół pracowników Zakładu Etnografii Ogólnej pod kierownictwem prof. Dobrowolskiego stanowią dalszy ciąg badań prowadzonych przez :liego w latach przedwojennych, dlatego też nie sposób traktować je w oderwaniu. W sprawozdaniu tym wydaje się celowe nie tylko nawiązanie do dawniejszych badań, lecz również przypomnie:lie ich wyników oraz powtórzenie tytułów niektórych o publikacji znanych szeroko w świecie etnograficznym. W 1951 r. Zakład Etnografii Ogólnej umieścił w swoim planie badawczym: Dzieje kultury polskiej ludności rolniczej i pasterskiej w Karpatach Zachodnich w formacji feudalnej, kapitalistycznej i socjalistycznej. W ramach tego zagadnienia prowadzono badania nad monografią wsi pasterskiej. wołoskiego pochodzenia, lokowanej w 1416 r. Już pierwsze poszukiwania prof. Dobrowolskiego przeprowadzone w 1931 r. pozwoliły stwierdzić, że zachowały się jeszcze na jej tere:lie liczne relikty rumuń.sko-bałkańskie. W 1951 r. przeprowadzono w Ochotnicy dłuższe badania stacjonarne przy współudziale większej grupy etnografów i przedstawicieli innych dyscyplin naukowych. Udział w pracach terenowych wzięli wówczas między i:mymi: doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, dr Danuta Dobrowolska, dr Chechówna, dr Adam Sarapata, dr Witold Truszkowski, mgr Władysław Kwaśniewicz, mgr Zdzisław Szewczyk, mgr Edward Pietraszek oraz szereg innych badaczy. Przedmiot badań ochotnickich stanowiła przede wszystkim kultura materialna i społeczna (prawo pasterskie), ponadto wiele zagadnień z innych działów kultury. W 1951 r. Kazimierz D o b l' o W o l s k i przedstawił :la posiedzeniu Polskiej Akademii Umiejętności pracę pt. Studia nad pochodzeniem ludności pasterskiej w Karpatach Zachodnich, napisaną na podstawie materiałów zebranych z całego Podhala z Ochotnicą i Beskidów. W 1952 roku doc. dr K u t l' Z e b a - P o j :1a l' o w a oraz doc. dr Andrzej Wal i g Ó l' S k i kierują licznym zespołem studentów na terenie Czorsztyna i jego zaplecza. Równocześnie prof. D o b r o w o l s k i prowadzi przy współudziale m. in. mgr mgr: Bittnerówny, Myrcikówny i Kaleciaka badania w Miętustwie, rodowej osadzie sołtysiej. Pierwszą kwerendę archiwalną dotyczącą 'Miętustwa oraz pierwsze badania w tej miejscowości rozpoczął Kazimierz Dobrowolski w 1920 r. i od tego czasu począwszy. �504 prowadził systematycznie prace terenowe uzyskując w rezultacie dwadzieścia kilka przekrojów chronologicwych, których liczba stale się powiększa. Pierwsze wyniki badań terenowych zostały zreferowa:1e już w 1923 r. na posiedzeniu Polskiej Akademii Umiejętn(lści. Identyczne badania, dotyczące problemu związków rodowych prowadzone były równolegle do poprzednio opisanych, w drugiej osadzie sołtysiej, w Małym eichem. Poza wybra:1ymi wsiami, w których przeprowadzono dłuższe lub krótsze badania stacjonarne, prowadzone również poszukiwania na szerszym terytorium, wybiegającym nieraz daleko poza wytypowaną wieś. Oprócz gromadzenia materiałów systemem badań terenowych prowadzono również poszukiwania ankietowe, które dały dobre rezultaty. Indagowana była w pierwszym rzędzie młodzież szkolna, a ponadto tzw. eksperci społeczni. Drugim głównym tematem poza Studiami nad pochodzeniem ludności pasterskiej w Karpatach Zachodnich, nad którymi pracuje prof. D o b r ow o l s k i jest Żywe prawo pasterskie i Dawne prawo pasterskie. Autor przygotował do druku pracę pt. Księga sądu prawa wołoskiego w zamku żywieckim z lat 1681-1773. Kwestie prawno-ustrojowe dotyczące podstaw organizacji wsi podhalańskiej od dawna interesują Kazimierza Dobrowolskiego, czego dowodem jest praca wydana w 1935 r. Najstarsze osadnictwo Podhala, w której jeden rozdział traktuje o systemie gru:ltowym wsi podhalańskiej. W związku z pracami prof. Dobrowolskiego poświęconymi problematyce podhalańskiej należy jeszcze dodać, iż pracuje on również nad zagadnieniem kultu drzew, ze szczególnym uwzględnieniem kultu "świętego smreka" - jak to określiły teksty z XVIII w. Długoletnia praca :1a Podhalu i bogaty jej plon przypada w udziale prof. dr Włodzimierzowi A n t o n i e w i c z o w i, który w okresie powojennym, na czele zespołu składającego się z pracowników różnych instytucji i dyscyplin naukowych z wielu ośrodków badawczych w kraju przystąpił do opracowania budow:1ictwa pasterskiego. W wyniku ostatnich, tj. powojennych badań powstał projekt napisania zbiorowej pracy monograficznej omawiającej zagadnienie pasterstwa z punktu widzenia różnych dziedzi:1 wiedzy. Ponieważ praca osiągnęła rozmiary monumentalnego dzieła i doczekała się specjalnego sprawozdania, a poza tym ukaże się już wkrótce w druku, ograniczę się tylko do zasygnalizowania jej. Bogactwo sztuki ludowej i folkloru Podhala od dawna zwracało na siebie uwagę badaczy, nic więc dziwnego, że w Jatach powojennych przystąpiono i:1tensywnie do prac badawczych mających na celu właściwe <-pracowanie metodologiczne problematyki związanej z tym niezwykle rozbudowanYffi działem kultury ludowej. Prace te podjął Państwowy Instytut Sztuki w Warszawie (Sekcja Muzyki Ludowej, Pracownia Badania Tekstów Ludowych) i w Krakowie 505 (Sekcja Badania Plastyki Ludowej). Przegląd prac badawczych i osiągnięć Państwowego Instytutu Sztuki rozpoczniemy od krakowskiej siedziby Instytutu, jako terenowo bliższej badanemu regionowi. Sekcja Badania plastyki ludowej Państwowego Instytutu Sztuki pod kierow:1ictwem profesora dra Romana R e i n f u s s a rozpoczęła badania na Podhalu już w 1947 r. Początkowo miały one charakter pe:letracyjny i prowadzone były wyłącznie przez plastyków, w następnym jednak stadium przez plastyków i etnografów. Pracami badawczymi zostało objęte Podhale wraz ze Spiszem i Orawą. Przedmiotem badań prowadzonych w latach 1947-1953 było głównie meblarstwo, hafty na ubra:1iach męskich (parzenice góralskie) oraz zdobnictwo metalu a więc artystyczne kowalstwo. W 195'4 r. rozpoczęto systematyczne badania mając na celu rejestrację żywych twórców ludowych i ośrodków ludowego rzemiosła artystycznego. W zakres prac weszła również architektura ludowa, nie uwzględnio:la w pierwszej, rejestracyjnej fazie prac terenowych. W wyniku dotychczasowych badań zgromadzono obfity materiał ilustracyjny i opisowy dotyczący skrzyń malowanych, rzeżbionych sprzętów domowych, kolorowych haftów (parzenic), zdobnictwa w metalu (okucia na wozach, dekoracyjne okucia występujące w detalach architektonicznych), a także spinek góralskich. Wykonano wiele rysunków, szkiców, planów architektonicznych, a ponadto zarejestrowano ośrodki garncarskie na Podhalu 4. Bada:lia prowadzone były według kwestionariuszy opracowywanych przez zespół pracowników Sekcji. Dokumentację rysunkową, fotograficzną, a od 1950 r. również opisową przeprowadzali pracownicy zespołu w trakcie indywidualnych wyjazdów w teren. Badania zespołowe w dużej grupie, takie jakich obec:1ie dokonuje Sekcja Badania Plastyki Ludowej co roku w innym regionie Polski, na Podhalu nie były prowadzone. Poza badaniami terenowymi Sekcja Badania Plastyki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki w Krakowie prowadziła systematyczną dokumentację wystaw oraz częściową dokume:1tację zabytków sztuki ludowej w muzeach Krakowa i Zakopanego. Zebrane materiały opublikowano "IV "Polskiej Sztuce Ludowej" oraz w innych pracach o charakterze syntetycznym, jak np. Romana R e i n f u s s a Skrzyn-ie ludowe, Garncarstwo ludowe, Ludowe druki na płótnie oraz przygotowywane aktualnie do druku Polskie meblarstwo ludowe. W 1950 1'. Sekcja Muzyki Ludowej oraz Pracownia Badania Tekstów Ludowych Państwowego Instytutu Sztuki w Warszawie rozpoczęła pod • Liczbowo wY:liki prac Sekcji Badania Plastyki Ludowej obejmują a) rysunki mebli - 397, stroju - 178. budownictwa - 284, metalu - 220. spinek - 325, różnych przedmiotów - 81; b) opisy (wywiady) dotyczące mebli i zdobnictwa, a micmowicie: wnętrz - 152, stroju - 175, metalu - 78. ceramiki - 37, różnych przedmiotów - 194. �506 kierownictwem Mariana S o b i e s k i e g o akcję •.bierania folkloru muzycznego na terenie całej Polski (z wyjątkiem Ziem Zachodnich). W tym czasie utworzo:lO w miastach wojewódzkich ekipy, w skład których weszli przede wszystkim studenci muzykologii, a kierownictwo powierzono pracownikom naukowym. Ekipa krakowska pod kierownictwem dra P o źn i a k a miała za zadanie przebadanie części Ziemi Krakowskiej po Kielecczyznę na pół:1ocy, z Podhalem włącznie na południu. W skład ekipy dra Poźniaka weszli studenci muzykologii U. J., a ponadto, w ramach Państwowego Instytutu Sztuki pracowali ówcześnie na Podhalu indywidualni badacze, specjaliści w dziedzinie folkloru muzycz:lego, jak mgr Włodzimierz Kotoński i inni. Początkowo badania nosily charakter inwentaryzacyjny. Zespół krakowski pracował na podstawie instrukcji wydanej przez Jadwigę i Maria:1a Sobieskich. Instrukcja przeznaczona była dla badaczy, którzy na specjalnym kursie osiągnęli już wyższy stopień teoretycznego przygotowania przed zetknięciem się z terenem. W instrukcji położono nacisk na dwa aspekty pieśni ludowej: a) jej funkcję społeczną (na przykład związek pieśni obrzędowych z życiem) oraz b) funkcję artystyczną, na ściśle muzyczny związek pieśni z jej wykonawcą. W związku z tym szeroko rozbudowano zakres pytań dotyczących charakterystyki muzycznej i tradycji wykonawcy, co miało na celu zbieranie konkretnych danych do lokalizacji pieśni. W zakres pracy ekipy krakowskiej wchodziło również zbieranie materiałów dotyczących tradycyjnych' i aktualnie używanych instrumentów muzycznych oraz informacji o kapelach ludowych. Praca tere:lOwa odbywała się dwufazowo. W pierwszym etapie na wieś ruszała grupa szperaczy, która zbierała informacje co do ogólnych wiadomości o wsi, wyszukiwała ludzi o odpowiednim poziomie muzycznym, dokonywała muzycznych zapisów ze słuchu oraz notowała teksty. Tym sposobem uzyskiwano cały repertuar wykonawcy, który zapisany w odpowiednio zredagowanym protokole pisanym według jednolitego schematu, przechodził w ręce kierownika ekipy, ten zaś z kolei przeprowadzał selekcję i segregowa:lie materiału w zależności od jego wartości merytorycznej i formalnej. Następnym etapem pracy było nagrywanie przygotowanego materiału :la taśmy magnetofonowe dokonywane pod kierunkiem i nadzorem profesora Sobieskiego, który w asyście zbieracza jeździł wozem radiowym po terenie. Zebrany w postaci dokumentacji opisowej oraz nagranych taśm materiał muzyczny odsyłano do Warszawy, gdzie następowała trzecia faza pracy, polegająca na doprowadzeniu materiału do takiej postaci, aby można go złożyć w archiwum. W tym celu należało opracować ostateczny protokół oraz przetranskrybować nagrany na taśmach materiał na specjalne karty archiwalne. Dotychczasowe badania terenowe miały na celu w głównej mierze zasilenie archiwum, które imponuje zarówno ilością, liczy bowiem 20000 pieśni, jak i stanem, w jakim się znajduje. Każda pieśń zaopatrzona jest 507 w dokumentację, na którą składają się: metryczka, trzy protokoły, taśma oraz tra:lskrypcja nagrania. Niezależnie od badań o charakterze rejestracyjnym Jadwiga i Marian S o b i e s c y prowadzili badania problemowe w Pieninach, których rezultatem była praca O wielogłosie, czyli tzw. diafonii pienińskiej, publikowana w "Muzyce", w 1952 r.5 Łącznie w okresie sprawozdawczym nagra:lo na Podhalu 192 taśmy, co licząc średnio dwadzieścia i kilka pieśni na 1 taśmę daje około 4000 pieśni. Pierwsze lata powojenne nie miały wśród muzykologów specjalistów tej trudnej problematyki podhalańskiej. Co prawda prof. Adolf C h y b i ńs k i przez wiele lat pracował nad muzyką Pohala, ale materiałów swoich, jako :lie odpowiadających w pełni współczesnym wymaganiom nauki, nie opublikował. Począwszy od 1947 r. Jadwiga i Marian Sobiescy publikują artykuły i prace w periodykach i wydawnictwach muzycznych 6 na temat ludowej muzyki podhalańskiej. Spośród młodszego pokolenia badaczy żywe zainteresowanie Podhalem wykazali i wykazują nadal mgr Kotoński (choreografia) i mgr Szurmiakówna (muzyka ludowa). Włodzimierz K o t o ń s k i brał udział w badaniach muzykologicznych Państwowego Instytutu Sztuki :la Podhalu, a ponadto prowadził badania indywidualne nad tańcem góralskim i zbójnickim. Badania prowadzone były w trudnych warunkach. O posługiwaniu się metodą filmową, tak bardzo przydatną i potrzebną przy opracowa:liach choreograficznych nie mogło być nawet mowy. Autor musiał się sam uczyć wszystkich kroków, a potem wykonywać niezliczone ilości rysunków. W 1956 r. ukazała się Monografia tańca zbójnickiego i góralskiego, jako rezultat kilkuletnich badań podhalańskich. Materiał muzyczny zebrany w latach 195'0-1953 przez ekipę krakowską Państwowego Instytutu Sztuki, a potem uzupełniony przez indywidualnych badaczy, został opracowany od strony tekstów przez Pracownię Bada:lia Tekstów Ludowych w Warszawie. W badaniach podhalańskich i opracowaniach wzięli udział pracow:licy PI S-u, a mianowicie mgr mgr: Jan Sadownik, Aurelia Mioduchowska, Przyłuska-Jaworska oraz Antoni Śledziewski. 5 Ilościowo rezultat badań Sekcji Muzyki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki obejmują w Nowotarszczyźnie następująco ilość taśm: 1950 r. - 8, 1951 r. - 24, 1952 r. - 37, 1953 r. - 10 (synchro:licznie prowadzono badania w Sądeckim i Limanowskim), 1955 r. - 113 taśm (Uroczystości Sabałowe). 6 J. i M. S o b i e s c y, Polska muzyka ludowa, "Materiały do studiów i dyskusji", wyd. PIS, R1: 1951 nr 5; t e n ż e, Pieśń ludowa i jej problemy, 1947-1949 (szereg artykułów); M. S o b i e s k i, Oblicze tonalne polskiej muzyki ludowej. Studia muzykologiczne, t. I, 1953 wyd. PWM; t e n że, Dorobek w zakresie folkloru w okresie dziesięciolecia, "Materiały do studiów i dyskusji" R. 4: 1955 nr 3-~. �508 W 1954 r. w badaniach terenowych na Podhalu organizowanych przez PIS wzięli również udział pracownicy Zakładu Dialektologii PAN mgr mgr: Horodyska, Korzeniówna, Łachówna, Mocarska oraz badacze Pracownl Folklorystycznej Instytutu Badań Literackich mgr mgr: Bokszczanin, Górski, Wojciechowski. Do 1954 r. badaniami objęte było Podhale wraz ze Spiszem i Orawą, zaś po tym okresie zawężono badania do właściwego Podhala. Bada::lia terenowe poprzedzone zostały studiami odpowiednich materiałów archiwal:1ych PIS-u, drukowanych zbiorów, artykułów rozrzuconych w różnych czasopismach oraz rękopisów prywatnych zbieraczy pieśni góralskich. Podręczna kartoteka sporządzona na podstawie wyciągów z wym. żródeł stanowiła podstawę do indagacji w terenie. W skład kartoteki weszły m. in. rękopiśmienne teksty prof. Doroszewskiego, zapiski mgr Ewy Kamińskiej oraz materiały dr Anny Kowalskiej-Lewickiej. Rezultatem kilkuletniej działalności badawczej Pracowni Badania Tekstów Ludowych PIS-u stała się oddana już do druku praca zbiorowa pod redakcją mgr Sadownika nosząca tytuł: Pieśni Podhala. Antologia. A:ltologia pomyślana jest jako wydawnictwo o charakterze popularnonaukowym. Pieśni podane są wiernie, z zachowaniem wszelkich niekonsekwencji dzisiejszej gwary podhalańskiej, a przetranskrybowane według zasad sformułowanych. przez dr Sobierajskiego i uzupełnionych przez prof. Doroszewskiego. Muzeum Etnograficzne w Krakowie ma również swój udział w badaniu Podhala. Dyrektor Muzeum prof. dr Tadeusz S e w e r y n oraz mgr Zdzisław S z e w c z y k' prowadzą badania nad techniką i wynalazczością ludową na tere::lie Kielecczyzny, Krakowskiego oraz Podhala. Celem specjalnych zainteresowań obu badaczy stał się chłopski kombinat w Łopusznej, w którym siła wodna porusza młyn, heblarkę, tartak i prasę do wyciskania soku z owoców - wszystko to przy użyciu jednej wspólnej maszynerii. Badania kombiaatu prowadzone są od 1954 r. Badaczy interesuje problematyka związana ze zmianami w technice oraz konstrukcji maszyny, a także historia powstania i rozwoju kombinatu. Badania poparte będą bogatym materiałem ilustracyjnym w postaci dokładnych rysu'1ków, szkiców i fotografii. Poza Łopuszańskim kombinatem T. Seweryn i Z. Szewczyk prowadzą badania nad rzeźbą świecką m. in. i na terenie Podhala. Byłaby to kontynuacja prac już dawniej zai:licjowanych przez prof. Seweryna i częściowo wykorzystanych do publikacji o monumentalnej rzeźbie świeckiej. Podhalańską rzeźbą sakralną zajmuje się prezes lubelskiego Oddziału PTL dyr. Janusz S w i e ż y. Badania typu inwentaryzacyjnego, obejmujące Waksmu:ld i Nowy Targ rozpoczął on w 1955' r. Sztuką ludową na Podhalu w zakresie haftu białego zajmuje się dr Anna K o wal s k a - L e w i c k'a. Chociaż dr Lewicka zajmowała się haftem na marginesie głównych zainteresowań, które dotyczą gospodarki 509 oraz pożywienia, opracowanie haftu osiągnęło spore rozmiary. Autorka zajmuje się haftem :la płótnie, batyście, muślinie i tiulu, z pocz. XIX w. W materiałowej części pracy autorka przedstawia zagadnienie techniki hafciarskiej, układ motywów zdobniczych oraz przegląd zdobionych ubiorów. Dużo uwagi poświęca dr A. Kowalska-Lewicka osobie hafciarki, jej uzdolnieniom artystycznym oraz umiejętnościom zawodowym, omawia także sytuację gospodarczo-społeczną w której hafciarka tworzy. W drugiej, syntetycznej części pracy autorka omawia historię haftu i dzieje jego przeobrażeń pod wpływem impulsów pochodzących z miasta, a rozważa::lia zamyka naświetleniem tendencji rozwojowych haftu białego na wsi podhalańskiej. Praca oddana została do druku. Zainteresowanie Podhalem sygnalizuje prof. dr Maria Z n a m i e r o ws k a - P r li f f e r o w a, opracowuje ona Rybołówstwo na Dunajcu na podstawie bogatych zbiorów muzealnych. Zakład Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego rozpoczął po wojnie pod kierownictwem prof. dr Kazimiery Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j prace badawcze z zagadnień pomocy wzajemnej i współdziałania gospodarczego w kclturach ludowych. W ramach tej problematyki przystąpiono do badania orga:1izacji zbiorowego wypasu wysokogórskiego jako przykładu gospodarczego współdziałania ludności pasterskiej. W pierwszej fazie przeprowadzono badania zespołowe, kierowane przez mgr Bronisławę K o p c z y ń s k ą - J a w o r s k ą na terenie wsi Ratułów, w 1951 r. Głównym tematem badawczym całego zespołu była rola paster·· stwa w źyciu wsi. W dalszej fazie przystąpiono do pogłębio::lych bada:'l problemowych na halach tatrzańskich. Poszukiwaniami objęto wszystkie czynne w ciągu jednego sezonu wypasowego sz~łasy tatrzańskie. Celem tych badań było jak naj dokładniejsze uchwycenie istniejącego aktuabie w pasterstwie stanu rzeczy. W wyniku wstępnych penetracji wytypowa::lo charakterystyczne ośrodki pasterskie, w których koniecz::le byłoby prz'~prowadzenie dłuższych badań stacjonarnych. Opracowanie materiałów zebranych przez Zakład Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego kontynuowa:1e było od 1954 r. w ramach planu naukowobadawczego przez mgr Bronisławę KOPCZYllską-Jaworską, pracownika Zespołu Łódzkiego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W wyniku badań prowadzonych od 1951 r. mgr Bronisława K o p c z y lis k a - J a w o r s k a przygotowała do druku dwie prace, z których jedna ukazała się w 1958 roku w Bibliotece Etnografii Polskiej IHKM PAN, druga zaś bE;dzie stanowiła część pracy zbiorowej redagowanej przez prof. Antoniewicza. W pierwszej z wymienionych, pt. Badania nad organizacjq wypasu w pas~erstwie wysokogórskim na PodhaLu autorka zestawia opublikowany dotychczas dorobek z wynikami własnych badań. B. Jaworska omawia specyfikę organizacji pasterstwa tatrzańskiego na tle porównawczym typów organizacji pasterskiej na terenie Karpat polskich. W pracy , Ii 'I i" " I!' 'ii 1:' I I " '; II,' i,i, :'1 l.;' ! �pt. Podstaw·y społeczno-gospodarcze pasterstwa tatrzańskiego znajdujemy całokształt etnograficznych problemów związanych z pasterstwem ze szczególnym uwzględnieniem procesu produkcyjnego i techniki wypasu. Autorka omawia również wpływ pasterstwa na życie wsi podhalańskiej. Wiele zasługi n <l. polu naukowego poznawania Podhala położyło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które w 1952 r. podjęło inicjatywę opracowania serii monografii regionabych ze szczególnym uwzględnieniem w nich podstaw gospodarczych. W związku z tym, w tym samym roku podjęte zostały zespołowe badania na Podhalu pod naukowym nadzorem prof. Kazimierza M o s z y ń s k i e g o i bezpośrednim kierownictwem dr An:1Y K o wal s k i e j - L e w i c k i e j. We wstępnym okresie prac ustawiono problematykę badawczą, dokonano przeglądu podstawowej literatury dotyczącej regionu, zapoznano się ze zbiorami muzealnymi oraz zorientowano w archiwaliach. Zostały opracowane kwestio:J.ariusze oraz wytyczono robocze granice badanego regionu. Głównym przedmiotem badań stały się podstawowe źródła trzymania ludności, a więc w pierwszym rzędzie rolnictwo i hodowla, a także gospodarka pasterska, :liezmiernle charakterystyczna dla regionu, ponadto jeszcze wiejska wytwórczość rzemieślnicza, typowa dla miejscowych stosunków. Aczkolwiek punkt wyjścia stanowiły zagadnienia gospodarcze związane z kulturą materiabą regionu, starano się powiązać je szeroko z kwestiami społecz:lymi, w których szczególny nacisk położono na organizację pracy w obrębie rodziny i szerszej grupy społecznej. W związku z zagadnieniamI gospodarczymi zainteresowa:lo się również zwyczajowym i ustawowym prawem własności. Do prac badawczych miały posłużyć własne kwestionariusze opracowane do takich zagadnień jak pasterstwo, rzemieślnicza wytwórczość wiejska, pożywienie, transport i komunikacja oraz kwestie społeczne. Jeśli idzie o zasięg bada:lego terenu, w zasadzie objęte eksploracją miało być Podhale w granicach przedrozbiorowego starostwa nowotarskiego z dzierżawą dębniańską włącznie, oraz z posiadłościami Cystersów na zachodzie. Badaniami objęty został okres - dostępny pamięci najstarszych informatorów lub jeszcze bardziej żywy w tradycji, a więc lata od 1870/1880 do 1953, w którym to roku zakończono poszukiwania terenowe', W pierwszym etapie prac tere:lowych przeprowadzono dwumiesięczne badania stacjonarne we wsi Ciche, a po 9 dni pracowano we wsiach: Brzegi, Krauszów, Obidowa, miejscowościach typowych dla różnych partii ; W skJad ekspedycji podhalańskiej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego weszli następujący ebografowie: dr Anna Kowalska-Lewicka, mgL" Bronisława Kopczyńska-Jaworska, mgr Anna Zambrz)cka, mgr Irena Nizińska oraz mgr Zbigniew Gołąb (językoznawca). Ponadto pomocniczo i tylko okresowo współpracowało z ekipą pięciu etnagrafów i dwóch architektów. regionu. W drugim etapie przeprowadzono uzupełniające badania w czasie miesięcznej wędrówki na Podhalu, rezultatem której było opracowa:lie dalszych dziewięciu wsi: Kndrowa, Łopusznej, Leśnicy-Gronia. Białki, Murzasichla, Bańskiej, Rogożnika, Kościeliska i Koniówki. Poza tym wytypowano ośrodki przeznaczone specjalnie do bada:1ia rzemieślniczej wytwórczości wiejskiej, jak Nowa, Chochołów, Witów, Ratułów, Dzianisz i inne. Przy opracowywaniu korzystano z materiałów pochodzących z indywidualnych badań dr An:1Y Kowalskiej-Lewickiej, dotyczących gospodarki ; pożywienia, prowadzonych w latach 1950-1951 we wsi Kościelisko, Poronin, Dębno, Ludzimierz i Chochołów, oraz z wyników badań Zakładu Etnografii U. L., prowadzonych w Ratułowie i na· halach tatrzańskich w latach 1952-1954. Cyfrowo wyniki badań tere:1owych, które trwały od 1. III. 1952 do 31. VII. 1953 r. przedstawiają się następująco: 8 Aczkolwiek wyniki badań w zasadzie opracowywano zespołowo, to jednak uważano za celowe wyodrębnić pewne zagadnienia i przekazać do indywidualnego opracowa:1ia poszczególnym członkom ekipy. I tak np.: rolnictwo opracowuje - dr A. Lewick,a, hodowlę - mgr B. Jaworska, wiejską wytwórczość rzemieślniczą mgr A. Zambrzycka. Od 1954 r. członkowie ekipy, pracow:1icy Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, opracowują materiały terenowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ramach zajęć zakładowych, ponieważ problematyka podhalańska weszła w skład planu naukowo-badawczego IHKM PAN. Niezależnie od całości opracowań, które znajdują się w stadium I-szej redakcji, część materiałów została już wykorzystana w licznych artykułach D. 8 381 wywiadów łącznie 2515 stron maszY:1opisu obejmujących: 1354 pieśni, 112 rysunków, 883 zdjęcia fotograficzne, 28 zdjęć architektonicznych oraz pełne opracowania językoznawcze ze wsi Ciche, Brzegi, Groń, Dębno, Obidowa. Ponadto zebra:1o - głównie we wsi Ciche - pewnąi ilość testamentów i innych dokumentów, z których najstarsze pochodzą z lat 1750-1752. Zebrano również korespondencję górali podhalańskich z emigracji z przełomu XIX/XX w. 9 Artykuły powstałe na podstawie materiałów zespołu: Z. G o ł ą b, O zróżnicowaniu wewnętrznym gwary podhaLańskiej, "Język Polski", R. 34, z. 2, s. 85-111; A. Kowalska-Lewicka, Janos, rzeźbiarz Ludowy z Dębna, "Polska Sztuka Ludowa", R. 8, s. 162-173; t e n ż e, W. J o st o w a, Tradycyjne pożywienie Ludności PodhaLa, [rec ...], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 4: 1956, z. 1, s. 152-155; t e n ż e, KUka uwag o wędrówkach zarobkowych góraLi podhaLańskich, "Kwartalnik Historyczny", 1957 (w druku); t e n ż e, Haft biały na PodhaLu, "Polska Sztuka Ludowa", 1957 nr 2 (w druku); t e n ż e, HandeL wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX i w początkach XX wieku, "Kwartalnik IHKM", 1957, nr 2 (w druku); t e n ż e, O zbójnickich skarbach, "Ziemia", 1957 nr 3, s. 17-19; B. Kopczyńska-Jaworska, Gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa. tatrzańskiego, Biblioteka Et:1ografii Polskiej: nr 3 fi �512 Na zakończenie przeglądu prac podejmowa:1ych na Podhalu w latach 1951-1955 nadmienić należy, że dwie wsie podhalańskie - Obidowa i Murzasichle włączone zostały do sieci Polskiego Atlasu Etnograficznego prowadzonego przez prof. dra Józefa G a j k a. We wsiach tych przebadano zagadnienia z zakresu rolnictwa, hodowli i budownictwa, a dotychczasowe wyniki prac badawczych ukażą się w najbliższych zeszytach PAE. (w druku)' t e n ż e, Badania nad organizacją wypasu w pasterstwie wysokogórski'm na Podhalu, Pasterstwo Tatr Podhala (w druku); t e n ż e, Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala, "Kwartalnik IHKM", 1957 nr 2; .\. Z a m b l' Z Y c k a, Stan badań nad rzemiosłem ludowym na Podhalu, "Narod:1opisny Ustav Slovenskej Akademie Vied" (w druku); t e n ż e, Organizacja zbytu wyrobów rzemiosła wiejskiego na Podhalu w latach 1870-1950, "Kwart. IHKM", 1957 nr 2 (w druku); t e n ż e, Fajczarstwo na Podhalu Polska Sztuka Ludowa", 1956, s. 209-218; A. K o wal s k a L e w i c'k ~ Etnograficzne badania na Podhalu, "Wierchy", 1952, s. 225-226.' t e n ż e Badania etnograficzne na Podhalu, "Wierchy", 1953, s. 218-222: t e n ż e,' Sprawozdanie z działalności Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud", t. 42: 1954, s. 1236-1245. PROTOKOŁ Z XXXI WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KONFERENCJI PODHALAŃSKIEJ W ZAKOPANEM (w dn. 26-29 września 1956 r.) 513 cinski, A. Lechnio, S. Świrko, B. Jaworska, R. Reinfuss, Z. Reinfussowa, R. Ratyński, H. Gorczyńska, Z. Staszczakówna, A. Glapa, Cz. Stankiewicz, A. Łyszczówna, J. Gajek, O. Gajkowa, W. Doroszewski, W. Pomianowska, L. Malicki, T. Kulesza, Z. Szromba, M. Pietkiewicz, W. Diering, L. Buczek, W. Medyracki, W. Szkulanowska, A. Dobrowolska, A. Iskierko, W. Strzemieniowa, H. Giecewicz, A. Klonowski, J. Ligęza, J. Lewicki, B. Bazielich, J. Mierzejewska, Z. Biały, W. Gentil-Tippenhauer, W. Antoniewicz, F. Wokroj, K. Jude:1ko, L. Szwengrub, L. Itman, Z. Szyfelbejn, A. Wanke, J. Szeligowska, Z. Czerwosz, A. Kojdecka, M. Rudnicka, L. Winogradzka, A. Matyniak, B. Jaworska, J. Leskiewicz, J. Kużniewski, W. Jostowa, A. Średniawa, J. Cybulska, B. Kuźmicz, J. Burszta, T. Kotula, B. Baranowski, T. Zygler, A. Dobrowolska, W. Gawron, J. Dudkiewicz, D. Mikołajczyk, T. Brzozowska, T. Seweryn, E. Frysiówna, Z. Gracówna, B. Bazińska, J. Podnowska, M. Godycki, M. Polakiewicz, J. Wojtowicz, W. Zwolińska, A. Nasz, O. Mulkiewicz, W. Armon, T. Stasińska, M. Suboczowa, S. Badoń, Z. Lesiński, B. Gawi:1, B. Garyga, B. Kowalec, J. Pawłowska, A. Szyfer, W. Drozdowska, M. Ziemnowicz, W. Kolago, M. Prufferowa, B. Mocarska, H. Horodyska, S. Nosek, M. Wolski, Z. Czasznicka, W. Kotoński, W. Zurawski, A. Waligórski, E. Starek, J. Zborowski, Z. Gołąb, J. Orynźyna, W. Szafer, N. Paryski, G. Morcinek, Cwirko-Godycki, J. Pawlikowski, W. Jostowa. Program 26. IX. 1956 (środa) OBECNI: dr J. Mjartan (Bratysława), doc. dr O. Nahodil (Praga), dr J. Damborsky (Olomouc), prof. dr D. Krandzalov (Olomouc), asp. H. Laudova (Praga), dr J. Pawelczik (Uherski Brod), dr J. KU:1Z (Brno), M. Hycko, J. O:1drusz (Karwina), dr M. Chitimia (Rumunia) oraz członkowie M. Turczynowiczowa, J. Krzyżanowski, J. Czekanowski, R. Stopa, J. Pazdur, W. Kraszewski, J. Kraszewska, D. Antos, E. Frankowski E. Pietraszek, H. Bittnerówna, B. Kowalec, J. Przepiórkowska, M. Matuskówna, T. Karwicka, J. Petera, T. Rogalanka, Lipniarz, A. Oleszczuk, C. Jurkowski, S. Flizak, J. Optołowicz, Z. Neymanowa, W. Drozdowski, J. Świeży, M. Halej. M. Woźniewski, A. Hamli:1g, M. Bredow, M. KukuIska, A. Zambrzycka, A. Kowalska-Lewicka, J. Dydowiczowa, B. Michalakówna, H. Świątkowska, E. Boczek, W. Jenosz, T. Myzyk, S. Blaszczyk, A. Szyperski, M. Wożówna, A. Górczyk, P. Kaleciak, D. Pukropp, L. Dubiel, S. Deptuszewski, Z. Jankowski, H. Wesiński, S. Budoń, J. Klik, J. Herold, E. Jaworski, B. Matuszewska, M. Meysnerówna, M. Sobieski, Z. Stęszewska, R. Kukier, I. Nizińska, W. Bieńkowski, B. Nowicka, A. Zwolak, H. Mikułowska, H. Szymczak, T. Delimat, W. Kupiszewski, I. Iskrzycka, W. Gawron, J. Skrzekut, J. Plu- godz. ID: 1. Otwarcie XXXI Walnego Zgromadzenia i Konferencji Podhalańskiej. Powołanie Prezydium. Uchwalenie porządku obrad. Przemówienia. 2. Odczyt inauguracyjny, badań etnograficznych 3. Stan etnografickych t a n. godz. 16: prof. dr J. Z b o l' o W s k i, Z historii na Podhalu. vyskumov 4. Kultura Podhala jej na przyszłość, prof. na okoli powstanie, drogi 27. IX. 1956 9: i perspektywy a Lemkov na vychodnom (czwartek) 1. Podhale w świetle 2. Najstarsze N o s e k. 3. Wkład J3 "Lud", rozwoju dr J. M j a r- dr K. D o b r o w o l s ki. 5. Prezytky velkorodiny u Bojkov Slovensku, dr O. N a h o d i1. 6. Dyskusja. godz. Tatier, t. XLIV. antropologii, osadnictwo języka prof. dr J. C z e k a n o w s ki. Karpatach, prof. dr Stefa:1 w polskich rumuńskiego, prof. dr D. K l' a n d ż a l o v. Ii �514 515 4. Sprawozdanie dr R. S t o pa. z udziału w Kongresie nauk w Filadelfii, doc. godz. 12: 5. Folklor podhalański w literaturze, prof. dr Julian Krzyżanowski. 6. Stan badań folklorystycznych w Czechosłowacji, dr J. D a mborsky. 7. Dyskusja. godz. 16: 8. Problemy językowe Podhala, mgr Z. G o ł ą b. 9. Folklor muzyczny Podhala i jego stosunek do muzyki innych narodów kręgu karpackiego, mgr W. K o t o ń s k i. 10. Dyskusje. 28.IX.1956 (piątek) godz. 9. 1. Badania nad kulturą Podhala w latach 1951-1955, mgr L N i z i ń ska. 2. Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala, mgr Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r ska. 3. Wytwórczość rzemieślnicza na Podhalu, mgr Anna Z a m b r z y c k a. 4. Handel wiejski na Podhalu, dr A. K o wal s k a - L e w i c k a. godz. 12: 5. Stan prac nad Pasterstwem Podhala, prof. dr Włodzimierz A n t o :l i e w i c z. 6. W sprawie międzynarodowych badań etnograficznych w Karpatach, prof. dr Roman R e i n f u s s. 7. Dyskusja. godz. 17: 1. Odczytanie protokółu z XXX Walnego Zgromadze:lia w Warszawie. 2. Sprawozdanie finansowe i Komisji Rewizyjnej doc. dr F. Wok r o j. 3. Sprawozdanie z prac Zarządu za okres 1953-195'6 r. prof. dr J. G a j e k. 4. Dyskusja. Udzielenie absolutorium. 5'. Wybór nowego Zarządu. 6. Preliminarz na rok 1956. 7. Podsumowanie obrad Konferencji Podhalańskiej. 8. Zamk:lięcie XXXI Walnego Zgromadzenia i Konferencji Podhalańskiej. XXXI Walne Zgromadzenie Polskiego Towsrzystwa Ludoznawczego otworzył Prezes PTL, prof. Gajek, dziękując gospodarzom za zorganizowanie <!:jazdu. Następnie powitał gości z Czechosłowacji, delegatów Polskiej Akademii Nauk prof. prof. Doroszewskiego, Olszewicza, p. Kojdecką, mgr Rudnicką, delegatów IHKM - doc. J. Pazdura, po czym przekazał zjazdowi pozdrowienia prof. Wakarelskiego, który nie mógł przybyć na zjazd. Przewodniczył prof. dr J. Czekanowski: protokołowali: A. Glapa i Z. Staszczaków:1a. Do Prezydium weszli: prof. prof. Antoniewicz, Mjartan, Nahodil, Chitimia, Zborowski, Znamierowska-Priifferowa, Reinfuss. Prof. J. Z b o r o w s k i wygłosił odczyt inauguracyjny pt. Z historii badań. etnograficznych na Podhalu (w druku). P. A. Zaremba z Kielc powitał gości czechosłowackich w imieniu artystów ludowych i wręczył im ludową ceramikę, Z kolei dr J. M jar t a:l podziękował za serdeczne przyjęcie delegacji z CSR, a następnie wygłosił odczyt pt. Stav etnograjickych vyskumov na okoli Tatier. Dyskusja: Prof. C z e k a n o w s k i w nawiązaniu do ref. dr Mjartana wyraził żal, że referent pominął omówienie badań antropologicznych, zapytuje, jak pod tym względem wyglądają płd. zbocza Karpat; są bowiem wiadomości z Moraw, które wskazują na to, że szlak płd. podgórza jest starszy. Prof. P r ii f f e r o w a pyta, czy w Czechosłowacji są prowadzone badania atlasowe i jak daleko są one zaawansowa:1e. Stwierdza, że ref. dr Mjartana był cenny i ciekawy, m. in. oświetlił prace naszych sąsiadów. Prof. C z e k a n o w s k i nawiązując do ref. prof. Zborowsldego stwierdza, że referat stanowi ważną pozycję w historii etnografii Podhala, który to dział, jak dotąd, nie posiada bogatej literatury. Prof. A n t o n i e w i c z zapytuje jakie badania są prowadzone :la terenie ściśle tatrzańskim, dotyczące pasterstwa wysokogórskiego (organizacji szałasu, zagadnienia migracji itp.) podkreśla, że chodzi mu o najnowsze zdobycze, ponieważ starsze badania' i ich wyniki zna z literatury. Prof. M jar t a n odpowiadając dyskutantom stwierdził, że w referacie swoim pominął problem antropologiczny, ponieważ zdaje sobie sprawę, że wY:1iki z tego zakresu są jeszcze skąpe. W odpowiedzi prof. Priifferowej poinformował, że CA V przystępuje właśnie do zorganizowania prac atlasowych, w tym celu zaprasza prof. Gajka, który w wykładach i seminariach zaznajomi ich z metodami PAE, co będzie stanowiło zaczyn prac atlasowych w CSR. Prof. Mjartan w odpowiedzi prof. Antoniewiczowi stwierdził, że w CSR istotnie prowadzą obecnie badania nad pasterstwem wysokogórskim, mają już gotową monografię, która :1iebawem ukaże się drukiem. Będą również drukowali pracę polskiego autora, a mianowicie prof. W. Szafera. Jeśli chodzi o systematyczną pracę z Podhala będzie gotowa w przyszłym roku. Prof. R. R e i n f u s s podkreślił, że w badaniach etnograficznych Zakarpacia prowadzonych przez :1aszych sąsiadów, aczkolwiek wykazują oni duży wachlarz zainteresowań, brakowało historii osadnictwa. W dalszym swoim przemówieniu prof. Reinfuss mówił o trudnościach i aspektach etnograficznych badań dotyczących osadnictwa, następnie poruszył problem kolonizacji :1iemieckiej oraz wpływów spiski-::h. 33' �516 517 Prof. M jar t a n w odpowiedzi stwierdził, że dwaj młodzi pracownicy (m. in. asyst. Ondrusz), zajmują się historią osadnictwa, ale jak dotąd nie mają jeszcze pełnych wyników. W dalszym ciągu dr Mjarta:l stwierdził, że niewątpliwie kolonizacja niemiecka wywarła pewien wpływ, ale dopóki nie zakończą badań nad grupami narodowościowymi, nie mogą rozpocząć innych prac, ze względu :la brak pracowników. W czasie obrad popołud:liowych przewodniczył prof. dr R. Reinfuss, protokołowali: A. Łyszczówna i B. Garyga. W zastępstwie nieobecnego prof. dr K. D o b r o w o l s k i e g o referat Kultura Podhala, jej drogi rozwoju i przyszłość odczytał mgr T. Pietraszek. W dyskusji nad referatem prof. R. R e i n f u s s stwierdził, iż referat prof. Dobrowolskiego aczkolwiek ciekawy i teoretyczny, mało jest związany z tematyką Podhala. Jednocześnie zaznacza, że dyskusja nad referatem jest utrudnio:la ze wzgl~du na nieobecność autora. Mgr J. K m i e c i k zwrócił uwagę na tendencje anonimowości występującej w kulturze ludowej Podhala oraz omawia jednocześnie przyczyny jej trwania. P l u c i ń s k i, T i p e n h a u e r, Z arę b a, w związku z wypowiedzią mgr J. Kmiecika wypowiadali się na temat a:1onimowości twórców ludowych w odniesieniu Doc. R. S t o p a zwrócił uwagę, że a:lonimowość \V literaturze ludowej jest do różnych regionów Polski. Prof. R. Reinfuss zwrócił uwagę na przykładzie wsi Wołosate w Bieszczadach, jak duży wpływ wywierają czynniki fizjograficzne na rozprzestrzenianie i zachowanie się faktów kulturowych. czynnikiem wpływającym dodatnio na dość wierne zachowanie pewnych treści. Mgr P i e t r a s z e k wyjaśnił, że sprawa anonimowości w kulturze Beskidu wiąże się przede wszystkim z zachowaniem autorytetu. JednoczeŚ:1ie podkreślił, że referat prof. Dobrowolskiego jest próbą teoretycznego ujęcia kultury ludowej Podhala i Beskidu. Z kolei dr O. N a h o d i l wygłosił referat Prezitky velkorodiny u Bojkov a Lemkov na vychodnom Slovensku. W dyskusji prof. J. C z e k a n o w s k i omówił szczegółowo formy wielkiej rodziny, występujące na obszarze Słowiańszczyzny, ze szczególnym podkreśleniem rozkładu wielkiej rodziny u Wielkorusów. JednoczeŚ:lie omówił rolę kobiety w wielkiej rodzinie. Prof. W. H e j n o s z podkreślił znaczenie tego typu badań dla historii prawa. W szczegółowej analizie omówił rolę wspólnego ogniska jako jednego z czynników podtrzymujących trwanie wspóboty wielkiej rodziny. Prof. J. G a j e k zwrócił uwagę, że sprawa badań nad podatkiem, zw. podymne, nie jest łatwa, ponieważ nie zawsze zostaje uchwycona funkcja pieca piekarskiego pozbawionego paleniska. W zakończeniu wypowiedzi podkreślił przejrzystość konstrukcji referatu dr Nahodila, zwrócił uwagę :la analityczne ujęcie, które pozwala na wysnucie wniosków ogólnych. Mgr P i e t r a s z e k przytoczył przykład trwania reliktów wielkiej rodziny we wsi Pcim, pow. Myśle:lice. Mgr B. B a z i ń s k a podała analogiczny przykład ze Spisza. Prof. J. C z e k a n o w s k i na konkretnym przykładzie omówił sprawę funkcji członków wielkiej rodziny, która mimo jej rozpadu trwała nadal. Prof. R. R e i :1f u s s podkreślił, że referat dr Nahodila był bardzo interesujący, jednocześnie zaznaczył, że na obszarze Łemków i Bojków nie stwierdził nawet w tradycji trwania wielkiej rodziny, omawiając jednoczehie przyczyny jej występowania na obszarze Słowacji. Prof. J. C z e k a n o w s k i omówił przyczyny niewystępowania wielkiej rodziny na Łemkowszczyżnie. Jed:locześnie wskazał na przyczyny degeneracji wielkiej rodziny jako formy organizacji życia. W drugim dniu obrad przewodniczył prof. J. Zborowski, protokołowali: H. Bittnerówna i T. Wróblewski. Na wniosek prof. J. Gajka wybrano członków komisji-matki, oraz komisji wnioskodawczej, po czym prof. J. C z e k a n o w s k i wygłosił referat Poclhale w świetle antropologii. Prof. S. N o s e k wygłosił referat Najstarsze osadnictwo w polskich Karpatach. Prof. w Dymitr Kra n d ża l ov wygłosił referat Rumuńskie wpływy Karpa,tach. Doc. R. S t o p a złożył sprawozdanie z udziału w V MiędzY:larodowym Kongresie Nauk Antropologicznycąh i Etnograficznych w Filadelfii w dn. 1--9. IX. 1956 r. W dyskusji: dr O. G a j k o wazapytała czy polska reprezentacja na kongresie Nauk w Filadelfii nie była nazbyt :lieliczna oraz jakie referaty zostały wygłoszone przez członków polskiej delegacji. Mgr K. P i e t k i ew i c z zapytał, czy Towarzystwo wiedziało o Kongresie Nauk i czy zadeklarowało swój udział. Prof. J. G a j e k odpowiada, że PTL otrzymało zaproszenie, na które wytypowano delegatów: prof. K. Moszyńskiego, M. Zawistowicz-Adamską, A. Waligórskiego i J. Czekanowskiego. Na pismc> wysłane w tej sprawie do PAN nie otrzyma:lo odpowiedzi. Po wyczerpaniu dyskusji prof. J. K r z y ż a n o w s k i wygłosił referat Folklor podhalański w literaturze (referat drukowany w "Literaturze Ludowej'l 1957 z. 1). Dr Jifi D a m b o r s k y wygłosił referat Stan badań folklorystycznych w Czechoslowacji (w druku). W dyskusji: mgr W. P o m i a n o w s k a postawiła wniosek by Towarzystwo zajęło się także akcją zbieractwa folkloru, oraz utworzyło specjalne wydawnictwo, w którym publikowano by materiały z zakresu literatury ludowej. Mgr J. K m i e c i k omówił pokrótce program zbiera:1ia folkloru na Podhalu, oraz podkreślił znaczenie pracy zespołów regionalnych organizowa:lych przez CPLiA. Prof. J. C z e k a n w s k i podkreślił wielkie znaczenie pracy prof. Krandżalova, który zajął się problemem wpływów rumuńskich w Karpatach, szczególnie w dziedzi:lie języka. Prof. Czekanowski stwierdził, że same znaleziska archeologiczne nie mogą dać dostatecznego obrazu osadnictwa w polskich Karpatach, ponieważ odkrycia te �518 519 są przypadkowe. W dalszej wypowiedzi omawia mapę grodzisk podaną przez K. Potkańskiego. Prof. S. ~ o s e k z kolei omó\vił sprawę osadnictwa wołoskiego Mgr B. G a w i n stwierdził, że odczuwa się potrzebę utworzenia cza~ sopisma poświęco:1ego literaturze ludowej, gdzie mogli by drukować swoje prace liczni twórcy ludowi. Poza tym postawił wniosek o zorganizowanie przez PTL akademii dla uczczenia pamięci .Jana Kasprowicza. Prof. M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o \V a w nawiązaniu do wypowiedzi mgr W. Pomianowskiej i mgr B. Gawina stwierdziła, że potrzeba utworze:1ia nowego tytułu wydawniczego poświęconego literaturze ludowej jest duża, ze względu na narastające materiały. W obradach popołudniowych przewodniczyła kołowali: H. Gorczyńska, J. Jastrzębski. prof. K. Adamska, proto- W dalszym ciągu dyskusji przedpołudniowej prof. W. D o r o s z e w s k i poruszył zagadnienie wpływów języków słowiańskich na język rumuński i węgierski, oraz omówił celowość skoordynowania badań terenowych językoz:1awców z etnografami. Dr S. F l i z a k zapytał o wyniki wysyłanych przez PTL ankiet PAE na temat roślin dziko rosnących i leczniczych. Mgr S. S w irk o z upoważnienia prof. J. Krzyżanowskiego poinformował, że IBL prowadzi systematyczne badania tere:1owe nad folklorem ludowym. Zbiory Instytutu Badań Literackich są pokażne; w pracach tych odczuwa się rów:1ież potrzebę koordynacji oraz utworzenia specjalnego miesięcznika, w którym można by drukować zebrane i wciąż gromadzące się materiały. Mgr S a d o w n i k poparł wniosek mgr Świrki o utworzenie komisji koordynującej badania nad literaturą ludową. Z kolei mgr Z. G o ł ą b wygłosił referat Problemy językowe Podhala, następnie mgr W. K o t o 11 s k i wygłosił referat Folklor muzyczny Podhala i jego stosunek do muzyki innych narodów kręgu karpacki.ego. A. Zaręb a wskazał na nawiąza:1ia językowe występujące na Słowacji i Łużycach. P. P a r y s k i poruszył zagadnienie badaó terenowych w zakresie onomastyki oraz stwierdził konieczność prowadzenia badań porównawczych poza obszarem Polski, szczególnie :1a terenie Słowacji. Prof. M. S ob i e s k i wskazał na powiązania muzyki Podhala z muzyką polską na in:lych obszarach (np. Gór Świętokrzyskich) oraz stwierdził, iż referat mgr Kotońskiego opierał się na materiale zebranym z okolic Zakopanego. Zdaniem dyskuta:1tów powinien zebrać materiał również i z dalszych okolic Podhala. Miejscowi Górale G ą s i e n i c a i P l u c i ń s k i apelowali o przeprowadzenie badań terenowych w zakresie folkloru podhalańskiego, który ich zdaniem szybko zanika. Dr K u n c w nawiązaniu do referatu mgr Kotońskiego omówił m. in. archaiczne i:Jstrumenty występujące na obszarze Słowacji. Prof. J. M jar t a n omówił zbieżności faktów kulturowych, występujących zaróvi!1o w kulturze ludowej Polski jak i Słowacji. Po zakończeniu drugiego dnia obrad odbył się w sali Morskiego Oka pokaz góralskich zespołów tańca i pieśni. Pokaz był ciekawą ilustracją folkloru podhalańskiego. W trzecim dniu obrad przewod:1iczył doc. dr Adolf Nasz, protokołowali: T. Karwicka i L. Itman. Referaty wygłosili: mgr L N i z i ń s k a, Badania nad kulturq Podhala w latach 1951-1955; mgr B. J a w o r s k a, Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala; mgr A. Z a m b r z y c k a, Wytwórczość rzemieślnicza na Podhalu; dr A. K o wal s k a - L e w i c k a, Handel wiejski na Podhalu; prof. W. A n t o n i e w i c z, Stan prac nad "Pasterstwem Podhala"; prof. R. R e i n f u s s, W sprawie międzynarodowych babdań w Karpatach. W dyskusji dr S. F l i z a k zwrócił uwagę na rentowność hodowli owiec na Podkarpaciu, która zdaniem dyskutanta niedostatecz:1ie została uwzględdniona w referacie. Prof. J. C z e k a n o w s k i omówił przyczyny zmniejszenia obszaru pastwisk Podhala. Prof. M jar t a n w :1awiązaniu do referatu prof. R. Reinfussa stwierdził, że przedstawiony projekt formy współpracy jest jego zdaniem bardzo interesujący; należało by dążyć do jak naj szybszej jego realizacji Prof. B. B a r a n o w s k i zwrócił uwagę na nawiąza:1ia występujące w kulturze pasterskiej Podhala do terenów Mazowsza i Łęczyckiego. Prof. J. P a z d u r podkreślił ważność problematyki Konferencji Podhalańskiej, oraz zaproponował, aby przyszłe konferencje poświęcone podobnym zagadnieniom odbywały się przy szerszym udziale historyków, co pozwoliłoby :1a pełniejsze ujęcie niektórych zagadnień w aspekcie historycznym. Prof. R. R e i n f u s s stwierdził na marginesie referatu mgr Zambrzyckiej, że bardziej celowe byłyby badania obejmujące nie tylko rzemiosło wiejskie, ale i małomiasteczkowe, większość bowiem wyrobów Podhala jest produkcji miejskiej. Prof. T. S e w e r y n mówił o wynalazczości chłopskiej w rzemiośle Podhala i przytoczył szereg przykładów. Mgr A. Z arę b a stwierdził, że referat mgr Zambrzyckiej nie przedstawił stanu obecnego rzemiosła:1a Podhalu. Mgr M. P i e t k i ew i c z zwrócił uwagę, że w referacie należałoby wprowadzić pewną systematykę, przez co autorka uniknęłaby przypadkowego zestawienia rzemiosł. Dr O. N a h o d i I zgłosił wniosek o utworzenie międzynarodowego pisma "Carpatica" poświęco:1ego problematyce karpackiej. Prof. W. Ż ur o w s k i podkreślił znaczenie i ważność pracy prof. Wł. Antoniewicza, związanej z kulturą ludową Podhala. Po zamknięciu dyskusji prof. T. Zygler odczytał tekst depesz skierowanych do Prezesa PAN prof. J. Dembowskiego, oraz do Sekretarza Wydziału I PAN prof. H. Jabłońskiego. W obradach popołudniowych przewodniczył prof. T. Seweryn, protokołowali: K. Antonowiczowa i J. Optołowicz. Mgr Z. Staszczakówna odczytała protokół z XXX Walnego Zgromadzenia w Warszawie. l: �520 521 W dyskusji nad protokółem prof. S e w e r y n stwierdził brak w protokóle dyskusji poświęconej wystawie sztuki ludowej zorganizowanej w Pałacu Kultury i Nauki. W odpowiedzi dr O. G aj k o w a wyjaśnia, iż dyskusja odbyła się poza programem XXX Walnego Zgromadzenia PTL. Mrg Judenko wniósł poprawkę do protokółu w którym mylnie podano: "Instytut Zachodni" zamiast "Institut fur Ostforschung" oraz postawił wniosek, aby dyskw:;ja nad wystawą sztuki ludowej została wydrukowana. Po wniesieniu jęty w całości. tych dwu poprawek protokół Sprawozdanie F. Wokroj. finansowe Rewizyjnej i Komisji z XXX W. Z. został przy- złożył skarb:1ik doc. W dyskusji nad sprawozdaniem prof. T. S e w e r y n zwrócił uwagę na szczegółowe ujęcie sprawozdania Komisji Rewizyjnej, zdaniem prof. Seweryna sprawozdanie z poszczególnych działów winni złożyć sami pracownicy; prof. Wok r o j w odpowiedzi wyjaśnił, że Komisja Rewizyjna postąpiła zgodnie z regulaminem i przebadała całokształt pracy Zarządu Głównego PTL. Prof. J. G a j e k podkreślił, że komisja postąpiła zgodnie z wymaga::liami Polskiej Akademii Nauk. Na temat formy sprawozdania Komisji Rewizyjnej również zabrali głos: mgr W. Pieikiewicz i mgr K. Judenko. Z kolei prof. J. G a j e k złożył sprawozdanie z działal:1ości Zarządu za okres 1953-1956. Towarzystwo wydrukowało w okresie trzech lat: 516,85 ark. prac etnograficznych w 93.138 egz. w następujących tytułach wydawniczych: Lud, Prace Etnologiczne, Prace i Materiały Etnograficzne, Archiwum Etnograficzne, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wydawnictwa te zostały rozprowadzone nie tylko w kraju wśród członków Towarzystwa, bibliotek i pracow::lików naukowych, ale wysłano je również w ilości ok. 10000 egz. za granicę. Dzięki wymianie wydawnictw naukowych Towarzystwo otrzymało w okresie sprawozdawczym ok. 4800 vol. wydaw::lictw obcych z biblioteki korzystało stale ok. 200 pracowników naukowych, w tym coraz częściej pracownicy naukowi z krajów sąsiednich. Prace Towarzystwa referowane były w 1954 r. w Akademii Nauk ZSRR w Moskwie w 195'5 r., w Akademii Nauk NRD, w Berlinie, oraz w Akademii Ved w Pradze i Bratysławie. W dziale prac naukowych Towarzystwa kontynuowało prace nad bibliografowaniem, indeksowa:1iem, poszukiwania archiwainne w niektórych ośrodkach oraz badania terenowe. Pod względem organizacyj::lym Towarzystwo rozrosło się z 8 do 16 oddziałów, liczących obecnie ok. 1500 członków. Zarząd odbył w okresie 3-letnim 18 posiedzeń, w tym dwie konferencje naukowe: Sesja Kolbergowska w 1954 r. w Jeleniej Górze oraz Konferencja Podhalańska w 1956 r. w Zakopanem. Wydarzeniem wielkiej wagi w życiu orga:1izacyjnym Towarzystwa było XXX Walne Zgromadzenie PTL w listopadzie 1955 r. w Warszawie, poświęcone podsumowaniu osiągnięć Towarzystwa w lO-leciu. Przeprowadzono również zmianę statutu dostosowując go do obowiązujących norm prawnych. Walne Zgromadzenie przyjęło i zatwierdziło jednomyślnie sprawozdanie ustępującego Zarządu oraz udzieliło mu absolutorium. Z kolei dokonano wyboru nowego Zarządu na okres 1956-1959 r. W skład nowego Zarządu weszli: Prof. dr Tadesz Seweryn - prezes PTL. Prof. dr Józef Gajek - sekretarz generalny. Na członków Zarządu wybrani zostali; prof. dr WI. Anto:1iewicz, prof. dr B. Baranowski, doc. dr J. Burszta, prof. dr J. Czekanowski, dr Olga Gajkowa, prof. dr Wojciech Hejnosz, prof. dr Julian Krzyża:1owski, Gustaw Morcinek, doc. dr Adolf Nasz, nacz. mgr. Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Zofia Podkowińska, prof. dr Maria Znamierowska - Prufferowa, prof. dr Roman Rei:lfuss, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Kazimierz Zawistowicz - Adamska i dr Anna Kowalska - Lewicka. Zastępcy członków: doc. dr Franciszek Wokroj, mgr Tadeusz Wróblewski. Komisja Rewizyj:1a: prof. Juliusz Zborowski, dr Tadeusz Delimat, prof. Tadeusz Zygler. Zastępcy, mgr Mariana Turczynowiczowa, prof. dr Adam Wanke. Sąd koleżeński: doc. Józef Ligęza, doc. dr Andr2lej Waligórski, dr. Ignacy Kużniewski. Zastępcy: mgr Halina Bittner, mgr Witold Armon. Po wyborze nowego Zarządu Cz. S t a n k i e w i c z odczytał preliminarz na rok 1957, który został przez Walne Zgromadzenie zatwierdzony. Z kolei przewodniczący komisji wnioskodawczej prof. T. Z y g l e r przedstawił szereg w::liosków zgłoszonych przez uczestników Zjazdu, które XXXI Walne Zgromadzenie po przedyskutowaniu zatwierdziło. Są to następujące wnioski: o utworzenie międzynarodowego czasopisma poświęconego problematyce karpackiej - kontynuacja dawnego czasopisma "Carpatica", na ::10wych podstawach naukowych; o reaktywowanie "Ludu Słowiańskiego", o przystąpienie do Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych Etnograficz:1ych w celu pogłębienia kontaktów naukowych, o podjęcie i kontynuację wydawnictwa "Biblioteka dziejów i kultury wsi"; w sprawie zagwarantowania udziału etnografów w Wydziałach kultury, domach kultury, świetlicach i zespołach; o ściślejszą współpracę z instytucjami zajmującymi się rękodziełem i sztuką ludową; o przejęcie druku wydawnictwa "Lud" przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze; o zorganizowanie XXXI Wal:1ego Zgromadzenia w Szczecinie; o powołanie do grona członków honorowych Polskiego Towarzystwa l t ! fI I I. I l 1", i, �522 Ludoz:1awczego gości z CSR: prof. Jana Mjartana z Bratysławy dr O. Nahodila z Pragi, prof. D. Krandżalova i dr Damborskyego z Olomouca. Wnioski te zostały kolejno przez Wal:1e Zgromadzenie przegłosowane. Podsumowując na zakończenie obrady konferencji Podhalańskiej prof. J. C z e k a n o w s k i stwierdził, że konferencja była niezwykle owocna, omówione zostały real:1e osiągnięcia dotyczące ludowej kultury Podhala. Do osiągnięć konferencji należy m. in. jej wysoki poziom oraz wysunięcie tez o konieczności prowadzenia międzynarodowych badań etnograficz:lych w Karpatach, która to sprawa przewinęła się w czasie konferencji zarówno w referatach jak i głosach dyskusji. XXXI Walne Zgromadzenie i Konfere:1cję Podhalailską zamknął prof. Tadeusz Sew er yn dziękując członkom Oddziału Zakopiańskiego, a szczególnie prof. J. Zborowskiemu, mgr. E. Starek, mgr H. Sredniawie, mgr W. Jostowej za prace zwiąZ<ll1e z przygotowaniem zjazdu, gościom z Czechosłowacji oraz uczestnikom Zjazdu za czyn:ly udział w obradach. W dniu 29. IX. odbyła się etnograficzna wycieczka do Chochołowa i Zubrzycy Górnej, w czasie której omówiono charakterystyczne cechy budownictwa podhalańskiego. W wycieczce udział wzięło 82 członków. Zofia Staszczakówna BILANS Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 31 grudnia 1955 r. �525 BILANS POLSKIEGO z d:lia 31 TOWARZYSTW A L UDOZN AWCZEGO grudnia 1955 AKTYWA PASYWA 1. Ruchomości Drobne sprzęty 63.929,87 7.661,91 2. Biblioteki - Centrali i Oddz. 3. Kasa - Centrala Oddz. Jelenia Góra Katowice Kraków Limanowa Lublin Łódź Mszana Dolna Olsztyn Poz:1ań Toruń Warszawa Wrocław Wałbrzych Zakopane Koło Łask Kasa Wydawn. 4. Banki NBP Poznań Lublin Łódź Olsztyn Toruń PKO Kraków 286.192,49 374,22 0,04 244,10 380,95 208,189,53 244,85 74,88 151,40 271,75 495,94 473,60 529,45 547,05 5',97 300.64,27 I I j I I i I 'f 4.556,- 3.869,93 2.147,46 18,22 1.150.99,75 3.054,99 I 10.340.33 75.905,91 9.362,28 476,30 d, 27.205,97 522.380,30 72.101,85 50.208,78 1.190.551,9li 31 grudnia 18.135,22 I Dostawcy Rozliczenia z pracownikami Rozliczenia z współpracownikami Surowce (papier) Gotowe wydaw:1ictwa Różnica kalkulacyjna Wydawnictwa nieukończone Wrocław, 56.410,40 895.610,28 135.644,04 1.253,75 83.489,10 Fundusz amortyzacyjny Fundusze własne z d:1ia 31. XII. 19M Wzrost majątku Towarzystwa w 1955 r. Odbiorcy Dostawcy Rozliczenia z pracownikami Rozliczenia z współpracownikami 'I' 5. Odbiorcy 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 71.591,7a 1955 r. Czesław Stankiewicz Księgowy: 1 1.190.551,96 Doc. dr Franciszek Skarbnik: Wokroj �"526 527 RACHUNEK WYNIKOW za rok 1955 Straty 1. Wydatki działu popularyzacji wiedzy 2. Wydatki działu naukowego 3. Rozchody wydawnictw - członkom 4. Koszt własny sprzedanych wydaw:lictw 5. Rabaty udzielone 6. Podatek obrotowy '7. Zwiększenie funduszów własnych 94.204,25 125.378,72 14.671,10 282.606,27 132.091,81 6.244,46 135.644,04 STATUT POLSKIEGO I. NAZWA, TOWARZYSTWA CHARAKTER PRAWNY, Stowarzyszenie ceniu PTL. Z Ysk i 330.000.7.650,444.294,65 7.690,1.205.- Księgowy: 'Wrocław, 31 grudnia nosi nazwę "Polskie Towarzystwo TEREN DZIAŁANIA Towarzystwo Ludoznawcze" w skró- jest osobą prawną. § 3 Siedzibą Zarządu Głównego Towarzystwa Skarbnik: Doc. dr Frailciszek Wokroj Stankiewicz I § 2 790.840,65 Czesław SIEDZIBA § 1 790.840,65 1. Subwencja PAN 2. Inne subwencje 3. Sprzedaż wydawnictw 4. Składki 5'. Inne wpływy LUDOZNAWCZEGO § Terenem Ludowej. 1955 r. działalności Towarzystwo Zarząd Główny. Towarzystwa może zakładać jest m. Wrocław. 4 jest obszar Polskiej oddziały Rzeczypospolitej w miejscowościach, które określi § 5 Towarzystwo używa pieczęci okrągłej z napisem w otoku: "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze" oraz w środku: "Zarząd Główny we Wrocławiu" lub "Oddział w . l II, CELE I DZIAŁALNOŚC § 6 Celem Towarzystwa jest szerzenie i pogłębianie tury ludowej, prowadzenie badań etnograficznych wiedzy o rozwoju kuli pokrewnych nad lu- �528 529 dem polskim tych badań. innymi, rozpowszech:lianie § popularyzowanie wyników S 0. przYjęciu członkc. z·.;vyczajnego i nadzwyczajnego decyduje Zarad przypadku decyz]] odmownej Zarząd Główny zawiadamia o tym ka~dyaata w cIągu 2 tygodni od powzięcia tej decyzji. ':v 7 Do osiągnięcia swych celów Towarzystwo dąży przez: a) organizowanie zgromadzeń, odczytów, pogadanek i wykładów; b) zbieranie wszelkich materiałów i wiadomości dotyczących kultury ludowej; Nowoprzyjęty nego o przyjęciu. i zakładanie księgozbiorów et:lograficznych CZŁONKOWIE TOWARZYSTWA, § Towarzystwo składa a) zwyczajnych, b) nadzwyczajnych, c) honorowych. d) korespondentów. ICH PRAWA oraz otacza- I OBOWIĄZKI 8 się z członków: opłaca składki od daty decyzji Zarządu Głów- Godność członka honcrowego Towarzystwa nadaje Wabe Zgromadzenie - na wniosek Zarządu Głównego - osobom. które położyły wybitne zasługi na polu ludoz:laws:wa. Członkowie honorowi korzystają ze wszelkich nych, natomiast nie opłacają składek. e) utrzymywanie kontaktu z pokrewnymi stowarzyszeniami naukowymi w kraju i za granicą; f) prowadzenie działalności wydawniczej w zakresie etnografii i nauk pokrewnych; g) inicjowanie i zakłada::J.ie kół i kółek wśród młodzieży i dorosłych (przy szkołach, zakładach pracy, świetlicach, klubach, domach kultury, organizacjach społecznych itp.). III. członek § 12 c) rozpowszechnianie i popularyzowanie zebranych materiałów i wiadomości o kulturach ludowych za pośrednictwem wydawnictw własnych oraz innych pism; d) inicjowanie nie ich opieką; 11 praw członków zwyczaj- § 13 ~~ażdemu członko""i jJrzysługuje prawo: ~) brania czynnego udziału we wszelkich zebraniach ogólnych, zjazdach nallJ;:owych. odczytach, -''''ykładach i wycieczkach organizowanych przez Towarzystwc' : i biernego ( b) korzystania z czynn"go władz Towarzystwa; I c) korzystania mocy naukowych, I d) otrzymywania wydawnictw przez Zarząd Główny. I! prawa \vyborczego do wszystkich z urządzeń kulturalnych, biblioteki, materiałów znajduj1icych się w dyspozycji Towarzystwa; Towarzystwa i po- :1a warunkach ustalonych Członkowie nadzwyczajni wykont,ją swe uprawnienia, w punktach a) i b) za posred:1ictwem swych UpOważnionych cieli. wymienio:le przedstawi- § 9 § 14 Członkiem nadzwyczajnym Towarzystwa może zostać osoba prawna osoba fizyczna, którą interesują cele Towarzystwa. Ka:ldydat składa deklarację o przystąpieniu do Towarzystwa. Deklarację zatwierdza Zarząd. § 10 'Członkiem nadzwyczajnym Towarzystwa może zostać osoba prawna, zgłaszająca gotowość współpracy z Towarzystwem w realizacji jego celów. Du obmviązków człcnka należy: a) przestrzeganie postanowień tych przez władze Towarzystwa; . b) br~nie :zynnego Je::go zamierzen; ej regularne m;';:.di2nie: c;) popieranie 34 ..Lud", t. XLIV. opłacanie udziału w pracach składek wydawnictw Statutu rocznych, Towarzystwa. oraz wszelkich Towarzystwa ustalonych uchwał, oraz pO:i,if:- popieranie przez Wal ne Zgro. �531 530 oddziałów, bądż też na żądanie Głów:1ej Komisji 2-ch miesięcy od zgłoszenia żądania. § 15 Rewizyjnej - w ciągu Członkostwo w Towarzystwie ustaje: a) wskutek dobrowolnego ustąpienia, b) wskutek skreślenia bądź wyklucze:lia, c) wskutek śmierci. § 16 Oświadczenie o wystąpieniu członek pOW1:llen skierować do Zarządu Głównego lub do zarządu oddziału, w którym jest wpisany. Ustąpienie nie zwalnia członka od obowiązku uiszczenia wszystkich zaległych składek. § 17 Zarząd Główny zawiadamia o czasie, miejscu i porządku dziennym Walnego Zgromadzenia wszystkich członków i zarządy oddziałów przynajmniej na 2 tygod;1ie przed terminem. Jeżeli przedmiotem obrad ma być zmiana Statutu - przy zawiadomieniach należy podać treść projektowanych poprawek. Skreślenia z listy członków doko:1Uje Zarząd Główny na wniosek zarządu oddziału w przypadku zalegania ze składkami członkowskimi przez przeciąg jednego roku. Wabemu Zgromadzeniu przewodniczy prezes lub jeden z wiceprezesów, lub inna osoba wybrana przez Zarząd Główny. Wykluczenie członka z Towarzystwa następuje na mocy uchwały Walnego Zgromadzenia na wniosek Zarządu Głównego w przypadkach: a) prawomocnego wyroku Sądu Państwowego za cZy:ly nieetyczne i wrogie Państwu; b) działania na szkodę Towarzystwa; c) popełnienia czynu nieetycznego lub postępowa:lia ubliżającego godności członka stowarzyszenia naukowego. NACZELNE WLADZE TOWARZYSTWA § 19 Naczelnymi władzami Towarzystwa a) Walne Zgromadze:lie, b) Zarząd Główny, c) Główna Komisja Rewizyjna, d) Sąd Koleżeński. Walne § 22 § 23 § 18 IV. § 21 są: Zgromadzenie § 20 Walne Zgromadzenie może być zwyczajne lub nadzwyczajne. Zwyczajne Walne Zgromadzenie zwołuje Zarząd Główny raz do roku. Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie zwołuje zarząd główny z własnej inicjatywy, albo na pisemne żądanie 1/~ członków lub połowy zarządów Do kompetencji Walnego Zgromadze:lia należy: a) wybór członków Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej Sądu Koleżeńskiego; b) ustalanie wysokości składek członkowskich; c) zatwierdzanie bilansów i sprawozdań Zarządu Głównego, oraz udziela:lie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu na wniosek Głównej Komisji Rewizyjnej; d) ustalanie planu pracy i budżetu na okres r:astępny; e) nadawa:1ie godności członków honorowych na wniosek Zarządu Glównego, f) decydowanie w sprawach wniosków Zarządu Głównego i Głównej Komisji Rewizyjnej oraz wniosków członków, zgłoszonych zgodnie z postanowie:liami §§ 24 i 25; g) decydowanie o obciążeniu, zbyciu lub nabyciu :lieruchomości; h) wykluczanie członków na wniosek Zarządu Głównego; i) ZHliap.a statutu: j) rozwiązanie Towarzystwa. § 24 Wnioski na Walne Zgromadzenie powinny zostać przesłane na piśmie do Zarządu Glównego przynajmniej :la 10 dni przed terminem Walnego Zgromadzenia. Wnioski, zgłoszone pc> upływie tego terminu, lub zgłoszone dopiero w czasie obrad, mogą być przedmiotem obrad i zostać uchwalone tylko ja:<o wnioski nagłe - o ile za ich :lagłośdą wypcwie się prąn:ljmniej 2/3 obec- �532 nych. '''''nioski lub obciążenia rzystwa. 533 :-Jagłe nie mogą dotyczYl: zm:,;;;y 8tatdu, nabychL zl;ycia nieruchomości. rozwi'1zania oddziału i ruz\'. ifjZfl:-Ji" TOIVcl§ 25 § 30 Zarząd Główny wyłania spośród swoich członków skład którego wchodzq: prezes, 2·--3 wiceprezesów, i skarbnik oraz ich zastępcy. ·.V Wnioski dotyczące wył:1cznie spo,;'!bu prG\vadzeni,~ Obi·."d lub systemu głoso\vania \voln0 zgłaS?H(:~ pc;.:;:.<. l~(_.L..~ncJ_'--':~ mÓ\i.'{~.:·,·.·:. j)f.:n \.\"r;;(J.'ik: formalne. W:'iioski forn1alne prl'2Y":;jCii;iJ~'?,t.:('>· p,c;~:;.';:: poet ?\',ISC",I,.'<).', :.: ;:::n,y'·c'r.miast sowaniu po zgł:>szeniu: uchwały zapadaj:-! z\vykl;:~ '.V!(;}c:.:.z'..}.,~;.,~ glu ..::()\v, \,,' !.:~ło- jawnym. Spośród swych pozostałych dawnictw i w miarę potrzeby dzi:1 działalności. Uchwały \Valnego Zgrmn<ldzęlJi", L".vo1';.n"s,; p~:,;.w:.cl'C\'.:o. '"1 pr,1 '.·..(,inOCne bez względu na liczbq ()b2C~1~'ch czionko~,\,' ._- .;e,>:' ii prlt:pi.,y :iinil::.isz2~o Statutu nie stanowią l::i3czc·,j. 'Iv" przypadku potr;'~=2by 1\:",.:al:nkc;,\,~lne5 1:C'2~):·' uhu~~;~.",'C"!--, () j1>:.\V p,ll,;r'I':szym terminie WCllner;o Zgron1~~dl("::liH nil;' 7.:":.~rl.l'~ SJ; \\<~"n!,:,.r.::.'~,:;:~ii1o'")(~ członków, Zarząd Główny z\'Ii,.duje w pnE.,·:'~Ęu FJ ci':l pCl'.v,·rdTI'" "V"lnc, Zgromadzenie, którego uchw"ly s'1 prawomonC2 iJez w£gl"du fl" Jiczb,; ob,:cnych. członków Zarządu wybiera redaktorów innych kierowników poszczególnych wydzie- W przypadku. gdy miejsce członka Zarządu zostanie opróżnione w okresie między jednym, a drugim Walnym Zgromadzeniem, Zarząd może dokooptować nowego członka. Kooptacja ta musi zostać przedstawiona do zat-,vierdzenia najbliższemu Walnemu Zgromadzeniu. § 32 Zebrania ~ 27 Zarządu Głównego odbywają się przynajmniej raz na kwartał. miejscu i porządku dzie:mym zebrania zawiadamia członków Zarządu prezes lub jeden z wiceprezesów albo z ich upoważnienia sekretarz generalny lub jego zastępca. O terminie, gł()~ó\\' _.. S 28 Glosowanie we wszystkich sprawceh odbywa się jawnie; lV"'y,iątkiem glosowania w sprawie wyboru członków' do wladz Towar7.ystwH, które odbywa się tajnie. Przewodniczący zarządza tajność glosowania w każoe.i sprawie. jeż'd i został zgłoszony laki wniosek i wypowiedziała się Z:.l ni:n !,f, ob<:cnych uczestników Walnego Zgromadzenia. Zarząd Zarządu, generalny § 31 § 26 Uchwały Walnego Zgromad,ć,mirl ;>'p';daj" zwykJą \,,'ięksL')~ci'i jeżeli przepisy nini.C'jsl.ego Statutu ni,~ stanowią inRcze.i. W razie równości glos ów rozstrzyga głos pr;~ewodGiczącego. Prezydium sekretarz Główny § 29 Zarząd Główny składa się z prezc;sa, sekretarziJ generahego, 14 członków i 2 zastępców, wybranych przez Walne Zgromadzenie na prleciqg trzech la t. Do ważności uchwał Zarządu Głównego niezbędna jest obecność przynajm;1iej 3 członków Prezydium, w tej liczbie prezesa lub jednego z wiceprezesów, oraz 3 członków Zarządu Głównego, nie wchodzących w skład Prezydium. !i 33 Do kompetencji Zarządu Głównego należy: a) reprezentowanie Towarzystwa na zewnątrz; b) kierowanie całokształtem działalności tutem i uchwałami Walnego Zgromadzenia; Towarzystwa zgodnie ze Sta- cj przyjmowanie członków oraz przygotowywanie wniosków w sprawie mianowania członków honorowych, skreślanie lub wykluczanie członków; . d) podejmowanie uchwał w przedmiocie kupna, sprzedaży i obciążenia nieruchomości; przyjęcia zapisów e) zarządzanie dżetu :la następny układanie planu f) pracy składanie i budżetu; majątkiem Towarzystwa, okres obrachunkowy; Walnemu Zgromadzeniu sprawozdań i darowizn, pracy z wykonania i buplanu �535 534 § 37 g) wydawa:1ie regulaminów i instrukcji wewnętrznych Towarzystwa, h) mianowanie przewodniczących sekcji naukO\vych i innych; i) powoływanie delegatów lub komisji dla specjalnych zadań: j) tworzenie, łączenie, rozwiązywanie i likwidacja oddziałów Towarzystwa, nadzorowa:1ie ich działalności oraz rozstrzyganie skarg i zażaleń przeciw zarządom i zgromadzeniom oddziałów; k) obniżanie składek rocznych, niektórym członkom lub całkowite zwalnianie od ich płacenia na wniosek Zarządów Oddziałów; l) przyjmowanie i zwalnianie płatnych pracowników Towarzystwa oraz określanie ich obowiązków i poborów; m) zatwierdzanie nowoprzyjętych członków przez Oddziały PTL * Ponadto do kompetencji Zarządu Głównego należą wszystkie sprawy, niezastrzeżone innym władzom Towarzystwa. § 34 Organem wykonawczym Zarządu Głównego jest Prezydium, które załatwia wszelkie sprawy, przekazane przez Zarząd Główny. Do ważności uchwał Prezydium potrzebna jest obecność 4 członków, w tej liczbie prezesa lub jednego z wiceprezesów, oraz sekretarza generalnego lub jego zastępcy, a w sprawach finansowych również obecność skarbnika lub jego zastępcy. Uchwały Prezydium zapadają zwykłą większością głosów. i ! Do kompetencji Głównej Komisji Rewizyjnej :1ależy kontrola nad prowadzeniem przez Zarząd Główny spraw gospodarczych i rachunkowości, a w szczególności: a) sprawdzanie kasy, inwentarza, ksiąg i dokume:1tów rachunkowych Towarzystwa; b) sprawdza:1ie zgodności wydatków z przeznaczeniem funduszów, z których wydatki zostały dokonane; c) badanie dochodów i wydatków z punktu widzenia ich celowości i osiągniętych wyników; d) składanie Walnemu Zgromadzeniu wniosków, opartych na wynikach kontroli. Ponadto Głównej Komisji Rewizyjnej przysługuje prawo kontrolowania gospodarki oddziałów. § 38 Główna Komisja Rewizyjna obowiązana jest sprawdzić gospodarkę Zarządu Głównego przynajmniej raz na pół roku. Wyniki badań ksiąg i gospodarki Główna Komisja Rewizyjna ujmuje w formę protokołów, w których zamieszcza swe spostrzeżenia i wnioski; protokoły te powinny zostać podane do wiadomości Zarządu Głównego. Dokonanie kontroli zaznacza też Komisja Rewizyjna w księdze kasowej swymi podpisami. Główna Komisja Rewizyjna może zlecić wykonywanie poszczególnych funkcji jednemu ze swych członków. § 35 Do składania oświadczeń i podpisywania w imieniu Towarzystwa we wszystkich sprawach, w których nastąpi lub może nastąpić zmiana w majątku Towarzystwa, wymagane jest współdziałanie prezesa lub jednego z wiceprezesów i skarbnika, lub jego zastępcy, a w pozostałych sprawachwspółdziałanie prezesa lub jed:1ego z wiceprezesów i sekretarza generalnego, lub jego zastępcy. Główna Komisja Rewizyjna § 36 Główna Komisja Rewizyjna składa się z 3 członków i 2 zastępców, wybranych przez Walne Zgromadzenie na okres trzech lat. Główna Komisja Rewizyjna wybiera ze swego grona przewodniczącego sekretarza. Członkami Komisji nie mogą być członkowie Zarządu Głównego. * Poprawka przyjęta na XXXIII W. Z. zatwierdzona Nr S. A. I; 11-80-58 przez P.R.N. m. Wrocławia. w dniu 18. XI. 1958 Sąd Koleżeński § 39 Sąd Koleżeński składa się z 3 członków i 2 zastępców, wybranych przez Walne Zgromadzenie. Członkowie Sądu Koleżeńskiego wybierają każdorazowo spośród siebie przewodniczącego i sekretarza. Zadaniem Sądu jest rozstrzyganie sporów, wynikłych między członkami Towarzystwa z tytułu ich przynależności do Towarzystwa. Sąd działa na podstawie regulaminu uchwalonego przez Zarząd Główny. Od orzeczenia Sądu Koleżeńskiego służy odwołanie do Walnego Zgromadzenia. V. ODDZIAŁY TOWARZYSTWA § 40 Oddziały Towarzystwa mogą być tworzone w miejscowościach, w których skupia się przynajmniej 10 członków Towarzystwa. Teren działania oddziału określa Zarząd Głów:1Y. �536 537 Utworzenie oddziału następuje :1a podstawie uchwaly Zarządu Głównego. W przypadku większej ilości członków oddziału lub znacznego rozproszenia terenowego - IN ramach oddziału. mogą być tworzone koła terenowe w trybie § 48 d). § 41 Oddziały zatrzymują na cele własne 509£ składek członkowskich oraz 30 % dochodu z zorganizowanych przez siebie odpłatnych imprez o ile Zarząd Główny nie zdecyduje baczej. Pozostałe kwoty zarządy oddziałów przekazują Zarządowi Głównemu. W razie rozwiązania oddziłu, jego majątek zasoby finansowe przechodzą na rzecz całego Towarzystwa. § 42 Władzami Oddziału są: a) walne zgromadzenie oddziału, b) zarząd oddziału, c) . komisja rewizyjna oddziału. § 45 Do prawomocności walnego zgromadzeDia oddziału, waż:1ości podejmowanych uchwał i sposobu głosowania mają odpowiednie zastosowanie przepisy §§ 26, 27 i 28. Do podj~cia uchwały o rozwiązaniu oddziału wymagana jest większość ~;l głosów przy obecności przynajmniej połowy członków oddziału. § 46 Uchwały walnego zgromadzenia oddziału muszą \V ciągu 14 dni zostać podane do zatwierdzającej wiadomości Zarządu Głównego. Zarząd Główny może uchylić uchwałę zgromadze:lia oddziału, jeśli jest ona niezgodna ze Statutem lub grozi poważną szkodą materialną lub moralną. Oddziałowi przysługuje prawo odwołania się do najbliższego Walnego Zgromadzenia. Zarząd Walne Zgromadzenie Oddziału oddziału § 43 Walne Zgromadzenie oddziału zwołuje zarząd oddziału raz na rok. Nadzwyczajne zgromadzenie oddziału zwołuje zarząd oddziału z własnej inicjatywy, lub na wniosek 1/3 członków oddziału, albo też na żądanie komisji rewizyjnej lub Zarządu Głównego. O miejscu, czasie i porządku dziennym zarząd oddziału zawiadamia członków oddziału przynajmniej na tydzień przed terminem. § 44 Do kompetencji wabego zgromadzenia oddziału należy: a) wybór członków zarządu i komisji rewizyjnej; b) uchwalenie planu pracy i budżetu na okres :1astępny, oraz rozpatrywanie i zatwierdzanie sprawozdań, rachunków, dochodów i wydatków za rok ubiegły; c) podejmowanie uchwał w sprawach wniosków komisji rewizyjnej, zarządu oraz wniosków członków, o ile zgłoszono je zarządowi :la piśmie przynajmniej na 3 dni przed terminem zgromadzenia, lub jeśli zgromadzenie uchwali ich nagłość, dl rozpatrywanie skarg i zażaleń czło:1ków na zarząd oddziału, e) załatwianie innych spraw, powierzonych przez Zarząd Główny, f) podejmowanie uchwał w sprawie rozwiązania oddziału. § 47 Zarząd oddziału składa się z 4 członków i 2 zastępców, wybra:lych przez zgromadzenie oddziału na przeciąg dwóch lat. W przypadku większej liczebności członków Oddziału, zwiększa się odpowiednio liczba członków oddziału - w stosunku: 1 członek zarządu na 25 członków oddziału. Zarząd oddziału wyłania ze swego grona prezesa, wiceprezesa, sekretarza i skarbnika. § 48 Do kompetencji zarządu oddziału należy: a) kierowanie całokształtem działalności oddziału zgodnie ze Statutem i uchwałami Walnego Zgromadzenia Zarządu Głównego i walnego zgromadzenia oddziału: b) zarządzanie zasobami finansowymi oddziału, układanie planu pracy i budżetu na okres następny oraz składanie sprawozdań z wykonania planu i budżetu za okres ubiegły; c) przyjmo\va:1ie i zwalnianie płatnych pracowników oddziału oraz określanie ich obowiązków i poborów; d) tworzenie i rozwiązywanie kół i kółek terenowych oraz ustalanie .ich organizacji i zakresu działania; e) załatwianie innych spraw powierzonych przez Zarząd Główny. �538 539 § 49 Vll. Zebrania zarządu oddziału odbywają się w miarę potrzeby, jednak niż raz na dwa miesiące. Do ważności uchwał kO:lieczna jest obecność przynajmniej zarządu, w tej liczbie prezesa lub jego zastępcy. Uchwały zapadają zwykłą większością głosów. Komisja rewizyjna ROZWIĄZANIE nie rzad:!iej 3 członków oddziału TOWARZYSTWA § 55 Rozwiązanie Towarzystwa może być postanowione tylko na specjalnie w tym celu zwołanym Walnym Zgromadzeniu. Do powzięcia uchwały w tym przedmiocie konieczna jest obecnoś2 przY:1ajmniej połowy uprawnionych do uczestnictwa w Walnym Zgromadzeniu i wypowiedzenie się za rozwiązaniem przynajmniej 2/3 obecnych uczestników Walnego Zgromadzenia. § 50 Komisja rewizyjna oddziału składa się z 3 członków i 1-2 zastępców, wybranych przez walne zgromadzenie oddziału na przeciąg dwóch lat. Do kompetencji komisji rewizyjnej oddziału i trybu jej działania mają (ldpowiednie zastosowa:1ie przepisy §§ 37 i 38. Rozwiązanie § 56 W razie rozwiązania Towarzystwa majątek jego przechodzi tucję, którą określi ostatnie Walne Zgromadzenie. oddziału VIII. PRZEPISY § 51 FUNDUSZE, KSIĘGOWOSC I ROK OBRACHUNKOWY § 52 Fundusze Towarzystwa składają się: a) ze składek członków; b) z zapisów i darowizn; e) z subwencji udzielanych przez instytucje państwowe i społeczne; d) z dochodów z odczytów, wystaw i innych imprez oraz rozsprzedai.y wydawnictw; e) z dochodów z majątku ruchomego i nieruchomego. § 53 Towarzystwo prowadzi księgowość. § Rokiem obrachunkowym 54 Towarzystwa na insty- KO&COWE § 57 Rozwiązanie oddziału następuje na podstawie uchwały Zarządu Głównego podjętej bądź z własnej inicjatywy, bądź na wniosek Walnego Zgromadzenia oddziału. VI. - jest rok kale:1darzowy. Statut mmeJszy może być zmieniony uchwałą Walnego Zgromadzenia. W tym przypadku stosuje się odpowiednie przepisy § 55. Statut rzystwa zatwierdzony Ludoznawczego we Wrocławiu 12 maja przez XXX w Warszawie Walne Zgromadzienie w dniu 1955 r. Nr 902. Polskiego Towa- 28. XI. 1955 r. Zarejestrowan'lł � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc935068af4aea6a486b93ad67117a93.pdf 9c9841635ba85240e2930b126f1327fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:149 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.541-598 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t BOLESŁA W CA WIN 3IBUOGR.M'I/\ ETNUGRAFII POLSKIE.; , za 1955 I:. I B ib l io g A. 1. BITTNB:P (1945---1;;5;).: or ~ czr~sć l' J OGCJLNA f i e i i n d e k s .Y :Viat'~r;flły d,) I:Jlbliogr::tlii etnog;-"i'jj p:llskic'.J Virodaw 1955 s. 62. Arch. etnogr. nr 11. 2. LYSZCZ Ar:na: WykdZ k;;lążck nabytych przez PTL (1951---1955) WrcCI""" 1955 'i. li!. Arch. Etnogr. nr 11. 3. iVIATUSZEWSKA Be,-,ta: Lldeks zawartości kwartalnika "Materiały do studiu'.'.' i dyskLlsji .<: zakresu teo,-!i i historii sztuki, krytyki artystycznej o;-az badań nad sztuką" za :lata 1950-1954. i\Ja:. S!1Jdiócc Szt. 195:1 l1c 1/2 dod. s. 1-·20. (x) 4. OCHOŃSK A Mario, SA WICKA Franciszka: Bibliografia Śląska za CJk.res dz.ie:;ięciolecia 19Q.5--1955 (Druki ZWArte z zakresu hi otarii i sztuki'. Ku'G7". HalinA: ('Jw!. 19.35 lI': 2 s. 226--·_·25'±. (x) SPIS tr,,¢ci K', toliC'kieg·.) Tygodnika Społecznego "Dziś i ,lutra" za rok 1954. D2i~ i Jutro. 1£>5;) nr 11 dod. s. nlb. 1-4. 6. STASZCZAK Zofia: Wykaz z:>wartości archiwum :laukov.-2go Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1945-1955) Wrocław 1955 s. 26. Arch. Etnogr _ :1r 11. 5. B. W Y d a v: :1 i c t w R C i C] g ł e i c z a s o p i s m a material,v etnograficzne z a w i e raj ą ce ATLAS Polskich Strojów Ludowych. DOBROWOLSKA i",: Strój py_ rzycki,7.00 pllZ. 97); KOTULA F.: Strój łańcucki (zob. poz. 99). 8. ARCIHWl):U l:tnogrll.ficzne_ Wyd. PTL nr 8. IT~'IAN L.: Przyczynek do zn8jomości rzemiosla bednar~kiego w Polsce. WrocłaW 1955 PTL s. 25, tabl. 9 (powiel). 7. �542 543 9. ARCHIWUM Etnograficzne, Nr 11: BITTNER Halina: Materiały do bibliografii polskiej (1945-1955) s. 61; ŁYSZCZ Anna: Wykaz kS;'łżek nabytych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (1951--1955). Wrocław 1955 s. 52; STASZCZAK Zofia: Wykaz zawartości archiwum naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1949-1955), Wrocław 1955 PTL s. 2(i. ID. KWART.ALNIK n,s(orii I{IIItury Materia!nej. Wyd. Instytutu Historii Kultury Materialnej, Polska Akademia Nauk. Warszawa. II. LUD. Organ PTL. Rec.: Kowalska-Lewicka ':'. 24: 19)5. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Anna: Lud T. 41 za rok Wierchy 1954, POLSKA Sztuka Ludowa. Wyd. Państwowy Instytut Sztuki. Dwumiesięcznik. Warszawa. PRACE i Materiały Etnograficzne. Wyd. PTL. T. 10, 1952/1953. Rec.: Kowalska-Lewicka Anna, Wierchy T. 24: 1955 (zob. poz. 2421). PRACE i Materiały Etnogra.ficzne T. 11, SZULC Marian: FatograIia na usługach etnografii. Materiały do bibliografii fotografii polskiej. Wrocław 1955 Oss. s. 268 tab!. 35 PTL (zob. poz. 25). PRACE Etnologiczne T. 4. KARWOT E.: Katalog magii Rudolfa (zob. poz. 138). PRZEGLĄD Zachodni. Wyd. Instytut Zachodni. Miesięcznik. Poznań. WARMIA I Mazury. R. 1955 nr 1-3. Rec.: Perkowicz Andrzej, Dziewanowski Kazimierz: Niewykorzystana okazja. Nowa Kult. 1955 nr 51152 s. 4; StrzelecJd B.: Świat i My 1955 nr 157 s. 3, nr 166 s. 1. • 18. 19. 20. l' • Nr 3, Zaklad ficzne. III 26. 27. I 28. I 29. •• en ow y ch POLSKI Atlas Etnograficzny. Kwestio:lariusz IHKM-PAN. Wrocław 1955 (wyd. powie!.)s. POLSKIE Towarzystwo Ludoz:1awcze (1945-1955) Wrocław 1955, s. 24. PROSPEKT Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Glapa A. Wrocław 1955 PTL s. 4. 24. PROSPEKT wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Glapa A. Wrocław PTL 1955 s. 20. 25. SZULC Marian: Fotografia na usługach etnografii. Materiały do bibliografii fotografii polkiej pod red. i ze słowem wstępnym J. Gajka. Wrocław 1955 Oss. s. 2686, tab!. 32. PTL. Prace i materiały etnogra22. 30. 31. KULCZYCKI Jerzy: Metoda badania analogii archeologicznych, rycznych i etnograficznych w studiach nad dziejami kultury rialnej. Światowit T. 21: 1955 s. 7-40, Reś., Rez. histomate- Etnografii ia m etodyczne 23. II. METODOLOG lA, METODYKA B. M e t o d y k a b a d a ń t e B. Var •, 32. 33. I \ 48. PROTOKOŁ z konferencji Polskiego Atlasu Et:10graficznego, zorgo.nizowanej w Zakładzie Etnografii IHKM-PAN \ve Wrocłavłiu, poświęconej zagadnieniom :1arzędzi rolniczych w polsk.iej kulturze ludowej, w dniach 6-8 czerwca 1955 r. (powielono) maszynopisu ss. 213, egzemplarzy 25. .21. RAJEWSKI Zdzisław: O metodzie terenowych badań wczesnośredniowiecznych, wiejskich zespołów osadniczych. Wiad. archeoL T. 22: 1955 z. 2 s. 117-145', ilustr., mapy, Krat. sod., Sum. T. 11. MUZEA I MUZEOZNAWSTWO ETNOGRAFICZNE S. S.: Ubiory mieszczan w XVII wieku. Wędrówki po Muzeum Historycznym, Stolica 1955 nr 26 s. 12, ilustr. COFTA Eugeniusz: W poznańskim muzeum l:lstrumentów muzycznych, Tyg. demokr., 1955 nr 15 s. 8, ilustr. DOBROWOLSKA Aleksandra: O miejsce dla dokumentów ludowej kultury (Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach). Sl. Tyg. nr 20 s. 1, 4, Bustr. HANULANKA Danuta: Muzea na Śląsku wobec nowych zadań. Śląsk. liter. 1954 nr 12 s. 127-136, ilustr . HORDYNSKI Jerzy: Z Łańcuta (Muzeum w Łańcucie). Życie liter. 1955' nr 46 s. 10, ilustr. J. H., Zbiory et:lograficzne opolskiego muzeum. Głosy znad Odry 1955 nr 37, s. 2, Bustr. J. S.:' Trzeba umieć patrzeć. W koszalińskim muzeum. Głos Tyg. 1955 nr 46 s. 3, Bustr. KONDRATIUK Krystyna: Dział Tkactwa w łódzkim Muzeum Sztuki. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr ~, s. 236-239, ilustr. KOROLKIEWICZ Maria: Interesująca wystawa w Muzeum Mazurskim. (Wystawa historii Warmii i Mazur w XI-XII w.) Świat i My, 1955 nr 162, s. 2. 35. LESZCZYŃSKI Józef, RABA Julian. Dziesięć wieków Śląska. Wystawa w Muzeum Śląskim we Wrocławiu. Sobótka R. 10: 1955' nr 1/2 s. 272-277. 36. MARTUSZEWSKI Edward: Wielkie sprawy, małego muzeum. (Muzeum Kurpiowskie w Łomży). Świat i Ludzie 1955 nr 35 s. 3. 34. 37. NIETYKSZA Zbigniew: Przywracamy zabytkom ich dawne piękno . (Wojewódzka wystawa ochro:1Y i konserwacji zabytków w Muzeum Śląska Opolskiego). Glos'll znad Odr'll 1955 nr 20 s. 2, ilustr. ł ! �545 544 38. OLSZEWSKA Janina: Z życia muzeum jarosławskiego. NotL". Tyg. 1955 nr 33 s. 4. 39. OPOTOŁOWICZ J,lllUSZ: ?vIuzea Lubelszczyzny. Sztandar Lud/( 1955 nr 133. 40. PETERS Stanisław: .,0 zacna soIL." (Muzem żup solnych). Echo Tyg. 1955 :1r 3 s. 2, ilus:r. 41. PETERS Stani.sław: W podziemnym muzeum soli (w Wieliczce). Naw. Tyg. 1955 nr 37 s. 3, ilustr. 42. STACHOWIAK Maria: Dwór Moniakó\v w Zubrzycy GÓrilej. (Muzeum Etnograficzne Ziemi Orawskiej). Turysta 1955 nr 6 s. 15. ·tJ. UHLli~()\' A Slava: Słowackie stroje ludowe w Muzeum Narodowym w Marcinie. Tt z czes. Nou.'a Czechosłowacja 1955 :1r 9 s. 14-15, ilustr. 56. KAMIŃSKI Aleksander: JaĆwiei. Terytorium, ludność, ~tosunki .gospodarcze i społeczne. Łódź 1953. Rec.: Łowmiański Henryk. Kwart. Hist. KuLt. mater. 1954 :-Ir 4 s. 716-721. V.: 57. KOWALSKA-LE\VICKA Anna: Podh"le w tekach Oskara Kolberga. Wierchy. T. 24: 1955. 58. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Now," czasy na Łu7.,vcach. Tyg. p'JWSZ. 1955 nr 4. s. 3. ilu';tr. 59. MAJCHRZAK Józef: Z wędrówek po 801nym :31qsku. (Zbi2ranie pieśni ludowych), Kłosy 1955 :1r 12 s. l, ilustr. 60. NA ŚLĄSKU. (Folklor ślqski). Drużyna 1955 nr 11 s. 14.-15. f IV. OPRACOWANIA I MATERIAŁY TERYTORIALNE grupy etniczne, regiony, powiaty, woje',vództwa, wsi, krainy 44. BAZIELICHOWNA Barbara: Badania Swiat i Zycie. 1955 nr 3 s. 1-2, ilustr. nad ludową kulturą Śląska. 45. BOROWIK Andrzej: Sprflwy Warmii i Mazur. (Dorobek lO-lecia), Tyg. powsz. 1955 nr 31 s. 6--7, ilustr. 46, CHOJNACKI Władysław: Niemieckie i polskie bibliografie b. Prus Wschod:1ich i Pomorza Gdańskiego. Prz. zach. 1955 nr 3/4 s. 744-750. 47. DEKOWSKI Jan: Sztuka ludowa regionu rawskiegil i piotrkowskiego. [W:] Katalog Wystawy Sztuki i Rękodzieła LudoVv'ego. Łódź 1955 s. 28-36. 48. DUBIEL Ludwik: Badania naukowe nad kulturą ludową na Opolszczyźnie (wnętrza domów) Swiat i Życie, 1955 nr 34. t I 49. DUBIEL Ludwilc Historia jednej wsi (grupy zawodowe w Siołkowicach Starych pow. Opole), Trybuna Robotnicza. 1955 :11' 222. I 50. DUBOWSKI Adam: Ziemia Lubusk2. Warszawa 1955 Sp. i T. s. 72, Bustr. 51. DZIEJE Śląska. Red. E. Maleczyńska i K. Maleczyński. Wyd. 1. Warszawa 1955 Wiedza Powszechna s. 367, map. 4, ilustr. i 52. GRAB Władysław: Kilka słów o regionie Krośnieńskim. Su:ietl. 195:i nr 5 s. 38, ilustr. 53. GRABIAŃSKA Marta: Wśród zabytków Warmii i ~,'L,wr. Po:::nni Swiat 1955 nr 8 s. 6, ilustr. 54. IWASZKIEWICZ Stefan: Śląsk w powieściach Kraszewskiego. Swi.at i Zyde. 1955 nr l s. 1. 55. KACZMARCZYK ZDZISŁAW: "Ziemie Staropolski" (Cykl wydawniczy Instytutu Zachod:liego). Prz. zach. 1955 nr 3i4 s. 496-505. I 61. NATANSON Wojciech: Temat krakowsko-śląski. (Kulturalne oddziaływanie dwu regionów w ujęciu historycznym). Na Niedzielę 1955 nr 51 s. 1. 62. ORZECHOWSKI Kazimierz: Rozdrabnianie gruntów chłopskich w XIX wieku w dwu wsiach górno-śląskich. (Wycinek badaó). Sobótka. R. 9: 1954 nr 2 s. 450-504, tab.; R. 10: 1955 nr 1/2 s. 129-182, tab. 63. PAWLATA Stefan: Stare i nowe dzieje Białostocezyzny. Wojsko lud. 1955 nr 7 s. 56-74, ilustr. mapy. 64. PETERS Stanisław: Śląsk praojczyzna Słowian. Świat Życie 1955 nr 46 s. 3, ilustr. 65. PETERS Stanisław: U źródeł polskości Śląska. Swiat Życie 1955 nr 25 s. 1, ilustr. 66. PETERS Staaisław: "Wały śląskie" - linia obrony Słowiańszczyzny. Swiat i Zycie 195'5 nr 39 s. 1-2, mapa. 67. PETERS Stanisław: Wczesnośredniowieczne świadectwa polskości Śląska. Swiat i Zycie 1955 nr 20 s. 2, ilustr. 68. POPIOŁEK Franciszek: Szkice z dziejów chłopów w Beskidzie Śląskim. Sobótka R. 9: 1954 nr 2 s. 591-601. 69. PROBLEMATYKA związana z dziejami Śląska w czasopismach (polskich i obcych). Sobótka R. 9: 1954 nr 2 s. 625--633, R. 10, 1955 nr 1/2 s. 297-314. 70. RUBINSZTEJN Jelena: Polityka imperializmu :1iemieckiego na polskich ziemiach zachodnich na przełomie XIX i XX wieku. Warsz. 1955. Rec.: Oracki Tadeusz: Historyk radziecki o Warmii i Mazurach. Swiat i My 1955 nr 176 s. 2. 71. RUCZYŃSKI T.:- Wojenną pożogą gorzała ta ziemia ... (Historia Warmii i Mazur). Swiat i My 195'5 nr 159 s. 3. 72. SKOWROŃSKA Anna: Z szesnastowiecznych polemik o polskość Śląska. Sobótka R. 10: 1955 nr 3 s. 433-445. 73. SUKERTOW A-BIEDRA WINA Emilia: Wspomnieaia z Działdowa. Słowo na Warmii i Mazurach 1955 nr 8. 74. SYSKA Henryk: Na ziemi Kurpiów. Warsz. 1954. Rec.: J. S. Praca świetl. 195'5 nr 1/2 s. 103-104. 35 .,Lud·'. t. XLIV. �fj46 547 w pracach 7fJ. WEDZKI Andrzej: Problema tyka pomorska chod:1iego. Prz.. zach. 1955 nr 3/4 s. 518-530. ,3. W. K.: O narodzie, 25 s. 12. który nie zginął. (Huculszczyzna), Instytutu Za- Przyjaźń 1955 3. Pożywienie 87. :lI' OPRACCi\V ANIA I MATERIAŁY :\. 1. Prace 77. 78. K ult ogólne z zakresu LI I' a m a t'e 4. Przemysł TE:.vrATYCZNE Z ZAKRESU ETNOGRAFII POLSKI I' i a kultury materialnej gospodarczej,vsi ln a i zagadnień DEDERKO B.: Produkcja cukru VI starożytności wotnych .. Gaz. cukr. 1955 nr 12 s. 245-·246. (x) DUBIEL Ludwik: Pomoc sąsiedzka w kulturze Stalinogród (Katowice) 1955' nr 33. o strukturze w krajach ludowej Śląska. • 88. 39. pier- 90. Swiat 91. i Życie. 79. 80. WIELOWIEJSKI Jerzy: Zagadnienie przełomu w technice uprawy roli w pierwszym tysiącleeiu ::l.e. na ziemiach polskich. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 153-165, rys. tab., Krat. sad. s. 268., Sum. s. 281·-282. x ZAWADZKI Tadeusz: Pług koleśny w rolnictwie antycznym. Polem.: Gąsiorowski Stanisław Jan: Uwagi w kwestii pługa w rolnict\\iie póżnoslarożytnym i średniowiecznym. Kwart. Hist. Kuit. mat. 1!J54 nr 4 s. tiHl-ti36, ilustr. rys. Krat. sad. s. 824-827. Sum. s. 833-836. 2. Zdobywanie (x) pożywienia: łowiectwo, rolnictwo, hodowla zwierząt, rybołóvistwo, bartnictwo zbieractwo, 81. DEMBIl\fSKA Maria: W sprawie badań nad gospodarką hodowlaną w Polsce w XIII i XIV w. Prz. zach. 1955 :lI' 7/8 s. 622-626. 82. JASTRZĘBSKI Józef: Siew dawniej &3. MOWSZOWICZ Jakub: Warszawa 1955 PWRiL i dziś. Z-ycie Lubelksie Krajowe chwasty ilustr. s. 54!!. roślina 92. i 93. I I 94. ••• 95. się dawniej na Podhalu. Gazeta ludowy, rzemiosło wiejskie i malomiasteczkovie (obrobka surowców) ALEKSIEWICZ Mdrian: Prastare ośrodki produkcji rzemieślniczej. Naw. Tyg. 1955 nr 23 s. 3, ilustr. rys. DUBIEL Ludwik: "Kowalu, kowolu ukujże mi zameczek ..." Kartka z dziejów rzemiosła ludowego na Śląsku. Swiat i Życie 1955 nr 46 s. 2, ilustr. FRISTER Roman: Toruńskie pierniki. (Historia rzemiosła piernikarsldego). T-yg. demakr. 1955 nr 14 s. 8, ilustr. MĄCZAK Antoni: Sukie:lnictwo wielkopolskie. XIV-XVII wiek. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 324, ilustr. Towarzystwo Miłośników Historii. Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Badania z Dziejów Rzemiosła i Handlu w Epoce Feudalizmu. Red. Marian Małowist. 3' PETERS Stanisław: O sztuce dęcia i kowania szlachet:1ego dzieła żelaznego. (Z historii polskiego kuźnictwa). Wiedza i Zycie 1955 nr 2 s. 128-131, ilustr. R. Rss. (R. Reinfuss): Przyczynki do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem tkanin w woj. białostockim. Pol. Szt. Lud. 1954 nr 5 s. 315-317, ilustr. SARAPATA Adam: PrzyczY:lek do dziejów rzemiosła w Polsce. Rozwój szewstwa we wsi Zebrzydowice koło Krakowa w pierwszej połowie XX wieku. Prz. hist. T. 46: 1955 z. 3 s. 453-482, tab. SULEWSKI Wojciech: O rzemiośle za Sasów. Tyg. demakr. 195'5 nr 48 s. 5. 5. Odzież 195'5 nr 83. polne i ogrodowe. znów wraca es-pe (Jostov:a Wanda). Jak żywiono Krakowska.. R. 7: 1955 :lI' 197. 84. REMBOWSKI Maciej: Starodawna (Len). Now-y Swiat 1955 nr 23 s. 3. 85. ROPELEWSKI Andrzej: Z przeszłości rybołówstwa :la Bałtyku Połud:Jiowym. Gasp. rybna, 1955 nr 4 s. 24-26, nr 5 s. 26-27, nr 6 s. 26-27, nr 7 s. 26-27, nr 9 s. 24-26, nr 11 s. 26-27. 86. ŻABKO-POTOPOWICZ Antoni: Dzieje bartnictwa w Polsce w świetle dotychczasowych oadaó. Rocz Dziejów ~poł. i gasp. T. 15: 1953 s. 7-57. BRONICZ Stanisław: Strój pszczyński pod red. R. Reinfussa. Wrocław 1955 PTL s. 80, tab!. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 3. Śląsk. Z. 2. 97. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój pyrzycki pod red. i słowo wstępne J. Gajka. Wrocław 1955 PTL tab!. 3, s. 39, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. l. Pomorze. Z. 1. Rec.: Wożniak Maria: Strój pyrzycki w atlasie strojów ludowych . Zycie i Kult. 1955 nr 32 s. 3, ilustr., Bartnicki Stanisław: Stroje pyrzyckie zostały opracowane. Życie kult. Wsi 1955 nr 1 s. (5), ilustr. 98. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój z Jamna pod Koszalinem. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 52-59, ilustr. 96. Wyd. l. do godności. • ! I I �548 549 KOTULA Franciszek: Lańcucki ośrodek tkacki w XVII i XVIII wieku. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 4 s. 664-675, ilustr. rys., Krat. sod. s. 828-830. S<.lm. s. 837-839. x 100. KOTULA Franciszek: Poszukiwania metryki dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Rss. (H. Heinfussl. Pol. Szt. Lu.d. 1955 .1r 2 s. 125. 101. KOTULA Franciszek: Strój łańcucki pod red. J. Gajka. \\Trocław 1955. PTL s. 65 tab!. 2. Atlas Polskich Strojów Ludowych cz. 5 Małopol99. ska z. 5. POROSZEWSKA Ire:1a: O problemach mieszkaniowych przed laty 100 i więcej. (Wystawa "trojów i wnętrz mieszkalnych w Muzeum Swiętokrzyskim). Sł. Tyg. 1955 nr 37 (47) s. 2, ilustr. 103. SZEWCZYK Zdzis;aw: Materi,)ły do stroju męskiego górali ochotnickich. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1952/1953 z. 1, s. 38-77, rys. 104. TURNAU Irena i KOTULA Franciszek: Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 1955 nr 4. 105. ŻAK Jan: O ge:1ezie uprzęży końskiej na ziemiach polskich. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 3, s. 625-635, ilustr. Krat. sad. s. 660, Sum. 102. 106. s. 667-668. ŻYCKI Leonard: Włókno, nić, tkanina. Rec.: Mączak Antoni. Kwart. Rist. Kult. 6. Budownictwo, 107. 108. 109. 110. 111. 7. bne 113. BASZYNSKI Stefan: • bytowe wsi zag2.dnień stuciziei. II' osiedl8ch wiejskich. 1935 nr l s. 0-7. Gasp. wodna 116. Z potrzeby KIELANOWSKI Tadeusz: IvIedycyna a znachors:\\io. sar;itarr~ej). $u:iat i Ludzie. 1955 nr l s. 2. 8. Transport (Sprawa oświaty i komunikacja DŁUGOSZ Alfons: Zabytki dawnych urzącl7.eń transportowych w Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce. [<:wart. iIist. Kult. mat. 1955 nr 1. s. 36-52, ilustr. rys., Krat. sod. s. 257-25~ .. Sum. s. 271-272. 118. MADEYSKI Marian: Bada:1ia nad historią transpe>rtu drogowego. Transp. 1955 nr 8 s. 235-237. :il9. WĄDOŁOWSKI Klemens: Z historii komunikacji (w XIX w.). Prz. kolej. 1955 nr 4 s. 3-4 okł., ilustr. 117. B. K u l t u r a s p o ł e c z n a Warszawa 1954. mat. 1954 nr 4 s. 767-769. sprzęty DUBIEL Ludwik: Wpływ stosunków społeczno-gospodarczych na bu(Katowice) 1955 nr 30. DZIEKOŃSKI Tadeusz: O częściach pracujących pługów i soch na ziemiach polskich w XIX w. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 3. Rec. Wojno K. Postępy Nauk raIn. 1955 nr l s. 146-147. GLAPA Adam: Naparstek. Postęp krawiecki. Poznań 1955 nr 7. GLAPA Adam: Od celtyckich nożyc do tarczowego :loża. Postęp krawiecki Poznań 195'5 nr 1. JAMKA Rudolf: Przeszłość noża. Wiedza i Życie 1955 nr 4 s. 273-275, ilustr. KIERSNOWSKI Ryszard: Budow:1ictwo zachodniopomorskie wieku XII w świetle źródeł. Wiad. archeo!. T. 19: 1953 z. 2-4 s. 105-135. Rec.: Kowalenko Władysław. Roczniki Nauk Społecznych i Gospodarczych. T. 16: 1954 s. 498-501 113. MALINOWSKI Tadeusz: Wczesnośredniowieczne naczynia słowiańskie do prażenia zboża. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 30-32, ilustr. rys. 114. PODWIŃSKA Zofia: Narzędzia uprawy roli w Polsce w okresie wczesnośredniowiecznym. Kwart. Rist. Kult. mat. 1954 nr 3. Rec.: WOJNO K. Postępy Nauk rolno 1955 nr 1 s. 143-146. downictwo ludowe w Beskidzie Sląskim. Swiat i Życie Stali:1ogród 1. Prace ogólne z zakresu • 120. kultury społecznej KULCZYCKI J.: Teoria matriarchatu w świetle Wrocław 1955, Oss. s. 70. PTL. Odb.: "Lud". T. 4. 2. Grupy społeczne zawodowe, religijne, prac polityczne radzieckich. i klasowe MULARCZYK Andrzej: Martwe Morze. Reportaż ze swojskiej Jprozolimy. (Kalwaria Zebrzydowska). Swiat 1955 nr 43 S. 6-7, nr 44 s. 8-9, ilustr. 122. MULARCZYK Andrzej: Z biegiem Dunajca. (Historia flisaków). Tyg. demoKr. 1955 nr 26 s. 7, ilustr. 121. 3. Struktura 112. 123. WARTOŁOWSKA Dawna • I Kult. rodziny Zofia: Rola kobiety w społeczellstwie ilustr. (x) pierwotnym. 1955 nr 3 s. 104-10fl, 4. Zwyczaje, obrzędy doroczne, rodzinne i in:le CHESTERTON Gilbert Keith: O tradycjach związ:myct z Bożym Narodzeniem. Tyg. pOLCSZ. 1955 nr l s. 7. 125. DĄBROWS1<:A Maria: Na \\'si wesele. TI('(Jrc!. lS55 z. 2 s. 13-67. 124. �550 551 126. DRZAZGOWSKJ nr 36 s. l. 127. HAINCHELIN Ch"r1es: Pochodzenie religii. Warsz2.wa. 1954. L2gowicz Jan: O poctodzeniu i rozwoju religii. Tryb. Lud1/, 1953 27 s. 4. 128. JAWCZAK K.: Historia ',VJodzimierz: dożyr-kowego·,vier.ca. Sanockie wesele. No·'.c. TL'9. SI. Tyg. 1952 1955 r-r 3. ?vlagia i ,\różoy KARWOT Edward: Katalog magii Rudolf'a. ;:~.r.:'dh' etnog~'allcL"o XIII wieku pod red. i ze słowem wstępnym J. GaJka. \V~,:d. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 191, tab!. 8, PTL. Prace Etnologi.czne. T. 4. Rec.: Karwot Edward: Magia i zabobo;). Życie Warsz. 1955 nr 252 s. 4, il ustr. J:39. KARWOT Edward: Socjologia zabobonu. Prilca ś~r~etl. 1955 nr 11. 138. 15 s.2-3. 129. PIEPRZYK Józef: Pamiqtki po wiosen:lym świE:cin zmarJ:!ch zwyczaje ludowe. N011:y 8:J/iat 1955 nr 15 s. l, ilustr. inne 130. RABSKA Zuzann8.: nr 44, s. 3, ilu£tr. 1955 Zycie umarłych. (Zaduszki). Tyg. ,')OU;SZ. Polem.: Kłosak Kazimierz: W sprawie artykułu ...: Rabska Tamże nr 46 s. 11. 131. WOZNIAK J\II::lria: Ji.!rnnellski obyczaj weselny. Z dziejów Zachodniego. Życie i K';/t. 1955 nr 39 s. l. 5. Formy 132. życia tO',Narzyskiego oraz ich funkcje l' l. Prace 134. bony). Kult. 136. Janina: i Zycie bogactwa I • kultury ludowej. czartów. Tyg. pO'./.'sz. 195.5 Janusz: Społeczna fU:1kcja kultu Izydora ..Or8cz<'." w Polsce wieku. Prz. l1ist. T. 46: 1955 z. 3 s. 420--444, ilustr. Res. 137. T.-\ZSIR. XVII archeologii. s. ,~31-532. x ludowp.. Wyd. 2. Warsz<1wa l[):.i5 pieśni, folklor Ludowe obrzędy pmvitania wiosny. SL Tyg. 1955 nr 15 s. 3, iluslr. BAJKA o złocie. Z gwary suwalskiej. Zapis. Barbara Mocarska. Por. 1955 z. 8 s. 316, BRAYER Antoni:, Zapom:1iane i zachowane zwyczaje. Od A do Z 1955 nr 14 s. 5, ilustr . 144. BULAND.A Edward: Kult ;Jogini matki w religiach pogańskich, a cześć Matki Bożej w chrześcijaństwie. Ruch bib!. liturg. 1954 nr 3/6 145. 147. (Daw:lE' wierzenia i zabonr 38 (48) s. 2, ilu str. leki 143. 146. religia RośliEnc A.: S. 1955 nr 44 s. 4. SL Tyg. NA.'.-MeTYK A:ltoni: Biblia w świetle nr 27 s. 5, 11, nr 28 s. 4-5, ilustr. 141. 142. jęz. ogólne demonologia, Zmierzch MUSZYŃSKI Jan: LSW s. 1]2, ilustr. 5. Literatura ludowa: powiedzenia, przysłowia, gadki ; facecje, ballady, baśnie, bajki, mitologia, podania i legendy, widowiska, robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie w daw:1ych HEBDA Józef: Kult Bogini-Matki w religiach pogal\skich, a cześć l'.:atki Bożej w chrześcijaństwie. Collect. theo!.. A. 25: 1955 fasc. 3 s. '!69-507. Sum. 13.5. KUCZEWSKA HO. Pomorza a duch owa 133. JASTHZI<~BSKI Józef: Upowszechniamy Zycie L",belskie 1955 nr 70. 2. Wierzenia, Zuza:ma. (gry i zabawy) BIENIARZOWNA Janina: Jak się bawił lud krakowski wiekach. Tyg. powsz. 1955 nr 29 s. 8, ilustr .. C. K u I t u 4. Wi'?dza ludu 148. 149. 150. 151. 152. 153. 156-175. DALL Zygmunt: Tfu. Kot przebiegł mi drogę ... (Przesądy panujące wśród sportowców). Sportowiec 1955 nr 3 S. 16, ilustr. DŁUGOSZ Władysław: Mądrość i poezja przysłów ludowych. Naw. Tyg. 1955 nr 21 S. 3. DOBROWOLSKI Sta:1isław Ryszard: Baśń o Janosiku. Opowieść filmowa. Wyd. l. Warszawa 1955 Film. Agencja Wyd. S. 46. DUBIEL Ludwik: Zbójnicy śląscy w tradycji i pieśni ludowej. Swiat i Życie 1955 nr 21 s. 1, ilustr. DYG ACZ Adolf: Zespół Pieśni i Tańca "Sląsk" i jego problemy. Sląsk liter. 1955 nr 13 s. 128-135, ilustr. FENIKOWSKI Franciszek: Okręt w herbie. Legendy gdańskie. Wyd. 1. Warszawa 1955 Nasza Księgar:lia S. 192. GENTIL-TIPPENHAUER Wanda: Helena Roj-Kozłow:;ka. Wspomnienie. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 251-254, ilustr. GOLIŃSKI Leszek: Sv.'cll1tewit [v;]. Szczecin [w]. Zycie kult. Wsi 1955 nr l S. 3-4. JACHNINA Anna: Kaszubski pieśniarz Hogala W. Pomorze 1955 :1r (1) S. 6. �552 553 154. JEK CLOZIEK Iwoju poredziuL Ze starych gadek mazowieckich. Poda! Adam Chętr.ik. 1955. Isk;')} nr 39 s. 2. 155. KOW/\.LSi<:A-LF,\,'.ICKA 1\n:';a: O zbojnickich skarbach. Wierchy T. 24: 1955. 150. LIGĘZA ,Tt)~ef: Konkurs 1955 nr 5 s. 4. 175. Z GViARY warmińskiej i m'lzurskiej. 176. ZMORSKI Roman: Podania i baśnie Syski. Warszawa 1955 LSW s. 177. ra(jiowy na bery, godki i bojki. Radio i Śu:iat 6. Muzyka 157. LĘGA Władysław: Tobicka legenda o dwóch brdciach Swarze i Vhlczeju. Dziennik bałtycki 1955, 25 IX. 158. PAMIĘTNIK Opolan. Krakow 1954. Rec.: Janca Karol. Sobótka R.: 10: 1955 nr 3 s. 518-521. 159.PIESNI ludowe Mazur i Warmii. Olsztyn. Oprac. Gębik Władysław. Rec.: Swaton .JÓzef. Swietl. 1955 nr 10 s. ~3. 160. PONIATOWSKI Eugeniusz: Nowa ranga ludowej pieśni. (Akcja zbierania folkloru muzycznego). Swiat i Życie 1955 nr 32 s. l. 161. ROGOWSKI Wiesław: Kolory kujawskie [w]. Nad Wisłą [w]. O chytrym gburze i trzech synach rybaka [wJ. Baśń :1a motywach kaszub:' skich. Pomorze nr (l) s. 6, 9-10, ilustr. 162. RUDZIŃSKI Ryszard: Bajka a "Koźle" [w]. Kult. i Życie 1955 nr :1 s. 4 Rozdzielnik. [wJ. Tamże nr: 4 s. 4, ilustr. 163. STELMACHOWSKA Bożena: Pamiętnikarstwo na Wybrzeżu. Dziennik Bałtycki Rejsy 1955. 164. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Legendy grunwaldzkie. (Fragm. ze zbioru "Mazurskie dole i niedole"). Swiat i My 1953 nr 165 s. l. 165. SWIRKO Stanisław: Będzie "Księga przysłów". (Zapowiedź wydania). Nowa Kult. 1955 nr 14 s. 7. 166. THOMAZIE A.: Przesądy i zwyczaje rybackie na świecie. Oprac. z franc. (s). Gasp. rybna 1955 :11'7 s. 24-25. 167. T. L.: Przysłowia polskie. Pracujemy w S7xietL 1955 nr 5 s. 19, ilustr. 168. WIE;CEK Helena: Śląskie podania i basnie. Swiat Życie 1955 nr 31 s. 2. 169. WILCZEK Antoni: Z pamiętnika opolskiego chlopa: Ku połączeniu ;; Macierzą. Zie!. Szio71ci. 1935 nr 11-12 s. 9, ilust. 170. WOJCICKI Kazimierz: "Pi y piwo któregoś sam nawarzyL." (Z księgi "Przysłów narodowych"). SI. Tyg. 19:>5nr 36 s. 4. 171. ZALEYSKI Kazimierz: Góra polskich legend. (Góra św. Anny nad Odrą)· Pmca świetl. 1955 nr 7/3 s. 44-48, ilustr. 1M. DYGACZ .Ado~E, LlGĘZA Józef: Pieśni ludowe Śląska Opolskiego. .]a:1 Petro Por. jęz. 1955 Z. 2, S. 71-74. 173. Z GWARY suwalskiej. Bajka o chłopie i diable. Zapis. Barbara Mocarska. Por. jęz. 1955 Z. 5, S. 195-196. Jak dawniej wojowali. Zapis. Barbara Mocarska. Por. jęz. 1955 Z. 4, S. 148-150. O swoim życiu. Za181. CY JEZ to konisi£'. Melodia nowosądecka. Oprac. Józef Swatoń. Spie174. Z GWARY świętokrzyskiej. Legenda o Świślinie. O płanetnikach. Por. jęz. 1955 z. 6, S. 237-238. •• l, 'i • I J Por. ludu. 1955 Z. 3 S. 116-117. Wybór i wstęp Henryka jęz. 'I ludowa, pieśn i i tańce 177. ARTOWSKI Stefan: Satyryczne przyśpiewki z Bochobicy. (Dożynki w Bochotnicy). Praca ś11.'ietl. 1955' nr 10 s. 63-66. 173. BĄDKOWSKA Stefania: Jak piosenka i sztuka ludowa wędrują do miasta. Radio i Swiat. 1955 nr 5 s. 2-3, ilustr. 179. BIELA WSKI Ludwik: Piosenki z Pomorza. Podał ... Wyd. 1. Kraków 1955 PWM S. 72. 180. CHOROSIŃSKI Jan: Pieśni pracy ludu kieleckiego. Zebrał i oprac ... Wyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 281. Rec.: Swatań Józef. Swietl. 1955 nr 7 S. 3'3; Wojewódzki Bolesław. Sł. Tyg. 1955 nr 35 S. 2. 181. CYJEZ to konisie. Melodia nowosądecka. Oprac. Józef Swatoń. Spiewajmy 1955 nr 9 S. 8. 182. DŁUGOSZ Władysław: Rzeszowska pieśń buntownicza. Życie kult. Żiemi Tzesz. 195'5 nr [1] s. 14, ilu str. 183. DOLNOŚLĄSKIE pieśni Ludowe. B. m. r. Rec.: Dzieduszycki Wojciech. Na dziesięciolecie pierwszy zbiór pieśni dolnośląskich. Sprawy i Ludz~e 1955 .n~ ;7, s. 3. 184. DYGACZAdoli', LIGĘ ZA Jozef: PleSl1l ludo\'ie Śląska Opolskiego . Kraków 1954. Rec.: Michałowski M. Józef. Śląsk liter. 1954 :11' 12 s. 173-179, n~ty: Hernas Czesław. Sobótka R. 10: 1955' nr 1/2 s. 277-281; Socha LUCJan. "Cymu, Ludzie, nie śpiwota? "Sprawy i Ludzie" 1955 nr 2 s. l. _ 185. KOTOŃSKI Włodzi!uierz: PlOsenln z Podhala. Podal... Wyd. l. Kra ków 1955 PWM S. 59. 186. KSIĘSKI Jerzy: Wincenty Rogala - piebiarz kaszubski. Kult. 'i Życie 1955 nr 34 S. 3, ilustr. 187. REINFUSS Roman: Sabalowa nuta :1igdy nie zaginie. (Sztuka ludowa Podhala). Oc! A do Ż 1955 nr 22 s. 1, 6, ilustr. 188. SOBIESKA Jadwiga: Piosenki z Wielkopolski. Podała ... Wyd. 1. Kraków. 1955 PW;\~ s. 61: 189. SOBIESKI Marian: Piosenki z Kujaw. PodaL. Wyd. 1. Kraków 1955 PWM S. 54. J8n: Piosenki 7. Kurpiów. Podał... Wyd. l. Kraków 190. STĘSZEWSKI 1955 PWM S. 63. 191. STĘSZEWSKI Jan: Piosenki z Lubelskiego. PodaL. Wyd. l. Kraków 1955 PWM s. 53. 192. WAL:LIS Stanisław: Pieśni gór:1icze Górnego Śląska. Kl'. 1954. Rec.: Hernas Czesław. Sobótka R. 10: 1955 nr.1/2 5,.277-281; ~ocha Lucjan' "Cymu, ludzie, nie śpiwota ?" Sprawy l Ludzle 1955 nr _ S. 1. I I! I , r ił I. " I t [ ~ ~: [I'I fi !: �554 555 WYBOR polskich pieśni ludowych. T. 1. Wyd. 1. Kraków 1955 PW.M s. 187. 194. WYBOR polskich pieśni ludowych. T. 2. Oprac. l\farian Sobieski. \Vyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 187. Rec.: Swatoń Józef. Su.;·iet!. 1955 nr 7 s. 33. 195. WSZYSTKIE sieroty na wojna pobraF. Opolska pieśń ludowa. Oprz,c. Alfred Sowk8. Glosy znad Odry 1955 nr 46 s. 2. 196. Z.NAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Ta:'1ce kujawskie. (Odczyt i demonstracja w Muzeum 1\)ruńskim). Nou:y Tor 1955 nr 41 s. 2. 193. 7. Sztuka 197. 198. 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205'. 206. 207. 208. 209. 210. 211. 212. 213. 214. •• 216. l udO\'I;a. KO<Jkursy i wysta ',q BANACH A:ldrzej: Nikifor Matejko, maluje obrazy pamiątki z Krynicy. Pol. Szt. lud. 1955 nr ;3 s. 131-169, ilustr. BAZIELICH Barbara: Wystawa opolskiej sztuki ludowej (w muzeum w Opolu). Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 246-250, ilustr. BŁACHUT Władysław: Opowiei.ci o jednej wsi. ILy;;a Góra, pow. brzeski - Spółdzielnia ceramiczna "Kamionka'·). ZieL Sztand. 1955 nr 9 s. 9, ilu str. CZAJKOWSKI Jerz,ł': Ozdobne drabinki do kwiató"v. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 100-103, ilustr. DUBIEL Ludwik: "Co się naydzie w tym Wianku ..." czyli o śląskich ta lerzach weselnych. Swiat i Życie 1955 nr 41 s. 2, ilustr. DUBIEL Ludwik: Niektóre zabytkowe warsztaty przemysłu ludow2go na Śląsku. Swiat i Życie 1955 nr 39 s. l, ilu str. DUBIEL Ludwik: Siolkowiccy "ploć:korze" (koszykarze) SUiiat i Życie 1955 nr l. DUBIEL Ludwik: Śląska ceramika ludowa. Swiat i Życie 1955 nr 43 s. 2, ilustr. DUBIEL Ludwik: Śląskie skrzynie malowane. Swiat i Życie 1955 nr 8 s. 2, ilustr. E.: Tkactwo Ludowe na Białostocczyźnie. Świat i Ludzie 1955 nr 18 s. 2, rys. EA: Neclowie - rodzi:1a kaszubskich ceramików. Kłosy 1955 nr 2, s. 4, ilustr. EL-ERD.: O mistrzach glinianego koła. Ludowa ceramika Białostocczyzny. Swiat i Ludzie 1955 nr 35 s. 2. FAL Jan G.: W królestwie ludowego artysty. (Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej w Warszawie). Now. Tyg. 1955 nr 46 s. 3, ilustr. GLAPA Adam: Wielkopolski haft snutkowy. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 193-205, ilu str. mapa. GŁOWA Zofia Barbara: IX Powojenny konkurs szopek w Krako\vie. Pol. Szt. lud. 1955 :1r 2 s. 126-128, iluslr. 215. 217. 218. 219. • 220. 221. \; ;1 222. 223. 224. GONERA Tadeusz: Od prasłowiańskiej dzieży do cep2EO\\'skiego wazonu. Z wystawy sztuki ludowej X-lecia. Zie!. Sztand. 1955 nr 47 s. 9, ilustr. GRABIAŃSKA Marta: "Ogniska" Warmii i Mazur. (Ogniska kultury plastycznej i muzycznej). Tyg. dem akr. 1955 nr 43 s. 6. GRABOWSKI Józef: Polskie malarstwo na szkle. WicinClkręgi 1955 nr 10 s. 89-95', ilustr. GRABOWSKI Józef: Wycina:1ka ludowa. Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuka s. 133 tabI. 76. Rec.: Jaz. Sł. Tyg. 1955 nr 38(48) s. 3, ilustr. H.: Wycinanki Marii Grochaiowej. Glos Tyg. 1955 nr 46 s. 2, ilustr. HAFT i zdobienie stroju ludowego. Tekst wprowadzający napisał Kazimierz Pietkiewicz. Wybór i opis ilustr. oraz .,Zasadnicze ściegi hafciarskie" oprac. Zofia Czasznicl~a i Jadwiga Nowak. Plansze barwne wykonały Wanda Ge:1til-Tippenhauer-Widigier i Marta Podoska-Kochowa. Rys. proj. Jadwiga Nowak. Wyd. 1. Warsza\va 19.55 Sztuka s. 71, tab. 167, [eksportowe] Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuka s. 106, tab. 166, [Streszczenie w jęz. ros., franc., niem., ang., czeskim]. HERMANOWICZ He:1ryk: Kafle mazurskie. Turysta 1955 nr 2 s. 8-9, iluslr. JNK: Wycinanka Ignacego Dobrzyńskiego. Kamena 1955 :1r 8/9 s. 53-56, ilustr. KAMIŃSKI Ireneusz Gwidon: O drogach trawą zarośniętych. (Twórczość ludowa na Pomorzu Zachodnim). Życie i Kult. 1955 nr 19 s. 2, ilustr. KARSKI Włodzimierz: Kujawskie hafty i wycinanki. Nowy Tor 1955 :1r 7 s. 1, ilustr. KAWALEC Bogusław: Wystawa twórczości ludowej dziesięciolecia. Głos Robotniczy Łódź 1955. KAWALEC Bogusław: Zadania i osiągnięcia CPLiA w organizowaniu ośrodków przemysłu ludowego-katalog wystawy ,,10 lat sztuki ludowej woj. łódzkiego" 1955. KLIK Jan: Sztuka ludowa na Ziemi Szczecińskiej. Życie kult. Wsi 1955 nr 1 s. [2], ilustr. 225. KMIECIŃSKI Jerzy: Osadnictwo słowiańskie i ceramika "siwa" na terenie Kujaw i Ziemi Łęczyckiej. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 16-21, ilustr. rys. mapa. 226. KOROLKIEWICZ Maria: Wystawa Sztuki zurskim. Swiat i My 1955 nr 161 s. 3. 227. KOTULA lud. 228. Franciszek: 1955 nr 1 s. 60-63. Wystawa ilustr. KOWALSKA LEWICKA seckiej, Wierchy T. 24. Anna: sztuki Ludowej. ludowej Praco'l'mia W :Muzeum Ma- w Łańcucie. kilimiarska Pol. Szt. Wandy Ko- �557 556 229. 230. KRAKOWSKIE malowanki. Polska 1955 nr 10 s. tacjach: ang. Poland, franc. La Pologne, hiszp. ros. Polsza. KWIECE'JSKA ZOlia: Kilka uwag krytycznych (OgcJlnGpolska \Vystawa SZTUki Ludowej lO-lecia Ludu 2:31. 232. 233. 2:34. 2:35. 236. 237. 23B. 239. 240. 241. 242. 17, ilustr. Polonia, oraz w muniem. Polen, • o pięknej wystawie. w Warszawie). Tryb. 1955 nr 332 s. 6. ŁĘGA Wlacl:,sla'N: Miasto garncarzy nad zalewem wiślanym (ToH~mickoi Dzienni.1e Bottycki 1955, 3 IV. lvIICHALSKAi',Iarta: Wystawa sztuki ludowej [w Warszawi0]. Przyjaź':. 1955 nr 49 s. 16, ilustr. MOST: Na tropach zapomnia:1ej sztuki ludowej. (Ośrodek Koronczarstwa Koniakowskiego) . .5wiat j, Życie 1955 nr 26 s. 2, ilust.r. MULKIEWICZ Olga: Parzenice gorczańskie. Ilustr. Dobiesław Wa1knowski. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4, s. 217-222. x MUSIANOWICZ Krystyna: Słowiańskie ozdoby stroju kobiecego. Dawna Kult. 1955 nr 3 s. 14B-154, ilustr. (x) NELKEN Halina: "O świętych obrazach, jako mają bydź szanowane". Kaza:1ie Fabiana Birkowskiego. Muzza!. 1955 nr 4 s. 10-15, ilustr. NIEDWOROK Adolf: Na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowp.j (w Muzeum Opolskim). Głosy znad Odry 1955 nr 7 s. 2, ilustr. PIOTROWSKI Stanisław: Ludowa twórczość artystyczna. Warsz. 1955. Rec.: Babi:1icz Waldemar: Rozważania z książką w ręku. Praca świetl. 1955 nr 7/8 s. 117-125, ilustr. PIOTROWSKI Stanisław: Wzbogacajmy nasz dorobek kulturalny. (Wartość sztuki ludowej). PraccL świetl. 1955 nr 6 s. 34-40. POLSKA Sztuka Ludowa. R. B: 1954. Spis treści. Pol. Szt. lud. 1955 nr l dod. s. 1-2 nlb. PRACE i Materiały Etnograficzne. T. 10: 1955 z. l. Rec.: Rss. [Reinfuss] Pol. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 1B7-188. (zob.: poz. 13). REINFLJSS Roma:1: Garncarstwo ludowe. Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuk'a tabl. 47, ilustr., s. 96, Państwowy Instytut Sztuki. Polska Sztu- 257. •• I 246. RSS [R. REINFLJSS1: Wystall'a twórczości malarek wiejskich Powiśla Dąbrowskiego w muzeum w Tarnowie. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 63-64. 247. SAPOŻYŃSKI Praca śu;ietl. Wiesław: Meble z:1ad Nilu. 1955 nr 6 s. 45-50, ilustr. (Kolbuszowscy stolarze). 259. I J~ O I I , 1 STROIŃSKI Stanisław: Z zagadnień wytwórczości ludowej tycznego rzemiosła. Spółdz. Pracy 1955 nr l s. 14-1B, ilustr. i artys- 25B. SULIMA Stefan: W pryzmacie dziesięciolecia. (Na marginesie wystawy sztuki ludowej) [w Olsztynie). Mazury i Warmic~ 1955 nr 2/3 s. 41-44, ilustr. I ka Ludowa. Rec.: Seweryn Tadeusz. Po!. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 179-1BO. 243. REINFUSS Roman: Wystawa dziesięciolecia sztuki ludowej woj. krakowskiego wstęp do katalogu. Kraków 1955 s. 20. 244. RE IN FUS S Roman: Z badań nad sztuką ludową w Radomskiem. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 23-51. ilustr. mapa. x 245. RSS [R. REINFUSS): Ceramika ludowa na 1 Ogólnopolskiej Wystawie Ceramiki i Szkla Artystycznego we Wrocławiu. Poi. Szt. Lud. 1955 nr 3 s. 1BO-1B3, ilustr. 24B. SEWEHYN Tadeu:;z: Ludowa świecka rzeżba monumentalna. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 67-99, ilustr . 249. SA YSSE-TOBICZYK Kazimierz: Podhalański gotyk w dre\\.'nie. Poiska 1955 nr 3 s. 10-11, ilustr. oraz w mutacjuc!;: ang. Poland, fróJr1s. Po10gne, hiszp. Polonia. :1iem. Polen. ros. Folsza. 250. (SE): Mazelonki, buroki, oplecki, kamzole ... (Ogóli1opolsld Konkurs Sztuki Ludowej). Ilustr. Józefa Dąmbska. Gi"s:; mad Odry 1955 nr 15 s. 2. 251. SIEROTWIŃSKI Stanislaw: Nad rĘkopisem WladysLnva l\Iatlakowskiego ("Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu'). TVg. powsz. 1955 nr 4 s. 8, ilustr. rys. 252. SKURPSKI Hieronim: Kaflarstwo mazurskie. PoL Szt. lud. 1955 :lI' 4 s. 223-245, ilustr. 253. SKLJRPSKI Hieronim: O sztuce ludowej regionu warmińsko-mazurskiego. Swiat i My 1955 nr 163 s. 2, nr 164 s. 2. 254. SOCHA Lucjan: Dolnośląska sztukd ludowa piękny akcent Dziesięci-:,'" lecia. Sprawy 'i Ludzie 1955 nr 84 (15), s. l, ilustr. 255. STARONKOWA Zofia: Wystawa sztuki ludowej w Białymstoku. POl. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 10B-122, ilustr. 256. STELMACHOWSKA Bożena: Na marginesie dyskusji o hafcie kaszubskim. Pol. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 170-172. SZWAJCEROWA Władysława: Ogólnopolska Wystawa Sztuki wej ID-lecia [w Warszawie). Stolica 1955 nr 47 s. 5, ilustr. Ludo- TELAKOWSKA Wa:1da: Twórczość ludowa w nowym wzornictwie. Wyd. 1. Warszawa 1954 Sztuka s. 36, tabl. 57, Instytut Wzornictwa Przemysłowego. Z cyklu Nowe Wzornictwo Przemysłowe Nr 4. Rec.: Iwaszkiewicz Jarosław:' O twórczości ludowej. Zycie Warsz. 1955 nr 253 s. 4.; Piwocki Ksawery: Pożyteczna książka. Prz. Kult. 1955 nr 12 s. 6. 261. TELIGA Wanda: Polska sztuka ludowa staje się modna w ... szkole angielskiej. (Wystawy wycinanek ludowych). Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 106-107, ilustr. 260. 252. TURBACZ Mieczysław: Złote A do Z 1955 nr 222 s. 2-3. półwiecze 263. WAGNER Wacław: Ożywiła 1955 nr 9 s. B, ilustr. 264. WALKNOWSKI Dobiesław: PrzyczY:lek do badal1 chronologii mazurskieJ,. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 104-105, ilustr. starą gałąź kultury sztuki podhalańskiej. góralskiej. Od Turysta kafli �559 558 D. W s pół c z c s n e 265. WĘGRZYNOWICZ Leopold: Szałaśnictwo w Limanowskim Beskidzie Wyspowym. 1952/1953 z. 1 s. 16-37, ilustr. rys. Pr. Mat. etnogr. T. 10. 266. WĘGRZYNOWICZ Leopold: Zdobienie R. IX 1955 nr 1 s. 3-22, ilustr. serk6w l. Zmiany owczych. Pot. Szt. lull. V/si spółdzielcze, 267. WIELCŃSKI Lech: Sztuka ludowa - marzenie a SZCZęSClU i pięknie. (II Zjazd Twórców Ludowych woj. warszawskiego). 1955. Iskry nr 14 s. 1, ilustr. 268. WITOWSKI Stanisław: Na marginesie twórców ludowych w Rzeszowie). Naw. jed:1ej wystawy. (Wystawa Tyg. 1955 nr 23 s. 2, ilustr. 269. WOZNIAK Maria, SIEJA Stefan: Koronki i hafty jamneńskie. t Kult. 1955 nr 46 s. 2, ilustr. :no. ZAHEiVIBA Jan: /I..: Kielecczyzna na festivialowym konkursie ludowej. Si. Tyg. 1955 nr 24 s. 2-3, ilustr. 271. ZAREMBA Ja:1: Kielecczyzna na Wystawie LW Warszawie]. Sł. Tyg. 1955 nr 34/44 s. 1. 272. ZAREMBA Jan A.: Ogólnopolska 1955 nr 46 s. 5, ilustr. Wystawa 273. ZAREMBA Jan A.: W dziesięciolecie Sł. Tyg. 1955 nr 10 s. 2, 4, ilustr. Sztuki Zycie sztuki X-lecia Sztuki Ludowej. Prz. kuU. kieleckiej 274. ZAREMBA Jan A.: W pracowniach 1955 nr 11 s. 2, ilustr. Ludowej I ~ kieleckich ceramiki garncarzy. 275. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Klara Prillowa ludowa z Pałuk. Pol. Szt. Lud. 1954 nr 6 s. 354-374, ilustr. ludowej. Sł. 8. Zespoły artystyczne, 278. BAUMGARDTEN Aleksander: Teatr ŁLlżycki). Swiat i Zycie 279. BAZIELICHOWNA nr 12. Barbara: Ignacego KuLt. ! " inscenizacje Słowo o teatrze 1955' nr 34 s. 1. Nasza ludowym. Marzaneczka. (Ludowy Panorama 195'5 280. BAZIELICHOWNA Barbara: Sabałowe imię (II Podhalailski Popis Konkursowy Ludowych Su:ietl. 1955 nr 9 s. 31-32, ilustr. :ligdy nie zaginie. Kapel GÓralskichl. 281. BAZIELICHOWNA na rob. 1955 nr 85. winszujemy. Barbara: Szczęścia, zdrowia Ze m i a n y w układzie w k ultu tradycy;nych l' ze p ol sk ie j grup społecznych PGR., POM, GOM, gospodarstwa indywidualne i i:me ~82. PLANO'VVANIE asiedli wiejskich. Warszawa 1955 Budownictwo i Architektura s. 106, ilustr. 283. SOT_ECKI Jerzy: Ze wspomnień ,.spółdzielcy". (Pięciolecie "Spółdzielni "?rodukcyjnej"). Spółdz .produk. 1955 nr 18 s. 7. Z34. WYSZOMIRSKI Tadeusz. Budownich,vo Pal1stwowych Gospodarstw Rolnych w roku 1954. lnwest. i Buelowl!. 195'5 nr 1 s. 1-5. :il.'5. ZARZĄDZENIE. Biul. !VIi:1.PGR 1955 nr 5: Uporządkowanie gospodarki polowej i podniesienie produkcji roślinnej w PGR, poz. 33; nr 6: poprawa warunków ekonomicznych dla pracowników zatrudnionych w PGR, poz. 34; obowiązek przeprowadzenia wiose:mej akcji sani tarno-porz<1dkowej, poz. 35. 286. ZARZĄDZENIE. Dz. urz. Min. Finans. 1954 nr 13: pol. nr 122: klasyfikacja dochodów i wydatków budżetów gromad na rok 195'5, poz. 1766, umorzenie zadłużel1 członków spółdzielni produkcyjnych wobec Pal'1stwowego FlI:lduszu Ziemi, poz. 1768. 2. Inne artystka Dobrzyńskiego. l' Tyg. 276. ŻYWIRSKA Maria: Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Stalinogrodzie [Katowicach] Pol. Szt. Lud. 1954 nr 6 s. 375-380, ilust. 277. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki i Zycie 1955 s. 36 s. 2, ilustr. p Trybu- materiały związane z wsią 287. BIEDA Władysław: Lik\vidacja przeludnienia agrarnego województwa krakowskiego i rzeszowskiego. Ekon. 1955' nr 4 s. 123-150, tab. 288. BŁACHUT Władysław: Awans jednego powiatu. (Notatki reporterskie z Zywiecczyzny). Poznaj Swiat 1955 :lI' 12 S. 7, ilustr. 289. BRONIAREK Andrzej: Dobry den - dzień dobry. (Rozwój kultury polskiej na Śląsku Cieszyńskim). Przyjaźń 1955 nr 44 s. 7, 10, ilustr. 290. CHALASIŃSKI Józef: Intelektualiści francuscy wobec zagadnień kultury współczesnej. Nauka pol. 1955 nr 3 s. 161-190. 291. GĘBIK Władysław: Co nowego w Olszty:lie? (Wydarzenia kulturalne na Warmii i Mazurach). Praca świetL. 1955 nr 10 s. 73-74, ilustr. 292. HUBCZUK Zygmunt: Moje doświadczenia przy zbiorze zbóż kombajnami zbożowymi. Mechaniz. RoLn. 1955 nr 5 s. 4-7, ilustr. 293. JASIENICA Paweł: Świt słowiańskiego jutra. Warszawa 1954. Rec.: Iwaszkiewicz Jarosław: O sprawiedliwość dla Jasienicy. Życie Warsz. 1955 nr 26 s. 3. 294. KALENDARZ górniczy na rok 1955. Stalinogród [Katowice] 1954. Rec.: Targ Alojzy. SLąsk Liter. 1955 nr 13 s. 142-142. 295. KALENDARZ Ziemi Opolskiej. Kraków 1955. Rec.: Sławiellska Irena: Krytycz:1ie o "Kalendarzu opolskim". Glosy znad Odry 1955 nr 7 s. 1. �560 561 296. KALENDARZ "Zwrotu" :1a rok 1955. Cz. cieszyn. 1954. Rec.: Targ Alojzy. Sląsk Uter. 1955 nr 13 s. 142-143. 297. KOŁODZIEJ Emil: Obsługa jarmarków i targów przez gminn~ spółdzielnie. Warsz. 1955. Rec.: Juchniewicz Zygmunt. Handel wewn. 1955 nr 4 s. 85-88. 298. KUZIŃSKI Sanisław: O proporcjach między przemysłem, a rolnictwem w Polsce Ludowej. Wyd. l. Warszawa 1955, Książka i Wiedza s. 88. Biblioteka Zagadnień Ekonomiki i Polityki Gospodarczej Polski Ludowej. 299. MACHEJEK Władysław: Dzisiejsi chłopi. T. 2. Po ·,·,·ojnie. Warszawa 1954. Rec.: Maciąg Włodzimierz: Wieś roku 1945. Twórcz. 1955 nr 6 s. 173-175. 300. MARTUSZEWSKI Edward: Mazurskie alarmy. (Sprawy kultury). Zycie liter. 195'5 nr 14 s. 10. 301. STRZEMSKI Michał: Celowo i pięknie kształtujemy krajobraz wsi. (planowa gospodarka oparta na mapach gleboz;1awczych). Zycie Warsz. 1955 nr 7 s. 4. 302. ZEMAN Henryk: O rozwoju szkolnictwa Szk. wyższej 1955 nr 10 s. 64-67. Łużyckiego w NRD. Zycie E) S ł o w i a n i e <> I l l j ! .i ~ ; J f ! ETNOGRAFIA SŁOWIAŃSKA Opracowania ogólne W POLSKICH z zakresu WYDAWNICTW ACH slawistyki S03. CHRIENOW L A.: O pracy Instytutu Słowianoznawstwa Nauk ZSRR. Kwart hist. R. 62: 1955 nr 3 s. 212-214. Akademii 304. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Słowia:lOznawstwo w pracach i wydawnictwach Instytutu Zachodniego w latach 1945-1954. Prz. zach. 1955 nr S/4 s. 551-560. x 305. MALECZYŃSKA Ewa: Dwie konferencje cji poświęcone problematyce słowiańskiej. nr 1 s. 274-277. naukowe Kwart. w CzęchosłowaR. 62: 1955 hist. B. S ł o w i a n i e p o ł u d n i o w i 306. LAMOS Teodor: Bibliografia k archiwom na Slowe:lsku. Bratislava 1955. Rec.: Senkowski Jerzy. Kwart. hist. R.:62: 1955 :'Ir 2 s. 248-250. 307. LEWICKI Tadeusz: Skórkowe pieniądze na Rusi w średniowieczu. Dawna Kult. 1955 nr 2 s. 64-67. i •• I i \v s c h o d n i i pół n o c n o - \V S ch odn i 308. ALECHNO Mieczysław: O kulturze bratniej Białorusi. Po.znaj S'wiat 1955 nr 10 s. 1-2, ilustr. 309. BIBLIOGRAFIA materiałów na dni kultury białoruskiej. Swietl. 1955' nr 8 s. 23. 310. BRONIEWSKA Janina: Bliska nam - Białoruś. Nowa Kl'.lt. 1955 nr 39 s. 1-2, ilustr. 311. CHRUSZCZOW Nikita: Do czego zmierza polityka ZSRR w dziedzinie rolnictwa. Rozm. przepr. J. Bernal. Chłop. Droga 1955' :11' 2 s. 5, ilustr., Przyjaźń nr 1 s. 6-7; Spółdz. produk. nr 1 s. 3, ilustr. 312. CHRUSZCZOW Nikita: Przemówienie ... na zebraniu pionierów wyjeżdżających na zagospodarowa.'1ie odłogów. Tł. z ros. Tryb. Ludu 195" nr 8 s. 2; Chlap. Droga :Ir 4 s. 5; O trwały Pokój nr 2 s. 2; Zycie Warszawy nr 8 s. 2. 313. CHRUSZCZOW Nikita: Zwiększenie produkcji zbóż - to decydujący warunek rozwoju hodowli. Fragm. ref. na Plenum KC KPZR w dn. 25 I 1955. Tł. z ros. Nowe Roln. 1955 nr 4 s. 76-83. 314. GAJEWSKI Dionizy: Muzea techniki i upowszechnienia wiedzy kowo-technicznej w ZSRR. Prz. techn. 1955' nr 9/10 s. 347-350. 316. GERASIMOW L: Rosyjscy badacze A:1tarktydy. 1955 nr 6 s. 7, ilustr. Tł. z ros. Tryb. nau·Wo(.n. 316. GIERASIMOW J. P.: Stan i zadania geografii radzieckiej na obecnym etapie jej rozwoju. Tł. z ros. J. Koczy. Prz. zagr. Liter. geogr: 1955 z. 1 s. 1-46. (x) 317. GREKOW B. D.: Chłopi na Rusi od czasów naj dawniejszych do XVII wieku. Tłum. [z ros.) Andrzej Poppe, Antoni Rybarski, Andrzej Sie:Ikiewicz. Wyd. l. Warszawa 1955 PWN s. 549, tab!. 13. 318. JAKOBIEC Kwart. Marian: Inst., pol.-radz. Źródła i drogi rozwojowe 1955 nr 1/2 s. 100-123. 319. KAWECKA Zofia: Poezja i proza utalentowanego Pieśni]. Nowy Swiat 1955 nr 38 s. 2. kultury ukraińskiej. ludu [białoruskiego. 320. KAZANCEW N. D.: Prawo własności kołchozowej w ZSRR. Tłum. z ros. Maria Matwi:1owa. Warszawa 1955 Wyd. Prawnicze s. 43. 321. KISIELOW G.: Rozwój kultury Ludu 1955 nr 271 s. 3. Radzieckiej Białorusi. Tł. z ros. Tryb. 322. KRIESTIAŃSKAJA rieforma w Rossii 1861 goda Sbornik zak:>nodatielnych aktowo Moskwa 1954. Rec.: Sobociński Władysław. Czas. prawno-hist. T. 7: 1955' z. 1 s. 381-384. 323.. MARKOWSKA Wanda, MILSKA Anna: BaŚ:1ie narodów Związku Radzieckiego. Wyd. 3. Warszawa 1955 Nasza Księgarnia s. 174. 3~ "Lud", t. XLIV. �562 324. NOWOPLANSKIJ D.: Z Piotrogrodu na ugory. Pierwsi zdobywcy stepowo (Pierwsze komuny robicze w ZSRR). Oprac. z ros. W. K. Przyjaźń 1955 nr 46 S. 4-5, ilustr. mapa. 3:':5. SMIRNOW N. A.: Oczerki istorii izuczenija isłama w SSSR. l'.-Ioskwa. 1954. Rec.: Reychman Jan. Prz. orient. 1955 nr 1 S. 109-112. :326. ZANOZIŃSKI Jerzy: Wystawa sztuki ukraińskiej \'1 Polsce. Pn artysto 1955 nr 1'2 S. 136-140, ilustr. VII. ETNOGRAFIA I4- I + I t POZASLOWIAŃSKA l i 563 339. HANZELKA Jii'i, ZIRMUND Jaros!av. Afryka na codzień. Fragm. Książki ••Afryka marzeń i rzeczywistości". Oprac. z czes. Dorota Janicka. Żołn. pol. 1955 nr 11 s. 26-28, ilustr. 340. KARTUN Derek: Afryka, Afryka. Kontyne:1t budzi się. Tłum.' z ang. Jan Aleksandrowicz. Wyd. 1. Warszawa 1955. Książka i Wiedza S. 130. 341. LHOTE W.: Sztuka Sahary. Oprac. z franc. H. Rogalowa, A. Eker. Od A do Z 1955 nr 5 s. 3, ilustr. 342. MACH Jan: Zmierzch kolonializmu [w Afryce]. Tyg. demakr. 1955 nr 7 s. 2, ilustr. 343. MARYAŃSKI Andrzej: Przesunięcia ludności w Jorda:1ii i Izraelu po roku 1948. Geogr. w Szle 1955 nr 4 s. 205-208, mapy. A. E ur op a 327. (AG): Uprawy przemysłowe w rumuńskiej gospodarce rolnej. Żucie gasp. 1955 nr 1 S. 35-36. 328. DANEES Józef: Wczoraj i dziś Gyorgy Demicsera. (Spółdz. produk. na Węgrzech). Tł. Spółdz. produk. 1955' nr 17 s. lO, ilustr. 329. GRIECO Ruggero: Kryzys rolnictwa włoskiego i walka o reformę rolną. Fragm. ref. Tł. z włos. O trwały Pokój 1955' nr 4 S. 5. 330. ROUZE Michel: 40.000 znachorów :'la 38.000 lekarzy Francji]. Tł. z franc. Widnokręgi 1955 nr 3 S. 60-64. [przypada 331. ROZWOJ ludowej twórczo~ci artystycznej w Niemieckiej Demokratycznej. Biul. inf. NRD [1954] nr 6 s. 23-25. 332. RUMUNSKOJE Narodnoje Iskusstwo. Bukareszt 1953. Rec.: Rss. [Reinfuss] Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 124. 333. [S. CH.]: Wieś albańska na drodze do socjalizmu. Życie nr 20 S. 824---825. 33'1. SIEDLECKI Zbigaiew: Mgła nad pusztą. (Przemiany Węgrzech). Tryb. Ludu 1955 nr 3 S. 4. 335. T. S.: Ludowa sztuka Norwegii. Prz. kult. 1955 nr 32 ~ gasp. 1'955' na ogniskach estońskiej wsi. Tł. z ros. Cze1955 nr 1/2 s. 36-37. B. A fryk a 338. BALICKI Jan: W dżungli paragrafów ••kolorowej ludności Unii Południowo-Afrykańskiej). Wiedza s. 38-43, ilustr. bariery". i Życie I I '11 11 5. 336. WEINTRAUD Ilse: Teatr jedzie na wieś. (Zespoły objazdowe Teatru im. Hansa-Otto-Theater w Poczdamie). Tł. z niem. Biul. inf. NRD 1955 nr 6 s. 16-18, ilustr. 337. Z WIZYTĄ w kulturalnych sław Seniuch. Praca świetl. Il: Republice rolnictwa S. we C. Az j a (Sytuacja 1955' nr 1 l, 344. [Al.]: Rolnictwo Kazachstanu dostarczyło blisko 4 miliony ton zboża. Gasp. zboż. 1955 nr 1 S. 10-11. Haled: O niektórych problemach rolnictwa w Syrii. 345. BAGDASZ O trwały Pokój 1955 nr 20 S. 6. 346. BREZA Tadeusz: Kontrasty chińskie. Nowa Kult. 1955 nr 10 s. l, 4-5, ilustr. 347. BREZA Tadeusz: Stulebia droga przez mękę. (Chiny współczesne na tle wydarzeń historycznych). Nowa Kult. 1955 nr 8 s. 1-2, ilustr. 348. CZERMIŃSKI Adrian: Indie - kraj prastarej kultury. 1955 Iskry. nr 24 s. 4, ilustr.; Nowy Tor nr 25 s. 1. Swiat i Ludzie nr 25 s. 2. Swiati My nr 162 S. 3. 349. FLORCZYK Wytwórcz. Józef: Wyroby 195'5 nr 12 s. 3 okI. rzemieślnicze w Indiach. Drobna 350. GARGI Balwa:1t: Hinduski teatr chłopski. Tł. Janina Czarnocka Nowa Kult. 1955 nr 36 s. 8, ilustr. 351. IWANOW P. P.: Choziajstwo dżujbarskich szejchow. Moskwa 1954. Rec. KAŁUZYŃSKI [Stanisław). Prz. orient. 1955 nr 1 S. 118-119. 352. KONTEK Wacław: Notatki z podróży do Indii: Samolotem przez Pragę, Amsterdam, Paryż i Marsylię; Nieco o świętych krowach, słoniu i tygrysie, oraz naukowej naradzie w Dehra Dun.; Ariowie, Wielki Mogoł - i dzień dzisiejszy; Pięć stolic w jed:'lym Delhi.; O pladze małp i "świętych" krowach. Widnokrąg 19S'S'nr 7 s. 2-3, nr 8 s. 3, nr 9-12, s. 2-3, ilustr. 353. KRACZKOWSKIJ Ignatij: Morskaja gieografija w XV-XVI wiekach u Arabaw i Turok. Moskwa 1954. Rec.: Zajączkowski Włodzimierz. Prz. orient. 1955 nr 1 s. 119-120. 354. KULTURA i byt tadżykskogo kołchoznogo kriestjanstwa. Moskwa 19St. Rec.: Zajączkowski Myśl filoz. 1955' nr 5/6. s. 350-·351. 36' �564 355. LIPIŃSKI Eryk, MARTYNOWICZ Tadeusz: Przysłowia tureckie. Ilustr. Ha-Ga. Szpilki 1955 nr 8 s. 4; Przekrój 1955' nr 510 s. 13·-14. 356. MARSZALEK Piotr: 30 milionów hektarów nowych użytków ro11ych. Traktory orz;ł stepy Syberii, Uralu, Kazachstanu i Kaukazu. Plon 1955 nr 2 s. 9. ilustr. 357. MARYAŃSK1 Andrzej: Zaludnienie Chin w świetle spisu z roku 1953. Geogr. w Szk. 1955 nr 2 s. 102-104, tab. 358. OSTASZEWSKI Janusz: Indie - ::la drodze do wolności. Życie i Myśl 1955 nr 4 s. 10-98, ilustr. mapa. x 359. OWCZINNIKOW W.: L';a drogach Sikanu. (Przeobrażenie>. wsi tybetańskiej). Tł. z ros. NOUJe Czasy 1955 nr 51 s. 23-26. i w poezji 375. GODLEWSKI Aleksander Lech: "Kon-Tiki" przeciw uczonym. (Hipoteza pochodzenia ludności polinezyjskiej). Życie W arsz. 1955 nr 288 s. 4. VIII. POGRANICZE D. Ameryk Z INNYlVII NAUKAMI l. Archeologia 376. ARCICHOWSKIJ Artiemij, KOŁCZIN B.: Z:1aleziska w Nowogrodzie. Tł. z ros. Dawna kult. 1955 nr 3 s. 139-144, ilustr. 377. CHMIELEWSKI Stefan: Uwagi o narzędziach rolniczych w Polsce w początkach gospodarki czynszowej. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955'nr l s. 166-180, ilustr. Krat. sod. s. 268-269. Sum. s. 282. x Na 378. JAŚKOWIAK Franciszek: Słowiańska Pompeja. (Biskupin). Polska 1955 nr 4 s. 6-7, ilustr. oraz w mutacjach: ang. Poland, franc. la Pologne, hiszp. Polonia, niem. Polen, ros. Polsza. a 364. AGRANOWSKIJ Anatolij: Odkrycie. (Rozszyfrowanie piśmiennictwa Majów). Tł. z ros. Krzysztof Pomian. Poprostu 1955 nr 21 s. 5'. 365. De VITORIA Francisco: O India:lach. Warsz. 1954. Rec.: W. K. Dziś i Jutro 1955 nr 7 s. 7. 366. FOSTER William Zebulon: Negro poeple in American history. New York 1954. Rec.: Kawieri:J. G.: ,,Naród murzyński w dziejach Ameryki". Tł. z ros. Zesz. teoT.-polit. 1955 z. 8 s. 140-142. 367. MACHOWSKI Jacek: Ameryka Karibska. Ameryka :lieznana. Wiedza i Zycie 1955 nr 10 s. 682-688, ilustr. 368. MAKOWSKI J.: Na tropach kultury Mayów. (Praca etnografa radzieckiego J. W. Knorosowa). Nowy Swiat 1955 nr 3 s. 3, ilu str. 369. M. J.: Kto właściwie "odkrył Amerykę"? Rewelacje o Aztekach. Nowy Swiat 1955'nr 24 s. 3. 370. PARKES H. B,: Historia Meksyku. Tłum. z ang. E. Wojnarowski. Warszawa 1955 Książka i Wiedza s. 384, tabl. 16, mapa l. 371. ROMMEL Waldemar: Kraj bez uśmiechu (Boliwia). Tyg. demokr. 1955 nr 5 s. 8, ilustr. 372. ROMMEL Waldemar: Upadek imperium Inków. Tyg. demakr. 1955 nr 5'1 s. 4, ilustr: ETNOGRAFII A. N a u k i h u m a n i s t y c z n e i s p o ł e c z n e ludo- 362. WILMAN-GRABOWSKA Helena: Z problematyki indyjskiej: Kształty niektórych legend. Tyg. powsz. 1955 nr 52 s. 14, 1955 nr 1 s. 8, ilustr. 363. WILLMAN-GRABOWSKA Helena: Z problematyki indyjskiej: drodze do jed:lOści. Tyg. powsz. 1955' nr 13 s. 10-11, ilustr. 373. IlÓ:VEvIEL\V., SACHS J.: Jak żyją chłopi w Am<.>ryceŁacińskiej. Wyd. l. Warszawa 1955 Książka i Wiedza s. 73, tab!. 8, mapa 1. 374. SZCZEPAŃSKI Jan: Powrót India:1. Wieciza i Życie 1955 nr 11 s. 729-735, ilustr. E. P o l i n e z j a 360. UCHWAŁA VI Plenum Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin w sprawie uspółdzielczenia rolnictwa. Tł. z ros. Zesz. teor.-polit. 1955 nr 11 s. 10-HJ. 361. WĘGRZYNOWSKA Krystyna: Zwyczaje koreańskie wej. Tyg. powsz. 1955' nr 1 s. 9-10, ilustr. 565 •• I~ • 379. MACHNIK Jan: Na śladach kultu Peruna. Wykopaliska pod Nowogrodem - ZSRR. Oprac. z ros. Dawna Kult. 1955 :Jr 3 s. 144-147, ilustr. rys. x 380. ORŁOW S. N. Ostatki sielskochaziajstwi'ennoho inwientarija VII-X wieku iz. Staroj Ładogi. Sowietskaja Archieologija. T. 21: 1954. Rec.: J. Szt. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr 3 s. 637. 381. PAZDUR Jan, DZIEKOŃSKI Tadeusz, RAUHUT Lechosław: Badania nad hutnictwem metali nieżelaznych w Polsce w XVI i XVII w.: Górnictwo i hutnictwo kruszcowe w okolicach Kielc; Metalurgia miedzi i ołowiu w Białogonie w XVII w.; Sprawozdanie z prac wykopaliskowych w Białogonie w r. 1954. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l s. 80-98, ilustr. rys. Krat. sod. s. 261-2133. Sum. s. 275'-277: 382. RIEMIENNIKOW A. M.: Borba plemion siewiernogo priczernomoria s Rimom w III wiekie. Moskwa 1954. Rec.: Krawczuk Aleksander. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 213---222. 383. SZAFHAŃSKI Włodzimierz: Odkrycie dwu kompletow wczesnośredniowiecznych żarn obrotowych \'\l Biskupbie. pow. Żnin. Wiad. archeo!. T. 22: 1955 z. 2 s. 196-198, ilustr. rys. �566 567 384. ŚWIATOWIT. Rocznik poświęcony archeologii i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej. T. 21. Red. nacz. Włodzimierz Antoniewicz. 1. Warszawa 1955 PWN s. 392, tab!. 4, ilustr. 400. KIEŁCZEWSKA-ZALESKA Maria: Osieki na Pomorzu Gdańskim. (Znaczenie badań toponomastycz:J.ych dla historii osadnictwa). Prz. zach. 1955 nr 1/2 s. 198-208, mapy. 401. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Zagadnienie słowiańskiego języka li. turgicznego w kościołach katolickich Jugosławii. Tyg. powsz. 1955 nr 45 s. 3. 385. ZOŁTOWSKI Jerzy: Tysiącletni surowiec drzewny. (Brak zabezpiecze:1ia drewna z wczesno-historycznej osady na terenie Starego Portu w Gdańsku). Las pol,. 1955 nr 12 s. 21-22. 402. MOŃCZAK Witold: O zasięgach typów polskich nazw miejscowych w XVI wieku (prócz Śląska i Pomorza). Jęz. po1. 1955 nr 1 s. 26-41, tab. 2. Językoznawstwo 3łl6. BĄK Stanisław: Narzecze śląskie w dziejach skiej. Kwart. opal. 1955 nr 2 s. 111-129. języka i kultury 403. MOSZYŃSKI Leszek: Geografia :1iektórych zapożyczeń niemieckich w staropolszczyźnie. Poznań. 1954 PWN. Rec.: Cienkowski Witold. Por. jęz. 195'5 z. l s. 24-26; Sławski Franciszek. Jęz. po1. 1955 nr 3 s. 223-228. 40·l. MOSZYŃSKI Kazimierz: Skąd poszła nazwa gołąb? Jęz. pol. 1955 nr 3 s. 189-194. 405. NITSCH Kazimierz: Pogadanki o imionach i nazwiskach: Śrzednicki. Jęz. pol. 1955 nr l s. 79. 406. NITSCH Kazimierz: Prof. Nitsch o Śląsku. Rozm. przepr. Gertrud" Lucja Butlerowa. Świat i Życie 1955 nr 18 s. 3. pol- 387. BIROWSKA Nina: Z badań nad litewskimi imionami osobowymi. T. 5: 195'5 s. 6-10. Rez. 388. CHMIELEWSKI Janusz: Organizacja i stan badań sbologiczno-języ .. koznawczych w Chinach. Prz. orient. ]9.)5 nr 2 s. 161-181. Lingua posn. 339. DRAPELLA Władysław Antoni: Żegluga - nawigacja -_ nautyka. Ze studiów nad ksztaitcnva:1iem się pojęć morskich. Cz. 1. Wiek XVI-XVIII. Wyd. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 270. Rec. W. D. Por. jęz: Hi55 z. 5 s. 194-195. :5£)0.DOROSZEWSKI Witold: Studia fonetyczne z kilku wsi mazowieckich. Wyd. 1. Wrocław 1955'. Oss. S. 70, 2 nlb. 407. ONOMASTICA. Pismo poświęcone nazew:lictwu geograficznemu i osobowemu. R. 1. Red. nacz. Witold Taszycki. Wrocław 1955 Oss. s. 250. 391. FRU:Di1ICH Henryk: Gw"ra kurpiowska. Fonetyka. Wyd. 1. Warszawa ]953 PWN. s. 129. Rec.: Basara Anna. Por. jęz. 1955 Z. 6. s. 231---,234. 392. FRINTA Antonin. Bohemismy a paleoslovenizmy v 1uzickosrbeske termi'lologii krzesUmske a jeiich diejepisny vyznam. Praha 1954. x Rec.: Petr Jan. Por. jęz. 1955 Z. 8 S. 311-3]5. 393. FURDAL A.: Mazowieckie dyspalatalizacje spółgłosek wargowych mi~1<ki(;h. Wror.lav! 1955. Oss. S. 60, mapy 4, PAN, Komitet Językoznawczy. Monografie Polskich Cech Gwarowych I. 394. GLAPI\. Ad~T:1: Potrzeba słownika odzieżowego. Postęp krawiecki Poznań 1955 nr 6. :39j. GO~l\B Piotr: Gwara Schodni i okolicy. Wyd. 1. Wrocław 1955 Oss. s. VI, 202, map 3. 396. GOSIEWSKA Zofia: Uwagi nad językiem "Bogunki na Gople" Ryszarda Wince:1tego Berwińskiego. 1955 s. 31-52. Pr. polonist. Ser. ]2. 397. BRABEC Ser. 12: Stefan: O nazwie .,ivlazowsze". 1955 s. 5-20. Pr. polonisto ;093. JASSEM Wiktor: ="a tropie ginćicych gwar. (Zakład Fonograficzny, P,)wań) Rozm, przepr. Jerzy Kotluniak. Widl10krąg 1955 nr 22 s. :::, ilustr. :>99. KA'lAŚ ivlieczysłcm': Teksty gwarowe. Jęz. pal. 1955 nr 3 s. 199-201. 408. PAWŁOWSKI Eugeniusz: Gwara podegrodzka wraz z próbą wyznaczenia południowo-zachodniej granicy gwar sądeckich. Z. 3 mapkami i 10 ilustr. w tekście słownika. Wrocław 1955. s. 304, map 3. 409. POI\IIANOWSKA Wanda: Z prac nad kartografią lbgwistyczną. Por. jęz. ] 955 z. 7 s. :t50-259. 410. POŁNOCNO-POLSKIE teksty gwaro\ve od Kaszub po lVlazury. (Z mapką). Red. K. Nitsch. Kraków 1955 Tow. Miłośników Języka Polskiego s. 74, mapa 1. 411. PRZEGLĄD bibliograficzny za lata 1946-]948. slawisto T. 17:' 1955 cz. 2 S. 140-,--299. 412. RECZEK Stefan: Ziemia po polsku zaorana. Sprawy i Ludzie 1955 nr 7 S. 2. 413. ROSPOND Stanislaw: Badania opo1. ]955' nr 2 S. 53-63. ł ••• poiskim polskiego na Ro::z. dialektologa. Śląska. Kwcrf. Śląsku. Ku,·art. 413. ROSPOND Stanisław: Prastara księga polskości Śląska. (Nazwy mi<ejscowe i imiona osobowe). Wiedza i Życie 1955 nr 2 s. 74-79. ilustr. mapy. 416. ROSPOND Stanisław: s. 7-40. Res. S. 140. • Z wędrówek nad językiem 414. ROSPOND Stanisław: Obro:1a języka opoi. 1955 nr 1 S. 26-39. (Slawistyka). Ślęza i jej derywaty. O/lomast. LJ55 z. 1 �569 568 432. PRZEGLĄD Antropologicz:-lY. Organ Polskiego Towarzystwa Antropologicznego i Polskich Zakładów Antropologii. T. 21: 1955. Z. l; Wrocław 1955 PWN s. 506, tabl. 7, ilustr. 433. ZAGADNIENIE etnogenezy w antropologii polskiej. uwagi ogólne oraz p12rwsze próóy ujęć syntetycznych. Oprac. Wojciech Koczka, Jan Mydlarski, Bolesław Rosiński, Eugenia Stołyhwowa, Andrzej Wierciński. Prz. antropoL T. 21: 1955 z. l S. 68-73. 417. ROSPOND Stanisław: Słownik nazw :~ląskich. (Problematyka i dotychczasowyetap badawczy). Onomasto 1955 Z. 1 S. 198-211. Res. S. 212. 418. ROZWADOWSKI Jan: Studia :-lad nazwami wód słowiańskich. Kra·· ków 1948. Rec.: Rysiewicz Zygmunt. Śu;iCllowit T. 21: 19.j5 s. 379--384. 419. RUDNICKI Mikołaj: Najno'vsze prace o mazurzeniu i własne uwagi. (Z historii metod badań dialektologicznych w Polsce). Por. jęz. 1955 Z. 5 S. 185-1£l3. 420. SADURSKA Anna: Odczytanie pisma kreteńsldego linearnego B. Dawna KuLt. 1955 nr 2 S. 56-64, ilustr. 421. SYCHTA Benard: Element morski w kaszubskiej frazeologii. Ję.:. pol. 1955 nr 1 s. 1-8. 422. TASZYCKI Witold: Stan prac nad słownikiem staropolskich nazw osobowych. Onomasto 1951Jz. 1 S. 193-198. Res. s. 212. 423. TEKSTY gwarowe lubelskie. Zapis. Tadeusz Brajerski. Jęz. poL. 1955 z. 2 s. 145-147. 424. TEKSTY gwarowe orawskie. Zapis. Mieczysław Karaś, Alfred Zaręba. Jęz. poL 195'5 nr 1 s. 67-73. 425. Z ZAGADNIEŃ kształtowania się języka narodowości i języka narodu. Wyd.!. Warszawa 1955' PWN s. 105. 4. Geografia a) Demografia. i Krajoznawstwo antropogeografia 434. JOSIAH Cox Russel: British Medieval Population. The University of Nev Mexico Press. Albuquerque 1948 str. XVI, 389. Rec.: Vielrose E.: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 1955, t. XV/1953, S. 387-395 (Bibliografia). 435. SZTURM DE SZTREM Edward: Elementy demografii. Warszawa 1955 PWG S, 235. Rec.: Piotrowski Jerzy. Prz. Ubezp. społ. 1955 nr 5 S. 159-160. 136. VIELROSE Egon: Ludność Polski w okresie powojennym z punktu widzenia demografii potencjabej. Prz. statys. 1955 nr 2 S. 105-112, tab. 437. WOJCIECHOWSKI Zygmunt: Problemy demograficzne Ziem Odzyskanych. Tyg. powsz. 1955 nr 30 s. 4, ilustr. 3. Antropologia 426. CZEKANOWSKI Jan: Goci a Lechici i dowody a:-ltropologiczne Prz. Ant ropo L t. XXI 1955 s. 854-888. 427. CZEKANOWSKI Jan: Szkic syntetyczny etnogenezy Słowian. Prz. antropoL. T. 21: 1955 z. 1 S. 73-78. 428. DĄMBSKI Jerzy: Ludność kultury fatianowskiej w świetle badań antropologicz:1ych. Swiatowit T. 21: 1955 s. 139-146. Res. Rez: b) Krajoznawstwo (atlasy, mapy, przewodniki) 438. ATLAS histori.4ue et geogl'aphique Vidal-la Blache. Paris 1951. Rec.: ZIERHOFFEH August. Prz. geogr. T. 27: 1955 z. l S. 174-176. 439. BISKUP Marian, TOMCZAK Andrzej: Mapy wojewódzwa pomorskiego w drugiej połowie XVI W. 1. Rozmieszczenie własności ziemskiej. 2. Sieć parafiaba. Warszawa 1955 PWN s. 180, mapy 2. Roczniki Towarzytswa Naukowego w Toruniu. R. 58. Za rok 1953. Z. 1. 440. GRAŻYŃSKI Jan: Z podróży do Ameryki Południowej. Od Okęcia do Zatoki Guanabara. Iskry 1955 nr 26 s. 4: Glos Tyg. nr 26 S. 2; Swiat i ludzie :11' 26 s. 3; Swiat i My nr 163 S. 3: Widnokrąg nr 25 S. 3, ilustr. 441. GORNY Sląsk. Prace i materiały geograficzne. Red. Anto:-li Wrzosek. Kraków 1955 Wyd. Literackie s. 680, tab!. l, ilustr. Polskie Towarzystwo Geograficne. Oddzial w Stalinogrodzie [Katowice]. 442. KACZMARSKI Bogusław: Narada w sprawie atlasu historycznego Polski u schyłku feudalizmu. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 6 s. 157-162. 443. LIPKO Stanisław: O udział nauczycieli geografii w monograficznych opracowaniach małych miast i osiedli wiejskich. Geogr. w Szk. 1955 nr 3 s. 152. 428a GAJEK Józef, Jan Czekanowski jako etnograf. Prz. antrop. T. 21 S. 1010-1030. 428b J. G. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu. Prz. antrop. T. 21. s. 1203. 429. KONFERENCJA antropologiczna w sprawie badań etnogenetycznych w Osiecznej, w dn. 13-16 XII 1952 r. Prz. antropoL. T. 21: 1955' z. 1 s. 28-167. Rez. Sum. 430. KRYTYCZNA ocena dotychczasowego dorobku antropologii polskiej w zakresie etnoge:1ezy. Oprac. Wojciech Koczka, Jan Mydlarski, Bolesław Rosiński, Eugenia Stołyhwowa, Andrzej Wierciński. Dyskusja. Prz. antropoL. T. 21: 1955 z. l s. 78-117, tab. 431. LEHR-SPŁA WIŃSK I Tadeusz: Zwrot w badaniach nad etnogenezą Słowian w nauce radzieckiej. Dyskusja. Prz. antropol. T. 21: 1955 z. l s. 30-68. • �571 570 444. MAJCHRZAK .JÓzef: Z wędrówek po Dobym Śląsku. Klosy 195'5 nr 13 s. 1, 3. 445. NATANSON-LESKI Ja:J.: Zarys granic i podziałów Polski Najstarszej. Wrocław 1953. Rec. Ładogórski Tadeusz. Czas geogr. T. 25. 1955. 446. WIERCHY. Rocznik poświęcony górom. Organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego wydawany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK. R. 24: 1955 Przewodniczący kom. red. Walery Goete!. Warszawa 1955 Sport i Turystyka s. 254, tab!. 4. ilustr. 447. ZEMBATY Jan: Opole i Opolszczyzna. Monografia krajoznawcza. Mapki oprac. Roman Horoszkiewicz. \'łyd. 2 popr. i rozszerzone. Warszawa 1955 Sport i Turystyka s. 207, mapa 1, ilustr. wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa 448. BARANOWSKI Bohdan: Walka klasowa chłopów ze starostwa brańskiego na Podlasiu w XVII-XVIII w. Racz.-i Dziejów spal. i Gasp. 1955, t. XV, s. 77-·144. 449. BARANOWSKI Bohdan: Z dziejów antyfeud::l1nych ruchów chłopskich na Podlasiu. (Walka chlopów suraskich z feudalnym uciskiem w XVI-XVIII wieku). Warsz. 1953. LSW s. 156. Rec.: Glinka Jan. P7·Z. hist. 1955 z. 4 s. 648-653; rec.: Brzyboś Adam. Rocz-i Nauk społ. i gasp. T. 15, s. 470-472. 450. BIENIARZOWNA Jani:la: O chłopskie prawa. Szkice z dziejów wsi małopolskiej. Kraków 1954. Rec.: Baranowski Bohdan. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 4 s. 745-747; Goldberg Jakub: Walka chłopów w kasztelanii krakowskiej, Rocz-i Dziejów społ. i gosp. t. 16: 1954 (wyd. 1955) s. 472---474. 451. BRODA Józef: Cech włóczków w Krakowie Rocz-i Dziejów spał. i Gasp. 1955, t .16: 195'4 s. 285e.-315. 452. BURSZTA Józef: Szkice z dziejów wsi. Warszawa 1955 LSW s. 238. 453. CHMIELEWSKA Maria, CHMIELEWSKI Waldemar: Ślady najazdu scyty jskiego w północnej CZęSCl Wyżyny krako\',;sko-wieluńskicj. Dawna Kult. 1955 nr l s. 12-16, ilustr. rys. 454. CHOJNACKI Władysław: Z dziejów Warmii i Mazur. (polskie gazet.y królewieckie w XVIII w.) Mazury i Warmia 1955 nr 2/3 s. 78. 455. CIEŚLAK Tadeusz: Walka łeczne i naroclo\ve w latach l I 458. DUBIEL Ludwik. z dziejów kultury grodu (w Szczeci- Jak wyglądała wieś śląska przed 100 laty? Kartka ludowej. Na Niedzielę 1955 nr 56 s. 2, ilustr. na bu459. DUBIEL Ludwik: Wpływ stosunków społeczno-gospodarczych downictwo ludowe w Beskidach Śląskich. Swiat i Zycie 1955 nr 30 s. 2, ilustr. badań 460. DZIEWOŃSKI Kazimierz: W sprawie aktualnej problematyki nad rozwojem osiedli w Polsce. Kwart. Rist. Kult. mat. 195'5 Nr 2 S. 289--300. Sod. s. 498. Sum. S. 506. trakt tranzytowy Ratyzbona-Kijów. Drogo1071. 461. E. G.: Średniowieczny 1953 nr 6 S. 152. Alicja, FRANCIC Mirosław: ,.Ustanowienie kompa462. FALNIOWSKA nii gospodarskiej" we wsi Boguchwałowicach. Zesz. nauk UJ nr 2 }-1.istoria 1955 z. l 107-121, tab. (x) A. V.: Cesko-ruske obchodni styk y w minulosti 463. FLOROWSKLJ (X-XVIII stoleti). Statni pedagogicke nakladelstvi. Praha 1954 s. 395, ilustr. i mapa. Rec.: Kossowski Aleksander. Rocz Dziejów Spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954 S. 439-441 (bib!.) 464. FRANCIC Mirosław: Technika mlynów wodnych w Polsce w XVI i XVII w. (Kwart. Rist. Kult. mat. 1954 nr 1-2 s. 79-103). Rec.: Łuczak Czesław, Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954, s.429-433. . 465. GENTZEN Felix Heinrich: Sprawa ziem polskich w rewizjonistycznej historiografii Niemiec Zachodnich i w pracach historyków NRD. 1'1. z niem. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr l S. 278-290. (x) s. 5. Historia a) Historia I 457. CZALBOWSKI Andrzej: Tajemnica słowiańskiego nie). Tryb. Wolno 1955 :11' 5'1 S. 4; ilustr. chłop6w pomorskich 1845-1848. Warszawa o wyzwolenie spo1955 LSW s. 8:). 456. CODELLO Aleksander: Na tropach walk z uciskiem rzeszowska w XVIII w.) NOle. Tyg. 1955 :11' 21 s. 2. feudałów. (Wieś 466. GERLACH Spraw. Jan: TN Tor. 467. GRABSKI A.: Ekon. Nr l/55 468. GROMADZKI i pokrewnych Zołnierz ła:1Owy i dymowy w Polsce R. 6: 1952 Z. 1/4 wyd. 1955 S. 73-80. feudalnej. Uwagi o rozwoju handlu wiejskiego w woj. poznańskim str. 222. Julian: Bibliografia z dziedziny zagadnień socjalnych Prz. Zagad. socjal. 1955 nr 2 S. 74-77. (x) 469. GROSSER Marth: Krótkie i bardzo proste wprowadzenie do gospodarstwa wiejskiego. Oprac. Stefan 1:lg1ot. Wrocław 1954. Oss. Rec.: Heck Roman. Sobótkc! R. 10: 1955 nr 3 s. 505-509. 470. HALICZ Emanuel: Kwestia chłopska w Królestwie Polskim w dobie powstania styczniowego. Warszawa 1955 Książka i Wiedza S. 361. tab!. 16. 471. HENSEL Witold: Prace Instytutu Historii Kultury l\Iaterialnej. Nauka pol. 1955 nr 3 s. 131-141. 472. HENSEL Witold: Sprawozdanie Instytutu Historii nej PANza rok 1954. Kwart. Hlst. Kult. mat. 1955 Kultury Material1 s. 243-255. :11' �572 573 473. INSTRUKCJA. Dz. Urz. Min. Finans. 19:35 nr 13: opracowanie i wykonywanie preliminarzy wydatków oraz księgowanie wplat i wydatków z samoopodatkowania lud:lości wsi. poz. 55. 474. JAMROGIEWICZOWA Janina: "Ojczyzna nasza to Lud Polski..." W 120 rocznicę pienvszego manifestu Gromady Grudziąż. Tyg. demokr. 1955 nr 43 s. 2, ilutsr. 475. JAROSZYK Henryk: Kartki z minionych d:li. (Walka cją ziemi złotowskiej). Glos Tyg. 1955 nr 45 s. 2, Hustr. z germaniza- 476. JASIENICA Paweł: Dni wczorajsze staropolskiego okręgu. _ W Maleńcu i nad Bobrzą. (Fragm. rep.) Sl. Tyg. 1955 nr 13 s. l; nr 14 s. 2, ilustr. 477. JASIENICA Paweł: Podeprzeć bo runie. (Ruiny w Samsonowie). Swiat 1955 nr 45 s. 10-11, ilustr. wielkiego pieca 478. JEDLICKI Jerzy: Wielki piec w Ciszówce. PrzyczY:1ek do ekonomiki przemysłu hutniczego w Królestwie Polskim w latach trzydziestych XIX w. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 136-152, tab. mapa. Krat. sod. s. 267. Sum. s. 280-281. 479. KAMIŃSKA Janina: Gniezno gród stołeczny w VIII wieku. Zycie Warsz. 1955 nr 86 s. 4, ilustr. Polan zbudowany 480. KAMIŃSKA Jani:1a: W poszukiwaniu śladów Wiślano Kraków-WiślicaLipsko. Z·ycie Warsz. 1955 nr 180 s. 4, mapa. 481. KANDZIORA Swiat i Ludzie Jakub: O białostockim 1955 nr 3 S. 3. hutnictwie sprzed 1700 lat. 482. KERSTEN Adam: Wyzwoleńcza wojna ludu ukraińskiego, a wystąpienia chłopów polskich lat 1648-1654. Kwart. Inst. pal.-radz. 1955 nr 1/2 S. 201-231. 483. KIENIE'WICZ Stefan: ław 1951. Oss. Ruch chłopski w Galicji w 1846 roku. Wr~- Rec.: Tyrowicz Marian. Rocz-i Nauk spal. gasp. 1955 T. 15': 1953 s. 347-351 (bibliografia). 484. KLICHOWSKA Melania: Z badań nad roślinami upraw;1ymi Polski wczesnośredniowiecznej. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 22-30, ilustr. tab. 485. KLUK Krzysztof: O rolnictwie, cach i rDślbach gospodarskich. zbożach, łąkach, chmielnikach, winniOprac. Stefan Inglot. Wroclaw 1954. 055. Rec.: Topolski Jerzy. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 S. 199-203; Karwacki W. Postępy Nauk 'rain. 1955 nr 1 s. 147-15'1; P. Z.: Dzieło kanonika kruszwickiego. Dziś i Jutro nr 9 S. 7. 486. KOŁŁĄTAJ Hugo: Listy Anonima i Prawo polityczne narodu polskiego. T. 1-2. Warszawa 1954. PWN. Rec.: Hinz Henryk: Wielki patriota i bojownik Oświecenia. Tryb. Ludu 1955' nr 90 S. 3, Hustr.; Rostworowski Emanuel. Prz. hist. T. 46: 1955 Z. 3 s. 502-507. " ) .'" 487. KOŁODZIEJCZAK Mieczysław, ROSIAK Stefan: Akta Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Wojewódzkim Archiwum Państwowym \V Łodzi A7'Cheion T. 24:1955 s. 257-276. Sod. S. 394. Sum. S. 399. 488. KONICKI Zdzisław: Gdy wąsy świadczyły o narodowości i POCDCdzeniu. (Z historii obyczajów XIX w.) Probl. 1955 nr 2 s. 186, ilustr. 489. KORZEC Paweł: Rok 1905 na ziemi lódzkiej. (Kwestia agrarna i ruch chłopski). !lust;-. Be:lon Liberski. Łódź liteT. 1955 nr [2/3j s. 1-2. 490. KOWALENKO Władysław: Dalsze badania nad starosłowiańskimi portami na Bałtyku z IX-XIII w. Pn. zach. 1955 nr 1i2 S. 164-197. Hustr. mapy. (x) 491. KOZŁOWSKI Zygmunt: Kredyt rolny w Polsce burżuazyjnej i w Polsce Ludowej. Warsz. 1955. Rec.: Miekus Kazimierz, Rojewski Marian. Finanse 1955 nr 5 122-127. 492. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: Międzyuczelrtiane obozyetnogra·· ficz:le na Kurpiowszczyźnie uniwersyteckiego studium historii kultury materialnej w latach 1952-1954. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l S. 224-236, Hustr. rys. mapa. (x) 493. KUZIŃSKI Stanisław: Rezerwy i dźwignie wzrostu produkcji rolniczej w indywidualnej gospodarce chłopskiej. Fragm. pracy "DysprGporcja pomiędzy rozwojem przemysłu, a rozwojem rolnictwa w okresie industrializacji i walka o jej przezwyciężenie". Mat. i Studia INS Ser. T. 2: 1955 s. 70-117, tab. (x) 494. KWARTALNIK Historii Kultury Materialnej. Red. Gieysztor Aleksander. Warszawa 1955 PWN. R3 :lr 1 S. 288. tabl. 28, nr 2 s. 290-513, tabl. 30, ilustr., tabl. 13, nr 3 S. 520-668. 495. KWARTALNIK Historyczny. Red. nacz. Bogusław Leśnodorski. Warszawa 195'5 PWN, R. 62, nr 1 s. 311, nr 2 S. 302, nr 3 s. 25'1, nr 4--5 s. 361, nr 6 s. 195, Treść rocznik'a 62 s. 10. 496. KWARTALNIK Historyczny - Przekłady. 3 [4]. Zagadnienia nauKi historycznej. Red. Karol Lapter. Warszawa 1955 PWN S. 188. 497. KWAŚNIEWSKA 1.: Zbiór przepisów prawnych dotyczących spółdzielczości produkcyjnej. Według stanu na dzień 31 grudnia 1954 r. Oprac ... Wyd. 1. Warszawa 1955 PWRiL s. 1003, tabl. 2. 498. LABUDA Gerard: Słowiańszczyzna pierwotna. Wybór tekstów. Warszawa 1954. Rec.: Grudziński Tadeusz. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 237-240. 499. LESIŃSKI Henryk: Z historii związków gospodarczych Pomorza z Polską. Flandryjskie sukno, arrasy, połud:liowe owoce ... - Droga rybna. Zycie i Kult. 195~ nr 43 s. 1-2 nr 45 s. 1. 500. ŁĘGA Władysław: W 35-lecie plebiscytu w Prusach Wschodnich. 1955 nr 28 s. 3. 501. ŁOZIŃSKI Jerzy Zygmunt: O właściwe proporcje Katalogu Zabytków Gospodarczych. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 132-135. Krat. sod. s. 266-267. Sum. s. 280. Tyg. powsz. �575 574 502. ŁUCZAK Rocz-i 503. 504 505. 506. 507. 508. 509. 510. 511. 512. 513. 514. 515. Czesław: Dziejów 516. ORZECHOWSKI Kazimierz: Przekształcania praw chłopów do ziemi na Górnym Śląsku w końcu XVIII i w pierwszej połowie XIX wieku. Czas. prawno-hist. R. 6: 1954 z. 1. Rec.: Michalkiewicz Stanisław. Sobótka R. 10, 1955 :lr 3 s. 509-517. 517. OWSIŃSKA Anna: Masowe ruchy chłopów dóbr królewskich na terenie województwa krakowskiego w drugiej połowie XVIII wieku. Źesz. nauk UJ nr 2 Historia 1955 z. l s. 67-105. Rez. Zsf. (x) Rozruchy głodowe w Wielkopolsce w r. 1847. spal. i gasp. wyd. 1955. T. 15: 1953 s. 111-114, tab. Krat. sod. Res. MALECZYŃSKI Karol: Polskość Ziem Zachodnich. Warsz. 1954. Rec.: St. O: Czy i:1teresują Cię Ziemie Zachodnie? Nowy Swiat 1955 nr 14 s. (3). MAŁOWIST Marian: Rzemiosło polskie w okresie Odrodzenia. Wyd. 2. Warsz. 1954. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Kryzys feudalizmu w zachodniej Europie w świetle dziejów rzemiosła i kwestia źródeł odrębnej problematyki polskiej. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 610-629. MAŁOWIST Maria:1: Studia z dziejów rzemiosła w okresie kryzysu feudalizmu w zachodniej Europie w XIV i XV wieku. Warsz. 1954. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Kryzys feudalizmu w zachodniej Europie w świetle dziejów rzemiosła i kwestia źródeł odrębnej problematyki polskiej. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 610-629; Maleczyńska Ewa. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 2. MARKIEWICZ Janusz: Odpowiedź Magdzińskiego udzielona kanclerzowi Bismarckowi. Z tradycji walk o polskość Pomorza. Nowy Tor 1955 nr 39 s. 2. MATEJCZYK H.: Z przeszłości Białostocczyzny: O podatkach, opłatach, karach i sekwestratorach; O szarwarkach i serwitutach; Jak to było z Dojlidami. Swiat i Ludzie 1954 nr 47, 1955 nr 2-3 s. 2. MIESZCZANKOWSKI rvUeczysław: Wyzysk pracującego chłopstwa jako najemnej siły roboczej przez obszarników i kułaków. Fragm. pracy "Wyzysk mas pracujących chłopstwa w Polsce burźuazyjno-obszar:1!czej". Mat. i Studia INS Ser. ekon. T. 2: 1955 s. 292-360, tab. MODRZEJEW1SKI Józef: O średniowiecznych cechach. Prz. piek. 1955 nr 4 s. 18. MOLENDA J.: Carat i klasy posiadające w walce z rewolucją. 1905-1907 r.na wsi polskiej. Prz. hist. T. 46: 1955 z. 1-2 s. 139. MORCINEK Gustaw: Mój Śląsk. (Z dziejów walk o powrót do Polski). Zycie Warsz. 1955 nr 173 s. 8. MUSIANOWICZ Krystyna: Przyczynki do osadnictwa mazowieckiego na Podlasiu w XII-XIII wieku. Swiatowit T. 21: 1955' s.247-275, ilustr. mapa. Res. Rez. MUSIANOWICZ Krystyna: Wczesl1ośredniowieczny zespół osadniczy na Bródnie Starym. Stolica 1955 nr 30 s. 12, ilustr. NICHTWEISS Johannes: Z zagadnień wtórnego poddaństwa i tzw. pruskiej drogi rozwoju kapitalizmu w gospodarce rolnej Niemiec Wschodnich. Tł. z niem, Walery Taborski; Polem.: Kuczyński Jlirgen: Uwagi...; Nichtweiss J.: Moja odpowiedź ... Tł. z niem. Leon Golański. Kwart. hist. Przekł. 1955 z. 1 s, 94-130. ODYNIEC Wacław: Z badań nad rozwarstwie:J.iem wsi na Pomorzu w XVIII w. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 191-203, tab. Res. s. 360-361. Sok. s. 35'5. (x) 518. OWSIŃSKA A:ma: Sprawa chłopska w świetle publicystyki skiej z lat 1823-1848. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 153. ,I poznań- 519. PAGACZEWSKI Stanisław: Śladami dawnego przemysłu. (O ochronę zabytków dawnego przemysłu w Kielecczyźnie). Tyg. powsz. 1955 nr 48 s. 5, ilustr. 520. PETERS Stanisław: Nowe ujęcie Śląska w [uniwersyteckim] podręczniku historii Polski (opracowanym przez Instytut Historii PAN). Swiati Życie 1955 nr 5 s. 2. 521. PETERS Sta:1isław: Początki paristwa polskiego w nowym świetle. Naw. Tyg. 1955 nr 43 s. 1. 522. PIEKARCZYK Stanisław: Kilka uwag w sprawie kształtowania si~ i rozwoju narodowości polskiej. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 2 s. 98-125. Res. s. 300-1301. Sok. s. 296. (x) 523. PIEKUTOWSKI Lucjan: Srebrni rycerze. (polskość Słowińców). ŻUcie Kult. Wsi 1955 nr 1 s. [3], ilustr. 524. PLESNAR Leszek: Dawne zajazdy i gospody. Świat i Życie 1955 nr 32 s. 2-3, ilustr. 525'. PRZEGLĄD Historyczny. T. 38-41. Rec.: Wielowiejski Jerzy. ArcheoL R. 5: 1955. 1952-1953 s. 285-286. 526. PRZYBOŚ Adam: Powstanie chłopskie w starostwie la:1ckorońskim i nowotarskim w r. 1670. Wydawnictwo Literackie 1953 s. 140. Rec.: Goldberg Jakub. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, T. 16: 1954 s. 476-480 (bib!.); Bieniarzówna Janina. Prz. hist. 1955 z. 1/2 s. 265-270. 527. ROSTWOROWSKI Emanuel: Rola urzędu wiejskiego w walce klasowej w'si małopolskiej w drugiej połowie XVIII wieku. Źesz. nauk. UJ nr 2 Historia 1955 z. 1 s. 31-·66. Rez. Zsf. (x) 528. RUSSOCKI Stanisław: Nieznany w sprawie powstania chłopskiego Prz. hist.. 1955 z. 4 s, 608-609. mandat ks. Janusza mazowieckiego w Prusach Książęcych w 1525 roku. 529. RUTKOWSKA-PŁACHCIŃSKA A:1na: Uwagi o gospodarce hodowlanej w Polsce w XIII i XIV w. Prz. zach. 1955 nr 3/4 s. 584-597. 530. SOBOL Bogdan: W sprawie "Zapomnianego przywileju o rękojemstwie kmiecym"; SUCHENI-GRABOWSKA Anna: Uwagi w związku z listem mgra B. Sobola dotyczącym publikacji przywileju z r. 1539 o rr~kojemstwie kmiecym w Ziemi Płockiej. Prz. hist. 1955 T. 45: 1954 z. 4 s. 877~84. �576 531. STUDIA wczesnośredniowieczne. Studia, materiały, sprawozdania. 3. Wyd. 1. Wrocław 195'5,oss. s. 384, tab!. 154. 532. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Ruchy chłopskie na Mazurach w początkach XVI wieku. Świat i My 1955 :lr 146 s. 3. 5'33. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Tułacze. Mazury i Warmia 1955 nr 4/5 s. 97, ilustr. 534. SUPLIKI Chłopskie XVIII wieku z archiwum prymaSa Michała Poniatowskiego. Wyd. Janina Leskiewicz, Jerzy Michalski. Warsz. HJ54. Rec.: Rss. [Reinfuss] PoL Szt. lud. 1955 nr 2 s..12~-124: TonoIski Jerzy. Ku;ort. hist. R. 62: Hl5!'i nr 3 s. 1!lCl-173 . .Tedhckl ,Tf;f7,y: K~\oga dokumentów uciemiężenia i zuchv;ra.lstwa. Tryb .. Ludu 1955"nr 14? s. ~: 535. SYSKA Henryk: "W chłopskIej sukmame Jasny pan... (Z hIstOrII ruchu ludowego w Królestwie Polskim). Iskry 1955 nr 41 s. 1. 536. SZALCZYŃSKI Tomasz: Pamiętnik ... o powstaniu ludowym w Wielkopolsce w r. 1848. Wyd. Ludwik Gomolec. Prz. zach. 1955 nr 1/2 s. 249-265, ilustr. (x) 537. SZKOP Jan: Chłopi polscy w rewolucji 1905-1907 r. ŹieL Sztand. 1955 nr 5 s. 4, ilustr. 538. ŚLĄSKI Kazimierz: Zaludnienie puszcz Polski zachodniej w okresie do XIV w. Rocz-i Dziejów spol. i gasp. 1955',t. 16: 1954, s. 51-94. 539. ŚRENIOWSKI Stanisław: Kwestia chłopska w Polsce w XVII wieku. Szkice. Warszawa 1955 LSW s. 150. 540. ŚRENIOWSKI Stanisław: Problem rozwarstwienia chłopstwa w ustroju folwarczno-pańszczyźnianym w Polsce. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 585-607. Res. s. 666-667, Rez. s. 663-664. (x) 541. ŚHENIOWSKI Stanisław: Uwłaszczenie chłopów w Poznańskiem. Prz. Nauk hist. spal. 1955. T. 5: 1954 s. 168-206. 542. ŚHENIOWSKI Stanisław: Z zagadnień ideologii prawno ustrojowej w Polsce w XVII wieku. Czas. prawno-hist. 1955/54. T. 6, 1954 [z.] 2 s. 221-252. Res. 543. TOPOLSKI Jerzy: Zbiegostwo chłopów w dobrach kapituły gnieźnieńskiej w pierwszej połowie XVIII wieku. Rocz-i Dziejów spał. i gasp. 1955 t. 16: 1954 s. 95-112. 544. TRUDZIK Zbigniew: Od motyki do pluga. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 1-9. ilustr. 545. TRZEBlATOWSKI Klemens: Powiat bytowski ostoją polskości :la Pomorzu Zachodnim. Wiedza i Życie 1955 nr 7 s. 492-493, ilustr. 546. TYMIENIECKI Kazimierz: Lenna chłopskie czy prawo niemieckie'? (Rzecz z zakresu genezy form gospodarstwa czynszowego w Polsce . średniowiecznej). Rocz-i hist. Warszawa 1955. R. 20: 1951152s. 59-1~W. Res. Rez. (x) 547. TYMIENIECKI Kazimierz: Narocznicy w gospodarstwie feudalnym. Studium z dziejów gospodarczo-społecz:lych wczesnego średniowiecza. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 128. ., II I, • I II i 577 548. TYMIENIECKI Kazimierz: Odpowiedź. (polemika z recenzją L. R. Lewittera z pracy K. Tymienieckiego "Ziemie polskie w starożytności" zamieszczoną w The EngLisch Historical Review 1952 r. Rocz-i hist. Warszawa 1955. R. 20: 1951/1952 s. 227-230. 549. TYMIENIECKI Kazimierz: Początki państw słowiańskich w oświetleniu gospodarczym. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954, s. 9-50. 550. TYMIENIECKI Kazimierz: Przemiany w ustroju polskiej wsi wczesnofeudalnej i ich wpływ na wzrost sił wytwórczych. Kwart. hist . R. 62: 195'5 nr 3 s. 3-35', Res. 247-248. Sok. s. 243. (x) 551. TYMIENIECKI Kazimierz: Przyczyny odpadnięcia Śląska od Polski. Spraw. Wrocl. TN/1955. R. 6: 1951 s. 55'-59. 552. TYROWICZ Marian: Wizerunki sprzed stulecia. Fragmenty biograficzne rewolucyjnych dziejów Ziemi Krakowskiej 1815-1846. WL/1955. 553. WACHHOLZ Szczęsny: Reforma chłopska w Hzeczypospolitej Krakowskiej w świetle dokumentów archiwalnych. Czas. prawno-hist. 195'5 T. 6: 1954 [z.] 2 s. 287-337. Res. 554. WACHOWSKI M.: Alojzy Biernacki pionier postępu robiczego w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku. Postępy Nauk rolno 1955 nr 5' s. 105-115. 555. WAKAR Andrzej: Niektóre problemy pięćsetlecia (zjednoczenia Pomorza, Warmii i Mazur z Polską). Mazury ilustr. , i Warmia 1955 nr 1 s. 3-5, 556. WARĘZAK Jan: Osadnictwo kasztelanii łowickiej (1136-1847) Część I Łódź 1952, s. 286, 2 mapy, 4 plany [Łódzkie Towarzystwo Naukowe Wydział II,nr 6]. Rec.: Kamiński Adam. Rocz-i Dziejów spał. i gasp. 1955, t. 16: 1954 s. 447-451. 5'57. WĄSICKI Jan: Kolo:lizacja niemiecka w okresie Prus Południowych 1793-1806 Przegląd Zachodni, nr 9-10 1953, Studia wielkopolskie). Rec.: Mencel Tadeusz. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 195'5, T. 16: 1954 s. 451-457. , 558. WĄSOWICZ Krzysztof Dunin: Z dziejów sojuszu obszarnictwa z bogatym chłopstwem w Galicji (1907-1914). Prz. hist. 1955 z. 1/2 s. 213-239. Res. s. 289-290. Hez. s. 279~280; Źie!. Sztand. 1955 nr 43 dod. s. 1-24. 55'9. WIŚNIEWSKI Jerzy: Przesłanki tworze:lia się układu kapitalistycznego w rolnictwie zachodnio-pomorskim w w. XVIII. Kwart. hist. 1955 R. 61: 1954 nr 4 s. 116-136. Res. s. 411-412. Sod. s. 402-403. (x) 560. WOJCIECHOWSKI Zygmunt: Uwagi o nazwach i lokalizacji plemion polskich na tle sąsiedztwa słowiańskiego. Pam. slow. 1955 T. 4: 195\ z. 2 s. 324-339. (x) 561. WOJTECKI Aleksander: Zwiedzamy Górę Ślęzę nych Ślęzan. Poznaj. Swiat 1955 nr 9 s. 6, ilustr. 37 "Lud", t. XLIV. ośrodek starożyt- �578 579 562. ZAKRZEWSKA-DUBASOWA Mirosława: Źródła archiwalne do dziejów walk o wyzwolenie narodowe i społeczne w Lubelszczy;i.nie w. XIX-XX Archeion T. 24: 1955 s. 212-224. Sod. s. 393-394. Sum. s. 339. (x) 563. ZAPISKI bibliograficzne. Kwart. hist. R. 61: 1954 nr 4 s. 319-331, R. 62: 1955 nr l s. 251-257, nr 3 s. 182-189. (x) 564. ZIENTARA Benedykt: Dzieje małopolskiego hutnictwa żelazn~go XIV-XVII w. Warsz. 1954. . Rec.: Pazdur Jan. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l s. 194-199; Herbst Stanisław. Prz. hist. 1955' z. 4 s. 638-640. . . . 565. ZIENTARA Benedykt: Ze studiów nad historią techmkl polskIegO hutnictwa żelaznego w XVIII w. Prz. hist. T. 43: 1952 nr 7, i nadbitka Warszawa 1952. Rec.: Pazdur Jan. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, T. 15. 195'3, s. 366-369 (bibliografia). 566. ZINS Henryk: Echa Wielkiej Wojny Chłopskiej :la ziemiach dawnej Rzeczpospolitej. Kult. i Zycie 1955 nr 39 s. 2. 567. ZINS Henryk: Położenie ludności chłopskiej na Warmii w pierwszej połowie XVI w. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 56-79, tab. Res. s. 357-358. Sok. s. 352. (x) 568. ZGORNIAK Marian: Rola plebanii w wyzysku chłopstwa i jego walee klasowej na wsi małopolskiej w drugiej połowie XVIII wieku. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 80-107. Res. s. 358. Sok. 352-353. (x) 569. ŻYWIRSKA Maria: Kolo:lia Repen w Dąbrowie Górniczej - najstarsze osiedle górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 99-118, Bustr. rys. Krat. sod. s. 264-265. Sum. s. 278-279. b) Działacze 570. BARNAS Życie Kazimierz: List ludowi, etnografowie z Zakopanego. (Uroczystości .576. 577. :f LESZCZYŃSKI Józef: Najwybitniejszy pisarz Gdacjiusz A. Glosy znad Odry 1955 nr 9 s. 2. LIETZ Swiat Zygmunt: Franciszek 1955 nr 167 s. 2. 572. DĘBSKI Stefan: O Jirasku, pisarzu ludowym. Tryb. Ludu 1955 nr 70 s. 4, ilustr. 573. DUBIEL Ludwik: Józef. Lompa - pionier polskiej etnografii na Śląsku. Tryb. rob. Stalin ogród [Katowice] 1955' :II' 138. 574. ENDER Ja:lina: Ks. Józef Szafranek, trybun ludu śląskiego. Warsz. 1952. Rec.: Jakóbczyk Witold. Rocz-i hist. 1955 R. 20: 1951/1952 s. 218-219. 575. KAPENIAK Józef: Ród Gąsieniców. Warsz. 1954. Rec.: Kwiecińska Teresa: Tradycyjna ep?k~ .. Nowa Kult. 1955 nr 13, s. 6; Przygórski Zbigniew: Saga rodu GąsIemcow. Od A do Z nr 6 s. 2, Bustr. Tyg. powsz. 1955 nr 25 s. 8. (v. 623). wieku syn ziemi warmińskiej. 578. LIGACZ Ryszard: Sylwetki uczonych śląskich. Rudolf z Rud i Jan z Kluczborka. Kwart. opal. 1955 nr 2 s. 131-147. 579. MATYNIAK Alojzy: O człowieku - instytucji, który lud polski bez reszty ukochał - Oskar Kolberg. Sprawy i Ludzie 1955 nr 4 s. 1. 580. MIEDZIŃSKI Florian: Chłopski rewolucjonista _ ks. Piotr Ściegienny. Widnokrąg 1955 nr 44 s. 2, Bustr. 581. OBRZUD Zdzisław: Jan Kupiec, ludowy poeta śląski. Swiat i Życie 1955 :II' 5 s. 1-2. 582. PAMIĘCI twórcy Etnologicznej Szkoły Wiedeńskiej (Schmidt W.) Col~,83. 584. Lect. theol. A. 25: 1955 fasc. 4 s. 565-574. PAUKSZTA Eugeniusz: Nowokramskie sprawy. (Odwiedziny żonych działacży-obrońców polszczyzny w pow. babimojs!dm lubuskiej). Pomorze 1955 nr 5 s. 14, Bustr. u zasłuw ziemi RUDZKA Ewa: Wielki lekarz i góralski gęślarz - Sabała Krzeptowski J. Od A do Z 1955 nr 22 s. 2, BUstr. 585. RYMARZ Stefan: Sabała (Krzeptowski J.) Swiat i Życie 1955 nr 21 s. 2. 586. TETMAJER Kazimierz: Na skalnym Podhalu. !lustr. Andrzej Stopka. Wstęp :1apisała Aniela Łempicka. Kraków 1955 Wyd. Literackie s. 506. 587. WANTUŁA Jan: Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego. Wa~'szawa 1954. Rec.: Górski Ryszard: Książka nr 10 s. 10, Bustr. 588. ŻYCHOWSKI Marian: Piotr s. 74-88. Sabałowe). spal. _ XVII i My c.hłopskiego badacza. Ziel. Sztand. Ściegienny. Nowe Drogi 1955 1955 nr 3 c) Walki klasowe Liter. 1955 nr 28 s: 4, ilustr. 571. BURSZTA Józef: Stanisław Szczotka (1912-195'4). Rocz-i Dziejów i gasp. 1955 T. 15: 1953 s. 411-412. Gorzkowski śląski 589. BARANOWSKI Bohdan: Walka klasowa chłopów ze starostwa barańskiego na Podlasiu (w XVII-XVIII). Rocz-i Dziejów spal. gasp. 1955 T. 15: 1953 s. 77-110. Krat. sod. Sum. 590. BOGATYŃSKI Władysław: Walka chłopów z uciskiem w Polsce w XVII i XVIII Bustr. wieku. Krakow 591. 1955 Muzeum etnograficzne. s. 83, GORSKI Józef: Fornale. Z życia i walk robotników rolnych. Wyd. :l pOpI'. i uzup. Warszawa 1955 LSW s. 199, ilustr. 592. KACZMAREK Roma:l: "Bunty" czeladzi miast fabrycznych w okręgu łódzkim do 1830 roku. Prz. Nauk. hist. spał. Warszawa 1955 T. 5, s. 124-131. 593. KOZŁOWSKI Józef: Rewolucja 1905 roku na wsi polskiej. Za Wain. Lud. :~7* 1955 nr 1 s. 14-15, ilustr. �580 581 594. KUŻMIŃSKI Tadeusz: Walki klasowe na wsi lubelskiej w latach 1918-1919. Wyd. 1. Warszawa 1955 LSW s. 171. 59B. MISIEWICZ Władysław: Krzeszowice we wspomnieniach Jagieiskiego. (Strajk chłopów w Krzeszowicach). Życie kult. ziemi rzesz. 1955' [nr 1] s. 7, ilustr. 596. PIWARSKI Kazimierz: Polacy śląscy w walce o społeczne i narodowe wyzwolenie. 1848-1914. Wyd. l. Warszawa 1955 LSW s. 171. 597. POKORA Leon: Kaszubi - obrońcy polskości Pomorza. Poznaj Swiat 1955 ~r 6 s. 1-2, ilustr. 598. POPIOŁEK Kazimierz: Radykalni przywódcy chłopów śląskich. Wyd. 2. zmien. i uzup. Stalinogród [Katowice] 1955 Śląsk przy Wyd. Górniczo-Hutniczym s. 75', ilustr. 599. POPIOŁEK Oswald Stefan: Bunty chłopskie na Górnym Śląsku do roku 1811. Wyd. 2, Warszawa 195'5 LSW s. 107, ilustr. 600. WANTUŁA Jan: Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego. Warszawa 1954. Rec.: Leszczyński Józef. Sobótka R. 10: 1955 nr 1/2 s. 281-289. 601. WOJCIK Adam: Chłopska rewolucja 1846 roku na Pogórzu. Życie kult. ziemi rzesz. 1955 [nr 1] s. 8, ilustr. 602. WYCECH Czesław: Jakub Szela i powsta:1ie chłopskie z 1846 r. w świetle nowych badaó, Ziel. Sztand. 1955 nr 9-10 s. 4, nr 11 s. 4-5. 603. WYCECH Czesław: Powstanie chłopów w 1846 roku. Jakub Szela. Wyd. l. Warszawa 1955' LSW s. 245. 6. Historia sztuki 604. BIULETYN Historii Sztuki. R. XVI: 1954. Spis treści. Biu!. Hist. Szt. 195'5 nr 1, dod. s, 4 nlb. 605. DOBKIEWICZOWA Kornelia: W ogrodach Słowian śląskich. Warszawa 1954. Rec,: Baranowkz Jan: Śladami prehistorii. Sląsk liter, 1954 nr 12 s. 185-186; Twarawska Janina. Hist. i Nauka Konst. nr 5'/6: 1955 s. 134-136. 606. DUMNICKI Juliusz: Architektura śpichrzów zbożowych. Archit. 1955 nr 8 s 255-257. rys. 607. GORSKA Anna, ROŻYSKA Krystyna: Przegląd współczesnej architektury Podhala. Archit. 1955 nr 2 s. 34-43, ilustr. rys. Inh. Res. Sad. Sum. s. 57. 608. JACKOWSKI Aleksander: O "Kogutach" Tomasza Gleba. Prz. artysto 1955 nr 1/2 S. 102-108, ilustr. 609. (K. Ch.): Najstarsze zabytki budownictwa drewnianego na Pomorzu. Tryb. Ludu 1955 nr 225 s. 3, ilustr. 610. MAŃKOWSKI Tadeusz: Polskie tkanby i hafty XVI-XVIII wieku. Wrocław 195'4. Rec.: Butrymowicz Zofia: Polskie tkaniny dekoracyjne XVI-XVIII wieku. Przem. włókien. 1955 nr () Biul. Inst. Wzorn. Przern. nr 6 s 11-12: Józkiewicz KrystY:1a. Tyg. powsZ. 1955 nr 18 s. 11, ilustr.; Rudzka Ewa: Polskie tkaniny artystyczne. (Laureat nagrody państwowej za pracę "Polskie tkaniny i hafty XVI-XVIII w.") Od A do Z 1955 nr 33 s. 3, ilustr.; Urbanowicz Jadwiga: Na marginesie książki "Polskie tkaniny i hatfy XVI-XVIII w. (Uzupełnie:1ie dotyczące roli Paschalisa Jakubowicza i jego fabryki w rozwoju tkactwa pasów). Biu!. Hist. Szt. 1955 nr 2 S. 271. 611. MORELOWSKI Marian: Rozwój urbanistyki Wrocławia przed kolonizacją z lat 1241-1242. Spraw. Wrocl. TN/1955 R. 6: 1951 dod. 4 a. 1-28, ilustr. mapy. 612. POLSKA Sztuka Ludowa. Dwumiesięcznik wydawany przez Państwowy Instytut Sztuki. R. 8. 1954. Nr 6. Warszawa 1955 Państw. Inst. Sztuki S. 323-383, ilustr. 613. PRZYBYSZEWSKI Bolesław: budowie Zamku Królewskiego 1955 nr 1 S. 149---161. Muratorzy i kamieniarze zajęci' przy na Wawelu (15'02-1536). Biul. Hist. Szt. 614. REWSKI Zbigniew: Majstersztyki krakowskiego cechu murarzy i !{amie:1iarzy XVI-XIX wieku. Wrocław 195'4. Rec.: Konarski Stanisław. Kwart. hist. R. 62: 195'5 nr 1 S. 228-230; Miks Nina. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955' nr 2 s. 473-482, ilustr. 615. ŚWIECHOWSKI Zygmunt: Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku. (Album). Teksty źródłowe przejrzała Hildegarda Aust. Warszawa 1955 Budownictwo i Architektura s. 386, tab!. 306, mapa 1, err. Ministerstwo Kultury i Sztuki. Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków. Pomniki Architektury Polskiej. Z. 2. 616. TESCHICH A.. ŻAKOWSKI A.: Jeszcze w sprawach wsi. Archit. nr 9 s. 261-263, rys. Res. Sum. Zsf. S. 3-4 okł. Sod. s. 292. 1955 617. TŁOCZEK Ignacy: Zabytki architektury ludowej. Ochro Żabyt. nr 2 s. 77-88, ilustr. Res. dod. S. nlb. S-6. Rez. dod. s. lllb. 2: 1955' 618. W. W.: Cenny zespół zabytków ilustr. S. 7. Historia na Orawie. Turysta Stanisław: Tyg. 9, literatury 619. CZERNIK Stanisław: Z życia pańszczyźnianego teriały i szkice. Warszawa 195'5 LSW s. 197. 620. GRABOWSKI Tomasz paryskich Mickiewicza. 1955 nr 10 Białoruś w XVII wieku. i Ukraina Ma- w wykładach powsZ. R. XI 1955 nr 21. 621. GRABOWSKI Tadeusz Stanisław: Słowianie południowi w wykładach paryskich Mickiewicza. Tyg. powsz. 1955 nr 3 S. 3, ilustr. 622. GRUDZIŃSKI Tadeusz: Ze studiów nad Kroniką Galla. Rozbiór krytyczny pierwszej księgi, Źap. TN Tor. T. 20: 1954 z. 1/4 s. 29-100. �582 583 KAPENIAK Józef: Ród Gąsie:1iców. Warsz. 1954. Rec. BARNAŚ Kazimierz. Życie !Her. 1955 nr 14 s. 8, ilustr.: SZCZAWIEJ Jan: Opowieść o zbójnickim rodzie Gąsieniców. Ziel. SztanGi. nr 17 s. 9. LUBOSZ Bolesław: Śląskie opowieści Świętochowskiego. Na iViedz!eię 1955 nr 53 s. l, ilustr. LUBOSZ Bolesław: Wśród "bezdom:1ych ludzi" Zagłębia. No Niedzie!~ 1955 nr 52 s. 1. 623. 624. 625. WIKARJAK 626. Jan: Eos 1955 R. 46: O imionach i nazwiskach z. 2 s. 69-78. starożytnych Greków. 1952/53 IX. VARIA ROGOZIŃSKI Zenon: Z metodyki statystycznej badań społecznych. Na przykładzie zbiorowości gospodarstw chłopskich w Polsce. Wyd. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 119. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Wydział 2. uniwersytet Łódzki. Prace z Historii Myśli Społecznej i z Badań Społecznych. Red. Józef Chałasiński. T. 5. 627. X. RECENZJE Z CZASOPISM ETNOGRAFICZNYCH ORAZ NIEETNORGAFICZNYCH, RECENZJONOW ANYCH W CZASOPISMACH ETNOGRAFICZNYCH POLSKICH 628. 630. CZASOPIS Muzeal:1ej Slovenskej Spolocnosti. R. 40-41: Rec.: E. K. Archeo!. 1955 R. 5: 1952-1953 s. 273. FATABUREN: Nordiska Museets och Sk:msens. Arsbok 1949-1950. Sztokholm. l D34. Rec.: Śląski Kazimierz. Kwart. INDEKS A. 141 A. G. 327 AgranovJskij A. 364 Al. 344 Aleksandrowicz J. 340 Aleksiewicz M. 88 Aleehno M. 308 Antoniewicz W. 384 Arcich :nvskij A. 376 ArtowsJd S. 177 Babiniez W. 238 Bagdas? H. 345 Hist. Kult. mClt. 1955 nr 2 s. 470-472. NAZWISK Balicki J. 338 Banach A. 197 Bar<'.nowicz J. 605 Baranowski B. 448, 449, 450 Barnaś K. 570, 623 Bartnicki S. 97 Basara /I.. 391 Daszyński S. 115 Baumgardten A. 278 Bazieliehóvma B. 14. 198, 279, 281 Bądkowska Bi\k S 386 S. 178 280, Bernal J. 311 Berwiński R. W. 396 Bieda W. 287 Bielawski L. 179 Bieniarzówna J. 132, 450, 526 Biernacki A. 554 Birkowski F. 236 Birowska N. 387 Biskup M. 439 Bittner H. l, 9 Błachut W. 1.99, 288 Bogatyński W. 590 Borowik A. 45 Brajerski T. 423 Brayer A. 143 Breza T. 346, 347 Broda J. 451 Broniarek A. 289 Bronicz S. 96 Broniewska J. 310 Bulanda E. 144 Burszta J. 452, 571 Butlerowa G. Ł. 406 Butrymowicz Z. 610 Czekanowski J. 426, 427 Czermiński A. 348 Czernik S. 619 Dall Z. 145 Danees J. 328 Dąbrowska M. 125 Dąmbska I. 250 Dąmbski J. 428 Dederko B. 77 Dekowski J. 47 Dembińska M. 81 Demicsera G. 328 Dębski S. 572 Długosz A. 117, 182 Dlugosz W. 146, 179 Dobkiewiczowa K. 605 Dobrowolska A. 7, 28, 97, 98 :Cobrowolski S. R. 147 Dobrzyński J. 219 Doroszewski W. 390 Drapella W. A. 389 Drzazgowski K. 126 Dubiel L. 48, 49, 78, 89, 107, 148, 201, 202, 203, 204, 205, 45~ Chałasiński J. 290, 627 Chesterton G. K. 124 Chętnik A 154 Chmielewska M. 453 Chmielewski W. 453 Chmielewski J. 388 Chmielewski S. 377 Chojnacki W. 46, 454 Chorosiński J. 180 Chrienow I. A 303 Chruszczow N. 311, 312, 313 Cienkowski W. 403 Cieślak T. 455 Cod ello A 456 Cofta E. 27 Czajkowski J. 200 Czałbowski A. 459 Czarno ck a J 350 Czasznicka Z. 217 Dubowski A. 50 Dumnieki J. 606 . Dygacz A 149, 184 Dzieduszycki W. 183 Dziekański T. 108, 381 Dziewanowski K. 17, 462 Dziewoński K. 460 E. 206 E. A. 207 E. G. 461 E. K. 628 Eker A. 341 El-Er d 208 Ender J. 574 Es-Pe (30stowa W.) 87 F8l J. G. 209 Falniowska A. 462 459, 573 �584 Fatabure:J. 630 Fenikowski F. 150 Florczyk J. 349 Florowskij A. V. 463 Foster W. Z. 366 Francić M. 464 Friedrich H. 391 Frinta A. 392 Frister R. 90 Furdal A. 393 Gall 626 Gajek Józef 25, 97, 101, 138 428a, 428b Gajewski D. 314 Gargi B. 350 Gąsienica 575, 623 Gąsiorowski S. 80 Gentil-TippenhauerWidiger W. 151, 217 Gentzen F. 465 Gerasimow 315 Gerlach J. 466 Gierasimow J. P. 316 Gębik W. 291 Gieysztor A. 494 Glapa A. 24, 109, 110, 210, 394 Gleb T. 608 Glinka J. 449 Głowa Z. B. 211 Godlewski A. L. 375 Goetel W. 446 Golański L. 514 Goldberg J. 450, 526 Goliński L. 152 Gołąb P. 395 Gomolec L. 539 Gonera T. 212 Gorski R. 587 Gorzkowski F. 577 Gosiewska Z. 396 Gójski J. 591 Górska A. 607 Grab W. 52 585 Grabiańska M. 53, 213 Grabowski J. 214, 215 Grabowski T. 620, 621 Grabski A. 467 Grażyński J. 440 Grudziński T. 498, 622 Grekow B. D. 317 Grieco R. 329 Grochalowa M. 215 Gromadzki J. 468 Grosser M. 469 H. 216 Hainchelin Ch. 127 Halicz E. 470 Hanulanka D. 29 Hanzelka J. 339 Hebda J. 134 Heck R. 469 Hensel W. 471, 472 Herbst S. 564 Hermanowicz H. 218 Hernas Cz. 184, 192 Hinz H. 486 Hordyński J. 30 Horodyska H. 170 Horoszkiewicz R. 447 Hrabec S. 397 Hubczuk Z. 292 Inglot S. 469 Itman L. 8 Iwaszkiewicz J. 260, 293 Iwaszkiewicz S. 54 Iwanow P. P. 351 Jachnina A. 153 Jackowski A. 608 Jagielski 595 Jakóbczyk W. 574 Jakóbiec M. 318 Jamka R. 111 Jamrogiewiczowa J. 474 Jan z Kluczborka 578 Janicka D. 339 Jaroszyk H. 475 Jasienica P. 293, 476, 477 Jastrzębski J. 82, 133 Jassem W. 398 Jaśkowiak F. 378 Jawczak W. 128 Jaz 215 Jedlicki J. 478, 534 J. H. 31 Jiraszek 572 Jnk. 219 Jonca K. 158 Jasiach C. R. V. Russel 434 Jostowa W. (es-pe) 82 Jóźkiewicz K. 610 J. S. 32, 74 J. Szt. 380 Juchniewicz Z. 297 JW. 355 Kaczkowski 1. 354 Kaczmarek R. 592 Kaczmarski B. 442 Kaczmarczyk Z. 55 Kałuży1'lski S. 351 Kami1'lska J. 479, 480 Kamiński A. 56, 556 Kamiński 1. G. 220 Kandziora J. 481 Kapeniak J. 575, 623 Karaś M. 399, 424 Karski W. 221 Kartun D. 340 Karwacki W. 485 Karwot E. 15', 138, 139 Kawalec B. 222, 223 Kawecka Z. 319 Kawierin G. 366 Kazancew N. D. 320 K. Ch. 609 Kersten A. 482 Kielanowski T. 116 Kieniewicz S. 483 Kiełczewska-Zalewska M. 400 Kiersnowski R. 112 Kisielow G. 321 Klichowska M. 484 Klik J. 224 Kluk K. 485 Kołczin B. 377 Kłosak K. 130 Kmieciński J. 225 Konarski S. 614 Knorosow J. W. 368 Koczy J. 316 Kolberg O. 579 Kołczin B. 376 Kołłątaj H. 486 Kołodziejczak M. 487 Kołodziej E. 297 Konarski S. 618 Kondratiuk K. 33 Konicki Z. 488 Kontek W. 352 Korolkiewcz M. 34, 226 Korzec P. 489 Kosecka W. 228 Kossowski A. 463 Kotłuniak J. 399 Kotoński W. 185 Kotula F. 7, 99, 100, 101, 104, 112, 227 Kowalenko W. 490 Kowalska-Lewicka A. 11, 13, 57, 155, 228 Kozłowski J. 593 Kozłowski Z. 491 Kóczka W. 430, 433 Kraczkowskij J. 353 Krawczuk A. 382 Krzeptowski J. (Sabała) 187, 584, 585 Księski J. 186 Kuczewska J. 135 Kuczy1'lski J. 514 Kulczycki J. 18, 120 Kupiec J. 581 Kutrzeba-Pojnarowa A. 492 KuziJ1ski S. 298, 493 �586 Maleczyński K. 51, 503 Malinowski T. 113 Małowist M. 504, 505 Mańkowski T. 610 Markiewicz J. 506 Labuda G. 4ge Markowska W. 323 Marszałek P. 356 Lamos T. 306 Lapter K. 496 Martuszewski E. 36, 300 Legowicz 127 Martynowicz T. 355 MaryaJ'lski A. 343, 357 Lehr-Spławiński T. 58, 304, 401, 431 Matejczyk H. 507 Lenin W. 501 Lesiński H. 499 Matlakowski W. 251 Leskiewicz 534 Matwinowa M. 320 Leszczyński J. 35, 576, .600 Matyniak H. 579 Leśnodorski B. 495 Matuszewska B. 3, 4,5 Lewicki T. 307 Mączak A. 91, 106 Lietz T. 577 Mencel T. 557 Ligacz R. 578 Michalkiewicz W. 516 Ligęza J. 156, 184 Michalska M. 232 Lipiński E. 355 Michalski J. 534 Lipko S. 443 Michałowski M. J. 184 Lhote W. 341 Miedziński F. 580 L. R. 548 Mieszczankowski M. 508 Lubosz B. 624, 625 Miękus K. 491 Ładogórski T. 445 . Miks N. 614 Łempicka A. 586 Milska A. 323 Łepkowski A. 126 Misiewicz W. 595 Łęga W. 157, 231, 500 M. J. 369 Łowmiański 56 Mocarska B. 142, 170 Łoziński J. Z. 501 Modrzejewski J. 509 Łuczak Cz. 464, 502 Molenda J. 510 Lyszcz A. 2, 9 MOllczak W. 402 Morcinek G. 511 Mach J. 342 l\lorelowski M. 611 lVIachejek W. 299 Most 233 Machnik J. 379 Moszyński K. 404 Machowski J. 367 Makowski J. 368 IVroszyński L. 403 Maciąg W. 299 Mowszowicz J. 83 Madeyski M. 118 Mukarczyk A. 121 Majchrzak J. 59, 444 Mularczyk 122 Makowski J. 369 Mulkiewicz O. 234 MRleczyńska A. 48. 305 Musianowicz K. 235, 512, 513 Maleczyńska E. 51. 305, 505 Muszyński J. 140 Kuźmiński T. 594 Kwaśniewska I. 497 Kwiecińska T. 575 Kwiecińska Z. 230 587 Mydlarski J. 430, 433 Natanson W. 61 Natanson-Leski J. 445 Naumczyk A. 136 Neclowie 207 Nelken H. 236 Nichtweiss J. 514 Niedworok A. 237 Nietyksza Z. 37 Nikifor-Matejko 197 Nitsch K. 405, 406, 410 Nowak J. 217 Nowoplanskij D. 324 Obrzud Z. 581 Ochońska lVI:. 4 Odyniec W. 515 Olszewska J. 38 Optołowicz 39 Oracki T. 70 Orłow S. N. 380 Orzechowski K. 62, 516 Ostaszewski J. 358 Otto H. 336 Owczynnikow W. 359 Owsińska A. 517, 518 Pagaczewski S. 519 Parkes H. B. 370 Paschalis J. 610 Paukszta E. 583 Pawlata S. 63 Pawłowski E. 408 Pazdur J. 381, 564, 565 Perkowicz A. 17 Peter J. 392 Peters S. 40, 41, 64, 65, 66, 67, 92, 520, 521 Petr J. 169 Piekai'czyk S. 522 Piekl). towski L. 523 Pietkiev,;icz K. 217 Pieprzyk J. 129 Piotrowski J. 436 Piotrowski S. 238, 239, 435 Piwarski K. 596 Piwocki K. 259 Plesnar L. 524 Podoska-Kochowa M. 217 Podwińska Z. 114 Pokora L. 597 Pomian K. 365 Pomiano\'lska W. 409 Poniatowski E. 160 Popiołek F. 68 Popiołek K. 598 Popiołek O. S. 599 Poppe A. 317 Poroszewska I. 102 Przyboś A. 449, 526 Przygórski Z. 575 Przybyszewski B. 613 Raba J. 35 Rabska Z. 130 Rajewski Z. 21 Rauhut L. 381 Reczek S. 412 Reinfuss R. (R. Rss) 93, 96, 187, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 332 Rembowski M. 84 Rewsld Z. 614 Reychman J. 325 Riemiennikow A. M. 382 Rogalowa H. 341 Rogowski W. 161 Rogoziński Z. 627 Rojewski M. 491 Roj-Kozłowska H. 151 Ropelewski A. 85 Rosiak S. 489 Rosiński B. 430, 433 Rospond S. 413, 414, 415, 416, 417, Rostworowski E. 486, 527 Rouze M. 330 RczwCldowski J. 418 Rómel W. 371, 372, 373 RÓ:7.yska K. 607 R. Rss. (R. Reinfuss) 100, 534 �588 Rubinsztejn J. 70 Ruczyński T. 71 Rudnicki M. 419 Rudolf z Rud 578 Rudziński R. 162 Rudzka E. 584, 610 Russel C. J. 434 Russocki M. 528 Rutkowska-Płachcińska Rybarski A. 317 Rymarz S. 585 Rysiewicz Z. 418 589 A. 529 Sabała (Krzeptowski) 588, 589 Sadurska A. 420 Sapożyński W. 247 Sarapata A. 94 Sawicka F. 4 Saysse-Tobiczyk K. 249 S. Ch. 333 Schmidt W. 582 S. E. 250 Seniuch Cz. 337 Senkowski J. 306 Seweryn T. 242, 248 Siedlecki Z. 334 Sieja S. 269 Sienkiewicz A. 317 Sierotwiński S. 251 Skowrońska A. 72 Skurpski H. 252, 253 Sławińska l. 295 Sławski F. 403 Smirnow N. A. 325 Sobieska J. 188 Sobieski M. 189, 194 Sobociński W. 322 Sobol B. 530 Socha L. 184, 192, 254 Solecki J. 283 So\vka A. 195 S. S. 26 Stachowiak M. 42 Staronkowa Z. 255 Staszczak Z. 6, 9, 69 Stelmachowska B. 163, 256 Stęszewski J. 190, 191 Stołyhwowa E. 430, 433 Stopka A. 586 Stroiński S. 257 Strzelecki B. 17 Strzemski M. 301 Sucheni-Grabowska A. 530 Sukertowa-Biedrawina 73, 164, 532, 533 Sulewski W. 95 Sulima S. 258 Swatoń J. 159, 180, 181, 194 Sychta B. 421 Syska H. 74, 535, 538 Szafranek J. (ks.) 574 'Szafrański W. 383 Szalczyński T. 536 Szczawiej J. 623 Szczepański J. 374 Szela J. 602, 603 Szewczyk Z. 103 Szkop J. 537 Sturm de Sztrem 435 Szulc M. 14, 25 Szwajcerowa W. 259 Ściegienny P. 580, 588 Śląski K. 538, 630 Śreniowski S. 539, 640, 541, 542 Śrzednicki 405 Świechowski S. 615 Świętochowski 624 Świrko S. 165 T. Ł. 167 T. S. 335 Taborski W. 514 Targ A. 294, 296 Taszycki W. 407, 422 Tazbir J. 137 Telakowska W: 260 TeIiga W. 261 Teschich A. 616 Tetmajer K. 586 Thomazie A. 166 Tłoczek l. 617 Tomczak A. 439 Topolski J. 485, 534, 543 Trudzik Z. 544 Trzebiatowski K. 545 Turbacz M. 262 Turnau I. 104 Twarowska J. 605 Tymienicki K. 504, 505, 546, 547, 548, 549, 550, 551 Tyrowicz M. 483, 552 Uhlifova S. 43 Urbanowicz J. 610 Vielrose E. 434, 436 Vitoria de F. 365 W. D. (W. Doroszewski) 389, 390 W. K. 73, 324, 365 W. W. 618 Wachholz S. 553 Wachowski M. 554 Wagner W. 263 Wakar A. 555 Walknowski D. 234, 264, Wallis S. 192 Wantuła J. 587, 600 Warężak J. 556 Wartołowska Z. 123 Wądołowski K. 119 Wąsicki J. 557 Wąsowicz-Dunin K. 558 Wedzki A. 75 Weintraub I. 336 Węgrzyn owi cz L. 265, 266 Węgrzynowska K. 361 Wielowiejski J. 79, 525 Wieluński L. 267 Wierciński A. 430, 433 Więcek H. 168 \ Wikarjak J. 626 Wilczek A. 169 Wilman-Grabowska H. 362, 363 Wiśniewski J. 559 Witowski S. 268 W. K. 76, 437 Wojciechowski Z. 76, 437, 560 Wojewódzki B. 180 Wojnarowski E. 370 Wojno K. 108, 114 Wojtecki A. 561 Woźniak M. 97, 131, 269 Wójcicki K. 170 Wójcik A. 601 Wrzosek A. 441 Wycech Cz. 602, 603 Wyszomirski T. 284 Zakrzewska-Dubasowa M. 562 Zaleyski K. 171 .Zajączkowski W. 353, 354 Zanoziński J. 326 Zaremba J. A. 270, 271, 272, 273, 274 Za ręb a J. 424 Zawadzki T. 80 Zebulon F. W. 367 Zeman H. 302 Zembaty J. 447 Zgórniak M. 568 Zientara B. 564, 565 Zierhofer A. 438 Zikmund J. 339 Zins H. 566, 567 Zmor ski R. 176 Znamierowska-PrUfferowa M. 196, 275 Zwolakiewicz H. 277 Żabko-Potopowicz A. 86 Żak J. 105 Żakowski A. 616 Żatwinowa M. 320 Żółtowski J. 385 Żychowski M. 588 Życki L. 106 Żywirska M. 276, 569 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d948a517220a4a6b8e4c329b03e28299.pdf 946e3030b24b59b0ee419584fb5d6682 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:170 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:146 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.205-350 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 204 Istniejąca i przyjęta sieć badań 'PAE odpowiada w zasadzie p?~rzebom atlasu; należałoby tylko na pograniczu zasięgów £aktow kulturow~ch, na granicach zróżnicowań kulturowych, a dalej w .~asach ~społwyst~p?wania zjawisk antagonistycznych prowadZlC b~~ama uzupe.ł~~aJ~ce, zagęszczając sieć przebadanych miej~COWOSCl, ~elem sClsleJszego sprecyzowania granicy zasięgów l przebadama uwarunkowań, które na taki, a nie inny zasięg się składają 44 II Zobacz ró,,:nież artykuły "D!e Erforschung .J. G a J e~, }. .,i dotyczące der Polskiego Ackerbaugeriite Atlasu Etnograficznego: im Zusammenhang mit Akademie der Wisse:lBerlin 1957. str. 1-22; dem polmschen etnographischen Atlas. Deutsche schaften zu .serli.n. Band 13. Agrarethnographie, K. M o s z y n s k l, Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym. Kwartabik Historii Kultury Materialnej R. IV Warszawa 1956 nr3, str .. 391-412; J. G a je k, W sprawie dyskusji nad Polskim Atlase~ Etnograf!cznym. Odpowiedź prof. K. Moszyńskiemu. Kwartalnik Historii Kult~ry Materialnej 1957 nr 3/4 str. 606-634, J. G a j e k, VAtlas Ethnograpnlque Polonais en 1953-1954. Kwartalnik Historii Kultury Material:lej 1/2 1~58; Ergon str. 307-314; Zobacz też: Polski Atlas Etnograficzny Zesz.~t probny. P. A. N. Instytut Historii Kultury Materialnej Zakład Etnografn we Wrocławiu, Wrocław 1958. RECENZJE I SPRAWOZDANIA SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR Moskwa L. N. CZIZIKOWA, M. N. SZMELEWA: Współczesne z a b u d o wan i a c h ł o p s k i e (s. 54-72). 1955 z. 1-4' rosyjskie Wieś Wiriatino położona w dolinie rzeki Czelnowa (dopływ Cny), należy to liczby starszych osiedli okręgu Tambowskiego. Wieś jest zabudowana wg planu osiedli terenów południowowielkoruskich, lecz zachowała ślady starszego rozplanowania zabudowań, właściwego osiedlom położonym na brzegach rzek i wyciągniętych w jedną linię. Celem uzyskania pełnego obrazu rozwoju i historii powstawania zabudowań mieszkalnych, przeprowadzono szczegółowe badania nad każdą z ulic i zaułków. W trakcie badań nad budownictwem., brano również pod uwagę ogólne wypadki historyczne, stan gospodarki i rodzinny byt chłopów. W XIX w. dla wsi Wiriatino, jak zresztą i dla całego okręgu Tambowskiego, było charakterystyczne budownictwo zrębowe. Dawne budynki nie zachowały się jednakże we wsi i opis ich został odtworzony na podstawie opowiadań starych mieszkańców i na podstawie resztek starych zabudowań :majdujących się w okolicy. Budynek mieszkalny stał wzdłuż ulicy i był pokryty słomianym, czterospadowym dachem, budowany z belek o okrągłych zrębach wieńca; pod węgły zrębu podkładano dębowe pnie tzw. podwałki. Zrąb izby składał się z 15 wieńców, belki podłogi były wrąbane w pierwszy wieniec, między po· dłogą a ziemią pozostawala wolna przestrzeń (ok. 0,5 m wys.). Belki sufitu były wrąbane w wieniec, tzw. podbałocznyj wenec. Sufit był zrobiony z połowic. tzn. cienkich bierwion przepołowionych. Budynek mieszkalny składał się przeważnie z jednej izby, sień była często wyplatana. Piec znajdował się w kącie przeciwległym od wejścia, otwór pieca był zwróeony do drzwi (jest to plan izby południowowielkoruskiej, podtypu wschodniego). Przeciętne rozmiary dawnych budynków mieszkalnych były bardzo małe (6 X 5, 7 X 7 m), natomiast rodziny zamieszkujące je liczyły od 25 do 30 osób. Każdy kąt w izbie miał swoje przeznaczenie i nazwę: w perednem ugłu (w reprezentacyjnym kącie) jadano i przyjmowano gości, \V zadnem * Wskutek konieczności lIlieszcza tylko te recenzje zmniejszenia objętości "Ludu" - redakcja zac7.asopism, które dotyczą aktualnych badań. �206 (wreprez.entacyjnym kącie) Jadano i przyjmowano gości, w zadnem tylnym) spano, w pecznum ugtu (kąt pieca) znajdował się ruski piec, w sudnem (kuchennym) prano. Starcy spali na piecu, młodzi na podłodze, półkach i lawach. Sypiano zazwyczaj na słomie, którą przykrywano plachtą tkaną w domu, postitkoj; płachtą również okrywano się. Kobiety prały na ławie Irontowej. Podłogi nigdy nie myto, natomiast przed dorocznymi świętami skrobano ją skrobaczkami. Domy o dwóch .izbach mieszkalnych były zjawiskiem bardzo rzadkim i należały do najzamożniejszych chłopów. Niektóre zamożne gospodarstwa miały po kilka izb w zagrodzie. Podwórza wsi Wiriatino były otwarte. Dawna forma i konstrukcja podwórza zachowała się do dziś. Kryte pomieszczenia dla bydła, drzewa j narzędzi gospodankich były zrobione z opłotków i nazywano je po~L1ieti. Powieti (szopy) stały za domem w odległości od 20-40 m. zaginały się w stronę domu pod kątem prostym i czasami dochodziły z jednej &trony domu, z drugiej sięgały do wrót. W dużych rodzinach, które po;iadały wielką ilość bydła, zdarzało się, że za pierwszym szeregiem szop ustawiano w pewnej odległości drugi rząd powiet·i. Szopy były często przegradzane na m8.łe izdebki, w których latem sypiały pary małżeńskie jednej wielkiej rodziny. Pod szopami sporządzano piwnice i łażnie zrębowe, w których piec był stawiany wg planu południowowielkoruskiego. W zagrodach chłopskich znajdowały się szopy i stodoły dla niewymłócoBego zboża i siana. Młócono na klepisku, czasami młóckę organizowano \V stodole. Ten typ chłopskich budynków byl charakterystyczny w XIX w. dla 'lvielu okręgów południowowielkoruskich: w guberniach orłowskiej, kurskiej, woroneżskiej, tambowskiej i przylegających do nich okręgów tulskiego i riazańskiego. Niedostateczne materiały nie pozwalają na ustalenie czasu powstania tego typu budownictwa. Od 1880 r. w spoleczno-ekonomicznym życiu wsi zaszły znaczne zmiany. Masowy odpływ chłopów na sezonowe roboty sprzyjał stopniowemu wciąganiu chłopstwa w stosunki towarowo-pieniężne, co z kolei powodowało zmiany wewnątrz rodzin chłopskich. Rodziny zaczynają się dzielić, tym samym zmniejsza się ich liczebność. Wieś zaczyna szybko rozbudowywać się. Do 1870 r. wieś liczyła 200 domów. Od 1880 r. powstają nowe ulice, zabudowują stare, powsta je coraz więcej zagród. Szczegółowe badania pozwoliły na prześledzenie historii poszczególnycłt :odzin, które często noszą to samo nazwisko. Poza tym w każdej rodzinie istnieją jeszcze tzw. podwornyje kliczki, (podwórzowe przydomki), które .:Jodawano do imienia głowy rodziny i które dotąd przetrwały. Przy rodzinnym podziale, bracia zazwyczaj dzielili między siebie domy i zabudowania gospodarskie lub przesiedlali się na koniec wsi, gdzie g'mina wydzielała im kawałek ziemi na zagrodę. ¥,T centrum wsi można •.;głu Iw . ! i 'li 207 było osiedlić się tylko w tym wypadku, gdy ktokolwiek przenosił się na inne miejsce i sprzedawał swoją ziemię· WlataciI 1880 zrębowe budynki zaczynają być wypierane przez domy !. cegły. Chłopi wykupili od ziemian boga tą w glinę ziemię i bez większych trudności mogli wyrabiać cegłę. Chlopi z dwóch lub trzech gospodarstw wspólnie zakładali cegielnię, sta"viali szopę do suszenia cegieł i sami ją wypalali. W ten sposób w stosunko"vo niedługim czasie (1890 i pierwsze dziesięciolecie XX w.) wieś była w znacznej mierze przebudowana. Mimo pewnych braków domów zbudowanych w tym okresie (wilgoć, zużycie WIększego zapasu opału niż w domach drewnianych) budownictwo z cegieł ;'OZWiJ310 się coraz bardziej. Pierwsze domy z cegiel stawiane były wg tradycyjnych planów domów drewnianych. W miarę jednak wzrastających kontaktów z miastem i rozwojem oBrodków przemysłowych, ludność wiejska zaczęła stawiać większe wymagania swemu domostwu. W pierwszym rzędzie objawia się to w dążeniu do wydzielenia w domu tzw. czystej połowy. Przy budowie z cegieł, często ściana fundamentalna dzieliła budynek na dwie części: kuchnię i pokój. Do kuchni (jeżeli dom stal wzdłuż ulicy) prowadziły dwa wejścia: jedno od ulicy, drugie od podwórza; piec był stawiany w kącie przeciwnym od ulicy·, otwór pieca był zwrócony ku wejściu, prowadzącemu z' ulicy. Ustawienie pieca świadczy o zachowaniu starych tradycji, chociaż wejście znajduje się nie w bocznej ścianie, jak ongiś, lecz od ulicy. Budynek mieszkalny z cegieł. oprócz pieca ruskiego, ogrzewany był piecem kaflowym, który od 1900 r. stawiany był w pokoju na środku "ślepej ściany", wydzielając w ten sposób miejsce do spania. W okresie poprzednim, przy podziale rodziny, odchodzącym cała rodzina wspólnie budowała oddzielny dom. Z braku ziemi często nową izbę przyGudowywano do domu rodzicielskiego lub stawiano ją w tej samej zagrodzie, dzieląc zagrodę między dwie rodziny. W okresie budownictwa ceglanego przy podziale, pożądanym było również stawianie osobnego domu, jednakże taniej wypadało stawianie większego domu z myślą podzielenia go- w przyszłości na dwie łub trzy części. Często, gdy rodzina nie posiadała środków na wybudowanie większeg6 domu. początkowo budowano go na jedną rodzinę, przy podziale zaś dobudowywano potrzebne izby. Zrozumiałe, że takie rozwiązanie pomieszczeń dla rozrastającej się wci<lŻ rodziny zmieniło tradycyjny plan wnętrza, jak również piec zmienił swoje tradycyjne ustawienie. Piec mógł być stawiany "~O różnych kątach w z~leżności od kierunku ulicy, wejścia i otaczających dom innych mieszkalnych i gospodarczych budynków. W każdym zaś wyl'adku piec starano się ustawić jak najbardziej racjonalnie. tak aby kąt kuchenny zabierał jak najmniej przestrzeni. W końcu XIX w. i na początkll XX w. zachodzą zasudnicze zmiany w umeblowaniu domów z cegieł. W użyciewchodzą meble ruchome . �209 208 W budownictwie gospodarczym nie zaszły w owym czasie żadne zasadnicze zmiany. Spichrze były również murowane z żelaznymi drzwiami. Biedniejsze gospodarstwa stawiały spichrze gliniane. Rozwój budownictwa ceglanego trwał do 1914 r. w Okresie I wojny światowej rozwój budownictwa mieszkaniowego został poważnie zahamowany. Reforma rolna po Wielkiej Rewolucji Październikowej przyczyniła sit: do ożywienia budownictwa, wieś zaczęła rozrastać się w szybkim tempie, przybyły nowe ulice. W 1920 r. wybudowano 80 nowych domów, z czego 60 było drewnianych, zaś 20 murowanych z cegły. Nowe budynki zrębowe by~y obliczone na jedną małą rodzinę. Ogólne rozmiarj' domu zmieniły się mało, lecz powierzchnia mieszkalna, przypadająca na jednego człowieka wzrosła. W wielu drewnianych domach z tego okresu zachowało się tradycyjne ustawienie pieca, lecz wzrastająca tendencja (1900 r.) do wydzielenia "czystej" połowy spowodowała przesunięcie pieca bliżej drzwi, co z kolei pozwalało w niektórych wypadkach na oddzielenie kuchni od "czystej" połowy. Dla lat 1920 charakterystyczny zacźyna być drugi typ umieszczenia pieca w kącie koło drzwi. Takie ustawienie pieca, przy niewielkich rozmiarach domu pozwalało na racjonalniejsze wykorzystanie powierzchni i wydzielenie miejsca na pokój. Ten typ rozplanowania wnętrza utrzymuje sit; do dziś. Do pięciosciennych budynków drewnianych zaczęto stosować plan izb domów murowanych z lat 1900, tzn. wejście było umieszczone w ścianie przeciwległej od ulicy, piec znajdował się w kącie około drzwi, otwór jego był skierowany na ścianę frontową. Następny etap budownictwa' jest związany z kolektywizacją gospodarki wiejskiej. Poczynając od 1930 r. we wsi znów powraca budownictwo drewniane, gdyż wzrasta zapotrzebowanie cegły na budynki społeczne organizowanych od nowa kołchozów. Obecnie większość nowych domów buduje się "na obłap" co ułatwia obszycie domu tarcicą a kołchoźnicy znajdują, że jest to forma ładniejsza od poprzednich. W fundamentach domów drewnianych również zaszły zmiany. Wprawdzie wiele budynków wzniesionych w ciągu ostatnich 2'0 lat znajduje się na drewnianych piwnicach, jednakże przestrzeń między podłogą a piwnicą jest wyłożona cegłami. Dzięki dostatecznej ilości cementu na potrzeby budownictwa, zamiast piwnic wznosi się ceglane umocnione cementem słupy lub pełny cementowy fundament. Podłogi są wykładane z 5-cio cm. desek, heblowanych, ściśle dopasowanych i połączonych w "szkant". Belki podłogowe, tak jak niegdyś, są wrąbane w wieniec, jednakże w domach, które mają fundament cementowy, wp,o·· wadza się je w otwory zrobione w cemencie fundamentu, chroni to podłogę od przedwczesnego gnicia i zniszczenia. Belki sufitu, tak jak niegd-yś, są wmocowywane w przedostatnim wieńcu, lecz budowa sufitu i dachu jest o wiele poprawniejsza. Sciany drewnianych domów są wewnątrz otyn- kov,'ane, zewnątrz zaś poszyte tarcicą i malowane. Niektóre domy później budowane, mają wygląd i rozklad wewnętrzny na wzór domów miejskich. Znaczne zmiany zaszły również w planie wnętrz. Na 40 zbadanych domów zbudowanych ok. 1930 r., 25 domów posiadało plan wnętrza typu drugiego. Zaleciwie w 8 domach piec znajdowal się na starym tradycyjnym miejscu. Projektuje się również usunięcie pieca ruskiego z pomieszczeń mieszkalnych i ustawienia go w osobnej komórce, przeznaczonej clo prania, gotowania jadła dla bydła oraz okresowego przetrzymywania w niej młodego przychówku (cielaka, prosiaka, jagniąt). Ten ostatni sposób powiększania przestrzeni mieszkalnej rozpowszechnia się szybko \". wielu okręgach ZSRR, np. na terenie okręgu moskiewskiego, ulianowkiego, kujbyszewskiego gorkowskiego. Okręgi te niegdyś budowały domostwa wg planu środkowowielkoruskiego, natomiast na terenie okręgu tambov,lskiego budowano wg planu południowowielkoruskiego. Domy wieloizbowe nie są związane ze starymi t.radycjami etnicznymi i są charakterystyczne dla budownictwa nowego. Obecnie można odróżnić trzy typy planu wnętrza zarówno w domach murowanych jak drewnianych, w zależności od ustawienia pieca. Najbardziej przyjętym jest plan z ustawieniem pieca w kącie koło drzwi, z otworem skierowanym na boczną ścianę. Kołchożnicy uważają go za najbardziej wygodny przy dwuizbowym planie domu. Potwierdzeniem jest rozpowszechnienie się w całym kraju tego typu rozplanowania wnętrza, niezależnie od miejscowych tradycji rozplanowania izb. Dowodzi to również o zacieraniu się różnic między poszczególnymi okręgami, które powstały na tle tradycji etnicznych. Wraz z ustrojem kołchozowym nastąpiły zmiany w urządzeniu domu i w całym bycie ludności. Wielkie zmiany zaszły również w zabudowaniach gospodarskich. W rezultacie kolektywizacji gospodarstwa wiejskiego zmniejszyła się znacznie liczba zabudowań gospodarczych, część tych budynków (st.odoły, stajnie) znikły zupełnie, zastąpiły je budynki kołchozowe. Konstrukcja pozostałych jest znacznie ulepszona: plecionka i glina zostały zastąpione drzewem. W rozwoju współczesnego domostwa na wsi wyraża się proces zacierania się różnic kulhualnych i bytowych między miastem i wsią. Przejawem tego jest dążenie do ulepszenia konstrukcji domu, d,o budownictwa wieloizbowego i urządzania wnętrza meblami typu miejskiego. A. P. OKLADNIKOW, W. W. NARYSZKIN: N o wed a n e o s t a r 0ż y t n y c h k u l t u r a c h n a pół w y s P i e C z u k o t s k i m (Starożytne osiedle nad rzeką Kanczałan) (str. 151-159). W 1953 r. czukotskie muzeum krajoznawcze zostało zawiadomione przez :udność miejscową o odkryciu dawnego osiedla nad rzeką Kanczałan. Rzeka Kanczalan bierze swój początek z gór Anadyrskich, biegnie na H ..Luci", t. XLIV. �211 210 południe i wpada do Kańczałańskiej zatoki, którą uważa się za ujście rzeki. Zatoka Kańczałańska jednoczy się z ujściem rzeki Anadyr, obie więc rzeki wpadają w rezultacie do wielkiej laguny Anadyrskiej, która z kolei łączy się z zatoką Berynga. Okolica jest dość płaska, pokryta tundrą, brzegi rzek porosłe krzewami. Pierwsze badania osiedla stwierdziły, że składało się ono z li półziemianek, położonych w jednej linii na niewysokim pagórku, prostopadle do brzegu zatoki, tzn. z południa na północ. Ostatnia ziemianka znajduje się o 2 m od urwistego i wysokiego brzegu rzeki. Resztki ziemianek mają dziś wygląd jam w formie czaszy, o średnicy 3 do 6,5 m, głębokie od 0,5 do l m. Każda ziemianka jest otoczona wałem, wysokim od 20 do 30 cm z zewnętrznej strony, szerokim ok. 0,7 m. Wyjście z ziemianki ma dziś wygląd wgłębienia w wale otaczającym ziemiankę. Zimą, wyjściem z ziemianki był prawdopodobnie otwór odprowadzający dym, gdyż głębokie śniegi uniemożliwiały wydostanie się na zewnątrz otworem bocznym. W odległości ok. 200 m od wymienionego osiedla, odkryto drugą grupę analogicznych ziemianek. Znajdują się one na nieco wyższym pagórku położonym wzdluż zatoki w odległości od 10-15 m od brzegu. Ziemianki są ustawione jak i poprzednie, w jednej linii. Miejsce na osiedla zostało wybrane mądrze, gdyż okolica obfituje w ryby i dzikie zwierzęta, poza tym przez tę okolicę prowadziły ongiś drogi wędrówek reniferów. Jedna z częściowo odkrytych ziemianek pierwszego osiedla była wykopana w piasku; podstawa jej znajdowała się na głębokości ok. 70 cm od poziomu tundry. Na głębokości ok. 12-13 cm odkryto ognisko wokół którego znajdowało się 7 gładkich kamieni otaczających nagromadzony popiół. W ognisku i wokół niego znaleziono wielką ilość kości jelenia północnego; mało natomiast znaleziono ości ryb. Prócz kości odkryto skorupy prymitywnych glinianych garnków i 16 skrobaczów z obsydianu. W ziemiance znajdowały się dwie grupy skorup ceramiki. Obok narzędzi )tamiennych znaleziono wyroby kościane: 2 motyki-kopaczki, młot, harpun. W tejże ziemiance znaleziono 8 małych, okrągłych kamieni podobnych do kamieni, których dziś używają Czukczowie jako ciężark6w do sieci. Być może mieszkańcy ziemianek używali sieci do łowienia ryb. W południowej i zachodniej części ziemianki odkryto resztki dw6ch 'słupów, które podtrzymywały pokrycie ziemianki. Z przedmiotów kultury materialnej znaleziono zaledwo 16 szt. narzędzi kamiennych. Są to masywne skrobacze, z twardym prawie pionowym ostrzem. Inwentarz narzędzi kościannych jest b. nieliczny. Składa się nań kopaczka-motyka, ciężka i masywna z kła morsa; młot zrobiony również z kła morsa, ostrze kopaczki illb pałki _ kopaczki z rogu jelenia północnego, w końcu harpun z kości morsa. Sądząc z dość rodzaju. Pierwsza licznych skorup ceramiki, grupa to naczynia zrobione naczynia z grubej były trojakiego glinianej mas.v, lawierającej dość dużą ilość okrągłych ziaren kamienia, prawdopodobnie :norskiego piasku. Kolor czerpaków był czerwonawo-szary. Forma tego naczynia jest dość niezwykła. gdyż bylo ono bardzo szerokie i stosunkowo n'skie, dno okrągłe, lekko spłaszczone. Ceramika z Kanczałanu ma wiele wspólnego z ceramiką staroeskimoską, podobnie zresztą jak i narzędzia z kości. Natomiast przedmioty z kamienia. szczególnie skrobacze, różnią się formą od podobnych narzędzi staroeskimoskich i raczej są zbliżone do starokoriackich z okolic wybrzeża Morza Ochockiego. Należy podkreślić, że kultura mieszkańców stanowiska kanczałańskiego jest zasadniczo różna od kontynetalnej kultury środkowej części półwyspu Czukotskiego, którą odkryto ostatnimi czasy nad jeziorem Jakitiki i Czyrowego w basenie rzeki Anadyr. Różnice między obu kulturami są tak zasadnicze, że należy brać pod uwagę istnienie dwóch różnych kultur. Kultury z nad jezior Jakitiki i Czyrowego należy uważać za kulturę I tysiąclecia p.n.e., kultura Kanczałańska jest późniejsza. Mieszkańcy z nad jezior Środkowoczukotskiej tundry byli kontynentalnymi myśliwymi i rybakami, natomiast ludzie z Zatoki Anadyrskfej należeli do plemion nadmorskich zajmujących się nie tylko polowaniem na jelenia p6łnocnego i rybołówstwem, lecz i polowaniem na zwierza morskiego. Ich związek z kulturą plemion Arktyki nie pozostawia wątpliwości, co jest widoczne szczeg6lnie w ceramice. Wątpliwe też jest, czy należy za ich przodków uważać Koriak6w. Jest to jakaś nieznana dotychczas kultura p6łnocnowschodniej Azji, która wymaga dalszych badań archeologicznych z udziałem etnografów, lingwistów i antropologów. L. PUSZKAREWA: Na r a d a k ole k t y w u a u t or s k iego n a d "R o d z i n a i b Y t r o d z i n y c h ł o p s t w a koł c h oz o w e g o n a r o d ó w ZSRR" (s. 173-175). t em a t em 6 grudnia J.954 r. w Instytucie etnografii AN ZSRR odbyła się narada wsp6łautorów pracy: Rodzina i byt rodziny chłopstwa kołchozowego na1'odów ZSRR. W czasie narady wygłoszono następujące referaty: 1) W. J. K r u p i a n s k a: Metoda badań <ł"odziny kołchozowej we wsi Wiriatino dzielni.cy Tambowskiej, 2) E. M. Kra w e c: Badania nad bytem rodziny chłopstwa. kolchozowego Ukrainy, 3) 1. F. S i m o n e n k o: Byt rodziny we wsi zakarpackiej Neresnicy, 4) E. T. Kar a p e t i a n: Skład ormiańskiej rodziny kołchozowej. 5) E. P. L a s s e: R O d z i n a i byt rodziny chłopstwa kołchozowego okręgu Cesisskiego Łotyskiej SRR, 6) A. 1. W i s z n i a u s k a j t e: Rola rodziny w produkcji i życiu społecznym kołchozu. W trakcie dyskusji skonstatowano, że prace monograficzne nad omav!~anym zagadnieniem zostały w Armenii i Litwie zakończone. 1. F. S im o n e n c e, którego referat oceniono pozytywnie, zarzucono jednak, że nie zostały zbadane wszystkie rodziny zamieszkujące wieś Neresnicę, poniewal autor ograniczył się tylko do rodzin pracujących w kołchozie. �213 212 Z dużym zainteresowaniem wysłuchano referatu W. J. K r li p i a n-s k i e j i podsumowania P. L K u s z n i e l' a o wynikach badań na podstawie etnograficznej ankiety opracowanej przez P. L Kuszniera. Ankiet<>przyniosła dokładne informacje o liczbie ludności, o poziomie jej kultury, o zawodach, o stosunkach pokrewieństwa, o tym kto jest głową rodziny, o składzie i charakterze rodziny wsi Wiriatino. Ankieta objęla 454 rodziny. Statystyczne dane pozwalają na naukowe opracowanie nowych problemów, oraz na rzeczową ocenę rozwoju kultury i bytu rodziny, j<'k też pogłębią badania nad różnymi formami wpływu miasta i miejskiej kultury na rodzinę kołchozową. W referacie W. J. K l' U P i a n s k i e j szczegółowo został przeanalizowany budżet rodziny kołchozowej, jako czynnik rozstrzygający wiele zagadnień bytu rodziny. P. L K u s z n i e l' zalecał etnografom stacjonarną metodę badań w trakcie różnych pór roku. Metoda ta daje pełny i wszechstronny materiał oraz pozwala na wyciągnięcie faktycznych wniosków. W trakcie dyskusji nad pracą moskiewskich etnografów, oceniono obiektywnie metodę posługiwania się danymi statystycznymi, ankietami i budżetami rodzin. Metoda ta pozwoli ustawić badania nad bytem rodziny na pC'dstawie naukowej i pozwoli na przejście od zwykłych opisów zjawisk etnograficznych do ustalenia prawidłowości rozwoju rodziny. Na skutek różnego rodzaju trudności przy badaniu budżetu, zebrani zwrócili się z apelem do Instytutu Etnografii o opracowanie badań budżetów. Referat E. T. Kar a p e t i a n a o składzie współczesnej rodziny ormiańskiej wywołał gorącą dyskusję nad teoretycznymi zagadnieniami związanymi ze strukturą współczesnej rodziny i jej składem liczbowym, oraz nad możliwością powstania współcześnie wielkich rodzin nierozdzielanych itd. Dalszych badań wymagają przeżytki egzystujące jeszcze we współczesnych stosunkach rodzinnych, oraz przyczyny wpływów przesądów na byt chłopa. Zagadnienia te często występują w kołchozach okolic nadbałtyckich. Stwierdzono również, że etnografowie do dziś nie zajmowali się poważnie źródłem przesądów i przyczynami ich trwania wśród ludności. Uczestnicy narady stwierdzili konieczność podjęcia badań nad tym zagadnieniem. Na zakończenie podjęto decyzję wydania materiałów o rodzinie i bycie rodziny w oddzielnych zbiorach i seriach. "SOWIETSKAJ A ETNOGRAFIA", A. BERNSZTAM: Zagadnienie g i s k i e g o. z 2. Moskwa, r. (s. 16-27). n a l' o d u k i r- 1955 p oc h o d z e n ia Artykuł został napisany z konieczności podsumowania zebranego w ostatnich latach materiału, oraz poddania anali2lie niektórych zagadnień dotyczących etnogenezy Kirgizów, zagadnień zagmatv:anych pod wplywem fałszywych teorii N. J. Marra. Skrajny autochtonizm N. J. M a l' l' a sprzyjał rozwojowi poglądów według których przodkowie takiej czy innej '.7' narodowości pojawiali się tam, gdzie obecnie zamieszkują ich następne poJwlenia. Teoria "autochtonizmu" odegrała odmienną a zarazem hamującą rolę w badaniach nad historią narodów Azji Środkowej. Wielu naukowców radzieckich uważa lo, że narody Azji Środkowej wywodzą się z ,.genealogicznego drzewa", które wyrosło z zalążka, na którym powstały narody współczesne. odrzucając w len sposób związki kulturowe z narodami Azji Środkowej. A. B e l' n s ? t a m zamierza w artykule scharakteryzować zasadnicze etapy historii pO'Nstania ruchu kirgiskiego, biorąc pod uwagę opinie kry·· tyczne na temat jego poprzednich prac. Autor pomija w artykule problem etnogenezy Tiurków, któremu jest poświęcona specjalnie jego inna praca. Etniczne i kulturowe więzi, na terenie Azji Środkowej w okręgach z;;mieszkałych przez ludność osiadhj, rolniczą, powstawały prędzej i były trwalsze niż to miało miejsce w okręgach hodowli bydła. Innymi słowy mcwiąc u ludności osiadłej AzjI Środkowej, szczególnie u Tadżyków, elementy kultury narodowej powstały wcześniej niż u koczowników. Jeżeli dla I tysiąelecia n.e. można ustalić etniczne nazwy przodków narodów wspóiczesnych, nie oznacza to jeszcze, że można z całą stanowczością twierdzić o ich etnicznej przynależności. Sarmaci-Allanie pierwszych wieków n.e. - nie są jeszcze Turkmenami - starożytni Kirgizi Jeniseju z III w. p.n.e "- to jeszcze nie tiańszańscy Kirgizi; Baktryjczycy z końca I tysiąclecia p.n.e. - to jeszcze nie Tadżycy. Mówił o tym S. P. T o ł s t o w na sesji poświęconej etnogenezie narodów Azji Sr., w 1943 r.: ,przy wielkiej ilości b. dawno powstałych wspólnot historyczno-terytorialnych, na bazie których, z różnorodnych miejscowości i naleciałych elementów etnicznych zrodził się proces konsolidacji współczesnych, średnioazjatyckich narodów, ani jeden z tych narodów nie wchodził bezpośrednio do jakiejkolwiek ze starszych grup etnicznych. Przeciwnie, jak starożytne miejscowe ludy, tak i narody, które przywędrowały, weszły w różnym stopniu w skład niektórych, czasami nawet wszystkich narodów Azji Środkowej, częściowo zaś nawet w skład narodów poza jej granicami". Przy obecnym stanie badań nie. można jeszcze określić ściśle, jaka była "podstawowa komórka powstania tego czy innego narodu Azji Środkowej. Przy powstaniu narodu tadżyckiego wielką rolę odgrywali przede wszystkim Sakowie, Baktryjczycy, Sogdyjczycy i Tocharzy, lecz do tej chwili pozLstaje niewyjaśnione, które z tych plemion było nosicielem starożytnego języka tadżyckiego. Oprócz Baktryjczyków, których język jest nieznany, pozostałe grupy etniczne mówiły językiem północnoirańskim, gdy tymCzasem język tadżycki przynależy do zachodnioirańskiej odmiany. Jest zrozumiałe, że kultura Sogdu miała wielki wpływ na powstanie kultury Uzbeków, jednakże Sogdyjczycy mówili językiem grupy irańskiej, wobec czego nie mogli przemienić się w Uzbeków tiurkojęzycznych. Praw<Iopodobnie zostali oni "stiurczeni" językowo przez inne plemiona tiurkQ- �215 214 języczne, najprawdopodobniej przez któreś z plemion zachodniotiurskiego k~ha~atu, może Karłuków. Stawiać jednakże znaku równania między plemIOnami zachodniotiurskiego kahanatu lub Karłukami z jednej strony a UZbek~n:i z d.rugiej, nie można gdyż wiadomo, że znaczna część plemion zachodmotlUrsklego kahanatu, jak np. kO:1federacja plemion Dułu. weszła w skład kazachskich dułatów. Proces ten nie jest szCZegÓłOw~ znany zamierzone są badania nad nim; to co jest znane, pozwala jednak na odrz~~ cenie koncepcji pochodzenia narodów współczesnych z narodowości starożytnych. Nie należy zapominać o różnorodnych drogach tworzenia się kultury i.o specjalnej drodze rozwoju języka - jednego z najważniejszych dowodow przynależności etnicznej. ?YC .Wielorakie plemiona tiurskie, najczęściej południowosybirskiego (ałtajskIego), środkowoazjatyckiego pochodzenia, szczególnie zaś z Siedmiorzecza. rr:ieszając się z kuszańskimi i sogdyjskimi plemionami środkOwOazjatyc~ ~Iego MIędzyrzecza, założyły podstawę powstania narodowości uzbeckiej Jesz~ze w okresie zachodniotiurskiego kahanatu z VI-VIII w. Skrzyżowa~la te wzrosły w okresie Karachanidów; na terenie ich państwa powstalI Uzbecy, którzy aż do XVI w. ciągle wchłaniali inne plemiona. Podobny proces, prawie w tym samym czasie, zachodził z Turkmenami, pr.zy powstawaniu których decydującą rolę odegrali Ogyzi, ob·ejmu.iąc,Y mIejscowe grupy Sarmatów-Allanów i plemiona eftalijskie (Hunnów). Być może, najmłodszą formacją są Kazachowie i Kirgizi, których proces formowania się narodowości, mimo licznych starożytnych przodków i wczesnej organizacji państwowej został przerwany najazdem Mongołów, a co za t~m idzie, zahamowany przez słaby rozwój kultury rolniczej i szereg specJalnych konkretnych warunków historycznych. Jednym z nich było przesiedlenie się Kirgizów za granice Jeniseju i poludniowej Syberii oraz podporządkowanie ich różnym innym narodom. Wszystkie narody Azji Środkowej, szczególnie zaś Kazachowie i Kirgizi, powstawali historycznie z różnych plemion, narodowości i ras. Źródła p~sane, odnośnie Kirgizów, zawierają wiadomości o różnicach antropologIcznych z okresu jednego tysiąclecia. Autor ma na myśli opisy Chińcz\'ków oraz dzieła Gardizi o Kirgizach w XI w. Właśnie u ludów koczow~iczych szczególnie uderzające są skrzyżowania, podkreślane nie tylko uwagami w źródłach pisanych, lecz przede wszystkim etnonimiką tych plemion. Pozostawiając na uboczu wszystkie możliwości odtworzenia nazw plemiennych z chińskiej transkrypcji, autor wskazuje, że w etnonimice wyrażają się wspólne nazwy plemienne Kirgizów, Kazachów, Uzbeków i Turkmenów. Dowodzi to pewnej wspólnoty etnicznej, podziału szeregu plemion starożytnych i wcielenia się ich poszczególnych części do różnorodnych formacji etnicznych. Toteż nie jest przypadkowe, że w wielu zjawiskach kultury narodowej tych ludów dostrzegalne jest etnograficzne pokrewieństwo, IIp. w folklorze, jako prosty rezultat wspólnoty ich histo- rycznego rozwoju. Cechą szczególną etnogenezy Kirgizów jest jej kształtowanie się na dwóch terytoriach: na brzegach Jeniseju i nad Tia11-Szań. Gałęzią starszą Kirgizów jest ludność z nad Jeniseju. Proces rozwoju kirgiskich plemion nad Jenisejem doprowadził ich do okresu powstania spolecze11stwa klasowego, do utworzenia własnego państwa i powstania specyficznych cech kultury, przede wszystkim pisma runicznego w tzw. literackim języku orchońskich Tiurków. Polityczna i ekonomiczna izolacja jenisejskich Kirgizów, odrębna droga ich rozwoju historycznego sprzyjały rozszerzaniu ekonomicznej podstawy ich gospodarki oraz powstawaniu im tylko właściwych cech bytu. Zasadniczą rolę odegrało rozwijanie się rolnictwa, jako pomocniczej gałęzi gospodarki, powstawanie grodów obronnych i rozwinięte rzemiosło, szczególnie metalurgiczne. Jenisejscy Kirgizi nawiązywali stosunki ekonomiczne z sąsiadującymi dzielnicami, o czym wyrażnie mówią żródła pisane i zabytki kultury ma·terialnej. Wystarczy chociażby wymienie znane opisy z chińskiej kroniki Tamzu z VII-VIII k., gdzie o Kirgizach mówi się, że byli w przyjaciel~kich stosunkach. Stosunki el<onomiczne nawiązywały się również skutkiem akcji wojennych, kOl1czących się nierzadko sojuszami. Wojenne pochody Kirgizów jenisejskich sięgały na południe w stepy Mongolii i do granicy Chin, na zachodzie zaś - do Ałtaju i Siedmiorzecza. Bezpośrednim ~astępst\'.'em t.ych pochodów było wchłonięcie przez Kirgizów elementów innych plemion, szczególnie plemion Ałtaju, w związku z tym zaś zjawiły się pewne cechy, pochodzenia niekirgiskiego; doprowadziło to do przyswojenia przez Kirgizów pewnych cech kultury chińskiej i Azji Środkowej. (wzmianki w kirgiskim folklorze o Ałtaju, jako o miejscu pochodzenia Manasa-Żakypa). Należy przypomnieć o kronice Tanszu, w której jest powiedziane, że państwo Kirgizów "sięgało na wschodzie do Guligani (Kurykanie nad Bajkałem), na południu do Tybetu, na południowym zachodzie do Gełoiu (tzn. Siedmiorzecza)". W trakcie pochodów wojennycu i przyswajania elementów innych kultur z caią pewnością następowała utrata pewnych cech własnej kultury. Z punktu widzenia kahanów tiurskich stanowiło to wielkie niebezpieczeństwo. Autor przytacza w związku z tym slowa Kiul-Tegina i Bilge-chana, którymi zwrócili się oni do swych drużyn: "Naród chiński, który daje (nam teraz) bez ograniczenia (nas) tyle złota, srebra, zboża i jedwabiu, (zawsze) był w mowie słodki, a dary miękkie: kuszące słodką mową i wspaniałymi darami, bardzo silnie przyciągali ku sobie daleko (mieszka;ące narody); (ci też) osiedlając się pomiędzy (Chińczykami}, przyswoili sobie tam "wykształcenie". Charakterystyczne jest, że już w okresie Hunnów Laoszana Czua przestrzegał jego doradca Czżunsiniue (II w. p.n.e.) Szańju przed zbliżaniem się �216 zbytnim ku kulturze chińskiej tymi słowy: "Liczebność Hunnów nie może się równać z ludnością jednej dzielnicy ~hińskiej, lecz oni są dlatego silni, :ie mają odzież i strawę doskonałą i nie zależ8, w tym od Chin. Jednakże. nańju, ty zmieniasz obyczaje i lubisz przedmioty chińskie. Jeżeli Chiny użyją tylko l/lO swych przedmiotów, to Hunno'vie co do jednego znajd,; się po stronie domu Chań. Otrzymawszy od Chin jedwabie i bawełnian'~ tkaniny, drzyjcie odzież z nich (zrobioną) biegając wśród kolczastej roślinności, i tym udowodnicie, że taka odzież wytrzymałością nie dorówna wełnianej i skórzanej odzieży. Otrzymawszy od Chin wiktuały nie spoży\vajcie ich i tym udowodnicie, że przenosicie ponad nie ser i mleko". Jak z tego widać, już w II w.p.n.e. w środowisku analogicznym do kirgiskiego, na porządku dziennym stał problem zachowania swoich etnicznych właściwości, obyczajów i bytu. Znaczenie pochodów wojennych jenisejskich Kirgizów nie zostało wyczerpane przez wytłumaczenie ich ekonomicznymi warunkami. Następstwem ich bylo przeniknięcie części Kirgizów nad Tiań-Szań, szczególnie intensywne w VIII-X w., tj. w okresie .gdy tiańszańskie odgałęzienie Kirgizów ostatecznie umacnia się. Dokumenty takie jak Hmdud-al-Alan i dzieła I s t a l' c h y potwierdzają niezbicie twierdzenie, że w X w. Kirgizi znajdowali się nad Tiań-Szań, przy czym Hmdud-al-Alan wspomina o mieście "kirgiskiego chana", znajdującym się na północ od Tiań-Szań. Jednakże dokumenty te wprawdzie podkreślają stały przypływ plemion kirgiskich na ten teren, nie pozwalają jednak na pełne uzasadnienie ich panowania w okresie przedmongolskim. Analiza tematyki epicznej, języka, ornamentu i zabytków kultury materialnej Tiań-Szań tego okresu, jak również współczesna etnografia Kirgizów jaskrawo świadczą o analogiach z tematyką ałtajską, co z kolei dowodzi wędrówki Kirgizów przez Altaj i stepy Mongolii. Poza archeologicznymi i pisanymi źródłami, tematyka ta jeszcze jaskrawiej występuje '.~ eposie Manus. Również etnonimika kirgiska zawiera istotne dane, na co zwracał uwagę N. Aristow. W VI-X w. przesączali się oni nad TiańSzań pod dowództwem "książąt-śmiałków" nie tworząc tu jednak własnego państwa. Przesiedliwszy się nad Tiań-Szań jenisejscy Kirgizi, w trakcie swoich wędrówek, krzyżowali się z plemionami Ałtaju i Centralnej Azji, przenikali w obce sobie środowisko oraz popadali w zależność kulturalną i polityczną przyjmując od ludności miejscowej etniczne i państwowe właściwości. W starożytności ludność miejscowa, to byli Usunowie, póżniej zachodni Tiurkowie, Tiurgeszowie, Karłucy, przede wszystkim zaś Sogdyjczycy. Występowali również Ujgurowie, Jagma, Karakitaje i inne grupy etniczne. W tym właśnie środowisku i w kulturalnych z nim stosunkach rozwijała się historia Kirgizów z nad Tiań-Szań w okresie przed Mongołami. Kirgiska plemienna mniejszość, przybywająca z nad Jeniseju, hieodmien- 217 nie podlegała wpływom większości, rdzennie miejscowych plemion i ludów Tiań-Szań, z których pewna część: stała na wyższym poziomie. Rzecz prosta, że więcej cech pokrewnych mogło istnieć pomiędzy starożytnymi golskim. .Jako koczownicy i mieszkańcy górzystych terenów Tiań-Szań łatwiej wytrzymali od ludności osiadłej miast uderzenie najazdu mongolskiego. Wchłonęli oni w siebie różnorodne plemiona tiurskie tego teryKirgizami a koczowniczymi mieszkańcami tego kraju. Koczownicze plemiona, które nie uprawiały wielu gałęzi wytwórczości, szczególnie rolnictwa, zdobywały brakujące im przedmioty drogą wymiany lub wojen z ludno~cią osiadłą, tym samym" zaznajamiały się z kulturalnymi obyczajami tej ostatniej. Wpływy sogdyjskie jaskrawo są widoczne "\~ budownictwie i ceramice. Równocześnie z wpływami sogdyjskimi na zachodzie Tiań-Szań występują równie silnie wpływy Fergany, czego dowodzi technika budowlana i zawartość warstw kulturowych w grodziskach Tiań-Szań. Drugą istotną okolicznością, kształtującą etnogenezę tiańszańskich Kirgizów, było panowanie polityczne państw tiańszańskich nad Kirgizami: od VI-VIII w. kahanatu zachodniotiurskiego, od VIII do X w. państwa karłuskiego, od XI-XII w. państwa karachanidskiego, w XII w. państwa karakitajskiego. Brak jakichkolwiek podstaw do twierdzenia, że były lo pal1stwa kirgiskie, przeciwnie, Kirgizi podporządkowali się tym państwowym organizacjom. Państwa te rozczłonkowywały plemiona kirgiskie, skutkiem tego w skład starożytnych Kirgizów (również Uzbeków i Kazachów) weszły inne komponenty etniczne, przy czym proces ten nie był zakończony jeszcze w XIII w. Wystarczy choćby wymienić nazwy z okresu !=,rzedmongolskiego. Dowodzi to, że proces tworzenia się kirgiskiej narodowości trwał również w okresie po Mongołach, jak również i tego, że w skład plemion kirgiskich wchodziły wciąż nowe grupy etniczne, wnosząc nowe elementy przyszłej kultury narodowej Kirgizów. Wyjaśnia to, dlaczego kultura materialna, sztuka i folklor Kirgizów, obok form starodawnych posiada elementy kultury, które tylko z biegie"m czasu stały się kirgiskimi. W procesie formowania się narodu kirgiskiego wielką rolę odegrało masowe przesiedlanie się Kirgizów jenisejskich nad Tiań-Szań w IX i. ~ w. Naukowcy zachodni uważają, że już w X w. powstała kirgiska grupa etniczna, której kształtowanie zakończyło się w okresie pomontorium: chociażby Sogdyjczycy, ludność iranojęzyczna tego okręgu była mieszana na terenie Karłukskiego Siedmiorzecza już w XI w., a Fergana zaczęła tiurczyć się w połowie XII w., o czym wspominają chińskie źródła pisane i materiały epigraficzne. Etniczny skład ludności Tiań-Szań stawał się mniej więcej jednolity już w VI do VIII w. n.e., szczególnie zaś Vi XI-XII w. �219 218 Zdaniem autora, takie były zasadnicze etapy historii Kirgizów TiańSzan. Historia zasadniczo różna od historii Kirgizów jenisejskich. Odmiennie niż nad Jenisejem, potoczyła się również socjalno-ekonomiczna i polityczna historia Kirgizów. Przesiedlenie si<; Kirgizów nad Tial1-Szal1 następowało stopniowo. Źródla historyczne pozwalaj,] na wydzielenie dwóch zasadniczych etapów: T w.p.n.e. i od VIII-X w.n.e. Należy przypuszczać, że trzeci etap przesiedlenia się miał miejsce w okresie Karakitajów i Mongołów, w trakcie gdy do końca dobiegało kształtowanie się podstawowej masy etnicznej Kirgizów z nad Tial1-Szań. Zrozumiałe, że stopniowy proces osiedlania się Kirgizów nad Tiań-Szal1 nie mógł wywołać zmian zasadniczych w stosunkach społecznoekonomicznych, które tam istniały. Według badań archeologicznych plemiona kirgiskie należały przeważnie do liczby rolniczokoczowniczego kręgu i jest mało prawdopodobne, ażeby ich ekonomika j ustrój społeczny mogły odgrywać przodującą rolę w historii rozwoju Tiań-Szań. Źródła chińskie z XVIII w. wskazują na plemienne rozdrobnienie Kirgizów. Mówią one nie tylko o podziale ich na zachodnich i wschodnich. W ukształtowaniu się wspólczesnych Kirgizów Tiar.-Szań podstawowym razeniem były plemiona jenisejskich Kirgizów. Wielka masa tiańszańskich Kirgizów powstawała nie tylko na skutek wędrówek jenisejskich Kirgizów, nie tylko na skutek przyrostu naturalnego. lecz w znacznym stopniu na skutek asymilacji przez Kirgizów koczowniczych osiadłej ludności TiańSzań. Historia Kirgizów Tiarl-Szarl wyjaśnia się w świetJe marksistowskiej teorii o powstawaniu narodów z różnorodnych plemion, narodowości i ras. Jest charakterystyczne, że współczesne badania nad rasowym składem ludności Tiań-Szań, Pamiru-Ałtaju tzn. dzielnic zamieszkałych przez Kirgizów, stwierdzają wielką różnorodność typów rasowych. Jeszcze bardziej różnorodne są cechy kulturalnego rozwoju Tiań-Szan i Siedmiorzecza. Znana jest wielka ilość na terenie Siedmiorzecza różnych rodzajów piśmiennictwa: sogdyjskiego, syryjskiego, arabskiego, runiczno-tiurskiego, chińskiego, ujgurskiego, sanskryckiego itd. W zabytkach kultury materialnej występują cechy różnorodnego pochodzenia tradycji artystycznych i nawyków rzemieślniczych; widać to w budownictwie, malarstwie, rzeźbie, metalurgii i garncarstwie. Podczas gdy koczownicza kultura autochtonów Tiań-Szań i Siedmiorzecza tworzyła się z miejscowych elementów pod wzajemnym wpływem centralnoazjatyckich i południowosybirskich, kultura ludności osiadłej, szczególnie zaś miejskiej powstawała pod wpływem miejscowej kultury koczowniczej i osiadłej środkowoazjatyckiej (sogdyjskiej i syrdariańskiej). Przejawy miejscowej kultury koczowniczej szczególnie wyraziście występują w okresie brązu, do X w., osiadłej zaś środkowoazjatyckiej od V do X w. Po X w. różnorodność kulturalnych skrzyżowań zmniejsza się znacznie a różnice elementów etno-kulturalnych Tiań-Szań występują w mmeJszym stopniu. Pozwala to przypuszczać, że od tej chwili rozpoczyna się kształtowanie się cech typowych dla kultury Kirgizów, przede wszystkim wśród ludności koczowniczej. Jednakże nie należy uważać wieku X za okres ostatecznego ukształtowania kultury kirgiskiej i kirgiskich plemion nad Tiań-Szań. Badania historii powstania narodowości kirgiskiej w oderwaniu od środowiska społecznego. \'1 którym plemiona kirgiskie żyly i rozwijały się, byłyby jednostronne, Jako konieczny warunek opracowania i ustalenia historycznej prawdy jest objęcie badaniami różnorodnych istotnych faktów, które wpłynęły na kształtowanie się kirgiskiej narodowości. S. L BRUK: Sk lad et n iczn y kra ,i ó w b] i s k i e j Az j i (O'. 66-82). Najbardziej zlożony sklad etniczny cechuje Iran i Afganistan, gdzie ,ludność miejscowa (Persowie i Afgańczycy) stanowi<l zaledwie 50% całej ludności. Autor zaznacza, że polityczne granice obu krajów nie odpowiada ją etnicznym. Wiecej niż polowa Afgańczyków znajduje się poza granicami Afganistanu - w Pekistanie, gdy tymczasem północna część Afganistanu jest zamieszkała przez ludność nieafgańską. Wręcz przeciwnie przedstawiaja :cię sprawy w Iranie, gdzie państwowe granice są szersze od etnicznych i okręgi pograniczne są zamies:ókane przez ludność nie perską. Badanie skladu etnicznego narodów bJiskiej Azji natrafia na poważne trudności z powodu braku ma1?riałów statystycznych. Turcja np. rozporządza szczegółowym :spisem ludności. natomiast Irak, Syria, Liban, Izrael, Jordania i kolonie Adenu posiadają jedynie spisy wg. wyznań i dane o liczermości niektórych mniejszości naTodowych. W innych krajach materiały dotyczące składu ludności są opracowane w przybli;i:eniu z usiłowaniem przedstawienia raczej jednolitego składu etnicznego kraju. Kraje bliskiej Azji nie posiadają map etnicznych, ani też, lingwistycznych toteż autor oparł się na literaturze. Większa część ludności krajów" bliskiej Azji zajmuje się przewazl1le rolnictwem i hodO\"lą bydła. Mieszkańcy miast zaledwie w pięciu krajach stanowią znaczny odsetek całej ludności (w Izraelu 780/0, w Libanie 45°/0, w Syrii 300/0, w Turcji 25%, w Iranie 220/0). Gęstość zaludnienia wynosi mniej więcej 13 osób na l km2, przy czym w Libanie dochodzi do 127 osób, <l w koloniach angielskich i Arabii Saudyjskiej spada do 3-4 osób. Gęstość zaludnienia zmienia się zasadniczo przy przejściu z pustyni do oaz, z dolin rzek na tereny górzyste. ' Na terenach bliskiej Azji zamieszkuje ok. 50 narodów. Najbardziej róźnorodny skład ludności posiada Iran: spotyka się tam Azerbejdżańczyków, Kurdów. Łurów, Bachtiarów, Arabów, Beludżyków i Turkmenów. \\T Afganistanie 50% ludności stanowią Sadżycy, Chezarejczycy. Uzbecv. �221 220 Turkmeni, Dżemszydzi, Firiuzkuchowie i Tajmeóczycy. Bardziej jednolity skład etniczny posiada Turcja (gdzie 86% ludności stanowią Turcy, 10,5°/0 Kurelowie i 1,3% Arabowie, oraz nieliczne grupki Czerkiesów, Lazów, Gruzinów, Ormian itd.). Kraje arabskie, z wyjątkiem Iraku i Syrii są również stosunkowo jednolite w swym składzie etnicznym. Spotyka sit'< tam w niewielkim procencie. Persów, Beludżejów, Hindusów i Afrykańczyków. W Iraku zamieszkują również Kurdowie i Turkmet'lczycy, a w Syrii Kurdowie i Ormianie. Dostępne materiały w wielu wypadkach nie pozwalają na rozwiązanie zagadnienia czy te lub inne grupy są samodzielnymi narodami, czy też VI liczbie grup etnograficznych wchodzą w skład innych narodów. Dotyczy to Giliańczyków, Mazanderańczyków i Galeszów (zbliżonych do Persów), Kuchgełów i Mamasenijczyków (zbliżonych do Lurów) oraz Afszarów, Karadagaców i Szachsewenów (zbliżonych do Azerbejdżańczyków). Niedostatecznie wyjaśnione pozostaje zagadnienie czy można w chwili obecnej uważać za odrębnych narodowościowo Turkmenów i Tatarów w Turcji, czy też zostali oni zaasymilowani w pełni przez Turków. Pewne grupy miejscowych plemion najprawdopodobniej jeszcze nie uformowały się w narody, lecz mówią podobnymi językami lub dialektami i zajmują sąsiednie terytoria. Do grup tych należą Kaszkajczycy, Lurowie, Bachtiarzy, Kadżarowie. Językowo większość narodów bliskiej Azji dzieli się na trzy grupy: irańską, tiurską i semicką. Zaledwie 2,5% ludności zamieszkującej bliską Azję nie wchodzi w żadną z w.w. grup językowych. Większa część ludności bliskiej Azji wyznaje wiarę muzułmańską obrządku sunnitskiego ~ub szyitskiego. Wiarę chrześcijat'lską wyznaje część Arabów, Ormian, Greków i Asyryjczyków. Wyznawcy religii judejskiej prawie w pełni są skoncentrowani w Izraelu. Po ogólnym wstępie autor podaje krótkie opisy poszczególnych narodów, dzieląc je według grup językowych: 1. G l' U P a i l' a ń ska. W grupie tej autor wymien~a: Afgańczyków, Tadżyków, Przypamirskich Tadżyków, Persów, Gilańczyków, Mazanderal1czyków, Galeszów, Tałyszów, Kurdów, Lurów, Kuchgełów, Mamasenijczyków, .Bachtiarów, Chezarejczyków-Berberów, Dżemyszdów, Firiuzkuchów, Tajmenów, Chezarejczyków-dech i zejnat, Tejmurów i Nuristal1czyków (Kafirów). 2. G l' U P a t i u l' ska. W grupie tej autor podaje krótkie informacje o Turkmenach. Uzbekach, Kirgizach, Karakałpakach, Azerbejdżańczykach, Szachsewel1czykach, Karadagczykach, Afszarach, Kadżarach, Kaszkajczykach, Karapapachach, Turkach, Juriukach, Tatarach i tiurskich grupach wschodniego i południowego Iranu. 3. W g l' U P i e s e m i c k i e j autor czyków i Żydów. omówił pokrótce Arabów, Asyryj- 4. N a l' o d v i n n y c h g l' U P j ę z y k o w y c h. W części tej znajduje się krótka cha~akterystyka Ormian, Gruzinów, Lazów, Greków, Hindusów, Afrykańczyków i innych mniejszości narodowych, zamieszkujących na terenach bliskiej AZJi. L. FAJNBERG: sów. (s. 82-100). Za gadnieni ustr oju l' o d o w e g o E s k i m o- Zagadnienie istnienia ustroju rodowego u Eskimosów, szczególnie rodu macierzystego, jest sporne; wielu etnografów twierdzi. że nie było go wogÓle. Znany naukowiec, badacz życia społecznego Eskimosów D. Jenness sądzi, że zbudowali oni swą spoJeczność na bazie małej rodziny. K. BirketSmith zapewnia również, że ród u Eskimosów nie istniał. W. Schmidt zalicza Eskimosów do kręgu narodów, dla których typowa była wielka rodzina patriarchalna, chociaż równocześnie przyznaje, że w ich kulturze zachowały się pe\o\'ne cechy ustroju matriarchalnego. Tymczasem wielu etnografów konstatuje istnienie rodu macierzystego Eskimosów w przeszłości. F.. W. Nelson zapewnia, że Eskimosi z Alaski w kOl1cU XIX w. dzielili się na rody totemiczne, które zapewne stanowiły jednostki terytorialne. W. Thalbitzer, opierając się na materiałach Nelsona, pisze o istnieniu rodu macierzystego Eskimosów, a W. Bogoraz, opierając się głównie na zachowanych przez Eskimosów formach wspólnoty pierwotnej i danych religijnych, wnioskuje, że istniał tu ród macierzysty. Żaden jednak z wymienionych badaczy nie próbuje rekonstruować ustroju tego na podstawie zachowanych wśród Eskimosów przeżytków. I właśnie to rna na celu artykuł F a j n b e l' g a. Autor próbuje w oparciu o materiały z literatury zrekonstruować ród macierzysly Eskimosów rozkładający się jeszcze przed przybyciem Europejczyków. Większość danych literatury dotyczy XIX i początku XX w. Głównym zajęciem Eskimosów było polowanie i rybołówst\vo. Zdobycz z polowań prowadzonych w pojedynkę oddawana była do wspólnej gospodarki wg ustalonych norm, które nie były wszędzie jednakowe. Po upołowaniu foki myśliwy otrzymywał udział ,;tosunkowo mały, większil jej czę~c rozdzielano między pozostałych myśliwych, część otrzymywali członkowie koczowiska nie uczestniczący w polowaniu z powodu pilnych prac, chorzy, starcy i sieroty. W końcu XIX w. zasady podziału znacznie wypaczyły się, jednakże zwyczaj wzajemnej pomocy zachowal sie. szczególnie w czasie głodu - zapasy żywności były wó~czas dzielone' wśród wszys tkich członków koczowiska. Zwyczaje '.\spólnoty pierwotnej przetrwały do końca XIX i początku XX w. przy nodziale mięsa wieloryba. w przeszłości Za własność osobistą w społeczel1stwie eskimoskim z końca XIX w. uważane były: kajak, sanie, myśliwskie pułapki, odzież, przedmioty domo\\'cgo użytku, zabawki itp. Eskimosi z zatoki Berynga znaczyli swe przedmioty swoim znakiem, tamgą. Wiełka liczba tych znaków oznaczała roz- �223 ~22 kład ustroju wspólnoty pierwotnej. Za osobistą własność uważane były również małe odcinki lodu z przeręblami dla fok. W Grenlandii. gdy my~liwy napotykał przeręblę, stawiał swój znak, wchodząc w ten sposób w jej posiadanie. Własnością całe j rodziny były zapasy żywności. Za własność całej grupy uważano kamienne ogrodzenia wznoszone przez wszystkich członków grupy, wykorzystywane do polowań na jelenie. groble do łowienia ryb oraz domy dla mężczyzn tzw. kaiymy. Tereny mySliwskie i rejony rybołówstwa, zdaniem Birket-Smitha były \vspólne. Zaprzecza temu D. Jenness, który stwierdza istnienie podziału tereDOW mysJiwskich i rybackich wśród poszczególnych grup lokalnych. Przedmioty osobiste mogiy być wypożyczane. Na Alasce właściciel uważał za niestosowne upomnieć: się o zwrot pożyczonego przedmiotu. Gdy głowa rodziny umierała, część jego własności wkładano do grobu. Pozostałą część dziedziczyli krewni i dzieci; wg. innych danych dziedziczyli tylko synowie, zdaniem zaś Birket-Smith'a i Jenness'a dziedzictwo przypadało wszystkim dzieciom; synowie dziedziczyli narzędzia myśliwskie, córki zaś _ przedmioty domowego użytku. Wdowa nic nie otrzymywała w spadku, lecz odbierała swój posag. W Grenlandii ten kto posiadał chałupę nie mógł otrzymać w spadku drugiej itp. Na Alasce w tym okresie, nie było już takich ograniczeń w dziedziczeniu, co stało się jedną z przyczyn większego rozdrobnienia własności wśród Eskimosów Alaski. Podział spadku wśród dzieci starszych i młodszych był różnorodny. np. w Grenlandii większą część majątku ojca otrzymywał najstarszy syn, natomiast inni Eskimosi nie robili różnic między starszymi i młodszymi synami przy podziale spadku. Na Alasce najstarszy syn otrzymywał mniej od młodszych, najcenniejsze przedmioty otrzymywał najmłodszy z synów. U Eskimosów Alaski, żona zmarłego dokonywała podziału spadku. W drugiej połowie XIX w. między poszczególnymi grupami Eskimosów ustaliły się trwałe stosunki handlowe; jarmarki, szczególnie na Alasce, nabrały formy świąt, którym towarzyszyły tańce i różne obchody rytualne. Jarmarki były organizowane zazwyczaj na pograniczu różnych grup eskimoskich. Handel odbywał się drogą wymiany. Za jednostkę wartości przyjmowano skórę starej wydry, później skórę bobra. Wg. Nelsona, w każdym osiedlu na Alasce, z końcem XIX w. można było znaleźć bogacza (wg. pojęć Eskimosów), który drogą handlu złożył znaczny majątek wartości kilkuset dolarów. Bogacz był zobowiązany od czasu do czasu do organizowania poczęstunków dla swych współmieszkańców oraz do rozdawania źywności i podarków. W ten sposób upewniał swych powinowatych, że nagromadzone bogactwo jest również ich udzialem. W wypadku gdy bogaty Eskimos uchylał się od poczęstunków, albo go zabijano i zabierano mu wszystko, albo siłą zmuszano go do organizowania przyjęć i rozdania majątku. Kilkadziesiąt lat wstecz własność w każdej grupie nosiła charakter społeczny. Na wyspie Huniwak wszystkie przedmioty miały znaki wła~mości (proste lub łamane linie) lecz liczba tych znaków była bardzo niewielka. Wszystkie osoby wywodzące się od jednego przodka oznaczały swoją własność wspólnym znakiem. Celem odróżnienia poszczególnych gałęzi drzewa genealogicznego umieszczano kilkakrotnie znak na przedmiotach (nie wyżej ponad 5). Stosunki własności u Eskimosów w XIX i z początkiem XX w. w zasadzie zachowały więc charakter społecznorodowy. Eskimosów można podzielić na kili{a grup biorąc pod uwagę terytorium, dialekt i kulturę. Każda grupa nosi swoją nazwę. zapożyczoną od zamieszKIwanego rejonu z sufiksem miut. Wychodźcy z takiej czy innej grupy, przesiedliwszy się na teren innego regionu przyjmowali nową nazwę· Jeszcze w 40-latach XIX w. Eskimosi z nizin Jukonu i Kuskokwimuoraz z wybrzeży Zatoki Brystolskiej nosili jakieś sobie właściwe nazwy, ~achowane w trakcie osiedlania się członków jednej grupy. L. A. Zagoskin 7.auważa, że "tuziemcy tego kraju dzielą siebie niezależnie od nazw osiedli, 'N którym mieszkają, wg. nazw miejscowych lub przydomkowych. charakteryzujących walki wewnętrzne, które zmusiły słabszych lub zwyciężonych do przesiedlenia się, albo wg nazw rozrastającego się plemienia, lub też w końcu wg nazw przynależących do różnych pokoleń. Prawdopodobnie c:hodzi tu o rodowe i plemienne przezwiska. Skład grupy nie był stały, ponieważ poszczególne rodziny eskimoskie często przesiedlały się. Są pewne dane świadczące, że płynność składu grup zwiększyła się znacznie w ostatnim stuleciu, lecz jeszcze w 80 latach XIX w. prawie wszyscy Eskimosi urodzeni na terenie przy Zatoce Hudsona, którzy przesiedlili się na inne tereny, przestrzegali surowo zwyczaju powracania w starości do rodzinnych osiedli; dlatego teź prawie wszyscy starzy znajdowali się w grupie, której członkami byli ich przodkowie. Do niedawna poszczególne grupy były wyraźnie podzielone między sobą, Do XVIII w. włącznie, a być może i później, grupy eskimoskie wojowały między sobą. Przyczyną wojen prawie zawsze była zemsta rodowa. Pewne fakty dowodzą, że Eskimos! niegdyś posiadali wodzów, W XVIII w. plemię eskimoskie było całością społecznO-organizacyjną. W pracach Nelsona znajdują się materiały o międzyplemiennych-wojnach wśród Eskimosów Alaski, o zwyczaju posyłania gOJ1CÓWdo zaprzyjaźnionych koczowisk z wezwaniem do udziału w wojennym wypadzie, organizowanym przez mieszkańców któregoś z koczowisk lub o zwyczaju zapraszania do prac przy budowie nowego każymu dla koczowiska współplemienników z najbliższych osiedli. Podział Eskimosów na grupy w pewnym stopniu odzwierciedla ich poprzedni podział na rody i plemiona, grupy bowiem są resztkami rodów i plemion, które zachowały do niedawna (niejednokrotnie do dziś) rodowe �224 lub plemienne \J przezwiska, wspólnotę terytorialną, kulturę i język, obyczaj rodowej zemsty. Na terenie koczowiska zazwyczaj mieszkali członkowie jednej grupy. PrawiE; wszyscy byli związani z sobą węzłami pokrewieństwa lub powinowactwa. Na zachodzie Alaski, mieszkaniec obcego koczowiska a-urn-ta był przeciwstawiany człowiekowi "mojego klanu" (koczowiska), który był uważany za krewnego i nazywano go u-jo-huk (dosłownie dziecko siostry). N'ektóre dane dowodzą istnienia zwyczaju wzajemnej pomocy; członkowie jednego koczowiska byli obowiązani troszczyć się o chorych, kaleki, starców, wdowy i sieroty. Wg Nelsona, Eskimosi z Alaski określali ród terminem u-jo-huk (odpowiada to grenlandzkiemu u-jo-Tuk). Thalbitzer wyprowadza z tego wniosek o matriarchacie. Na czele takiego rodu znajdował się prawdopodobnie starszy dziadek ze strony matki. Na Alasce do początku XX w. a na wyspie Nuniwak aż do 40 lat XX w. zachował się podział Eskimosów na grupy totemiczne. Przeżytki totemizmu zostały uwypuklone przez Nelsona \ Lautisa. Nelson stwierdza, że Eskimosi zamieszkujący teren pomiędzy rzeką Kuskokwim a zatoką Koceba, posiadali ustalony system totemów, któremu odpowiadał podział na rody. Niestety Nelson nie wyjaśnia co rozumie pod nazwą "totem" i "ród", co umniejsza wartość jego informacji. Nelson wymienia totemy wilka, sokoła, wrony, jako najbardziej rozpowszechnione wśród zbadanych przez niego Eskimosów. W XIX w. totem wśród Eskimosów tego terenu dziedziczony był po linii męskiej. Wszyscy członkowie grupy nosili na sobie części ze zwierzęcia totemicznego i rysowali jego stylizowane wyobrażenie na broni i innych przedmiotach osobistego użytku. Broń ze znakiem totemicznym była uważana za zawierającą wszystkie przymioty zwierzęcia totemu. Na grobach również umieszczano często wyobrażenie totemu. W okresie opisywanym przez Nelsona znaki totemiczne, nakreślone w różnych wariantach, wskazywały właściciela przedmiotu. Wg Lantisa Eskimosi wyspy Nuniwak szanowali "zwierzęta-pomocników" (inogo). Członkowie wielkiej grupy nosili amulety jego lub rysowali go na kajakach, harpunach itd. Zwierzęta "pomocnicy" były wspólne nie tylko dla rodziny, ale i dla kuzynów wszystkich stopni pokrewieństwa. Prawdopodobnie jednym z przeżytków ustroju rodowego u Eskimosów Alaski jest zachowanie instytucji seniorów. Za przeżytek rady rodowej można uważać, praktykowane do dziś, posiedzenia starców, na których roztrząsane są ważniejsze zagadnienia. U Eskimosów z nad Labradoru postanowienia podjęte na takim posiedzeniu są decydujące. Na północnym zachodzie Alaski wszystkie poważniejsze zagadnienia były rozstrzygane na ogólnym zebraniu mieszkańców. Przytoczone fakty dowodzą, że istl1iałorównouprav,:nienie mężczyzn i kobiet w sprawach wspólnoty. 225 Wśród Eskimosów Alaski i Zatoki Hudsona do połowy, XIX w. były r~zPolvszechnione domy dla mężczyzn tzw. kazllmu (podobne domy są zJa";iskiem związanym z matriarchatem), w których mężczyźni przebywah przez cały czas wolny od polowań. Tam pracowali, spali, organizowali narady i uroczystości. Wewnątrz kazllmu mieszkańcy jego rozmieszezali się wg pokrewieństwa i stanowiska społecznego. Kobiety i dzieci mieszkały osobno. ":,,g ZagOs~ina, ~obiety przynosiły do kazymu pożywienie. Nelson podkresla fakt, ze kobIety mogły przychodzić do kazymu tylko na czas trwania niektórych obrzędów. Na wyspie Nuniwak chłopcy po skończeniu 5 lat przenosili się do kazymu. Staruszkowie w kazymu zaznajamiali młodzież z podaniami, obyczajami i tradycjami grupy. Eskimosi centralni w ciągu ostatnich 100 lat już nie posiadali domów dla mężczyzn. Mężczyżni zamieszkiwali wraz ze swymi rodzinami, budynek zaś był wykorzystywany tylko w czasie świąt. W Grenlandii prawdopodob.nie również istniały domy dla mężczyzn, ale dość wcześnie znikły. BudynkI społeczne, które służyły za miejsce spotkań wszystkich mieszkańeów osiedla, prawdopodobnie zniknęły z chwilą pojawienia sie wielkich domów", w których mieszkało niejednokrotnie ok. 10 rodzin. ." Święta grenlandzkich Eskimosów były organizowane tylko zimą, gdy .••• szyscy znajdowali się w swych stałych osiedlach. Eskimosi z nizin JU'konu i Kuskokwima, poza wielkimi świętami religijnymi, na które przybywah wszyscy mieszkańcy sąsiadujących koczowisk (którzy w przeszłości ~YI.i .prawdoPodobnie członkami jednego plemienia), organizowali święta .,mIeJscowe" oddzielnie dla każdego koczowiska, celem skrócenia długich "\iieczorów póżnej jesieni i zimy. W organizowaniu takich świąt udział orali wszyscy mieszkańcy koczowiska, czasami zaś tylko mężczyźni, lub tylko k~biety. Jeżel.i święto było organizowane przez kobiety, zapraszały ene ~ęzczyzn. "Świętom kobiecym" towarzyszyło często przebieranie się "!' stroJ męski, w trakcie zaś świąt organizowanych przez mężczyzn wszyst10(0 odbywało się odwrotnie. Zwyczaj ten prawdopodobnie wywodzi się J. o.kresu ~atria.rchatu ze związanyrpi z nim obyczajami odrębnego życia Jrlęzczyzn I kobIet. Należy podkreślić, że zwyczaj przebierania się kobiet w. st.rój męski i mężczyzn w strój kobiecy, jak i zamiana ról w trakcie tań~ow był powszechny u Eskimosów tylko przy tańcach tradycyjnych. System zawierania małżeństw przez Eskimosów jest mniejwięcej jednakowy z wyjątkiem Alaski. Małżeńswo zawierano w 15 lub 16 roku życia Eyło. ono często poprzedzone zaręczynami, które miały miejsce tuż po uro.ze~lU. się dzieci a czasami odbywały się nawet przed urodzeniem dzieci. Małzenstwo było organizowane przez babki rodziny narzeczonego lub naneczonej. Wśród niektórych grup Eskimosów istniał zwyczaj płacenia kałymu \okupu) przez rodziców narzeczonego. W wypadku gdy narzeczeni zaIS .,Lud", '. i, t. XLIV. �226 227 mieszkiwali w różnych koczowiskach, nie widzieli się do momentu zawarcia małżeństwa. Gdy narzeczony nie zjawiał się w ustalonym terminie po swą żonę, mogła ona wyjść za mąż za swego ziomka. W takich wypadkach gdy narzeczony zjawiał się po zam'jżpójściu swej narzeczonej, walczył o nią z jej mężem. Małżeństwu parzystemu towarzyszyło małżeństwo grupowe. We wszystkich grupach eskimoskich była rozpowszechniona poliandria oraz w większym jeszcze stopniu poligamia. W XIX w. wśród różnych grup eskimoskich pozostały jeszcze ślady lewiratu i sororatu. Młodsi bracia byli obowiązani troszczyć się o żony starszych, gdy ci ostatni wyjeżdżali w jakąspodróż. Eskimosi z Igłulik mogli żenić się z dwiema siostrami. Należy przypuszczać, że w okresie organizacji rodowej poligamia i poliandria występowały w formie małżeństwa mężczyzny z grupą sióstr, z jednej strony, i kobiety z grupą braci z drugiej strony, w rezultacie czego wszyscy członkowie dwóch związanych małżeństwem rodów byli odpowiednio zabezpieczeni mężami i żonami. Później, w związku z rozpadem ustroju rodowego stało się obojętne, czy żony są siostrami (z urodzenia), a mężczyźni braćmi, odpowiednio zmieniał się i charakter tych instytucji. Wszyscy Eskimosi ur;rawiali powszechnie "vymianę żon na dłuższe lub krótsze okresy czasu. Zwyczaj ten był szczególnie popularny wśród tzw. "towarzyszy w pieśni". Każdy mężczyzna z Netsylik miał swego stałego partnera, który w trakcie świąt w kazymu śpiewał mu w odpowiedzi i używał jego bębna. Tacy partnerzy byli nazywani towarzyszami w pieśni. Uważano ich za ściśle z sobą związanych, od czasu do czasu wymieniali między sobą żony i mieli w stosunku do siebie pewne określone obowiązki. Stosunki pomiędzy "towarzyszami w pieśni" przypominają stosunki pomiędzy kuzynami w prostej linii w okresie ustroju rodowego. Eskimosi z wybrzeży Oceanu Spokojnego jeszcze w 30 latach XX w. zachowali teOl"etycznie małżeńskie prawo braci żonatych z grupą sióstr, do każdej z nich, jak również prawo grupy kuzynów do grupy kuzynek. W ten sposób grupowe małżeństwo Eskimosów w formie wymiany żon należy wywodzić z praw ustroju rodowego, z wzajemnych praw małżeńskich braci do swoich żon, które w wypadku podwójnej egzogamii były siostrami rodzonymi. Wg zwyczaju Eskimosów grenlandzkich, jeżeli w trakcić wymiany żon rodziło się dziecko, obaj mężczyźni w równym stopniu uważani byli za jego ojców. Chociaż dziecko zamieszkiwało w domu jednego z nich, uważane było za dziedzica obu. W takim wypadku mężczyżni nazywali siebie "przyrodnimi kuzynami". Nazwę tę możnaby również przetłumaczyć: "partnerzy, towarzysze, dzielący coś po połowie". Najczęściej jednakże wśród Eskimosów występowała rodzina składająca się z rodziców i dzieci, lecz w wielu wypadkach z rodzicami zamieszkiwali ich dorośli synowie ze swymi żonami, lub córki ze swymi mężami, ':ak ró\vnież i ich C];;ieci. Rodzina CLęsto składała się z braci i sióstr wraz z dziećmi. Wielka rodzina najczęściej spotykana była na terenie Grenlandii. Dom05l'.'o'o b:;ło raczej własnością wspólną małżonków. Zasadniczym 7.ajęciem mężczyzny było myślistwo, kobiety zaś gospodarstwo domowe. Rybołówstwo na Jukonie i Kuskokwimie oraz w Zachodniej Grenlandii było zajęciem wyłącznie kobiet, które latem łowiły siecią nelmy i sigy. Kobiety eskimoskie z Igługlik również łowiły ryby (łososie) lecz tylko na wedle; sieciami !owili mężczyżni. W wielu okręgach, kobiety były często mistrzyniami w polowaniu na lisy, ptaki i in. drobną dziczyznę. Kobiety-łowcy wielorybów zdarzały się rzadko, lecz i tu nie było żadnych zakazow wzbraniających kobiecie udziału w polowaniu na wieloryby. Kobiety uczestniczyły często w polowaniu na kariba jako naganiacze. Wielkie. znacz.enie przypisywano magicznym zaklęciom kobiet, zapewniającym męzczyzme powodzenie w czasie polowania. W wierzeniach religijnych Eskimosów dominowały bóstwa rodzaju żeJ1skiego. Najpotężniejszą z nich była władczyni morza Sedna znana również i pod tymi nazwami, które oznaczały "ona tam w dole", "stara kobieta", "matka morza" itp. Obraz jej wszędzie był jednaki (chociaż na zachodzie kraju Eskimosów rywalizował z nią "człowiek na księżycu"). Eskimosi wyobrażali sobie ją jako starą kobietę, mieszkającą na dnie morza· panukcą nad stworzeniami morskimi, które od czasu do czasu oddawał~ ludziom. Jak Sedna tak i inne bóstwa rodzaju żeńskiego były wrogami m(~żczyzn. Męża, ,vg jednych legend, nie posiadaŁa, wg innych był nim pie~, wg zaś trzeciej wersji był nim mężczyzna, który odgrywał w jej do~u pOdrzędną rolę. Na ziemi, odpowiednikiem Sedny była "leśna gospodyni" u Eskim.osów znad Oceanu Spokojnego i "matka Kariby" u Eskimosów znad zatoki Hudsona. Bóstwami rodzaju żeńskiego była ChUa, duch powietrza i Pinga, duch ziemi. Należy przypuszczać, że religijne wierzenia Eskimosóv. z przewagą bóstw rodzaju żeńskiego powstały w okresie matriarchat:.!. Z matriarchatem związane jest również powszechne przeświadczenie Eskimosów o ich pochodzen~u od kobiety i psa. W niektórych grupach Eskimosów znajdowały się kobiety szamanki. Coprawc1a kobieta szamanka z okręgu zatoki Hudsona, jak i z innych mogla stosować swe czary tylko w stosunku do kobiet. Uważano również, że kobiety rzadko mogą stać się wielkimi szamanami. Wg niektórych relacji kobieta mogła dziedziczyć; po ojcu stanowisko szamana. Prawie wszyscy Eskimosi rozróżniają ojcowską i macierzystą linię 1'0dow~. Wiekszość Eskimosów rozróżnia dzieci brata i siostry, co jest niewątP~IWI: .przeżytkiem ustroju rodowego. Z rodowym ustrojem związane jest r?:"me.z rozróżnienie pomiędzy braćmi męża i żony oraz sióstr męża od sJ.Qstr z.~ny. W stosunku do młodszych braci zasada ta jest mniej przestrzegana nlz w stosunku do starszych, co zdaniem autora związane jest z wielką rolą starszych braci w okresie początkowym przej~cia do patriarchatu. �228 22. Zdaniem M. Lantisa nuniwaski system pokrewieństwa w zasadzie jest podobny do systemu irokeskiego i Kalifornii zachodniej. Proces rozpadania się rodu zakończył się stosunkowo niedawno. Dotychczasowy eskimoski układ pokrewieństwa jest odbiciem rodowego ustroju społecznego. W miarę posuwania się na wschód zanikają cechy matriarchatu, zanikają domy mężczyzn (oprócz okręgu z nad zatoki Hudsona) 1 zanikają przeżytki małżeństwa wśród krewnych, totemizm, matrilokalność. Jednakże rozwój rodu patriarchalnego zostaje zahamowany rozpadem ustroju rodowego wogóle. "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA", z. 3, Moskwa, 1955 r. s. 30-42. O. A. SUCHAREWA : B a d a n i a e t n o g r a f i c z n e s t w e m koł c h o z o w y m Ś r o d k o w e j A z j i. nad c h ł o p- Badania nowego bytu i nowej kultury chłopstwa kołchozowego Azji Srodkowej jest właściwie badaniem nad problemem przejścia od feudalizmu i przeżytków patriarchatu do socjalizmu z pominięciem stadium rozwoju kapitalistycznego. Badania są prowadzone w trzech kierunkach: 1) opracowania monograficzne jednego z typowych kołchozów, 2) badania nad historią, kulturą i bytem kilku kołchozów o .różnym składzie etnicznym ludności, 3) opracowanie tematów szczegółowych. Z opracowań monograficznych ukazały się dotychczas: KuLtura i byt tadżiskogo... kolchoznogo krestianstwa ("Trudy Instytuta etnografii AN SSSR", nowa serija, t. 24, M, 1954) oraz Proszloje i nastojaszczeje Ajkyran (Akademia Nauk Uzbeckoj SSR, Institut Istorii i Archeołogii, Taszkent, 1955). O bycie i kulturze turkmeńskich kołchoźników J. R. W i n n i k 6 w opublikował obszerny artykuł w "Trudach Instytutu Etnografii AN SSSR" (nowa seria, t, 21. 1954 r.). Wysunięcie na plan pierwszy opracowań monograficznych jest uzasadnione potrzebą długich badań stacjonarnych, co z kolei sprzyja głębszemu zaznajomieniu się z ~yciem kołchozu. Wydane dotychczas monografie są wynikiem prac badawczych w latach 1950-1954. Zawierają one opracowania dotyczące: historii ludności, bistorii powstania i rozwoju kołchozu, współczesny stan jego ekonomiki, warunków życia kołchoźników, ich kulturę duchową oraz opis życia rodziny i kołchozu. Liczne zabytki archeologiczne, badania topograficzne, toponimiczne oraz podania ludowe, przykłady z literatury na terenie prowadzonych badań Jlaukowych uzupełniają całość. Autorka omawia błędy i niedociągnięcia "publikowanych monografii. Etnografowie muszą w swych badaniach życia kołchozowego zajmować się głównie współczesnością, w sprawach zaś gospodarki, albo przestudio'lVać ekonomię i agrotechnikę, albo zrezygnować z opracowywania tych zagadnień, pozostawiając je ekonomistom. O. A. Sucharewa podkreśla, że badania nad życiem i bytem współczesnej rodziny radzieckiej jest naczelnym zadaniem etnografów. Zdaniem jej rozdziały poświęcone zagadnieniom rodziny kołchozowej zarówno uzbeckiej jak i tadżyckiej są opracowane starannie, mimo, że zbyt wiele miejsca poświęcono starym formom bytu. .Błędnie potraktowano jednakże w monografii zagadnienie rozpadu wielkiej rodziny. Odnosi się wrażenie, że proces rozpadu wielkiej rodziny rozpoczął się już w XIX w., podczas gdy w rzeczywistości miał on miejsce w chwili powstania kołchozu. Problem przeżytków przetrwały ch w źyciu współczesnym chłopa kołchozowego jest problemem trudnym, wymagającym od etnografa głębokiej analizy, ażeby ocenić czy zjawisko jest pozytywne lub negatywne w procesie rozwoju życia socjalistycznego. Autorka na przykładzie niedawno opublikowanej pracy S. M. Abramsona poświęconej życiu kołchozu kirgiskiego udowadnia, jak nieostroźna analiza doprowadza do pozytywnej oceny zjawiska wskazującego na to, że w tej czy innej rodzinie panują najbardziej zacofane, patriarchalne stosunki rodzinne. W monografii tadźyckiej takich błędów nie popełniono, ale teź problem przeżytków w życiu rodziny potraktowano pobieźnie i deklaratywnie. A. Sucharewa uważa, że w badaniach nad współczesnością najistotniejszym źródłem wiadomości jest człowiek. W drugiej części artykułu O. A. Sucharewa analizuje dość różne załoźenia obu monografii. Zespół autorski Instytutu historii i archeologii AN Uz. SRR położył nacisk na problemy społeczno-historyczne, podczas gdy w tadżyckiej monografii prace szły w kierunku wyłącznie etnograficznym z niedostatecznym uwzględnieniem zagadnień historycznych, wysiłek skupił się na zagadnieniach tradycji i narodowej specyfiki. W końcu O. A. Sucharewa podkreśla konieczność prowadzenia dalszych badall naukowych, szczególnie w okręgu Buchary i Chiwy, gdzie nastąpiło zjawisko przejścia z feudalizmu do ustroju socjalistycznego. Autorka uważa, że badania winny obejmować większe tereny i muszą być prowadzone kompleksowo. Nowym problemem badań naukowych są tereny nowonawodnione na których osiedlają się przedstawiciele różnych narodowości, gdzie następuje proces jednoczenia się różnorodnych kultur i tradycji. Badania w tym zakresie podjął już T. A. Zdanko. Problem ten wymaga jednak wieloletnich i wszechstronnych badań. Z badań tematycznych instytut wysunął na pierwsze miejsce dwa tematy: domostwo i rodzina kołchozowa. W Uzbekistanie dobiega końca opracowanie takiej monografii z doliny fergańskiej. Badania w kołchozach nad dawną ludnością kipczacką przeprowadza druga ekspedycja fergańska pod kierunkiem W. G. Moszkowej. Kipczacy weszli obecnie w skład naro'" 'duwości uzbeckiej. Podobny problem porusza w swej pracy o Beludżach J. R. Winnikow. Do tego typu opracowań należy również praca L. S. Toł- �230 stowej, poświęcona zagadnieniom etnogenezy i historii Jwltury fcrgar.skkh Karaka!paków. Na zakończenie autorka podkreśla wagę zadań jakie stoją przed ct:10grill;ą w okresie badal1 nad współczesnością. A. D. BECHIvIAK: N a w e c e c h y b u d o w n i c t w a mieszkaJn e g a c h ł a p s t war 9 s y j s k i e g o (Czerty no\vego w architekture ruskogo krestiar-skogo żiliszcza) (s. 43-55). Na wstępie autor zażnacza, że budownictwo wiejskie w Rosji zi'.r:zęłe ulegać zmianom już \v okresie rozwoju kapitalizm'\. Zmiany zasadnicze nast'lP!ły jednak w okresie porewolucyjnym. Ogólną c~ciq tych zmian jest dążenie do zastosowania udogodnień miejskich w architekturze wiejskiej, równocześnie zaś zdobnictwo domów wiejskich zachowuje w dużym stopniu swoje formy tradycyjne, choć nie je;?t p<1Zbawione nowych eL:!1lentów, zG'.pożyczonych z budownictwa miejskiego. A. Bcchman na przykładzie wsi JawIe, położonej nad rzeczką Jawlejką i rzekó: .surą (7 km od miasta Ałtyria, Czuwaska AS lU',), rysuje obraz zmian zachodzQcych w budownictwie wiejskim. Wieś posiada szeroką głów-'ną ulicę i niewielkie zaułki. Zagrody znajdują się z obu stron ulicy w nie· przerywanym ciągu. Stara część wsi leży na wzniesieniu. Mieszkailcy obok rolnictwa, zajmowali się niegdyś spławianiem drzewa, wywózką drzewa z lasu i in. pracami leśnymi. Vhele zagród zachowało tradycyjny rozkład zabudowań: pod"iórze oloczone zabudowaniami, dom obrócony szczytową ścianą z trzema oknami do ulicy. Tego typu zabudowa zagrody pojawiła się w okresie rc.:.:padu wspMnoty i trwała do okresu wielkiego rozdrobnienia gospodarstw, tzn. do ckresu rozwoju kapitalizmu w XIX w. W związku z rozwojem przemysłu i pojawieniem się na rynku m,\lcriał6w piłowanych i toczonych, towarów żelaznych oraz szkła i in. wyrobów w życiu i domostwie chłopów nastąpiły zmiany. Okna domów stały się większe, a podwójnych skrzydłach, kominy i przewody murowano z cegły, óawano domom poszycie tarcicowe, ramy drzwi i okien były z tarcic, kar·· nisze i ornament piłowany zastąpiły dawne dłubane (drążone). Cechą charakterystyczną izb z połowy XIX w. była wielka ilość gzymsów horyzontalnych oraz zamiast ciosanej sieni ozdobny fronton wejściowy. Gzymsy były bogato rzeżbione, w czym wyrażał się wpływ miejskiej architektury kamiennej, ozdobionej medalionami, kasetonami, roz'etami itd. Okna formą daleko odbiegły od dawnych małych okienek, ozdobione gzymsami i rzeźbionymi futrynami. W póżniejszym okresie powierzchnię frontonu zaczęto pokrywać rzeżbionym poszyciem i skomplikowanymi dekoracjami nakładanymi, rozmieszczając je horyzontalnie równoleglE: do linii dachu. r 231 W ogrodzeniu obejścia, tuż obok domu znajdowały się wrota i furtka prowadzące na pod\vórze. Wejście do izby w domu starego typu znajduje się na równi z ziemią· Drzwi \vejściowe nrowadzą do krytego korytarza 7 wewnętrzną klatką schodową a kilku s:opniach, które sięgają do podiogi lub tzw. "mostu" sieni. Dom typu nowego budownictwa posiada ganek ze stopniami, przykrytymi daszkiem na dwóch rzeźbionych kolumienk2ch; domy ostatnio budovvane nie mają kolumienek, daszek spoczywa aa wspornili:ach. Vhększość domów posiada tzw. "łeb" i dwuspadowy óach, Rzadkie S'l domy czterospa<lo' ..ve, ustawione długą stroną budynku WZdiuż ulicy. We wszystkich zagrodach sad OWOCO\\1Y przytyka bezpośrednio do podwórza zabudowanego jak dawniej z wolną przestrzenią pośrodku. Stare rodwórza są wielkich rozmiarów z mnóstwem zabudowań gospodarczych. Nie przetrwały one do dziś. Wszystkie zostały przebudowane. Z kolei następuje opis jednej z zagród kołchozowych, której budynek mieszkalny zachował architekturę z polowy XIX w. Podwórze jest zabudowane w kwadrat. Bezpośrednio od strony sieni przylega szopa z sianem. Drzwi z drwalni wychodzą na podcienie. Do drw:llni przylega obora. Przy przebudowie stajnie i pomieszczenia pomocnicze usunięto. Za podwórzem, już w ogrodzie na miedzy znajduje się studnia z której korzystają również sąsiednie zagrody. Obok studni umieszczono krytą piwnicę, której część nadziemna miała formę stodoły, z drzwiami w bocznej ścianie i dwuspadowym dachem. Wewnątrz znajduje się otwór, prowadzący w podziemną część, do której składają lód. Za podwórzem znajduje się warzywnik i sad OWOCO\vy. Około warzy\vnika umieszczona jest szopa przeznaczona do przechowY'J\.'ania róźnego rodzaju sprzętu i siana. W najbardziej odleglej części zagrody znajduje się łaźnia, niewielki budynek zrębowy, o dwuspadowym dachu. Dom mieszkalny zachov:al wewnątrz tradycyjny plan; podzielony jest na trzy części: izbę ze strychem i piwnicą, sieó z mostem, komorę z podcieniem. Drzwi z ulicy prowe,dzą do zamkniętego korytarza, który 'przecina dom na przestrzał. Z korytarza wchodzi się do izby przez sień. Izba jest podzielona na dwie nierówne części. Mniejsze pomieszczenie służy za kuchnię i pralni~; okno znajduje się w ścianie licoweJ naprzeciw pieca; większa część izby jest pomieszczeniem mieszkalnym o pięciu oknach. Kuchnię dzieli od izby mieszkalnej piec, szafa z naczyniami kuchennymi i zasłona klóra zastępuje drzwi. .'11' podłodze kuchni znajduje się otwór prowadzący do piwnicy, w któreJ :imć) przechowuje si<; karlone i jarzyny. W kuchni stoi stolik, ława z WIadrami i saganami, na podłodze koło pieca szaflik, bliżej okna ku- �232 chenna ława tradycyjnego typu. półka na naczynia z poziomymi 233 Tuż nad ławą kuchenną drążkami do wieszania umieszczona łyżek. jest Z użytku znikają ławy biegnące wzdłuż ścian i łóżka domowej roboty. Ze starych sprzętów spotyka się czasami jeszcze półki koło pieca, które zimą służą za łóżka, latem zaś do składania odzieży i drobnych przedmiotów. W izbie mieszkalnej kąt ściany długiej i krótkiej jest oklejo::lY tapetą prawie do sufitu. Tu rozwieszone są fotografie rodzinne. Podłogę i sufit przy zmywaniu skrobie się dużym nożem tzw. kosariem, również ławy i stoły są w ten sposób oczyszczane. Sufit myje się parę razy w roku. Z sieni wchodzi się do komory, w której przechowuje się odzież i zapasy żywnościowe. Tuż pod komorą z::lajduje się podklet do której wchodzi się z drwalni (saraj). Jest to pomieszczenie przewidziane dla bydła domowego w czasie mrozów. Sufit w sieni ułożony jest z desek pokrywających tylko połowę przestrzeni. Podłoga sieni nazywana jest mostem, pomieszczenie zaś pod podłogą podmostem. Latem umieszcza się tam świnie. W sieni ustawione są drewniane łóżka i skrzynia z płaskim wierzchem. Na ścianach wiszą przedmioty gospodarstwa domowego. Na strych wchodzi się po drabinie. Tu zwraca uwagę konstrukcja komina, który nieodmiennie posiada dodatkowo poprzeczny przewód kominowy, umieszczony na deskach opartych ponadto ::la bierwionie. Dodatkowy przewód używany jest przy czyszczeniu sadzy w kominie, a co ważniejsze. jest to prymitywny skrolowiciel, który zmniejsza groźbę poźaru. Konstrukcja ścian z masyw:1ych bierwion jest nieskomplikowana. Komora i pomieszczenie pod nią są zrobione z grubych desek. Sufit spoczy,va na ścianach zrębowych i na jednej maticy biegnącej w poprzek domu, która równocześnie słuźy do umoc:1ienia wiązań. Podłoga ułożona jest na ścianach i bierwionach poprzecznych. Pod piecem podłoga jest dodatkowo umocniona dwoma bierwionami i podpórkami w piwnicy. Dach domu jest dwuspadowy, pokryty tarcicą z frontem wspartym na belkach poszytych deskami. Pochyły gzyms bramujący wsparty jest na belach biegnących wzdłuż wiązań. Dom został wybudo"'any w 1863 r. i jest bardzo charakterystycznym wzorem architektury drugiej połowy XIX w. Pośrodku rzeżbionego gzymsu znajdują się dwa lwy, których rysunek stracił wiele z tradycyjnego kształtu. Przednie, pochyłe deski frontonu (w gwarze miejscowej periliaJ przykrywają krokwie dachu i opierają się na wystających końcach bierwio:1 najwyższego wieńca. Końce wieńców obciosane półokrągło są ozdobione rzeźbą i wypolerowane do połysku. Deski pokrywające krokwie są pokryte głęboką rytą rzeźbą. Niemniej interesujące są futryny i okiennice bogato ozdobione, o nie powtarzającym się rysunku rzeźby, mimo że często wyko:J.ywane przez tegoż samego majstra. Domy zostały wybudowane przez zespół cieśli, którzy równocześnie wykonywali rzeźbę i in. ozdoby. Jak wynika z opisu drugiego domu kołchozowego, połoźenie domu oraz zabudowanie podwórza są podobne pierwszemu. Dom, ongiś podzielo:J.Y na dwie części: mieszkalną i gospodarczą, dziś jest zamieszkały przez dwie rodziny. Dawna izba mieszkalna została podzielona na trzy części: sypialnię., bawialnię i kuch:J.ię. Dawna sień została również przerobiona na pokój. tzw. środkowy. Wejście do izby z niskim ganeczkiem jest bezpośrednio z ulicy. Wewnętrzne schody wzdłuż ściany licowej prowadzą do sieni z komorą i skrzynią w rogu. Pokoje są wypełnione meblami fabrycz:lymi. W izbie środkowej zachowały się jeszcze łóżka i półki pod sufitem. Zniknęły ławy pod ścianami. Lewa połowa domu jest podzielona na trzy części: dwie izby mieszkalne z ławą i półkami. We wszystkich prawie izbach prócz pieca ruskiego znajdują się płyty kuche:J.ne a nawet okrqgłe piece w kożuchach .. i kuchnia Opisywany dom jest masywnej konstrukcji. Bierwiona mają średnicę 30 cm. Budynek jest wysoko wzniesiony ponad poziom ziemi. Dom pokryty jest czterospadowym dachem klepkowym, po bokach ma dwa ganki wsparte na kolumienkach. Ramy okienne i okiennice są bogato i pięknie rzeźbione. Autor stwierdza, że podobne zmiany w układzie wnętrz i zuslosowaniu ich do nowych warunków bytowych zaszły w domostwach niemal całej wsi. W budynkach późniejszych ornament rzeźbiony przybiera inny charakter, zaczęto stosować ozdoby toczone i nakładane. Okna zaczęto wstawiać szersze, bez okiennic, ramy przy zdobiono również toczonymi ozdobami. Ganek jest zręcznie wkomponowany w ścianę i znajduje się pod dachem domu. co niewątpliwie zostało zapożyczone z miejskiej architektury drewnianej. Zagroda najnowsza z 1953 r. zabudowana jest wg planu tradycyjnego, Dom w miejsce sieni posiada korytarz na przestrzał z wejściem do komory i na podwórze. Podobne korytarze spotyka się również w domach starych. Latem rodzina sypia w korytarzu, ponadto służy 0:1 do przechowywania rowerów. Po schodach w korytarzu wspina się do komory, przy której znajduje się drewniana drabina na podstryszek. Drzwi z korytarza prowadzą do izby "przejściowej". z oknem i piecem ruskim z prawej strony. Przestrzeń za piecem przeznaczo:'ia jest do suszenia odzieży. Zimą miejsce to będzie służyło do chowania jagniąt, cieląt itd. Z przedpokoju jest wejście do kuchni z oknem naprzeciw paleniska pieca. W kuchni znajduje się wejście do piwnicy. kuchenna ława i :lad nią półka. Piec jest stawiany tradycyjnie. Izby są stosunkowo niewysokie, zaledwie 21/2 m, natomiast okna stały się znacznie wyższe i szersze, to też zmieniło się równieź ich zdob:1ictwo .. Fronton, czyli łeb jest poszyty deskami w jodełkę. Gzyms horyzontalny zachował rzeźbiony karnisz. Górna część futryn okie:J.nych jest ozdobiona rzeźbą podobnie jak ganek. Okna są bl?z okiennic. ganek bez kolumienek. �235 234 zamknięty z boków ścia:1ami domu. Dach jest pokryty wsi uważaja dachy tarcicowe za trwalsze od innych. klepką. Mieszkańcy W podsumowaniu aut er stwierdza, że zmiany główne w budownictwić; kołchozowym dotyczą planu wnętrza domu dzielonego na wiele izb i pomieszczeń oraz zmienia się zasad:1iczo urządzenie wnętrz, z którego znikają meble domowej roboty. Natomiast w sposobie wznoszenia domów i w ornamencie zdobniczym zachowało się wiele cech tradycyjnych, z czym prze:' mysł budowlany przy projektowaniu domów kołchozo'.vych powinien si~ liczyć. W. STEINITZ: Niek tór e rn i e c k i e j (z. 2 s. 54-66). za g a d n i e n ia et nog raf ii n i e- Dla lepszego zrozumienia współcz.:snc[;o :;tanu prHC etnograficznych Niemieckiej Republice Demokratycznej, a'Jtor mvaża za wskazane podać: krótki zarys historycznego rozwoju tej nauki w Niemczech, poczynaj8,c oti okresu reformacji i Wielkiej wojny chłop~khoj w Niemczech, po przez okres wielkich ruchów społecznych, okres "burz i ucisku" wojen napoleońskich do ch\;vili ukazania się Czarodziejskiego rogu Arnima i Brentano, którego wydanie stało się bodżcem żywych zainteresowań poezją i sztuką ludową. VI Okres od 1770 r. do 1848 r. jest okresem \vzmożonej pracy badawczej, na której nie ciążą uprzedzenia nacjonalistyczne. Naukowcy niemieccy współpracowali w owym czasie ściśle z światem słowiańskim; niektórzy zaś z nich, jak A. Herder i J. Grimm głosili wielką przyszłość narodów słowiańskich. Auter, mówiąc o postępowości wielkich romantyków niemieckich, nie zapomina jednak, że nie byli oni wolni od obciążeń ideologii burżuazy jnych. Po roku 1848 demokratyczny kierunek badań \': etnografii niemieckiej upada st.opniowo. R y l, który niewątpliwie położył wielkie zasiugi dla etnografii niemieckiej. w referacie swym pt. LlldcZ1,awstwo jako nauka (1858) zrywał już całkowicie z postępowymi tradycjami etnografii niemieckiej. Burżuazyjni etnografowie, popierani przez real~cyjnopolicyjny system państwowy, zacierali świadomie demokratyczne elementy w kulturze narodowej, stwarzali atmosferę nieufności i uprZedZe!1 do ludu i jego siły twórczej. Powstc'W?!Y nowe leorie, budowane na zasadzie nowych poglądów. W latach 1920 H. N a u m a n n stworzył teorię, zasadzającą się na twierdzeniu, że rozwój kultury narodowej następuje tylko w warstwach wyzszych społeczeJ1stwa, natomiast masy ludowe przejmują pewne elementy kultury od warstw wyższych, wulgaryzują je i wypaczają. Teoria '90,' gruncie rzeczy antynarodowa, t.ym niebezpieczniejsza, gdyż pochodzi od wybitnego etnografa, na którego pracach wychowywali się przyszli pedagogowie niemieccy. Nie wszyscy ~ecJ~ak et.nografowie nie,nieccy przeszli na pozycje reake ('yjne. Wymienić na!ezy tu przecie w~zystkim A. S P a m e r a (1883-1953), znanego nie tylko i.e swych prac naukowych, lecz również ze swej dziae łalności społecznej, jednego z twórców republiki radzieckiej w MUnchen (1919 r.) skaz<mego 0<:< śmierć (V/Foku nie wykonano na skutek interwenc ii wpływO'.vych 118.uko'.vców uniwersytetu w l\1Unchen). Odsunięty od ŻYC;'l polityczne"o i r:auko· •.:e;(), dopiero w 1926 r. powrócił do pracy dydaktycznej. Pc upa~jku l1i.ilerO\\,Tów zostal ,>vybrany na c::ionka Pruskiej Akademii (19-+-; r.), rf)/~;; ... ·in<~! ;:Y\\'<1 ciziałalno;ć: naukowq, zorganizował prac~ t'tnografiCZ!le w J\EID, pO·,\Otllj"C Komisję do spraw niemieckiej etnografii. A. Spamer obc:jmow81 ~:.wyrni zainkresowaniami i badaniami wiele dyscyplin etnogra~icznych, jaic malarstwo i twórczość ludo\vą, upodobania i zwyczaje oraz ogólne zagadnienia metodologiczne etnografii. Drugim wybitnym przedstawicielem etnografii niemieckiej w pierwsz0j 1)010wie XX w. oył J. lVIe y e r związany również z pracami Instytutu Etnografii Niemiec, odznaczony za swe prace z dziedziny pieśni ludowych niemieckich. Zebralon olbrzymi materiał Jicz<:jcy ok. 30000 pieśni lud o,. wycb, l~tóry stał się podstawą jego \vjclkiej pracy naukowej, pt. Niemieckie pieśni i ich melodie. Druga jego praca pośv:ięcona ludowym pieśniom demokratycznym z okre'su przed 1848 r. i późniejszym która ukazała się drukiem, pt. Ludowe pi e Ś'/,i ivlozeii. i SCWTy, jest jak dotychczas jedynym :dJiorem pieśni o tematyce walki klasowej robotnikó\v niemieckich. Meyer w 1920 1'. odstąpił od teorii Naumanna tak dalece, że nie pozwolił mu korzystać ze sVloich prac dla uzasadnienia jego teorii. W pracach Meyera występuje wyraźnie jego linia rozwojowa 'vV kierunku coraz większej jego demokratyzacji. Od 1945 r. do swej śmierci, :;',Iey~r walczył o jedność nauki ni:2mieckiej. DernonsLrovvał to wspólpracujqc ściśle z Komisją do spraw ni.emieckiej etnografii, której pozostawił w spadku ok. 10000 fotografii i kopii pie~ni chłopskich, robotniczych i źołnierskict.. Po wojnie przed etnografią niemiecka stanęło wielE: nowych zagadnień organizacyjnych i problemowych. Pierwszym z nicll bylo: czy i w jakim stopniu naukowcy niemieccy, niemarksiści włączą się do prac nowopowolanych do życia instyt.ucji naukow);:h NRD. JednakŻI~ słuszność nowego k;erunku prac, uznana przez wszystkich etnografów i cały kolektyw pracowników naukowych Instytutu Etnografii przekonała, że metoda badań historyczno-ma terialistyczna nie zawęża lecz rozszerza i wzbogaca plan badań naukowych. Toteż etnografowie niemarksiści wnoszą dzi!', znaczny wkład w prace Instytutu i są jego aktywnymi wspólpracownikami. Drugim zagadnieniem, które jest dyskutowane, to zagadnienie stosunku etnografii powszechnej (Volkerkunde) do etnografii narodowej (Volkskuncle). Na łamach czasopisma Niemieckiej Akademii Nauk ukazał się artykuł L Weber-Kellerman poruszający to zagadnienie, Volkskunde i Volkerknnde są synonimami; nie ma między nimi zasadniczych różnic, jednakże �236 237 termin Volkskunde utrwalił się jako określenie etnografii narodowej i nie ma zresztą szczególnych powodów aby go zmieniać. Von Heramb, A. Haberland, E. Weiss, 1. Weber-Kellerman i in. przyznają wprawdzie ścisłe zazębianie się obu pojęć, równocześnie jednak twierdzą, że między obu zakresami nauki istnieją zasadnicze różnice. Jednym 7. argumentów ich twierdzenia jest stosunek naukowca do badań nad ojczystą etnografią, który ich zdaniem jest różny od badań nad etnografią powszechną; znajomość języka i bardziej serdeczny stosunek do przedmiotu badań stwarzają znacznie żywsze zainteresowanie badaniami, niż to ma miejsce w stosunku do etnografii powszechnej. Z punktu widzenia autora, jest to podejście do badań naukowych niesłuszne i subiektywne. W wyniku tego literaturoznawstwo, językoznawstwo i wiele innych dyscyplin naukowych należałoby podzielić na dwie różne nauki. padku naród obejmuje wszystkich członków wspólnoty etnicznej, w drugim wypadku - tylko klasy pracujące. Najbardziej rozpowszechnione w Niemczech określenie pojęcia "naród" pochodzi od E. Hoffman-Krayera i ogranicza zakres działania etnografii do ludu. Z marksistowskiego punktu widzenia lud, to klasy pracujące (na początku XIX w. byli to głównie chłopi i rzemieślnicy). Różnice między marksistami i niemarksistami wyrażały się nawet w terminologii. Etnograf niemarksista, używając terminu "warstwa niższa" od razu sugerował istnienie "warstwy wyższej". Hoffman-Krayer w swym określeniu zamykał obraz ludu prymitywnie myślącego o niewielu cechach charakterystycznych. Naumann posunął się dalej i już wyrażnie określał warstwę wyższą, jako obejmującą ludzi twór·· czych i warstwę niższą skladającą się z ludzi prymitywnych, odbiorców dóbr kulturalnych i to odbiorców wulgaryzatorów. Drugim z kolei argumentem przemawiającym za utrzymaniem dyskutowanej terminologii Volkskunde i Volkerkunde zdaniem w.w. etnografów niemieckich jest konieczność rozdzielenia badań na 2 rodzaje: 1) badań nad narodami cywilizowanymi i niecywilizowanymi, z kolei zaś badania nad narodami cywilizowanymi powinny się dzielić na badania nad warstwą niższą lub macierzystą i nad warstwą panującą. Autor jest przeciwnikiem stosowania nieokreślonego bliżej terminu ..warstwa" w miejgce ściśle ustalonego terminu "klasa". Stwierdza on .dalej, że pewna różnica metod badań nad społeczeństwami klasowymi i bezklasowymi, nad historią kultury własnego narodu i historią pows7echną istnieje, nie dzieli to jeszcze jednak nauki etnograficznej na dwie różne nauki. Różnicom metod badawczych towarzyszy specjalizacja w takim czy innym zakresie etnografii - lecz metody badań naukowych i specjalizacja nie stoją w sprzeczności z pojęciem jedności nauki etnograficznej. Aulor podkreśla, że podział na etnografię narodową i etnografię powszechną przyjęty jest tylko w krajach germańskich. Podział etnografii na dwie gałęzie nauki nastąpił w Niemczech po 1890 r., zdaniem autora w związku z przejściem do imperializmu. Podział taki nie istniał i nie istnieje w innych krajach. Jak dalece podział etnografii na Volkskunde i Volkerkunde znajduje się blisko teorii rasistowskich, dowodzą prace austriackiego naukowca Artura Haberlanda. W ostatnich kilkudziesięciu lata~h etnografia niemiecka stworzyła wiele fałszywych teorii, poczynając od Naumanna, kOllcząc na nazistowskiej etnografii lat 1930-1940. Głównym obiektem badań etnograficznych było ongiś chłopstwo bar· dziej związane z tradycjami i dlatego bardziej uległe wpływom władz państwowych i kościoła. Nie należy jednak zapominać, że chłopstwo podejmowało jednak walki z junkrami pruskimi i kościołem, poczynając od \"deków średnich aż do Wielkiej wojny chłopskiej i później w okresie \\lojny trzydziestoletniej, na początku XIX w. i w okresie rewolucji w 1848 r. Niestety historycy niemieccy nie wiele zajmowali się badaniami powstal'! chłopskich, a etnografia wogóle nie pamiętała o chłopiebojowniku. Etnografia niemiecka nie zajmowała się i innymi warstwami klasy pracującej. Dlatego też na naukowcach marksistach spoczywa po·.vażne zadanie podjęcia badań nad postępowymi tradycjami klasy pracującej. Marksistowscy etnografowie niemieccy odrzucili zdecydowanie termin Deutsche Vólkerkunde. Badania nad narodową kulturą nazywa się po prostu Volkskunc1e, termin, który również dobrze może być zastosowany przy badaniach nad innym narodem. Z kolei autor przechodzi do analizy pojęcia "naród", które określa przedmiot badań etnografów niemieckich. W języku hiemieckim słowo "naród" ma dwa znaczenia: w jednym wy- W zakresie badań etnograficznych naa niemiecką klasą pracującą nie esiągnięto jeszcze wielkich rezultatów, poczyniono jednak próby badawcze. Wydana w 1930 r. praca P e u ker t a, pt. Etnografia proletariatu ogranicza się do prehistorii zagadnienia. w innych zaś nie ma opisu najbardziej charakterystycznych form bytu klasy pracującej. Wprawdzie Drezdeński Instytut Etnograficzny prowadzi badania nad górnikami, obejmują one W ostatnich dziesięciu lalach w etnografiitliemieckiej zrodził się kie~'unek psychologiczny, który jest reprezentowany przez Adolfa Spamera i Ryszarda Weissa. Kierunek ten widzi w "vulgus" nie tyle klasę lub .,tan, ile sytuację, sposób bycia, cechy narodowe w każdym człowieku. Wei s s w swojej pracy z 1946 r. pt. Szwajcarska etnografia podaje schemat świadomosci ludzkiej, którą dzieli na świadomość narodową "warstwy niższej" i świadomość indywidualną ""warstwy wyższej". Zdaniem Weissa, przedmiotem badań etnografii, powinna być dziedzina świadomości narodowej. Psychologizm tego rodzaju doprowadza do całkowicie subiektyw. "'h ocen i nie może być podstawą badań naukowych. Etnografia winna liać ogólne określenie przedmiotu swoich badań, a nie psychologiczne, które zaciera jednocześnie róż'1ice socjalne narodowe. �239 c:czej del\\'ny byt górników i jego przeżytki, mz zycie współczesnych robot...: ników. Autor wyznaje, że zagadnienie to jest dla niego zupełnie Jasne. T\'m bardziej że śledząc prace z tego zakresu w Związku Radzieckim lub k;a'ach demokracji ludowej stwierdza, że noszą one raczej charakter pro,~ra~owy i nie dają rzeczywistego obrazu .życia robotnikóvi. . :Nie rozstrzyga to jednak zagadnienia głownego: VI JakIm stopmu prze.d+ m badań etnograficznych mają być badania nad formami bytu, wspol,T1.0,e . t. . ezC'snej klasy robotniczej VI przemyśle w stosunku do Klasy ropo mczeJ ok~esu industralizacji, która by la przecież powiązana tysiącem nici z wsią? ! o ; Anastazja HISTORYCZNO-ETNOGRAFICZNY ATLAS AZJI Kojdec/w ŚRODKOWEJ T. A. ŻDANKO, Istoriko-etnograficz'eskij atlas n i e j A z j i, Sowietskaja Etnografija, 1955 r., z. 3 (s. 20-29). Śred- ODracowv"vanie historyczno-etnograficznych atlasów odpowiada obecnem~ etap;wi rozwoju etnografii ponieważ dla przygotowania uogól'1' "i"~\"ch prac etnocrraficznych stało się rzeczą niezbędną stworzenIe solidnej naukowej podstawy poprzez systematyczne ujęcie i wykorzyscame nagromadzonych materiałów etnograficznych oraz wy~ełnienie l~k \~' etnograficznej z:-lajomości ró.żnych krajów i ich poszczegolnych regl~now. - Etnografia radziecka swoje główne zadanie, którym jest ~ad~l1le kult~ry i sposobu życia różnych narodów, rozwiązuje w programIe hlst?rycznym śledząc zjawiska kultury i zjawiska dotyczące sposobLl życia w r)lerwsz~ch okresach rozwoju wspólnot etnicznych. Proces powstawa:-lia form ~ZlaLejności gospodarczej, form kultury i sposobu życia każdego naro~u, mero:ćcrwanie związany z etnogenezą, historią rozmieszczenia i migraCJI, warunkują kulturowo-historyczne związki i wzajemne oddziaływanie. wspólnot. Prześledzić ten proces z naukową ścisłością, moż:la tylko przYJr::u.Jąc za podstawę skrupulatnie zebrane możliwie pełne materiały archeologII l etnografii uzupełnione danymi antropologii etnicznej i językoznawstwa. Specyfika metod etnograficznych jak i archeologIcznych. wymaga: a) zebrania ogromnego materiału ilustracyjnego, odtwarzaJące.go konkretne elementy kultury materialnej stanowiące główny .przedmlOt analizy etnograficznej oraz b) wymaga konieczności rozmiesz~ze~~a wYk~ytych typów zjawisk etnograficznych na mapie~ co daJe, ~az~osc .za~~o"owania metody historyczno-porównawczej z naJ\\7lększą SClsłG:j~Ją l wwrog{)dnością. Dlatego, do szybkiego rozwoju jej konieczne jest wYdan;.~ naukowych prac uogólniających nie tylko dotyczących monogra 11 i serii monografii (jak np. Narody Mira), ale również mających charakter historyczno-etnograficznych atlasów, zawierających albumy ry~ J..aJ~''''''ol CI .j.. • sunków, tablice typologiczne i mapy etnograficzne, archeologiczne, antropologiczne, terminologiczne i dialektologiczne opracowane dla poszczególnych okresów historycznych. Prace nad tablicami typologicznymi i kartografowanie ujawnia nowe ważne dane dla badania takich zlożonych problemów historycznych, jak etnogeneza, historia sil wytwórczych, historia kultury i sztuki, kulturalne związki między ludami, historia rozwoju narodowości i formowania się narodów. Na tym nie kończy się znaczenie atlasów. Są one niezbędne nie tylko dla historyków ale i dla praktyków w dziedzinie ekonomicznego i kulturalnego budow:lictwa. Uogólniając ludowe doświadczenia w zakresie działalności gospodarczej, budownictwa (architektury), ubioru ludowego, sztuki użytkov/ej, mogą oni tworzyć nowe harmonijne całości architektoniczne, dzieła sztuki użytkowej, typy odzieży itd. l. W XIX i na początku XX w. atlasy etnograiicz:le opracowywano w Niemczech, w Polsce, w Szwajcarii, w Szwecji i w niektórych innych krajach. Ogólną cechą charakteryzującą te atlasy jest statyczność. Pokazują one tylko geograficzne rozmieszczenie rozmaitych zjawisk etnograficznych. :-lie przedstawiając ich historycznego rozwoju i jego prawidłowości. W atlasach tych znaJazł odbicie burżuazyjny pozytywizm, sprowadzający rolę nauki do formalnego opisu faktów 2. Za przykład przezwyciężenia tego podstawowego braku można uważać prace nad stworzeniem Polskiego Atlasu Etnograficznego, prowadzone przez bstytut Historii Kultury l'vlaterialnej Polskiej Akademii Nauk. Polski Atlas Etnograficzny stawia sobie za zadanie: odzwierciedlić specyfikę "polskiej kultury narodowej we wszystkich jej różnorodnych przejawach - w epoce feudalizmu, kapitalizmu i we współczesnej epoce budownictwa socjalizmu J, pokazać regionalne różnice polskiej kultury ludowej, wykryć genezę powstawania różnych etnicznych grup w różnych okresach historii polskiego narodu oraz zbadać związki między określonymi grupami i dialektyczną strukturę polskiego terytorium językowego". Wśród map części wstępnej Atlasu jest kilka historycznych: mapa epoki średniowiecza, "mapa obrazująca kultury w/g regionów" (przygotowana ws.pólnie z archeologami), mapa "rekonstruująca plemienne granice", mapy centrów handlowych i przemysłowych w XVI w. i inne. Jak zaznacza J. G a je k. Atlas pozwoli prawdopodobnie wyjaśnić niektóre zagadnienia odnoszące się do epoki pierwotnej. Wszystko to charakteryzuje przełom w pracy naukowej (w porównaniu np. z AtlaS. P. T o ł s t o "\7, Zadania etnografii rndzieckiej, "Woprosy Istorii", nr 11. s. 161. P. L K u s z n i e r (K i1 Y s l e w). Ros~';ski atlas historyczno-etnograficzny, "Kratkije SO()~szczenija Instituta Etnografii", XXII, 1955. :J J. G a j e t. O polskim atlasie etnograficznym, "Kratk'ije SOC)')3ZCZe11 ijrl InstHl/tn Etnografii", XX1I. 1955. s. 54. 1 1954, �240 241 sem kultury ludowej w Polsce K. M o s z y ń s k i e g o) i prawidłowe historyczne podejście do opracowania tematu. Zastanowimy się teraz bardziej szczegółowo nad atlasami etnografizycznymi, które są opracowywane w ZSRR, przede wszystkim nad przygotowywanymi przez Instytut Etnografii Historyczno-etnograficznym Atlasem Syberii i Rosyjskim Atlasem Etnograficznym, z których pierwszy już jest ukończony. Każdy z tych atlasów stanowi odrębny typ. Pierwszy z nich obejmuje duży teren zamieszkały przez liczne ludy, z których dwa (Jakuci i Buriaci) rozwijają się jako narody socjalistycZlle. Kolektyw autorski Atlasu syberyjskiego skrupulatnie studiując elementy każdego z ludów Syberii, przedstawił ich właściwości w albumowej części Atlasu i w tekstach objaśniających. Tablice typologiczne i mapy zestawione są natomiast dla całej Syberii a nie dla poszczególnych ludów. Atlas zawiera dwie szczegółowe mapy etniczne - rozmieszcze::lie ludów Syberii w XVII w. (opracowane na podstawie danych archiwalnych) i na początku XX w. (na podstawie spisu z lat 1926-1927). Z kultury materialnej opracowane są następujące tematy: mieszka::lie ludów Syberii, odzież, hodowla psów, hodowla reniferów, narty, łódki. Oprócz tego w Atlasie znajdują się rozdziały poświęcone twórczości ludowej i wierzeniom religijnym: ornament ludów Syberii, bębny i szaty szamanów. Atlas Syberii opracowano prawie wyłącz:1ie na podstawie materiału muzealnego, mianowicie na podstawie naj bogatszych kolekcji muzeum antropologii i etnografii A. N. ZSRR, Państwowego Muzeum Etnograficznego (Leningrad) i na podstawie kolekcji innych muzeów zebranych w okresie przeszło stuletniego rozwoju etnografii w Rosji. Materiał wyznaczył chronologiczne ramy pracy. Większość map charakteryzuje okres XIX i początek XX w., a jedynie części z :lich (np. Typy hodowli psów) udało się rzucić pewne światło na wiek XVIII. Słaba archeologiczna znajomość Syberii nie pozwoliła konsekwentnie przeprowadzić zasady następstwa danych archeologii i et:lografii we wszystkich rozdziałach. Równocześnie wykorzysano każdą możliwość pogłębienia problematyki przy pomocy wypraw archeologicznych. W szczególności temat Ornament został przez autora S. W. Iwanowa pomyślnie powiązany z danymi archeologicznymi co pozwoliło wykazać powiąza:1ia motywów ornamentu sięgające neolitu 4. Nie zważając na duże trudności, luki w materiałach i inne braki, kolektyw radzieckich znawców Syberii dokonał pierwszej próby stworzenia atlasu etnograficznego, która okazała się bardzo interesująca i owocna. Na terytorium Syberii udało się odkryć kilka historycz::lo-etnograficznych regionów, zaludnionych w pewnych wypadkach przez ludy rozmaitego poClhodzenia, których kultura jednak w rezultacie trwałego współżycia przy4 S. W. I wan o w, Ornament .,Kratkije soobszczenija Instituta ludów Syberii Etnografii" jako źródlo XV, B., 1952, historyczne, brała szereg wspólnych cech. Niektóre z tych regionów (amlU"o~sachaliński~ wschodniosyberyjski) terytorialnie pokrywają się z amurską i przy-, bałkaJską prowincją neolityczną wydzieloną przez A. P. Okładnikowa na podstawie danych archeologicznych. Uzyskano liczne dowody dawnych zwi,ązków ludów Wschodniej Syberii z Chinami oraz Zachodniej Syberii z Azją Środkową· Nowe oświetlenie zyskały liczne zagad::lienia etnoge-" nezy. Kartografowanie ornamentu i odzieży doprowadziło do jednakowych i przekonywających argumentów o 'ścisłych kulturowych a być może i ,etnicznych związkach obskich Ugrów z Chantami i Mansi z żyjącymi we Wschodnim Ałtaju Szarcami i Kumadyńcami. Zbieżne formy ornamentu i odzieży potwierdzające ten związek rozprzestrzenione są oprócz tego na Powołżu (Baszkiry, Czuwa si i in.) i u n.iektórych narodów Środkowej Azji. Już teraz można na pewno stwierdzić, że materiały Atlasu Syberyjskiego przedstawiają ogromną wagę naukową i że trudno przecenić ich znaczenie, w szczegó1::lości dla przygotowywanych prac nad Atlasem Azji Środkowej. ' Należy teraz ustosunkować się do drugiego typu -- Rosyjskiego Atlasu Etnograficznego, poświęconego nie grupie ludów zjednoczonych w histo-, ryczno-kulturowym regionie lecz jednemu ludowi rosyjskiemu. Ten temat jest tak obszerny, że opracowanie go potrwa nie jedną lecz kilka pięciolatek. W minionym początkowym czteroletnim okresie pracy zespół autorów przeprowadził ewidencję i zbadał kolekcje muzealne, dokumenty archiwalne i da:1e z literatury, zorganizował kilka ekspedycji do poszczególnych okręgów, w których odczuwano największe braki w materiałach (w 1953 r. zorganizowano ekspedycję w 5 okręgach, a w 195'4 r., w 10Jl, i kończy przygotowywanie do druku czterech rozdziałów Atlasu: wpro.vadzającego, dotyczącego techniki rolnictwa chłopów rosyjskich w XIX i początku XX w., mieszkania ludu rosyjskiego oraz rozdział dotyczący' rosyjskiej odzieży ludowej. Podobnie jak dla Atlasu Syberyjskiego tak i dla Rosyjskiego podsta .•.. wową bazę materiałową stanowią muzeabe kolekcje zabytków datowane przeważnie na, XIX i początek X~ w., oprócz tego szeroko wykorzysty" wane są materiały archiwalne (Wolnego Towarzystwa EkonOmicznego," Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i in.) i materiał terenowy zebranY. przez uczest:J.ikÓw organizowanych ekspedycji. Zespół Rosyjskiego Atlasu Etnograficznego przywiązuje duże znaczenie', do datowania przedmiotów; ustalane jest współwystępowanie poszczegolJ; nY~h wytworów. Przyjęte zostały trZy wyjściowe daty, odpowiednio dO: Ktorych rozdzielane są wszystkie badane przedmioty: połowa XIX wi' ~pr~eddzień zniesie:1ia' poddaństwa chłopów), druga połowa XIX w; l Pl~rwsze dwa dziesięciolecia XX w. Ten podział jest ściśle związany 2 ~golną periodyzacją historyczną i ~procesem rozwoju narodowosci rosyjskIeJ w naród burżuazyjny, Do połowy XIX w: charakterystyczne" 'jest 16 .. Lud", l. XLIV, �243 242 istnienie wielu regionów z 10kal:1ymi właściwościami sposobu życia, odzieży. mieszkania, licznymi gwaramii dialektami. W końcu XIX w. i na początku XX w. te etnograficzne właściwości stopniowo się zacierają· Przy zestawieniu tablic typologicznych i map autorzy Atlasu wyjaśniają przede wszystkim główne cechy form, charakteryzujące narodową specyfikę kultury rosyjskiej i terytorialne rozmiestczenie tych form. Drugie ich zadanie polega na uściśleniu granic zamieszkania lokalnych grup i określeniu tej _ niekiedy niesłowiańskiej - ludności, całkowicie lub częściowo zlanej z wielkorosyjską narodowością w procesie jej konsolidacji narodowej. W ten sposób ze względu na swoje zadania, Rosyjgki Atllls różni się od Syberyjskiego przede wszystkim tym, że bada on procesy etniczne, charakterystyczne dla drugiego etapu historii etniki, nie tyle etnogenezę i proces formowania się narodowości (materiał archeologiczny przez badaczy jest niewykorzystany), co przejście narodowości w naród burżuazyjny. To nie wyklucza dygresji, które okazują się konieczne w szczególności przy bada':' niu odzieży', jednak nie siegających głębiej niż do XVII i XVIIIw. W 1954 r. Prezydium A, N. ZSRR w uchwale o wynikach ogólnej sesji naukowej poświęconej historii narodów Środkowej Azji i Kazachstanu w okresie przed pażdziernikiem, zorganizowanej w Taszkencie w styczniu i lutym 1954 r. poleciło Instytutowi Etnografii przystąpić do opracowania t,istoryczno-etnograficznego atlasu Azji Środkowej. Ta uogólniająca praca winna pomóc w rozwiązaniu szeregu historycznych problemów, opracowywanie których opiera się na razie na niedostatecznej znajomości materiału faktycznego, w szczególności w dziedzinie historii etnicznej i historii kultury ludów Azji Środkowej i Kazachstanu. Praca nad przygotowaniem atlasu włączona została do państwowego planu Instytutu Etnografii na lata 1955-1960 i przeciągnie się na następne pięciolecie. Pomyślne wykonanie tego wielkiego i złożonego naukowego przedsięwzięcia możliwe jest tylko pod warunkiem współpracy Instytutu Etnografii z Instytutem Historii Kultury Materialnej oraz z Instytutem Językoznawstwa A. N. ZSRR a także z muzeami Moskwy i Leningradu, z instytutami historii, archeologii i etnografii A. N. republiki Azji Środkowej. Przy opracowaniu Atlasu winno. być, oczywiście, wykorzystane doświadczenie zespołów autorskich Atlasu Syberyjskiego i Rosyjskiego. Zr6dła dla historyczno-etnograficznego atlasu Azji Środkowej są bogate. Gromadzone one były w ciągu d1ugotrwałego okresu ścisłych związków ludów Azji Środkowej i Kazachstanu z Rosją, zachowały się w bogatych zbiorach rękopisów wschodnich i Występują w charakterze masowego materiału etnograficznego z drugiej połowy XIX w. po zjednoczeniu Azji Srodkowej z Rosją. Daleko jest jednak do pełnego wykorzystania tych żródeł, 5 ty G. S. M a s ł o w a, Próba opracowania map zasięgu rosyjskiej odzłe••Kratkije soobszczenija Instituta Etnografii" XXII, 1955. ludowej, systematycznie uporządk . które nawet nie są Jeszcze , atlas tworzy się historię badań etnog f' h ., owane. Opracowująe stanu, badane są muzealne zb' ra hlCZnyC AZJI Środkowej i Kazach-.·: · lOry zac owane w Mosk' Le' . I W republikach środkowo-azjaty k' h T . .' WIe, mngradzie' uważać, że przy współpracy i ~:iaie a praca J~z, Jest rozp?częta i można szych latach rozpocznie si" n uk pracownikow muzeow w najbliż.• a owe opracowywan' 'b cji muzeum antropologii i et f" Ie naj ogatszych kolekEtnografii Narodów ZSRR ,;:og.ra 11 A. N. ZSRR, Państwowego Muzeum prawie zupełnie jeszcze nV:' emngradzie, byłego Muzeum Narodów ZSRR, , Ie znanych etnografom k b' uzeów historii i sztuki k' s ar mc taszkenckich · . . samar andzklego ferga' k' I mnych muzeów Uzbekistanu ,', ns lego, chiwińskiego menii i Kirgizji. KolekcJ'e te 'bmuzeudm Tadzyklstanu, Kazachstanu, Turk, ze rane o muzeów przed tk' eu XIX i na początku XX . l e wszys lm w końtego czasu były mało publ'k w. l w , at~ch władzy radzieckiej (1920-30) do ' l owane l me wykorzysty d . , lstoryczno-etnograficzneJ' anal' IZy l' naukowych uogóln' wane . oJ porownawczej h , t meczną uwzględnienie tych k l k .. len. es rzeczą kopleksów, wykonanie nauków °he c~16chronologiczne wydzielenie ich komgóinych części przedmiotówYC op;s w, sfotograf0;-vanie i podanie poszczem. wienia tablic typologicznych z(;ach uwzględnione winny' naukową wartość, ~,ce u p~Z~gotowama materiałów do zesta~ by~w::zesn~e z ko~e~cj,ami za~ytków w mupy, ysunkl l llustracJe posiadające Za przykładem zespoll,l Atlasu R ' . zbadanie podstawowych żród ł h' OSYJsklego przygotowuje się także , e arc lwalnych przedst ., h ny zycia ludu: gospodarstwo k lt ': aWlaJącyc różne strowierzenia i twórczość lud ' Uw ur~ matenalną, życie rodzinne, obyczaje ową. pIerwszym rzędz' l' . " • gę na archiwa dające masowy , , . 'l k Ie na ezy zwrOClC uwaregionów Azji Środkowej' . kI SClsh~o reślony w czasie ma1Jeriał z różnych _.' ,Ja arc lwa Rosyjskiego T tlcznego, Urzędu Przesiedleńcze ', . owarzystwa Geogra. ,turkmeńskiego generał-gUberna~~ :egl~n~lnyCh komitetów statystycznych, dach i powiatach naniesion t s .wa l lOne. Materiały zebrane w obwostawę dla wielu innych tee ZOt~aJąAnla mapę i stanowią niezbędną pod-" ma ow t asu (np d .' , rzemiOsła, mIeszkania) Nie .., ' gospo arstwa wIeJskIego' Ak " mmeJ wa~nym źródłem h' • . .•. ademii Nauk republik" dk ' .' są arc lwa z r.ękopisami , sro owo-azJatyckIch' gd ' wlelu etnograficznych l' folkI t ' Zle wwarte są materiały orys ycznych eksp d " wolucją i władzy radzieckiej' D l" k' e YCJl z okresu przed re-e' ł ," a ej, omeczne będzie d' kł 'd . . et ego matenału z literat ury, wykorzystujące . o "l a.'. ne zebrame ogro ' z prasy periodycznej, "Turkmenskij Zbornik'" mn~ l osc artykułów W czasie tej pracy mogą być t .1 opubhkowane archiwa. etnograficznego Azji Środk p~zygo owy~ane zblOry materiałów do atlasu . k' owej. uzupełmone wycią' ".. \\y azy bIbliografii dotyczące' p óI gaml z archlwow oraz i\ ., Ś ' oszczeg nych temat6 t . • ZJl rodkowej (np mieszka" d" . w e nografli narodów należy o ile możnoś~i zebrać :~~' o zlezy albo sztuki' stosowanej). W końcu l'Q7..lnieszczenie ludów i l . ny ma~:riał kartograficzny przedstawiający p emlOn AZJI Srodkowej , Jak wJado • mo, map.1 �245 244 wiadomościami tego rodzaju posiadano już w średniowieczu. Oczywiście, konieczna będzie również naukowa interpretacja tych map ze względu nR te lub inne przyczyny powodujące fałszowanie map ludnościowych. W miarę prz;gotowywania materiałów do atlasu wystąpią naj~ardziej istotne problemy wynikające z nierównomiernej znajomości Azji Srodk~wej. I tak np. w najmniej znane przez etnografów regiony trzeba będzIe skierować ekspędycje etnograficzne, podobnie jak to robi zespół Atlasu Rosyjskiego. poważna szczegółowa i systematyczna praca przygoto~aw~~ ~ad materiałem archeologicznym do atlasu winna być wykonana rowmez przez archeologów. Istnieje dostateczna podstawa do przewidywania,. że planowa, zorganizowana koncentracja zebranego przez naukę mate~Iału etnograficznego pozwoli postawić prace nad stworzeniem atlasu hIStOuczno-etnograficznego Azji Środkowej na odpowiednim poziomie teoretycznym i doprowadzić jego chronologię w pierwszym rzędzie do okresu poprzedzającego bezpośrednio wielką socjalistyczną rewolucję październikową. Na tej podstawie w dalszym ciągu będą opracowywane rozdziały poświęcone etnografii okresu radzieckiego. Obecnie jeszcze jest mało materiałów do tych rozdziałów, chociaź jest on zbierany prawie przez wszystkie ekspedycje etnograficzne Instytutu Etnografii A. N. ZSRR i Akademie Nauk li l t l ;" republik Azji Środkowej. Wykorzystując doświadczenie uzyskane przy opracowywaniu Atlasu Syberyjskiego i. Rosyjskiego i uwzględniając właści.wości zadań i struktury każdego z nich winniśmy dojść do wniosku, że dla Atlasu Środkowoazjatyckiego konieczne jest połączenie obydwu tych typów. W rzeczywistości bo-, "':iem, Azja Środkowa stanowi rozległy, kształtujący się w ciągu wielu tysiącleci historyczno-kulturowy region, którego ludność utrzymyw~ła zawsze między sobą ożywione i wszechstronne związki. Wzajemne oddziaływanie i przenikanie etnicznych i kulturowych elementów występowało tu.taj w dużym stopniu. Jest rzeczą ogólnie wiadomą, że związki etniczne plemion i ludów Azji Środkowej sięgające jeszcze pierwotnej epoki neolitu i brązu przetrwały na prze'strzeni całej ich dalszej historii. Ten proces nieprzerwanego i aktywnego wzajemnego oddziaływania specjalnie wyraźnie uwidoczniony został w wynikach odkryć archeologicznych dokonanych w latach władzy radzieckiej. Odkryciami tymi objęte zostało prawie całe terytorium środkowo-azjatyckich republik i powstała w ten sposób możliwość ustalenia charakterystycznych właściwości, oblicza i ~ultury plemion i ludów starożytnych i wczesnego średniowiecza. Dane a,rcheologii i paleoantropologii potwierdzane są przez badanie historyczno-etnograficzne (ba~ danie składu rodowo-plemiennego, i legend historycznych), które prowetdzone są prze~ dwie wielkie archeologiczno-etnograficzne ekspedycje Aka-:de~ii Nauk ZSRR (chorezmijską i" kirgiską)· Niemniej ścisłe (barqziej ~cisłe, niź na Syber'ii, gdzie ź p~wodu warunków przyrodniczych istniał(), duże odizolo~val1i~p~szczęgÓlnych grup) były związki gospodarcze i kultuo o o, .' .•.. j.,. " .•-...,."., • ralne mi~dzy ludami Azji Środkowej w okresie wielu wieków ich wsp6lnego rc,zWO]U. Now.e materiały archeologiczne i etnograficzne świadczą o tym, w?rew poprZe?~Im poglądom, że te związki były nadzwyczaj silne nie tylko mIędzy ~udn~scIą oaz rolniczych ale także między rolnikami i sąsiednimi kocz0v.:mkamI-hodowcami ze stepów nadaralskich i nadkaspijskich. ~t~Iczne, gospodarcze i kulturowe pokrewieństwo ludności Azji Srodko\~e] mewątPliwi~ winno być odzwierciedlone w atlasie historyczno-etnograhC~n!~. Jego pIerwsza część winna być opracowana wg planu Atlasu Sy:' belYJskI,ego, p.rzy czym znaczna archeologiczna znajomość Azji Srodkowej w porownamu z Syberią daje możność głębszego odzwierciedlenia początk.owych etapów etnogenezy i opracowania tematyki historyczno-kult~rowe~ .. Z ~rU~iej strony, ponieważ ludność Azji Srodkowej stanowi obec11l~ szesc WIelkIch narodów socjalistycznych, a ~uż w okresie przedrewolu-. cYJ~ym na tym terytorium tworzyły się duże narodowości, których konsolidacJa w narody burżuazyjne zatrzymywała się w zasadzie w warunkach reżi,mu. kolonialnego w atlasie środkowo azjatyckim nie podobna ograniczy~ SIę tylko do cz~ści Ws~ól~ej dla wszystkich ludów, lecz jest rzeczą kome.cz~ą oprac~wame roz?zIałow charakteryzujących, podobnie jak Atlas RosYJskI, specyficzne własciwości każdego z tych narodów. W związku 7: ty~ podstav:ą struktury Atlasu Srodkowoazjatyckiego winien być jego podZIał na dWIe części: 1. część ogólną - atlas Azji Srodkowej i Kazachstan~ oraz 2. czę~~ regionalną - Atlas Narodu Uzbeckiego, Kirgiskiego i in. PIe.rwsza częsc będzie zawierać wstępne artykuły oraz podstawowy materIał archeologiczny: . · a) .ma~y rozmieszczenia plemion i ludów w okresie od starożytności do ~~edmowte~za, opracowane na podstawie danych archeologicznych i paleoantropolo~lcznych a. dla okresów póżniejszych na podstawie danych historycznych I etnografIcznych; b) mapy grup językowych; . .c) mapy arch~OI~gic.zn~, albumy i tablice typologiczne, charakteryzujące g~sp~darkę, sposob zycIa l kulturę plemion i ludów w starożytności i w Śred~ mowIeczu; · d) opra~owane wg zasady historycznego następstwa mapy archeologiczne l etnogr~flczn~, albu.my i ..tablice typologiczne poświęcone oddzielnym ~ematom. rol~Jctwu, I:y~acJI, hodowli, myślistwu, rybołówstwu, rzemiosłu .. przemysłowI, zaludmemu, mieszkaniu, odzieży i ozdobom, środkom tran"; sportu, sprzętom, pożywieniu, zwyczajom rodzinnym, wierzeniom i obrzędom, sztuce użytkowej, ornamentowi, twórczości muzycznej i in. W~kaz tematów można rozszerzyć, lecz na początku p.racy nale.ży go raczej ogr amczyc . " I wy b'rac te tematy, które winny być opracowane w pl'er.. wszeJ " Na podstaWIe. Atlasu Syberyjskiego i Rosyjskiego widzimy · .kl'o eJnoscl. ze najbardziej celowe jest rozpocząć od opracowania tematów związanych 2 gospodarstwem, mieszkaniem. odzieżą a z dziedziny kultury duchowej �247 najważniejszyrpi i aktualnymi tematami są: wierzenia; użytkowanie szt~i plastycznej i ornament. Opracowanie każdego z tematów winno stanowić osobny rozdział albo zeszyt, GOktórego wejdą: krótki zarys tematu, album z ilustracjami, tablice typologiczne oraz seria map. W rezultacie, na mapie obejmującej Azję Środkową i Kazachstan w całości, znajdą się oczywiście, tak jak to miało miejsce w Atlasie Syberii, elementy kultury wspólne dla wszystkich ludów Azji Środkowej, terytoria ze specyficznymi kompleksami kultury, pokrywające się z terytoriami rozmieszczenia określonych ludów oraz terytoria z podobnymi kompleksami kultury ale niepokrywające się z rozmieszczeniein poszczególnych ludów, tj. kontury historyczno etnograficznych regionów, których okres powstania pomoże określić materiał archeologiczny .. znajdujący się w tych regionach także w określonych kompleksach. Już zawczasu można się domyśieć, że do tych regionów należy oaza chorezmijska, Buchara, dolina fergańska i inne. Jeszcze obecnie niektóre cechy kultury ludności uzbeckiej, tadżyckiej i karakałpackiej mają większe zbieżności niż np. Uzbecy Fergany i Kaszka-Dari albo Buchary i Chorezmu. Przy opracowaniu tej części atlasu należy powiązać materiał archeologiczny z etnograficznym na granicy póżnego średniowiecza (XVI, XVIII w.), co wymaga od archeologów zwrócenia uwagi na wydobycie zabytków tej epoki dotychczas jeszcze mało zbadane. Ale i obecne zestawienie. żródeł, w szczególności w świetle referatów o najnowszych badaniach, wygłoszonych na sesji sprawozdawczej w 1955 r. G i na naradzie archeologów i etnografów Azji Środkowej pozwala przewidywać poważne rezultaty naukowe pracy nad tablicami typologicznymi i mapami historyczno-etnograficznymi. I tak już teraz można nanosić na mapę Ą.zji Środkowej rozległy nowy materiał dotyczący rodowo-plE.'miennego składu tiurskich ludów Azji Środkowej. W ostatnich latach etnografowie Turkmenii, Karakałpakii, Kirgizji i Uzbekistanu wykonali bardzo poważną pracę na ten temat, o dużym znaczeniu dla badania etnogenezy. Ponownie w planie historycznym zbadany został rodowo-plemienny skład również wielu sąsiadujących z Azją środkową ludów tiurskich (ludu sajano-azjatyckiego i Baszkirii) co rozszerza możliwości naukowego porównywania i badania. Niestety na rozległym terytorium Kazachstanu praca ta jeszcze do tego czasu nie została zrealizowana. Skartografowanie i pokazanie typologii gE.'nealogicznych struktur winno dać owocne rezultaty również przy badaniu zagadnień historii ustroju społecznego, ponieważ charakter rodowo-plemiennej struktury posiada bezpośredni związek z typem koczowniczych i półko~zowniczych terytorialnych wspólnot narodów Azji Środkowej w XIX i na początku XX w. 8 "Sowietskaja Etnografia", rona wynikom prac ekspedycji z. 3, 1955, s. 147, Kronika, z 1954 Toku. Sesja poświę~ Niemniej owocne może się stać już w najbliższym czasie opracowanie dla Atlasu. tematu nawodnienia. Koniecznie należy nanieść na mapę ni~ tylko starozytne i średniowieczne systemy irygacyjne, zbadane przez archeolOg~W w ~horezmie, w oazie bucharskiej, dolinie fergańskiej, Turkmenii, al,e l matenały etnograficzne dotyczące tego tematu, tj. zasięg różnych· t yP?w.nawadniania (w szczególności --'- limanowego), typów systemów nawadmama, bu.doWli do wydobywania wody, urządzeń do regulowania wYko~ rzys~ywama wody, typów powierzchniowej sieci nawadniającej, rozplanowame pol~ dla. poszczególnych upraw itd. Streszczenie i uogólnienie tych danych z Jednej strony będzie ułatwiać rozpatrywanie materiałuarcheolog~c~ego i tworz~nie historii nawodnienia środkowo-azjatyckiej, a z drugu:) .~trony pomoze p~znać ustrój społeczny narodów Azji Środkowej, wy]asmc charakter rolmczo-wodnych wiejskich wspólnot. Obszerny materiał zarówno etnograficzny jak i archeologiczny dla tern,atu Ludność i mieszkanie został już zgromadzony. Dla niektórych regiono'~ (Chorezm, Turkmenia) istnieje możliwość przedstawienia procesu rozwOJU ludności i sposobu mieszkania od czasów pierwotnych aż do chwili obecnej. ":" tym zakresie prowadzą badania archeologowie (przy pomocy ekspedYCji chorezmijskiej i południowo-turkmeńskiej), niezależnie od badań nad ar~hitek~urą starożytną i późnośredniowieczną oraz badań zabytków :udoweJ ar~hitektury XVIII i początku XIX w. W wyniku najnowszych bad~.n etnOgr~fiCznyCh określone zostały typy mieszkania koczowniczego u ~oznyc~ ludow Środkowej Azji i Kazachstanu oraz typy półkoczowniczego ~ieszkama, częstokroć łączącego jurtę z domem. Powaźne perspektywy poSiada wspolne badanie historii mieszkania ludowego prowadzone przez· archeologów, etnografów i architektów. Współpraca taka daje możność ustalenia historii rozprzestrzenienia się w Azji Środkowej materiałów budOwla~ych oraz przystąpienia do zestawienia tablic typologicznych charak!eryzu)ących formy mieszkania odpowiadające określonym narodowościom 1 grupom regionalnym. Duże znaczenie posiada rozpoczęte w Uzbekistanie (~uchara) i ~adż~kistanie (L~ningrad) kompleksowe historyczno-etnogra~lczne badanxe miast. RozumIe się samo przez się, że kartografowanie l typo.logizacja odzieży narodowej •.dostarcza najbogatszego materiału dla badam~ etnogenez!. ~p~cjalnie duże znaczenie w tym względzie posiada :ak:y.cle gł?wy.naJlepieJ zachowujące cechy archaiczne i specyficzne formy lasciwe meduzym lokalnym i rodowo-plemiennym grupom. Nie mniejszą ~~lę. odgrywa an~li.za z.dobnictwa, które ma w Azji Środkowej bogatą histoę I w.ogromneJ llczbIe oraz w różnorodnej postaci zebrane zostały ozdoby .•• ~z~sle wykopywania zabytków z różnych epok. Przy badaniu historii ~Z.leZy nar~dowej w Azji Środkowej etnografowie mogą teraz wykorzysty~a~ nowe zródła: cenne archeologiczne znaleziska, jak dawna terrakota rz~zba, wspaniałe freski a różnorodnych formach kompozycji, stanowiących Wielką skarbnicę dla historyka kultury, �249 248 Druga część Atlasu będzie zawierać sześć zeszytów poświęconych Uzbekom, Tadżykom, Turkmenom, Kazachom, Kirgizom i Karakałpakom. Konstrukcja jej winna być podobna do Atlasu Rosyjskiego: zostanie do nich włączony material charakteryzujący przede wszystkim narodową specyfikę kultury i życie narodu. Tematy albumów, tablic i map są w zasadzie te same co i w części ogólnej, ale opracowane one zostaną znacznie dokładniej, z bardziej szczegółową klasyfikacją typologiczną i z większą ilością tablic . i map charakteryzujących w danym narodzie rozmieszczenie form działalności gospodarczej, kultury materialnej i duchowej. W wyniku skartografowania w tej części Atlasu okażą się nie tylko kompleksy charakteryzujące narodowe cechy kultury, ale i etnograficzne właściwości lokalnych grup etnicznych, zachowujących swoją odrębność albo też jeszcze niezupełnie skonsolidowanych z ludnością otaczającą je, (np. Kipczaki, Tiurki w dolinie fergańskiej, Jagnopcy" Jakajcy w Tadżykistanie i in.). Dużą rolę w drugiej części Atlasu będą odgrywać mapy dialektologiczne i słownikowe. Badania autorów rozd~iałów regionalnych atlasu będą miałY dwa cele 1. naświetlić proces rozwoju etnicznego w okresie od XV-XVI do XIX początek XX w. (w okresie uzbeckich Chantów i po włączeniu do Rosji), w szczególności wyjaśnić zagadnienie stopnia ich narodowej konsolidacji w przeddzień rewolucji październikowej, zagadnienie istnienia (wzgl. nieistnienia) u nich w tym czasie zaczątków narodu burżuazyjnego, W związku z tym należy zwrócić specjalną uwagę na zagadnienia rozwoju miast, sytuacji rzemiosła (rozwój manufaktury) handel wymienny, charakter produkcji rolniczej, hodowle, rzemiosło i inne tematy związane z rozwOjem wspólnoty ekonomicznej. 2, Juź w następnej fazie pracy naletźy prześledzić proces przejścia w okresie po rewolucji od narodowości Azji Środkowej do narodów socjalistycznych. W republikach, gdzie ekspedycje pracują metodą nieprzerwanych badań (Kirgizja, Tadżykistan) materiał etnograficzny z okresu radzieckiego stwarza możliwość doprowadzenia już w krótkim okresie rozdziałów regionalnych atlasu do współczesności. Praca nad ogólnymi częściami Atlasu, jak nam się wydaje, powinna być rozpoczęta równO(~ześnie. Jak wynika z powyższego, podstawowymi chronologicznymi ramami materiału dla pierwszej części atlasu są: I. okres od staroźytności do póżnego średniowiecza, przedstawiony w świetle danych archeologicznych i częściowo źródeł pisanych. Material,. te będą gromadzone w miarę możliwości zależnie od stanu ich opracowania. II. Wiek XVIII i pierwsza połowa XIX (do zjednoczenia z Rosją) jest okresem przedstawionym w świetle źródeł pisanych i częściowo w świetle 7ródeł etnograficznych. Dużą rolę dla tego okresu będą odgrywać material,. archiwalne. III. Druga połowa w świetle materiałów i danych archiwalnych. XIX i początek etnograficznych, XX w. to okres przedstawiony zbiorów muz,=alnych, literatur,. D~Uga część atla~u ~ójd~ie. w nieco innym kierunku, zostanie przedstawlOn: okres radziecki w sWletle materiałów zebranych przez eksped . w tereme. YCJe "przy. pr~cy ~espo~owej kilku instytucji specjalne znaczenie posiada uJednoliceme zbIerania, ewidencji i opisywania materiałów konl'ec w '1' . zne są . szczego nOSCl programy zbierania materiałów wg tematów 'ednohte. karty. ew'd ' dl a zbiorów i eksponatów J I encYJne muzealnych ' kartki ~~Plsy~ama d~nY:h wg powiatów (przygotowanie do kartOgrafOWa~ia). Dla zh~erame mate:lało:v do niektórych tematów (przede wszystkim dotyczących ku.tury materialneJ) konieczne jest opracowanie kilku form anko t . g n' ". Ie l zor~ lzowame ~le.CI stałych korespondentów obeznanych z etnografią, najlepIeJ .~racowmkow muzeów, wykładowców historii, członków miejscowych sekCJI Wszechzwią:kowego Towarzystwa Geograficznego oraz studentów. Przesył~ny prz~z nich materiał winien być ujednolicony i ściśle datowany. .. ~omeczne Je~t opracowanie i wydanie podstawowych map ogólnych Środk~WeJ l poszczególnych republik w określonej podziałce. Na tych map~c~ wm~y być naniesióne przedrewolucyjne granice administracyjne IJOWlato~, ktore W ten sposób stanowić będą podstawę ewidencji terytorialneJ przy Na mapach republik nanosi się wspo'l czesne graric d" Kartografowaniu. t ' 1 e a, ml~ls racy]ne. Terytorialną jednostką ewidencji' jest tutaj region a .w mektorych specjalnych wypadkach sielsowiet albo aulsowiet. Dla map hIstorycznych (archeologicznych, paleoantropologicznych i innych) winny być p~zygoto;v~ne specjalne mapy podkładowe z zaznaczeniem nazw miejscowych własclwego okresu historycznego. Jednym z .na' JwazmeJszych '.' , I, odpowiedzialnych etapów pracy jest opra",'Z.l1 " co~ame, tablic typologicznych na podstawie całego zebranego materiału v:azną. Je.st rzeczą ustalenie zasad klasyfikacji oraz zasad wyboru cech dl~ oSlągmęcla określonych rezultatów naukowych. h' ~owodzenie zamierzonej tej wielkiej, wieloletniej pracy nad stworzeniem lS ory~zno-etnograficznego Atlasu Azji Środkowej i Kazachstanu może być zapewmone pod waru n k'lem s t a ł'"e50 I, sClsłego •. . kontaktu i wspóln ' ;~:z~:~~ :::~:~o~r~~~Cjalistów, Azji Środkowej. W związku z tym naleźy redak' w orgamzacyjnych, w pierwszym rzędzie powołać kolegium doleciecy]ne ' Atlasu ' ,opracować i z~t'wier d"ZIC p l an pracy na najbliźsze pięten okresl m~:dZ::eCJalnym, l zeb.ramu organizacyjnym rozdzielić pracę na nu prac Wymieni~~szczego ~e, mstytuty i muzea, uzyskać włączenie do plaetnograficzny atlas ~~~ ;;.~~eJ na~kowY~h in~tytucji tematu HistorycznoLeningradu i muzea~. ' ~~~keJ;.zreahzowac umowę z muzeami Moskwy Atlasem postawić bl reppu l ';rodkowej Azji o udziale w pracy nad A'" wo ec rezydium A .. N ZSR' I wo b ec Prezydiów A N ZJI Środkowej spra wę wyasygnowania środków na pracę nad Atlas'e~ �25.1 250 (dla zorganizowania ekspedycji i wyjazd6w naukowych), jak również postawić sprawę przydzielenia dodatkowych etatów w celu przyjęcia potrzebnych. pracownik6w. Boleslaw .Stranska Drahomira: Historicko-Narodopisny l: e s k o s l o v e n ska. Narodopisny Vestnik Ceskoslovansky, z. 3-4, GarYOa' Atlas Praha 1956. s. 300-321. Program prac nad Czechosłowackim Atlasem Historyczno-Etnograficz,:, nym, kt6ry opracować zamierza Czechosłowackie Towarzystwo Etnograficzne przy Czechosłowackiej Akademii Nauk, został w recenzowanym artykule nakreślony szeroko i gruntownie w oparciu o omówienie literatury, zwłaszcza nowszej oraz o krytyczne zestawienie metodologicznych i metodycznych problemów kartografii etnograficznej. Dla polskiego etnogra~a artykuł jest specjalnie interesujący ze względu na krytyczne rozpatrzen~e przez autorkę założeń polskiego Atlasu Etnograficznego i konfrontowame' ich z tezami artykułu. Poza tym jest to jak dotąd najnowsze tego typu opracowanie, kt6re dotarło do rąk czytelnika polskiego 1. . Mija już 80 lat od pierwszych prób w dziedzinie kartografii etnograficz~ nej l. Ostatnie lata przed II wojną światową przynoszą duże nasilenie tych prac w Europie. Po wydaniu pierwszych zeszytów Niemieckiego Atla~u Etnograficznego 3, a nawet przedtem, podjęto bądź zaplanowano tego rodzajU prace w szeregu krajów 4. Prace te przerwane, lub opóźnione przez wojnę· przybrały znów na sile już w pierwszych latach powojennych. starsza Ostatnim ze znanych mi opracowań B a r a b a s J e n o: Az europai neprajzi I z tego zakresu atlaszmunkaLatok jest artykuł tanuLsagai; .•Ethnographia", 1955, s. 409-426. l Jeżeli za pierwsze usiłowanie w tej dziedzinie przyjąć cytowaną w recenzowanym artykule pracę S c h u r t z a W.: Zur Stammbevolke~ rungsfrage der Mark Brandenburg, ••Markische Forschungen", Bd. 20 Berlin 1877, s. 104 (Mythologisch-ethnologische Ubersichtskarte). W r. 1937. Por. np. Atlas Works, "F, '\k Liv" 1940, IV, s. 9~102, sprawozdania; lub plany prac nad atlasami etnograficznymi: szwedzkim, łotewskim, ~~gierskim, szwajcarskim, niemieckim; Anders B jer r u m: AtLas der damschen Votkskuttur •.tamże, 1941, V, s. 113-,-123; Jan de Vries, De Wetenschap der Volkskunde. Hoekstenen onz et' VoLkskuttuur. Deel 1. Amsterdam 1941; wiadomości :L Francji, Belgii, ZSRR, Anglii, Bułgarii, i w. in. 3 4 in?Wsza. literatura' przedmiotu była już nieraz wyczerpująco zestawiana 5, ,Kazdy memal rok przynosi nowe pozycje na ten temat 6. : W prącach atlasowych wyróżnić mOŻlladwie grupy, a może nawet dwie jazy rozwojowe, jeżeli chodzi o ujęcie i cel opracowania oraz jeżeli chodzi o j:gO przedmiot, a. co za tym idzie i metody pracy. Pierwsza grupa opraco~an wytknęła soble cele przede wszystkim historyczne i etnogenetyczne lpąC za wzorami niemieckimi. Zajęto się głównie zjawiskami tradycyjnymi' a. na.wet re,liktowymi. Przyjęcie tych założeń pociągnęło też za sobą zacieś~ men~e wspołpracy z językoznawcami i powiązanie przestrzennych ujęć etno~raflc~nyC~ z posiadającymi dawne tradycje pracami z dziedziny geografii ":,yrazo:-",, Jak np. w wymienionych powyżej francuskich atlasach etnograflczno-.Językowy:h. Opracowania te, zestawiające przeważnie fakty występo:-",~ma, lub mewy~tępowania poszczególnych zjawisk z zakresu najbarpZleJ ch!ba. tradycYJnego działu kultury ludowej - wierzeń i obrzęd6w posługuJą Slę zwykle ankietą, rzadko sięgając do innych metod i dział6w 'kultury ludowej. Nowsze natomiast opracowania zmierzają do ustaleń nie tylko z dziedziny dalekiej retrogresji historycznej, ale i z dziedziny fakt6w społeczno-gospodarczych i etno-demograficznych 7, Szczególną rolę odegrała tu nauka marksistowska, kładąca tak silny nacisk na społecznog?spodar~ze ~ło wszelk~ch przemian historycznych. Stanowisko to połączyło Slę. Z .nasl.lemem badan nad kulturą materialną oraz nad współczesnością. ZaJęcle .s~ę tą problematyką pociągnęło za sobą konieczność uzyskania dokł.admeJsz~ch danych z terenu i bardziej celowego doboru zagadnień: zamlast. ~nklet trzeba było użyć badań terenowych, prowadzonych przez :wykwahflkowanych etnografów, przy pomocy kwestionariuszy, zawierających wybrane zagadnienia, a wyraźniejszych oczekiwaniach badawczych s. 5 Por. J. G a j e k, Polski Einfii.hrung in den Atlas Atlas Etnograficzny, der Schweizerischen Lublin VolksKunde, 1947' R. Wei s s Ba:el 1950 i in.: a ostatnio w recenzowanym artykule. 6 W ostatnich latach ukazały się m. in. dalsze części: Atlas der Schweizerischen Volkskunde, Lieferung 1. Heft 2, 3, 4, Lieferung II, Heft 3; P. G a r d e t t e. Atlas linguistique et ethnographique du Lyonnais, Paris 1956; S e g u y: AtLas linguistique et ethnographique de la Gascogne Toulou.se, Institut d'Etudes meridionales; niestety nie dotarły one jesz~ze do POls.ki. Patrz teź Polski Atlas Etnograficzny zeszyt próbny. Wrocław 1958. . Stanowisko takie, zapoczątkowane przez Atlas Szwajcarski przyjęto w pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Por. też np. M. S o r e t: Car~e Ethno-demographique de l'Afrique Equatoriale Francaise. "Bulletin Inshtut d'Etudes Centrafricaines",. ;Brazzaville-Paris 1956, nr 11 s. 28-52 [sprawozdanie z prac]. 8 Szereg uczonych, pozostających przy technice ankietowej zdawało sobie wyraźnie sprawę z większych możliwości, otwierających się przy �253 252 Jak wynika z recenzowanego artykułu, Czechosłowacki Atlas Hisłoryezno-Etnograficzny skłaniać się będzie ku drugiej grupie. Jako jego cele autorka wymienia ustalenie podstawowej typologii zjawisk czeskiej i słowackiej kultury ludowej, wykrycie tendencji ich rozwoju i zaniku w wyniku oddziaływania czynników geograficznych, klimatycznych, antropogeograficznych, historycznych, ekonomicznych i społecznych oraz uchwycenie narodowej specyfiki etnicznej i dostarczenie materiału do dociekań etnogenetycznych. Chronologię proponuje autorka zamknąć w roboczej periodyzacji: 1850-1890-1930 i obecnie. Data pierwsza odnosi się oczywiście głównie do uzupełniających danych z literatury i archiwów. Periodyzacja ta jest wystarczająco ramowa. by nie nastręczała trudności w terenie: z tego punktu widzenia możnaby mieć tylko zastrzeżenie do daty 1930, którą wygodnie) byłoby powiązać z I lub II wojną światową. Zresztą na podstawie badań terenowych dynamika czasowa i tak zazwyczaj może być zamknięta tylko w kategoriach: "zanikło - zanika - pojawiło się - rozpowszechnia się"· Natomiast jest rzeczą do dyskusji, czy należy zagęszczać sieć badań w okręgach, w których mamy do czynienia z większym zróżnicowaniem kulturowym, ze zjawiskami reliktowymi, lub z granicami zasięgów, jak to projektuje autorka. Zastrzeżenie wynika z tego, że równomierna (choć bynajmniei nie jak u Gillierona 9 według przypadkowych, geometrycznych kryteriów wybrana) sieć punktów badanych umożliwia pewne uogólnienia ilościowe o znaczeniu statystycznym. Sądzę, że sprawę rozwiązuje po części podkreślana przez autorkę konieczność zaznaczania na mapach, w legendach .czy \\' tekstach objaśrliających intensywności występowania zjawiska i jego uwarunkowań, a także wszelkich, nawet odosobnionych reliktów. Ideałem jest oczywiście odpowiednio gęsta stala sieć wsi badanych, ale jeśli w danym wypadku okazuje się ona za rzadka, można by dokonać lokalnych zagęszczeń tylko dorażnie, nie włączając nowych wsi do stałej sieci badań. Bo przy jęcie kryt~rium zróżnicowania kulturowego jako podstawy zagęszczenia sieci badań mogłoby pociągnąć za sobą podobne zniekształcenie obrazu kartograficznego, jak przyjęcie kryterium gęstości zaludnienia Atlasie Etnograficznym Niemieckim. podobnie, jak Polski Atlas Etnograficzny, Atlas Czechosłowacki ma być zaopatrzony w tablice rysunkowe, na których zostaną zestawione głów"' ne typy i odmiany opracowywanych zjawisk. Także i w innych szczegółach. takich jak rozwiązanie problemów ziem czeskich, zamieszkałych przed 'W użyciu badań den terenowych (por. np. E. B u r g s t a 11 er, Das FragewerK zu Linz Hi5", s. 37 i cytowana tam literatura). J. G i 11 i e r o n, E. E d m o n t: Atlas linguistique de la France, Paris volkskundlichen 9 1902-1910. Karten, 1945 r. przez Niemców, lub rozwiązania techniczne r . te :£ałożenie nie odbiegają od praktyki prac nad PAE . sP ~rzez się autorkę . po ZdY!ę zIewaJmy wię :e pr~ce ~rzeprow.~dzone w Polsce, a projektowane ostatnio na węgrzec~' .w zec o~łowacJI doprowadzą w przyszłości do porównywaln ch w . kow przynaJmniej na obszarze całej Europy środkowej. y ymKrzysztof FOLKLORYSTYKA RADZIECKA Kwaśniewski NA ł':OWYCH DROGACH. . Folkloryst~ka ~adziecka kontynuuje wspaniale tradycje Bielińskie ~~:;rn:;z.ew~kIegO I Dobrolubowa. Dzięki zwycięstwu rewolucji SOCjalisty:;~ . l' ZI~C a nauka o folklorze zaczęła rozwijać się w całej pełni k'~ . S.lę marksIstowsko-leninowską estetyk~ ą· A . '\I[ G Ol' k'I często nawoływał .' 1'-ruJąc kI t' . . . l. folZ;:Y:koW RI PIsarz.y radzieckich do zbierania i badania folkloru narodów ą u adzlecklego. Podkreślał on często że sztuka słowa b' .. P?czątb~k w filkl~rze. Sam brał czynny ud,;iał w zestawieniu i ~:~:g~;:~ DIU z IOru pt .. ".(Jf)p'tecl1lf)o T 'wkład do poezJI f lkl ludowej .' llaporJo(J CCCP". Ogromny o . orystykl radzIeckIeJ wnieśli tacy wybitni uczeni 'ak ". M. Sokołow I M. K. Azadowski. J Ale oprócz wielkich osiągnięć folklorystyka radziecka miała . . dostatków, które w ostatnich latach są szeroko dyskutowane Olsz~rheg.n~ehprzezwycię . . c ł'lClałb ym przede wszystkim mówić. . nIC l IC , zemu T . Autor skrytykował poważne błędy książki i ostro wystąpił . za.stojowi w folklorystyce radzieckiej. Na zastój ten złożyło się k'lkPrzeclw~o kow. I a czyn m1. .' _ :rzede mną. leży książka Zarys rosyjskiej ludowej twórczośct poetyckieJ po wydana przez Akademię Nauk ZSR R w 1952 r.; wywo-ł ~ radzleckwJ . la a ona ostrą reakcję. Z miażdżącą krytyką wystąpił N. P. L e o n t i e W· w artykule Wolchwowanije i szamanstwo l. L zj;:: 1.,:IlOBhl~~ MHP", 1953 nr 8 s.227-244, W 1953 r. pojawiła się recen-_. f plOra ManI Grzeszczak. Autorka, nie próbując ocenić wartości książki ,-~e erowa.ła poprostu jej treść i zakończyła następującymi uwagam" ::, rudno Jest w ramach recenzji omówić··cały bogaty' materiał prZYkładow-1. _"-cory,zastal przez autorów zebra.ny i. przytoczony w publikacJ'i K' 'k)' lesl aob-ze opra<:owana " pod względem metodycznym zebrany . matSląZ.-a i,ose"rego'van . ł' ,enar . ": .: Y·.1 U ozonysyslematycznie, wykład odznacza Sl'ę prze' . < OSClą I . . Jrzy-,t JasnOSClą. Sądzę, że książka ta może dać wiele polskiemu bada-O :, . i �255 254 W latach trzydziestych, szeroko rozprzestrzeniona była kosmopolityczna koncepcja A. N. We s oł Ó w s k i e g o o wędrujących motyw~ch. ~Yła odmiana "szkoły zapożyczeń", która powstała po "szkole mItologIcznej (przedstawicielem tej ostatniej był F. 1. Busłajew). t? "Teoria wędrujących motywów" A. N. Wesołowskiego, albo "szkoła zapożyczeń" polegała na tym, że jej zwolennicy uważali, iż istnieje w ogóle .pewna suma abstrakcyjnych motywów, które rozwijają się w folklorze r?znyc.h narodów. Wedlug tej teorii, folklor różnych narodów to tylko powtorzeme lub przeróbka starych: istniejących już dawno motywów. ~wórcz.ość a~tystyczna różnych narodów sprowadza się do zera. Folklor me. posIada .za~nych cech narodowych, obcy jest mu patriotyzm; na to ostatme zagadmeme. "teoria zapożyczeń" kładzie specjalny nacisk. Kosmopolityczny sens teJ teorii sprowadza się do tego, że' odrzuca ona wszelką sztukę narodową glo"ząc sztukę w ogóle, co właściwie sprowadza się do uznania szt~ki narodów wyższych" a zapożyczanej przez "niższe" narody. Teoria ta Jest szerok" ;ozwijana w' dzisiejszej folklorystyce amerykańskiej 2, która jawnie występuje przeciwko realizmowi i patriotyzmowi w twórczości l~do~e~. Znajdowała takjże przytułek we współczesnej folklorystyce radzIeckIeJ, o czym wspomina w swoim artykule W. I. Cziczerow:l. W dniach od 23-26 marca 1948 r. odbyło się specjalne posiedzenie Rad)' naukowej Instytutu Światowej Literatury im. A. Gorkiego AN ZSRR, poświęcone s~;~jalnie krytyce kosmopolitycznych i antydemokratycznych koncepcji A. N. Wesołowskiego'. Drugim z kolei, i moim zdaniem, najpoważniejszym błędem w folklorystyce radzieckiej był antyhist0ryzm. Spróbujmy zastanowić się na czym on polegał. Antyhistpryzm w folklorystyce wyraża się w tym, że zjawiska w folklorze rozczowi, zwłaszcza ze względu na metodykę pracy, gdyż zawiera bardzo istotne wskazówki i wytyczne w tym kierunku" ("Polska Sztuka Ludowa", 1953 nr 2 s. 132). Tym samym zakończeniem posłużyła się autorka ,i w drugiej swojej recenzji, z książki M. P. S z t o k m a r a Jf cc/!e30BalluJt fi o6/!acmu .pycc/f,oeo i-t,opoih/'oeo cmuxoc.w;)ff;ellU,f! "Polska Sztuka LU?OWa" 1953, nr 3 s. 192-196. Wspomniana recenzja stanowi przykład szczegoln.ego stanowiska, jakie niektórzy folkloryści nasi zajmowali wobec prac radZIeckich; prace te traktowano jak idealne, :tie wnikając w to, na czym ta wartość polega, I Por. JI.3eMJIHI£OBa, Pear;,!.fuoHHaR aHe.n.o-aMepUl>a/-lc,,;a.'l IjjO.1b1>JlOpUCmulo HOBblR lvIHP", 1953, nr 11, s. 242-249. .B 3 a "llpo6JIeMa ',HOBhln , • Por. :;)1 .<t3 LIKa HaY'leHJilR MliP" "liaBecTHR COBeTCKOBO H:lnoAHOBO IIOI)TH'UCI,oro TBOp'leC- 1954, nr 8 s. 203-216. "AKa)l;eMlUI TOM 7, "BblnycK" 1948, HaYK CCCP", oT~eJreHH'J lIJilTepaTypLl patrywane są niezaJ..eżnie od głębok;ich przemian historycznych. jakie zachodzą w danym społeczeństwie. Formy ludowej poezji analizowane są statycznie a nie w ich historycznym rozwoju, nie jako proces powstawania i zanikania pewnych rodzajów, lecz jako coś nie zmiennego, wiecznego. Jako typowy przykład takiego antyhistorycznego podejścia do zjawisk folkloru może służyć podręcznik J. M. S o koł o w a Folklor rosyjsski 5. Sama kompozycja podręcznika jest błędna. Autor rozpatruje folklor nie według jego historycznego rozwoju, lecz według rodzajów (jKaHpOB); np. bylina rozpatrywana jest nie jako zjawisko charakterystyczne dla danej epoki historycznej, jako jej produkt, lecr jako rodzaj folkloru w ogóle, mogący występować w dowolnej epoce historycznej. To samo dotyczy i innych rodzajów poezji ludowej. Identyczne błędy mamy i w chrestomatii N. P. A n d rej e w a. Popełniali je W swoim czasie W. 1. Cziczerow, N. P. Leontiew i większość folklorystów radzieckich. Antyhistoryzm objawił się także w tym, że stare, archaiczne rodzaje poezji ludowej, jak byliny, zamawiania,płacze przenoszono mechanicznie w epokę radziecką. Właśnie w książce Zarys rosyjskiej ludowej twórczości poetyckiej epoki radzieckiej starano się naukowo uzasadnić ten antyhistoryzm. Autorzy tej publikacji jak i większość folklorystów radzieckich uważali, że obecnie rozwija się nowy rad"żiecki epos na tradycjach byliny, ze cudowna bajka rozwija się obecnie w bajkę-alegorię, że na bazie bylin, pieśni historycznych rodzi się nowy radziecki epOs ludowy, że powstają nowe ••optymistyczne" płacze itd. Przeciwko tym właśnie wypaczeniom' 'wystąpił N. P. L e o n t ie w w swoim artykule Wolchwowanije i szamartstwo. Autor ostro zganił tę pseudo-ludową poezję· Doszedł on do słusznego wniosku, że winę za to ponoszą przede wszystkim folkloryści. którzy teoretycznie uzasadniali konieczność istnienia takiej poezji, propagowali ją i wszelkimi sposobami starali się popierać jej twórców. Jak stwierdza N. P. Leontiew. poezją tą zajmowali się nie robotnicy i chłopi, lecz różnego' rodzaju inteligenci. Oto np. A. I. Dwinska. Może ona ułożyć ska~ - nowinę na dowolny temat, potrafi wysłowić w stylu byliny każde wydarzenie współczesne 8. A oto jeszcze jedna przedstawicielka z Leningradu L. P. Pierszczecka. Sens jej poezji to rymowanie artykułów gazetowych, przeplata.nych archaizmami językowymi w rodzaju najr6żnorodnie-jszych ,,-iczków", ,,-inków" itp. Folkloryści różnego rodzaju propagowali jej tw6rczość. chwalili ją w swoich pracach, organizowali dla niej wystąpienia publiczne • I • M.' COKO.10B, PycCKuu f!jO.1b1>.II0P, ¥qneAe Ha, 1938 r . • A. I. D w i n s k a kiedyś ukończyła gimnazjum, przez pewien okres była nauczycielką. Gdy przeszła na emeryturę, postanowiła o tym Wszystkim zapomnieć i zająć się rymowan1em. �257 przekonani, że rzeczywistość radziecką można wysławiać tylko w eposie. Wychwalając pseudo-ludową poezję folkloryści ci nawoływali swoich poetów do dalszej twórczości, nawoływali tym samym do zacofania, zamiast sprzyjaC:: roz\vojowi folkloru radzieckiego starali się go skierować w odwrotnym kierunku. Bo czyż inaczej można to nazwać, jak np. powojenna poezja J.1. Cziczaje\vej: , 'l"l w nią, z·e ona tworzy wielką . 6SZCle wmowl 'h sztukę . (około 12.000), az wr . 'akikolwiek wyjątek ze wspołczesnyc ludową 7. Wystarczy ~rzyt~czhYC J tości Porównajmy na przykład bylinę b konać Się. o. IC war bylin, a y prze . ł .nym wynalazcy broni ra d'Zleck'eJ' l o Bohaterze Pracy SocJallstyczne), s aw Diegtiariowie: .Henocpe~cBeHHMe Ero ze Ił 1'0:1 YÓO npeMHpylOT. /KHBeT COROJIl' CHOeM AOMH'łKe «oM$OpTaÓC~hHoh o6cTaHoBOQKe TYT caAłlTCH Gor:1'l'blpb BO Ty JIB - n , arr '-la Hoex • JIa no 'I'M! B C'O MallIJIHy ' (""OpOXOAHbJH .~ , '1 . . ludowej aBC', ąHCTO none H" " TO ;lOpOlKCHbKe «peCTORO . i 6pOHCTaHROBYro TO B pa;qOJfbllllC twórczości '. poetyckiej epoki ra- Autorzy pracy Zarys rOS~]Skle]l' oCJ'alistycznego Mówi się tutaj du., .' t a poezję rea Izmu s . . dZleckle] uwaza)ą .o ~ w' folklorze radzieckim" ale autorzy me pożo o realiżmie socJallstycznym . . dl t go stwierdzenie to pozosta, je . k k tnym matenalem l a e . twierdza Ją tego on re . S K' kowej którą w podręczmkach y tylko pustym frazesem. By.lm '::~oś'ci ;~~tYCkiej epoki radzieckiej" autO-: uważano za "tytana ludowej t;'o. t . d r u saC)alls ycznego., Mo'wi się' że M. S. Kriukowa . rzy zaliczają o rea Izm , t d . h starego folkloru. W rzeczyw1. . t . rczoścl na ra yc)ac opiera Się w sw.e) . wo. . N P Leontiew _ nie ma nic ze starego stości w jej .bylmach .--~ak PlZSZ:ow'YChtypu poluszko, moriuszko, n~cze~folkloru oprocz archaizmo;, .)~ y 'a' że nowa radziecka bylina jest Z)aW1ni~zki itd. Autorzy tej kSlązkl uwaz ~ą, . n 'm w folklorze radzieckim. Są sklem 'wynikającym z natury rzeczy, omecz) . . . MHI"', a pzarroe - 3C JJHO, lTlllE'HIof'IHOC" 10. Zdaniem N. P. Leontiewa zasadniczym błędem pracy jest zupełna nieokreśloność przedmiotu. Prawie cały artykuł N. P. Leontiewa skierowany jest przeciwko pseudoludowej poezji, przeciwko wszystkim folklorystom, którzy wszelkimi sposobami starali się ją wynosić pod niebiosa. Z tego punktu widzenia artykuł Leontiewa był jak najbardziej na czasie. Jednak <.lutor nie zatrzymał się na tym. Opierając się na tych właśnie pseudol udowych utworach, słusznie je krytykując, Leontiew doszedł do zupełnie blędnego wniosku: "Chodzi o to, że folklor radziecki - z wyjątkiem, być może, części przysłów i czastuszek - jako samodzielna dziedzina sztuki radzieckiej nie islnieje"li. Autor jednak nie był pewny słuszności swego kategorycznego stwierdzenia i zmuszony był sam zrobić chociażby pewne wyjątki. Jak ml!eżalo oczekiwać, artykuł N. P. Leontiewa wywołał szereg sporów i dyskusji. Folkloryści radzieccy wystąpili przeciwko nihilizmowi Leontiewa. Ale byli także i jego zwolennicy. W dniach 16-21 listopada 1953 1'. odbyła się w Leningradzie konferencja radzieckich folklorystów. Na tej konferencji zwolennicy Leontiewa poszli jeszcze dalej niż on sam. Zaczęli udowadniać. że nie ma. w ogóle źadnego folkloru. Wołali: precz z folklorem. Żądali zlikwidowania zakładów folklorystycznych, likwidacji \vykładów z folkloru na wszystkich uczelniach i wreszcie zlikwidowania fOlklorystyki .lako nauki. Program pozytywny N. P. Leontiewa okazał się ;-upelme biędnyrn. Wystąpienie Leontiewa i dyskusja leningradzka odbiły się szerokim echem na łamach prasy radzieckiej, zwłaszcza na łamach miesięcznika ,,l106','il Jiu/;". Niektóre zagadnienia z tej dyskusji postaram się pokrótce omó\viĆ'. . '. _. kobieta wykształcona, zna oprócz r?sy.iL. P. l' l ~ r s. ze ~ e:c k a uski zna nieźle literaturę klasyczną l r.askiego język memleckl l f~anc, 'zapomina nagle o wszystkim rzystępuJe do rymowama, . .. d dziecką. A l e g Y P , .' a dzisiaj nawet najbardziej zai pisze takim jęzYkie.m, .~akiego me uzyw . cofany ·człowiek·· radziecki. ;.HOBblH:MI1P". 1953, nr 8s. 228. ..HOBbln - H;\Y\!PY)~HO . . . b' mowy Folkloryści Rzecz Jasna, że o poezji tut'.J nawet me moze yc k' . i wychwa. h l' i egzotycznym Języ lem zachwycali się fantastycznymi., li mam, lali pod niebiosa taką oto poez)ę· n.a ił liOJ] OCh}) 3CpHOM Ty'H1bIM, 'laCTO ROMnencHpyroT KOMrreHcHpyroT B H :l.:1H !J;lH.frc: HaąaDbHHqKH II. Co doprowadziło folklorystów do nihilizmu? Na to pytanie CZęSClOWO odpowiedział Leontiew, mówiąc, że folkloryści dużo mówili o nowej jakości 10 •• 11 •• IJUllhlii JIOHIJI1il 1954, rir' 8:s:227. 17 "Lud", ... t. XLIV . 'IHI''', "llll'''. 1953, nr 8, s. 239. 1953, nr 8 s. 243. �258 259 radzieckiego folkloru, o jego zasadniczej roznIcy w stosunku. do f~lklor.u i~rzeQJ"ewolucy jnego. Niestety, były to tylko puste sło~a, natomIast mkt me ·,\'skazał na zasadnicze różnice na konkretnym matenale. Na to pytanie daje wyczerpującą odpowiedż W. 1. C z i c z e l' o w: ,11 P01),'J 8Mb! H3y'lCJf II I[ ('OBC'Tcl;oro Ha po;moro rro:nH'!C'C1\0Hl TBOP'JC'CTB~" )2: . Autor pisze, że folklorystyka radziecka zrobiła bardzo duzo w dZIedZInie zbierania i publikacji poezji ludowej, co prawda nie zawsze wartościowej. ?\a przykład dla zbioru, opublikowanego w 1937r. Twórczość narodów ZSRR ,ebrano przeszło 600 arkuszy druku tekstów, z czego opublikowano około ;}O arkuszy, Już z tego widać jak ogromną przeprowadzono pracę, w której '.'ardzo aktywny udział brał A. M. G o l' ki. W. I. Cziczerow pisze dalej, że zrobiono także próby w dziedzinie badań nad folklorem radzieckim. Jednak próby te były bardzo nieśmiałe, ograniczały się raczej do poszczególnych objaśnień, komentarzy. Natomiast brakło prac opartych na głębokich badaniach, które określałyby prawa rozwoju radzieckiej sztuki ludowe) i wytyczały kierunek badań nad fo:klorem. Teraz rozumiemy jak na czasie było wystąpienie spory winno było ono wywołać wśród folklorystów N. P. Leontiewa radzieckich. i jakie Między innymi w dyskusji tej poruszono zagadnienie terminu "folklor". Termin ten przyjął się w folklorystyce w XIX w. Obecnie w folklorystyce radzieckiej używany jest także termin "ludowa twórczość poetycka". S, 1. Was i lon a k w swoim artykule: ,,3a !IppeJ:ollylo Hay!')' O HapO:J.HoM J10:HH'!C'Cł(0~1 '1'[lO])'J('CTRe" l1 wystąpił z żądaniem zamiany terminu "fokIol''' terminem "ludowa twórczość poetycka". Autor jednakże naukowo swojego stanowiska nie udowodnił. Mówi on m.in., że termin "folklor" odnosi sią do poezji chłopskiej, patriarchalnej. Nietrudno domyślić się, że jest to jedna z koncepcji folklorystyki burżuazyjnej. która uważała folklor za poezję wyłącznie chłopską, starając się na przykład wyłączyć z folkloru ludowe pieśni rewolucyjne, pozbawić go treści kłasowej i patriotycznej. Kwestia terminu pozostaje nadal sporna. A teraz zastanówmy się nad drugim zasadniczym zagadnieniem, a miar,owicie: co to jest folklor, albo tak zwana ludowa twórczość poetycka, jakie utwory można zaliczać do folkloru, do literatury ludowej? Folkloryści radzieccy dają odpowiedzi różne. W tym chaosie i zamęcie teoretycznym W. 1. Cziczerow widzi między innymi przyczyny zastoju w folklorystyce radzieckiej. W swoim czasie J. M. S o koł o w określił folklor jako poezję ustną w przeciwieństwie do pisemnej. Radzieccy folkloryści rozumieli to różnie. N. F. Leontiew rozumie ją jako sposób przekazywania poszczególnych ,;tworów z pokolenia na pokolenie w ustnej formie. Przy czym w procesie ""HOl\blO 11 13,: ()lI!>ln ~rllP'·. \;[11'"'. lfl31, s. 203-216. 1954. nr 8, s. 226-237. tym pewne eiementy giną i do nas dochodzi bylina czy pieśni w zmienionej postaci. Takie pojęcie "ustności" propaguje także folklorystyka burżuazyjna. A. N i e c z a j e w i N. R y b a k o w w artykule ,,0 rro.;]I>:)(, ];PHTHKH o Bpe;u.' BJ1I"JI.1H:nla" 11. także uważają cechę tę za główną c.~hę folkloru. Rozumieją oni ponadto, że jest to sposób wykonania. Takie pojmowanie prowadzi do zatarcia granicy między literaturą a folklorem; można uważać, że pieśni poetów są także ludowymi, ponieważ wykonuje się je ustnie. Te właśnie błędne założenia doprowadziły N. P. Leontiewa do nihilizmu. Inaczej też być nie mogło. Jeżeli "ustność" uważać za główną cechę folkloru, to w warunkach władzy radzieckiej, gdzie analfabetyzm jest zupełnie zlikwidowany i każdy człowiek może zdobyć kwalifikacje zawodowego pisarza, nie może oczywiście być miejsca na istnienie folkloru. IJ Byli w swoim czasie także folkloryści, którzy uważali, że folklor _ to poezja anonimowa w przeciwieństwie do poezji autorskiej. Według tej teorii utwór, bez wzg:ędu na to, czy ma jakąś wartość ideowo-artystyczną czy nie, powinien być uznawany za poezję ludową. Natomiast wystarczy napisać czyjeś nazwisko pod byliną,. albo czastuszką, to znaczy zautoryzować ją i bylina czy czastuszka przestaje być ludową. Błędność takiego założenia sama rzuca się w oczy. Inni znów mówili, że fo~klor - to sztuka niezawodowa w przeciwieństwie do zawodowej, tzn. literatury, malarstwa, muzyki itd. Założenia te są też błędne, ponieważ przeciwstawiają folklor literaturze. 'Vymienione cechy (ustność, anonimowość, niezawodowość) można było jeszcze w jakimś sensie uważać za zasadnicze w stosunku do folkloru przedrewolucyjnego z XVII czy XVIII w., kiedy folklor i literatura istniały zupełnie oddzielnie i niezależnie jedno od drugiego. Tymczasem folkloru radzieckiego nie można przeciwstawiać radzieckiej literaturze. Nie wolno tego robić nawet w stosunku do folkloru i literatury XIX w. szczególnie drugiej połowy XIX w. W. 1. C z i c z e l' o w pisze w s"'loim artykule, że najważniejszą cechą folkloru wszystkich epok jest k o l e k t y w n ość. Takie postawienie zagadnienia wydaje się najsłuszniejsze. Przecież ludowa twórczość poetycka kst przede wszystkim twórczością kolektywną. Na to zagadnienie niejednokrotnie zwracali uwagę klasycy marksizmu - leninizmu 15. Na to zwracali w swoim czasie uwagę A. M. G o l' k i i M. 1. K a l i n i n. A oto co pisała przedrewolucyjna "Prawda": "Każda ludowa, w tym i robotnicza poezja 11 "IlOBhm 15 Pycrh'oc . I"J ulrp'l;{, ~I1lP·'. 1954. nr 8, s. 216-223. IIfIPO()"oc 1952, s. 38. lIo3my'/cr},'oc IIwop'l/!rmeo .. \ II Ceef', }[o R l:l _ �260 261 tworzy się w ten sposób, że zaczynają ją jedni, niają inni a wykańcza j'ł jeszcze inni" h'. uzupełniają drudzy, zmie- Oczywj~cic. że takie cecil \. folkloru. jak ,.ustno~ć", masowość- tradycy jność, anonimowość ilC:.. m8H lak;\e ważne znaczenie w folklorze, 81e w żadnym wypadku nie można ich rozpalrywai: j8ko cechy glówne. DL-lczcgo niekt"ny foiklorysci radzieccy Nie wzięli onj pod uwagę óWI)ch zjawisk: zgubjli się \\. tym zagadnieniu? 1. Ni" wzięii pod uwa~ę faklu, że kolektywne szlilo"'l<lnie poezji ludowej odbY\\<l się w ciągu sl.uicci, a nie w ci~gu kUku giJd"i,1. czy nawet tygodni. 2. Kolektywną tw,',l'CIOŚĆ rozumieli oni jako coś zorganizowanego, np. pracę pewnej grupy ludzi, którzy zbierają się celem stworzenia byliny, pie~nj czy bajki. Nie zauważyli przy tym, ze pl'oces 'koiektywnej twórczości odbywa się ż y w i o low o. Odstąpienie od lej ZClSRdy kolektywności doprowadzilo folklory~.tów radzieckich do tego. że jak piSZe' W. L Cziczerow do ludowej poezji zaliczano utwory różnych wierszokletó'N, zaiiczano też różnego rodzaju areh<'1izaeje. Podobna poezjo zac:zęla się ożywiaĆ', ponieważ do tego nawolywali fo:J{]oryści. Folklor radzkeki uważano za zwyczajną ri:ontynuację starych tradycji, dopatrywano się w nim przede wszystkim cech stan~.f(O, przedrewolueyjnego folkloru Wprow8.cJzano nienaturalny pod2.iat między folklorem a literaturą. Jak pisze W. 1. Cziczerow "Zamiast rozpatrywać je (to znaczy folklor i literaturę - K. S.) w ścisłym związku. jednolitości, przeciwstawiano je" l7. Radzieccy folkloryści nie zdali sobie spra wy z tt'go, że po rewolucji kolektywna twórczość narodu radzieckiego we wsz.,·:t); ich dziedzinach a przede wszystkim w sztuce rozwinęła się w calej pelnL że twórczość kolektywna iindywiduolna dopełniają się i wzbogacają wzajemnie. Zjawiska te mO;'na obserwować _. pisze W. L Cziczerow -- tak w literaturze jak i w folklorze. Dlatego nie należy ich przeciwstawiać, lecz rozpatrywać w ścisłym związku. I to właśnie jest jedną z cech folkloru radzieckiego. Oto jak określa folklor W. L C z i c z e l' o w: "pod twórczością ludową rozumiemy kolektywnie przechowywaną i udoskonaloną sztukę ludową, wyrażającą jego myśli, uczucia, nastroje, na której opiera się twórczość pisarzy, kompozytorów, malarzy. Do utworów twórczości ludowej należy za~iczyć tylko to, co rzeczywiście jest wartościowe pod względem ideowym i artystycznym" l". Oclstępowanie od tych zasad doprowadziło do tego, że do folkloru zalicza no rÓ7nc pseudoludowe imitacje. Często drukowano i nadawano przez radio niedołężne karykatury ludowej poezji i tym samym przy16 Cyt. 17 IB z czasop. "lJ O B 1>1li1 \UTP" "Tł OB hl n \111 P", tamże s. 207-208. 1954, nr 8, s. 205. cz,vniano się - jak pisze N. P. L eon t i e w - do zniekształcania artystycznych \1/ skali masowej. Pod tym względem lepiej było ,,'.wie i muzyce. Tam szmirę zawsze uważano za szmirę. Dużo upodobań w malar- niedoiężnych ni1~ladownict\V zebranY"h jest w książce iuclov.:ej tu.1ÓTCZG.~cipuetycki<:j epL'ki radzieckiej, nie mają one nic wspólnego z fOlklorem. Autorzy publikacji mechanicznie przenoszą ~tclre rodzaje do folkloru rad:deckiego, nie zastanawi8.i'-lc się nad tym, czy sa one uznane przez naród i cz.y odpowiad8ją on"· ogólnemu charakterowi lwltury radzieckiej. Ksi'lżka ta .- jak słusznie stwierdza S. J. Was i l ono k okazaJo się pseudonaukowym teore~'yczny'll uzasadnieniem podobnej twórczości. Autor pisze, że "niektórzy badacze" i dzisiaj jeszcze utożsamiają prostactwo z ludowo~c.ią w sztuce" /l'. Nasuwa się wobec tego pytanie: czy w folklorz(" doby radzieckiej w ogóZ('rIJs takich rosyjskiej le nie może być rodzajów starej poezji ludowej'? Rze('z jasna, że takie twierdzenie było by błędne. Wiemy, że reaJizlY' soejali':i.yczny rodził się już wtedy, gdy w literaturze panowa!. jeszcze realiz.m krytyczny. Wiemy tokże że realizm socjalistyczny nie wyrósł z niczego,lecz ·r~i.wit;ął się ~a ba;i~ dorobku literatury demokratycznej minionych stuleci. Nowy r8dzieeki folk·· lor nie mógł powstać z niczego; jego nowe formy nie zr~dziły się odrazu po rewolucji. A. N i e c z a j e w i N. R y b a k o w słusz:1ie podkreślają, że rodzaje li,erackie fołkloru rozwijaly się w ciągu stu;eci. Odr,cd się to nie tylko do :.ylin, bajek, ~ieśni hist~rycznych czy ludov,;ych pieśni rewolucyjn;cb. ale ,okze 1 do takich rodzaJow folkloru radzieckiego. jak pieśń masowa, u;;tne opowiadanie (yeTII"rii ])act'I~'a:\) itd. Nie ulega wqlp]iwości że· rodzaje ludowej poezji radzieckiej rozwijały się i rozwijają nadal. ' , ~i~kaw~m okresem. w rozwoju folkloru radzieckiego jest okres rewo,UCJ1 1 wOjny domowej (1917-1$)21). J'ak wi8domo był to okres burzliwy \'.: h~stor~~ ZSRR. Masy pracujące walczyły o swoje p;awa, po raz p;erwsz;' \: hl storn UJ.~I\VSZYwładzę w swe ręce. W. L L e n i n pisał, że rewolucja ~ał~ "wspamały rozmach twórczo, ci ludowej" we wszystkich dziedzinach z:'cla .społecznego. Oczywiście słowa" te naLeży odnieść: także i do folkloru u,. kazd~~o czlowi:~a rodzila się chęć \vyslawianiCl wielkości owych dm. "lększos,c stanowili analfabeci. Było dużo wśród nkh ludzi utalentowanych, ktOTZy potem weszli w szeregi pisarzy i poetów rad'ieckich I d' c' 1" t l b l z . "u zle . zu 1, ze :v s y ~ y iny nie można wysławiać ter".żniejszośei, a jednocześnie Je.dnak me znah nowych form sztuki ludowej. Tu właśnie rodziła się nowa w1elka ~ztuka ludowa, nowa pieśń rewolucyjna, pieśń masowa, nowa czas.t1.iszka 1 nowe opow~adanja. Jednocześnie w folklorze okresu wojny domo\\ e; zna1duJemy duzo elementów starego fclkloru; występowały bowiem 1954, nr 8, s. 205. 19 •• rroHbIli \flll'''. 1954, nr 8, s. 226. t �262 263 obok siebie stare elementy i nowe dopiero co rodzące się. W nowej pieśni rewolucyjnej są archaizmy językowe i pewna stylizacja na wzór bylin, czy pieśni historycznych. Fo:ldor tego okresu - to obumieranie starego i narodziny nowego w sztuce ludowej. Już wtedy zrodziły się podstawowe rodzaje folkloru radzieckiego, które w ciągu lat następnych rozwijały się i rozwijają nadal. Dla folklorystów radzieckich nowa treść ludowej poezji może istnieć tylko w nowej formie. Różne rodzaje archaiczne a tym bardziej związane z obrzędami i różnego rodzaju przesądami skazane są na zagładę. Kiedy jednak zachodzi mechaniczne przenoszenie starych rodzajów do nowego folkloru wychodzi na jaw sprzeczność między formą i treścią danego utworu. Stwarzanie bylin radzieckich nie jest kolektywną twórczością ludową. lecz twórczością indywidualnych miłośników egzotyki, jak pisze W. I. Cziczerow. Przed rewolucją, kiedy pieśniarz wyśpiewywał bylinę, konkretyzował ją, tworzył coś nowego wnosząc swój wkład do kolektywnej twórczości ludowej. Po rewolucji naród radziecki zrobił ogromny krok naprzód w swoim rozwoju. Po likwidacji społeczeństwa klasowego przystąpił do likwidacji klas w ogóle, tzn. do budowy społeczeństwa bezklasowego, spoleczeństwa komunistycznego. Niektórzy starzy pieśniarze, zachwyceni nowymi przeobrażeniami starali się odzwierciedlić je w eposie. Nie znali oni nowych rodzajów poezji ludowej. Znali natomiast doskonale stare formy. Dlatego naśladując dawny epos układali hymny na cześć nowego życia. Stylizacje te były mniej lub więcej udane, ale przecież nie było tutaj (i nie mogło być) t wór c z o Ś c i - stwierdza W. I. Cziczerow - nie było tworzenia nowej sztuki ludowej. Było to tylko mechaniczne przyozdabianie nowej treści w starą formę. Najgorsze, że ludzie ci są przekonani (wmówili im to folkloryści radzieconi wielką sztukę ludową. Oto na przykład artykuł współ(;:<.esnej pieśniarki radzieckiej L. P i e r s z c z e c k i ej tbOJlbI(JIOpCOBeTCIW. rOB peM(iHH20. Aby uzasadnić ludowość i wielkość swojej twórczości, autorka mówi o rozwoju rodzajów literackich. Opiera się przede wszystkim na baśni i mówi, że istnieje ona już kilka stuleci i nadal jest żywa, mówi o ezopowych bajkach. Niestety nie zdaje sobie sprawy z tego, jak bardzo bajka zmieniła swoje oblicze. Uważa ona, że bylina też może prawdziwie odzwierciedlać nowe życie. Więcej nawet, twierdzi, że tylko w bylinie można należycie odzwierciedlić wielkość naszych dni. Autorka t;j~' zdaje sobie sprawy, że bylina była oparta na mitologii, jak i epos w ogóle. Nie można się nie zgodzić z W. I. Cziczerowem, który uważa, że byliny radzieckie mogli tworzyć tylko ludzie pozbawieni poczucia artystycznego. Nie ulega żadnej wątpliwości, że folklor radziecki wyrósł na tradyc- ey), iż tworzą 'D ,.HOflbTll .\IIIP'·. 1954, nr 8, s. 224-225. j8.ch folkloru przedrewolucyjnego. Tradycje te rozwija ją się nadal i wzbogacają w nową treść i nowe rodzaje. Pieśniarstwo jako rod za j folkloru obumarło, lecz ludowa twórczość poe· tycka w ogóle istnieje i rozwija się w nowych formach. We współczesnym folklorze radzieckim, jak twierdzą wszyscy folkloryści radzieccy. aktywnie rozwija się nowa pieśń ludowa, która kontynuuje tradycje folkloru przedrewolucyjnego, literatury i rewolucyjnych pieśni robotniczych. Rewolucja październikowa udostępniła masom pracującym dzieła litera tury klasycznej, które naród aktywnie wykorzystuje w swojej twórczości. Oryginalnym rodzajem we współczesnym folklorze radzieckim są wspomniane opowiadania (6bITOBOfrpacC1,a3). Jest to nowy rodzaj folkloru, mający charakter autobiograficzny 21. Żywo rozwijają się też takie rodzaje jak anegdota i przysłowie. J. M. S o koł o w nazywał przysłowia "skondensowaną mądrością ludu". Oryginalnym rodzajem folkloru radzieckiego, jak i rosyjskiego w ogóle jest czastuszka. Jest to rodzaj niesłychanie aktywny i żywy. W żadnym rodzaju ludowej poezji nie ma tak szerokiego odzwierciedlenia wszystkich dziedzin życia jak w czastuszce. W wymienionych rodzajach rozwija się nadal kolektywna forma twórczości. "Kolektywna twórczość ludowych mas [pisze W. I. Cziczerow] przejawia się w procesie tworzenia i egzystencji poszczególnych utworów, a także w procesie tworzenia i szlifowania poszczególnych obrazów artystycznych" 22. Specyfika kolektywnej twórczości w epoce radzieckiej wyraża się w jedności folkloru i literatury, natomiast działalność indywidualna j kolektywna to tylko f o r m y twórczości narodu radzieckiego, które wzajemnie wzbogacają się i dopełniają. Szeroko rozwija się obecnie kolektywne tworzenie nowych pieśni i czastuszek w chórach ludowych, klubach itd. Pieśni i czastuszki naród wciąż udoskonala i szlifuje nie zważając na to, czy są to utwory ludowe, czy poetów radzieckich. Nie podlegają udoskonaleniu tylko utwory doskonałe, idealne, a takich w literaturze radzieckiej jest coraz to więcej. I tutaj podchodzimy do następnego zagadnienia, a mianowicie do zagadnienia •.perspektyw rozwoju folkloru i literatury radzieckiej, do ich wzajemnego stosunku. III. Poprzednio k;ej pozostają 'I Por. IllIha, 22 była mowa o tym, że folklor i literatura w epoce radziecw ścisłym związku. Pojęcie tego związku jest bardzo szerokie. "YCTHbll' paCCliH3br CBejl.:\:IOBCriIH· "HORbIn ypa,'JbChJlX hlllt;((HOC .\IIiP", Jl<tÓO'!IlX", lI~qaTe.'1bCT80, 195·\ nr 8 s. 210. 195:1. III);, jle;:(. ;\1. r. hllTatt. �264 265 I)zieła literatury klasycznej i radzieckiej wydane są w milionach egzemplany. Czasopisma radzieckie, radio, kino, teatry, kluby są rzeczywistymi propaga torami osiągnięć kultury. Człowiek radziecki nie potrzebuje ukladać bylin; jeżeli ma talen t i powołanie do sztuki pisarskiej, muzyki czy malarstwa, ma możność otrzymać wysokie kwalifikacje i stanąć w szeregach pisarzy, kompozytoróv.·, czy malarzy radzieckich. Toteż w folklorze radzieckim nie może istnieć epos ludowy. Natomiast istnieje jeszcze i rozwija się pieśń, opowiadanie i takie rodzaje jak anegdoty, przysłowia i czastu.szki, które będą żyć i rozwijać się jeszcze bardzo długo. styka zbyt oderwała się od życia, od twórców folkloru - narodu. Studentów, którzy studiują folklor, nie uczy się kierowania twórczością amatorską. tj. masową sztuką. S. L Wasi!onpk nawołuje, by zorganizować jak najbardziej wszechstronną pomoc przyszłym poetom, pisarzom, kompozytorom, małarzom i całemu ruchowi twórczości amatorskiej. Powinni się tym zająć ludzie wykwalifikowani. Należy też przygotować do tego studentów. zwłaszcza studiujących folklor. W folklorze, jak i w literaturze pewne rodzaje powstają, rozwijają się, inne obumierają. Jest to prawo dialektyki marksistowskiej, i dlatego nie może być mowy o mechanicznym zniknięciu folkloru. Ma rację W. L Cziczerow, kiedy pisze, że "rozwój kultury i sztuki w ZSRR prowadzi nie do pochłonięcia (IIor.IIOIl(t'TlII H) jednej formy twórczości przez drugą Jęcz do ich korzystnego wzajemnego oddziaływania". Na zakończenie należy stwierdzić, że dyskusja publiczna przeprowadzona w ZSRR nad zagadnieniami folklorystyki ma ogromne znaczenie. Wykazała ona wszystkie błędy i wypaczenia, jakie pokutowały w tej dziedzinie i wytyczyła nową drogę. Droga ta jest niewątpliwie trudna, należy bowiem oczyścić folklorystykę radziecką z burżuazyjnych naleciałości. Gl Na bazie dwóch form kultury wyrasta jednolita kultura, w swej treści i narodowa w formie. Rośnie wciąż poziom dzieckiej, zaciera się różnica między folklorem i literaturą. socjalistyczna literaturY ra. IV. Klasycy marksizmu-leninizmu, a także wielcy pisarze i kompozytorzy podkreślali niejednokrotnie, że folklor ma ogromne znaczenie w rozwoju kultury każdego narodu. Wskazuje to także na ważne znaczenie nauki o folklorze czyli folklorystyki, której tyle uwagi poświęca się w Związku Radzieckim. Folkloryści radzieccy podkreślają, że po krytycznym przestudiowaniu tekstów, po przezwyciężeniu wszystkich błędów i wypaczeń radziecka folklorystyka musi pójść nowymi drogami i rozwijać się w ścisłym kontakcie z literaturoznawstwem, a badania nad folklorem należy przeprowadzać w ścisłym związku z badaniami literackimi. S. I. Was i lon o k uważa nawet, że folklorystyka powinna stać się częścią literaturoznawstwa, a nie etnografii, ponieważ etnografię w folklorze interesuje przede wszystkim byt (kultura materialna), rzadziej ideologia, natomiast prawie nigdy etnografia nie interesuje się stroną artystyczną. A przecież jest to jedno z nasadniczych l&da6, jakie stoją przed folklorystyką. Trudno autorowi nie przyznać racji. S. I. Wasilonok wysunąl niezmiernie ciekawą propozycję. W szybkim tempie rozwija się obecnie folklor w chórach ludowych, klubach i różnego rodzaju zespołach twórczości amatorskiej. Zespołom tym dużą pomoc okazują muzycy i choreografowie. Natomiast rzadko który folklorysta może okazać tu pomoc, chociażby przyszłym poetom czy pisarzom, folklorystyka bowiem do tego czasu tym się nigdy nie zajmowała. A przecież folkloryści powinni brać tu jak najbardziej czynny udział. Fakty te wskazują T'- to, że folklory- Dużym osiągnięciem nowej radzieckiej praca pod redakcjq P. G. B o g a t y I' i e w 'leClwt' TlWp'H'CTHo (\locliBa, l(l5~). Jest szych. Stanowi on pierwszy poważny folklorystyki jest kolektywna a Pycclwe HUPO}(HOl' rro:wlito podręcznik dla szkół wyżkrok na drodze do przez- \\'yciężenia antyhistoryzmu. "Autorzy starali się przy rozpatrywaniu każdego rodzaju, posługiwać zasadą historyczną w i miarę możności prześledzili rozwój każdego rodzaju, poczynając od jego powstania aż do naszych dni" (s. 2). Bardzo cenne jest wprowadzenie rozdziału, poświęconego historiografii folkłorystyki rosy jskie j, gdzie przestudiowano dość szczegółowo rozwój demokratycznych tradycji w foklorystyce rosyjskiej, a także przeprowadzono krytykę folklorystyki burżuazyjnej. Poważnym osiągnięciem jest także zestawienie przez S. L Was i lon k a i W. M. S i d i e l n i k o w a chrestomatii S'l:TJJOC 1I0GlTll'leCI,Oe TB0p'IecTBo pyc l'lW[,()HUpO,:(U (HSl'aTeJlbCTBOjU'.;Y.1954). Chociaż opiera się ona częściowo na starym podręczniku N. P. Andrejewa, sposób rozmieszczenia materialu jest jednak zupełnie nowy oparty na ~sadzie historycznej. Co prawda autorzy nie zawsze trafnie określają epokę powstania tego czy innego utworu, bądź też rodzaju literackiego, ale to już są szczegóły. Ogromne znaczenie dla rozwoju folklorystyki radzieckiej ma obszerna trzytomowa praca kolektywna:" Pycclwe mI pO;UIOt'1I03TH'leCIWe TBOp'leCTRO",wydana przez Akademię Nauk ZSRR". Takiej pracy folklorystyka radziecka ogromnym materiale starali się prześledzić * Pierwszy tom wyszła w 1955 r. ukazał się w jeszcze nie znała. Autorzy na rozwój rosyjskiej ludowej twór- 1953 r., a pierwsza część II tomu �267 266 czości poetyckiej i pokazać pra \Va rozwoju folkloru. Sądzę, że praca ta będzie miała poważne znaczenie w rozwoju folklorystyki nie tylko radzieckiej. Kazimierz ZAGADNIENIE KLASYFIKACJI I OKREŚLENIE ::"'UDOWEJ W PROZIE (streszczenie). Strzu!a LITERATURY Ostatnio ukazały się rumuńskie prace, które usiłują porządkować w sposób chronologiczny ludową twórczość literacką. Taki system nie ma zupełnie uzasadnienia, bowiem literatura ludowa, choć w dużej mierze da się schronologizować w przeważnej części została jednak zebrana dopiero w XIX w. Jako zjawisko literackie ściśle związane z mową ludu, nie reprezentuje ona dawnego stanu, lecz okres bliższy czasowi zbierania jej przez folklorystów. Najlepszą klasyfikacją zostanie w dalszym ciągu klasyfikacja estetyczna na gatunki literackie. Od wystąpienia T. Benfey'a z jego słynną Penchatantrą w połowie XIX w. bajka ludowa wzbudziła ogromne zainteresowanie, toteż studia i badania nad jej pochodzeniem i rozszerzeniem można określić jako bardzo zaawansowane. Na podstawie systemu katalogowania typu Antti-Aarne'go, prawie wszędzie w Europie i gdzieindziej zarejestrowano i sklasyfikowano bajki ludowe według ich wątków. Dzięki temu łatwo dziś można mieć pełny obraz powstania i wędrowania wątków i zabierać się do badań pcrównawczych. Jednakże wydaje się że katalogowanie, systematyzowanie wątków bajek przedłuży się jakoś bez celu, bo wątek nie jest podstawowym elementem ludowej twórczości literackiej. Literatura ludowa jako zjawisko literackie, powinna być badana pod kątem widzenia formy artystycznej, pód kątem widzenia piękna literackiego. Zdarza się, że ten sam wątek znajduje się w różnych gatunkach literackich: występuje pod postacią ballady, baśni, anegdoty itp. Każdy zaś z tych gatunków ma swoją odrębną cechę artystyczną, swój styl a na to nie zwracano uwagi. Dalej można zauważyć, że styl literatury ludowej różni się; inny jest styl baśni zachodnio-europejskiej a inny styl baśni środkowo lub południowoeuropejskiej. Należy rozróżnić treść i styl baśni od treści i stylu opowieści ludowej o charakterze realistycznym. Jedną z zasadniczych cech bajek jest fantastyczność. Koń zjada ogień, lata jak ptak, bohater za pomocą talizmanów może budować srebrne, złote i szmaragdowe mosty albo pałace, człowiek może się przekształcić w roślinę i w zwierzę. W fantastyczność taką lud wprawdzie nie wierzy, ale opowiada ją i delektuje się nią. Jest to pewien rodzaj jego poezji. Styl baśni jest poetycki, zawiera pewne formuły początkowe albo końcowe, ma szeroką kadencję poetycką. Fantastycznymi elementami operuje i opowieść ludowa realistyczna, lecz w te lud wierzy; wierzy w przemiany spowodowane przez wróżki, wierzy w strzygonie, wierzy w spotykanie się w nocy z diabłem itd. Styl zaś takich opowieści ludowych ma inne tętno, zdania są krótkie, używa się często dialogu, nie ma tutaj ceremoniału formy artystycznej. Do tego gatunku można dołączyć komiczną opowieść ludową, w której występują też nieraz elementy fantastyczne. W pracy ProbLema eLasijicerii... autor uwzględnia ludowe gatunki liter2ckie w prozie i ich treściowe i stylowe cechy, jak podanie. bajka zwierzęca, anegdota, które zresztą łatwiej da się zdefiniować. Przeszkodą dla badań i dla wspólnego omówienia zagadnienia jest terminologia gatunków a zwłaszcza zróżnicowanie jej znaczenia w różnych krajach. Należałoby wypracować z wspólnym porozumieniem i jasno określić znaczenie każdego terminu w różnych językach. Autor uwzględnia szczególnie nazwy rumuńskie basm baśó i poveste - opowieść realistyczna i ich odpowiednik w innych językach. I,. C. Chitimia Bukareszt STAN BADAŃ FOLKLORYSTYCZNYCH W CZECHOSŁOWACJI *. Referat niniejszy nie stawia sobie za cel podanie wyczerpującego obrazu folklorystycznych prac po wojnie, chodzi raczej o ukazanie głównych zasad, jakimi kierowano się dotychczas w pracy tej w Czechosłowacji. Rozwój folklorystyki, jak zresztą wszystkich dziedzin nauki został całkowicie zahamowany w latach okupacji faszystowskiej. Najdotkliwszą stratE: poniosła właśnie folklorystyka, w osobie znakomitego uczonego B. Vac l a. v k a, który zginął w obozie w Oświęcimiu, a był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli nowoczesnego postępowego pojmowania folklorystyki. Jaki był stan naszej folklorystyki po WOJllle i jakie stanęły przed nią zadania? Ogólnie można stwierdzić, że istniało kilka kierunków w badaniach folklorystycznych; w zakresie, badań teoretycznych nawiązano do tradycji pozytywistycznej, do W. T i 11 e g o i J. P o l i w k i. Kierunek ten uległ znacznemu wpływowi szkoły fińskiej, a także tradycji strukturalistycz·nej, której właściwym twórcą był Piotr Bogatyrew. Obok tego wielki wpływ wywierały rozprawy i studia teoretyczne B. Vaclawka. Dotyczy to zwłaszcza ludowej twórczości ustnej. * Referat wygłoszony w Zakopanem. w dniu 27 IX 1956 r. na Sesji Podhalańskiej PTL �268 Inaczej przedstawia się sytuacja na polu muzykologicznym, gdzie wielkie tradycje O. Hostinskiegr-, Z. Nejedlego, O. Zieha oraz W. Belferta przedstawiają trwale wartosci po dziś dzień. Dla właściwego zrozumienia znaczenia pierwszego powojennego okresu (do1948 r.), konieczna jest chociażby kr6tka charakterystyka wymienionych kierunków w okresie tzw. pierwszej republiki, tj. w latach międzywojennych. Oficjalnym kierunkiem w naszej folklorystyce był kierunek reprezentowany przez J. Poliwkę i W. TiJJego. Tille i Poliwka wyszli ze znakomitej generacji uczonych XIX w., ich metodologiczną bazą był pozytywizm, co zacieśnialo do pewnego stopnia i odbijało się na ich sformułowaniach teoretycznych. Zgromadzili oni jednak olbrzymi materiał folklorystyczny i przeprowadzili szczególo'Aie porównanie z materiałem słowicll\skim. Cechą cha rakterys tyczną czeskiego pozytywizmu owego okresu był fakt przyjęcia wszelkich koncepcji filozoficznych wytworzonych plzez naukę burżuazy jną. Stcjd też przejmowanie przez Tillego i Poliwkę teorii migracyjnej oraz teoretycznyC'h założeń szkoły fińskiej. Jest faktem znamiennym, ;'e chociaż tę tradycję stawia się oficjalnie po 1945 r. za wzór pracy folklorystycznej, właśnie nikt do !liej nie nawiązuje. Wynika to zresztą z całej koncepcji, która ogranicza badania folklorystyczne do formalnego badania faktów, do ich formalnej analizy, do ich formalnego porównywania. To, że badane fakty stanowią część składową życia. że w bajkach, podaniach, pieśniach odbija się życie łudu, że są one wyrazem pewnych idei, dążeń to nie leżało oczywista w centrum zainteresowań naszych pozytywistó\v. Nieco inaczej przedstawia się sprawa ze strukturalizmem czechosłowackim. Najeży żałowaĆ', że bardzo obiecująco rozwijająca się dyskmja o filozoficznych podstawach strukturalizmu nie doprowadziła do konkretnych wniosków. Poprzestano na radykalnym odrzuceniu całe j teorii strukturalistycznej, uważając ją za kierunek zupełnie wsteczny i kosmopolityczny. A przecież szereg naszych folkloryśtów znajdowal się przez pewien czas pod wielkim wpŁywem strukturalizmu, ba, nawet niektóre poglądy strukturalistyczne pokutują do dzisiaj. Jeśli odrzucić fałszywe pojmowanie ludowości przez strukturalistów, mam tu na myśli levy-brlihlowskie pojmowanie zja\\'isk, tłumaczenie zabobonów, zwyczajów. wierzeó l'el.i.gijnych. które strukturaliści uważali za właściwą oznakę ludowości, za jądro ludowości, można z drugiej strony znależć w strukturalistycznej folklorystyce szereg myśli świeżych. będących niejako dodatnią reakcją na poglądy i przestarzałą metodologię pozytywistów. Ostatnim wreszcie kierunkiem na który pragniemy zwrócić uwagę, jest kierunek reprezentowany przez B. Vaclawka. On pierwszy zaczął się poważnie zajmować oceną materiału folklorystycznego w sposób wyraźnie odbieeający od tradycyjnej metodologii. Jego poglądy są poglądami postępowego historyka, historyka literatury i folkloru. Twórczość folklorystyczną rozpa- 269 tryv,,'al on na podstawie rozwoju historycznego, WJąząc ją z gospodarczymi i społecznymi przemianami w życiu narodu. Niesłuszna była także ocena Vaclawka jako badacza pieśni "kramarskiej" oraz pieśni "uludowionej", tj. nworzonej przez literatów i przyjE;tej przez lud na 5wOj;1 własność. Tak bowiem niektńrzy sobie przedstawiają nawj'1Zywanie do tradycji VaclawowEkiej, ograniczając się wyłącznie do zbierania druków jarmarcznych. Bogaty materiału jest także dorobek ludoznawczego. zbieraczy, którzy uratowali masę cennego Po tym krótkim rzucie oka na stan folklorystyki czechoslowackiej w czasach międzywojennych, przejdziemy z ·koJei clo scharakteryzowania okresu pl'Zed lutym 19.•8 r., który pod wieloma względami jest kontynuacjel stanu przedwojennego. W okresie tym panuje niejednolito:5ć tak w metodologii, jak i metodyee nie ma skrystalizovvanego programu. Wybitny czeski folklorysta J. Kramahk " oeeniając powojenny dorobek folklorystyki czechoslowackiej. słusznie określa okres ten jako okres bhtdzenia w zagadnieniach metodologii i metodyki. Społeczeństwo czechosłowackie przeżywając wielkie przemiany spoJeczne postawiło rówilież przed neskimi i słowackimi folklorystami pilne zadanie doJdadnego zbadania twórczości ludowej dla zrozumienia, jak lud wyrazil w pieśni swoj<-, v'alkę o lepszy byt. Zainteresowano się także obecną twórczością twercó\v ludowych, oraz zagadnieniem tradycji klasy robotniczej dotyrhczas prawie całkowicie nie znanej. Badania nad tą problematyką podjęli wprawdzie po wojnie niektórzy uczeni, ale były to bardzo nieliczne prace, raczej próby. I tak opublikowano po wojnie antologię poezji ludowej; ciekawą jest rozprawa P l' a Z a k a o pieśni o Lidicach ", cenne są przyczynki K. H o r a l k CI o wierszowych legendach i tradycji ludowej,\ a także rozprawy P c t r t y l a o drukach kramarskich", w których odbija się walka biedoty wiejskiej na wsi i brzmienie echa politycznych wydarzeń. Obok tego wyszły prace, które ;'.ywotna jest komparatywistyczna ciażby pracę o owocach w ludowej z podobnymi pracami Prymusa S o ma tu w ogóle postępu zarówno w już swoj'ł tematyką wskazują, jak niemetoda poliwkowska. Wymieńmy chopoezji słowiańskiej. Jeśli ją porównać b o t k i sprzed 70 lat, to widzimy, że nie teorii, jak i metodzie. Trzeba więc było l J. Kra In a r i k. Ceska fo1kl.oristika 1953, nr 3, s. 101-10a. V. p raź a l·;, Liclovc1 ].1i5e11 () Vdici('!1, )Ja race .. Cesky 194.5, "Cesky Lid", Lid", R. 40. 1: 1946, s. 23-2'i. 28-42. " K. H o 78. 4 ,.Cesky ,.Cesky Lid", l' a l e k Stare veriiovane iegendy Lid". 2: 1947, s. 131-135; 3: 1948, s. 132-134; "Cesky a liclovc1 tradice, Praha 1948. "Cesky Lid", 3: 1948, s. 56-63; Lid". 3: 1949, s. 193-196. �270 271 przeprowadzić gruntowną reorganizację całej pracy naukowej, skupić '.·iszystkich dotychczas rozproszonych pracowników i wytyczyć programy; miała to na celu Pierwsza Konferencja Etnografów, zorganizowana \Ii 1948 Li. Po raz pierwszy wysunięto postulat ustawienia pracy folklorystycznej na bazie naukowej. Niestety od postulatóv'! do zrealizowania ich było daleko. Nie było bo\>,;iem instytucji, ośrodka badawczego, który dawałby pewność, że praca naukowa będzie prowadzona w myśl wytycznych konferencji. Pierwsza konferencja, która szczegółowo zajęła się zagadnieniami folklorystycznymi, odbyła się w r. 1953 H. Konferencja ta wykazała, że trzeba dokonać rewizji tradycji Poliwki i Tillego w badaniach folklorystycznych i strzec się błędów formalno-komparatywistycznych metod charakterystycznych dla szkoły fińskiej. Wskazano na cenną spuściznę M. Gorkiego, na jego stosunek do folkloru i zwrócono uwagę na sukcesy folklorystyki radzieckiej. Opracowano więc drugoletni program wydawania prac z zakresu folkloru narodów 7.wiązku Radzieckiego. W tym też czasie opublikowano dzieło Kołpakowej o rosyjskim folklorze, rozprawę Gipiusa i Czic'zerowa. Wydano również pracę Vrabecowej i Stanowskiego o rosyjskiej ludowej twórczości. Głównym niedostatkiem tej pracy jest fakt zbyt pobieżnego opracowania problemów i nie oparcia pracy na konkretnym materiale '. W oficjalnym czasopiśmiennictwie cały ten ruch szedł jednak bez echa. "Narodopisny vestnik ceskoslovensky" przynosi w dalszym ciągu studia w duchu tradycji poliwkowskiej~, również "Cesky lid" (wznowiony po wojnie przez prof. Chotka i Cernyego) kontynuuje starą tradycję 9. Nowe tematy natomiast podejmują czasopi~ma "Lidova tvohvost" (zał. w 1950 r. lO), oraz "Radostna zeme" (od 1951 r.11), na których ujemnie odbija się małe doś'.viadczenie, oraz chwiejność metodologiczna. Materiały z t")j konferencji opublikowano w czasopiśmie "Cesky Lid". Sprawozdanie pióra E. Vrabcowej wraz z rezolucją z tej konferencji o,)ublikowano w czasopiśmie "Cesky Lid", 40: 1953, s. 93-101. Patrz też ..Lud". XLI s. 930. 7 "Narodopisny Vestnik Ceskos10venskY". Revue d'ethnographie Tschechoslave, Zał. J. Polivka, wyd. Narodopisna Spolecnost Ceskoslovanska \. Praze. Red. J. Horak, K. Chotek, D. Stranska. R "Cesky Lid", dwumiesięcznik, zał. 1891. Red. O. Skalnikova. Wyd. C::echosłowacka Akademia Nauk w Pradze. Porównaj recenzję "Lud", XLI cz. 2 5. 914-930. " "Lidova Tvoi'ivost", Czasopismo dla teatralnych, śpiewaczych, muzycznych. tanecznych zespołów twórczości ludowej. Red. J. Benes. Wyd. l..'st!'edi Lidove Tvofivosti v Praze. lO "Radostna zeme", Kwartalnik dla badań ludu, red. D. Sajtar, wyd. Instytut Śląski w Opawie. ,i 6 Należy jednak stwierdzić, że działalność tych czasopism jest poważnym krokiem naprzód, ponieważ zrywają z tradycyjnym pojmowaniem folklorystyki, wskazują na wielkie wartości artystyczne i moralne, jakie zawarte są w twórczości ludu. Z całą tą ożywioną działalnością wiążą się zagadnienia z dziedziny naukowo-organizacyjnej, mianowicie układanie nowego programu nauczania na wyższych uczelniach, organizacja wydawnictw i periodyków, pracy muzeologicznej i dokumentacyjnej oraz budowanie nowych ośrodków naukowych. W rezultacie tych usiłowań wyszkolono kilkudziesięciu folklorystów, absolwentów seminarium etnograficznego uniwersytetu im. Karola w Pradze oraz im. Masaryka w Brnie, którzy skierowani zostali na najbardziej potrzebne odcinki pracy. Największe jednak znaczenie dla dalszego rozwoju pracy folklorystycznej miało założenie nowego ośrodka naukowego - Gabinetu Pieśni Ludowej w ramach Czechosłowackiej Akademii Nauk (Gabinet ten połączono później z Gabinetem Etnografii w Zakład etnografii i folklorystyki CAN). Przeprowadzono również reorganizację wydawnictw i periodyków. Obok zreorganizowanego "Narodopisneho vestniku ceskoslovenskeho" pod redakcją .T. Horaka, K. Chotka i D. Strańskiej, zmienia się również skład redakcyjny "Ceskeho lidu", którego redakcję obejmuje od 1950 r. Olga Skalnikowa wraz z zespołem młodych pracowników. Od 1953 r. wychodzi oficjalny organ Akademii "Ceskosłovenska Etnografie", której redaktorem naczelnym został O. Nahodil. W ten sposób cały ruch publicystyczny skoncentrowano w wymienionych organach. Obok wspomnianych periodyków głównych istnieją czasopisma regionalne, jak np. "Nase Valasśko", "Dolina Urgatina". Następna konferencja folklorystów czechosłowackich odbyła się w 1954r., udział w niej wziął również wybitny uczony radziecki prof. Cziczerow, który swoimi wystąpieniami przyczynił się do zapoczątkowania szerokiej dyskusji o podstawowych zasadach pracy folklorystycznej. W przeciwieństwie do pierwszej konferencji, która miała charakter programowy, druga nosiła cechy konferencji roboczej. Doszło do niektórych ważnych posunięć, których realizacjQ oznaczała skupienie kadry młodych etnografów wokół ogólnej problematyki folkloru. Na konferencji wysunięto postulat kolektywnego opracowania podstawowego podręcznika teorii folklorystyki. Udowodniono, że cenny wkład w badania wnieśli pracownicy terenowi, którzy nowoczesnymi metodami rozpoczęli badania folkloru, biorąc pod uwagę wszystkie czynniki składające się na dane zjawisko kulturowe. Konferencja podkreśliła wielkie znaczenie, jakie mają badania nad podaniami ze strony historyczno-dokumentarnej i folklorystycznej, a zwłaszcza zwróciła uwagę na wartości estetyczne. Wytyczyła także zasadniczy kierunek pracy na poszcz;ególnych odcinkach sekcji etnografii, Zakładu etnografii i folklorystyki CAN, wskazała na potrzebę przejścia od zbierania materialu do naukowych edycji pieśni ludowej, oraz syntetycznych uogól- �272 273 men. Domagano się m. in. definitywnego opracowania tematycznie ugrupowanych przysłów czeskich, które zgromadzono w ilości około 30.000 we wspomnianym Zakładzie. Podkreślono także, że należy przyjrzeć się bliżej postępowym tradycjom (·.zp~kiej folklorystyki, głównie kierunkowi reprezentowanemu przez B. Vac,vka, zwrócić uwagę na metody, które stosuje Z. Nejedly przy analizie pieśni ludowych i starych podań czeskich. Z wniosków konferencji wypłynęła aktualna potrzeba opracowania i wydaw'ania poszczególnych materiałów i znalezienia właściwej formy krytycznej, naukowej edycji. W związku z tym trzeba zwrócić uwagę na nowe 'vvzorcowe wydanie dzieła B. V ci c l a w k a i R. S m e t a n y "Ceska pisen. ziidovela" i na edycję pieśni z regionu Valassko-Kloboucko. Pracą tą kierował Kare] Fetter\. Konfer:'Dcja wskazala na konieczność zajęcia się robotniczym, zwłaszcza górniczym folklorem, a specjalna ekpedycja przeprowadziła badania w zag~ębiu klade\1skim (ośrodek górniczy w północnych Czechach). W 1955 r. odbyła się narada folklorystów czechosłowackich, której przedmiotem były przeważnie tematy dotyczące niektórych podstawowych zagadnień folklorystyki. Wygłoszone zostały ciekawe referaty (opublikowano je IJrz0ważnie w czasopismach "Cesky lid" i "Ceskoslovenska· etnografie") ~ istocie ludowej twórczości ustnej, o jej funkcji społecznej i stosunku do literatury. Narada przyczyniła się w wielkim stopniu do pogłębienia pracy zbieraczy, wytyczając główne zasady metodyczne i dając jednocześnie program zorganizowanej pracy w terenie. Podstawą stały się teoretyczne sformułowania zasadniczych gatunków ustnej twórczości ludowej, mianowicie pieśni, ludowej prozy, zagadek, przysłów, prognostyk, magicznych form (jak zamawianie, odczynianie), ludowego teatru. Omówiono również specyficzny gatunek twórczości - folklor dziecIęcy. Jak kształtowała się sytuacja w folklorystyce na Słowaczyżnie? Wiele z omówionych uwag dotyczy również Słowacji, dlatego zwrócimy tylko uwagę na konkretne osiągnięcia oraz na prace, które są w przygotowaniu. Po znakomitej "generacji szturowskiej" z minionego wieku została w Macierzy Słowackiej olbrzymia ilość zapisów ustnej twórczości ludowej. Są to tzw. za uavniky. Z tego materiału częścio\vo korzystał P. D o b s i n s k y, jak również J. P o l i w k a do pracy pL Supis slovenskych rozprclvok (spis gadek słowackich - 5 tomów). Obecnie cały ten olbrzymi materiał rewiduje się. analizuje i wkrótce rozpocznie się kompletne wydanie tego dzieła. Zastużony w folklorystyce słowackiej F. WolI m a n profesor uniwer·sytetu im. Komenskiego w Bratyslawie w latach 1927 do 1938 zorganizował \V okresie swej działalności na Słowacji wielki spis literatury ludowe; z całego obszaru. W wyniku tej akcji otrzymano ponad 2000 zapisów przedstawiających wielką wartość naukową. Ich znaczenie polega na tym, że objaśniają nam one stan ustnej twórczości ludowej w 30 latach XX w., dając nam możność analizowania ewolucji, przez jaką przechodziły od czasów "generacji szturowskiej". Materiał ten na nowo przewartościowuj2 się i segreguje. Zakład etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk oddał właśnie do druku dwa obszerne tomy rozprci vok (gadek). Także Karoł P l i c k a, ,:;;eski UCZO:ly, pracownik Macierzy Słowackiej, posiada bogaty material rozrmivok ze s\voich własnych badań terenowych. Materiał ten opublikowany wstanie \v roku przyszłym pod ciekawą nazwą Tysiąc i jedna gadka. Z inicjatywy Słowackiej Akademii Nauk systematycznie dokonywano Zbioru tradycji Janosikowej; zbierano materiał zaczerpnięty z literatury, następnie Zakład Etnografii SAN zorganizował badania w terenie. Cały ten materialopublikowany został w pracy R. !vIe l i c h e r c i k a pL Tradycja Janosiko1.ra na Slo1.lJacjL Równocześnie zbierano materiał z folkloru zbó jnickiego. Oprócz badań nad litera turą ludową prowadzi się tu badania nad zagadnieniem widowisk, zabaw ludowych i zabaw dziecięcych. Osobnym działem są słowackie pieśni ludowe. Prace nad zbieraniem tych pieśni zapoczątkowali S a f a r· i k i KolI a 1', kontynuowała ją zaś "generacja szturowska", Z nowszych prac zasługuje na uwagę bogaty zbiór A. H a l a s z a, który liczy ponad 20.000 zapisów pieśni. Przy Słowackiej Akademii Nauk jest zorganizowany Zakład Muzykologii. Tu należy również zakład folkloru muzycznego, który nie jest przyłączony do Gabinetu Etnograficznego. Zakład folkloru muzycznego opracowuje zebrany materiał i prowadzi własne systematyczne zbieranie w terenie, posługując się najnowocześniejszymi metodami, doskonałym sprzętem technicznym magnetofonami, patefonami itp. Dotychczas opublikowano dwa obszerne tomy słowackich pieśni ludowych, trzeci tom znajduje się właśnie w druku. W podobny sposób organizuje wspomniany zakład badania nad tańcami ludowymi i muzyką. Do tej pory wydano jeden tom ludowych tańców słowackich. Karol Plicka przygotowuje książkę słowackich pieśni ludowych zebranych z własnych badań terenowych. Oprócz tego Słowackie Radio i Słowacki Dom Twórczości Ludowej zbierają pieśni dla swoich własnych potrzeb, j j. dla zespołów twórczości ludowej, domów świetlicowych i kultury. Tak przedstawia się w zwięzłym zarysie stan folklorystyki czechosło\vackiej po wojnie. Dodać należy, że wielkim osiągnięciem tego okresu jest nieustannie zacieśniajc1ca się współpraca folklorystów czeskich i słowackich, co znajduje swój wyraz na wspólnych konferencjach i naradach, ::ak również we wspólnym opracowaniu nieldórych ważnych zagadnień. :a ..Lud", t. XLIV. �274 275 Zrobiono już pierwsze kroki w celu nawiązania kontaktów z pracownikami naukowymi zaprzyjaźnionych państw. Istnieją już nieliczne wprawdzie ale intensywne kontakty ze Związkiem Radzieckim i Niemiecką Republiką Demokratycz.ną, nawiązano również wymianę publikacji i oświadczeń z folklorystami z Polski, Bulgarii, Węgier, Rumunii, Jugosławii, Albanii oraz postępowymi naukowcami na Zachodzie. Można jednak powiedzieć, że nie potrafiliśmy wykorzystać tutaj wszystkich możliwości prawdziwej współpracy, szczerej wymiany doświadczeń i owocnej polemiki. Praca folklorystyczna w Czechach i Słowacji ma za sobą duży dorobek naukowy, niemniej jednak przed folklorystami stoi jeszcze ogrom zadań, których pokonanie pchnie poważnie naprzód naszą folklorystykę. Jifi Damborsky BANICKA DEDINA 2AKAROWCE. P r ace Na r od n op isneh o a d e m i e V i e d, I, Bratislava 19.16. Wyd. Vied. 4'1, ss. 665, ilu str. 273. U s t a v u S l o v e n s k e JAk SJovenska Akademia W 1956 r. Słowacka Akademia Nauk rozpoczęła wydawanie nowej serii etnograficznej. noszącej tytuł Prace Narodnopisneho Dsta'lu Słovenskej Akademie Vied. Pierwszy tom tej nowej serii stanowi monografia osady 2akarowce na Spiszu znanej ze starych kopałń rudy żelaza. Wybór Żakarowiec na przedmiot szeroko pomyślanego studium etnograficznego nie był przypadktlwy. Jest to osada, jak można wnioskować z ,óżnych Clwag rozsianych w pracy, pod wielu względami reliktowa, bogatsza w starsze formy kulturowe od innych, podobnych osad na Słowacji. Ale reliktowy charakter faktów etnograficznych w Żakarowcach nie był jedynym i wyłącznym powodem skierowania na nie uwagi przez Słowacką Akademię. Zakarowce są starą osadą, w której co najmniej od XVIIIw. współistnieją dwa systemy gospodarcze i odpowiadające im typy kultury, oparte o podzia] pracy według płci: wiejski-reprezentowany przez kobiety, i robotniczy, górniczy - którego przedstawicielami są mężczyżni. Niekorzystne warunki przyrodzone terenu nie zezwalające na większy rozwój gospodarki rolniczo-hodowlanej, jak również duże uzależnienie od feudałnego, a póżniej kapitalistycznego właściciela kopalń i hut, oraz związane z tym trudne warunki egzystencji wyczerpujące siły ludności Żakarowiec w kopalniach, a siły kobiecej części tej ludności w polu i gospodarstwie domowym, nie poz\voliły na żywsze przeniknięcie się wzajemne tych dwu różnych systemów, na dokonanie dalej idącego sprzężenia, jakie obserwujemy w wielu innych osadach robotniczo-rolnych Słowacji i Europy, gdzie praca w polu jest wydatnie posiłkowana przez mężczyznę· Mając do dyspozycji tak bardzo interesujący przykład podziału pracy pomiędzy mężczyznę i kobietę, podziału, który męską połowę ludności Zakarowiec z"viązał z losem typowym dla klasy robotniczej, zaś kobiecą porowę tej ludności z dolą chłopską, pokusili się etnografowie słowaccy o próbę wyjaśnienia przy pomocy materiału etnograficznego historii i mechaniki powstawania klasy robotniczej. Miała się ta próba różnić od innych właśnie przywolaniem na pamięć faktu, że robotnik wychodzi z klasy chłopskiej, oraz różnymi tego faktu konsekwencjami, przede wszystkim zaś traktowaniem cech chłopskich i robotniczych kultury ludowej Zakarowiec jako całości i ustawicznym wiązaniem tych cech z okolicznościami i warunkami, w jakich wzięły swój początek i wzrosły. Jest to więc pierwsza w etnografii słowackiej (i nie tylko słowackiej) większa praca o kulturze klasy robotniczej. Z tego powodu zasługuje na szczególnie baczną uwagę polskiego czytelnika. Rozpoczyna je: rozdział o stosunkach społecznych i rodzinnych, po którym następują rozdziały poświęcone pracy na roli, w kopalni, budownictwu, pożywieniu, odzieży, zwyczajom, obrzędom i medycynie ludowej, literaturze i muzyce. Ostatnim rozdziałem pracy jest obraz Zakarowiec w przeszłości, oparty o źródła pisane. Stosunki społeczne i rodzinne omawia Bożena F i ł o v a. Wykorzystując dane żródtowe (zamieszczone w obrazie Zakarowiec w przeszłości, na które się często pm,vołuje), rozpoczyna przegląd zagadnienia od początków istnienia osady, tj. od XI wieku, i wykazuje kilka momentów mających dla tych stosunków bardzo istotne znaczenie. Pierwszy taki moment przypada na początki rozwoju kapitalizmu. Jest nim dokonanie podziału pracy między mężczyznę i kobietę, zmieniającego układ feudalny, w którym zarówno praca na roli jak i w kopalni feudała, czy też w dzierżawionej kopalni odkrywkowej dokonywana była wspólnymi silami mężczyzny i kobiety, oraz związane z tym podziałem wyraźniejsze zarysowanie się klasy bezrolnych, stanowiącej zaczątki proletariatu. Konieczność pozostawienia rolnictwa wyłącznie lub prawie wyłącznie w rękach kobiet zmniejsza i tak już niską jego dochodowość i prowadzi do upadku tzw. wiełkiej r.odziny. Drugi moment zwrotny przypada na pełnię rozwoju stosunków kapitalistycznych. Jest nim wykształcenie się proletariatu, klasy ludzi, którzy w okresach bezrobocia emigrują nie chcąc parać się - jak to czynił półproletariat - prymitywną obróbką ziemi. Trzecim z kolei momentem, który mocno zaważył ria układzie stosunków zwłaszcza rodzinnych, był długotrwały kryzys przypadający na czasy tzw. republiki przedmonachijskiej. Przywrócił on część dawnego znaczenia rolnictwu, jako jednemu ze żródeł utrzymania, co znów z kolei wpłynęło na podniesienie roli kobiety w rodzinie do skali rzadko już spotykanej na Słowacji. �277 276 Momentem czwartym były przeobrażenia polityczne i społeczne dokonane w okresie powojennym. Rozdział o uprawie roli i hodowli zwierząt, pióra Jana P o d o l ak" ukazuje rozmiary zahamowania w rozwoju technicznym, spowodowanegc ograniczeniem tych dziedzin gospodarki do roli zajęć pobocznych, w dodatku - jeżeli chodzi o rolnictwo - pozostawionych niemal całkowicie siłom kobiecym. W rolnictwie zadecydowalo ono o zachowaniu się starych technik i narzędzi, m.in. dawnych sposobów karczunku, uprawy ziemi przy pomocy ludzkiej sily pociągowej, radła, drewnianych wideł, cepów i włók" do transportu narzędzi rolniczych, oraz o przetrwaniu zbiorowych form pracy i podziału zbiorów; w zakresie hodowli zwierząt sprzyjało one przeniesieniu wielu cech specyficznych dla gospodarki hodowlanej także na pasterstwo górskie. Z rozdziału poświęconego zajęciu podstawowemu, górnictwu, napisanego pj"zez ,Jarmilę P a t k o v 'l, dowiadujemy się, że do końca XIX w. miało ono charakter typowy dla kopalnictwa odkrywkowego, ustalony jeszcze w okresie feudalnym, a wyrażający się m.in. w stosowaniu znanych jeszcze w fe udaliżmie metod pracy (praca pod ziemią w pojedynkę, rozbrajanie skał przy pomocy ognia, wiercenie ręczne, rozsadzanie prochem strzelniczym, ręczne wietrzenie itp.) i że dopiero wiek XX dokonał tu koniecznych przeobrażeń. Z dalszych informacji autorki widać, jak postępował proces przekształcania żakarowieckiego górnika z dzierżawcy sprzedającego urobek właścicielom hut, a później poddanego pańszczyźnianego w robotnika nowoczesnego, pracującego za wynagrodzeniem. dziennym, i jak dąźność przedsiębiorców do zwiększenia zysków własnych odbijała się zarówno na doli materialnej, jak teź na sytuacji społecznej (kara cielesna) i poziomie umysłowym (przesądy) eksploatowanego robotnika. Doskonałe pod wielu względami opracowanie zagadnienia budownictwa, pióra Jana M jar t a n a, odkrywa poszczególne etapy rozwoju osady i domostwa. Dowiadujemy się tu, źe stałe i przenośne szałasy, używane do dziś przez pasterzy, stanowiły w początkach normalne budowle mieszkalne ludności instalującej się tu w charakterze drwali, węglarzy i rolników. W osadnictwie stałym ustąpiły one najpierw na rzecz ziemianek i półziemianek, jednownętrznych, budowanych początkowo z drzewa, a następnie ;'. kamienia, później na rzecz domów naziemnych, początkowo również jednownętrznych, których ewolucja przyniosła dzisiejszy dom trójw:1ętrzny. Ten dom trójwnętrzny składa się z izby, kuchni i komory, względnie pon,ieszczenia dla bydła. Kuchnia powstała tu z tzw. prikletu, tj. sieni, przez wyprowadzenie z izby ogniska i pieca piekarskiego; w niektórych zagrodach zatrzymała ona jeszcze swoją pierwotną funkcję. Dowiadujemy się tu równieź o zachowanych do dziś w budownict\vi(· mieszkalnym i gospodarczym śladach tzw. wielkiej rodziny. Są nimi dom\' bl.lżniacze, to znaczy budynki a wspólnym dachu, ale należelce do różnych rodzin, wy\vodzące się bezpośrednio z domów wielkorodzinnych, dzielonych w okresie kurczenia się liczebności rodzin na połowę, wzdłuż długości. Są nimi także, w jeszcze czystszej formie, duże stare budynki gospodarcze: szopy i stodoły nie podzielone, ale użytkowane wspólnie, podobnie jak domy c liżniacze. Dalsze części rozdziału o budownictwie są poświęcone reszcie tradycyj:-,ych budynków gospodarczych, nowszym budynkom mieszkalnym o wyraźnie zaznaczających się wpływach miejskich, zagadnieniom budulca, wreszcie zwyczajowi barwnego malowania domów, wywodzącego się tu wprost z konieczności stosowania barwy ochronnej (przed działaniem pyłu i dymu). Zagadnienie pożywienia opracował Michal M ark u s. Przedstawił on tradycyjne i nowsze składniki pożywienia na tle ich geograficznego i produkcyjno-kulturalnego uwarunkowania oraz zanalizował jadłospis różnych grup robotniczych. Spośród ciekawszych stwierdzeń autora można wymienić to, że w sposobie przygotowania potraw daje się dostrzec mniej dawnych nawiązań niż w samych składnikach pożywienia, których część można odnieść śmiało do czasów prasłowiańskich (braje). Interesująca jest również informacja o pieczeniu chleba między kamieniami, znanym z terenu Bałkanów. Rozważania o pożywieniu uzupełniają opisy pomieszczeń i sprzętu służącego do przechowywania produktów oraz opisy naczyń. Omówienie odzieży, dokonane przez znaną już polskiemu czytelnikowi Sonę K o v a c e v i c o v 'l, zamyka część pracy poświęconą kulturze materialnej Zakarowiec. Dane dotyczące składu odzieży, rozważania formalne i genetyczno- historyczne uzupełnia autorka szeregiem stwierdzeń ogólnych, z których kilka zasługuje na wymienienie. Przede wszystkim więc zwraca ona uwagę na przetrwanie wielu dawniejszych elementów i form odzieży: lnianych spodni, krótkich sukman, długich butów, długiej koszuli, a u kobiet także wielkich chust i kombinacji dwu fartuchów zamiast spódnicy. wiążąc je z hamującym wpływem całokształtu warunków społeczno-gospodarczych, zwłaszcza zaś z zacofaniem gospodarki rolnej. Podkreśla również dużą zależność odzieży od zajęć, które upodabniają odzież męską do odzieży robotników w całej Słowacji, a odzież kobiecą utrzymują w ramach właściwych dla odzieży wszystkich inny~h chłopek w kraju. Wreszcie usiłuje ona dowieść istnienia zróżnicowania klasowego w odzieży, mającego się uwidaczniać nie tylko na zewnątrz, w zestawieniu z odzieżą okolicznych miast, ale także i wewnątrz, w obrębie osady. Serię prac poświęconych kulturze duchowej i społecznej rozpoczynają Z wyczaje i lecznictwo Emilli C a j a n k o v e j. Pod pojęciem zwyczajów mieści ona, zgodnie z nomenklaturą przyjętą na Słowacji, także i obrzędy. To tłumaczy, dlaczego nastąpiło połączenie zwyczajów z zagadnieniami medycyny ludowej w jednym rozdziale. Badania Cajankovej uwidaczniają wiejski charakter zwyczajów i obrzęnów, zupełnie naturalny na tle starych tradycji rolniczych i stosunkowo �278 279 młodych tradycji kultury robotniczej. Ten tradycyjny i obrzędów łączy je z panującymi w całej Słowacji nad lecznictwem określają je również jako rodzime, charakter zwyczajów wschodniej. Badania słowiańskie. Maria K o s o v a daje przegląd literatury ludowej, badanej przez nią pod kątem zajęć zarobkowych ludności: górnictwa i rolnictwa. Stwierdza ona, że literatura górnicza, obejmujqca wspomnienia z przeszłości osady i górnictwa, zagadnienia społeczne oraz rozmaite facecje, wykazuje tendencje rozwojowe, przeciwstawiające się jaskrawo tendencjom do zaniku literatury tradycyjnej, o charakterze demonologicznym, fantastycznym i nowelowym. Wyłączywszy z rozważań materiał pieśniowy (opracowany łącznie z muzycznym) ocenia cały zasób tej literatury jako stosunkowo ubogi i przypisuje to bezpośrednio ciężkim warunkom życia miej:,cowej ludności. Bogactwo i intensywność pieśni podnosi jednak SQńa B u r l a s, autorka pnlcy a muzyce ludowej. Analiza materiału pieśnio\\rego w!'kazuje na zdecydowaną przewagę - w przeciwieństwie do prozy - w!aśn;e pieśni trad~'cyjnej, chłopskiej. wśród której, podobnie jak w całej Slowacji, dominują wątki miłosne. Drugie z kolei miejsce zajmuje piei'ń pasterska. Pieśń górnicza natomiast stanowi ledwo fragment ogólnego skarbca pieśniarskiego. Zdaniem autorki jest to wynikiem dlugiej tradycji pieśni rolniczej i pasterskiej oraz faktu, że środowisko robotnicze nie nadaje się szczególnic; do rozwoju tego rodzaju twórczości. Do ważniejszych osiągnięć autorki należy również wykazanie poważnego odsetka starej pieśni słowackie), dochodzącego do 40010, co jest jeszcze bardziej interesujące, gdy się zważy. że nie zachował się tu już ani jeden .ludowy instrument muz:"czny. Pracę uzupełnia analiza i charakterystyka muzyczna pieśni. Całość dzieła zamyka spojrzenie na przeszlość Zakarowiec 7. pozvcji danych żródłowych, pióra Józefa M ark o v a. Gromadzi tu auto,' (io,;tępne mu wiadomości na temat całokształtu zagadnień objętych temc:terll pracy. szczególnie zaś na temat obu podstawowych zajęć: rolnictwa .i górnictWtl oraz na temat zagadnień społecznych zawodu górniczego. Praca ta, będąca zapewne głównym żródlem informacji dla autorów innych rozdziałów, p,zynosi materiał w części już czytelnikowi znany, w czę!;r.i jednak nowy. zwlaszcza na odcinku zagadnienia wolności osobistej górników. Wartość poszczególnych prac podnosi stracyjny, w dużej mierze barwny. znacz;1ie doskonały materiał ilu- Ta warloscio·,va pozycja etnograficzna za\viera jednak lIst~rkL których nie można pomin'łĆ całkowitym milczeniem. Uderzają one zwłaszcza czy telr!ika polskiego, który przeżył już popażdziernikową dyskusję i jej odbicie w nauce. Podkreślając z naciskiem, że przykład polski nie miał swojego odpowiednika w Republice Czechosłowackiej i że wobec tego nie można przykładać do stosunków polskich i słowackich jednakowej miary, zwłaszcza że praca, o której mowa. ukazała się już \\ roku zeszłym. nie możn" ,ł jednak rezygnować z wciągnięcia słowackich elnografów w dyskusję nad niektórymi zagadnieniami teoretycznymi. W omawianej pracy napotykamy na kilka wniosków ogólnych, dla których nie udaje się znaleźć dostatecznegc uzasadnienia w zinterpretowanym materiale faktycznym. Znamienną cechą wspólną tych wniosków jest ich całkowita zgodność ze schematem marksistowskiej pracy naukowej minionego okresu. I tak np. S. Kovacevicowa znajduje w Żakarowcach potwierdzenie faktu zróżnicO\va!1ia klasowego w odzieży i to - co nie ulega wątpliwości - nie tylko w zestawieniu ze strojem okolicznych miast. w dodatku przesyconych elementem niemieckim, lecz także w obrębie samej osady. Do wniosku tego ciochodzi autorka na podstawie następujących faklów. W drugiej połowir~ XIX w. - jak sądzi autorka, za przyczyml poslępującej specjalizacji pracydoszło do pewnego zróż.nicowania między odzieżą górników, wozaków i pasterzy. Zróżnicowanie to ujawniło się w nie jednakowym tych różnych grup stosurlku do odzieży lradycy jnej i nowszej, wzorowanej na mieście: na jbardziej postępowym u górników, a najbardziej Z2.chowawczym u pasterzy, którzy jednak w ostatnich dziesiątkach lat tak;~e upodobnili swoją odzież do noswn2i powszechnie. To właśnie uważa autorka za objaw zróżnicowania klasowego. Wydaje się jednak, że jest to wniosek idący zbyt daleko. Przede wszystkim zróżnicowanie, o którym mowa, nie mialo charakteru cechy stałej. Nastąpiło późno, długo po uformowaniu sIę żakarowieckiego proletariatu, i trwa]o krótko. Bylo więc zjawiskiem przejściowym. Czy tę przejsciowość można uważać ~~akonsekwencję dokonanego podzialu klasowego? Chyba nie. Po 'Nt.óre owo zróżnicOI,vanie nie miało zasadniczego charakteru. Sięgnęło ono płytko, tylko w dziedzinę tempa pl'Z",jmowania rzeczy nowych. Nie lJyło więc bardziej istolne od różnic, jakie zaznaczały się - na podstawie pewnych, niezbyt zresztą wielkich różnic majątkowych - w obrębie każdej innej osady o jednoklasowym, czysto rolniczym charakterze. Po trzecie autorka zdaje się na moment zapominać o kryterium podziału na klasy społeczne, a mianowicie kryterium stosunku do {,rodków produkcji. Wymienia ona trzy grupy zawodow~ które mają da wać dowody zróżnicowania klasowego \V odzieży: górników, wozaków i pasicrzy, i zakłada IV ten sposób milcząco, że przynależą one do różnych klas społecznych. Założenie to, słuszne w stosunku do górników i pasterzy, nie może być słuszne \V stosunku do wozaków, kt(,rz~: roweież wchodzą w rachubę w tym rozumowaniu, a klórzy nie mogli by,' i nie byli klasowo jednolici. Podobnie jak I':szęcizie, częsć z nich dysponowała własnymi środkami pracy, ale część pozostawała do t.vcll środków pracy w takim samym stosunku, jak górnik do narzędzl i urządzeń kopalnianych. Co jak co, ale nierównomierne tempo przyjmowania odzieży typu miejskiego przez wozaka nie będącE'go właścicielem wozu i konia, i przez gÓ;'nika, mające źródło nie tyle - jak przy- �280 281 pUszcza autorka - w specjaliza.cji pracy, ile \',' niezupełnie równych możliwokiach ekonomicznych, nie może być traktowane jako argument na rzecz jednej z zasadniczo słusznych, ale naduży',vanych tez nauki marksistowskiej. t€:rialu i metod etnografii, z drugiej - na wątpliwościach co do tak optymistycznie pojętej roli praktycznej llauk humanistycznych. . Do uwag ogólnych dało by się dorzucić jeszcze nieco uwag szczegoło\'vych, co jednak jest chyba rzeczą zb~dną. W pracy ta~ nasyconej .p~obl~matyką l materiałem nie moina bylo uniknąć drobniejszych potkl11ęc. N~e c potlmi~cla /:l'esztą chodzi. Praca jest imponująca, godna zamteresowallla ze stron y każdego etnografa, i zasługuje na :liekłamane uzname. A to chyba je~t dla ogólnej oceny pracy najbardziej miarodaj:1e. M. K os or a usiłuje znaleźć potwierdzenIe dla innych tez programowych, :1 mianowicie tezy o bezpośrednim zwic1zku zdolności egzy~tencyjnej i artystycznej wartości literatury ludow'ej z gospodarczymi warunkami życia ludności oraz związanych z tym tendencji rozwojowych t\'vórczości literackie j najmocniejsze j gospodarczo, przynajmniej obecnie, grupy górników. Nie wdając się w ocenę artystycznej wartości prozy górniczej (autorka ogranicza się, jak to już zostało powiedziane wyżej, do twórczości prozaicznej), trzeba stwierdzić, że tezy budzą poważne zastrzeżenia w świetle wiadomości, jakie przyniosiy dotychczasowe studia nad literaturą ludową. W {;wietle tego, co dotąd wiemy, tradycyjna twórczość literacka nie tylko nie pozostawała w stosunku wprost proporcjonalnym do stopnia zamożności, ale przeciwnie, najczęściej osiągała najlepsze rezultaty właśnie w najtrudniejszych warunkach, tam gdzie i stosunki społeczne i warunki bytowania kładły siĘ na barki ludności największym ciężarem, jakby one właśnie były najistotniejszym faktorem rozwoju tej twórczości. Do dziś, przynajmniej w Polsce (a nie ma podstaw do tego, aby sądzić, że na Słowacji sytuacja wygłąda odwrotnie), największy zasób zachowanych osiągnięć ludu w twórczości ustnej daje się stwierdzić w okolicach najsłabiej rozwiniętych gospodarczo. Z tego powodu nie brzmi przekonywująco także wniosek o jakoby manifestujących się tendencjach rozwojowych górniczej prozy. Materiał, który autorka przytacza, wniosku tego nie usprawiedliwia. Przeczą mu również wyniki badań S. Burlas. Autorka ta, rozpa trując materiał pieśniowy, dochodzi do całkowicie odmiennych wniosków. Według niej środowisko robotnicze ani nie ma odpowiednio dawnych tradycji pieśniarskich, ani też nie nadaje się szczególnie do rozwoju własnej pieśni. Trafność tego sądu daje się sprawdzić łatwo na przykładzie każdego środowiska robotniczego, chyba także i na Słowacji. Mając to na uwadze trudno przypuścić, aby rozwojem twórczości prozaicznej miały rządzić calkiem odmienne prawa. Sądy te i inne, których szczegółowe wyliczanie mijałoby się z celem, znajdują charakterystyczne uzupelnienie, a w pewnej mierze nawet i wyjaśnienie, we wstępie do pracy pióra B. F i l o v e j. Wstęp ten można by określić jako confessio fidei. Wyraża w nim autorka gorącą wiarę w możność wyjaśnienia przy pomocy materiału etnograficznego całokształtu rozwoju klasy robotniczej oraz przyjścia w ten sposób z pomocą przy likwidacji istniejących jeszcze różnic klasoviych .. Jest to pragnienie uzasadnione, niemniej nie pozbawione pew'nego ale. O\\'o ale zasadza się z jednej strony na niemożności wyczerpania zagadnienia tylko przy pomocy ma- Tadeusz OSTA TNIA PRACA A. KAVULJAKA Delimat O ORA WIE. Granica etnograficzna polsko-słowacka nie trzyma się, jak wiadomo: głównego grzbietu Beskidów, łecz przebiega na południe od niego, stąd t~z na Orawie południowe skłony Pilska i Babiej Góry, już w dorzeczu D~naJu leżące, obj~te są Z'Nartym wiel1cem polskich wiosek, ciągnącym SIę od Piekielnika przez Jabłonkę aż po Wesołe i Herduckę. Dzi~ki pracom prof, Władysława Semkowicza l wiemy, że wioski te powstały w drugiej połowie XVI i w początkach XVII w. na obszarze pusz<:z~ oddzielającej Polskę od Węgier. Kołonizację tej pogranicznej puszczy podJęh Thurzonowie jako panowie Zamków Orawskich nabytych od cesarza Ferdynanda l, w 1556 r. \V ten sposób puszcza ta drogą gospodarczej działałności stała si~ własnością W~gier a granica polityczna przesunęła się ze szkodą Folski na grzbiet Beskidu Zachodniego i linię głównego wododziału eurolJ2jskiego i na nim ostatecznie się utrwaliła. . Wioski górnoorawskie, o których mowa, były zakładane przez Thurzonow In pnlwie wołoskim a mieszkańcami ich od pierwocin była ludność polsk.a. rnasowo zbiegająca pod pana TU1'zę, z dóbr żywieckich, suskich, lanckoronskich, oświęcimskich i z dalszych terenów Małopolski i Śląska Cieszyńskiego. Do zbiegostwa zachęcały ulgi i wolnizny nadawane na przeciąg łat 16 przez zwierzchność Zamku Orawskiego. Powyższy zarys osadnictwa nie jest jakąś apriorystycznie wysnutą hipoleza, lecz oparty jest na niezwykle obfitym materiale dokumentacyjnym, opu'błikowanym przez prof. W. Semkowicza. Jest on zgodny także z wy.n~karni przedwojennych badań słowackiego historyka Andrzeja K a v u l) a- t, W. S e m k o w i c z, Kiedy i skąd przyszli Polacy na OTawę? "Ziet. 16: 1931, nr 8-10; t e n ż e, Rola Żywiecczyzn1l w osadnictwie Orawy, ,.Ziemia", 1936 nr 1; t e n ż e, Materiały do dziejów Górnej Orawy. Zakopane 1932, t. 1, cz. 1; jw., 1932. cz. 2, 1938. 1 mia", �283 282 k a, autora kilku cennych prac o Orawie, któremu prof. SemkowiCL: w przedmowie I cz.ęści Materiałow składał gorące podziękowanie za użyczenie szeregu tekstów pochodzących z jego odpisów. Semkowicz ponowił to podziękowa:1ie w II części Materiałów pisząc: "Nie byłbym nigdy wydawnictwo moje doprowadził do skutku, gdyby nie nadzwyczaj ochotna i wybitne:. pomoc, jakiej doznałem ze strony słowackich przyjaciół. którzy nie wąlpiqc w szczere i czysto naukowe moje intencje i zdając sobie sprawę, że wydawnictwo to, dotyczące pogr,micza Polski i Słowacji, służyć będzie nauce obu sąsiednich. tak bliskich sobie narodów, polskiego i słowackip.go, nie szczędzili czasu i trudu, aby dopomóc wydawcy". Podając następnie naz\viska trzech uczonych słowackich, l,tóny mu w tej pracy pomagaii, wymie:1ia prof. Semkowicz na pjerwsz~"m miejscu Andrzeja Kavulj:3ka, kl.0rego~my w Polsce zawsze cendi za .lego naukowy obiektywizm. Wszakże to 011, K a v u l jak w swej kSlcjic\:' pt. Hraci Q1"Cl.1.>t1, wydanej w 1927 r., a więc w kilka lat po gor<jczce plebis~'Ytowej na Spiszu i Orawie, miał odwagę przyznać. że Górna Ora wa zostałn skolonizowana przez Polaków i polski swój charakter zdołała do naszych czasów :zachować. w przeciwieństwie do Orawy Dojnej, słowackiej .. gdzie naplywowe elementy rusińskie. czeskie, niemieckie, madziarskie a w niemałej liczbie także polskie zostaly przez autochtonó"v zasymilowane: ..Przybysze ci, osadziwszy się między pierwotną ludności'ł Dolnej On~'.\-y. whrótce posJowaczyli się zupełnie, bez względu na to jakiejkolwiek byli narodowości. W przeciwienslwie do tego osadnicy polskiego pochoc1zć'nia, osiedli wszy się wzdłuż polskiej granicy w północnej Ora\',,·ie. nie poslowaczyii się, iecz zachowali swą narodowość oraz odrębność i przetrwali jako szcz~gólny odłam ludności orawskiej pod nazwą "górali". Pozostali oni zupełnie pod wpływami sąsiednie j Polski. Ich polskiego charakteru elnograficznego slowClcka Orawa nie zdołała zmienić, ani też zamek Orawski nie zdołal ich sobie tak podporządkować. aby' ich nie tylko na zewnątrz, ale i uczuciowo i duchowo wyrwać spod wpływu ich dawnej ojczyzny. Górale zresztą nie tyiko przez swój charakter narodowy, ale także dzięki położeniu geograficznemu swych nowych orawskich wiosek grawitowali ku Polsce" (Hrad Orava, s. 166). A 'więc zgodnie z wynikami badań prof. Semkowicza. Z tym większym zdziwieniem czytamy Histori·ch: li miestop;s Omvy A. K a v u l jak a wydany przez Slovenską Akademię Vied w Bratysławie w 1955 r. jako dzieło wydane pośmiertnie pod redakcją Piotra Ratkosa. Zwlaszcza część I, ogólna tego dziela. naświetlająca sprawę osadnictwa Górnej Orawy, wbrew dawnym pogl'łdom autorCl a co gOrszCl. wbrew oczywistym faktom, na które mamy dokumenty. musi budzić zdziwienie i nasu\\lać różne refleksje. W tej pierwszej części iVIiestopisu po prostu nie poznajemy Kavul,iaka, glosi on bO'Niem. że \'."ioski górnoorawskie, do dzisiaj jeszcze muwi?,ce po polsku, zosh:lły w XVI i XVII \\". skolonizowClne przez t, słowackich i 'Noloskich przybyszów z Dolnej Orawy a udział żywiołu polskiego w ich kolonizacji był ... znikomy. W części I. Miestopisu uderzają tak duże niekonsekwencje i taka dowolnosc w interpretacji źródeł archiwalnych, że mimo woli nasuwa się wątpliwość, c;ćy autorem tej części jest zmarły A. Kavuljak, którego tak ceniliśmy za lO, iż w pracach naukowych nIe dal się powodować żadnymi ubocznymi względami. Z przedmowy dra Ratkosa wynik8. że w pośmierlnym wydaniu Historickiego JHiestopis,t Oravy redakcja wprowadziła "mniejsze zmiany;;. Dr P.a1.koś nie pcdaje jednak jakiego rodzaju są te wprowadzane p!'zez niego zmiany. A szkoda, że tego nie podaje, bo może by się okazalo, że wcale nie :".; one tek rnale ... Czytamy \'.- ('7:. I. na s. 13 Miestopisu, że ludność p01ska \\T kolonizowaniu Dolnej dzisiaj bez sp omie słowackiej Orawy nie mogła braĆ' udzi8łu szczególnie w lalach. 14lri·-14·i'!, kiedy to Z,1mki Oraw"kie pozostaw",y w ręk8ch polskich panu\',: Scibora. lVjikolaja P.:-1Uckicgo i Fiotw Komorov.:skiego, ponie\'iaż w tym czasie nie powo1.ala n~1 Orawie 8.ni jr;d ncl wioska, Czy Jednak do istniejących już wo\vczas mI Dolm:.r ()rawie a 1akże na 1ipto"\7ie i \V -i'n:'Dc?'niskim slowClckich wiosek nie magiCl wtedy a mlwet znacznie vicześniej, bo \v wiekach XIII i XIV, n8pIynąć pewna ilo~ć~ polskiego ludu, który się póż;,]e.r zasymilowai z miejsco\\'<j ludnościg? Wszak ju.i. w dokumencie Boleslawa Wstydliwego z 1254 r. Z,'8jdt!jemy 'vzmiankę o opuszczeniu żrebu w Bolechov:icach pod Krako'vem przez wie~niak8, który zbiegł za gra:1icę ... (...colono ... terras el:i,eros fllgienle), według wszelkiego prawclopodol)ieństwa na Węgry, gdzie cia kraj6v.: WYludnionych po najeździe tatarskim król Bela IV ści,'~;al o'adnik·,)", skad :::ię oa:o. Pomagali mu w t.ej al':;.)i cy.>tersi osadzeni z. pocz'itkl("lT! XIII Vi. W Bardiowie, wśród których wielu było zakonnik6w z klasztoru W Koprzywnicy, pomagali mu także na"i Boźo<?robcy (Cntcij'eri) z Miechov·". obdarowani jeszcze w 1212 r. przez Andrzeja II w Szaryskim ziemie, ciągnCjcą si(c? od Zimnej Wody (Frigic.!us Yom) i ChmielowCl (Komlos) po Gabottów i aż po Top!ę. Behl IV przywilejem z dnia 1 II 12'014r. to naclanie Miechowitom r;otwierdził a ci ści,!gali vv tE' sHony osadników.zapewne z "'.\'li<:chowa, Sieradza i Sandomierza, co mogio t.eż mie6 wpływ na gwary \\·sc!lodnic:slo\vackie. w których zdaniem po\n1żnych dialektologów przebija pol~ka IJodstawa językowa. Znany jest t.akle dokument Beli IV. wyd8ny \V 12J;) r., gdzie mowa jest nie tylko o dwell(? handlowej wiodącej z Polski na Lir,lów przez komorę celną w Twardoszynie, ale nadto o ściąganiu osadników z Polski: "dozwalamy, jeśli klokolwiek z naszych poddanych pr7..v'.\!·,'cl;oie ',obie z Polski albo z innych ziem poddanego (jobofjiones) 8lbo sied1nka (secUerumJ, aby a:li on od siedlakCl, sni. ::l':,$0;) poddany nie rnusia: służyć' ncim lub S\VenlU ż.upano\vi ;'Ini daniny (cic1.·":m) płacić'·. A. Kavul.~ak POd8jąC tf(~ŚĆ tl"go dokumentu na s. 68 s\\"e~ pn1C.\· Hro({ Ora ,'(1 wysnuwcl1 t8m n8stępuj:-jcą konkluzję: �284 "Polska granica była oh"arta dla ludzkiego materiału lonizowania tych okresów" (tj. Liptowa i Orawy). czytamy coś wręcz vrzeciwnego ... potrzebnego do skoLecz w 1VIiestop'is·ie Co się zaś tyczy Górnej Orawy, położonej na północ od granicznego niegdyś pasma Magury Orawskiej, to była ona w XIII w. jeszcze krainą bezludną, chociaż niektóre jej doliny i potoki miały już swoje nazwy i to nazwy polskie. Tak np. nadanie Bolesława Wstydliwego z 1237 r. \\'ymienia na Orawie Piekielnik, Rabczycę, Górę (Babią Górę?), gdzie w tamtejszych lasach cystersi z Ludzimierza mieli prawo zakładać osady (por.: Hrad Orava, s. 49). Jak wiadomo, cystersi nie wyzyskali tej możli,\'ości, ażeby objąć Górną Orawę akcją kolonizacyjną, wycofali się nawet z Podhala, przenosząc się ok. 1243 r. do Szczyrzyca. Że jednak Górna Orawa jeszcze w czasach Kazimierza Wielkiego uważana była za własność Polski, o tym świadczy wzmianka w statucie tego króla, wydanym w 1368 r. o ustanowieniu strażnika celnego w Jabłonce. (W. S e m k o w i c z: Materia/y do dziejów osadnictwa Górnej Orawy, Cz. 1, s. 2-4). J-asną jest rzeczą, że gdyby te okolice nie należały do Polski, nie mógłby tam osiąść celnik polski. .. Tym też zapewne należy tłumaczyć, że Plathowcy z Czymhowy, uzyskawszy od cesarza Alberta w 1438 r. nadanie zezwalające im prowadzić akcję osadniczą w ich majątku między Trzcianą (Trstena) a granicami Polski, przez wiek cały nie ważyli się przekroczyć działu między Orawicą a Czarną Orawą uważając widocznie, że dorzecze tej ostatniej należy już do Polski. Granice te przekroczył dopiero Franciszek Thurzo w drugiej połowie XVI w., gdy stał się panem Zamku Orawskiego w 1556 r. Dla zabezpieczenia drogi handlowej biegnącej przez puścizny orawskie z Twardoszyna do Krakowa, do którego szły transporty jego miedzi z bańskich miast Słowacji, Franciszek Thurzo począł zakładać na Górnej Orawie szereg osad na prawie wołoskim, gwarantując napływającym do nich osadnikom zwolnienie od wszełkich ciężarów na okres lat 16. Wtedy dopiero Płathowcy widząc, że Polska zainteresowana w utrzymaniu stosunków handłowych z Węgrami nie protestuje przeciw tej akcji kolonizacyjnej podjętej w pogranicznej puszczy przez możnego Thurzona, poczęli - po niewczasie - wnosić na niego i na jego następców zażalenia, że akcja ta jest bezprawiem, bo pro'\-'adzi się ją na terytorium, które jest od 1438 r. własnością ... rodziny Plathych. Na dowód tego, że Polacy nie mogli w XV w. napływać na Orawę. przytacza autor Miestopisu ustawę sejmu węgierskiego z roku 1486, nakazującą "ażeby żaden z obywateli królestwa węgierskiego nie odważył się Polakom zapisać, zastawić, puścić w dzierżawę, darować albo innym sposobem przekazać zamki, warownie, wsie, miasta, majątki ziemskie albo inne nieruchomości". Nie trzeba chyba być historykiem, ażeby już z samego 285 brzmienia tej ustawy zrozumieć, że nie była ona wymierzona przeciw polskim wieśniakom ni przeciw pasterzom zwanym wołochami, którzy z polskiej na węgierską stronę przechodzili. lecz tylko i wyłącznie przeciw polskim możnowładcom. Żywą bowiem była jeszcze na dworze węgierskim p-,mięć Piotra Komorowskiego dzierżącego Liptów i Orawę, który nie tak ("lWDO, bo \'1 roku 1471 wspomagał Kazimierza Jagiellończyka podczas jego \\'yp',Wiy po koronę węgierską. Wyprawa się nie powiodła, królem węgierskim został Maciej Korwin a Komorowski, utraciwszy Liptów i Orawę. \\ Żywcu życia dokonał. Maciej Korwin potwierdził przywileje walachom już dawniej osiadłym na Dolnej Ora\vie w iVIiędzybrodziu Kniazi i Wałaskiej Dubowej a ustanowiony przez niego kasztelan Zamku Orawskiego Michał Horwat Kisevic ściągnął do Liptowa i na Dolną Orawę .,z równin sarmackich" nowe gromady wołochów, z\vanych w dokumentach także Rusinami albo "kozakarni". Do obowiązków ich należało m. in. pilnowanie dróg przechodzących przez Orawę. W sto lat później napisze Katarzyna Zrińska cesarzowi, że mieli oni także bronić granic węgierskich przeciwko Polakom. W polowie XVI w. powstało kilka nowych wsi wołoskich na Dolnej Orawie, np. Zazriwa, Pucow, Podbiel, Pribis, Chlebnice, Biały Potok, l) których w Miestopisie jest mowa, że zostały założone na prawie wołoskim, vIe że ludność miały słowacką (s. 14). Według nas mogła to być ludność słowacka tylko w tym wypadku. jeśli przybyła nie z Polski, lecz z Dolnej Orawy. Ściślej mówiąc, byłaby to ludność nie tylko rdzen::tie słowacka ale i posłowaczona ludność wałaska przedstawiająca w okresie zakładania Międzybrodzia i Wałaskiej Dubowej mieszaninę rumuńsko-rusko-polską. Jeśli natomiast ludność Zazriwej, Pucawa, Podbiela i innych nowych wsi wołoskich, o których w tej chwili mowa, przybyła nie z terenów słowackich, lecz z Polski, jak to głosi na s. 14 Miestopis, to trudno się zgodzić z tezą, że była to ludność słowacka. 1VIiestopis wyraźnie powiada: "Wałasi przyszli z językowego obszaru rumuńskoukraińskiego i z wyznaniowego obszaru religii prawosławnej i katolickiej ze słowiańską liturgią". Kierowały Rimi rzekomo pobudki antagonistyczne w stosunku do polskich feudałów i stąd mieli oni być na Orawie "najlepszymi obrońcami granic przeciw Polsce" (s. 14), co wydaje nam się - pomijając inne niekonsekwencje zupełnie bezpodstawnym twierdzeniem, bo przecież węgierscy feudałowie władający Orawą, Liptowem czy Trenczynem, bez względu na to czy byli oni Niemcami, Węgrami, Czechami. Slowakami czy Polakami, również różnili się chyba mową i wyznaniem od przybywających z Polski Wołochów. Stosunkowo duży odsetek Dnwisk i imion rusińskich w tych wołoskich WSiach dolnoorawskich, jaki możemy stwierdzi i: w urbarzach XVII w .. przemawia za znaczną domieszką elementu ruskiego. Również zaobserwowany przez prof. Jana Czekc.nowskiego zwyczaj koncentrowania u katolików �F-------------r~ 286 słowackich na Dojnej Orawie obrazów ś"iętych w górnym rogu izby, należy chyba tłumaczyć jako przejaw przetrwania tradycji przeniesionej w te strony przez prawos:awnych wolochów a nie tradycji bizantyjskiej zaszczepionej przez dziaJalność apostolską św. Metodego, jak to przyjmuje prof. Czekanowski '. Ale pr7.e.idżln)' teraz do Górnej Ora\vy, najpóżniej zaludnionej, gdzie dzisiaj jeszcze mimo cofania się ku północy granicy językowej po1sko-słow8ckiej. ludność 24 \viosek na południowym skłonie Pilska i Babiej Góry mówi po poJsku a jej nazwiska świadczą również a jej poh:kim pochodzeniu. Potwierdzenie tego faktu znajdujemy w całym szeregu kapitalnych dokumentów opubiikow8nych przez prof. W. Semkowicza:l. A. Kavuljcik znaj'lc to dokumenty przyznawał, że wioski górnoorawskie zalożone i skolonizowane zostały przez ludność polską zbiegającą w XVI i w początkach XVII w. do tego pogranicznego kraju, który z czasem stał się własności,! Thurzonów. (por. H i'ad Orawa, s. 128, 166-167). Tym bardziej więc zadziwiać muszą tezy zamiesz,::zone na s. 14-17 oraz na s. 32·-35 MiesLopisu głosz'1ce wbrew oczywistyl'l laktom, że naz\.viska ludności w tych "góralskich" wioskach mieszka,ió.cej są słowackie i że - jak głosi Miestopis - "pomagają one uchwycić główny żywioł kolonizujący pograniczny pas Orawy, żywiol którym byla ludność póŁnocnych żupanatów Słowacji, w mniejszej liczbie wałasi wschodniowęgierskiego pochodzenia, w małej tylko mierze jednostki ze Śląska i z Małopolski (przeważnie zbiegowie]" (s. 15). Zdumieni zapytujemy: czy pisał to Kavuljak? koncepcją kolonizacji Górnej Orawy. Zapoznc,jmy się z tą nową Oto według j\1iestopisu Górna Orawa została skolonizowana przez ludność słowacką w trzech etapach. Najpierw przyszli tu osadnicy z południowej Orawy i założyli w 1564 r. wieś Lokcę, z której potem poszło wiele ludu do powstających dopiero wsi, jak Ciapeszów (1580), Breza (1589), .Jasienica (1558), Vasiłów (1554), Hrusztin, Babin (1564), Kruszetnica (1590) 4. W tym samym czasie posuwać się miało osadnictwo slowackie w górę rzeki Orawy, gdzie powstały na prawIe wołoskim lokowane wsie Uście (1550), Slanica (1564) skolonizowana przez wołochów z Kniazi a także Namiestów (1557) i Bobrów (1564). J. C z e k a n o w s k i, Domniemany ślad etnograficzny obrządku słow Słowacji: "Zycie i Myśl", Poznań 1950, nr 5-6. :l W. S e m k o w i c z, Materiały ela dziejów Górnej OTawy, Zakopane ·cz. l, t. I, 1932, cz. 2. 1938. 2 wiaiLskiego 4 W nawiasach podaję lata powstania tych wsi lub ich istnienie, stwierdzonych na podstawie dokumentów. Porównanie tych dat nie pot\',;ierdza tego, ażeby Lokca miała być jakimś matecznikiem dła reszty wymienionych siół. '. iii. 287 Miestopis raz nazywa te wsie słowackimi, raz wołoskimi przy czym dowiadujemy się. że owi wołosi byli doskonałymi obrońcami granic węgierskiej Ora\vy. bo ich prodkowie wynieśli nienawiść do magnatów polskich. ..Narodowe, językowe i religijne różnice czyniły ich już w ich praojczyżnie [tzn. w Polsce] stałymi antagonistami, naturalnymi przeciwnikami językowej [sic] i religijnej polityki polskich feudałów". Tak przedstawiałby się pierwszy etap kolonizacji Górnej Orawy. W drugim etapie z tych wołosko-słowackich dziedzin miały się wyroić dalsze masy ludu zaklada jąc grupę wsi złożoną z Osady (1609), Hamrów (1659), Zubrohławy (1567) i Klina (1580). I dopiero z tego słowackiego obszaru etnograficznego w trzecim etapie mieli ruszyć koloniści na podbój gospodarczy puścizn górnoorawskich i puszcz podbabiogórskich, zakładając iure 1.'u.lachicu szereg wsi w liczbie 2ł. Na ich niekompletny zresztą wykaz składają się: Jabłonka (1561). Rabcza (1564), Bukowina (1567), Orawka \ 1585), Podwilk (1585), Polhora (1588), Pod szkle (1588), Studzionki (1588). Później powstają wsie Głodówka (1598), Zubrzyca (1605), Lipnica (1609), Chyżne (1622), Rabczyca (1635), a następnie Wesołe (1658), Mutne. Si heIne i Nowoć (1690). Erdutka powstała dopiero w 1733 r. Jakież dowody na ich rzekomą. słowackość przytacza Miestopis? Najważniejszymi dowodami mają być: 1. Droga biegnąca przez Orawkę w stronę Słowacji nazywana jest w jednym dokumencie z 1610 r. cesta slovenska. 2. Topograficzna nomenklatura na obszarze wiosek "góralskich" jest słowacka. 3. Nazwiska osadników są po największej części słowackie. 4. Powolaniem wołochów było pilnowanie granic węgierskich przed Polakami, stąd wynika pośrednio dowód, że Thurzonowie nie mogli tu osadzać Polaków, jako elementu niepewnego, lecz osadzali wołochów wschodnio-węgierskiego pochodzenia . 5. W 1620 r. zostało wydane prowizorowi zamkowemu zarządzenie, ażeby na przyszłość Polaków chcących osiąść na Orawie nie przyjmował, zwłaszcza zaś żeby nie przyjmował_poddanych Mikołaja Komorowskiego z Zywca. 6. W Jabłonce zabroniono parafianom w 1619 r. korzystania z usług polskiego duchowieństwa pod karą 12 węgierskich florenów. "Z tych zarządzeń wynika" czytamy na s. 16 Miestopisu "że pograniczne wsie, które się dzisiaj zowią góralskimi, nie były kolonizowane przez ludność z Królestwa Polskiego (sic), gdyż panowie (orawscy) w· okresie kolonizacji zabraniali przyjmowania tej ludności na teren Zamku Orawskiego i całej Orawy". Przejdźmy do krytycznej oceny powyższych tez. Więc najpierw kierunki osadnictwa. Już samo zestawienie dat założenia osad na Górnej Orawie przekonuje nas o tym, że owe 3 etapy posuwania się słowackiego osadni- �289 ctwa ku linii wododziału europejskiego są sztucznym schematem. Jakże to? W 1564 r. powstają Lokca i Slanica a obok nich szereg innych wsi mających odpowiadać pierwszemu najstarszemu etapowi posuwania się ludności słowacko-woloskiej, chociaż są one młodsze nie tylko od Zubrohlawy (1567) i od Klina (1580) z drugiego etapu ale także od Jabłonki (1566), Habczy (1564), Bukowiny (1566), Suchej Góry (1567), Podsarnia (1567) i wielu innych "góralskich" wsi z trzeciego etapu. W świetle tych dat cały ten schemat się załamuje. Ludność tych 24 wiosek, zwanych przez Kavuljaka "góralskimi", nie byla ani słowacka ani też w znaczeniu narodowościowym "wołoska", lecz była to ludność polska, która tu napłynęła z Polski i do dnia dzisiejszego swą polską mowę zachowała. Dokumenty świadczące o tej polskości były A. Kavuljakowi znane, bo robił przecież ich odpisy dla prof. Semkowicza, skfldże więc w Miestopisie znalazły się gołosłowne i niepoważne twierdzenia starające się ograniczyć do minimum udział polskiego elementu w kolonizowaniu Górnej Orawy? Przenoszenie się polskich wieśniaków na Węgry, stwierdzone już w XIII i XIV w., przybrało na sile w drugiej połowie XVI w., kiedy to Franciszek Thurzo odkupiwszy od cesarza Ferdynanda "Państwo Orawskie" (1556) zabrał się do zabezpieczenia dróg handlowych wiodących do Polski przez osadzenie przy nich wiosek lokowanych na prawie wołoskim, zapewniając kmieciom zbiegającym na Orawę zwolnienie na lat 16 od wszelkich ciężarów. Tak samo postępują następcy Franciszka Thurzona, wskutek czego dochodzi między nimi a panami polskimi, upominającymi się o zwrot zbiegłych poddanych, do zatargów i sporów. Wszystko to znajduje oddżwięk w korespondencji między tymi panami i Thurzonami, opublikowanej przez prof. Semkowicza. Korespondencja ta zaczyna się już w 1566 r., kiedy to cesarz Maksymilian poleca F. Thurzonowi, ażeby zwrócił Mikołajowi Branc:-,sowi z Kleczy zbiegłych na Orawę jego poddanych. Najlepiej dochowała się korespondencja z lat 1601-1620 między Mikołajem Komorowskim, panem Żywca, starostą oświęcimskim i zatorskim a Jerzym Thurzonem i synem jego Emerykiem. Rzuca ona światło na rozmiary zbiegostwa polskich kmieci z dóbr Komorowskiego już nie tylko na Orawę, ale i do innych komitatów węgierskich. Tak np. Jerzy Thurzo pisał w 1616 r. do cesarza Macieja, że kmiecie z Żywiecczyzny opuszczają swe majątki uciekając przed ździerstwem i samowolą Komorowskiego, osiedlając się nie tylko w Orawie, ale i u innych panów węgierskich, jak Illyeshazych, Sunyoghów, \Veselenyich, Esterhazych, Thokolych, Rakoczych i innych, tak że całe pogranicze usiane jest zbiegami z Polski. Zygmuntowi III donosił zaś Jerzy Thurzo, że poddani żyv.lieccy tak masowo uciekają do Węgier, iż w pogranieznych komitatach węgierskich nie ma pana, u którego nie byłoby zbiegó\\z Żywiecczyzny. Sam Komorowski oceniał w liście pisanym w 1618 r. do Emeryka Thurzona liczbę swoich poddanych zbiegłych na Orawę na 400 a Kasper Zebrzydowski w liście do tegoż Emeryka Thurzona z dnia, 27 II 1617 r. skarżył się, że wskutek zbiegostwa na Orawę grozi mu wyludnienie majątku i ruina. Komorowski nie mogąc na drodze dyplomatycznej odzyskać swoich k.mieci, napadł w 1604 r. na orawską wieś Półgórę (Polhora) a w 1618 r. kazał aresztować ludzi Thurzona z Orawy, którzy w celach handlowych przybyli na targ do Żywca. Zatarg był tak poważny, że celem jego likwidacji musiały interweniować dwory królewskie polski i węgierski. Stąd to owa instrukcja Thurzona zalecająca w 1620 r. burgrabiemu, ażeby do Zamku Orawskiego nie wpuszczano Polaków, bo zjawiają się tam oni na przeszpiegi. Ale Miestopis podaje ją jako jeden z dowodów na to, źe w tym czasie Polacy na Górną Orawę napływać nie mogli, że natomiast napływali tam ... sami Słowacy. Prócz owej korespondencji z Thurzonami opublikował prof. Semkowicz także orawskie rejestry podatkowe z drugiej połowy XVI i z początków XVII w. oraz inwentarze (urbaria) państwa Orawskiego na Orawie pozwalające śledzić rozwój ówczesnego osadnictwa na Orawie. Szczególnie dużą wartość dla nauki przedstawia wzorowo sporządzony w 1624 r. inwentarz Litasyego. Jak pisze prof. Semkowicz "mamy tu możność poznać bezpośrednio, niejako osobiście, gazdów zamieszkujących poszczególne osiedla, których nazwy urobione również od imion ludzi, należąc)'ch często do poprzedniej generacji, rzucają we wsiach niedawno założonych, do których należą podbeskidzkie wsie polskie, cenne światło na pierwszych tych osiedli założycieli". Prowizor Litasy nie był Polakiem i dokonał spisu ludności i jej stanu majątkowego w panującym wtedy w S~owacji języku czeskosłowackim, który był mieszaniną literackiej czeszczyzny z lokalnymi gwarami słowackimi. Stąd imiona, nazwiska i przydomki osadników polskich zostały zapisane przez niego w formie słowackiej wzg!ędnie czeskiej. Mimo to lingl\:ista potrafi w wielu wypadkach odtworzyć prawdziwe brzmienie imienia i nazwiska i odróżnić elementy polfkie od słowackich, jak to zrobił dr Zdzisław Stieber 5, który na podstawie tych materiałów topononastycznych nie tylko potwierdził polskość 24 wiosek górnoorawskich, mówiących po dzień dzisiejszy po polsku, ale paj;wierdzil także słuszność wypowiedzi prof. Semkowicza, że już "na pierwszy rzut oka daje się w tym opisie z 1624 r. wykazać o wiele szerszy nasięg elementu polskiego, niż to miało miejsce w okresach póżniejszych i niż to ma miejsce dzisiaj". Rozpatrując imiona i nazwiska ówczesnych osadników, doszedł Stieber do wniosku, że cała wschodnia część środkowej Orawy, mówiącej dzisiaj po s:owacku, miała wtedy ludność niewątpliwie mieszaną, polsko-słowacką, przy czym tu i ówdzie żywioł polski brał :lawet górę. Tak np. w Klinie Na5 Z. S t i e b e r, 1947 maj-czerwiec. 19 "Lud", t. XLIV. Z językowej przeszłości Orawy, Język Polski" �290 291 l:~dE.:-:tO··....::h:J.C1 na lJ i irnj,ci~ ..Ct:·:h rC:,7.\::isitach ,~:;];iYC~: C~;SI,;t.:;.~ 11.::~~,', ...,.j,: l"2ilfe Gl ~ o r:~:c;..·) ~::::.'~::,,:._ jL~:;;:-':' ! ;.:;:.1 J s:o·,:o''::':-:ic.h \\:p.tc~\,vdzL= Lli~v_·~(., ..::l :\.~/_.,.l 1-...1:.: ..~~l-_.-1 ~J.~::"~L·Llj::l~JY ,,',; /d'Yi.:-::,.·:·, <, ~:,. l:::u:y ~3l: ';:t.!.\·:et J.'l< :-:-:, \·.~i:'.':.J: •..I':L:~, I:·r·.,:L"~,. .?:.t-.,.~< ::. ;.::.r.:c. il~1 ~('~:'~{.: ·V. i0;.o.:: ! ..1~;Ł! i:ci.':~:.( ;0, ~:d :.\)kT~·'.\·~:.Cl. -_..- .1,-"(1--:. ,,".~'.:,;,:E~.::.:r~~ . :: r~(.,.~ .•o ....i;:- C~l~::(:.:;.:1"::<,,l:. 0~acla~~h 1~':'). p0c1IJ0fli; 7 g(.L~C~(>'V() PC:i::':'~:C~i ;,j~i0:r.J:_I· r';'aj(;~:yl jęz~l'kCIY':(;..'u:~·,...;i-:>.-~:;}·,.~::i2jCi'<': .-::'-, ,:\. tc·.;\:ii..~h ;:u:)ro;~Ll"-'-cJ" r)y.:: Pol~;ł~arci, ;~:o \1~j::"":li:;j ~ (nu:~ictl(j ;;:jZC:',~,i'" EG::,rG",,,:~c, .~,~ciL::; J.~.{:. 2'~ ,:';<.~.'(.':';~.,')\" 1,-:~(J-,~"11':'0.~ C;~l;< .. \\-·o~(;:.;l'(~c!~. Ed '-".,~ j<::j~ ;:~;~;.::'~:~\-':~~L :."~&~:'ll'~:'::~Ji:", V,:~tJ.{lL\V'::I. Cieś:Cl (~~ Llt. \-\"i3k r~o~~kich r~u (J."!."d-"\·:0 ;;,- l;.:iJ.:t r. ';v ~{(::d.)':zy':~y ~'. ;.~s..<·~~,I:~r":':':~o~\':ic(.... Natolnii:l.st ',~o :~~:I;i::ki,.do::.:.:.~: ---- ;~iJ~Lct\1 2.a~vżo:·:.a \\ i:;[;7 '.J.-. "G: •. \) z .i. Ci".: \v' ~:::i/."'\i.k !y,:-:6~t,:;\:o Oj~·'·.'.\.2 rni~::'::.y .s,0\\·<..ł~\':""\ l'i.( :':.\.) i':L~,Vi.. ti·~~ ·...·~..c>. . .)"1"r1i:~·.:~>.::t;;,-~·;./~ai:';.',\::~l(;2,.;y t,":.~~i ";.:.C;~t.:g.....• i, ~:2 '\_~'j •.. ~~~essla). Kołodziej /~\:\.7i::'.:,:.:ti CE~ot;vanil:c, O~·J~\var2k, \VL(;~e ll;'::. G r:~2:t\\'~;;:::J":;~~ 0:..2Ónika'.Jl (!Y.:i~:i['lj ju~ s.~c;;\r~lckiL~: "~';,'slc;'L::·~r~3 ;";'J:"J. ~.\ Z I'()~:.:.ki~dc i'.y'~k(, ~C: J::'J: l..:ol:,,-;~a, C.iCtJC::.::.J\·/, \'l t~~~{1('.(l \V';:J.-";V::'CC~- ;:~~: J>TcJ.rr.iiestr)"'IN, ale i \~/e \:,'5:i:lt'h L.~;,~,;to,,"\.·tl, ~'£...:;~ Lu:!:na, \\'2:::'::::C, L)~b:,:;.r\\"::" \,Vycl!cclna. O !(olc3v-.:·ie: liijiO\,vski0j podal I'cst):': .,2 P'Jczq:ku byl tu d·'lJ;jr \r:~(ljeT). PÓ.ll1iej prz.r:szli t:.1 POlacy' z\vc'.ni v\l~olc.:::h&ali (Po~iaci, \/alents rt:;:-- i t"n i) ,;. Cofardc się polszczyzny hIty p~~~Le:?czc~sl(jch no. Ord·v';ic lL:r=.v/,istóv. ~:')..\'. Jest [)elnb(;~'ę to fakt zau·,,\··cl:l0ny JuŻ prz(~d i J. Polivkę 7. JeSL:cze bardziej coi'nQła ,.~';ę grc1nica języko\va 1jolsli.:.o"·slo\vacka s·t,\vierdzil CZEEki filojog F. Fastrriek \v '~8£:8 r. \V Cl1;,:ręgu czad2ckini, co Jeżeli checLi o nazv"LLa ludności '>:ios::k ora'v\'skich oEżej granicj" polskiej, ,rzebD :zaznaczyc, na co jui gdzie inc1zi:2j T,v acai"'11 ,Fv'~"c" Ż" tud wymawia je nie tak jak kancelari~ dworska po~ ,,~ze~k~~lo\V~~';;~'" j~~ .Ij!'zed laty 300 zapisywała (choć to urzędowe czechizowanie nazwisk w niejednym 'xypadku musiało jednak 'wpłynąć na modyfikację dawniejszej czysto poh;J;:jpj formy) lecz nazwi~ka te w mo\o\'ie potocznej ludu pozostały polskie. Mówią więc ludzie Kuclłoc (u Litasyego: Kudliac), mówią Siwek (u Lit. - SSyvek) Świercek (u Lit. 81'0r"ek), Głownik (u Lit. Glovnjk), 1' n A. P e, r o w, Sb arnik F. Pestyllo, Helysea nevtaru 1864-1863, Seznar!1 osad v Uhrach, wyd. teska Akademie Ved a Umeni, Praha 1927. " J. P o l i v k a, Poliitina v hal ni stolici Oravske, "Listy Filologicke a Pedagogicke", t. 12: 1835, s. 463,-471; A. V. S e m b e l' a, Zakladove dialektologie ćeskoslovenske, Videl1 1864; t e n że, l\inoho-li jest Cechy, [,JoruL:Ql:U a Slovaku a kde obvvaj!, "tasopis Musea Kralestvi (:2,,;~d\O", Prahn JJ76. , IVL G o t k i e \V i c z, Górna Orau'a "Lud". l. 39: 194811951, Kraków-Poznań tv pracach slou:ackiego (u .Lit. Glussek), nu~cl E:\"·':2nge~i~klch \•..~~ka jak nich .Piekieln'il;:ć.11 ~L1Ż u\· ..agę i..ij10--1G42. \\ ę:;j.e~·::.l:~'.::jO·~~a\\':e l;.'odlegali o ubok czytcUTIj! .~~~J.'! r,~cli nl2.~z~ó..:;kic:. chrzclć ; nS4--·-:1.3G5 ~-:..:,:·.:..L".i.-,:3 . .:.. ~:.:.(;). L:;:i\\I-:.~.l·~J. O..:~9~;.'iC:: Z\\ brL..!nie:L': ...r:."'l \\1 la~ci~;h ~av\li'2i"<~(: o:CD\'.-:dciej \vie;ski .~..~ 11.1·~1.:~FlJj;~C2 G~uszek i\letr:ca IJ~t;,)i;:satorurn. fary ();'8.\\·i:.:.~k(n.v Lapi~anych Vl i..:.rLi:;·.rZU I,.i.\i::~.}'ł,.~:,'_' s~ed1c..k;.)y-,;. E:~·:~i\\:·-~,:i.. ~-::l·L!1~_ .. 'ł.,~:Ji"':;1 (V;.·~'tG\::<.:i.) l~uL:':) '·',·:'/vyLyk (\1G~c.:Lj. I'''i;-~',v<_·t. :~a LiJ.:·L'':H\l l~~·;~:'nd.:;:::d~ ~'(,~;~i,: V:' s~0\vni.ku o~~~1d n~l ·t/:'q;rL\.!.:.:h 2-i,';:L:).,::e.!J .f.,'··:V~(iJ·Ll F. I' e s t r' ~if. o 2 c..t. ·.~;~~·~~~:,_'k;'.;;' G~:c:J.a \\~:).~\"L,d·~:l., \~)Ol',; I.... ·i·.:.'·\· (r~oiod'?y), Gen3ior (Genssor), Marszalek (u LiL i'vIarss':Jlsk), Sysl;:a (U Lit, SSisska), CYSC0l1 (u I..•it. TYS5CLan) itd, :'\'a 0\\ o de:orr'<O':.aLi2 pi"o\','nL~ siowClclq a czę£ciowo i węgierską naz- Brandys, S:narz, 211brzyC'y, choć czuli LOiJad(a, Barudzi8.k, i[l~lych ;·'~'z'yc.:hodlili dzieci V,l naz'~visk Hai'kabuLa. cni do ko~ciel<:; [{db:r '\Nyj:n~~J ~Jo n:.1 się katolikarni. Vlicyvióra. Ba:-::,z2.nkd, Raby Z S:::por~ ŁuL:a'Nic'c, z tego \viduc, zVli2rz'~h- j'2dr.ej Wyżnej Z~1alak, p.l(.::r\vsi ty'1.\-:.o takie Odelga, poj .:1dL:h z ()ra",~,:'ki, Pod\vLka, Jak nav:i·ł katolicki:n, irn r.)rz~£: Thurzon6vJ figL~ruj':l VI Dl::;;tryka.::h Bui\:G\viny :::'o~.i\.·~":a, ktl)~'Y \\' .E~abl~ 'Vlyżnej znalaz!2li1 ~Ul)elnie p0[.::-a\··..Y'li,·; ZgOdr:L(~:' oni fiarzuconej pa~tol'Ó\v, ::. liaz·· StolJk;;~, Za\'\lc..r~ka Studzionck~ rnies:.k~lńc'y nl;:~ byli ani J:tu.~·nunarn.i, c~ni Slo\val~aHli, le2z ]?O~(1karni. Na;:\viJGl leh nie byly i nie są słowackie, jak to glosi na s, 15 i :J~l P•.:iestopi,s .- lecz Sci to nat.:'vviska polskie. Nawias'cm dodajmy, że zupc:nie 60wolna i nicprz'~konywuj'lca je3! k1as::[ikacja r,<)zwi:k ora'.vskich, jaką na podstawie urbarza Litasyego pn:cpro·wadzit V. C h a lou p e c Je Y' VI pracy Va[ugi na S,ou(:nslcu (Praha 19-17) z<\s',anawiając się jakiego pochodzenia: słowackiego czy czeskiego są takie nazwiska jak np. Kozik, Walek, Chowan, Sarnka. Maślak, Duda, Konik. Kania, Wylupek, Papież, Motyka, Sikora, Wilk, Wilczek, Żaba, Urbaniec, Otręba, Drozd, NalepD, Ciepiełka, Szlachta. Bębenik i szereg innych, A przecież jeśli nie wszystkie ,to znaczna ich część jest polska. Pewnie, jeśli taki Otręba figuruje w urbarzu jako Otruba, Wilczek jako Vlcek, Bębenik jako Bubenjk a Samka jako Srnka to Chaloupecky mógł się zastanawiać czy byli to Czesi czy Słowacy. My wiemy, że przyszli oni na Orawę z Polski, mieli polskie nazwiska i przeważnie je zachowali pomimo metamorfoz ortograficznych, jakim przez całe wieki ulegały one w różnych urbarzach i księgach metrykalnych na Węgrzech. Również niesJuszne jest, co czytamy w Miestopisie, że nomenklatura Górnej Orawy jest słowacka. Nazwy Piekielnik, Rabcza, Jabłonka, nadane icszcze w XIII i XIV IV. różnym potokom są chyba polskie a nazwy takich wsi jak Zubrzyca, Lipnica, Podwilk, Podsarnie brzmią zgodnie z duchem języka polskiego. Dalej ku Magurze przeważa nomenklatura sło\vacka, do czego niemało zapew'ne przyczyniła się kancelaria dworska. Zastanawiające jest jednak, że obok nazwy Zubrohlava spotykamy w nie- ,~góra13kie~1" v'/los::k etnografa 1952, p 19" P o l i v k a, op. cit" t. 12: 1885, s. 463-471. �293 ~92 których dokumentach Zubrogłowa a w Hrusztynie przed 25 laty usłyszałem z ust starego gazdy Słowaka nazwę ... Gruscyn. Zbieganie kmieci polskich na Orawę i wogóle na Górne Węgry trwało przez caly wiek XVII i jeszcze w pierwszej połowie XVIII w, na co uskarża się szlachta polska na sejmikach i domaga się przez swych posłów na sejmach wyznaczenia komisji granicznych celem odzyskania swych zbiegłych poddanych. Lauda sejmikowe oświęcimskie i zatorskie z XVII wieku świadczą, że zbiegostwo to nabrało charakteru ruchu masowego. Laudum sejmiku zatorskiego z dn. 26 marca 1649 r. głosi więc, że "dla wielkiego zniszczenia poddanych i rozbieżenia się do Węgier wielu ludzi, niemała desolacja we wsiach jest". Wojny w połowie XVII w., nieurodzaje i głody przyczyniły się do dalszego wzmożenia zbiegostwa ludności polskiej z Małopolski a także ze Śląska na Górne Węgry, a czym może świadczyć sprawozdanie Piotra Brodeckiego o wyniku poboru podatku pogłównego. Brodecki stwierdził, że v.: czasie od 1662 do 1673 r.: "w państwie żywieckim ubyło ludzi według pierwszego pogłównego około półtrzecia tysiąca. Ludzie dla głodu, ubóstwa, do Węgier, do Śląska pouchodzili. W państwie ślemieńskim blisko tysiąca ludzi nie dostaje - także pouchodzili... W państwie suskim kilkuset ludzi nie dostaje - także pouchodzili '0. Sprawozdanie jezuity Taunerta z Ołomuńca, który z ramienia swego kolegium bawił na Śląsku Cieszyńskim w celach misyjnych w 1669 r., podaje m.in.: "Z Polski wyemigrowało około 20000 ludzi w czasie niedawnej wojny szwedzkiej do Węgier, gdzie zajęli oni puste miejsca". Z pracy F. P o p i o łka Historia osadnictwa w Beskidzie Sląskim (1939) dowiadujemy się o masowym zbieganiu chłopów śląskich na Węgry (do okręgu czadeckiego i :la Orawę), ze wsi kameralnych a jeszcze większym ze wsi szlacheckich, gdzie nak\adano na nich coraz to nowe powinnoscl. Księżna cieszyńska Lukrecja skarżyła się na uwodzenie jej poddanych przez obcych panów obiecujących wolnizny. Nielegalną emigrację chłopów śląskich w drugiej połowie XVII i z początkiem XVIII w. prześledził Popiołek na podstawie ksiąg gruntowych stwierdzając, że w tym czasie zbiegło z podgórskich wsi Śląska Cieszyńskiego ponad 200 osób. Według spisu z drugiej polowy XVIIJ w. uciekło z kraju, tym razem głównie przed prześladowaniami religijnymi, ogółem 481 osób, w tym najwięcej, bo 2i9 osób ze wsi beskidzkich, a mianowicie z Wisły (56), Cisownicy i Wędryni (po 37) i ze Śmilowic (35). Lecz spis powyższy jest niekompletny i trzeba się liczyć z tym, że znacznie więcej naszych wieśniaków zbiegło lO towice Górnej M. G o t k i e w i c z, Polskie osadnictwo Czadeckiego i Orawy, Ka1939, Instytut Śląski; W. S e m k o w i c z, Materiały do dziejów Orawy, Zakopane, t. 1, cz. 1, 1932, cz. 2, 1938. tym czasie ze Śląska Cieszyńskiego do Moraw i na Słowa.cję, ~d~ie po największej części osadzili się między słowackimi ewangellkaml l tam podlegli rychłej asymilacji. Moglibyśmy jeszcze przytoczyć wiele stwierdzonych przez J. Ra~acza faktów uciekinierstwa chłopów polskich z Lachowic, Hukowa, Zdzlebla, Krzeszowa, które miały miejsce w la tach 1716-1721 ", moglibyśmy przytaczać dokumenty opublikowane przez W. Semkowicza 12, S. Szczot~~, F: po~ piolka stwierdzające zbieganie polskich kmieci na Orawę i polskosc Gorne) Orawy, lecz to przekroczyłoby ramy niniejszej recenzji. Od siebie dodam jeszcze jeden szczegół naświetlający tę sprawę· Istnieje w głębi Słowacji w dolinie Rewucy u stóp Niżnich Tatr wieś Lużna, gdzie w górnym jej końcu dochowała się do dni naszych gwara polska. którą badał Mieczysław Ma!ecki. Mówią nią potomkowir~ 03adników, których tam wraz z sołtysem Weso~ łowskim sprowadził z Wesołego na Orawie Stefan Takaly w 1670 r. z~bowiązując ich do wyznawania wiary ewangelickiej (dzisiaj są oni katohkami l. Nazwiska tej grupy mieszkańców Lużnej chociaż pisownią słowa:ką VI fi, zniekształcone, są jednak polskie: Wesołowski, Targosz, Szym~o, Mlkuslak, Więclawski. Staś, Młynarczyk, Świerczek, Wal~sia~, Ch.o:ramec, Chlebek, Turoń, Czyszczoń, Świnka, Glemba, Polak, Banas, Slrota l m. Gdyby w We. . (w SOlem o k . 1670 I' . żyła ludność słowacka lub posłowaczona wołoska . . zna., czeniu "rusińska" czy .,rumuńska") nie byłoby dzisiaj w LużneJ na):nme)szych śladów polskości. A tymczasem, jak sam to słyszałem, S.o~a~y 7. Horehronia przechodząc przez przełęcz Szturca w dolinę Rewucy ~~w~ą żartobliwie, że idą "do Polska", bo wpada im w ucho polska gwara łuzmanskich górali. lVIiestopis podaje cyfry mówiące, że po przemarszu wojsk litewskich hetmana Sapiehy w 1583 r. i po upadku powstania Tokolego, Górna Orawa wyludniła się ogromnie i że dopiero z początkiem XVIII w. napłynęł~ tam . l bo az' 1100 nowych rodzin i to przeważnie słowackich z połudmowe) Wie e, ., ł" Orawy, ale także z Bytczy, Lietawy i z innych ma)ątkow na S owac~l. Jeśli tak było to fali tej należałoSy przypisać ostate~zne. ~osł~wacze~le południowej, przymagurskiej części Górnej Oraw~, tak1C~ Je) ,wlOsek, Jak np. Hrusztin, Babin, Lokca, Kruszetnica - natomlast WSle, ktore Sł0.wa~y nazywają "góralskimi" zasilane stałym napływem osadnik~~ z POIS~l, m~ uległy posłowaczeniu mimo słowakizującego wpływu kOSCI?ł~, ktory. o k ńca XVII w. zaczął się coraz silniej zaznaczać. Autor I CZęSClM~es~op:su, o która jest głównie przedmiotem nasze) . kryty k'"l, oplSU)e na s: 34 '..w )akl to sposób mogła wpłynąć na mowę Orawiaków działalność miSYjna kSlęZY poIli '2 J. R a f a c z, Polskość OTawy, W. S e m k o w i c z, Materiały cz. l, 1932, , cz. 2, 1938. "Echo Tatrzańskie", do dziejów Górnej R 2: 1919, nr 3. OTawy, Zakopane �29;') 294 ~;kich \'i okresie kon1.:,refc-rmClcji, a mianc,"'irie '.'; toki spo~6b "że sie miedz" :,Io',vacklm ]ud"rn te:ie' O;;:,;"HU lctkorz':'!lily nie tylko po,j,::dyń.c:,e pc,J~kje ·3:r.;" \\1::":, H.te także i)clskie Z·'.\T()·t~I.·:;. 06I:O~,V~cid8.~"Y),·,i. i~,·~·t8 ;.8.korzl2:~tic.:\. b:) lu.r] i·.'C~,,:~k:2 5łov;,"(1 ni~~ _~:J)trzeba\va.(y ':la.<'; ',)fZY!':O:-ił n~~()ra\Yę nie tylko s;~ dOi')i'.=ro (;.r+~'klj~;:'l," )l8n: ·--:.l~··l[" r:r:l,~I::~1:2C~~ l1a ':- \:o:<~,:;1i",.:·ch, lei') S~'j:s:;:a '.""'.i'2Z8:~.t;}~1.0-:-0.81-::.i l.::~u~;~~'~,;:i; ~).,.~(; (lzj~:'ier:1 r:,,~_.,~{--:p;:.;t/J'c: S'·r'. '··:..k·:·,.'i,~ \vtec1.' ~',i,-·.yczaje i ku:· ':)\V0 turę. 8.L! ~,,:kż~.;· s, r~:::'·.~i~h.~rc5[;01::1-: L10'.'."f> kt{)ra po et?:; d?l'"l\ b n::rniC' \ye:"l. ;\L' .\:~t ',o ł~:.I"i:I.ir;i.~:df:~ .ia~{~:.~·; r:'tL:'.::zan;r.'.a .. , . . . ;~:,,;:;:1: •. ':1('!6"~1 ~':r>.1":~.·:<'~~l-~. ~,.". \:1, ' 1'07." ~:'1~;:7~';"~ ';~;,;:,:;' :',;:,;,:~; ;:j.~:",~,:;;~~, ';~: ~~jl;,':~~~;:i'::~ :;;::~;;• . I a ,J,,"! .:..go .,'-.,_.;1L..... . (/\\ ..,,~O\, ~~~~~. bY/ Ol::, o~r~l~:z.o;~~ o .nt- L J. J.\l!C :lL'':::.'1. l \.t.~L\rv\\;-v T:oL~klE''!() c1 J.("'f"tO'Vleó""+\Va 1 : c:+n iaJ·, ~1-,:~.iąt.k. ]2~"( e,~~!;?j' Po!~.~·v·}· ;;'~'II' :,;, •..~:,Dk !=(r~LE: ar z,~ lud n8.~·zne C:/:!'n::j Orc'nvl':" C:.O ,"3) ~l O\\l~lnl~IUY J !~~~~;;,~~l~i.~~~~~;~,~~~~O~~:,~i:i§j1~;2~i~+')~~~f ł ·1-,·.·.1., C' t.Y;Yl r:1.0Żr1JD.y si::~ c10\"\'lC'd.:'i?t zjeg:) c1r:tur.r:.?n~,e!':J1pnlskc/',ci Orav,r~_.· 'l,~ -~·'~~·-U '~\7IT"~ '"'-,' <~() l.9?.O "r:, :"l~'J. teren;,·"'; C1J~cb\.:st)\\·:J.~?ji \\- V,';"" ~~:~l~'h :!:' ()r·.:~'ylr::' d:.~i"\~;>1jl~C'.~~:żP. S':O\VFtcy, b::1c1i, ~u:) ;~:~-~}:'.cl!.;~!'::'?:o'."l:~;).n'i ~:'::.;(; l,V i.'~' c~~':'."f,vski'2fl:C Judu. 1\~i:~ t)-IL:o nie '..-\,~:~'~>.)ms.~·~~~;C:11_ ~Y-_~!::7.('"~:1Y·:·!:"'.7{~;.~ j~.~ n ·l~\':"':·"l~i. ;.: l~o.:c~oh.~.Vlc:{.rn~.~ tak:1 np. c;::ysto r()~Ek:a ".\-L-'--~~<Fi)!?.... -(_~~, !1u taro ::-.y:o el:::ych lcsięż~ ... ·! Pt0f\v::;:yrn probo.:;zCZ~>;.1 .lud;.~i.on1 Z ,.fc:.blonki kor/~y:~t8nla r)l'7.yto,'2Za zUI)elnL;.? bezpodstc!\\'nie jako Z llsll.l'! PO'!~)~ie"'o dl.'r>'!10·vinó,;·o· .... ~:dO\vĆ;d.. ż~.. J~błOni(-~· l~yia S.';~'·~, war;ka". S~'()I,;vat2c~"księ7n dzialaH na ie~~cn!e Górnc'j b,:,-1:t:::.rn Kri.::i"G"o:;' Ora~r..TY ~;:tkżf.\ po 0]"r·~~i::.'\~':ll-"" ~0'jZ~2,ji tego 1<r«ju. l{:'lwni'ż ,;·le.u k3ięży. kt6rz/' b;:;i 'r;o~~l~wn;;~~;;l' ;;.:~ gornoor3.'v~kie{!'o ludu, kulty\x;o'·,.·,~·ali 5ęzyk slo~... \"rackL l.'Jie;(t(II'::"y z ni.ch utc-C',l w szkor8ch \\:plywom madziarszczyzny: ksi'dz Piotr Serafin Bocak z Podwilka autor słowackich kazań. które w 1764 r. prz"tłumaczy! na jl~zyk h~~'iI'bki i CJl'Uj')"]'ll (.", ~. SIę ... T'.-I, ' .... ):",'051.1., ZWClI ł'2cer BoO',sanyi, współczesny mu Józef Gryr,mk pisał cię G rigel y. Inni posiowaczyJi się, jak ów franciszkanin Hugolill G a w ł o \:,' i c z (zm. 1787), wpra'.','d';ie nie Orawiak, bo rodem z C.ooarn8go Du,~a,jca. lec? wyk~ztalcony \V pob1isJdej Trzcianie (Trstena), znany autor cZ2skos'owa:klego dydaktycznego poematu Va!asslw siwki ,- mru'JOV s:oclo'a. Podobn.~ 1 J~s. Jan l'v1a c.h a y (: ',00-1836) chociaż rodem z orawskiej Jabłonki. pisa! J':~nak .s\\:oJe I\iTa une 2r;,odio i inne utwory po słowacku, a takich księży bYlo więceJ. Kazania mieli słowackie, śpiev,y do kościoła wprowadzili słowacI.de, a. ,je~Ji, się póżniej, już \V pocz:jtkach naszego stu!-::cia zdarzyły us,vladol11lOne Jednostki, jak ks. Karol Macha::, ks. Ferdynand lV;'ac;la", ks. l\Tarcin Jabloó,ki. ks. J. Buroń, czy ks. Antoni Sikora dąż'1ce do wpr;\vadzen)a ,ęzyka polskiego \V kościele, spotkały się Z oporem swej ducho":- ~li? li:1ll'll 1\1. M a ł e c k i, ,,Sbornik po/minie O ll'piv<(';e MaliCE Slovenskej", od Ka/'pct, Kraków slGlcackim Ha p')/skie R. 13' 1935, s. 1-2; gu:ary t e n ż e, Język FO:f·i\ j": '''::. T":t1\:?,Y"~;"~ ~(}d0~ ~'J:"('·b0';:Z~Z?~).i \V 18-~4 r byF: l,';, ~ -Or:.1Y·:'T (J7~:7-·1..:T2J.::o V~:.r;12rth ~o ~.3~a ..1ó~pf Józc: StankO''\/its L .. Jan nim do roku l..~aza:r do 180~ 1813 f., C:r~~-,.v~IT 'N 1.8'25 r., I-":1dis12:'i FE'j;::rpat1ky cl,~ 1.854, 1'., Ja'} J8,b:!',()'rlski i :';z~:-r2g innychI ? ki-"irych t:rll~o barclz(\ nieliczni rr.ogli siEi C:3t."lĆ ~~\vi:Jd0n1ymi Pol::tk::uni. Nie był.o ~\\7iE~~po1().Dizujc1C~e[7o \VpłYWiJ ko?;ciola, Z\Vł3SZCza jeśli SiE: \veźlnie pod uwagę, że w cZ3sie wpływów polskich w drugiej połowie XVII w. było tylko z Kl'·'·;:::~n (1:j2;.:'--···:lg.3]), IdU~9.. f.:lT n·::-\ G~\r:1~j z Dolnr:;j •.T2.n }(,eltcnik Ora'.vi2 ::l v/iQl,{~QA(; f:~r "J..vtym kraju p~)\vstała d:)piero mieli już, tylu swoich luięży, że mor;li nimi obsadzać sta:-:owi~ka proboszczów i wikarych. Autor II·Ii2·Step.SH powojuje się na głosy niemieckich i węgierskich pi~'2rzy. nir: dostr'Zt:ga.i~~cych :~użriic n--:iędzy mo\vą polsk'l a sło\\·~ac.kq, którzy w ksia,żkach swoich narodowość, Orawiaków określali wyrazami Slaven. F(l'b-Slu,:eF, Bóilmische S,'a;,en, tól jala itp. Nie byli to lingwiści i dlatego g'03y ich r'ie me,ge! być dla nas rniarod8,jne, ale "koro o nich mowa, to warteJ Vi na 0;'a1(,1::', polski .:'i(~ Józef S:.r,Tc:·l1-:: (~~ 1814 r .. ~~,:')~O~1E>.J.O:::::1CS~k (1;) lB?,1., J::ln C~su:;:jak \V ld2ł T., .T67.ci St::?nkrY'JHs S.\,n:.r~·I}: de, 1n14 f", ~~nton T<:,:p,b,"'1c~;.;.1: do ~,g2';~r .. Je}·; .... Csurj:·'11.:: 1787 r., gdy Słowacy l. A. S i kor I" (',.,- l-,e':;;-;;,~.~·?(:. ',,:-,"zru ::.}j,-·:,:,~:.. ~n '.., n',:l,~~:!,C-2 ;\r' l. ::0.' I .•.~, • ~.~; 7" '" F. Machay, WI 1938 . 1938. • 8. Śp'ell' Moja k(),~cielny c!rug,1 !la Spiszu, do Polski, ,.Ziemia". Kr8ków 1923, 1920, nr wyd. 4. 2, Krakóv: �Jl--------------i 297 296 podkreślić, na co już A Petrov zwrócił uwagę 16, iż w języku węgierskim wyraz tót nie koniecznie musiał oznaczać Słowaka, lecz w ogóle oznaczał Słowianina a więc i Polaka. Podobnie się rzecz miała z niemieckimi wyrazami windisch, slawisch etc. Nawet u czesko-słowackich a także u polskich pisarzy XVIII w. wyrazy "Słowak", "słowacki", "słowieński" oraz "Słowianin", "słowiański" były synonimami 17. My natomiast z naszej stron v moglibyśmy przytoczyć głosy polskich ale także czeskich, słowackich, b~ nawet francuskich pisarzy 16, którzy nie negując słowackiej Dolnej Orawy, wiedzieli o polskim ludzie zamieszkującym Górną Orawę. Nie czynimy tego, bo odnośne cytaty zajęłyby nam kilka stron druku. Wykazaliśmy, że w części I Miestopisu są poważne, można powiedzieć zasadnicze błędy. Tak poważne, że trudno nam uwierzyć, iż popełnił je wybitny znawca historii Orawy, jakim był A. Kavuljak, którego poprzednie prace pisane były w stosunku do Polski sine ira et studio. Co się tyczy II części Miestopisu chcieliśmy zaznaczyć co następuje: Miejscowości Orawy zoslały opisane w porządku alfabetycznym dla Orawy ujętej jako całość, bez względu na to, czy leżą one w Dolnej, czy w Górnej Orawie. To nieuwzględnienie indywidualności geograficznej, historycznej i etnograficznej Górnej Orawy zatarło mocno jej odrębność, zamazało jej etnograficznie polski charakter, tak dobitnie podkreślony w poprzednich pracach Kavuljaka, tym bardziej, że ludność każdej z polskich wiosek nazywana jest w .!Vliestopisie ludnością słowacką. Czytelnik słowacki, dla którego ta książka Kavuljaka jest przeznaczona, nabierze błędnego wyobrażenia o przebiegu kolonizacji na Górnej Orawie jak również o stosunkach etnograficznych tego kraju. Literatura C h c<lo u p e c k y Vaclav, Valasi na Slovensku, Praha C z e k a n o w s k i Jan: Domniemany ślad etnograficzny , I ~ słowiańskiego G ot k i ew icz 1947. obrządku. w Słowacji, "Życie i Myśl", Poznań 1950 nr 5-6. Marian, polskie osadnictwo Czadeckiego i Orawy, wice 1939, Inst. Śląski. G (j t k i e w i c z Marian, Slowak-Słowiak, wołochach 1950-1951. G otk iewicz w Górna Orawa "Język słowieński-słowiacki, Polski", Kraków 1946 Lipiec-Sierpień. G o t k i e w i c z :VTarian. O tak zwanych Marian, pracach "Lud", t. 39: 1948/1951, Kraków-Poznań 1952. 1\ o ł o d z i e j c z y k Edmund, Polacy na Górnych na Słowacji, "Wierchy" słowackiego etnografa, Węgrzech, "Świat wiański", t. II: 1910, s. 21'1-250. K <3 v u l j ci kAndrej. Hrad Orava, Turc. Św. Martin 1927. .K 8. v u l j it kAndrej, Valasi na SLovensku, "Sbornik na pocest tetyho", Turc. Śv. Martin 1934. 1':1 a c h a y Ferdynand, Moja d7'oga do Polski, ków 1938. IV!:" ; e c k i Mieczysław, J! Polskie wyspy Kraków językowe "Język Polski" t. 13: 1928, 15: 1930, 17: 1932. lVI a ] e c k i Mieczysław, O wpływie słowackim 1923, wyd. na na polskie Mcttice Slovenskej, R. 13: 1935, s. 1-2. M a ł e c k i Mieczysław, Język polski na południe od Karpat, wie, [W:] Pe tr ov Kato- Sło- J. SkuLII, Kra- S'owaczyźnie, gwary na bra·- Sbornik A., Narodopisna mapa Uher podle ui'edniho Kraków lexiconu 1938. osad z r. 177:3, te ska Akad. Ved a Umeni, Praha 1924. p (' t r o v A, Sbornik F. Pestyho, Helyseg nevtara 1864-1865, Sezncim osad v Uhrach. Vyd. teska Akad. Ved a UmEmi, Praha 1927. P e t r o v A, Pi'ispevky k historicke demografii Slovenska v XVIII-XIX stoleti, Praha 1928. p o l i v k a J., PoLStina v horni stolid Oravske, "Listy Filologicke a Pedagogicke", t. 12: 1885, s. 463-71. R a f a c z Józef, Polskość Orawy, "Echo Tatrzańskie", R. 2: 1919 nr 3. S e m k o w i c z Władysław, Kiedy i skąd przyszLi Polacy na Orawę? "Zie- A. P e t r o v, Narodopisna mapa Uher podle uiedniho lexikonu osad z r. 1773, Praha 1924 Ceska Akademie Ved a Umeni; t e n ż e, Piispevky k historicke demografii Slovenska v XVIII-XIX stoleti, Praha 1928. 17 M. G o t k i e w i c z. Słowak - Słowiak, słowieński - słowiacki, "Język Polski", Kraków 1946, Lipiec-Sierpień; Z. S t i e b e r, Słowak i 810wiak, "Język Polski", Kraków 1936, nr 21. 18 Van e l, Histoire des troubles de Hongrie, Amsterdam 1686, s. 237. 16 mia" t. 16: 1931 nr 8-10. S e m k o w i c z Władysław, Rola Zywiecczyzny w osadnictwie Orawy, "Ziemia" 1936, nr 1. S e m k o w i c z Władysław, Materia!y do dziejów Górnej Orawy. Nakł. Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. T. 1. cz. I. 1932, Cz. II 1938. S i kor a Antoni, Spiew kościelny na Spiszu, "Ziemia" 1920 nr 4. Zdzisław, Słowak i Słowiak, "Język Polski" Kraków 1936, nr 21. S t ieb er �299 298 cz-:.n!u śmicr;J:~neGo pr;'.(~to l)rz~,:d !.;(,.c.l:~1~,1'i·. ~~ c rIl. b ':: t G. _~\. i(~ l':'u.:t I,i S ~\r.~ ~:'i:. ~:' ~~, JUd:~i_.-: :"J::(;':);iv\~'\-rn ~;kl~."~2kr07J':~8{~_102\V:':,::cii 1='!';~Y\\"il'-::<u Obok ~';'-'.;.2r:i,- '\ Yl'~r~)n?C).s '1,-:" , ~~.~ ".1:?/1,: " :;,:.,":".,., (~c. U') /""'·!.';!,,\:,·01)():·~ ~:/',,~·.tt··~(::,~o>· (,!"'iC:,'<~, ~-··-2,., "X>" 1. H .,.l:yku.(· n, o Tn C-~<"/ TO(:11'(. ~-(. ~_ i;:~ Ir7.>' ".~" ::"'.rt,\ l~;,:i;'-) "1:-" .l:C)·~::.~r;,c ,', ~,?;.-..() r\ fl, S 'l,:' C t ć1 et 1\ d c~ i t;..~ l.-'] \y k;'i'[.,:rtT:.z ko'~2jno c~-~a'.~\~ialj~.'T~; tu ~:. n t .~.1 c:r:l7.. \V IT i ( >'_r;::J(~ 'Y"'~,'" z:').-:::'zyt( •.,,,·) ~\I i:::: ~~ > :-:'.:1\:vi:-r:"lj~1, in~.(;.ri2'~U,~~C0 \\'i8do~o;;ci o C1ktuc,;.n~·c!' ję~iu cdkryciach. U \~..'ym;Ci)ioDych plemion Ango~i kult duchć)\·\i Gb,)jrnuj~ istoty~ które \':(~d]e tamt':,;s7.yc!l wien.eń oplli;':i~y cia'ia śmiertdników ora? demonów inn=;g(l pocho:\z 'nia, Zróżnicowanie tychże duchów odpowiada różnicom lllVarst'Yieilia SiJOkc7ll':'go ta:ntcjsz?j ludności. Dus?; kontynuuh S\\'Cj2 dawne' za'\'~:ody, ~;;)ro;,nika.rrn, kO·'.':3.'lc.l"ni~ g<:lTn('arZ8.mi. Są one bądź \v randz.e z\vykiych sm, .ndników, b:,dl. po'oi16w, królów i czarowników. U większości p;p'11~on te: r:':'5;nice ','proll a e>;) je' s:e do du:I,ów dobrych, pochodz,jcych oel li.1d:<'iktórym obca była z;o~c i chę':: szlzodz:nia. oraz duchów zlych najc;;q,;ciej po~'hodzących od czarov"nikow itp, Przekonanie, że dusze po opUSz'· ed '7 ;" :'.~.k·: 7., ';:';:,er\\~()'::,L1 G~~ p,,»:.()':~I'1(>' ro~"_U'~!,;";2 Się l::,::od!\:!~; ..". n~t;::/":.:Y·:7:-.::'. ·,:'~!."(;:1j, ,~'li (;.\;l,1:; 1.rr1!~ń. ;,k. G~Jrzę'J t:.:.:'). l-:óbi:2ra dush",' \'r" o:~~ L '.\'-:,·.(ę,~"nj:,: rnc~c·.'·:: ..::U:·H(i~.C" (~O ci13:cc;.1-:- ro~.'-~;.-:<:'-' D'f'/.,7!".;:)1:':-7n·.' d C" ~"le~' a i."::,r~o. :':t!2id .:.!'C kLO~j, D/ ::pG\:\.iod,Y\i~'I.~ cZYl>; ~, i.';:'\:::~. '.l-7 i:';c'- s:'nif.'·:~:~je:~;t czyr~T:~pr~::.';~ci\:VlJyn) f:c~~;1..1:"7'~. ~"':':~d f2tl:t i p-.~7.:i/pi::;~IJ:-~c~-;.:::a~a~~lo~;.~i; kt6ra .2f:J ...Jó."'Ua r:;orr·1.2:oy h:eg na~ury. C7.aro\ ...rn.i(-'~' j::-~l, dy.s}:tl·::;8["~1 :)u:):U{a,-"~a(:ł"', j\1ięd:':y v..;j~r::LaTt!i c1o"-'-·.-h}~~~li~2T"DY s;e ('ZP~'.to o i..;~c~t.:-~:;~ G-,;,':fr:i.e,:i8.C!: i (~',~:;:':-ni(':2}'" !'~;·)ul:;;·\vych \V d·.-:i.ed:~i:l2J.;h intere(.~ujqcych ctun·· ;:r~) ~2.. I~cd(1y ',:::,~·:r.r. t. 7.0rn:~ k:;~.c1y;;zerri.':1 bibLcgT9.fta :::ktu:::}nych l-lO\'lc:,;~:i v·:'~:~, (ln',\,:1iJ.~·.'.~·'~!l, or;.',.: c.:~~i:~, r:'J.r1f'<;;~ar:y('hdc~ R..:·d2.k~)1. .f\nth:copo;u Cz~~:,;o:J.i.sr~-:, z pod8ni.0';~n, 7.:.~"'.-~)r:'y('> ~.V nich tre:~:'i. Ze::z .. t 1 (Fa:·:c. 1----2): Ch. E3r"i~En:,J\,:!/\.1',;·.!'!: IoC u:t t eJu c h ') ',\~ re! 2. g i a u tn u r z y n {1 i;:, B ~.~. n t II V/ p'ld,n.·-zach . .l\ngoli (CU-~2 d:·~s ćsprits et magie eł1ez, 1GS Bcl.'::-;,i O~l du :~Ud'-O'I.10~:·t c~c l"'.l~.!1go;'8.). l\;),tnr rGz'~:;~:'.vy1='0 ~)O-letllin'. pobycie \V .A..~-;[;o1i lYrzcdsta~\vił \\ ierz.~·ni,:') i ~~!·.~;l·:~tyki nlagi~zn..: pa::1ujic2 \""1 tej c:,~'ę;~i Afry~:.i. PrL.Gd(l.lj(j~en1 p:'.:acy :;(1 vy-;crz:~n:g i Ll~.-:r,;a lnurzyn6vv 5;rupy .l\.l.nbo, NY2neka I-Iu~nbi oraz I:'.:ereL'ó,:,:, \N kulturze tych ]udó\-v' \·'·yi"l.żnie zaznacza się \-\"arst:"·a kulttEY chanl1cl·:1. j %.\"·lk~.ę :"C'~~(, ~:;1~8. c :'!,!::,~(~,:l~l~.1,i.cr or,li:::u::e (J~:; :!.,~,·,~,':ld';ie:' ~;:~ r>:~'~~.?C'·/:·~'er a:", .:: zalc:'·,;.' .~ dcl.~:~:~:;.iC7rlC ~;,,~ :;~J ~.:;ll~;~~~ __\~ ~~.1ctycz.C'~; ,:tr'ch~<il.:,~:;ii i ~C:'i'.::... o:~l~lrach ·~c ':,':,T(:~ź~lie rcd?inr<': '}i·;;pó:i1Ci rcdo\v?ch: :::'9C~:-'k;.)~ \v.;.. r ~'l'!...-~',rJ7· l:' c'" ho(; ~ l':)~::p'::t;\\i rr;:',.(."·,Y:.~;·::;, du kl;:;~·o\,,!<g/~'. \"~: fiuer: ~'~'.. c;"'bGdz·~::-..: ,.·;()C~i.~ <':" G7rd fl C'i. n ", ] ,GZ\..... a'.v3·~·'.V~1.. l"/.'l;};'r C" ~~~~ ..\tj(r,:\ __ ::---.(3).\\1 L:rnat··'2(, t;.\..L':"~'i01,1"-I::',~. ()~V··1,,: l;): l~~1:~::":-,:: ',:G"" <p L'.~:,':ll'")\,',:;::.l ~""·'''I ·,,::.-··U sl'7 prz'~:,jc~·\,,.jCJ. ,~;,:c; Y,· ~"r~.oc.1k,:·) T~'V O'o;:-72J7:2 '{J. \v ~r;~'a\\'y ludzkie je::t POi,'.T;:::zcchn::.·. z:·/skac· let-· prl~YchyJno.32, lub c~~;~:.~0n~ć sif c.17.i3t<.' ..:i.i'.;j1i. \\T ty:n tk\\'i żróC::0 l)0\?~:,tar.:.i:~:~ze:-c" ~\J !ntl?T'\',.'cniuj ci;.]hl :~ J.:o1.(..::~'->to.r:'a.j..-; k'C8.::)';/v~..>~)1:~; 7a~i~)-;!.. pc'-:v~/t.tJ.le v.; o;:·~~~ci.~t o 1i:1k~~\vi; r?:~Di<.~. b,¥·.:v ,. LC3:-.i 7;:).b·>~ t~.,.·. pl:mocą Za \vir;o~.; ..~2.:;~'ę. k~ór/ \Z~~(Oi(lO r:::d::ir\l. :;':~1:;'i~-;J:"~~:o. Cir.q'.a I\;atcn1:.(-!.:~:t C':;~:: -- bOVv'\0H:. .~!~zyc7Jr!..··l O.:3rO!~1~::":1 lna,~ic·I.!--:;\'-('11 zabi =:;~6-o.v "v:;.ka.z:I\Yar;(~ śnli.~r·:. Ofiar~ \vyd3- ..vaDo Z~~./.~\'"I,~c-'::;,i :;lnierci:"1 ,,~...śróct tortur i udrE;C'zeń. i:U i'n-t.l u. j<:st czyn noscj.~ i Z(~01i.:OSf~.;'1, kt':fl.~2. po'/:v\/ala :tc::~,l·' s.rO\,;(;dO\i\:a'~ IYCt1i('zn~~ ~:r2.gnie:;lia cz~tO;\',~i~~ka. Ie I.jA.rT\ . .!~'.~·!\f:F i g u r a l n. €: ,/0/ Y o b r a że 11 i a d u c h Ó \\1 z n a d l" o d k o \'./ e -: fi b i ,G:u r z c: k i 'Y u a t \fil 1:'-1 o \v <= j (} Vl i n e i «(]·e1'.;te!:'- 7.0\va:: :~:y(~;;el-'.':3, ~ figuren c~_yn rnittler ..:.n "'i:uat l"{h,l·:;r in. !'"Jeuguinea). Vi fejOrlt2 ~,rcc1.ko";,\/~,~0 do~·zecz3 r;'..:.::ki 'Yuni; leżą \,vioski, \V których ,\:::,~ :~OkD :=.ie rc?v,,-in~~ly urr~i~:ęi,no3ci rz~biar8kię. Kun:;z~ ten za~ho\;v{:11 s.ię tani po dzi"~;1dzisiejszy \'l po:::;t2~i pięknych "V drl.:0wie r;~cżbionych figUl~, \vyob"a~"';"~v"r. o';"hv blOb':)" "y['''alow'' slupy u chat zydle itn. Autor o:TI'hvi8 n·i(';~7~r'~·' ~)l'z~~;~a~\'i~;qCe :'~'Y5ckie fjgur~y,' wyob-raż,ającEl clU:!1;.'. Z naz\vC11ni j.'_~.h v:i"!,ż,ą sic ialntej~;z2 rnity i ;,.,vi2fzenirt, głęboko się~;aj(1('e y: życje s\:olc~('/~net ... -c;h \v:"i. Po::;zC'z2,~~~óln8 fi;;,ury na ogół SLl vlł2sno{cL~ prywat~" a z'Jioro':',:l w',a,no,;ci:,! ,;;rornad;,', ale odbieraj~l cześć od w::zystkich ~złonkóv'J osady,' pozostahc własnością mężczyzn, przechodzą z ojca na syna drog4 dziedziczenia. Alltor pn;ypU57-CZa, że figury te były niegdyś konkretnymi b6stwami wojennymi k8żóej z tych wsi. Wsi te należajy do plemion szczególnie dzikich i wojowniczych. Po przybyciu białych koloni- c;~('y~;,:' ;'[2 �301 300 K. TACKENBERG: zatorów mieszkańcy musieli zaniechać wojen i napaSCI, a groźne bóstwa musiały więc zmienić swój charakter; stały się opiekuńczymi bóstwami łowów, a wreszcie duchami pomocnymi w leczeniu chorób. Zasięg wpływu tych bóstw nie wybiega, z jednym wyjątkiem, poza obszar wioski. Autor niestety nic mógł zebrać dostatecznych danych do zagadnienia, czy i w jakim stopniu istnieje związek między postacią, jaką figura przedstawia, a drzewem z którego została wykonana. Autor zwraca uwagę na fakt, źe w liter<'1urze odnoszącej się do Nowej Gwinei naogół figuralne rzeźby interpretowane S'1 jako wizerunki przodków. Do opisywanych przez niego zjawisk, to uogólnienie nie da się jednak zastosować. Mimo usiłowat'I, autor nie potrafił rozwiązać podstawowego zadania, a mianowicie określić co jest pierwotniejsze w tym kompleksie wierzeniowym, rzeźby figuralne ilustrujące mity, czy mity wyjaśniające sens rzeźby. F. SIMOONS: A f I' Y kań s k i o b s z a I' b e z m l e c z n e j g o s p od ark i (The Non Milking Area of Africa). Od czasu E. H a h n a (Die Hatlstiere 1md ihre Beziehungen zur Wirtschajt des IvIenschen, Lipsk 1896) wiadomo. źe na znacznym obszarze wschodniej Azji nie wykorzystuje się mleka, mimo posiadania trzód. Podobnie w Afryce istnieje obszar, na którym mleko nie stanowi w gospodarce produktu o zasadniczym znaczeniu. Obszar ten w Afryce obejmuje puszczę tropikalną i część terenów pokry·· tych sawanną. Obszar ten, w okresie przed europeizacją, stanowił prawie trzeci!) część kontynentu. Autor próbuje określić geograficzne granice tego obszaru; zasięg ten nie pokrywa się z obszarem występowania muchy tse ts e, jako czynnika niszczącego bydło. Na obszarze występowania muchy tse - tse istnieją rasy owiec i kóz, które uodporniły się na śmiercionośne ukąszenia tego owada. Dwie odmiany bydła rogatego, zachodnioafrykańskiego, również wykazują pewną odporność na jad trypanosowy. Mimo więc, że mlekodajne zwierzęta są tu hodowane, nie są one wykorzystane. A chociaż przeciętna wydajność mleka byłaby tu dość nikła, to jednak zdaniem znawców tego zagadnienia, mleko tutejszych zwierząt jest wysokiej jakości. IT podstawy tego zjawiska leży niechęć, z jaką ludność tego obszaru odnosi się do mleka. Picie mleka uchodzi za objaw "nieczystości" pojmowanej tu w sensie magicznym. Przywilej względnie prawo picia mleka ma natomiast czarownik. Autor dochodzi do wniosku, że powstanie obszaru, na którym nie występuje gospodarka mleczna jest wynikiem nie braku zwierząt mlekodajnych, ani też skutkiem zapory, za jaką można by uważać zasięg występowania muchy tse-tse, lecz zjawisko to można wyjaśnić jedynie kulturowym oporem, wynikającym z niechętnej postawy ludów tego obszaru do użytkowania mleka jako pożywienia codziennego. Tłumaczenie to uznać na~cży za niewystarczające, gdyż nie wyjaśnia historycznych uwarunkowań tej niechęci wynikającej z młodszości i obcości danego typu g~fodarki. W sp I' P o l s k i e j (Zum Siedlungswesen a w ie osad n ictwa k ul t u der Tripolje - Kultur). I' Y t I' y- Prehistoryczne badania w ZSRR szczególnie w ostatnich latach rozwijają się z ogromnym rozmachem, a publikacje w tym zakresie mnożą się· Niestety niewiele z nich dociera do krajów zachodnich. Autor wyrażając zadowolenie z powodu publikacji F. H a n c a I' a Prob/erne tlnd Ergebnisse der neuen russischen Vrgeschichtsjorschung, [1951 Praca ta ukazała się w 33 zeszycie: "Ber. der Romisch-Germ. Komission", s. 33 i nast. jako omówienie sprawozdań badaczy radzieckich Tatjany S. P a sse k i J. J. K r i c e w s k i ej, Periodizacja tripo/skich poseLenji, Moskwa 1949 oraz Culture tripoLienne, t. l, Kijów 1940. Przypisek recenzenta], przystępuje do omówienia szczególnie interesującej go kultury trypolskiej. •• ,. l Porównuje on osady kultury trypolskiej z osadnictwem obszaru ceramiki 'Nstęgowej. W szczegółowym wywodzie polemicznym uzasadnia swój pogląd, w którym przeczy twierdzeniu, jakoby osadnictwo trypolskiej kultury było osadnictwem stalym i trzymało się trwale swych osad. Wskazuje na pewne podobieństwa w budownictwie trypolskim i w budowlach kultury ceramiki wstęgowej. Domy w jednym i drugim przypadku odznaczały się znacznymi wymiarami a domy ceramiki wstęgowej posiadały jeszcze większe wymiary. W jednym i drugim budownictwie materiałem było drewno i glina, przy czym w obu przypadkach stosOW2.110"'mstrukcję słupową, w której ściany między słupamI są \vypełniane plecionką oblepianą gliną· Jedyną istotną różnicą była konstrukcja dachów. W trypolskiej kulturze dach głównym swoim ciężarem prawdopodobnie wspierał się na ścianach i slupa2h ściennych; słupy wewnętrzne pełniły tylko pomocniczą i nienajważniejszą rolę, o czym świadczy - zdaniem autorów - wymiar przekroju {;]adów słupovvych i gęstość ich rozmieszczenia. Wszystko to przemawia zatym, że należałoby tu liczyć się z kostrukcją dachu na krokwie. Inaczej sprawa ta wygląda w budynkach kultury ceramiki wstęgowej. Tu wewnętrzne słupy są gęsto rozmieszczon:l, mają przekroje duże; świadczyłoby to o tym, że dach swoim głównym ciężarem wspierał się na owych słupach. To przemawiałoby na rzecz konstrukcji na ślemię i sochy. Otóż mimo, że w kulturze ceramiki wstęgowej btl.downictwo posiada cechy niemniejszej trwa 'osci niż w kulturze trypoiskiej istnieją dowody, świadczące o tym, że ludność rocnicza tej kultury opuszczała swoje siedziby po wyjałowieniu okolicznych pói zajętych pod uprawę ziemi. Zdarzało się, że wielokrotnie ludność ta wracała po pewnym czasie do swych siedzib, w swoistym cyklu rotacji uprawy ziemi. Autor nie widzi dowodu, który by w sposób dostatecznie przekonywujący świadczył o tym, że ludność osad kultury trypolskiej pozostawała na swoich osadach w sposób ciągły, nieprzerwany, co z kolei musiałoby dowodzić innej techniki uprawy ziemi niż ta, która ma zastosowanie w kulturze wstęgowej. �303 302 l«()~.c·jn~;'Tn. ~A·I.'2clr{liol~{n cl:-ldl.iZY c±uU)["a jest ::_~;L nipG:.c-~:a, ;.'2 UL::.~.. ~(tni(Jn;:·i p(;~_~ki;:..::~rOl\;:i.~G11y ::i.e; -\V U.:-;Li·/J'u. rnatri:=i;.-C:l2 i·'. -- t:;~;~L_.,~ .. . ~-,,:_-jl';'~).l.\:·,·i.eK ci:·~ \\' (~t) . ,/ z ,,'1:.<.. l.r~ól·c:i~a,u i:..'lni .;[Ld .....,· (,;J1_' .. ~.i.:'':''l"LY .~l:,l..Jc~",rr,':'l: ~ :~;ę \'.• '(>~~'.;.. ~\;;·,.rO:L..:..:_'L \\.'~"·:';8."e 0\\'(.' vvo(i~':icz: ..-:'./ l';:". (}....~t.-:(;~(-J. i:rl ;·;.tl.ikcj:~1 i l:L:;,y"l.Li.0·,\~c~.r:i2(n \\-.l'~; ..'.,::::~;e:~.i.:LO~· l":JJ-'L"t'CiJ"ld2 .l~-l~(l.::' \V~ J:Ji:-:.:c~ ~., :;)1:;:lU, z,-:' \"1 i.::;\\':iyril, Jego ::.jGV'::,~ tr,vj, nic:: dc,\\,'ozdani2'm, hOUO'N- ~t'epl'ez"n~o,~:anG g: Ul~'Q~'~l z3.i"~1ieszkuj;ącyr:1 kt.órych budynki \v,.,:r..jżniaiy u ;to~'iullko\'.'uj::: się 'tu.kże f.:Cl-<;DVv·\.?j ifl7;:;e GO tej \, l :-C. u. r~: :,' n. 6 \\ J. NICOLAS: Przydomki Vol ty (A. O. F.) - Volta (A. O. F.). Les - Ela devises z obszaru des L'ela \.\~ d P e)g c f () zlożv!.:'::, ..L(, :<~1:"i..J.~1. ..~l.Lld 3rL--'t'.' ; >.: ... , . \V:..:q). t'j(; .., ..., kl~:.tU. PO';lc1d:::1 l";C".ęcit~ ~ (ł~v"',~.:.:>O. r..l;lj·z~..';,': U pu0lL:::".:1~i:·n ra:. z:.:j l,;:;J.~:,:ty:.::.L['- '..• o:,' ~:~-;'C:(1Y oJCG'.'·:, 2. Vli~:1r3 .... \7 ;:;cga, lnJ.~js':, (;l:J:~~~Ć:- .1,'t:,(:'':'''~i:;~l)-l/l;~c::(bt.d\·. :o".~\ l-·.Ci:>~/~ 8U.'L():'~~,,",,''': Lt:.l< ,':',z~:'/) ;:·~t·lY-· . . o :L:,0."i·,~C.~~1.2 t .._·, .-.~>:,:}~,:':. \.·~:--LZ.:~ :5. Str6ie l;}:-'.tli ~-=rzy::.~(;dy: ;J) c;;'(l"ry f'raL:8 rnl':;J~c ku·i~ov~.'ycll. d·~'j/.:;:~ZO\,VJ b) :;:-o~_d...:i:1iy: l'~.~~L :.J['~C't~JC·i"-· "i. Y·'O\V:'lC:-'· ~a'\:..-j~.-·l'a !!2";.tzi..,~1::':,c.'e 3. IJucir: prL{Jd~(>~; ~i;?bczplcc:"0ń:/ •.\,vU z~; Strony Z\'Vi8rz.~:ft., 1):<.1 SLl.l6i:>,\' nac; :;:d5~cl.dl1i('n::8.:':l1i i (.;_ "Vi'yroc.:i:1L2. CZ8.I·l.;\;,,~:Lei:.'i~ pOYl,.f;:it2~lia l '~'. \\7J.~,ka z ;,:i- r.G.fl1yt~)·na ro%\\rCJU !:JfL(;\::il'l ś\vic:~to~~().s"lr..ldLl religijnego 8rtykuł ten pr2Yi"~osi '\:""81 ~03Cl0\Ve .rnaV.::rlaly Ly:nl b2.l'dzi0], 'lC~ :~ on·:; b~zpo.~redriL.:l ~xypov..··:~dzi;~tych, kJ~órz.:T l~ult 'l"~[~ L\vor"~:.~,r}'..~~I{t.Ykuj.-l i kJrrJ~~"ltują. T I t "AttJ~·;:uł znajduje Sliv'Ój dalszy ciąg \v nH:'t~1JnYfn.z-: •.;L,~'cic j,.Antb,ro:,:osu". G. Vii. 13.. i.-IUNTINGFORD: n la Pierwsza część tej pracy opublikowana zostala na 'amach "Anthroposu", t. 45, 1950, s. 81-118. Frzydo:r:ki fnurzynów grupy Ela służ~ do rozróżnienia \\: przypadkach homonym:i r;liędzy dwoma indywiduami tej samej grupy, które noszą to samo imię i należą do tego samego klanu. Autor ~·rzy jmuje w z3sadzie defjnicj~ znaczenia owych przydomków zaiV1. G l' i a uJ. E,' C m (L'Aliiance cyLharicque, Africa, London 1948, s. 253). Według tej definicji przydomki te są zarazem tytułem honorowym, dewizą, pochwałą i pochlebstwem, jakie się kieruje pod adresem zainteresowanego, ażeby podkreślić jego kwalifikacje, wyrazić wdzięczność, dodać mu otuchy. Nicolas daje szereg przykładów takich przydomków używanych w murzyń- ·,~~~:;.;~:~~l:~')2 _;'~":'lcLdung(; .::.:1 te.l bUliyr:.kor.n ni, \1.1.;:.;zdY:JY j::~un(;rodz.:.nl'.yn1. V'l fakci2 L,V!n 'vidz; a:~ch,;;:;ll""uklu.:::y spot<::cL:::-iej na l...ojeciyr'1c:~::.:~ rnal:: rodzin:;r, :\_'-E :r prz,vpu.,;:z;.::::a jJ.:cnak. Ż.= zrniCl~'!..a kGn...Jtruk;~ji (iomu c..',ics;:kalneg.() il:OŻ.:.· .si~ tu \vi:{zać: %t.~ :~;Yn;'3.l ..a!'nl gos1~·oó3.reZirtli, ll1iano'vVlcic z v:zra:.:iLc".ljqc:,,~ pT~":~'-v'V'a[;'::1hoc1o\\:li nad l"olni.ct,,-·..,:ern r~.a tiTD obsz3rz,~. 'W' z'vV.i.<zku z t;y~ri1 (;~utor ·v\'y[.:'o\t~7io.(;.asię na l{:~:-"1at: czy i \'\1 jaklrn stopniu slusznYi.TI jes'l, t\vierdz.(·nie (rr~jn, I-I;:nlC('~rc:"')~ ie 2"\ ::ba loessovv'a nie sprzyja roz'INojo\vi 12.SÓ\;v· i~ ż:; to \"'~a~;ni.e byla cZJ'r~EE:i('n"l istoln,ynl dla roz\voju ro1.nict\va nC1 tyrn Ob"3:(~ar7.s; g.leba .J.o~:::';:)o~·D. spI'zyja pora:;i.:anlu laso'"v liLcia.stych. Jc;o.ynie klirnatyczna po:.;UC!ł3 \Vipari~t. 7. obecnego oos,~aru stepovvego lClsy, niegdyś ta.m ro.:nąl~e. "l"o bylo czp,mkiem, ktGr:l zmusił gospodarkę poprzednio rolniczą do przej:0;68. na go:,rodarkę hodowlami, siepow:;, co znalaz!.o swe odbicie w zmianach i:,'pu domostwa. murzynów surnoms (;i~C: ..... .:,:::·~_<~.~l ~YI./.~·.' !;·i~~·,'/;.::i~·:J~(}.0 :(.L'1i"':':'.::ł~-..«.:\-v,.-:~~·jrt:~ ~,"i=~:l(::~':,_j,:'; n t': int2rpt2tacji, ~·:lie.;sca dr~aL:L~.~jęLyL:c\\'i:! ich óy\vaJ~'; i.'~' (.".' u·{:':,~o\.-lc 'L"o:!Jl::l'; C;0.\\"(}cJ Haute l , L:,:.:._,.·~d~(:'d.I..l.:/n'1 !'{::J.~,:' F. l~ ~i sj(~ ku:~u~~}"L;''ypolsk'~ej,cl,':i··:,.ri·':':~ c.1u~.:~ uS'L·:;łJiiY ,:"> ~,'~;,.u'·=:cil.:~ kujrych .:;"'; ~ '~~,,;n '.,y~a~J 'J ero;, ;j_~cH~zi~. \";\-~·:i.'i:...~~'£,:j."l; .. \', i.;•...I(;i{:b(J\:,~'e bl1(j::,·~-.kl ~ni.C;:.zkd~n:: G cir n e j ~-~ld, lJ()~;~(~~)iając rO:~:i.l:nlcni.e skL':l.d(Ji:cu'.\ się hodo·\~.:l Lad ~\.'~:lil(:·~· .. 'd :,--,\\'rl:;~'::l stoł.Jniu ~~-;:; i::t:jLilC :eJ~lc';~.\i, \,,' ~polecznycil. ;.rL:;";··::JJ.l ~;i nad nL;, ..\·::~LI_'ll\'-·'Y, ::;)0'.;0.) S'l..(J::J:.:.;'i!-cach ~r.'}·~.o.:.·..J:i-:j ni_: "'\~i.::':'<.~,.:\vyr::L:L:_j IO·~~·lic:..\\·8. .:;·~.ic'j ;CUpi0 stOljDiu klLt"J.ry l\.u·~or liz-LGsui":ko-.vuj...; r:yn1. n:.c'.~;.:.:r:a.::;~-,\- \V \v jakim luciności gi'Up ~,Yi~~L..L-I':'.I~t~\.;nid. Yc.l~.t pfzev,'i::~gi . ,. ".. \'.'/L.i.~d.~:.c,\' ";".:.:": i~\..L~L1rC::2 .' n.::..JcJ ;.I':,.:.'~) Lugadnienie, ~;~0.;d.l(.ki .spOL;C~~ll~ Ó 'vV, D o l' o b o ('ihe Political CJrgaDizacJ<l Organization polityczna of ·lhe DoroDoj. murzy·- Autor opisuje polityczną organizację grupy murzynów K2nii, Dorobo, którzy pi"zyjęli od sc!siacJów żyjących na wyższym poziomie kul(lirOWjm, mianowicie Nandi, szereg cech kulturowych. Dor'obo, przed zetknięciem siE: z grup) Nandi po 1925 r. był ludem łowieckim, choć przyjął od tych ostatnich hodowlę zwierząt i rolniCtwo. W kulturze Dorobo zachov.'ało się jednak wiele wyrażnych cech łowieckich. Życie spoleczne kontrolowane jest przez dwie instytucje: rady klanu i rady, karet. Ta ostatnia ma szersze kompetencje odpowiada niejako zarządowi dystryktu, jednoczącego cało!'ć interesów wszystkich wiosek Dorobo. Autor opisuje funkcje rady klanu i uprawnienia rady, koret. Rady klanu działa jące \\1 zasięgu poszczególnych klanów są kompetentne do rozstrzygania lokalnych sporów. Do spraw tych należą spory graniczne, łowieckie, zabójstwa. jeżeli zachodzą wewnątrz klanu oraz wstępne dochodzenia w przypadku zabójstwa, w którym wchodzą w grę członkowie różnych klanów. Karet roztrzyga spory między klanowe, rozpatruje przy- �305 1 304 i padki zbrodni, jeśli strony należą do różnych klanów i jest ogniwem pośrednim w sensie politycznoadministracyjnym między kolonialnymi władzami kraju a klanami w ramach dystryktów. Następnie daje autor przegląd założeń prawnych, stosowanych przy różnego rodzaju przestępstwach i zbrodniach. Z kolei przechodzi do omówienia religii i magii u Dorobo, wskazując na liczne podobieństwa w wierzeniach i praktykach Doroba i Nandi. W. PILCHNER: L u d ow e św ięt a w Nep alu (Volksfeste I It na którym zabił zwierzę. Charakter magiczny zdaje się leżeć u podłoża zwyczaju wstępowania na zabite zwierzę ze śpiewem i tańcami. W rozdziale kcń,~ov;ym autor stwierdza, że u podstawy wszystkich tych praktyk właściwych ludom łO'.vieckim afrykańskiego obszaru leży zamierzenie ubezpieczenie. się przed możliwością zemsty ze strony zabitego zwierzęcia. (p<ltrz H. Baumann ZFE, 70, s. 208-39). W. HAVERS: O z ri a c z e n i o w e j war t a ś c i j e d n e g o z i n d 0g e r m a ń s k i c h s u f i x ów (Zum Bedeutungsgehalt eines indogermanisches Suffixes). in Nepal). Większość świąt obchodzonych w Nepalu jest podobna do tych jakie obchodzi się w Indiach, tym też tłumaczy się fakt tradycyjnych, osobliwych dla Indii, wędrówek pielgrzymów, stale kursujących między Nepalem a Indiami. Autor opisuje w artykule pięć świąt obchodzonych tylko w Nepalu: 1. Matsyendrayatra: jest to manifestacja na rzecz Naraya n e V i s n u, bóstwa ludowego, opiekuńczego w tym kraju. 2. S l' i m a t i: W 1789 r. dzicy ale wojowniczy górale G u l' k h a zdobyli Nepal, kładąc kres panowaniu dynastii królów N e var i. Na cześć tego faktu lud Nepalu obchodzi święto S r i m a t i. 3. Święto bóstwa N a l' a y a n a. 4. Święto K l' t t i k a, na cześć wojennego bóstwa K a l' t i k e y a.5. Święto D e v i ya t l' a, tj. na cześć bóstwa, chroniącego ludzi od malarii. S. LAGERCRANTZ: (Hunting Trophies Ł o w i e c k i e t r o f e a i m a g i a m y ś l i w c ów and Hunting Magic). Rozprawa z zakresu językoznawstwa. Chodzi o sufix -tu-, który w językach indogermańskich służy szczególnie do tworzenia tzw. nomina actionis. W żadnym z indogermańskich języków nie występuje sufix -tuW tak licznych skojarzeniach jak w języku łacińskim. Z tego powodu autor podejmuje analizę tego sufixu i form jego występowania przede wszystkim w zakresie języka łacińskiego, nie pomijając jednak i innych grup językowych, w których to zjawisko występuje. l I Ogon bywa u tubylczych myśliwców afrykańskich uważany jako obowiązkowe trofeum łowieckie. Drugi rodzaj trofeów, przysługujący tylko łowcom, stanowią pierścienie, wyplatane z włosia względnie z sierści, wyrwanej z ogona zabitego zwierzęcia. Bywa, że pierścienie wycinane są ze skóry, ze stopy zwierzęcia. Pierścienie takie bywają też nakładane na broń łowiecką· ~ Inną kategorię stanowi zabieg wykrawania kawała mięsa z grzbietu zabitego zwierzęcia i spalanie go często z ogonem i uchem zwierzęcia. Osobne z<:biegi i wierzenia odnoszą się do wyrywania zębów zabitemu zwierzęciu. Penis i uszy także bywają obcinane zabitym zwierzętom, przy czym o ile penis bywa' zawsze spalony o tyle ucho bywa niekiedy w sposób obrzędowy zjadane. Do osobnych zabiegów należy zatykanie otworów w ciele zabitego zwierzęcia. Wspomnieć należy także o zwyczaju ucinania wąsów leopardowi, z czym wiąże się szereg zakazów. Obcięte cząstki bywają używane w pewnych magicznych praktykach. Do mniej znanych zakazów zaliczyć należy zakaz oglądania się za siebie w chwili gdy myśliwy opuszcza miejsce, M. VANOVERBERGH: Religia ••nd Magic among the Isneg). I I I • I u Isnegów (Religion Jest to część trzecia rozprawy poprzednio zamieszczonej w t. 4S Anthroposu. Część ta poświęcona jest opisowi dwóch aktów kultowych lsnegów, śayam, say - am, i ceremonii noszącej nazwę pildap, odbywanej na cześć ducha anlabban. Tak w pierwszej jak i drugiej z omawianych tu ceremonii istotnym momentem jest ofiara z psa i produktów roślinnycA na rzecz ducha względnie bóstwa, na intencję którego Obrzęd cały się odbywa. Przewodniczy obrzędowi czarownik. Nieodłącznym momentem 6brzędu jest wspólna uczta. J. SCHNEIDER: Uprawa B r y t a n i i ('Uber den Feldbau I i magia ziemi u ludu Sulka der Sulka auf Neubritannien). w Nowej Jest to niezmiernie interesujący" artykuł, napisany przez niemieckiege misjonarza, który pierwszy poznał i szczegółowo opracował język Sulka. Opis uprawy ziemi u tego ludu jest potraktowany gruntownie prZlede wszystkim od strony językowej. Przygotowany i opublikowany został on przez Karola Laufera, również misjonarza, bowiem autor tej pracy zmarł. Przygotowanie nowego pola upatrzonego pod uprawę rozpoczyna zabieg magiczny. Tubylcy zawieszają względnie zakopują na tym terenie w jednym lub kilku miejscach rośliny o właściwościach czarowniczych, które mają na ('elu odpędzenie zły:::h duchów. Po tym zabiegu przystępują do oczyszczania pola z zarośli i drzew. Trzebież odbywa się za pomocą kamiennych siekier. 20 ..Lud", t. XLIV. �JOT 306 Przy wyrębie pracują zarówno mężczyżni jak i kobiety. Ale niektóre wypowiedzi tubylców zda ją się wskazywać na to, że dawniej kobietom nie było wolno używać siekier. Drzewca siekiery są zawsze obrabiane i przygotowywane przez mężczyznę. Do rozrywania lian używany jest kij, (dl. 1 łokcia) oraz muszla, służąca do ich rozcinania. Ta ostatnia wychodzi z użycia na rzecz metalowego noża (Buschmesser). Ponieważ drzewostan na oczyszczanym terenie jest niejednolity a drzewa cieńsze i słabsze rosną na przemian z drzewami grubymi, więc najpierw ścina się drzewa cieńsze. W ten sposób przerzedza się puszcza. Grube drzewa ścinają mężczyżni. Niektóre drzewa, zwłaszcza o rozłożystych konarach, bywają przez dłuższy czas zostawiane dla zacieniania pól i ochrony przed zbyt palącymi jeszcze promieniami słońca. Przyszłe pola są grodzone. Każdy kto w polu tym otrzymuje udział w postaci parceli, wykonuje kawał płotu ogradzającego wspólną całość. Za wdowę pracę tę wykonuje jej brat. Często zachodzi konieczność ubezpieczenia pól przed dzikami, wtedy budują ogrodzenie z kamieni lub palisady, stosując przy tych ostatnich różne sposoby wiązania. Kiedy ogrodzenie jest zakończone pole podlega jeszcze raz Oczyszczeniu, wyrywa się porosłe chwasty, ścina się to, co ewentualnie jeszcze do ścięcia pozostało. Zasiewu nie dokonuje się prędzej aż ukończone jest ogrodzenie. Chodzi o zabezpieczenie przed ryciem dzikich świń w popiele. Po spaleniu nieużytków, niedopalone części bywają gromadzone w stosy pod pozostałymi drzewami. Stosy te zapala się dla opalenia gałęzi drzew, aby nie zacieniały pola. Dopiero wtedy całość pola dzieli się na parcele, będące udziałami poszczególnych jednostek gromady, uczestniczących VI przygotowaniu pola. pólka te znaczy się kamieniami, gałęziami, pniakami. Narzędziem do uprawy ziemi jest kopaczka a raczej kij kopaczkowy, wyrabiany przez kobiety i mężczyzn za pomocą siekiery. Kobiece kopaczki są lżejsze. W zależności od rodzaju pola istnieją trzy sposoby sadzenia uprawianych tu roślin (taro, yam, bataty, trzcina cukrowa). W pierwszym przypadku sadzonki roślin wkładane są do lejkowatych, kopaczkowym kijem drążonych otworów w ziemi, bez ich zasypywania. W drugim, chodzi o pole, które po wypaleniu porostów zawiera mnóstwo korzeni. Sam więc proces sadzenia kłączy i pędów wymienionych roślin związany jest z rugowaniem korzeni za pomocą dużych, mocnych kopaczek, przy pomocy których korzenie wyważa się i wyrywa. Każdy pracuje dwoma takimi kopaczkami, które wbija w ziemię obok siebie i ruchem dżwigniowym podważa nimi korzenie wzruszając zarazem ziemię. W obu omówionych przypadkach pracują indywidualnie. W trzecim przypadku pracuje na każdej działce grupa _ około 10 osób; ziemię wzruszają w ten sposób, że gromadzą ją w kopki, w które sadzą sadzeniaki. Autor wyrażnie mówi, że w zasadzie nie da się wyróżnić prac, które wykonywaliby jedynie mężczyżni lub kobiety. Wszystkie rodzaje prac wykonują mężczyżni i kobiety; prace wymagające większej siły na ogół, choć. ta~ż.e z. wyjątkami, przypadają w udziale mężczyznom. Do takich nalezą: scmame grubych drzew, budowa domów, obrona przed dzika "t ,Kal~ndarze~, :"e~ług którego toczy się ich roczny cykl zajęć gOs:d~:~ cZJ ch Jest kWItmeme poszczególnych gatunków drzew prz d' dla drzewa lturka na nowy rok a dla d rzewa k'oralowego ypa aJące guip np. na przełomie czerwca i lipca itp. ' , .. W ko~cowym rozdziale autor wymienia szereg uprawianych roślin l Ich .odm:an, .podając nazwy tubylcze na poszczególne gatunki. N:ez~Illerme interesu~~cy jest przedstawiony związek znaczeniow ok~es.len tubylczych na rozne rodzaje pracy, dający obraz w jakim stopni~ ZajęCIa Sulka wpływały na kształtowanie ich języka i pojęć. E. KAHLER-MEYER: G r a m a t y k a i s ł o w n i k J'ę z y k S d a w e (M t . a a nVokabular adr Isn a dV a n d e K i m m e n d e' a (Kimmendes Gramatik und er an awe - Sprache). i Sandaw~ to nieliczna grupa pochodzenia wschodnio-afrykańskiego ży;:;a o~ecn.le w. centrum terytorium Tanganiki, otoczona ze wszys~kich tUl:n ~ ~m~onaml Bantu. Autor omawia manuskrypt pracy podanej w t ynm:eJ~zego artykułu. Praca ta wydana została w 1948 ~~Yid:w~lCtwa M~cro -- Biblioteki Anthroposu. Oryginał n:'Pi:a~;m;ecs~ .ę yku francuSkIm: Essat cle g7'ammaire et voca.bulaire de la lang S c!awe. A. . BURGMANN: ..,.rama G t yka i słownik A. l\"I li 11 e r a (A. :i.\ilul 1 1e rs G rama t'Ik und Vokabular l ':1 ( l! języka der Kanua - ue an- Konua Sprache). Lud Konua to "rupa ję k Keriakat i Rotoka "'w ŚCOd::w~wJ'a pśa~uaska, zamieszkująca obok grupy czę CI wyspy Bougainville " k o wyspy archipelagu Salomona. Przedmiote 6'" ,naJWIę szeJ om A. Mi.illera, poświęcony gramatyce'. ł m 'k ow~ema Jest rękopis pracy l s OWlll OWI Języka Kon P wydana zo~'a' o .. . . ua. raca ta ~L ,a rOWlllez w Mlcro-!hbliotece Anthroposu. i S. WyRM: S t u d i u m j ę 7. Y k o w e P. D r a b b e' a n a t e .ęzykow południowo-zachod' mat G w ' n e' (P D bb' n lego o bs za r u Now e j • l . ra e s Study of the Languages of Sout.h-West New Guines). Autor omawia pracę P D która pcd~bni: Micro-Biblioteki Anthroposu. NieuU' Guinea bb ' e a ?a.len en Dialecten jak wymlemone poprzednio, a van Zuid-West jest publikacją W dziale: A n a l e c t a e t A d d . t tyczne uwagi do zagadnienia kszt l a m e.n t ~ na u.wagę zasługują: 1. krybert Baldus) i odpowied7 na n' ałtowtama S.lę ludow brazylijskich (Hero . Ie ze s rony Jozefa Haekela 2 W . dO Jozefa Henmngera na temat poral n d rll.. w Arabn.. przedislamickiej. . " ypowle z ~O* �309 308 W pierwszym z artykułów autor poddaje krytyce niektóre wnioski Josefa H a e ker a sformułowanie w jego pracy Neue Beitriige zur Kulturschichtung Brasiliens (patrz "Lud", t. 41, cz. 2, s. 978). Autor k\vestionuje słuszność niektórych wniosków Haekela, m.in.. interpretację, jaką ów nadaje znajdowanym u ludu Kar a j a glinianym figurkom przedstawiającyr:1 kobiety. Haekel widzi w tym zjawisku przesłanki matriarchatu. Autor natomiast stwierdza, że wiadomym mu jest z własnych badal'l na tamtejszym terenie, że w interpretacji tubylców (Kara ja) figurki te rozumiane są jako obrazy mężczyzn i kobiet. podobnie krytyczne uwagi przytacza. W odniesieniu do zbyt powierzchownych wniosków o niektórych zapożyczeniach w kulturach brazylijskich. J. Haekel odpowiada na zarzuty H. Baldusa w artykule, pt. Entgegnung zu der. "Kritischen Bemerkungen", Artykul Henningera nawiązuje do rozprawy M. Hermennsa (patrz "Lud", t. 41; 1954, ~. 984) o poliandrii w Tybecie. powołując się na wzmiankę Al Biruni'ego (zm. 1048 r.) z której wynika, że u Arabów przed przyjęciem islamu istniala poliandria, autor krytycznie rozpatruje żródła dotyczących tego zagadnienia. W konkluzji dochodzi do wniosku, że istnieją podstawy do przypuszczenia, że jest prawdopodobnym, iż u Arabów forma poliandrycznego małżeństwa była praktykowana. Autor wskazuje jednak, że prawdopodobnie zasięg zjawiska był mniejszy niż to przypuszczają niektórzy autorowie. W tym samym dziale jest ciekawa wzmianka o żałobnych pieśniach Chazaków, i o praktywaniu żałów po zmarłym. "Załe" te bywają śpiewane w namiocie, w którym zmarły mieszkał. Autorem tej wzmianki jest Ludwik Golomb. W dziale M. i s c e łl a n e a pod "Generalia" znajdujemy m.in. wzmianki takie, jak: a) Ogólna ilość ludzi na ziemi od pojawienia się człowieka do czasów współczesnych. Autor (W. F u c k s, "Zeitsch. f. d. gesammte Staatwiss", Ttibingen, 107, 1951, s. 440-450) stwierdza, że liczba ta zawarta jest między 45 a 85 miliardów. b) W językach indoeuropejskich, zdaje się, że pierwsze określenie słonia znajdujemy u Herodota, 2AllqJ110. Germanie i Słowianie zrazu mylili słonia z wielbłądem (P. K l' e t s c h m e r, "Anzeiger der Oster, Akad. d. Wiss". Wien 88, 1951, s. 307-325). e) W Jugosławii niektóre tańce ludowe wskazują niezwykłe podobieństwo do tańców indonezyjskich. Poza tym istnieje uderzające podobieństwo niektórych narzędzi. rolniczych i motywów zdobniczych, między tymi dwoma obszarami. Według R. von Heine _ Gelderna wyjaśnienia tego zjawiska szukać należy w tzw. wędrówce pontyjskiej, która odbyła się około 800 lat p.n.e. Przedstawiciele tej wędrówki dotarli do Indyj wschodnich, przyczyniając się tam do upap.ku Kultury Diong _ san, a następnie dotarli do wschodniej Indonezji. Na przestrzeni między obszarem zachodnio-rosyjskim a wschodnią Indonezją moina wykazać elementy, stanowiące ślad owej wędrówki grupy pontyjskiej. d) "'V zakresie etnografii Europy wymienić warto ciekawą notatkę 0, no.rweskich nosidłach do wody. e) Afrykańskiej problematyki dotyczy :zm~ank,a. o artykule A. J. H. G o o d w i n a pt. The origin of maize ("The ::;out~ Atf1can Archeological Bulletin", 8: 1953, nr 29). Autor rozwija zagad:den~e stosunku żywności do gęstości zaludnienia Afryki. Wskazuje on na ,0, ze zamm Afryka przyswoiła sobie amerykańskie rośliny takie, jak kUkUl'~dz~, m"ni~l{a. or~echY ziemne i pewne gatunki fasoli, - gęstość jej zaludl1lel1la muslaJa SIę utrzymywać na znacznie niższym poziomie. f) Druga notatka zajmuje się pojawieniem się konia i wielbłąda w Afryce. W skalnych rysunkach saharyjskich wizerunek konia pojawia się dopiero ~ okre~i(;. między 1500 a 1000 r. p.n.e. Podobnie jak w Egipcie koń pojawU SIę ~kze tu wraz. z :vozem bojowym; zanik wozu bojowego wiąże się z powstam~m .kawaleru, Jako formacji bojowej. Wielbłąd, jak to między innymi p~Jtwler~za.Ją wspomniane rysunki skalne, pojawił się w 'Afryce dopiero w. okreSIe .1lnpenum rzymskiego. Pod względem ekonomicznym było to zjaWIsko. domosłeJ wagi, nie zaważyło ono jednak na zagadnieniach polityczr.~~chl ;V0Jem:ych .. ~ezwąLPieni~ w arabskich podbojach istotną rolę odgrywdł kan a me wIeiołąd. g) Z mnych notatek interesującą jest wzmianka a motykach i t~porach ze skorupy i kości żółwia oraz ich znaczenie w gospodarstwIe ludow ~ceanii. I tutaj istotna różnica między narzędziem służą. cyn do uprawy zIemi a domowym toporkiem względnie tasakiem leży -.V id'~ru."ku linii ostrza i jej stosunku do osi styliska. Oba typy narzędzi \\'prowadzone tu zastal\' przez protopolinezy jską ludność Ocecmii. •.. Zeszyt 2 (Fasc. 3·--·'1) otwiera wykaz pis.n O. W. S c h m i d t it (1868lSA) .. Dorobek nauko',vy Schmidta wyraża się cyfrą 047 pozycji naukowych, g'l):v~le z zakresu języlwznawstwa, studiów porównawczych w dziedzinie ~'el\glOzna\:stw~ ?raz etnologii. Poza tym zmarły pozostawił 62 muzyczne K'.:mpozycJe rel1g1]ne. R. B. SER.JEANT: Kalendarze' w p o ł u d n i o Vv o - z a c h o d n i e jAr :\.lmanac from South -- West Arabial. gwiezdne a b i i (Star - almanach Calendars and an przedstawia 'Wvniki swoich 'cerel-Iowych 'oaa'~n' ,,_.' Autor .... ., a na t ema t' Kalen d a,La, Jako mlermka rachuby czasu u ludów południowo-zachodn'e' -" A •. b;' K '", d • ' l J CL.ęSCl _:,a. _.1. a"~.l arz .en, będący podstawą rachuby czasu, głównie dla rolnikaw l marynarzy arabskich, różni się od kalendarza curope'skiego. O '1 1..~aZlal na ~ztery pory roku odpowiada w pewnym stopniu p~działowi nla~ ~"emu, o t:'le J2dnostki drobniejsze liczy się inaczej. Rok słoneczny podzie:/cny Jest n~.:la ~kresów, które autor określa jako stars (gwiazdy). Każdy _. tych o~re~o\V lICZYpo 13 dni z wyjątkiem ostatniego al - Hak'ah który 11~ZYdm 14.. Ka~da z pór roku zaczyna się "gwiazdą", która nosi' ;'azwę ..• Abu, tj. oJcIec. Autor podaje tablicę ~'ynchroniczną, obrazującą sto> �311 310 sunek pór roku, miesięcy i dni słonecznego roku europejskiego do kalendarza arabskiego. Następnie omawia podział zodiakalny arabski i wyodrębnianę przez Arabów sezony (deszczowe, zimne i gorące), oraz fazy księżycowe. W części drugiej artykułu przedmiotem omówienia jest almanach jemeński Muhammada H a i d a l' a h a na rok 1635 rachuby mahometańskiej, tj. na 1945 r. A. GERSTNER: Choroby i ich leczenie w wi erzeniach i l' o Z u m o wan i u l u d u We w a e k - B o i k i n (północno-wschodnia Nowa Gwinea) (Die glaubensmassige Einstellung der Wewaek - Baikin Leute den Krankenheiten und deren Heilung (Nordost-Neuguinea). Autor przedstawia materiały zebrane w terenie, a dotyczcłce ludu, któr:, ~)ył już przez autora kilkakrotnie opisywany ("Anthropos", t. 46; 1951, s. "*13-430; t. 47; 1952, s. 177-192; t. 48; 1953, s. 413-457 i 795-808). W pierwszej części mówi autor, w jaki sposób według wierzeń ludu Wewaek - Boikin powstają choroby. Przede wszystkim Se) one skutkiem czarowniczych zabiegów albo zemsty bóstw lub duchów za naruszenie zakazów lub niewypelnienie odpowiednich przepisów. Choroby mogą być śmiertelne; są one wtedy skutkiem specjalnej działalności czaro',vników. Omawiając szczegółowo przyczyny, które według wierzeń Wewaek _.- Beikin powodują choroby, autor wymienia je w następującej kolejności: a) zabiegi czarowników, przy czym czarowników dzieli na 1) Kombo tj. czarowników szkodzących; 2) dag, tj. czarowników uśmiercających; 3) maie, względnie 5angguma (w języku pidgin), tj. czarowników, morderców kaptmowych: h) nieprzyjazne działanie duchów sagi, które także powodują u ludzi lżejsze choroby; c) zmarli przodkowie u:aranga mogą również z różnych przyezyn wyrazić swą niechęć dla żyjących, nasyłając na nich choroby. d) wreszcie naruszenie zakazów t a b u może automatycznie spowodować :zachorowanie. Dalszy ciąg tego artykułu zapowiedziany jest w jednym z następnych zeszytów "Anthroposu". E. LOCKER: "B y ć" "m i e ć". W Y l' a j ę z y k a c h (Etre et avoir. Leur expressions Ż e n i a i c h w róż dans les langues). ny ch Autor, charakteryzując na wstępie istotę omawianego zagadnienia, wskazuje na to, że język, jako wyraz odzwierciedlanego przez umysł ludzki świata rzeczywistego, złożony jest ze składników dwojakiego rodzaju: a) pierwiastków, zaczerpniętych z rzeczywistości istniejącej poza umysłem człowieka; b) ze składników, jakie ze swej strony umysł ludzki do tamtych dorzuca, aby pojęcia te utrwalić, sklasyfikować i określić stosunki między nimi. •• J. FRICK: Ba jk i z C h' i n g - h a i. (March en aus Ch'ing - hail. (A). Zapisane przez autora bajki pochodzą z prowincji Ch'ing - hai północno-zachodnich Chinach. Autor przebywał tam w latach 1949-1951 ""'e wiosce Hei-tsui-tzu jako lekarz. (B). Bajki zostały przez autera ugrupowane według tematyki i są wyborem znacznie obszerniejszego zbioru. Jest to 8 tom Micro-Biblioteki "Anthroposu" (Johann F l' i c k, Chinesische Miirchentexte aus Ch'ing ha.i, s. 485. Posieux 1954). li! R. M. BERNDT: W s pół c z e s n e z n a c z e n i e p r e h i s t o l' y C z- . nych przedmiotów kamiennych u ludów wschodnie j c z ę Ś c i ś l' o d k o w e j w y Ż y n y N o w e j G w i n e i (Contemporary Significance of Prehistorie Stone Objects in the Eastern Central Highlands of New Guinea). W ostatnich latach na terytorium Nowej Gwinei znajdowano liczne kamienne przedmioty, które nie wykazując oczywistego związku ze współczesną kulturą ludów tego obszaru, są przez nie użytkowane w zabi~gach magicznych. Wśród tych przedmiotów wyróżnić można następujące kategorie: al moździerze, czasze i naczynia różnych wymiarów i kształtów; b) tłuczki względnie przedmioty podobne do tłuczków, maczug i tp.; c) dyski kamienne z przewierconymi otworami i tp.; d) głowice maczug; e) oddzielne rzeźby zwierząt, ptaków i ludzi; f) fragmenty bliżej nieokreślone. O znaleziskach tych sygnalizowali już: A. C. Haddon, G. P. Miles, A. Kasprusch i inni. Jakkolwiek przedmioty te naleey wiązać z obszarem Nowej Gwinei, to jednak nie stanowią one integralnych składników kultury ludów, obecnie zamieszkujących terytorium, na którym relikty te są znajdowane. Autor zebrał informacje od tubylczych Papua na temat znaczenia i obecnego użytkowania tych przedmiotów. Z relacji tych wynika, że nie wiedzą oni nic istotnego o ludzie, który przedmioty te tworzył i o tym do czego przedmioty te pi~rwotnie służyły. Nie mniej jednak fakt. że przedmioty te zostały przez tamtejsze ludy współczesne przyjęte i włączone do praktycznego użytkowania, jest zjawiskiem samym w sobie interesującym. Autor ilustruje wywody swoje 5 tablicami, przedstawiającymi omawiane przedmioty, appendixami tekstowymi relacji tubylczych, na temat opisywanych znalezisk, w transkrypcji fonetycznej (z angielskim tłumaczeniem tekstów). CH. VON FUHRER -- HAIMENDORF: R e l i g i j n e w i e l' z e n i a l' yp l' a k t y k i u l u d u M i n yon g A b o r s w A s s z m i e. (Religious Beliefs and Ritual Practices of the Minyong Abors of Assam. India). t u a ln e �313' 312 Grupa Minyong, ludu Abor zamieszkuje w liczbie około 28 tys. siedemdziesiąt wsi, rozsianych po obu brzegach rzeki Siang. Mało znana ze szczupłych relacji kilku autorów (Dalton, Hamiltin, Cumming), nie została jak dotąd pod względem etnograficznym bliżej zbadana, mimo że z pewnych względów winna zasługiwać na uwagę. Do 1912 r. leżąca zdala od komunikacyjnych szlaków grupa ta żyła w znacznej izolacji, zachowała więc archaiczne cechy tak VI swej kulturze materialnej, jak duchowej i społecznej. Autor przedstawia opis kilku obrzędów, jakich był świadkiem w 1937 r. Są to typowe wierzenia kopieniaczy, znających zarazem hodowlę zwierząt. Przedmiotem kultu jest bóstwo ziemi a obok niego spora gromada bóstw i duchów pońmiejszych. Rytuał obrzędów dorocznych koncentruje się w okresach o szczególnym znaczeniu gospodarczym, a więc w okresie siewów i żniw. Ofiary z płodów ziemi i krwawe ofiary ze zwierząt są formą przez, którą lud dąży do zapewnienia sobie pomyślności w urodzajach i zbiorach. Autor szczegółowo opisuje rytualny akt ofiary z wolu (mHhan - bas frontalis). _. Z innych szczegółów, mimochodem wzmiankowanych, na szczególną uwagę zasługuje to, że lud Aborów nie używa do uprawy ziemi motyk, jak to czynią ludy sąsiednie, lecz wszelkie czynności kopieniacze wykonuje nożami, o kształtach mieczowatych. Nożami tymi wycinają dżunglę, spulchniają ziemię, żłobią wąskie bruzdy i pielą. K. LUSSY: P o g I ą d y i p rak t y kir el igi j n e u l ud u g o l' o (Religiose Anschaungen und Brauche bei den Wapogol·O). W ap 0- Jest to dokończenie artykułu opubllkov'13nego ". t. 49 Anthroposu 1954, s. 103-122. Tubylcy wierzą, że choroby sq wywołane skutkiem czarów, gniewu duchów lub złośliwych demonów. Stąd praktykowany zwyczaj, że chorego ukrywa się w szałasie w dżungli, aby go złośiiwy duch lub wrogie czary nie mogły znależć. Tam też chorego odwiedzają krewni; dlugie godziny wysiadują przy nim, patrząc mu w oczy nie tyle z miłości do kr-:wniaka, ile z obawy, aby nie być posądzonym o czary. W rozdziale o zwyezajach pogrzebowych podaje autor kilka interesujących szczegółów. W przypadku, gd~' np. o spmvodowanie śmierci za pomocą czarów podejrzany jest pozostały IJrZy życiu małżonek, krewni zmarłego (ej), zmuszają go, aby polożył się obok leżących z,vłok. Od tego uciążliwego aktu może się wykupić pewną kwotą pieniężną, lub datkiem w naturze. Znaczniejsi ze zmarłych bywają chowani w domu w którym mieszkali za życia. Wdowiec musi zazwyczaj płacić dość znaczne kwoty krewn~'m zmarłej, a nieraz całej wsi, z której pochodziła. Jeśli zachodzi podejrzenie o malże1'iską zdradę ze strony zmarłej, pozostały małżonek bywa od obowiązku zapłaty zwalniany. W rozdziale o czarnej magii autor daje kilka przykładów ilustrujących umysłowość Wapogoro oraz kilku uwag o samych zabiegach czarowniczych. Przedmioty, wzmacniające skuteczność zaklęć, zakopuje się w domu ofiary, najchętniej pod próg domu lub wejścia; '.vysypuje się mąkę w znaki magiczne, na przedpolu domku lub w obejściu gospodarczym, maluje się krwią znaki na drzwiach domu ofiary i tp. Zabiegi te są, zdaniem autora, aktami autosugestii u osobnika, przeciw któremu akt magiczny jest wymierzony. Ale samo posądzenie o zdolności czarownicze, zło-czynne, jest u Wapogoro powodem do obrazy i licznych sądów tubylczych. Czarownictwo uprawiane przez nieszamanów jest w opinii tubylców przestępstwem. A. BURGMAN: aIs Linguist). O. W. Schmidt jako językoznawca (P. W. Schmidt· O. Wilhelm Schmidt zapoczątkował swoją drogę naukową w dziedzinie językoznawstwa; z dziedziny tej ogłosił drukiem około 120 prac. Badania językowe prowadził głównie nad językami Oceanii ale również zajmował się językami afrykańskimi. Autor omawia po kolei stanowiska, jakie P. W. Schmidt zajmował: 1). W zagadnieniach języków melanezyjskich; 2). W problematyce stanowiska ludów Mon - Khmer, jako pośredniego ogniwa między grupą ludów środkowo-azjatyckich i austronezyjskich. 3). W zagadnieniu podziału języków australijskich. 4). W sprawie grup językowych świata i powiązania ich z wyodrębnionymi przez etnologię kręgami i warsiv.rami kulturowymi. .J. HENNINGER: p 0 g o r o (P. Aquilin P. A. E 11 g e l b e r g e r i j e g o d z i e n n i k z WaEngelbergers Wapogoro-Tagebuch). P. A. E 11 g e l b er g e r ur. w Szwajcarii w 1899 r. misjonarz, pracuje obecnie w m. Daressalaam, stolicy obszaru zamieszkałego przez szczepy Wapogoro. ZainteresO\vaniom etnograficznym dał wyraz w pracy pt. Unsere Neger, która w 1954 r. ukazała się jako 13 tom Micro-Biblioteki Anthroposu Zawiera ona 780 stron rękopisu, przefotografowanego na taśmę filmową (35 mm). Omó"deniu tej pracy poświęcony jest artykuł, podający szczt'gółowy opis jej treści. Następne dwa artykuly F r i t z a B o r n e m a n 11 a dotyczą: a) nie ogłoszonych drukiem prac O. W. Schmidta ("P. W. S c h m i d t, Aufsiitze l.md VaTtrCige) oraz b) jego wykładów na temat myśli rozwojowej w najstarszych religiach ("P. W. Schmidts Vorlesungen liber den Entwicklungsgedanken in der altesten Religion"). Oba te zbiory ukazały się w wydaniu filmowym Micro-Biblioteki "Anthroposu", t. 17 i 18. �315 314 Z ciekawszych notatek etnograficznych wymienić należy: D z i a ł A n a l e c t a e t A d d i t a m e n t a. M. GUSINDE'GO: B l i ż n i ę t a w p o ł u d n i o we j A f r y c e. Nota tka powstała na marginesie pracy S. L a g e r c r a n t z a, Uber willkomme,ne .~und unwillkommene Zwillinge in Africa. ("Etnologiska Studier", 12i15; 1941) oraz kilku innych prac na ten temat. Z artykułu dowiadujemy się, że urodzenie bliźniąt różnie bywa traktowane u różnych ludów Afryki. U niektórych jest objawem złowieszczym, u innych wywołuje radość i zapowiada pomyślność. U innych jeszcze przyjmowane bywa w sposób obojętny. W południowej Afryce a szczególnie u Buszmenów istnieje przesąd, że urodzenie bliżniąt jest zapowiedzią nieszczęścia, to teź bliźnięta bywają (albo oba, albo jedno z nich) zabijane. Autor, antropolog, przytacza dane cyfrowe obrazujące ilość urodzeń bliźniąt i ocenę tych danych, jako rezultatu praktyk, związanych z wymienionymi wierzeniami. Następne notatki dotycz<) zagadnień takich, jak narzędzia brązowe z wyspy Flores, Czwarty Kongres Prehistorii Dalekiego Wschodu w Quezon City i Manilli 16-18 XI 1953. Problem pienvotnego monoteizmu, Krytyka krytyki (autor: P. Schebesta), Tonalne języki Nowej Gwinei i Wysp przyległych (S. Wurm). D z i a ł M i s c e 11 a n e a: Jest inieresujących: tu kilka notatek szczególnie • I I • I 2. Geograficzne rozpowszechnienie trójnogów: (J. A. Franch). Trójnogi, tj. naczynia z trzema (czasem i więcej) nogami spotyka się w Ameryce od Argentyny i Chile w południowej Ameryce po granice południowe Stanów Zjednoczonych, w Ameryce Północnej. W Europie były zj<,łwiskiem charakterystycznym dla okresu przejściowego od brązu na obszarze Małej Azji i Egiptu. Spotyka się je \10,' północnej Syberii, w Chinach, Japonii, Indochinach i na różnych wyspach Polinezji. Nie jest wykluczone, ze występowanie ich w Ameryc.(: j",:st wynikiem kulturowych kontaktów Ameryki z Azją Wschodnią i Ocoanl<) (Seminaria de Estudios Americanistas, Facultad de Filosofia y LeUra3. Trabaj03 y Conf",:rencias, Madril, 3, 1953, s. 33-100). :3. Cerarnika starego Świala jako problem historyczny (H. Pittioni). Na ogół PO\\istclllie kultur rolniczych bywa wyjaśniane w sensie dyfuzjonistycznego procesu rozprzestrzeniania się tej techniki z Bliskiego Wschodu. ;,"ie da się jednak wykazać, że tak europejskie jak północnoafrykańskie rolnictwo zależne jest od śródziemnomorskiego i dlatego jest młodsze. Można natomiast wykazać, że najstarsza rolnicza l{ultura palestyńska ma ('echyodrębne, sobie tylko właściwe, oraz. że ceramika szczególnie afrykaóska wykazuje znowu właściwości, przemawiające za jej niezależnym, samorlL.ielnym powstaniem. Niestety historia ceramiki, jeszcze nie została przebadana, a będzie to możliwe po zastosowaniu CU, tj. radioaktywnego izotopu wykorzystywantego dla oznaczenia chronologii archeologicznych zabytków [przyp. recenzenta]. Szczególnie ważne jest przebadanie pod ",.zględem datowania ceramiki naddunajskiej. etnografa 1. Pochodzenie i najstarsze dzieje hodowli zwierząt domowych (W. La Baume). Ren, zaró"vno jako zwierzę domowe, jak i w stanie dzikim, występuje na północy w granicach swego pierwotnego zasięgu. Owca domowa i koza rozprzestrzenily się już w neolicie z obszaru bałkańsko-małoazjatyckiego. Północnoafrykański osioł, we wczesnej starożytności dotarł do Azji Przedniej. Kot północnoafrykański zrazu jako oswojone zwierzę występuje tylko na obszarze Egiptu. W Azji zachodniej najwcześniej oswojono onagera (azjatycki gatunek osła). Nie wiadomo kiedy oswojony został l/ak (centralna Azja) i bawół azjatycki. Dromader jest pochodzenia zachodnioaz,iatyckiego a dwugarbny wielbłąd, środkowoazjatyckiego. W Ameryce południowej lama i alpaka są dzikie i nie stały się przedmiotem domowej hodowli. Dla każdego z wymienionych zwierząt właściwym jest ściśle określony obszar, na którym znajduje się pierwotna ojczyzna danego gatunku i na którym miał miejsce proces jego oswajania. Zupełnie inaczej przedstawia się pod tym względem zagadnienie psa, bydła rogatego (krowy, wołu), konia i świni. Liczne dowody wskazują na to, że każdy z gatunków tych miał więcej niż jeden, obszarów macierzystych a oswojenie zwierząt Dastąpiło na różnych obszarach niezależnie od siebie. Zagadnienie genezy hodowli bydła rogatego nadal pozostaje w strefie hipotez, z których także nadal są aktualne dwa przeciwstawne poglądy. Jeden, reprezentowany glównie przez szkołę wiedeńską, wywodzi hodowlę z kultury myśliwskiej, drugi (Hahn) wiąże hodowlę z kulturą rolniczą· O pewnych związkach i zależnościach świadczy współwystępowanie rogacizny z wymienionymi 'Nyżej kulturami już w neolicie, zagadnienie to jednak nie dojrzało jeszcze do ostatecznego rozstrzygnięcia. 4. Gołębie w roli listonoszy były znane i użytkowane lUZ za czasów XX dynastii (1200 1. p.n.e.) w Egipc~. Do Europy przyniesione z wojnami perskimi. Na Bliskim Wschodzie do znacznych rozmiarów gołębią pocztę rozbudowano za Abassydów (1100-1250). Europa przyjęła pocztę gołębią dla celów wojennych dopiero w XVI w. (F. Bindner). ".' 5. l'vIatrilinearne podłoże rodzinne w południowych Indiach: Ustrój rodzinny Indii południowych jest w części matrilinearny w części patrilinearny. Zasadnicza różnica wyraża się w następujących cechach: a) w ustroju matrilinearnym, w którym autorytet, odpowiedzialność, wierność, rozło70ne są różn'J jednostki, podczas gdy w patrilinearnym ustroju zasadą jest, że jedna osoba koncentruje atrybuty władzy i autorytetu, bl fizjolo- �317 316 gicznie i psychologicznie słabsi członkowie rodziny (kobiety, młodzież) nie tylko stoją pod opielq prawną, ale posiadają prawo pierwszeństwa w sprawach spadkowych, w przekazywaniu nazwy rodziny i tradycji. Matrilinearne społeczeństwa malajskie w Indiach południowych posiadają obecnie znaczny odsetek kooiet wykształconych. 6. Badania nad zwyczajami i rytuałem ol'iarnym łowców głów z plemienia "W a" w Chinach zachodnich oraz Kao-Shan na Formozie wykazują znaczne podobieństwa w szeregu szczeg6łów należących do tego zjawiska. Ze starożytnej literatury chińskiej wyr.lka nadto, że rytuał związany ze zdobywaniem nieprzyjacielskich czasz2k był cechą kultury, która rozprzestrzeniła się o~l wschodnich do zachodnich rubieży Chin oraz obejmowała Azję poludniową i wyspy Oceanii (.,Bullet. of the DeDart. of Archeology and An'th"fopo]og:~''', Taipei, 1953, No, 2. s. 1-9) (Ling -~ Shung --Sheng). Zesz';i 3-ci (FasC'. fi-fi). :"ar[,\k"j,i~Y ·],9 tom "Anthroposu" zawiera na wstępie, jak w torr.ach poprzednich, indeks aulora'.'i. i~ldeks geograficzny. indeks rzeczowy oraz indeks ilustracji. Pierwszą z działu artykułów jest rozprawa S. HEINZ: Af s z l a k i B e n i n u. (Innerafrikanische Wege nach Benin). l' Ykań s k ie Od stu lat ularlo się mniemanie, że kultura ;3ud"m; c'():c\vipę;a się jako wynik ekspansji ludów białych (semickich, arabsk;cy!) rca ten obszar. Zamieszanie w poglądach na to zagadnienie wyniklo :., powodu stav;iania przez pienvszych europejskich badaczy tego za.:;;atin!'.::r,Hl znaku rÓ'Nnoś::i. między naz"va.mi Barbar a Berber już w początkach XIX \v. Istni.::ją je dm;k dowody wskazujlce na to, że Barbarowie Suda:1U i Sahary nigdy nie byli Libijczykami ani Berberami, podobnie jak ich epigoni Barebart, Karr.barin - Barebari, współcześnie Żyj3,CY\V Sudanie. Te same źródła świadczą zarazem, że ludy Barebar - Barebari Sudanu i Sahary r;ależą do etiopskiej rasy i pod względem kulturowym S<1 zwi'lzane z Etiopią. Wy j"c:iową bazą ich ekspansji by:a E·tiopia, która wed.lug starożytnych dzieliła się !la: Aethiopia Hesperia, :-\el.,hiopia Gararnantia i Aethiopia ::\leroe. W VII s~uleciu n.e. pod naci.ckiem inwazji zislamizowanych Arab6w uległa cna terytorialnemu rozbiciu, przy czym etiop5ka grupa p61;~ocnoafrykańska frzesunęia się w kiel'unku poludmowym i poiudn:o\\'cz3chodnim. Wchłonęła ona rozrzucone, poprzE:dnio o.siadle plemiona tubylcz;;, przf;kazując im swoje wraściwości kulturo'.vE'. N'a gruzach 1)2.ń3twa Garamantów kształtowały się i wyrastały nowe ludy Sahary i Sudanu. Arabskie źródła średniowiecz~e wymieniają między innymi lud Za g a w e, który zdaje się być w najprostsze' i \lnii spadkobiercą kultury Garamantów. Kontynuując organiza- cyjno-pań:;twową ideę Garamani.ów na gruncie nowych nawarstwień etnicznych, lud ten tworzy pafJstwQ, w granicach którego znalazły się: obszar klasycznej .,Phazarja", tj. suchy pas Sudanu między Górnym Nilem, a zaJw!em Nigru i terytorium ludów Fezanu. Wpływy wojskowo-polity~zne tego państwa działały nawet w l\Iaurytanii. Etnicznymi resztkami ludu 2;:;gawe są Berri, Korra w Sudanie w~c:hodnim. \V ich nazwach zawarte są elemo::nty Bar (Barbar) i Koran (Karan), pochodzące z Garamantii. Z kolei kulturowym ośrodkism tej części Sudanu staje się obszar ludu Barnu, lud ten j,~st bowiem głównym spadkobiercą wspomnianych wyżej Barabarów. Caly ten proces historyczny nie tylko rozwija się na kulturowym podłożu starożytnej Etiopii, ale również póżniejsze zdarzenia w Etiopii i Erylrei, ustawicznie nań oddzialy\vują. Proce's chrystianizacji Etiopii, walki ideologiczne w łonie kościola wywoływały ekspansje i emigracje. Z kolei inwazja islamu [,owodowala znowu walki, emigracje, ucieczki na południe i zachód do Sudanu. Tym samym dokonywała się stale kulturowa ekspansja z udziałem znacznej ilości kulturowych elementów przenoszonych na obszar SudclDu poprzez Erytreję z Bliskiego Wschodu. Do takieh właśnie elementów należy technika odlewnictwa w brązie "na wosk tracony", która na obszar Sudanu z Bliskiego Wschodu dostała się za pośrednictwem wspomnianego wyżej ludu Zagawe i Barbar. Autor przedstawia w dalszych wywodach stosunek ludów Haussa do ludów Kisra Barbar Zagawe, wykazując na bogatym materiale j~zykowym, że ludy Haussa są etnicznym odgałęzieniem ludów Kisra, które :~•. swej strony są ogniwem łańcucha: Garamantowie, Zagawe, Barbar. Z kolei autor omawia ludy i ośrodki Sudanu, w których technika odlewnictwa w brązie jest praktykowana. Historia poszczególnych ludów, ich wędrówki w przeszłości, daJą niewątpliwe dowody na istnienie nurtu kulturowego, który łączył Erytreję i ludy Sudanu, sięgając aż w głąb południowej Nigerii. Drogi po których wędrowała do kraju Benin miedż, szlaki handlowe karawan, przedstawiają jednak sieć mocno złożoną. Autor obrazuje to zagadnienie na załączonej do rozprawy mapie. Analizując bardzo obszerny materiał nazewniczy, historyczny, geograficzno-gospodarc~, autor wskazuje przekonywujące dowody na to, że znajomość odlewnictwa w brązie techniką "na wosk tracony" do ludu Benin dostała się z Bliskiego Wschodu, za pośrednictwem wspomnianych ludów poprzez Eryteję. E. J. BURRUS: G l' a m a t y k a k a t e c h iz m D ie g o L u i s ' a d e S a n v i t o l' e s v.' j ę z y k u C h a m o l' l' o (Wy Mariany) (Sanvitores'GI'ammar and Catechism in the Mariana (or Chamorro) Language (668)). Manuskrypt pracy Sanvitora został przefotografowany 14 tom Micro-Biblioteki Anthroposu. ukazał się jako �31l) 318 'e i znaczenie niektórycb. W HELCK: p oc h od ze n I d t ' " ' d a \" n l'e J's z v c h r y s u n k a c h, p r z e s ag o ł o w w n'a J S Z,C z,e , l ' E g i P t u (Herkunft und Deutung einiger Zuge WlaJących kro ow c:es frUhagyptischen Konigsbildes), N v •• , ' ' I'nteresu]'ący etnografa artykuł, przedstawiający Jest to mezmlerme , , ' ' ' .. nko'w " naJ'wczesmeJszych okresow starozytnego róbę interpre t aCJI rysu '..' r-aństwa egipsldego, obrazujących królów z najstarszych dynastn. ~nacz~me p zego"IO'\Vubl'oru ozdób emblematów władzy, figur thenomorflczs7ere"U szc " 't Eg'p ;'~'cho aktów rytualnych, wykonywanych przez w:adców, Starozy nego I ~.~ a~tor wyjaśnia głównie materiałami etnograflcznym~, ~ o~ok tego słO~_ 'j' , Tą drogą dochodzi do wniosków które rzucaJą sWlatło na prze X' 1 {Owym!. . h' t czny okreo ~.;storyczny okres dziejów Egiptu. Wiadomo naogó~, ze IS O~y 'lo: , "w EgI'ptu wyznaczony ]'est przez pisarzy Starozytnego Egiptu, okres (iZlelO 'k 'l' Eg'ptu ", . d nastiami, a w ich ramach postaciami indywidualnymi ro ow I . l1)ml y . t MeneO dziejach z okresu przed najdawniejszym władcą Eglp u . ,, k'l Hor Aha na starozytnych ry~cm ,- (którego należy utozsamlc z ro em, ,,' osiadać' sunkach egipskich), kronikarze Starożytnego E~IP.tu Zd;h b~ęó:l~ ~erosów. żadnych tradycji. Okres przed Menese:n wypelmaJr~ ~zą n;ekt;rYCh władców Ze', czasÓW 5 dynastii znano jednak Jeszc,ze n.az:Sli~o~vali odtworzyć obraz z okresu przed Hor Aha. Badacze nauKoWI, 'd' w założeniach rodziejów Egiptu z owego okresu. Autor kontynuuje t~ I eę, mys'leniu ludów d ' a gra teza o magicznym zumowania jego rolę zasa mcz. ,. . Nt '-b t (Zóser) ; wotnych I tak np.. analizująC stroJ rytualny kroia ,fJ .. ' . p.er, .' , 't lko chrom dZięki swym 3 dynastii autor stwierdza, ze "ublOr me Y , l także " " " d l wami atmosferycznymi, a e materialnym własclwosClOm prze wp y 'l ściwości". . ' moc silę przez zawarte w mm w a ,aale noszącemu go , 'j' . k'ch uzdolnień psa, , .' łowca nabywa mys IVvS l p~zez noszenlle PSltegO ~f:r:~ w jakich dawni królowie egipscy bywaVirskazuląc e emen Y u , , 'k uspensoj~ przedstawiani, autor komentuje szczegóły taj~ieg~ ,:tro~u~n~:r sfartuszki O rium, (jedyny strój rytualny zoser,a),. °lgO~ PsSlz'e:eg :mblemat6w władzy ". l ki pasterskie I wie e m, biodrowe, troJzęoy, as " ł d E i tu są przedstawiani na różi czynności rytualnych,. w Jakl~h. w, a CYfak~~h kulturowych, Obraz wład- = 'l ro nych ~Y:~~ek:Chd~n~i~~~:ow;~~~~I:~I:a~CZYl swoje rozważania, wyrósł n~ cy eg,lP .g . ' l' h do kilku różnych zespołów kulturowych. Proce~ podłozu faktow na ezącyc . k " dolinę Nilu zamieszna tym że w owym, przedhistorycznym o reSle, " 'ł po lega ' .' . h . chłopi-koplemacze pokiwało szereg socjologicznie zrozmcowanyc , grup, ,t owiec' i kóz . t b dla koczowmcze grupy pas erzy nomadzi-hO~OWcy I pas er;e y Ni{U W bagnistej delcie mieszkali rybacy lt na wschodmm obsz,arze e Y ci ględem kulturowym zróżnicowany i łowcy hipopotamowo Na ten, po wz , rb" k' które zawładobszar wtargnęły koczownicze, łowieckie plemIOna I IJS Ie, nąwszy Egiptem doprowadziły go do scalenia. Proces scalania, dokonywany przez podporządkowanie poszczególnych grup drogą przemocy, bądż pokojowej polityki, powodował włączanie do emblematów królewskiej władzy oraz do cyklu dorocznych czynności rytualnych, wykonywanych przez królów Egiptu, szeregu kulturowych składników, które były cechami specyficznymi poszczególnych kultur, wchodzących w skład starożytnego Państwa Egipskiego. Tak więc np. psi ogon w stroju Zosera, to magiczny znak łcwców, noszony jeszcze w historycznych czasach przez Libijczyków. Także ureusz należy do kulturowego zespołu nomadów libijskich. Charakterystyczny fartuszek wiązany z sitowia, stanowiący składnik stroju królewskiego na rysunkach pochodzących z okresu średniego królewstwa, jest prastarym ubiorem noszonym przez myśliwych z nad Nilu, polujących na hipopotamy. Berła w kształcie lasek pasterskich wskazują na związki z grupami pa~terskimi itd. Istotne zainteresowania ekonomiczne najdawniejszych królów Egiptu w pomyślnych zbiorach rolniczych odzwierciedlają rysunki, przedstawiające m.in. królów w rytualnej ceremonii zasiewów, żniw itp. Analiza szczegółów na rysunkach prowadzi autora do wniosku, że rozwój politycznej władzy królewskiej w najdawniejszych dziejach Egiptu powodował zetknięcie się różnych światów kulturowych. Dla ściślejszego związania poszczególnych ludów z osobą królewską, poszczególni królowie Egiptu, zachowują pewne tradycyjne cechy swoich przodków, przyswajali sobie idee i rytuały podbitych ludów, Już w początkowym okresie, uznawanym jako historyczny, a więc za królów: Skorpiona, Narrnera i Hor Aha, proces o którym mowa, był tak dalece zaawansowany, że pierwotne znaczenie ·niektórych emblematów władzy zostało zapomniane. Zapomnianą i zmienioną została wykładnia idei, która leżała u początku zróżnicowania Egiptu na Dolny i Górny. Z faktów tych można z wysokim prawdopodobieństwem wywieść wniosek, że podbój doliny Nilu przez jednoczących Egipt nomadów odbył się przed najwcześniejszymi tradycjami "historycznymi". Przemawia za tym również i stwierdzenie archeologiczne, że okres ograniczonych kultur lokalnych w Egipcie zamyka kultura okresu Negade II, która ma charakter wyrównujący kulturowy poziom tych zróżnicowanych pod względem kultury obszarów. O długości tego okresu nic nie wiemy. Jednak ów proces wyrównawczy nie był - zdaniem autora - wynikiem jedynie stosunków handlowych, lecz także uwarunkowany politycznym scaleniem. Potwierdzenie tego możnaby widzieć w ceramice tego okresu, w mocno rozpowszechnionych naczyniach z malowidłem statku. Ow statek ll10żnaby tłumaczyć zwyczajem królewskim - odbywania co dwa lata podróży wodnej Nilem dla ściągania danin. Istnieją rysunki skalne, na których właśnie na takim statku król podróżuje. Jakkolwiek fakty te oceniamy, jedno zdaje się być zupełnie pewnym, mianowicie że zetknięcie i scalenie się kilku różnych kultur w jedną charakterystyczną dla Egiptu �321 320 kulturę musiało zaistnieć w okresie poprzedzającym nazywać historycznym okresem dziejów Egiptu. W. EBERHARD: Zmiany w wych rodzin w południowej Families in Southern Turkey). strukturze Turcji. epokę. którij zwykło się r o d o w e j c z o ł 0(Change in Leading Wiejskie i miejskie osiedla w Turcji wykazują pod względem struktury społecznej ogromną różnorodność. Jest to wynikiem procesów historycznych, jakie zachodziły na tych terytoriach. Niektóre miasta mają za sobą kilka tysięcy lat historii; jako centra handlowe stwarzały korzystne warunki dla przyjmowania wpływów ze strony cudzoziemców i mniejszości narodowych. Tymczasem ośrodki rolnicze wykazują tu zdumiewającą statycznbść i małą zmienność. Zagadnienia te znalazły jak dotąd bardzo nieliczne i słabe opracowania. Autor zajmuje się procesem zmian, jakie zachodziły w wewnętrznej strukturze kilku znakomitych rodów w miastach Antakya (w pobliżu granicy syryjskiej) i Hassa (przy drodze Antakya-Iskenderun Gaziantep) - w prowincji tureckiej Hatay. Każde miasteczko i miasto tej prowincji posiada kilka przodujących w życiu społecznym rodów. Są to rody dawnych naczelników plemiennych, osadzonych tu przymusowo wraz ze swymi grupami poddanych przez władców otomańskich, albo rodziny dowódców wojskowych. Rody naczelników plemiennych, niegdyś nomadów zmuszonych przez władców tureckich do życia osiadłego zachowały przez długi czas wiele zwyczajów właściwych ustrojom pasterskich ludów. Małżeństwa były zawierane jedynie między członkami rodów tej samej kategorii. Po ostatecznym przystosowaniu się do życia osiadłego, po przestawieniu się na uprawę ziemi dawne tradycje poczynają się tu załamywać. Zazwyczaj ziemię otrzymywała od rządu cała grupa nomadów; naczelnicy otrzymywali jej więcej niż zwykli członkowie. Ci ostatni, nastawieni zrazu na tradycyjną hodowlę zwierząt, nie bardzo się o ziemię troszczyli. Ulegając nadal tradycji stosunków pasterskich, uważali za naturalne, że dysponowanie ziemią należy do dawnych ich naczelników. Dzięki temu rody naczelników stawały się faktycznymi właścicielami znacznych latyfundiów. Włości swoje oddawali zrazu w pańszczyznę syryjskim felahom, a niebawem swoim dawnym współplemieńcom, skoro ci ostatni zaczęli przyswajać sobie technikę uprawy ziemi. Tą drogą tworzyły się stosunki feudalne. Aby umocni::: swoje pozycje, starali się o stanowiska państwowe administracyjne. Czynnikiem, jaki wykorzystywali również do te/i,o celu było zawieranie małżeństw. Dawny tryb zawierania małżeństw utrzymuje się nadal. Wreszcie szereg zjawisk spolecznych i gospodarczych, pojawiających się jako zapowiedż socjalnych i ekonomicznych reform powoduje, że ostatnio przedstawiciele tych rodów coraz liczniej przechodzą do zajęć zawodwych takich, jak adwokatura, sądownictwo, inżynieria itp. M. VANOVERBERGH: Religia ':Religion and magic among the Isneg). m a g ia I s n e g ó w, C z. IV Jest to 4 część rozprawy, której pierwsze dwie części ukazały się w tomie 48 Anthroposu (patrz, "Lud", t. 41; 1954 s. 978 i 983), a część 3. w zes7.ycie 1-2 tomu 49. W części tej autor opisuje 2 rodzaje ofiar, jakie Isnegowie składają dla zapewnienia sobie indywidualnej pomyślności w zdrowiu i gospodarce. Poza tym autor opisuje zabiegi magiczne, wykonywane na szkodę osobistych wrogów tego, który praktykę tę podejmuje, oraz rodzaje amuletów sporządzanych i używanych przez Isnegów. F. J. NICOLAS: Z a g a d k i l u d u E l a z G ó l' n e j Vol rEnigmes des L'ela de la Haute Volta (A.O.F.). t y (A.O.F.) Autor przedstawia zagadki ludu Ela z Górnej Volty. Po krótkim wstępie, wyjaśniającym etymologię słów se sok'eme oraz sesonUT, jakimi zagadki te w języku tego ludu są oznaczone, autor określa sposób stawiania zagadek i ich rodzaje. Z kolei podaje teksty fonetyczne i ich tłumaczenie. Artykuł kończy glosarium i obszerna bibliografia. G. COSTA: Law). Kodeks prawny ludu Garo (The Garo Code of Lud Garo mieszka w krainie Assam na północnym pograniczu Bengalii. Lud ten nie posiada coprawda pisanego kodeksu praw, tym nie mniej przestrzega on swoich praw. Prawa tego ludu posiadają określenie na które składają się trzy słowa: Asimalia, Dakmalia, Nima. 1. Asimalia: słowo nie mające odpowiednika w innym języku. Pochodzi od legendy oparze małżonków A s i i M a l i a, którzy popełniwszy ciężką zbrodnię zginęli wskutek tego gwałtowną śmiercią. W pojęciu zawartym \v słowie asimalia tkwi idea, że człowiek winien unikać tego, co wywoJuje gniew duchów. W tej kategorii nakazów i zakazów wymienia się między innymi: powinność przestrzegania dni w których powszechnie odbywają się ceremonie oczyszczania; zakazy zawierania małżeństw w kręgu osób spokrewnionych; zakazy ścinania. drzew, porastających miejsca, uznane jako siedziby duchów itp. 2. Dakmalia: Ideą tego słowa jest: "Nie czyń tego". W tej kategorii zakazów mieszczą się prawa, które możnaby określić jako moralne, cywilne, kryminalne i karne. Autor wymienia m.in. przestępstwa w rodzaju cudzoióstwa, nakaz:.' religijneobchodzenia dni świętych, czynienia dobrych 21 "Lud". \. XLIV. �323 32,2 uczynków, zakazy obmawiania, ośmieszania, kłótni, bitek, nia małżeństw, prawa dziedziczenia i wydziedziczania. normy zawiera- 3. Nima: obejmuje grupę tradycyjnych przepisów' postępowania w ż~.' codziennym. Przekraczanie ich nie jest karane, ale nieprzestrzegame ~l~h konwencjonalnych norm ma charakter naruszenia ety~iety i dobre~o ~~yczaju. Do tej kategorii przepisów należą np: zwyc.zaJe uprz~dzama okrzykiem o zbliżaniu się do strumienia lub rzekl w mleJscu, gdzle zazwyczaj się kąpią, itp. E. A. WORMS: P l' e h i s t o l' Yc z n e l' y S U n k i s k a l n e z n. a ~ górnego biegu rzeki Yule w północno-~achOdnleJ A u s t l' a l i i (Prehistoric Petroglyps of the Upper Yule RlVer Noth-West Australia). Autor podjął w 1952 r. drugą ekspedycję do Wamerany w rejonie górnego biegu rzeki Yule, na południowy-wschód od a.u~t~~lijskiegO po:tu Hedland. Odkrył tam pięć galerii rysunków skalnych l SClsle oznaczył .lch geograficzne położenie. W języku Australijczyków tego regionu rYSU~kl te noszą nazwę "mani". Rdzeń tego słowa pochodzi od słowa o~naczaJące~o rękę. Rysunki są wyryte n agranitowych skałach i przed~tawlaJą postacle ludzi oraz zwierzęta. Te ostatnie są w rysunkach OPls~wanych prz~z autora raczej reprezentowane nielicznie, w sumie 14 rysunkowo p:zeds~a~la psa _ dingo, pytona, kangura, emu oraz iguana. Narzędzia są mel~czne l n~ewyrażnie ujęte w rysunku. Autor widzi w tych rysunkach zJawlsk~ ZWlązane z tradycyjnymi obrzędami religijnymi tubylczych Australczykow. A. BURGMANN: G l' a m a t y k a L i l' Ó w (M e 1a n e s i a) N e u h a u s 'a (Karl Neuhaus Gramatik des Lir). K a l' ol a Lihir (Lir) to nazwa jednej z wysp, znajdującej się w gru~~e 4 wysp u wschodniego wybrzeża Nowej Irlandii (Nowej Meklenburgn). ~yspę zamieszkuje 3522 mieszkańców. Język tych mieszkańców został z~nahzow~ny, a gramatyka opracowana przez misjonarza Karola Neuhaus a. RękoP1S pracy ukazał się jako 20 tom Mikro-Biblioteki Anthropos. B. FAVIE: Gramatyka języka Menorhonów. P.A.M. G~c h e t' a (La gramaire de la langue menomonie duo P. Antoine Marle Gachet). Menomonowie - to nazwa indiańskiego plemienia z grupy Algonkinów, powstała z indiańskiego słowa manominiwl"k (manomie . dziki owies, ininiwo~ = ludzie, = ludzie dzikiego owsa). Autor omaWla pracę Ga~hettil, której rękopis ukazał się na taśmie filmowei. jako 21 tom MlkroBlblioteki-Anthropos. Analecta et Additamenta: W dziale tym znajdujemy: Interesujący artykuł J. Chelhoda o symbolice sandałów w obrzędowości i rytuale arabskim. Artykuł K. H. M e n g e s a pl. Przyczynek do socjologii językouego obszaru Moando (Zur Soziologie des Moando-Sprach- J. Stuppa artykuł o czuwaskiej pieśni ludowej w języku Czeremisów. P. W. Buehlmanna krótką informację o konferencji misyjnej afrykanistów. J. Szoeverffyego - przyczynek do zagadnienia pewnej kategorii wierzeń ludowych (o podróży do nieba, Himmelsbootfahrer). M i s c e II a n e a: Z ciekawszych dla etnografa notatek w dziale tym na wzmiankę zasługują: Uprawa ziemi za pomocą łopaty: Występuje ona w Europie i Azji przed uprawą sprzężajną oraz obok niej. W średniowieczu zasięg tego zjawiska obejmował głównie środkową i zachodnią Europę, skąd rozszerzał się na Skandynawię, potem na wschód i południowy wschód Europy. Jest to łopata drewniana z brzeżnym okuciem. Wyra żną granicę tego zasięgu stanowią na zachodzie Pireneje i na południu Alpy. W ikonograficznych dokumentach, na których widzimy łopaty, pewną rolę odgrywa nie tylko znaczenie łopaty, jako narzędzia, ale również wierzenia z nią związane. gebietes). N a j s t a l' s z e z w i e l' z ę t a d o m o w e: U ludów indoeuropejskich prawdopodobnie najdawniej oswojono psa, kurę, świnię, owcę i kozę· Późniejszym było oswojenie bydła rogatego, a najpóźniej - konia. Ofiary z konia podniesione zostały do rzędu najwyższego. Należy się liczyć z tym, że ludy indoeuropejskie już w najdawniejszym okresie znały prymitywną uprawę ziemi. P i e s: O pochodzeniu psa domowego pewne. Problematyczne jest wywodzenie Istnieją ważkie argumenty, przemawiające chodzenia psa. sformułowano hipotezy niezbyt niektórych ras z rasy wi:kow. na rzecz monophyletycznego po- A z j a t y c k ie p o c h o d z e n ie p o l u d n i o w o - a m e l' y k a ńs k i e j t e c h n i k i o b l' Ó b k i m e t a l i. Analiza form narzędzi, broni. igieł, motywów zdobniczych i techniki obróbki metali, poznanych w kulturze ludów zachodnich na kontynencie poludniowej Ameryki, pozwala na wniosek, 7.e technika ta została przeniesion; z Azji, mianowicie z Chin i obszarów Azji południowo-wschodniej. Liczyć się należy z dwoma falami kulturowymi, jedną między VIII-IV W. p.n.e., a drugą między IV-I w. p.n.e. Chronologię tę potwierdzają badania przy użyciu C H. Głównym ogniwem tych fal kulturowych był obszar porożony znacznie dalej na zachód, mianowicie tzw. obszar "wędrówek pontyjskich" w IX-VIII w. p.n.e. Typy pasterskich kultur środkowej w s c h o d n i e j A z j i. O ile pasterskie kultury 21* i południowopołudniowo-zachodnie i �324 325 Azji zdają się rozwijać równolegle do intensywnej uprawy ziemi i to jako specyficzna droga rozwoju, pasterstwo środkowej Azji wyrasta z leśnych kultur Syberii. Szamanizm, scapulomancja, skórzany ubiór i inne ('lementy kulturowe wskazują raczej na Syberię niż na Chiny lub Iran. Interesująq jest m.in. wzmianka o gwiżdzących strzałach, jakie wali niegdyś niektórzy wojownicy stepowych ludów Azji Środkowej. stoso- Do zagadnienia kultu drzewa znajdujemy informację (O. V i e n n o t, Le cult de l'arbre dans L'lnde ancienne, "Annales du :vIusee", Guimet, t. 59, Paris 1954). Analiza ceramiki, pieczęci, amuletów i innych pozwala znależć potwierdzenie dla przypuszczenia, że kult drzewa był cechą wielce charakterystyczną dla praŁohistorycznej kultury w dolinie rzeki Indus. Stosunki między Egiptem a Kretą, są przedmiotem rozprawy J. Vercouttera (zamieszczonej w "L'Orient Ancien Illustre" t. 6, Paris, 1954\. Stosunki te są natury pokojowej, handlowej i datują się od około 2200 lat p.n.e. Egejczycy dostarczali Egiptowi wyrobów ze srebra i złota, pośredniczyli w handlu miedzią, kością słoniową, lapis lazuli. Pod koniec drugiego ty siąclecia p.n.e. stosunki te urwały się gwałtownie. Interesującą jest wzmianka o przypuszczalnym pochodzeniu amerykań"kiego kopieniactwa. Wielu amerykanistów wyrażało pogląd, że amerykańskie kopieniactwo jest rodzimym zjawiskiem kulturowym, rozwiniętym w oparciu o tutejsze rośliny uprawne. Tymczasem badania botaniczne wykazaly, że rośliny, które uchodziły za rodzime rośliny Ameryki, pochodzą ze Starego Świata. Legenaria, palma kokosowa, kukurydza, pewien gatunek bawełny - zostały do Ameryki przeniesione przez wędrówki kopieniaczy ze Starego Świata. Tytoń, mandioka, pomidory, orzechy ziemne, kartofle, pieprz i różne gatunki fasoli są coprawda rodzimymi roślinami amerykańskimi, jednak z roślin dziko rosnących zostały roślinami uprawnymi w sposób, w którym widać zastosowaną technikę uprawy roślin pochodzącą ze Starego Świata. Tym samym zjawiska te potwierdzają przypuszczenie, że kopieniactwo amerykańskie jest techniką zaniesioną tam przez ludy pochod'zące spoza kontynentu amerykańskiego. Każdy z zeszytów 49 tomu "Anthroposu" zawiera dział B i b l i o g l' ap h i a, w którym omawiane są aktualne nowości wydawnicze z dziedziny historii kultury, antropologii i języko'znawstwa, głównie z lat 1952-1954. Uzupelnieniem tego dzialu jest wykaz .nPubJicationes recentes" orientujCiCY w aktualnych \\lydawnictwach. Wreszcie każdy z omawianych zeszytów zawiera spis nadesłanych do redakcji czasopism; tytuł czasopism uzupelniony jest wykazem artykułów stanowiących treść poszczególnych perio{1yków. Tad.-usz Wróblewskt L'ETHNOGRAPHIE, de Paris). nr 47, rocznik 1952 (wyd.: Societe d'Ethnographie Treść zeszytu zawarta jest w pięciu działach, z których pierwszy dotyczy historii doktryn i metod etnicznych, drugi historii etnicznej, trzeci etnografii, czwarty antropologii etnicznej a piąty jest kroniką działalności Towarzystwa. LFIS MARIN: Studia etniczne w 1950 r., przedmiot ic h a z i s t o t a, s t o s u n e k d o i n n y c h n a u k o c z ł o w i e k u i s t a n m e t od. (Les etudes ethniques en 1950, la nature de leur objet et leur propre nature, leur relations avec les autres etudes portant sur l'homme, l'etat de leurs methodes). o l' Artykuł ten, niewątpliwie interesujący polskiego etnografa, jest niestety napisany stylem zawiłym, w którym zasadnicze idee autora tracą wyrazist(j~ć. Treść jego jest bardziej zrozumiała dla czytelnika, któremu z poprzednich numerów tego czasopisma znane są metodologiczne i organizacyjne problemy francuskiej etnografii. Przed przystąpieniem do zreferowania zasadniczej treści należy zwrócić uwagę na znaczenie terminu !'et.hnique ()ra:~ sens w jakim autor go używa. Znaczenie to wiąże się z organizacyjnym ~chematem francuskiej nauki oraz grupy dyscyplin obejmowanych miaIlem nauki o czlowieku. Jak na to wskazują działy, na jakie rozczłonowany jest układ treści w omawianym zeszycie "L'Ethnographie", ~I'ancuska etnografia obejmuje szerszy zakres zagadnień niż etnografia \V Polsce. Do zadań etnografii L. Marin zalicza humanistyczne studia nad czlowiekiem i jego działalnością, której wyrazem jest cywilizacja. Mianem etimique określa więc naukę o cywilizacjach i badania nad nimi. Trudno ,"ywnioskować, dlaczego autor unika określenia kultura, ze względu jednak na to że terminu "cywilizacja" używa najczęściej w znaczeniu, w jakim w polskiej literaturze etnograficznej i archeologicznej używa się słowa ..kultura", recenzent przyjął w tym przypadku taką interpretację tego terminu. •. We wstępnej części artykułu autor charakteryzuje ogólne uwarunkowania rozwoju ludzkiej wiedzy, dzięki którym możliwy jest postęp i rozwój procesu poznawczego. Podstawą tego procesu jest wrodzone ludzkiemu umysłowi dążenie do logicznego grupowania idei \\1 zespoły coraz rozleglejs'~ych wiadomości. Sposób organizowania tych czynności umysłowych, które '~mierzają do wykrycia i określenia prawidŁowości zjawisk ujmowany jest terminem m e t o d a. Wyniki tej pracy ludzkiego umysłu wykazują że Wspólczynnikiem ich jest wzrastająca jasność idei oraz logika klasyfikacji. Z drugiej strony określenie tych czynności konkretnymi terminami oraz słownictwo, jakim człowiek posługuje się, ma ogromne znaczenie dla rozszerzania i upowszechniania wiedzy; "wiedza [pisze autor] jest doskonałym �326 sformułowaniem języka" (s. 4). Toteż jasność, precyzyjność, jednoznaczność terminów używanych w języku naukowym ma znaczenie podstawowe. Słownik naukowego języka powinien być pod każdym względem doskonały. Musi on zawierać pewne sobie właściwe cechy. Nie może jednak być nacechowany hermetyzmem, który czyniłby zeó narzędzie szczuplej grupy elitarnej, wtajemniczonej w arkana dyscypliny naukowej". Przytaczając artykuł Deniker'a z Wielkiej Encyklopedii Francuskiej (wyd. z 1885 r.) autor wykazuje jak kształtowały się pojęcia "etnografia" l "etnologia" w latach od 1839 do 1885. Polemizując z podanym przez Deniker'a ujęciem zadaó etnografii, Marin stwierdza, że cywilizacje "są w istocie swej t y m s a m y m, niezależnie od tego czy są one mniej czy więcej rozwinięte" (s. 11). Nawet wtedy gdy stanowią w pewnej epoce na dużym obszarze stosunkowo jednolitą całość, w przyszłości ulegną lub mogą ulec zróżnicowaniu pod wpływem czynników geograficznych, tendencji ducha ludzkiego, walk ideologicznych, społecznych czy politycznych i religijnych, pod działaniem postępu nauki oraz innych czynników. I o tym trzeba pamiętać, że zróżnicowania te mają cechy regionalne, klasowe i zawodowe oraz, że cywilizacja w procesie swego rozwoju stale natrafia na opory tych, których pozbawia przywilejów oraz korzyści, i że postęp dokonuje się poprzez wysiłki bądż elity, której przykład oddziałuje na społeczeństwo, bądż rewolucyjnych mas (s. 11). W rozdziale drugim autor charakteryzuje ogólne osiągnięcia nauki, które w połowie XIX w. przyczyniły się szczególnie do roz\'vinięcia klasyfikacji nauk i studiów w dziedzinie wiedzy o człowieku. W rozdziale III autor omawia wysiłki i osiągnięcia pionierów nowoczesnych studiów i nauki o człowieku oraz ich szkoły. Zastrzegając się, że nie kieruje się szowinizmem, wskazuje, że tymi, którzy wnieśli zasadniczy przełom w naukę o człowieku są August Comte, Broca i Claude Bernard. Z nicll August Comte (1798-1857) dał podwaliny socjologii, widząc w niej koronę wszech nauk humanistycznych. Broca (1824-1880) sformułował założenia podstawowe antropologii, wierząc, że ta nauka uszczęśliwi ludy i narody. Claude Bernard (1813--1878), założyciel Francuskiego Towarzystwa Etnograficznego w Paryżu (1859), widział w etnografii naukę, która ludzi uczyni lepszymi i poprawi los ludów zacofanych w rozwoju. Koncepcja antropologii jaką rozwinął Broca obejmowała nie tylko nauki o somatycznych cechach człowieka, ale także studium działalności ludzkiej, jej ujęcie przeslrzenne i czasowe. Obok tego do antropologii włączył Broca filozoficzne studium o człowieku, a także studium praktyczne działaó ludzkich w dziedzinach takich, jak ekonomia, polityka, wychowanie i in. Również takie zagadnienia jak charakterologia, psychologia ludów, zagadnienie genezy embriologii były przedmiotem intensywnych zainteresowaó antropologii. Tak 5zerokie zrazu ujęcie antropologii uległo jednak zupełnemu przeobrażeniu; dokonali tego uczniowie szkoły Broca. Większość z nich 327 doszła do wniosku, że szereg przedmiotów, zrazu włączonych do antropologii, nie da się sprowadzić do jednej dyscypliny. Fod koniec XIX w. zostały wyłączone z antropologii studia dotyczące psychiki. etniki, socjologii. Antropologia ograniczyła się do studiów nad soma tyką i zróżnicowaniem ras ludzkich. O ile Broca - zdaniem Marin'a - położył podvJaliny pod cały systemat nauki o człowieku, o tyle August Comte był tym, który wskazał nauce miejsce w ogólnym systemie nauk. Klasyfikacja Comte'a stała się jednym z podstawowych założeó nauko""ej metodologii w drugiej połowie XIX w. i to nie tylko we Francji. Dla zadośćuczynienia wzrastającym potrzebom w zakresie sklasyfikowania wielu nowopowstających dyscyplin musiała ona ulec dalszej rozbudowie. Taka rozbudowa dokonana została m.in. w dziedzinie nauki o człowieku. Dokonali jej uczniowie Comte'a, socjologowie, uczniowie Broca i jego szkoły antropologicznej, jak również uczniowie Claude Bernarda, etnografowie. O ile stosunkowo łatwo i prędko nastąpiło wyodrębnienie się antropologii i etnografii, o tyle silne były więzy łączące zagadnienia etniki z psychologią, a w szczególności z tym jej działem, który nosi nazwę etnopsychologii. Istotne różnice, jakie pod względem metod pracy dzielą te dwie dyscypliny zostały przez uczniów Claude Bernarda sformułowane i w konsekwencji etnopsychologia - zdaniem Marina pozostała w szeregu nauk psychologii. Tak przebiegał proces, w trakcie którego nauki etniczne zostały wyodrębnione. Ich przedmiot został ustalony jako studia nad cywilizacjami (l'etude des civilisa.tions). Wykazane zostały związki, jakie istnieją między faktami etnicznymi, jako kompleksem zjawisk. Określone zostały zasadnicze metody pracy w tej dziedzinie. Stan ten osiągnięto na początku XX w. W IV rozdziale w 1950 r. autor przedstawia stan studiów etnicznych we Francji Trzeba było długiego czasu aby dojść do stwierdzenia, że cywilizacje tworzą całość zjawisk o tej samej istocie; że ich składniki mimo swej różnorodności posiadają tę samą naturę; że wytwory działalności człowieka, powstają, rozwijają się, rozprzestrzeniają, zmieniają, giną, czyli że podlegają własnym prawom. "Istotą każdej cywilizacji [pisze autor] jest to, że jest ona sharmonizowana z zespołem idei, przy pomocy których członkowie danej społeczności normują swą działalność wewnętrzną i zewnętrzną" (s. 53). Są to "idee" nawet jeśli chodzi o te składniki, które uzewnętrzniają i konkretyzują się jako pożywienie, odzież, pomieszczenie, narzędzia ... Są to idee, w myśl których składniki etniczne powstają, są użytkowane i przekazywane. Doświadczenie uczy, że tworzą one zespoły, których elementy wzajemnie na siebie oddziaływując są logicznie skoordynowane. Normują one zazwyczaj wewnętrzną i zewnętrzną działalność ludzi o tyle, że podlegają zmianom (s. 54). Idee są koncepcjami wspólnoty społeczeństwa, które �...t.; 328 je realizuje. Ich ogół właściwy dla danego społeczeństwa stanowi o typie cywili za cji. Z kolei omawia autor osobliwe zjawisko wywołane w swoim czasie przez rozkwit i sukcesy niektórych dyscyplin, które polegało na tendencji do predominacji danej dyscypliny w ogólnej nauce o cywilizacji. Jako typowy przykład wskazuje na sukcesy lingwistyki i jej pretensje do ostatecznego rozstrzygania zagadnień etnicznych w oparciu o stwierdzenie, że język: odzwierciedla fakta kulturowe. Podobną tendencję wykazywała także archeołogia, psychologia i religioznawstwo. Zatriumfowała jednak idea, w myśl której "cywilizacje tworzą całość o tej samej istocie. Ich składniki, niezależnie od swego znaczenia bądź ideologicznego, bądź praktycznego, są tożsame w swej istocie" (s. 55). Poszczególne dyscypliny, stosując do całości zjawisk kulturowych odrębne, sobie właściwe metody badań, mogą jedynie na podstawie wspólnego mianownika, jakim jest zasadnicza idea przedmiotu ich poszukiwań, sumować rezultaty ich pracy. Istotnym więc dla osiągnięcia pomyślnych, postęp warunkujących wyników w tej dziedzinie jest ścisłe określenie ram danej dyscypliny i metod, jakimi winna się ona posługiwać. Omawiając to zagadnienie w odniesieniu do "etniki", którą autor ujmuje tu w sensie etnografii, Marin odsyła czytelnika do arykułu Table d'analyse en etnographie (Czasopismo "Ethnographie" art. z dnia 15 IV 1926 r.). Zasadniczymi kategoriami faktów etnicznych są: kultura materialna, duchowa i społeczna. Z nich składa się każda cywilizacja. Działami kultury materialnej są według Marina: pożywienie, ubiór, urządzenie wnętrza, zbieractwo, rolnictwo, rybołówstwo, łowiectwo itd. W kulturze duchowej: język, pismo, wiedza z zakresu geografii, historii, techniki, tradycje moralne, wierzenia itd. W kulturze społecznej: działania o charakterze społecznym, foriny rodziny, organizacji narodowej, organizacje obieralne, zawodowe itd. W studiach nad poszczególnymi składnikami kulturowymi najprostszym elementem jest ten który okazuje się w praktyce podstawową jednością. Może nim być część w zakresie pożywienia, część odzieży, sprzęt w zakresie umeblowania itp. Każdy taki składnik podstawowy składa się z szeregu szczegółów jednostkowych (jak np. \v odzieży krój, zapięcie itp.). Te szczegóły jednostkowe winny być głównym przedmiotem studiów opisowych. Z kolei autor omawia ogólnikowo cechy faktów etnograficznych, zwraca on uwagę na to że formy poszczególnych składników kulturowych tworzą szeregi, w których poszczególne zjawiska są bogato zróżnicowane. Jest rzeczą wielce istotną stwierdzać, w jakim stopniu zróżnicowanie to odzwierciedla się w języku. Każda kultura to zespół elementów ska'liających się na nią. O ile w procesie badawczym, Vi monograficznym studium, można badaniu poddawać poszczególne elementy wyodrębniając je, o tyle właściwe rozumienie jest możliwe jedynie przez uwzględnienie zespołu, w jakim występuje i uwarunkowań. Każda kultura podlega ciągłym zmianom, zróżnicowaniom, mo- ",. 'j!' ~ •• 1. •• ~ 32g dyfikacjom. Ta cecha różni istotę badal'l etnograficznych i wyklucza tworzenie metody porównawczej w etnografii na wzór biologii (rasy, odmiany, typy, gatunki). Wystrzegać się należy tej naturalnej tendencji naszego umysłu w klasyfikowaniu składników kulturowych. Klasyfikacja faktów etnograficznych, oparta na podobieństwach i pokrewieństwach, jest w swei istocie różną od klasyfikacji biologicznej. W dalszym ciągu omawia autor etnograficzne uogólnienia. Wyniki prac etnograficznych pozwalają na stwierdzenie typu lub prawa. Autor w osiągnięciach tych widzi równowartość. Odkrycie nowego typu zjawiska jest jego zdaniem równowarte z odkryciem prawa dotyczącego przyczyn i skutków (s. 61). Przy tej okazji lVlartin poświęca dużo uwagi temu osiągnięciu francuskiej etnografii, które tam nosi nazwę "klasycyzmu". Znaczenie tego pojęcia określa następujące zdanie Marina: "Le classicisme est un regulateur des productions intellectueJles de tous genres, modelant non seulement les lettres et les m'ts, mais les oeuvres, les conceptions et les methodes de toutes les activites r umaines, politiques, economiques, sociales. A son passage, Ie classicisme marque, plus ou mOins, tous les elements d'une civilisation" (s. 61). Etnografia francuska dała temu zjawisku najbardziej płodną definicję. w której uwzględniła troistą cechę współczesnych definicji naukowych: ;lj oparła się o najdawniejszą praktykę w określeniu tego co klasyczne, tj. scalające danymi cechami zespół zjawisk; b) w definicji swej za wzór przyjęła (w interpretacji pojęcia klasycyzm) metodę biologiczną, która klasycyzm rozumie poprostu jako klasyfikację; c) pod względem filozoIicznym zdefiniowała "klasycyzm", wskazując na wzajemne uwarunkowania faktów kulturowych z jednej strony i człowieka z jego cechami z drugiej strony. To pojęcie klasycyzmu jest mocno zbliżone do pojęcia wzorów kulturowych w etnografii anglosaskiej (przyp. rec.). Z kolei autor zwraca uwagę na zagadnienia etnograficzne, związane ze studiami nad praktycznym zastosowaniem wyników etnografii (l'ethnodicee). Uznając ich wielką wagę, ostrzega równocześnie przed zbyt pochopnym wytyczaniem norm dla oddziaływania na społeczeństwa w rozwoju zacofane. Wszelkie formy' celowego wpływani;) :1<:1 przeobrażenie istnieJących kultur, m.in. także regionalnych, winny l::y t: bardzo ostrożnie i dokładnie studiowane. Mogą tu bowiem zachodzić katastrofalne w skutkach błędy, wynikłe z porównywania wartości zasadniczo nieporównywalnych. Autor wskazuje na istotę i potrzebę pogłębienia studiów porównawczych, na przerost w niektórych pracach etnograficznych metody statystycznej i demograficznej, oraz na niedostateczne często udokumentowanie materiałów etnograficznych i słabą ocenę analityczną żródeł. Mówiąc o metodach etnicznych podkreśla, że wiele prac wykazuje od tej strony brak, że zaczerpnięte z dyscyplin zbliżonych metody nie są dostatecznie przystosowane do specyfiki zagadnień etnicznych. Rozdział V końcowy, zawiera ogólną ocenę i charakterystykę stanu etnografii francuskiej w 1950 r. Wielka obfitość wartościowych prac z dzie- �331 330 dziny nauk o człowieku, wielka ilość towarzystw etnograficznych o rozmaitych kierunkach zainteresowań (afrykaniści, amerykaniści, Akademia Malgaska i inne), czasopisma i wydawnictwa ciągłe, ośrodki badawczo-naukowe -- oto osiągnięcia z których, zdaniem autora, Francja może być dumna. Istnieją jednak także zjawiska, które są przeszkodą do pomyślnego i szybkiego rozwoju. Autor wskazuje jako przeszkody: a) zarysowującą się tendencję do zajęcia hegemonii przez kierunek, który pod zmodyfikowanym pojęciem etnologii usiłuje przejąć prymat w naukach o człowieku, b) rząd francuski zbyt mało popiera wysiłki francuskich badaczy w tej dziedzinie. Zhyt szczupłą jest zdaniem autora ilość katedr tym dyscyplinom poświęconych; c) badacze nie rozporządzają dostatecznym, nowoczesnym wyposażeniem technicznym i finansowym. Palącą potrzebą dla etnografów staje się również obecnie wydanie encyklopedii względnie słownika etnograficznego. . Ogromne zainteresowanie społeczeństwa francuskiego, tak uczonych jak i szerokich rzesz amatorskich publikacjami zajmującymi się zagadnieniami kultur i ich rozwoju pozwala wnosić, że dyscypliny tu zaangażowane mają przed sobą rozległe pole, w którym tak wiele pozostaje jeszcze do zrohienia. CH. VIROLLEA UD: F e n i c k a l e g e n d a o k ról nde phenicienne du roi Keret). u Ker e t (La lege- T Archeologi~zne odkrycia i wykopaliska w Ras-Shamra, (starożytnym Lgant na połnocnym pograniczu klasycznej Fenicji) prowadzone przez A: Schaeff~ra doprowadziły do znalezienia glinianych tabliczek pokrytych Pls~em khn~wym. Odszyfrowanie tych napisów, sporządzonych w dialekcie zbhzonym meco do staro-hebrajskiego, pozwoliło na odtworzenie kilku mitów, m: .i~. ~itu o królu Kerecie. Tabliczki i napisy pochodzą z XIV w. ~.n.e. Tre~c SWla?CZYo tym, że Fenicjanie, zanim stali się znanym narodem zeglarzy l kupcow byli rolnikami. a ich rolnictwo stało na stosunkowo wysokim ~oziomie. Mit o którym mowa jest jedynym z mitów kopienia~z~ch. PO~lada on p~wne. analogie z. pod~bn~mi .mitami asyryjskimi, babionskl~l. l legendamI. ktorych Wątkl znajdują Slę w najstarszych pismach he~ra.Jsl{1.ch.Cechą wspólną tych mitów jest idea, według której pomyślność zblOrow l. dobro.byt zależy od tego, czy człowiek żyje i działa w sposób sprawledhwy. Nle Jest zatem sprawiedliwość ludzi rzeczą bezinteresowną. Ker~t, podobme zresztą jak i babiloński Gilgamesh, jest coprawda synem bogow, ale poza tym posiada cechy ludzkie. Epos opiewający dzieje Kereta posiada luki .. Pewne jednak partie są stosunkowo kompletne [ pozwalają od:~orzyc ~zleJe tego króla. Jest to prawdopodobnie jeden z najstarszych krolow FemcJ\. o którym pamięć się przechowała. Legenda opiewa żywot Kereta. Brakują części odnoszące się do jego młodości. Znamiennym jest wszakże ów wątek, powtarzający się takż8 w innych legendach starożytnych, że śmierć królów, którzy władzę na ziemi otrzymali od bogów, jest wynikiem tego, że żle pełnili powierzoną im misję - sprawiedliwego rządzenia poddanym ludem. Szereg opisów szczegółowych, odnoszących się do ofiar, stosunków rodzinnych, społecznych itp. stanowi cenny dokument rzucający światło na dzieje rozwoju kultur." na Bliskim Wschodzie. A. BASCHMAKOFF: m a ch ep ok i m y Ilia d y i Ody s sei de l'epoque Mycenienne. E t n o log i a p o e m a t ó w H o m e r a w r ac e ń s k i e j. E t n ogr a fi c zn a war t ość (L'Ethnologie des poemes d'Homere dans Ie cadre Valeur etnographique de Illiade et de ł'Odysee). Do początku naszego stulecia głównym żródłem etnograficznych wiadomości o kulturach Starożytnego i Bliskiego Wschodu były dane, jakich dostarczala filologia i archeologia klasyczna. Dotąd nie było wątpliwości, że Homer i bohaterzy których opiewa, należą do jednej i tej samej epoki. Obecnie koncepcja ta posiada mało zwolenników. Dominuje przeświadczenie, że między okresem zdarzeń opiewanych przez Homera a okresem kiedy poeta żył i tworzył musiało upłynąć pięć do sześciu wieków. Nie ulega wątpliwości, że autor Iliady nie zdawał sobie sprawy z przepaści, jaka go dzieliła od zdarzeń, o których był przeświadczony, że wiązały się one z bohaterami, którzy należeli do tej samej co i on rasy. Sugestia ta była tak silną, że przetrwała do naszych czasów. Tymczasem odkrycia H. Wineklera i O. Puchsteina w Kapadocji ujawniły sensacyjny fakt, że nazwiska bohaterów Iliady, zapisane na glinianych tabliczkach z okresu Hetytów, należą do osób, które żyły około 2000 lat p.n.e. Data zburzenia Troi Homeryckiej (szósty gród Hisarlik) przypada natomiast na około 1200 lat p.n.e. Odkrycie to, potwierdzone przez profesora Karo, pozwala wnioskować, że poematy Homera zawierają podLoże daleko starsze, niż przypuszczano, zmieszane z opisami czerpanymi z kultury myceńskiej. Przy tym identyfikacja osób epopei Homera może rozciągać się na szereg wieków i sięgać w głąb okresu przedmyceńskiego. Inna grupa dowodów świadczy o tym, że Homer żył w epoce greckiej. u zachodnich wybrzeży Anatolii skolonizowanych przez jońską grupę Helknów. Kraj jego był otoczony przez quasi-barbarzyńców. Myceńczycy rozwinęli szeroki handel i pozostawali w stosunkach z północnymi krajami Europy, sprowadzając nadbałtycki bursztyn i cynę. Ich stosunki handlowe sięgały na zachodzie Hiszpanii. Tymczasem geograficzny horyzont Homera .iest zadziwiająco mały. Homer przypisuje Mycenom zwyczaj palenia zwłok na stosie. Był to jednak zwyczaj joński, jego epoki; wiadomym jest, Ż02 ;vlyceńczycy swoich zmarłych grzebali, nie paląc ich zwłok. Te okoliczności �333 332 wskazują na to, że Homer dzięki niezwykle żywej tradycji przekazał barw· ny obraz kultury myceńskiej, dawniej uważany za obraz helleńskiego życil\ z jego czasów. Następny ciągiem pracy publikowanej i dotyczy badań nad roślinami znanymi w ludowym lecznictwie i magii, ich odbiciem w folklorze i ich etnograficzną dokumentacją. Autorem pracy jest A.-L. M e r o c i e r. Tytuł artyku:'u brzmi: Enquete sur ies vegetewx Ie jolklore et l'ethno- w numerze qraphie z kolei artykuł jest dalszym 3'7 (1940) i 46 (1951) "L'Ethnographie" (s. 86--113). Al't.yku! końcowy dotyczy zagadnien antropologicznych, a mianowicie rozważań na temat typu ludności klasycznego Wschodu. Autorem jest R. K h e r u m i a n. (Tytuł artykułu brzmi: Remarques ci propos du type physique des popltlations de POrient Classique). Istnieje rozbieżność między poglądem. archeologów a antropologów co do tego, jak przedstawiały się rasy ludów zamieszkujących obszar, który stał się zapewne kolebką cywilizacji. Autor podejmuje dyskusję na temat, czy istotnie starszym podłożem rasowym na tym obszarze był typ długogłowy, reprezentujący ludy grupy <1zjanickiej (Sumerzy. Mittanowie, Hetyci i inni). To ostatnie twierdzenie 3utor uważa za niedostatecznie uzasadnione. Tadeusz L'ETHNOGRAPHIE, de Paris). nr 48, rocznik 1953. (wyd.: Societe Wróblewski d'Ethnographie Treść 48 numeru francuskiej "L'Ethnographie" zamknięta jest w czterech działach: Historia etniczna, Etnografia, Lingwistyka i Kronika Towarzystwa W dziale historii etnicznej znajdują się dwa artykuły, z których pierwszy zajmuje się historią ludów Bliskiego Wschodu do czasów Aleksandra Wielkiego, drugi historią etnicznego obszaru Hai - Ninh (Indochiny) do chwili za~ęcia go przez Francuzów. Pierwszy z artykułów nosi tytuł L' Asie Occidentale avemt Alexandre Ie Grand. Autorem jest Ch. V i roll e a ud. Historyczne dzieje Bliskiego Wschodu zapoczątkowała ChaIdea. Ona to od IV. tysiąclecia dostarcza archeologicznych dokumentów pisanych. Jest Jakgdyby równoległym odpowiednikiem Egiptu. Jak Egipt rozwój zawdzięcza rzece Nil, tak Chaidea niemniej zależy od dwurzecza - Eufratu i Tygrysu. Terytorium jej zajmuje obszar równy Danii. Jest on gęsto zaludniony. Ludność Chaldei stanowią zrazu różm! grupy etniczne, mówiące odmiennymi językami - akkadyjskimi, semickimi i sumeryjskimi. Najświetniejszym miastem Chaldei było Ur. Dzieje tego państwa, zmagania z najazdami Hyksosów, Hetytów, jego upadek są przedmiotem pierwszych rozdziałów tego ,~rtYkUłu, Zmagania Egiptu z coraz to nowymi falami ludów bądź z ~ZJI bądz .z Europy przybywającymi stanowią treść rozdziałów następnycu: W koncowej części zajmuje się autor upadkiem Egiptu, ekspansją Medow, rozkwitem Persji wreszcie podbojami Filipa Macedonskiego i jego syna ~leksandra Wielkiego. W końcowych zdaniach autor wskazuje na to, 7e dZiełem Aleksandra Wielkiego są nie tylko sławiące imię jego orężne po~boje. ale i fakt, że jego wyprawy utorowały drogę hellenizmowi, który objął mebawem zawojowane obszary. Następny z kolei artykuł, dotyczący historii etnicznej, jest napisany przez Von g - A - S a n g a w transpozycji F. Puel de Lobel. Nosi on tytuł: Le Territoire de Hai - Ninh avant l'arrivee des Franc;ais, son aspect ethnique actuel. Autor przedstawia historię etnicznych procesów, jakle rozegrały się na obszarze północnej części Francuskich Indochin, mianowicie na terytoriach graniczących od północy z Chinami, od wschodu z Burmą i Siamem. Artykuł. przedstawia w sposób bardzo szczegółowy dzieje szeregu inwazji ) procesow politycznych na terenie Hai - Ninh, ujmując temat ten w trzech okresach, mianowicie: a) od najdalej uchwytnej przeszłości po wiek XVIII; b) od przybycia Francuzów w XVIII w. do lat ostatnich; c) aktualny stan rozmieszczenia grup etnicznych kraj ten zamieszkujących. W dziale etnograficznym znajdujemy interesujący artykuł Marcelle B o u t e i 11 e r pt. Le dejunt dans les societes indiennes de l' Amerique du Nard (Zagadnienie śmierci u ludów indiańskich Ameryki Północnej). Smierć, jako empirycznie doznawane zjawisko, którego jakakolwiek inter"vencja ludzka niezdolna jest odwrócić, jest czynnikiem, który rozbija lud, lub co najmniej wprowadza pewien rozkład w grupach ludzkich. Jest więc ona czynnikiem wrogim, przeciwstawnym interesom grupy społecznej. Jako zło musi mieć swoją przyczynę. U ludów zacofanych w rozwoju źródłem tego zła, w ich mniemaniu, jest szkodliwa działalność czarów. Ale gdyby wszystkie te akty czarownictwa, niosące w skutkach śmierć, przypisywać ludziom, zostałby wprowadzony czynnik, który w sposób zgubny rozbijał by grupę spoleczną. Tymczasem śmierć, jako zaprzeczenie życia grozi wszystkim. Ta groźba śmier",ci wywołuje więc tendencję ze strony żyJących do przeciv,,'stawiania się jej, jednoczy ich w działaniu zmierzającym do zabezpieczenia się przed nią. Złożone kompleksy emocjonalne, wizj:'! przeżywane w snach, dały podstawę wierze w istnienie świata umarłych, żyjących życiem pozagrobowym. Życie to jest jak gdyby kontynuacją ziemskiego żywota, ale zmarli należą do świata innego. Emocja walki życia przeciw śmierci czyni, że ten zagrobowy świat umarłych, społeczeństwo duchów, hywa uważane za świat wrogi. Ta właśnie nieprzyjazna działalność duchó\\,' które są duchami ludzi zmarłych, powoduje śmierć wśród żyjących. W ca~ lym szeregu obrz~dowych aktów związanych ze śmiercią, w zwyczajach pogrzebowych, w obrzędach zaduszkowych znajduje wyraz idea, której celem jest: neutrali7.0wanie grozy śmierci; ubezpieczenia się przed wrogimi �335 334 aktami ze strony duchów osób zmarłych; idea stworzenia pewnej formy współżycia między umarłymi a żywymi. W idei tej jednoczy się cała gruP&' wszyscy tu są zainteresowani - stąd obrzędy, w których idea ta się wyraża majq charakter społeczny a znaczenie ich jest dla danego społeczeństwa aktem wielkiej wagi. W ciągu dalszym autor wykazuje na konkretnym materiale, odnoszącym się do Indian Ameryki Północnej, jak w rozlicznych praktykach pogrzebowych tych ludów wyrażają się idee wysunięte we wstępnej części artykułu. Pierwszy rozdział poświęcony jest zagadnieniu uzasadnienia przyczyny śmierci i obawie przed zmarłymi. U podłoża wierzeń, że to duchy zmarłych nasylają choroby na żywych i są sprawcami śmierci, leży - zdaniem autora -' psychiczna tendencja do zaprzeczenia poczuciu pewnej odpowiedzialno§ci za śmierć bliskiej, emocjonalnie związanej z pozostałymi przy życiu, osoby. Z drugiej strony fakt przejścia przez próg śmierci, kwalifikując zmarłego do kategorii należącej do innego świata, czyni zeń przedmiot oba·· wy. "Odeszłeś, więc nie powracaj" - mówią do zmarłego Indianie z ludu Crow. Wynoszą trupa z namiotu nie zwykłym otworem wejściowym, lecz osobnym, na ten cel przysposobionym. Następnym zagadnieniem to istota świa ta umarłych i przeznaczenie ich. Jest rzeczą oczywistą, że wizja świata pozagrobowego powstać musiała w oparciu o obraz zwyczajnego życia na zi<"mi. Zmarły wojownik i łowca na tamtym świecie kontynuuje zawód swój i tryb życia. Istnieje jednak pewne zróżnicowanie między poszczególnymi ludami co do istotnej cechy owego świata umarłych. U jednych wizja ta nacechowana jest pewnym optymizmem i świat ten jest słoneczny, kraina ta jest szczęśliwym terenem dla pomyślnych łowów. U innych znów życie pozagrobowe nosi piętno posępne, smutne. Ostatnie dwa rozdziały są omówieniem zagadnienia wierzeń w reinkarnację zmarłych, solidarności grupy w aktach pogrzebowych, modlitw do t.:m2.riych i roll szamanów, jako pośredników w sprawach między żywymi a zmarłymi. Cały artykuł, zwięzły ale zarazem ujmujący zagadnienia wierzeń i praktyk związanych ze śmiercią ze stanowiska najnowszych prac, na ten temat w ostatnich latach opublikowanych, jest wielce dla etnografa interesujący i pouczający. W tymże samym dziale etnograficznym znajdujemy z kolei artykuł Aleksandra Kor o ł e n k o pt. Stare szyldy niemieckie (Le s Vielles Enseignes Allemandes). Autor artykułu, były francuski legionista a później urzędnik wojskowy okupacyjnych wojsk francuskich w Niemczech, zebrał, opublikowane tu materiały. na terenie Badenji, Wirtembergii i Tyrolu. Są to fotografie i opisy starych szyldów, jakie wiszą przed róźnymi hotelami. oberżami, zajazdami. Są one wykonane. najczęściej z żelaza, artystyczną robotą kowalską. Zwracają uwagę nietylko artystyczną i oryginalną formą .ale również treścią znaków, które stanowią motyw główny emblematów. .Nie m~ w tym przesady, jeżeli stwierdza się, że historia zajazdów, hotel.l, ~berz ma swój początek w bardzo odległej przeszłości. Wzmianki o ,lstmeJących oberżach, które rozsiane były wzdłuż najdawniejszych szlakow komunik~cyj~YCh są bardzo dawne. Trudno mówić o ilości owych p~erwszych zajazdowo Celem ich było dostarczać podróżnym schronienia tj .. dachu nad głową, picia i ewentualnie jedzenia. Dla sygnalizowania takIego charakteru owych zabudowań umieszczano nad drzwiami znak w postaci bądż gałęzi sosnowej, bądź zawieszonego garnka. Stan taki is.tniał ~. okresie, ki~dY podróże wynikały z pewnych niechybnych komecznoscl. Rzeczy te Jednak zmieniły się od XI w., kiedy to ruszyły wypra~y ~rzyżowe a ważniejsze drogi komunikacyjne Europy stały się o wiele ~lczm:J uczęszczane przez rycerstwo z orszakami, przez pątników i obieżysWlatow. Powstała więc potrzeba i koniunktura dla hoteli i oberż przy tych szlakach. Powstała niebawem i konkurencja. Aby zwrócić na siebie uwag~, ~naki sygnalizujące zajazd czy oberżę poczęto wypełniać treścią. w .k~oreJ podkreślano bądź zaletę, bądź społeczną rację przedsiębiorstwa. Wsrod tego rodzaju znaków rozpowszechniły się: krzyż, gwiazda Betleemska ",,:ół przy żłobie, baranek ofiarny, trzej królowie itp. Przypuszczać należy .-:. pIsze autor. - że znaki tej kategorii utrzymały się bardzo długo. Po wypra·· wach krzyzowych rozpowszechniać się zaczęły znaki, nawiązujące do obraz~w z ~istorii świętej, zajmując równorzędne miejsce z poprzednio wymiernonyml. Tymczasem ilość oberż i zajazdów stale wzrastała, odpowiednio do co~az większego ruchu na drogach komunikacyjnych. Coraz liczniej główną klIent.elę tych przedsiębiorstw stanowili kupcy, myśliwi w podróży na WIelkIe tereny łowieckie, obieżyświaty, wędrujący dla przyjemności i zarobk~ .. Z r?snącej konkurencji powstała zapewne tendencja do pewnej, specJalIzacJI owych zajazdów, przez nastawienie się głównie na jedną z kategorii podróżników. Tym się zapewne tłumaczy grupa szyldów w których jako znak pojawia się niedźwiedź, jeleń, cietrzew i inne. Dl; przyciągania klienteli, szukającej raczej towarzyskich uciech, przeznaczone były znaki takie, jak "kawaler", "jeżdziec", "źrebiec" i inne. Inne zawierały .o~raz winnego grona, drzewka zielonego, lipy itp. Znak "róży", rzadzIej spotykany, był, być może, ~iązany z istnieniem w owych wiekach Bractwa Różokrzyżowców. Nowszego pochodzenia są znaki przedstawiające ~urzyna, strusia itp., związane z epoką wielkich odkryć geograficznych I podróży egzotycznych. Ogół zebranych względnie zarejstrowanych znaków autor dzieli pod wzgledem treści na 10 grup. Autor zebrał kolekcję, liczącą około 200 fotografii, ilustrujących znaki szczególnie reprezentacyjne. Jest to w każdym razie dziedzina twórczości ludowej i artystycznej, mało dotąd opracowana. Trzeci Lou i s artykuł w dziale etnograficznym to dalszy ciąg pracy A n d r eJ M e r c i er' a o ziołach w ludowym folklorze francuskim �336 337 i etnografii (Les Vegetaux dans Ie Folklore et l'Ethnogra.phie). Rozdział bieżący pt. Ludowe zielarstwo we Francji zawiera opisy i dane do szeregu roślin (od Herbe de la Passion do Herbe a la Bonne Dame). Następny artykul należy już do działu trzeciego. Poświęcony jest zagadnieniom językoznawczym. Autorem jego jest R.P.C. T a s t e v i n. Artykuł ten nosi tytuł: A/rykań,ski charakter pre!iksóu; mianownikowych i czasownikowych języka malagaskiego. (L' Africanite des Prefixes Nominaux et Verbaux du Malgache). Omawia on prefiksy, występujące w języku MalgaszóW. Ostatnia karta zeszytu zawiera program zebrań Towarzystwa (Societe d'Ethnographie de Paris) na rok 1953 z podaną tematyką referatów i dyskusji. Tadeusz Wróblewski BURGSTALLER ERNST: Das Fragewerk zu den volksKar t en. Durchflihrungbericht zum ersten Fragebogen von ... Veroffentlichungen zum Oberosterreichischen Heimatlas. Herausgegeben vom Institut fUr Landeskunde von Oberosterreich. I. Linz 1952. ~. 64, 6 map. Odbitka z "Oberosterreichische Heimatblatter" R. VI. z. 3. Praca przedstawia założenia metodologiczne i metodyczne Atlasu Etno-' graficznego Górnej Austrii oraz dotychczasowe oSiągnięcia. Atlas opracowywany jest w ramach Institut flir Landeskunde von Oberosterreich w Linzu, stanowiącego kontynuację dawnej Landesstelle Oberosterreich atlasu etnograficznego niemieckiego I. Posłużono się głównie ankietą pośrednią, nad której wypełnieniem czuwali instruktorzy -c ..przeważnie nauczyciele - o odpowiednio pr.zedtem pouczeni. Ograniczono się do pytań rzeczowych, wymagających jasnych i prostych odpowiedzI, dających rezultaty kartograficzne. Pierwszy kwestionariusz zawierał pytania o niektóre zwyczaje do.roczne (majowe, żniwne, palenie ognisk itp.) oraz o wierzenia ludowej ku n dl ich e n meteorologiI, Zagadnienia takie, jak zagadnienia formy domu i siedliska, zagadnienia sztuki ludowej, stroju, muzyki, tańców itp. odrzucono podobnie jak i w innych atlasach etnograficznych Europy zachodniej, ze względu na to, że nie dają się one zbadać przy pomocy ankiet, lecz wymagają badań terenowych prowadzonych przez wykwalifikowanych etnografów. Etnografowie austriaccy nie usiłowali jednak przekroczyć tej bariery, wprowadzając zamiast ankiety - badania terenowe, jak to uczynił Polski Atlas I Atlas Leipzig der 1937-39. deutschen VolkskuJ,lde, wyd. H, Harmjanz i E. Rohl', Etnografic~ny". Z drugiej strony zastosowanie ankiet pozwoliło na znaczne zagę~zczeme sieci badawczej (l punkt na 23,2 km2) ". co nie jest bez znaCZ~!ilJa.wobec .. ni~wielkiego zasięgu przestrzennego Atlasu Etnograficznego G~rneJ Austru (OK. 12000 km2). Przedstawiając szczegółowe cyfry, dotyczące :"'leku, Po:hodzema społecznego i jakości odpowiedzi ankietowanych i ich lllstruk:oro,,:, au.tor, wykazuje m.in., że ankieta pośrednia daje mniejszy procent oapowledzl me wystarczających (6-70/0) niż bezpośrednia (13-160/0). , Atlas Etnograficzny Górnej Austrii stawia sobie ambitne zadania zebrama da~ych, kt.óre mogłyby, rzucić światło na graniczny obszar między rzekaml Traun l Enns, na ktorym nieraz już w historii stykały się rozmaite WP1Y\~y l grupy ,etniczne (Austriacy, Słowianie, Węgrzy, Turcy i in.) Ze wzglęau na wYjątkowe znaczenie badanego obszaru spodziewane jest uzyskanie rezultatów, ważnych dla historii całej Austrii. Te oczekiwania badawc~e są w pewnym stopniu odpowiedzią na zastrzeżenia, które można by wysunąc przeciw prowadzeniu prac, zmierzających do szerszych rezultatów w UJęClU przestrzennym - na tak niewielkim obszarze. Za podsta\\rową przyjęto mapę w skali 1 : l 000000. Sieć punktów badan~och pokrywa s~ę z siedzibami szkół podstawowych, ze względu na współpracę z nauczyclelstwem, Jest więc dość przypodkowa, co jednak nie może grać roli przy tak znacznej gęstości sieci punktów. Punkty identyfikowane są za pomocą. numerów w obrębie każdego z okręgów administracyjnych. Opracowa~e ol opracowywane kartogramy dotyczą przeważnie obrzędów l zwyczaJow ludowych. Z zagadnień kultury materialnej przygotowywane są narazi~ tylko mapy, przedstawiające rozprzestrzenienie różnych form kOP1C zboza i narzędzi żniwnych. Uwagi wstępne zakończone są nawiązal1lem do dawniejszych tradycji kartografii etnograficznej w Europie i sugestiami europejskiego etlasu etnograficznego, którym nie można nie przyklasnąć. . ,Załączone dwa pierwsze kartogramy, poświęcone niektórym zwyczajom zl1lwny~ i zwycza!o,,:,i palenia kół ognistych nie odbiegają pod względem t~rmy l sposobu uJęc~a ?d map atlasu etnograficznego niemieckiego. Mapy wstępne. --, to mapa SleCl punktów n! kalce oraz mapy, przedstawiające pochodzeme l dawność osiadłości informatorów. W sumie Atlas nie odbiega , ~a badaniach terenowych oparto, jak wiadomo, częściowo Atlas def' wyd. P. Geiger i R. Weiss Basel 1950; w tym t~z klerunku ldą ostatme prace organizacyjne na Węgrzech i w Czechosi~wacji por. S t r a n s k a D.: Historicko-narodopisny atlal; Ceskoslovenska "Na~odoPiSny Vestnik Ceskoslovensky", Praha 1956, z. 3-4 s. 314-15. ' , W Atlas der deutschen Volkskunde wypadał l punkt na 27 km2• w Atlas der schweizerischen Volkskunde 1 : 107 km2, w Sprach und Sachatlas Italiens und der Siidschweiz, wyd. K. Jaberg, J. Jud, Zofingen 1928 _o l : 725 km', Pol. Atlas Etnograficzny 1: 916 km2• SC~lw~lzerische~ 22 "LUd", t, XLIV. Volksku~de, �339 328 od metodycznych i metodologicznych założeó atlasu etnograficznego niernieckiego. Tym niemniej stano\vic on będzie ciekawy przyczynek w dziedzinie kartografii etnograficznej. Krzysztof K1.c·(l.~ni e n:sk ( A. FIEDLER, łL WEINHOLD: D a s s c h b n e F a c h w e l' k h a u s S i\ d - T h li l' i n g e n s Leipzig 1956, Veroffentlichungen des Instituts fUr Volkskunstforschung beim Zentralhaus fUr Volkskunst. Budownictwo ludowe ma bogatą literaturę i z pozoru wydaje się jedną z najbardziej opracowanych dziedzin kultury materialnej wsi, tak w Pol&ce jak i zagranicą. Ukazujące się ostatnio publikacje zagraniczne na temat budownictwa silnie podkreślają fakt, iż mimo licznych przyczynków wiedza w interesującym nas zakresie. Jest bardzo uboga. Recenzenci z radością witają tam każdą pozycję z tego zakresu a cieszy się ona uznaniem proporcjonalnym do ilości materialu opisowego i ilustracyjnego jaki wnosi. Czyżby kult "faktografii"? Polską literaturę przedmiotu cechuje z jednej strony - rozmach teorii i hipotez na temat i genezy i rozprzestrzeniania się różnych typów budynków, elementów rozplanowania i elewacji (charakterystyczne dla XIX i pierwszych lat XX w.), z drugiej strony monograficzne opisy szczegółowe budownictwa regionalnego, czy jakiegoś elementu budownictwa ograniczające się przede wszystkim do zagadnień konstrukcji czy zdobnictwa. Nie miejsce tu na ocenę tych sposobów patrzenia na budownictwo ludowe etnoe,rafów czy też historyków architektury. Na uwagę zasługuje natomiast fakt, że w przeciwieństwie do zagranicy brak u nas ruchu, któryby zmierzał do: a) fotograficznej dokumentacji zabytków budownictwa ludowego b) popularyzacji obiektów dawnego budownictwa i wiedzy o nich, o ich twórcach. o sztuce zdobniczej z nimi związanej. Za granicą (szczególnie w Niemczech, Czechosłowacji i Szwecji) wyrazem tego dążenia do popularyzacji i dokumentacji są "vydawnictwa o charakterze popularno-naukowym w których ma teriał ilustracy jny odgrywa zasadniczą rolę a tekst zna jdujący się na kilku wstępnych stronach wiąże ten materiał w całość. Wydawnictwa te o charakterze albumów, budzą szerokie zainteresowanie dla osiągnięć budownictwa '\v przeszłości, aktywizują działalność starych wzorów artystycznych, spełniają rolę przewodników po osoliwościach określonego regionu. W 1956 r. ukazało się kilka prac zagranicznych tego typu '. Spróbujmy , H. R i e d, Das Bauernhaus im niederbergisch-westfalischen Grenzs. 67, ryc. 48; P. M e y er, Das schweizerische Bilrgerhaus und Bauernhaus, s. 128, ryc. 106; A. F i e d l e r, Das schone FachwerkhauS gebiet, Siid-Thiiringens, s. 80, ryc. 75. v\'ięc na przykładzie innych tego rodzaju popularyzacji. jednej takie j pracy, publikacji i wskazać przeilcdzić na walory układ typowy dla dydaktyczne takie; Praca Das schone Fachwerkhaus Siid-Thiiringens powstała \V ten SPOS?b iż. w 19~4 r. w czasie praktyki wakacyjnej studentów klasy fotografIczneJ WyzszeJ Szkoły Grafiki w Lipsku, wykonano wiele zdjęć w wybranych miejscowościach i uzupełniono je zdjęciami zawodowych iotografów. P':'aktyki były prowadzone pod kierunkiem Wydziału Badań Centralnego Domu Sztuki Ludowej w Lipsku. Tekst napisał dr A. Fiedler. Opisy zdjęć zrobił R. Weinhold. Tekst stanowi jedną trzecią całej publikacji. Pozostaly tekst rozbity jest na krótkie i treściwe rozdziały. Pierwszy z nich Von Land und Leuten daje obraz regionu i ludzi, obraz tendencji rozwoju przestrzennego wsi. Sprawy budownictwa łączy z krajobrazem naturalnym, z zaopatrzeniem terenu w materiał budowlany, z miejscowym rzemiosłem przez co przyczynia się do pogłębienia zagadnienia. Opracowanie graficzne nie czyni z tej problematyki balastu ale narzuca czytelnikowi w sposób poglądowy istnienie związków między przedstawionymi w dalszej. części konstrukcjami a ich uwarunkowaniem. Na marginesach poszczególnych stron znajdują się ilustracje typowego krajobrazu, zalesienia, wyroby miejscowych rzemieślników a hasło wiążące się z ilustracją jest w tekście wy obręb ni one kursywą. Rozdział drugi Von Volkskunst in Dor! und Flur przedstawia sztukę ludową jako czynnik zmierzający do zmiany otoczenia, jako dążenie do jego upiększenia. I znów obok tekstu pojawiają się ilustracje pozwalające na uzmysłowienie, unaocznienie sobie tego sformuło,van:a. Dopiero na tym tle w rozdziale Das Fachwerkhaus przedstawiono sprawy konstrukcyjne. Autor podkreśla w jaki sposób forma budownictwa ryglowego grodzono glinianego pozwala na rozwój i rozczłonowanie wnętrza mieszkalnego, jak jest związana ze specjalnym rzemiosłem (i znów na marginesie ilustracje). Nie wdaje się jednak w szczegóły, szkicując tyłko o tyle problematykę teoretyczną o ile jest ona potrzebna do zrozumienia specyfiki budownictwa na omawianym terenie. Porusza sprawę zasadniczych elementów konstrul{cji ryglt>weJ; Zaznacza dość silnie iż pewne ełementy dawniej niezbędne konstrukcyjnie przekształciły się w elementy zdobnicze. Wskazuje na najrozmaitsze figury geometryczne robione z rygli (mieczy) a przy każdej z nich podaje ludową interpretację kształtów, nazwę gwarową, charakter magiczny i symboliczny wytworu. Obraz całości zamknięty jest opisem zdobnictwa w drzewie i w glinie. Opisano szczegółowo ozdoby: głowic belek, podwalin, węgłów, odrzwi i ram okiennych z podaniem treści ornamentów. To co widzowi jest niedostępne zostało tu potraktowane szczególnie dokładnie. Na podstawie opisu konstrukcji fachwerkowej i sposobów zdobnictwa można wyróżnić następujące cechy specyficzne budownictwa w połud- �341 340 niowej Turyngii. a) bogate zastosowanie drzewa, szczególnie dębu; b) szczególnie rozwinięte zdobnictwo słupów i belek; c) podcienie w dłuż· szej ścianie; d) poszczególne piętra budynku stanowią całości bo słupy nie idą przez całą wysokość budynku, od podwaliny do płatwi, jak to ma miejsce w innych konstrukcjach ryglowych (dolnoniemieckich). Praca przemawia do czytelnika bogactwem materiału podanego w sposób poglądowy, jasny, treściwy; materiału tylko niezbędnego dla zrozumienia specyfiki omawianej konstrukcji. Wysoki poziom techniczny zdjęć i nienaganna szata graficzna podnoszą poziom publikacji. Czy w świetle tych walorów publikacja taka nie mogłaby być dla nas wzorem? Mimo pewnych braków teoretycznych (jest to praca za mało pogłębiona historycznie jak na nasze wymagania) i drobnych usterek technicznych (brak numeracji kolejnej zdjęć, za mała korespondencja między częścią teoretyczną i ilustracjami w postaci odsyłaczy) należy ten typ prac jak najgoręcej popierać na naszym terenie. Nie mie~my za wielkich pretensji teoretycznych hamujących czynności dokumentacyjne w nauce, i nie róbmy przez perfekcjonizm z samej czynności dokumentacji skomplikowanych opisów morfologicznych w obliczu zagłady najciekawszych eksponatów. Mamy w naszym kraju niezwykle korzystną sytuację dla wydawania tego typu publikacji, np. o wiele ciekawsze konstrukcje niż fachwerk, stosunkowo wyraźne regiony budownictwa, materiał ikonograficzny i fototeki muzealne. Dla wszystkich tych którym sprawy popularyzacji naszej ludowej twórczości nie są obce, praca A. Fiedlera i R. Weinholda będzie wzorem umiejętnej reklamy narodowej kultury, wzorem właściwego szacunku dziedzictwa kulturowego. Maria Trawińska-Kwaśniewska SIDZINIARKI. P r z y c z y n e k d o h i s t o r i i r u c h u r e l i g i jn e g o w ś ród gór a l i (Na marginesie powieści Jana D o b r a c z y ńs k i e g o, pt. "Kościół w Chochołowie"). Każdy miłośnik góralszczyzny, etnograf i folklorysta, a przede wszystkim wielbiciel piękna polskich Tatr z zadowoleniem przeczyta powieść Jana Dobraczyńskiego pt. Kościół w Chochołowie, wydaną w 1954 r. Czytelnik znajdzie w niej bowiem lud podtatrzański przedstawiony w całej pierwotnej prostocie i surowości, nie podmalowany na herosów, Janosików, lecz w codziennej walce o utrzymanie życia, lud ciemny, na niskim stopniu rozwoju kulturalnego stojący. Lecz i dla socjologa ksiąźka nie będzie obojętna zwłaszcza dla badacza ruchów religijnych na podłożu ludowym, gdyż te~atem powieści jest prąd religijny, silny na góralszczyżnie w drugiej połowie XIX w., któremu początek dał ks. Wojciech Błeszyński, proboszcz w Sidzinie (pod Babią Górą). Autor ukazał go w stylu apostoła, oddanego wyłącznie słuźbie Boźej i duszpasterstwu, życiowego abnegata, który wziął !la siebie misję ugruntowania prawdziwego chrześcijaństwa w duszach półdzikich górali. Ks. Błeszyński, obejmując probostwo w Sidzinie zastał morałność i oświatę w stanie godnym poźałowania. Oto słowa, którymi opisuje stan moralny swych parafian w rozmowie z ojcem Tyburcym, zakonnikiem z Krakowa: "Wokół góry, lasy, dzicz i ciemności. Brak nauki i pijaństwo. Gdy byłem dzieckiem, mówili mi: Nie chodź Wojtek na Zgorzelisko, bo tam ludzie Czarnemu ofiarę składają. Na Wiktorówkach był ołtarz, sam widziałem, do składania ofiar jakiemuś pogańskiemu bałwanowi. A jakie straszne przesądy wypłynęły, gdy szalała zaraza. Żeby ją ugłaskać, zakopywano źywe niemowlę. Jaka rozpusta. Z dziewczyny, która szła do ślubu bez dziecka, śmieją się, że się nie podobała chłopakom". Ks. Błeszyński stanął przed olbrzymim zadaniem umoralnienia ludu, a za pierwszy krok do tego cełu uważał nauczenie ludzi katechizmu, tj. zasadniczych prawd wiary w sformułowaniu katechizmowym. Do pomocy w tej pracy powołał inteligentniejsze dziewczęta, wyuczył je doskonale katechizmu i wysyłał na odpusty, jarmarki i różne inne zebrania, aby katechizowały ludzi dojrzałych. O swej instytucji tak mówił: "Stworzyłem to dziewczyńskie wojsko, bo mi się wydało, źe dzięki tym dziewczętom wbiję mocniej chrześcijaństwo w ludzi. Nienawidzą moich dziewcząt. Opowiadają, że wariatki, złodziejki, że źle uczą, że są sekciarkami. Niech która zjawi się w obcej parafii, zaraz ksiądz woła żandarma i każe ją aresztować". Istotnie miał ks. Błeszczyński wśród duchowieństwa wielu przeciwników, którzy nie pochwalali jego metody duszpasterskiej, a oceniali ją jako fanatyzowanie wiernych i do tych dziewcząt nieprzyjaźnie się odnosili. "Moich dziewcząt nikt nie znosi" skarży się w powieści Ks. Błeszyński przed tym samym ojcem Tyburcym -. "Nikt, Nie mówię o tych, co mi są wrogami. Ale nawet życzliwi wyśmiewają je, wytykają z ambon, pędzą". Niestety. Przeciwnicy ks. Błeszyńskiego mieli w wielu wypadkach rację, gdy wzbraniali sidzińskim apostołkom wstępu do swej parafii i wypraszali sobie tej rzekomej pracy misjonarskiej. Kobiecinom bowiem poprzewracało się w głowie, zaczęły uważać się za narzędzia Opatrzności równorzędne z duchownymi, a niekiedy nawet za nadrzędne. A praca ich była taka: Przybywszy do wskazanej wsi, najczęściej w porze zimowej, sidziniarka wyszukiwała sobie zamożnych ludzi, u nich się lokowała l dbała o to, żeby miała wygody i dostatnie jedzenie - oczywiście darmo. Wieczorem zwoływała z sąsiedztwa osoby dojrzałe, najczęściej kobiety i odbywała z nimi nauki. Wszelako posłannictwo - jak powiedziałem zaczęło im uderzać do głowy. Oto np. jednego wieczoru sidziniarka oświadczyła, że nie będzie uczyć, bo za mały komplet. Drugiego też nie, bo za \\lelki natłok. Zaczęły też budzić zgorszenie swym za.'howaniem, gdyż nazbyt długo \\'ysypiały się i nabożeństwa ranne opuszczały. Sidziniarka po przesiedzeniu 'v chałupie jednego tygodnia, przenosiła się do drugiej i ko- �343 342 iejno dalej. Także obroK: duchowny, kt,jrym k"rrni~a s"'ych słuchaczy, nie był przedni, a niekiedy ponoć od nauki Kościoia odbiegał, albo był zgoła humorystyczny. We wsi Słomce np. opowiadała jedna, jak jest w piekle, czym diabli palą i plotła różne androny, które wzbudzały śmiech u poważnie myślących chłopów. Duchowieństwo miejscowe, które o robocie sidziniarek otrzymywało dokładne relacje, zaczęło szemrać i czyniło starania u władzy świeckiej o wysiedlenie dwóch ze Słomk:, które tu pracowały. Jedna unikla aresztowania dzięki przebraniu, w którym schroniła się do kościoła, drugą żandarmeria odstawiła do Sidziny. W Podobinie sidziniarka spowodowała śmierć chłopa, który całkiem serio w jej posłannictwo uwierzył. Popierała bowiem swoją naukę udawaniem jasnowidzącej i łaskę objawień posiadającej. "Oto tu na oknie siedzi aniołek" - wmawiała w ludzi "Teraz przeleciał na tamto okno". Jednego wieczoru oświadczyła, że nie będzie uczyć, bo w izbie siedzi wielki grzesznik i oczami wskazała na jednego chłopa. I gdy nie dała się uprosić, chłop wyszedł z chałupy i w stodole się powiesił. Niektóre z nich przekształcały się w obłudne świętoszki, hipokrytki i oszustki. W Porębie W. ogłaszała jedna, że w polu ukazuje się jej Pan Jezus, że gdy wracała ze Szczyrzyca z rekolekcji, to Pan Jezus Jej towarzyszył i przez grzeczność serdaczek za nią niósł aż na Kasiński Dział (Było to bowiem w lecie w upalny dzień). Taka niekorzystna pamięć o sidziniarkach zachowała się w okolicy Mszany Dolnej. Dodatnich szczegółów opinia wioskowa nie przekazała głównie dlatego, bo ludzie lepiej pamiętają słabości i grzechy swych bliźnich niż cnoty i zasługi. Sprawa ta zasługiwałaby na gruntowniejsze zbadanie. Moje zapiski pochodzą bowiem z terenu ograniczonego, a ruch sidziniarski rozwijał się przecież na znacznie rozleglejszym obszarze i musiał wydawać także pożyteczne owoce. Wyniki szkolenia ludu w katechiżmie przez sidziniarki zależały w duźej mierze także od stanowiska proboszczów. Nie wszyscy bowiem zwalczali je przy pomocy żandarmerii. Byli też tacy, jak ks. Krawczyński w Ludźmierzu, którzy wglądali w pracę wysłanek ks. Błeszyńskiego i życzliwie się do niej odnosili (wiadomość o tym zawdzięczam ob. Józefowi Koniecznemu ze Skrzydinej, bliskiemu krewnemu ks. prałata Krawczyńskiego). Dzieło ks. Błeszyńskiego, szłachetnie pomyślane, zostało wypaczone; nieudolność jednych misjonarek, a- głupota i nieuczciwość drugich została przypisana całej jego organizacji. W powieści nie ma jednak głupich ani nieuczciwych; wszystkie są ideowe, szlachetne, a prześladowań doznają ze strony tych przeciwników proboszcza sidzińskiego. którzy nie zdolni są wznieść się na wyżyny jego ideologii. Wokół głównego bohatera powieści ustawił autor szereg księży jemu nieprzyjaznych i walcli",cych z nim niewybrednymi środkami. Najzaciętszym wrogiem księdza Błeszyńs,dego jest proboszcz z Pisarzowej ks. Najduch. Ksiądz ten siedzi \V więzlemu pod zarzutem zabicia swej gospodyni, stojącej pod wpływem idei sidziniankiej. Otóż wypadek ten nie jest przedsta\viony zgodnie z prawdą historyczną. Zabójcą gospodyni ks. Najducha b:,j bowiem inny człowiek, który przed śmiercią wobec świadkó\11 do tej zhrodni i rabunku się przyznał. Na ks. Najducha rzucono podejrzer:ie dlatego, pon:eważ znienawidzony był za pien iactwo l zclzi::r,;t ,VQ w ó:wej parafii. Śleclztwo prowadzone nadzwyczaj stronniczo skończylo się j2':;0 uwięzieniem. Oryginalne dokumenty, odnoszące się do tej ponurej sprawy, ma w swych rękach rodak pisarzowski Ob. Antoni Górszczyk, badacz przeszłości w swej rodzinnej wsi. Obok tego wyidealizowanego duszpasterza stoi drugi ksiądz wyposażony również w same piękne, pociągające rysy charakteru. To ks. Stolarczyk, pierwszy proboszcz Zakopanego, entuzjastyczny miłośnik gór i ludu góraloldego, a przy tym kapłan bez zarzutu. Trzeba jednak zauważyć, że historyczny ks. Stolarczyk nie był taką doskonałości,!; zostawił bowiem o sobie pamięć jako zbijacz pieniędzy. Nie może mu też wybaczyć barbarzyńskiego postępku Kietlicz-Rayski .•• malarz i historyk sztuki, który pisze, że ks. stolarczyk kazał zebrać wszystkie obrazy na szkle o tematyce zbojnickiej, a jakich wiedział, i w potoku na kamieniach roztłuc, aby odebrać góralom podnietę do zbójnickiego trybu życia. Powieść Jana Dobroczyńskiego przepojona jest tendencją aktualną, łatwo dla czytelnika dostrzegalną, a sztuka pisarza zaciekawia przez realizm w określeniu postaci duchownych katolickich. Przez kontrakst z grupą konfratrów noszących ujemne rysy charakteru postać głównego bohatera wychodzi opromieniona tym większym blaskiem cnoty i prawie świętości, która się krystalizuje przez pracę społeczną, przez zdobywanie dusz ludu dla Boga. Pisarz nie wyrzekł ostatniego siowa, lecz każdy przeciętnie intellgentny czytelnik 8am je sobie dopowie. Sebastian O BUDOWNICTWIE WIEKU. (Na marginesie Historiografowie przy opracowaniach W XVII i XVIII polscy zaczynają zwracać coraz baczniejszą uwagę opartych na żródłach rękopiśmiennych - na te żródła K i e t l i c z - R a y k i, ;, Konstanty ''W WIEJSKII\1 W WIELKOPOLSCE recenzji) "'" FLizak Sztuka Góralska na Podhalu, Lublin 192e. ś\vietle artykułów: Józefa B u l' S z t y, Budownictwo wiejs:~ie L' kl11CZU runowskim pod Nakłem w I połolrie XVII wieku, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej PAN", R. 2: 1954, nr 1--2, s. 104-139 i Wakriana S o b i " i a k a, ZabllclolCania i inwentarz ruchomy (martu y) tC gospodarstwach te śtrietle dworskich materiału biskupstwa .i,-ódłou;ego, poznańskiego .,L u d", t. 11: XVII-XVIII 41: 195••, s. 340-438. w. �34i 344 które dotyczą ludowej kultury materialnej 2. Przy wykorzystaniu tych źródeł podkreślana jest wielka ich przydatność dla celów poznawczych naszej przeszłości. Uderza przy tym obojętność z jaką źródła te były do niedawna jeszcze pomijane. Etnografowie, opisujący naszą kulturę materialną opierali się prawie wyłącznie - nad czym naleźy ubolewać - na osiągnięciach archeologicznych i etnograficznych badaniach terenowych ostatnich dziesiątek lat. Wśród tych badac7.Y byli wprawdzie tacy, którzy podkreślali konieczność wiązania swoich prac z danymi źródłowymi (np. Kolberg) ale do archiwów nie zaglądali. Toteź z radością naleźy witać ostatnio opublikowane drukiem artykuły, omawiające wycinkowo poszczególne zagadnienia kultury materialnej. Naleźy się spodziewać, źe w najbliższej przyszłości pojawią się opracowania obejmujące całokształt zagadnień ludowej kultury materialnej, które usuną dotychczasową lukę w tej dziedzinie. Niedawno ukazał się w "Kwa~talniku Historii Kultury Materialnej" artykuł Józefa B u l' S z t y 3 o budownictwie wiejskim, będący poważnym przyczynkiem do poznania tego problemu od strony żródeł. Autor dochodzi do ciekawych stwierdzeń na podstawie przejrzanego materiału rękopiśmiennego obejmującego umowy z rzemieślnikami w I połowie XVII w. w przedmiocie budowy i remontu budynków. 2 Ibidem. Wspomniany artykuł opracowano na podstawie rękopisu Biblioteki Kórnickiej PAN, sygn. B. K. 641, pt. Regestra Roku Pańskiego 1636 d. 5 May Rządzenia Rzemięśników do wszelakowych Budynków w Majętności Runowskiej za szlachetnego Pana Andrzeja Jaroszewskiego na ten czas w maiętnościach Jego Mości Pana Pawła Działyńskiego, Starosty Nieszawskiego zawiadującego, obejmującego dane źródłowe dotyczące umów zawieranych przez adminis.trację majątków z rzemieślnikami, przedmiotu umowy, wynagrodzenia, ilości zatrudnionych rzemieślników, przygotowania materiału budulcowego, oraz uwagi dotyczące samego budownictwa. Całe zagadnienie rozpracowano w następujących rozdziałach: 1. Z a g a d n i en i e i ź l' Ó d ł a - stan badań na odcinku budownictwa wiejskiego, opis samego źródła, 2. K l u c z r u n ow s ki opis geograficzny, ludność, wsie i łany, 3. R z e m i e ś l n i c y i "z l' Z ą d z e n i a" o p l' a c ę - tabelaryczne ujęcie różnych kategorii rzemieślników wykonywujących prace związane z budownictwem (zbyt długi w stosunku do całości artykułu), 4. R o z m i e s z c z e n i e z a b u d o w a ń (nie wyjaśnia z braku źródeł), 5. P l a n c h a ł u p y rozmieszczenie poszczególnych części chałupy, podcienia, sieni, izby i komory, 6. K o n ~ t r u k c jaś cia n ch a ł u p y omawia się dwie występujące na tym terenie konstrukcje zrębu sumik owo3 Ten szczególny rodzaj źródła, rzadko spotyka się w archiwach, stąd też badanie oparte na nim ma wielką wartość poznawczą. Najczęściej dane dotyczące budownictwa znajdujemy w inwentarzach, rewizjach, czy lustracjach (te trzy rodzaje źródeł są do siebie bardzo zbliżone) majątków ziemskich wielkiej własności z XVII czy XVIII w. Wiadomości zaczerpnięte z tych źródeł są przeważnie stereotypowe i bardzo lakoniczne. Przy dużej ich ilości w materiale źródło\':ym można, po dokładnym jego zbadaniu, stworzyć sobie mniej lub więcej dokładny obraz budownictwa wiejskiego formacji feudalnej'. Praca Bursztyobejmuje swym zasięgiem pięć wsi (jeden klucz) w powiecie nakielskim, a badania oparte na inwentarzach okolice Poznania, Kościana, Międzyrzecza, Środy i Krobi. Warto przeanalizować charakter budownictwa wspomnianych dwóch rodzajów źródeł. wiejskiego na podstawie Materiały źródłowe nie dają odpowiedzi na pytanie, jakie było rozplanowanie wsi: czy zagrody były skupione razem, czy teź rozproszone, mimo że w inwentarzach opisy poszczególnych wsi rozpoczynają się od omówienia całości budynków dworskich (tu można zaobserwować pewne rozplanowanie), a następnie "osiadłości wsi". Przy spisywaniu poszczególnych klas chłopstwa wyliczane są ich rodziny, dobytek i posiadane zabudowania, nie podano jednak, jak te ostatnie są rozmieszczone (czy frontem do drogi itp.). Nie ma też wzmianki o tym, aby w umowach sprawy te odnotowywano. Podobnie, nie można ustalić na podstawie tych źródeł rozmieszczenia poszczególnych zabudowań w obrębie każdej zagrody chłopskiej (gdzie stała chałupa, gdzie stodoła czy chlewy). Wynika jednak ze źródeł, źe każde pomieszczenie występuje przeważnie oddzielnie (zaledwie w paru wypadkach zauważono chałupę i chlewy pod jednym dachem). łątkową i szkieletową, 7. P u ł a p p o d ł o g a oraz następny rozdział 8. - K o n s t l' U k c j a d a c h u - nie można wyjaśnić od strony żródeł. dlatego wyjaśniono częściowo przy pomocy literatury, 9. P o kry c i e d ac h u - poszywanie słomą lub trzciną i pokrywanie gontami, 10. S t o d ol y - i 11. S z o p y, s t a j n i e, c h l e w y, o w c z a r n i e, wo ł o w n i e i inne budynki gospodarskie chłopskie i folwarcznesystemy stawiania zrębu, wspólność cech w konstrukcji, 12. U wag i ogóln e uogólniające wnioski - rozwój dwutorowego typu budownictwa podcieniowego, wewnętrznej rozbudowy i wewnętrznej deklasacji. • Na nich też oparto się przy opracowaniu inwentarzu martwym oraz JVlateriały ;,:ulturZĄe materialnej wsi tcielkopolskiej. artykułów: o Zabudowaniach. O. K o l b e l' g a o Ludowej �347 346 Ilość i rodzaj poszczególnych pomieszczeń należących do chłopa jest uzależniona od jego przynależnofci do danej warst'...,y. I tak kmieĆ' posiada chałupę, stodołę (czasami dwie - ale zawsze o jednej bojowicy), chlelN', (lub obory) G, spichlerzyk, czasami wozownię i rzezalnię (sieczkarnię). Chałupnik ma tylko chałupę, chlev>', czasami stodołę, a komornik mieszka li kmiecia czy chałupnika w komorze lub małej izdebce. Plan chałupy, jest dość jasno przedstawiony w opracowaniu .J. Bun,z\,'. Było to możliwe dzięki temu, że w umowach odnotowywano wymia;y poszczególnych części składowych chałupy, i ich kolejność (w inwentarzach tego rodzaju dane należą do rzadkości). Bliższa analiza pomiarów wykazała bardzo charakterystyczną regularność chałup kmiecych, różną od zagrodniczych (zagrodnicze zawsze są mniejsze od kmiecych). Tal{ więc na tej podstawie daje się uchwycić zróżnicowanie w kulturze materialnej, odpowiadające zróżnicowaniu gospodarczemu i społecznemu tej formacji. W chałupie chłopskiej dają się ~yróżnić cztery zasadnicze elementv: izba, komora, sień i podcień (w żródle - wystawa). Nie ulega wątpliwoś~i, że kolejność pomieszczeń była inna. Wchodząc do chałupy napotyka się podcień, dalej sień, izbę i komorę (w żródle podaje się np: "z sieni sa drzwi do izby, z izby do komory"). Odstępstwo od tego rozplanowani; odnotowuje Burszta zaledwie w paru przypadkach przy budowie chałup zagrodniczych, gdzie polecono wybudować komorę w sieni. Jest to przejaw deklasacji budownictwa wiejskiego w związku z pauperyzacją wsi. Podobne objawy deklasacji spotykamy także na innych terenach Wielkopolski, jak to wynika z inwentarzy dóbr ziemskich kapituły poznańskiej i wielkie i własności prywatnej. Zjawisko to występuje w przypadku chałupników: np. "pierwsza chałupa [...] chałupnika, do której wchodząc do sieni są drzwi [...] w tej sieni jest schodek na górę [...] z tej sieni są drugie drzwi do komórki"G, "sień z komorą z gruntu złą"7. W sieni mieści się nie tylko komora, ale również i izdebka, np. "z sieni izdebka z piecykiem prostym" 8, a nawet kuchenka "w sieni kuchenka i pasowa z prostych dylików" 9. W nazwach poszczególnych pomieszczeń gospodarskich istnieje duża płynność. Np. pisze się równocześnie o chlewie dla świń cieląt lub drobiazgów i równocześnie dla koni krów. Dalej np. "w owczarni stawiano bydło" lub "w obórce świniom jeść dawano" itp. 5 WAPP - skrót (Wojewódzkie' Archiwum cian, 187, s. 162-163, rok 1758, wieś Kosieczyn. 1\ 7 WAPP Kościan, s CP - skrót [I 195, s. 441, rok 1758, (Capi tuli Posnaniensis) CP 119, s. 11. rok 1753. w Nieslabin. l"'. Państwowe Poznań), Koś- 'Warto nadmienić, że w inwentarzach z XVIII w. spotyka się Vi chałupach sień, izbę i dwie komory 10, dalej dwie sienie, dwie izby i dwie komory (tzw. dl'.'ojaki na dwie rodziny biedniejsze, lub jedną bogatszą kmiecą) czego nie spotykał Burszta ll. Po::lcień występuje w większości zbadanych przypadków w powiecie nakielskim jak również i \V innych okolicach Wielkopolski. Można więc, idąc za Bursztą, twierdzić, że występowanie podcieni było powszechnym zjawiskiem tak w XVII, jak i XVIII w, W wyniku analizy ustalono, że w kluczu runowskim występują wyłącznie c h a ł u p y p a d c i e n i o we, jednotraktowe o wzdłużnym układzie, tak charakterystyczne dla budownictwa polskiego. W innych powiatach np. poznańskim czy kościańskim występują, poza wyżej wymienionymi, jeszcze dwutraktowe. Chałupy stawiano, jak stwierdza wspomniany autor - dwoma sposobami: szkieletowym i sumikowo-łątkowym. Pierwszy - przeważał w budownictwie niższych warstw chłopskich, a drugi - wyższych. Jest to dalszy przykład rozwarstwienia wsi wielkopolskiej. Taki podział uogólniający jest moim zdaniem słuszny, z tym jednak zastrzeżeniem, że należało by w każdym z nich wyróżnić pewne podgrupy (np. w technice stawiania wg. systemu szkieletowego dodać do lepianki - fachy wypełnione gliną, lub mur pruski - fachy z cegły). Zdarza się że stwierdzamy tak w jednym jak i drugim rodzaju żródeł, chałupę stawianą nie tylko jednym sposobem, ale nawet wg. obydwóch 12. Naprzykład ściany izby są z samego drzewa, a szkielet sieni i komory jest z drzewa, a wypełnienie z gliny (połączone dwa sposoby występują w chałupach zagrodniczych i chałupniczych, a więc u niższych klas). Z niewielu wiadomości żródłowych, odnoszących się do posowy i podłogi wynika, że pułap był z desek, a podłogi najczęściej nie było (prawie z reguły u chałupników czy komorników). O konstrukcji dachu dane są bardzo fragmentaryczne. Burszta obraz tego zagadnienia uzupełnił korzyst;jąc z literatury stwierdzając, iż dachy chałupy są krokwiowe, dwuspadowe. Szkielet dachu poszywano słomą lub trzciną, bądź na "poły obiema", albo pokrywano gontami lub dranicami WAPP Kościan, 195. s. 441. Np.: "chałupa o dwóch izbach i sieniach, 2 piece i 2 komory [...] chałupa o dwóch izbach, komora jedna, w jednej polowie mieszka chałupnik, w drugiej Marcin komornik" rok 1743 w. Nynkowo C p 118. 12 Nawet przy tym samym systemie budowania mogą zachodzić jeszcze pewne różnice, np. "w tej chałupie sień i chałupa z dyli. a izba w blachy" w. Niesłabin C P 118, s. 11, rok 1753. 10 11 Radomicko. 200, s. 24, rok 1791. w Trojanowo. �348 (przeważnie dworskie budynki). Nie znamy bliżej techniki poszywania czy pokrywania dachu 13. Wsród budynków gospodarskich można wymienić stodoły, szopy, stajnie, obory, chlewy, owczarnie, wołownie, wozownie, sieczkarnie, spichlerze i inne mniejsze. Z pracy Burszty wynika, że stodoły tak chłopskie, jak i dworskie miały bardzo podobną konstrukcję. Najczęściej jest konstrukcja zrębu osadzona na czop w podwalinie, rzadziej wkopane są słupy w ziemię. Ściany miały konstrukcję szkieletową, a dach sochową. Żadnych wzmianek o wnętrzu stodół w umowach nie zauważono. Więcej materiału na ten temat znajdziemy w inwentarzach. Stodoły chłopskie posiadały po jednym, a nawet i dwa klepiska i parę sąsieków. Natomiast w dworskich stodołach ilość klepisk wahała się od 1-4. Często w stodole mieścił się spichlerz. Konstrukcja ścian 14 i dachu była podobna. Pozostałe zabudowania gospodarskie potraktowane są łącznie, ze względu na elementy wspólne występujące w ich konstrukcji. Odnośnie do konstrukcji należy stwierdzić, że słupy zrębowe były wkopane w ziemię, rzadziej na podwalinie, ściany lepione, dachy dwuspadowe 15. Podsumowując garść zaznaczonych uwag należy stwierdzić, że materiał źródłowy aczkolwiek fragmentarystyczny, w poważnym stopniu oświetla zagadnienie budownictwa wiejskiego' różnie dotąd przedstawianego (np. P u s z e t, który twierdził, że budownictwo wieńcowe było ongiś powszechnym). Zwrócenie uwagi na zagadnienie budownictwa chłopskiego od strony żródeł jest jaknajbardziej pożądane. Walerian Sobisiak JAN MESKANK, S e l' b s k i e n a l' o d n e d l' a s t y. D l' a s t y k a t o Isk ich S e l' b Ó w. Die Tracht der katholischen Sorben. Sorbische Volkstrachten. Nakład Domowiny w BudYsinje 1957, str. 129, format A4, w tym 72 ilustracje: jedna mapa, kilka rysunków, reszta fotografie białoczarne i kolorowe. 13 J. Burszta daje przy końcu opisu chałupy bardzo trafne rekonstrukcje chałupy kmiecej i zagrodniczej'w kluczu runowskim w I połowie XVII wieku. IJ Przy stodołach dworsldch (w rezydencjach biskupich) spotyka się takie notki "s todoła na przyciesiach podmurowanych od dołu, ściany pierzone, dalej w rygle lepione" rok 1768 w. Brzezie, C P 147, s. 13. 15 Bardzo nie wiele miejsca poświęcił Burszta zabudowaniom przemysłowym (młyny, tartaki, browary, gorzelnie, kuźnie itp.) oraz handlowym (karczmy, jatki itp.), które bardzo szeroko opisują żródła. Nie wspomina też nic o studniach i płotach. 349 Zagadnienie odzieży obok pożywienia należy do ważnych problemów życia ludzkiego. Często odzież jest wiernym odbiciem kultury i tradycji narodowej, nie dziw więc, że najmniejszy naród słowiański, jakim są Serbowie-Łużyccy, przeżywający obecnie w bloku państw socjalistycznych, w granicach NRD swoJe odrodzenie kulturalne i społeczne zajął się również tym zagadnieniem. Wspomniana wyżej monografia Jana M e s k a n k a jest zeszytem zaplanowanego atlasu ubiorów ludowych Serbów Łużyckich. Podobnych prac ma się ukazać jeszcze trzy. Szósty pokażniejszy tom ma być syntetycznym przedstawieniem całokształtu wjedzy Serbów o swoich ubiorach ludowych. Podobnie jak poprzednia praca M. Nowaka i P. Nedo o ubiorach Slepiańskich Serbów, tak samo praca J. Meskanka jest opublikowana w języku serbskim i niemieckim i posiada podobny układ. Na całość monografii składają się cztery rozdziały. I Wstęp. Kraj i ludzie katolickich Serbów. II Rozwój ubioru katolickich Serbów. III Ubiór ludowy w życiu grupy społecznej wsi. IV Elementy artystyczne w ubiorze. Zakończenie tekstu pr'łcy stanowią: objaśnienia terminów gwarowych i technicznych, przypisy zawierające głównie bibliografię oraz wykaz tablic. Cała praca jest zwarta i przejrzysta. Tekst jest ściśle powiązany z materiałem ilustracyjnym \:0 w wielkiej mierze uwalnia autora w szeregu wypadków od drobiazgowego opisywania detali, które dobrze na wielu ilustracjach są uwidocznione. Ujemną cechą w materiale ilustracyjnym, który stanowi poważną część pracy jest brak rysunków kroju, danych technicznych informujących jasno i wyrażnie ile materiału należy zużytkować i jak go skroić, aby otrzymać część odzieży przedstawioną na ilustracji. Taką formę ukazania odzieży winny mieć części ubioru przedstawione na fotografiach w kolorze czarnym, na którym nie widać szczegółów mogących pochodzić z XVII i XVIII w. Przykładem tych braków są ilustracje nr. 16, 18, 25, 48 i inne. W kilku też wypadkach brak bliższego omówienia techniki usztywniania materiału, jego układania w fałdy i wiązania. Dane te są ważne przy pracy Europy środkowej. Dobrze byłoby więc aby autorzy Serbskiego Atlasu Strojów Ludowych brakujące dane techniczne zamieścili w ostatnim szóstym zeszycie opracowywanego dzieła. Poza wymienionymi niedociągnięciami, które łatwo w dalszych monografiach naprawić, praca Jana Meskanka swą szatą graficzną i solidną treścią ujmuje czytelnika i dobrze wprowadza w kraj i ludzi. W podziw wprost wprowadzają czytelnika tabele przedstawiające precyzyjne obliczenia dotyczące nosicieli ubiorów ludowych w poszczególnych parafiach i wioskach z podziałem na wiek. To jedyne w literaturze kostiumologicznej zestawienie ilości nosicieli z podziałem na wiek doskonale ilustruje zanik ubioru ludowego. Te dane cyfrowe i zamieszczony słownicz.;:k upewniają czytelnika o rzetelnym zebraniu materiału i poważnym podejściu autora do podjętej pracy. Ważną rolę w monografii spełnia też wstęp, w którym Jan Meskank �'350 doskonale wprowadza czytelnika w piękny kraj Serbów Łużyckich ich l1i,torię, stosunki ekonomiczne, socjalne, kulturalne i polityczne. Przedstawienie ubioru ludowego w rozwoju dziejowym daje pogląd na kształtowanie się i przemiany jakie przechodziła odzież dobrze świadczy o pełnym przyswojeniu sobie postępowej, historycznej metody, która dla naukowych pracowików serbskich jest obecnie postulatem prawidłowych rozwiązań naukowych. Adam Grapa z \1 MARIA E A ZNAIvIIEROWSKA-PRUFFEROWA MUZEA I DZIAŁY ETNOGRAFICZNE W POLSCE Aktualne potrzeby i zarys stanu obecnego 1 l. OCHRONA ZABYTKOW KULTURY I UDOWEJ Żyjemy w okresie, w którym krytyka niedomagań społecznych oraz ich ujawnianie staje się nie tylko prawem lecz obowiązkiem, dlatego też sądzę, iż należy wyraźnie stwierdzić i udokumentować braki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej i muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Potrzeby polskiego muzealnictwa etnograficznego należy rozpatrywać, mając na uwadze osiągnięcia w zakresie etnografii w Polsce już od roku 1945. Osiągnięcia te to liczne prace naukowo-badawcze i organizacyjne oraz publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Państwowego Instytutu Sztuki (Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, Zakład Badania Muzyki Ludowej i Zakład Badania Tekstów Ludowych), uniwersyteckich Zakładów Etnologii i Etnografii, poli1 Artykuł mmeJszy napisany w 1955 r" w znacznym stopniu na podstawie materiałów z 1955 r., miał n; celu scharakteryzowanie zbiorów etnograficznych w Polsce oraz przedstawienie palących potrzeb muzealnictwa etnograficznego na tle stanu obecnego. Miały go ilustrować równocześnie ¥•.ydrukowane pod redakcją M. Znamierowskiej-Pri.ifferawej. sprawozdania ponad 60 muzeów i działów etnograficznych. Niestety względy techniczne nie pozwoliły na to i artykuł ten ukazuje się z trzyletnim opóźnieniem, już po wydrukowaniu części sprawozdań muzealnych w poprzednim, XLII i XLIII tomie Ludu. Część sprawozdawczą tego artykułu należy więc traktować jako materiał naleźący już do przeszłości, gdyż \v ciągu trzech lat w wielu muzeach zaszły poważne zmiany, których .Już nie można było tu uwzględnić. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58f6c068919af0dfb5e97194c274f3a1.pdf 05fe5d6236b2ada5eca13f2f9d9a36c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:171 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:147 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.351-480 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text '350 doskonale wprowadza czytelnika w piękny kraj Serbów Łużyckich ich l1i,torię, stosunki ekonomiczne, socjalne, kulturalne i polityczne. Przedstawienie ubioru ludowego w rozwoju dziejowym daje pogląd na kształtowanie się i przemiany jakie przechodziła odzież dobrze świadczy o pełnym przyswojeniu sobie postępowej, historycznej metody, która dla naukowych pracowików serbskich jest obecnie postulatem prawidłowych rozwiązań naukowych. Adam Grapa z \1 MARIA E A ZNAIvIIEROWSKA-PRUFFEROWA MUZEA I DZIAŁY ETNOGRAFICZNE W POLSCE Aktualne potrzeby i zarys stanu obecnego 1 l. OCHRONA ZABYTKOW KULTURY I UDOWEJ Żyjemy w okresie, w którym krytyka niedomagań społecznych oraz ich ujawnianie staje się nie tylko prawem lecz obowiązkiem, dlatego też sądzę, iż należy wyraźnie stwierdzić i udokumentować braki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej i muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Potrzeby polskiego muzealnictwa etnograficznego należy rozpatrywać, mając na uwadze osiągnięcia w zakresie etnografii w Polsce już od roku 1945. Osiągnięcia te to liczne prace naukowo-badawcze i organizacyjne oraz publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Państwowego Instytutu Sztuki (Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, Zakład Badania Muzyki Ludowej i Zakład Badania Tekstów Ludowych), uniwersyteckich Zakładów Etnologii i Etnografii, poli1 Artykuł mmeJszy napisany w 1955 r" w znacznym stopniu na podstawie materiałów z 1955 r., miał n; celu scharakteryzowanie zbiorów etnograficznych w Polsce oraz przedstawienie palących potrzeb muzealnictwa etnograficznego na tle stanu obecnego. Miały go ilustrować równocześnie ¥•.ydrukowane pod redakcją M. Znamierowskiej-Pri.ifferawej. sprawozdania ponad 60 muzeów i działów etnograficznych. Niestety względy techniczne nie pozwoliły na to i artykuł ten ukazuje się z trzyletnim opóźnieniem, już po wydrukowaniu części sprawozdań muzealnych w poprzednim, XLII i XLIII tomie Ludu. Część sprawozdawczą tego artykułu należy więc traktować jako materiał naleźący już do przeszłości, gdyż \v ciągu trzech lat w wielu muzeach zaszły poważne zmiany, których .Już nie można było tu uwzględnić. �353 352 technicznych Zakładów Architektury Polskiej, Instytutu Badań Literackich oraz Urzędów Konserwatorskich, a od 1954 f. Polskiej Akademii Nauk, w której Instytut Historii Kultury Materialnej m. in. przejął znaczną część prac naukowo-badawczych w zakresie monograficznych opracowań kultury ludowej oraz prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Przechodząc do rozpatrywania aktualnych potrzeb muzealnictwa etnograficznego, rozpoczniemy od zwrócenia uwagi na sprawę stanu ochrony zabytków kultury ludowej w Polsce, stanowiącej problem podstawowy w rozwoju muzealnictwa etnograficznego. Wiemy, że muzea i działy etnograficzne posiadają niekompletne zbiory wytworów i dokumentacji polskiej kultury ludowej, której zabytki od lat giną w terenie. Klęski wojenne spowodowały zniszczenie 2 i rozgrabienie tysięcy zabytków zabezpieczonych w muzeach oraz rozproszonych w terenie. Obecnie żyjemy w okresie, w którym zabytki kultury ludowej zostały podniesione do godności dokumentów naszego życia narodowego wielkiej wagi, jednak tylko nieliczna część społeczeństwa wie a tym, że nie wolno mim ich lekceważyć. Sytuacja obecna mówi bowiem o poważnej groźbie utraty w ciągu najbliższych lat zabytków rozproszonych w terenie u ludzi nieświadomych ich bezcennej wartości, jako elementów naszej rodzimej kultury ludowej, na której pragniemy i usiłujemy opierać naszą kulturę narodową. Związek prac naukowych i prac o charakterze społecznym jest w zakresie badań etnograficznych tak oczywisty, iż nie potrzeba udowadniać, że utrata w terenie zabytków mówiących o przeszłości, to pozbawienie naszej historii. niejednego ogniwa pozwalającego na budowanie syntez naukowych, tak ważnych ze względów nie tylko naukowych, lęcz również społeczno-oświatowych. ~ Nie omawiam tu stanu przedwojennych zbiorów etnograficznych ani nie poruszam najpoważ:1iejszej straty w tym zakresie, jaką spowodowało spalenie w 1939 roku Muzeum Etnograficznego w Warszawie. O ile 'viem, ma o nim ukazać się artykuł dyrektora tego Muzeum, prof. dr Eugeniusza Frankowskiego. Celem tego artykułu jest zwrócenie uwagi najwyższych czynników kierowniczych i odpowiedzialnych za te sprawy przedstawicieli społeczeństwa na problem zagrożenia zabytków kultury ludowej i wiedzy ożyciu chłopa polskiego z okresu przed wielkimi przemianami. gospodarczymi i społecznymi oraz w trakcie ich dokonywania, a w związku z tym przedstawienie pilnych potrzeb naszego muzealnictwa etnograficznego na tle jego obecnego stanu. Jak wiele w tej dziedzinie pozostało u nas do zrobienia, mówią przedstawione w 42 i w 43 tomie Ludu sprawozdania ponad 60 muzeów i. działów etnograficznych. Sprawę ratowania zabytków kultury ludowej należy postawić zasadniczo i otwarcie zdecydowanym głosem etnografów-muzeologów, którzy są świadomi odpowiedzialności, jaka na nich spada wobec historii i społeczeństwa za bierne godzenie się z faktami skazywania na zagładę tego wszystkiego, co tworzyło zręby kultury materialnej, duchowej i społecznej chłopa polskiego. Wystarczy sięgnąć do naszej historii, spojrzeć na mapę i przypomnieć jak wielkie połacie naszego państwa są zdewastowane i pozbawione tego co rodzime, aby zdać sobie sprawę, że nie wolno nam tracić ani jednego dnia, ani lekceważyć żadnego zabytku u nas, w kraju tak wyjątkowo ubogim w dokumenty przeszłości. Jeśli naszą nową kulturę chcemy opierać na najbardziej cennych rodzimych wartościach, jeśli chcemy aby spełniały one S\vą rolę społeczno-wychowawczą, to musimy je zachować, chroniąc przed nie uniknioną zagładą, wynikającą m. in.z naszego wadliwego przystosowania się do dokonywu.iących się u nas procesów gospodarczospołecznych. Znane jest wszystkim badaczom terenowym powszechne palenie starych, malowanych mebii i sprzętów ludowych, cięcie i przerabianie strojów ludowych, :rozbieranie chat, o kt6rych wiele już napisano itp. I jeśli trwogą napełnia nas fakt rozebrania okołe 1949 r. na Mazurach, na terenie woj. białostockiego, i l}życia na opał starej chaty pochodzącej z początku XVIII w., posiad.ającej polski napis, to jednak musimy sobie powiedzieć, że sołtys l nauczycielka, którzy się do teg,) przyczynili, nie byli temu winni, podobnie jak ci, którzy na złom zabierali zabytki dawnego kowal2:1 .. Lucl". t. XLIV. �--------------354 publikacji oddać swemu społeczeństwu. Nasze braki i zaniedbania na tym polu są ogromne, a przecież historii potrzebne są realia z okresu wielkich przemian, gdy naturalny rozwój cywilizacji zmiatał ślady dawnego życia. Sprawa ta, podjęta w skali ogólnopolskiej, leży w znacznym stopniu w rękach czynników decydujących. Posiada ona ogromną wagę społeczno-wychowawczą; toteż chcemy zmobilizować wszystkich powołanych do tego, aby szukali wyjścia z dotychczasowej sytuacji i koordynowali wysiłki swe w kierunku zapobieżenia dalszym stratom. Straty te bowiem uniemożliwiają pełną realizację społecznych zadań muzeów i działów etnograficznych. Rozważania na temat braków w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej winny jak najszybciej doprowadzić do stworzenia w całej Polsce jednego frontu akcji ratowniczej, która objęłaby całe społeczeństwo. Do czołowych zadań młodzieży miast i wsi - a przede wszystkim odradzającego się Harcerstwa Polskiego - Wojewódzkich, Miejskich i Powiatowych Wydziałów Kultury, Domów Twórczości Ludowej, Domów Kultury, świetlic, Towarzystwa TurystycznoKrajoznawczego itp. powinna należeć kierowana przez fachowców czynna pomoc w tej dziedzinie. Przede wszytkim w celu poinformowania społeczeństwa o wartości, zagrożeniu i możliwości ratowania zabytków kultury ludowej w terenie powinien być wydany barwny plakat, oraz krótka ulotka, które by dotarły do każdej wsi, szkoły i do każdej instytucji oświatowej w Polsce, podobnie jak docierają plakaty donoszące o groźbie duru brzusznegQ i nakazie przymusowych szczepień ochronnych lub o walce ze stonką ziemniaczaną. Oprócz plakatu winny być oczywiście wykorzystane wszelkie inne sposoby anonsowania o wartości zabytków kultury ludowe}, o ich zagrożeniu i możliwości zachowania dla przyszłych pokoleń. Hasła te powinny głosić: prasa, radio, kino itd. Poza tym pilna i potrzebna jest przemyślana akcja zabezpieczająca teren przed rabunkowym wykupywaniem przedmiotów sztuki ludowej dla celów handlowo-spekulacyjnych oraz wnikliwa 23' ..•._._-_ .._----_ ;;; _-. 355 skiego rzemiosła. Winni byliśmy my, wszyscy świadomi wartości kultury ludowej i odpowiedzialni za jej ochronę. Wszakże nie dość mocno żądaliśmy, aby w każdej gminie, wsi i szkole był plakat wyjaśniający te sprawy, ostrzegający przed lekkomyślnym niszczeniem zabytków i pouczający, jak do nich należy się odnosić. Zbieranie dokumentacji, m. in. rysunków i fotografii, mówiących o przeszłości nie wystarcza. Nic nie zastąpi autentycznego dzieła rąk ludzkich, przemawiającego plastycznie swą specyficzną jakością, na którą składa się surowiec i swoista technika wykonania, forma oraz patyna wieków i to wszystko co stwarza wizję przeszłości poprzez całokształt wytworu - świadka niezaprzec:zalnej prawdy minionego życia. Waga takiego zabytku leży nie tylko w sferze wartości naukowych, lecz w sferze sugestywnych wartości dydaktycznych. Daleko silniejszą wizję przeszłości, uderzającą swą plastyką, daje np. wnętrze folusza czy olejarni podhalańskiej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, niż dziesiątki ilustracji i napisów starannie opracowanych. Nie tutaj jednak miejsce na dowodzenie naukowej, dokumentacyjnej wartości każdego zabytku kultury ludowej, jego wagi dla badań historycznych, a w szczególności dla badań o charakterze etnogenetycznym. Wiadomo, że archeologowie w muzeach etnograficznych często bezskutecznie poszukują odpowiedników .dla szeregu szczątkowych wytworów kultury, trudnych do zidentyfikowania, że często brak nam materiałów do historii kultury ludowej, które pozwoliłyby na rekonstrukcję jej przeszłości. Wiadome jest na podstawie nie tylko własnych obserwacji, ale także licznych sprawozdań i relacji etnografówmuzeologów z całej Polski, że zabytki kultury ludowej w Polsce giną z zastraszającą szybkością, że żyjemy VI' ostatnich latach ich istnienia, a wysiłki skierowane ku ich ratowaniu są kroplą w morzu istotnych wielkich i palących potrzeb. Jakże gorzka i bolesna jest świadomość, że nasi sąsiedzi o tyle mają szczęśliwsze warunki do odtworzenia historii, że zdołali jeszcze uratować zabytki swojej kultury ludowej i że dziś jeszcze urządzają wielkie ekspedycje, z których przywożą tysiące zabytków, aby je zabezpieczyć, opracować i w formie wystaw oraz :l ~ .. _._-_._ .•.. _. _----------_ .. ,.. �356 357 ingerencja w szczególności w sprawy wykupu w terenie starych strojów ludowych. Znikome możliwości badawcze muzeów i działów etnograficznych nie tylko powodują bezpowrotną stratę dokumentów naszej historii, lecz również paraliżują usługową rolę muzeów. Szczególnie daje się to odczuć w zakresie ogromnego i powszechnego zapotrzebowania na autentyczne stroje ludowe poszukiwane jako wzory przez domy kultury, teatry, ze~poły taneczne, świetlice itd. Niestety, w mniejszych miastach oraz na Ziemiach Odzyskanych muzea przeważnie ich nie posiadają, gdyż nie mają możliwości prowadzenia badań i zakupów. To samo dotyczy wzorcowych okazów rodzimej kultury, a więc rzemiosł i różnych dziedzin plastyki ludowej. Stan taki powoduje, iż np. stroje ludowe kupowane są bez właściwej dokumentacji, nie mają właściwego zabezpieczenia, znajdują się poza ewidencją muzeów i często są stracone d.la badań naukowych. Umożliwienie muzeom rozszerzenia ich działalności winno doprowadzić do zbadania przez nie w terenie i do wykupienia zabytków kultury ludowej, a w szczególności starych strojów oraz do czuwania nad wszelkimi zabytkami rozproszonymi w terenie. Winny one być sfotografowane, zaopatrzone we właściwą dokumentację i przekazane do właściwego miejsca jakim jest muzeum, po ewentualnym wykorzystaniu ich przez małe rozproszone instytucje, podlegające fachowej opiece. Przyszłość zabytku uwarunkowana jest koniecznością jego właściwego zabezpieczenia, przeprowadzenia odnośnych wszechstronnych badań, łącznie z terenowymi, Ol'az udostępnienia społeczeństwu jego wartości. Toteż sprawa miejsca, w którym ma on być przechowywany i udostępniony, jest sprawą pierwszorzędnej wagi. Niewątpliwie muzea i działy etnograficzne są do tego powołane przed wszystkim, jednak w przejściowym okresie rozbudowy placówek kulturalnych może wyjątkowo zachodzić uzasadniona potrzeba czasowego przechowywania ich w instytucji o charakterze społeczno-uslugowym, która w dalszym planie rozbudowy winna stać się częścią składowa określonego muzeum. Tu dochodzimy do pnruszanej już sprawy gromadzenia wycz2r-i pującej dokumentacji, która winna być nad wyraz skrupulatnie zbierana według wskazówek wypracowanych przez specjalistów, a uwzględniających nie tylko nazwę gwarową części odzieży, technikę jej wykonania i pochodzenie, lecz również historię przeobrażeń danej odzieży, związek jej z historią danego środowiska. z podłożem gospodarczo-społecznym itd. W tej sprawie winny być opracowane ścisłe instrukcje ułatwiające opiekę nad szczegdnie zagrożonymi zabytkami kultury ludowej, gromadzonymi nie zawsze przez fachowców. 2. ZARYS OBECNEGO STANU ZBIOROW ETNOGRAFICZNYCH I l o ś f: z b i o rów e t n o g r a f i c z n y c h w P o l s~.t Przegląd mu;zealnych zbiorów etnograficz:1ych pocho~zą~ych z P01~~1', p~dl~g.łrch Ministerstwu Kultury i Sztuki, z uwzględmemem przybllzone] 110sCl zebranych okazów, przedstawiał się na początku 1955 r. następująco w ranncr. 17 województw 5: ilość obiektów 1. Woj. białostockie (2 muzea) 266 Muzeum w Białymstoku . 1542 1808 " Łomży 2. Woj. Muzeum w Muzeum w " bydgoskie (3 muzea) Grudziądzu Toruniu . . . . Kujawskie we Włocławku 3. Woj. gdańskie (3 muzea) Muzeum Pomorskie w Gdańsku (; w Kartuzach " Kwidzynie ok. . ok. 539 4006 384 4929 70 590 350 1010 W kilku miastach łącznie ze zbiorami innych krajÓW europejskich. , Dane dotyczące obecnego zarysu uzyskane zostały dzięki rozesłaniu w 1954 r. przez Połskie Towarzystwo Ludoznawcze (Redakcja Działu Muzealnego "Ludu") ankiety uzgodnionej z CZMiOZ, który ze swej strony również udzielił materiałów. Z przykrością stwierdzam, że ze względó"v technicznych, niezależnych od Redakcji, dodatkowo :1adesłane materiały sprawozdawcze nie mogły być rozszerzone, a czasem musiały być skróeone. (~zczegółowe dane zob. w sprawozdaniach poszczególnych muzeów w 42 'l i 43 tomie 5 ~. "Ludu"). Nie wymieniam tu zbiorów skiego. (; Nie znam ilości obiektów dotyczących znajdujących muzeów typu się w Zbiornicy skansenow- w Oliwie. �358 4. Woj. Muzeum w " " " " " " katowickie (7 muzeów) Bielsku-Białej Bytomiu . Chorzowie Cieszynie. . Częstochowie 8 Gliwicach Zabrzu 7 78 4506 2365 1750 222 1414 64 10393 ------ 5. Woj. kieleckie (2 muzea) Muzeum Swiętokrzyskie w Kielcach w Radomiu. 6. Woj. koszalińskie Muzeum w Darłowie . Koszalinie Słupsku .ok. 834 179 (3 muzea) 286 66 347 .ok. .ok. 8. Woj. lubelskie (3 muzea) Muzeum w Chełmie " Lublinie Zamościu . ok. 1013 w Łodzi . .ok. .ok. 110 973 337 1420 11. Woj. opolskie (4 muzea) Muzeum w Brzegu Nysie Opolu 10 " Raciborzu 170 207 570 465 1412 100 100 1738 225 2163 77 1455 2200 432 4164 .ok. 1000 1000 .ok. 260 8000 5000 13260 2000 1061 2045 5106 430 17 447 12. Woj. poznańskie (4 muzea) Muzeum w Kaliszu Lesznie " Narodowe w Poznaniu (Rogalin) . . Narodowe w Poznaniu (Instr. Muzycznych) 699 14. Woj. szczecil'lskie (1 muzeum) Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie 15. Woj. warszawskie Muzeum w Płocku Kultury i Sztuki w Warszawie " Ministerstwo Kultury i Sztuki (CZSPiW) 3738 11000 2960 596 360 1678 16594 . ok. . ok. 13. Woj. rzeszowskie (4 muzea) Muzeum w Jarosławiu Przemyślu Rzeszowie 11 Sanoku 18349 3500 50 1000 950 5018 17 274 29158 278 2780 680 10. Woj. olsztyńskie (3 muzea) Muzeum w Kętrzynie . Mazurskie w Olsztynie w Szczytnie . " ------- 7. Woj. krakowskie (8 muzeów) Muzeum Etnograficzne w Krakowie Narodowe w Krakowie Historyczne w Krakowie w Nowym Sączu Rabce . Zakopanem Tarnowie Zywcu 9. Woj. łódzkie (5 muzeów) Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łowiczu 9 • ..• " Piotrkowie Trybunalskim Sieradzu . . . . . Tomaszowie Mazowieckim r 359 16. Woj. wrocławskie (3 muzea) Górze Muzeum w Jeleniej Górze Kamiennej " Wrocławiu [2 .ok. " ; 17. Woj. zielonogórskie (2 muzea,. Muzeum w Międzyrzeczu Zielonej Górze " ; Wg nieco później otrzymanych informacji prof. dr M. Gładysza ilośt obiektów wynosiła w Bielsku-Białej - 100, w Bytomiu - 3664, w ChoJ'zowie - 2359, w Cieszynie - 700, w Gliwicach - 2000, w Pszczynie -206, w Zabrzu - 62. 8 Ekspo:J.aty te stanowią przeważnie własność Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. • Muzeum w Łowiczu w ramach CZM i OZ podlega Muzeum Narodowemu w Warszawie. 10 Według informacji prof. dr M. Gładysza ilość obiektów etnograficznych była następująca: w Nysie - 356, w Opolu .- 712, w Raciborzu - 201. 11 Liczba ta obejmuje zbiory, które tam przyszły z Muzeum w Łańcucie. Według później otrzymanych informacji prof. dr M. Gładysza i mgr L. Itmana ilość obiektów była następująca: w Bolkowie - 425, w Jawope _ 150, w Jeleniej Górze - 1919, w Kamiennej Górze - 360, w Wał12 �.,-- ••..•.--·-----··-·-·------·-··-------------r··· 361 360 Ogólna ilość etnograficznych zbiorów pochodzących z Polski, znajdujących się pod opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, CZM i OZ oraz CZSPiW wynosiła na początku 1955 r. ok. 97000 obiektów. Zbiory europejskie (pozapolskie), w szczególności dotyczące kultury ludowej Słowian, znajdują się: w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu, Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Muzeum Narodowym w Poznaniu, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warw Warszawie oraz w niewielkiej ilości rozproszone w innych muzeach. Zbiory pozaeuropejskie znajdują się przede wszystkim: w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (12000), gdzie zostały celowo scentralizowane, a poza tym w Muzeum Etnograficznym w Krakowie (1754), w Muzeum Narodowym w Poznaniu (1120), w Dziale Muzealnym Biblioteb.i Kórnickiej w Kórniku (200) oraz w Muzeum w Nysie (ok. 55). Ogólna ilość muzealnych zbiorów pozaeuropejskich w Polsce wynosiła ponad 15000 okazów; bardziej ścisłych danych nie udało mi się uzyskać. Nie uwzględniłam też rozproszonych zbiorów prywatnych. Pod względem ogólnej ilości zbiorów etnograficznych na pierwszym miejscu stoi Muzeum Etnograficzne w Krakowie (21 023, a do końca 1957 r. - 22.027) posiadające znaczną część uratowanych zbiorów przedwojennych, a następnie Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (ok. 20000, a do końca 1957 r. - 21.389) 13, które dopiero po wojnie zaczęło je gromadzić, bogate również. w zbiory jest Muzeum Etnograficzne w Łodzi (ok. 11.000). brzychu - 248-278, we Wrocławiu - 804, w Zgorzelcu - 143, each - 305 (wg informacji mgr L. Itmana) i Zelaźnie - 123. \V Ziębi- 13 Dla porównania można wymienić jedno z muzeów szwajcarskich, a mianowicie muzeum Etnograficzne w Bazylei, które w 1942 r. posiadało ok. 61 000 okazów etnograficznych. -, '~. Zbiory polskie, inne europejskie, lub pozaeuropejskie znajdują się poza tym w posiadaniu uniwersyteckich Zakładów Etnologii i Etnografii m. in. np. w Poznaniu, w Toruniu i Wrocławiu. Ogólna ilość zbiorów etnograficznych w Polsce, podległych Ministerstwu Kultury i Sztuki, pochodzących z Polski, z innych terenów Europy i z krajów pozaeuropejskich wynosi ponad 112000 okazów 14, zaś załączona mapa za str. 000 ilustrująca rozmieszczenie zbiorów etnograficznych w Polsce jest pierwszą próbą kartograficznego przedstawienia ewidencji tych zbiorów na dzień 1 stycznia 1955 r. Posiada ona niestety braki i nieścisłości wynikające np. z niekompletnych lub nieustalonych danych, ze zmian zachodzących w organizacji muzealnictwa, a w związku z tym z przemieszczania zbiorów, z różnych sposobów obliczania ilości obiektów, oraz z odmiennego ujmowania ilości depozytów itp. Braków tych nie udało się uniknąć, sądzę jednak, iż w ogólnych zarysach nie zniekształciły one zbytnio obrazu stworzonego na podstawie sprawozdań nadesłanych przez dyrekcje muzeów lub przez miejscowych kierowników 15. P r z e g l ą d w i ę k s z Y c h k o l e k c j i. Specyfikacja 16 muzeów i działów etnograficznych w Polsce na tle niektórych przykładów większych zbiorów specjalnych, znajdujących się pod opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki: - . l4 Dla porównania można też dodać, iż np. jedno Państwowe Muzeum Etnografii w Leningradzie posiadało w 1948 r. do 250000 obiektów. (Sow. Etnogr., 1948 N. l, s. 222) mając QCzywiście znacznie szerszy zasięg geograficzny. L; Uwagi i uzupełnienia, a które prosiłam referując powyższe dane :la konferencji muzealnej w Warszawie, zwołanej przez CZMiOZ 19-20 V 1955 roku, uwzględniłam w tekście lub w przypisach. Dalsze sprostowania lub uzupełnienia dotyczące stanu zbiorów z 1. 1. 1955 r. mogą być wydrukowa:1e w następnym tomie "Ludu". 16 Nie używam tu terminu "specjalizacja" mu£eów, gdyż w niektórych wypadkach posiadanie większej ilości okazów z wybranego działu nie ;.Llo w parze z planowym ich gromadzeniem i opracowywaniem. Różne Ilości okazów z wymienionych działów znajdują się oprócz tego w wielu innych muzeach; z braku danych nie można ich było uwzględnić. �363 362 Zbiory z tere:lU Łowiectwo Kraków (Muz. Etnograficzne) Rybołówstwo Szczecin (Muz. Pomorza Zachodniego) Toruń (Muzeum w Toruniu) Kartuzy (Muz. Kaszubskie) Pasterstwo Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Kraków (Muz. Etnograficzne) Bytom (Muz. Górnośląskie) Cieszyn (Muz. w Cieszynie) Pszczelnictwo Kraków (Muz. Etnograficzne) Toruń (Muz. w Toruniu) Uprawa roślin Kraków (Muz. Etnograficzne) Łódż (Muz. Arch. i Etnogr.) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Górnictwo Bytom (Muz. Górnośląskie) Kielce (Muz. Świętokrzyskie) Budownictwo (modele chat) Kraków (Muz. Etnograficzne) Rzeźba figuralna Bytom (Muz. Górnośląskie) Kraków (Muz. Etnograficzne) Rabka (Muz. w Rabce) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Drzeworyty ludowe 18 Kraków (Muz. Etnograficzne) Zdobione przedmioty gospodarskie Kraków (Muz. Etnograficzne) Polski!' Warszawa (Muz. Kul. i Szt. Lud.) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) l"ormy piernikarskie Bytom (Muz. Górnośląskie) Cieszyn (Muz. w Cieszynie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Krakó\"l (Muz. Etnograficzne) Koszalin (Muz. w Koszalinie) Racibórz (Muz. w Raciborzu) Toruń (Muz. w Toruniu) \Varszawa (Muz. Narodowe) Wrocław (Muz. Śląskie) Plecionkarstwo Kwidzyn (Muz. w Kwidzynie) fzczytno (Muz. w Szczyt:lie) Sitarstwo Lublin (Muz. w Lublinie) Sprzęty Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Kraków (Muz. Etnograficzne) Obrazy malowane na szkle Bytom (Muz. Górnośląskie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Jelenia Góra (Muz. w Jeleniej Górze) Kraków (Muz. Etnograficzne) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Zakopa:le (Muz. Tatrzańskie) Wycinanki i nalepianki Lublin (Muz. w Lublinie) łJowicz (Muz. w Łowiczu) Kraków (Muz. Etnograficzne) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) 17 Z braku dostatecznych danych w okresie pisania artykułu nie omawiam specyfikacji pozapolskich zbiorów europejskich i zbiorów pozaeuropejskich, ani też nie wyczerpuję zróżnicowania bardzo cennych zbioró,,' Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. 1~ Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada poważne archiwum ikonograficzne, obsługujące całą Polskę, a często i zagranicę· Tkanin~' Białystok (Muz. w Białymstoku) Bielsko-Biała (Muzeum w BielskuBiałej) Olsztyn (Muz. Mazurskie) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Klocki do drukowania tkanin Białogard (Muz. w Białogrodzie) Brzeg (Muz. w Brzegu) Bytom (Muz. Górnośląskie) Cieszyn (Muz. w Cieszynie) Darłowo (Muz. w Darłowie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Koszalin (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Kwidzyn (Muz. w Kwidzynie) l\1iędzyrzec (Muz. w Międzyrzecu) Olsztyn (Muz. Mazurskie) Przemyśl (Muz. w Przemyślu) Racibórz (Muz. w Raciborzu) Słupsk (Muz. w Słupsku) Szczecin (Muz. Pomorza Zachodniego) Szczybo (Muz. w Szczytnie) Toruń (Muz. w Toruniu) Wrocław (Muz. Śląskie) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Zamość (Muz. w Zamościu) Farbiarstwo roślinne i zwierzęce Kraków (Muz. Etnograficzne) Hafty i koronki Bytom (Muz. Górnośląskie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt. Lud.) Odzież i strój ludowy Kraków (Muz. Etnograficz:le) Warszawa (Muz. Kultury i Sztuki Ludowej) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Garncarstwo Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Lublin (Muz. w Lublinie) Łowicz (Muz. w Łowiczu) Łódż (Muz. Arch. i Etnograficzne) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Kafle Kraków (Muz. Etnograficz:le) Kraków (Muz. Narodowe) Olsztyn (Muz. Mazurskie) Szczytno (Muz. w Szczytnie) Brzeg (Muz. w Brzegu) Zdobnictwo i obróbka skóry Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Zdobnictwo i obróbka metali Kraków (Muz. Narodowe) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Zdobnictwo i obróbka bursztynu ł.. omża (Muz. w Łomży) Szopki Kraków (Muz. Historycz:1e) Maszkary Kraków (Muz. Etnograficzne) Pisanki Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (lV.l:uz.Narodowe) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Wyroby z ciasta Kraków (Muz. Etnograficzne) ł,omża (Muz. w Łomży) Podłażniki (pająki) Kraków (Muz. Etnograficzne) Zabawki Kraków (Muz. Etnograficz:1e) Tańce (modele) Kraków (Muz. Etnograficzne) �364 Instrumenty muzyczne Poznań (Muz. Narodowe: Instr. Muz.) Lecznictwo Chorzów (Muz. w Chorzowie) Muz. Kraków (Muz. Etnograficzne) Zwyczaje prawne (miary, godła) Kraków (Muz. Etnogaficzne) znaki, Oprócz wyżej wymienionych zbiorów należy wymienić zbiory specjalne, znajdujące sie w ramach innych i:1stytucji, a mianowicie: rybotowstwo do niedawna w tak zwanym Muzeum Kłusowniczym \V Łopusznej pod Nowym Targiem (ok. 70); pszczelnictwo -- kolekcja narzędzi bartniczych (61) w Muzeum Przyrod:J.iczo-Leśnym przy Białowieskjm Parku Narodowym jako ośrodku wy,tawowym lU w Białowieży; uprawa roślin zbiory narzędzi rolniczych znajdują się w Warszawie w Instytucie Elektryfikacji i Mechanizacji Rolnictwa 20; górnictwo --- zbiory narzędzi, sprzętów górniczych itp. w Muzeum Górniczym Związku Zawodowego Górnikóv- \v Sosnowcu (4000) oraz w Wieliczce w Muzeum Salinarnym; wyroby z bursztynu w Muzeum Ziemi w Warszawie. Jedną z najpowaŻ:J.iejszych kolekcji sztuki ludowej Polski, liczącą w 1954 r. 5500 obiektów, a w 1957 r. ok. 10000 posiada Ministerstwo Kultury i Sztuki, (Centralny Zarząd Sztuk Plastycznych i Wystaw, Wydział Sztuki Ludowej) w Warszawie. Zbiór ten obejmuje rzeżbę, malarstwo, wycinanki, pisanki, stroje ludowe oraz zdobnictwo wyrobów drewnia:lych, ceramicznych, tkanin itp. Kolekcja ta, spełniająca rolę usługową, miała wejść do zbiorów stołecznego Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej. Obok niej należy wymie:lić, poważną kolekcję sztuki ludowej, należącą do Wzorcowni Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego CPLiA w Warszawie. Liczy ona 4000 obiektów. Składają się na nią stroje, tkaniny, ceramika, wyroby z metalu, wycinanki itd. ~łużące jako wzory przede wszystkim dla produkcji, lecz również dla celów społeczno-oświatowych. Zbiory sztuki ludowej i rzemiosła posiada również Wzorcownia Instytutu Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie. Obiekty sztuki ludowej znajdują się rozproszone w muzeach kraj 0wawczych PTTK, które ostatnio IJowstają (:J.p. w Myślenicach, w woj. krakowskim oraz \V Bieczu, Gorli::ach i Krośnie); w muzeach diecezjallU Muzeum założone w 1922 r., posiadające 2546 okazów puszczańskich, nie jest instytucją samodzielną lecz wchodzi w skład Białowieskiego Parku Narodowego. 20 Zbiór po prof. Biedrzyckim w znacznym procencie \V okresie wojny i w pierwszych latach powojennych. pcdobno ok. 45 obiektów. i; uległ zniszczeniu Obecnie liczy 0:1 r I 365 nych i muzeach pod opieką władz kościelnych, np. w Raciążku clawek), Złakowie (pow. Łowicz) itd.; przy niektórych szkołach, 111 (pow. Szubin) oraz u wielu prywatnych kolekcjonerów. (pow. \'nonp. w Kcy- Miejskie Rady Narodowe posiadają czasem zbiory etnograficzne: ;'vrRN w Wiśle np. pragnęła oddać swe zbiory do Muzeum, które skupiałoby wytwory kultury ludowej Beskidu. Podobnie MRN w Krapkowicach n. Odra w pow. opolskim posiadała resztki dawnego większego zbioru etnogra-' ficznego. Przykłady powyższe oczywiście nie wyczerpują cal ości zagadnienia zbiorów etnograficznych rozproszonych w Polsce, o których nie posiadamy całkowicie dokładnych danych. W związku z istnieniem w Polsce zbiorów et:1ografieznych znajdujących się poza opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, należałoby dla skoordynowania pracy stworzyć z nimi stałą więż pozwalającą na wciągnięcie tych zbiorów do ogólnej ewidencji w celu usprawnie:1ia możliwości korzystania z nich w pełni do celów naukowych i spolecznych. Odnośnie do zasięgu działania muzeów zaznaczyć należy, iż zbiory z calej Polski, aczkolwiek w różnym stopniu, gromadzone są przez Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Narodowe w Poz:1aniu. Dział Etnograficzny Muzeum w Toruniu, przekształcony od 1. L 1959 r. Muzeum Etnograficzne, gromadzi obiekty z północnej Polski, a jedynie obiekty rybackie z całej Polski. w Pozostałe muzea mają zasięg wyra żnie regio'1alny kie obszary zajęte przez mniejsze lub większe grupy spokrewnionych grup etnicznych. obejmując poblisetniczne lub zespoły 21, Regiony te wahają się w granicach paru powiatów Muzea regionalne z:1ajdują się p~eważnie w jednym ośrodków danego regionu. lub województw. z poważniejszych Istnieje potrzeba pewnej dyslokacji wybranych zbiorów w niektórych muzealnych placówkach śląskich. szczególnie ważnych ze względu na obsługiwa:1ie największego robotniczego terenu Folski. Potrzebne są etnograficzne placówki muzealne np. na terenie Pienin, na Kujawach (w Kruszwicy 21 Zob. wypowiedzi t. "Ludu". kierowników muzeów lub muzea-wnętrza nad Gopłem) itd. w spra '.\'ozdcwiach chat, w 42 i ·12 �r 366 M uzea :1 a w o l n y m p I,. o w i e t r z u. Muzea typu skansenowskiego w Polsce w postaci chat lub całych kompleksów wsi w ramach województw: 22, zagród, kościoł- KOW 1. Woj. gdańskie Wdzydze, pow. Kościerzyna, 2 chaty - zabytkowa i nowoodbudowa:1a. 2. Woj. katowickie Katowice - w parku znajduje się przeniesiony przed wojną z SyrY:1i oryginalny, zabytkowy kościołek, a poza tym dzwonnica i śpichlerz. Bytom - w parku zabytkowy kościołek drewniany. Chorzóv,. - na górze Wyzwole:1ia - kościołek drewniany. Brenna, pow. Cieszyn .- stara chata kurna i folusz będący w ruchu (pod opieką konserwatora) 23. 3. Woj. krakowskie Kraków - kościołek w lesie Wolskim, Zakopane - kompleks chat we wsi Kościeliska, kościołek na Harendzie. Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ - Dwór Moniaków. 4. Woj. olsztyńskie Olsztynek kościołek (rekonstrukcja), którego oryginał znajduje się· w pow. Ostróda; parę chat i kuźnia dworska z pow. Pasłęk, oraz zespół budynków (częściowo w postaci rekonstrukcji): chata, stodoła, szopa i tzw. kleć z terenu litewskiego b. Prus Wschodnich rekonstr.24 i in. W woj. wrocławskim były dwie chaty-muzea. Jedna z nich w Karpaczu posiadała wiele nieautentycznych sprzętów, druga w Szklarskiej Porębie doskonale urządzo:1a przez prof. dr T. Seweryna przez kilka lat spełniała rolę muzeum-wnętrza. Projektowane od lat Centralne Muzeum na Wolnym Powietrzu w Warszawie dotychczas nie zostało nawet zapoczątkowane, aczkolwiek Muzeum Kultur Ludowych włożyło w tę sprawę wiele wysiłku, biorąc pod uwagę tereny w Wila:1owie lub na Bielanach. Planowane jest utworzenie już zapoczątkowanego Muzeum na Wolnym Powietrzu w Krakowie, w Parku Wolskim, w Poznaniu nad. jeziorem Maltańskim, w Pyzdrach i w Krotoszynie oraz w Kieleckim, w Bielanach Kapitulnych. Czynio:le są przygotowania do stworzenia Skansenu w Parku Kultury i Wypoczynku między Katowicami 25, Chorzowem, a Siemianowicami i w Parku Pszczyńskim. 22 Brane są tu pod uwagę same obiekty budow:1ictwa ludowego lub też również wewnętrzne urządzenie w postaci sprzętów, narzędzi itp. 23 Dane dotyczące Śląska zawdzięczam Dr Longinowi Malickiemu. 24 H. Skurpski. Muzeum "Skansenowskie" w Olsztynku, "Lud«, t. 37; 1947, s. 412-415. 25 Wszystkie zabytki woj. katowickiego podlegają Wydziałowi Kultu- ry MRN. 367 !I Projekty podob:1e były v.rysuwane dla Torunia lub Parku Narodowego nad Gopłem i w innych miejscowościach. Jak widzimy znikoma jest ilość naszych zabytków budownictwa ludowego wykorzystanych jako wnętrza muzealne. Dla porównania można wymie:1ić, iż w roku 1955 Szwecja oprócz ogromnego Skansenu w Sztokholmie i kilku innych większych, posiadała około 700 urządzonych zagród lub chat (muzeów-wnętrz) w terenie. Zbiory etnograficzne w ramach administracyjnej o r g a n i z a c j i m u z e a l :1 i c t w a w P o l s c e. Znakomita większość zbiorów etnograficznych w Polsce znajduje się pod zarządem Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki \V Warszawie. W powyższych ramach na początku 1955 r. układ administracyjny muzeów przedstawiał się :1astępująco: istniały w Polsce 3 etnograficzne muzea autonomiczne: 1) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie '8. 2) Muzeum Etnograficzne w Krakowie, 3) Muzeum Etnograficzne w Łodzi oraz Dział Etnograficzny autonomicznego Muzeum Tatrzańskiego im. T. Chałubińskiego w Zakopanem. Zbiory et:lograficzne posiada też autonomiczne Muzeum Historyczne w Krakowie. Poza tym zbiory znajdują się w wyodrębnionych lub niewyodrębnionych Działach Etnograficz:1ych lub Oddzia.łach Muzeów Narodowych, bądź tzw. muzeów okręgowych lub podległych im tzw. muzeów podopiecznych, niejednokrotnie do niedaw.na nie posiadających fachowego kierownictwa. Układ tych Działów w zakresie zależności i opieki przedstawiał się w końcu grud:1ia 1954 r. następująco: 1. Muzeum Górnośląskie w Bytomiu posiadające Dział Etnograficzny 2. Muzeum Pomorskie w Gdańsku posiadające Dział Etnograficz:1Y w organizacji 3. Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach posiadające Dział Etnograficzny et Dawne Muzeum Kultur Ludowych. Muzea podległe: Muzeum w Bielsku w Cieszynie w Częstochowie Oddziały: w Chorzowie w Gliwicach w Zabrzu (w zaczątku) Muzea podległe: Muzeum w Kartuzach w Kwidzynie Oddział: we Wdzydzach (skansen) Muzea podległe: l'vIuzeum w Radomiu �369 368 4. Muzeum Narodowe w wie nie posiadające Etnograficz::lego KrakoDziału 5. Muzeum w Lublinie posiadające Dział Etnograficzny. 6. Muzeum Sztuki w Łodzi nie posiadające Działu Etnograficznego. 7. Muzeum Mazurski", w Olsztynip. posiadające Dział Etnograficzny 8. Muzeum niu. Narodowe \"1 pozn8.- 9. Muzeum w Rzeszowie posiadające Dział Etnograficzny. 10. Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie posiadające zbiory etnograficz::le. 11. Muzeum w Toruniu posiadaj qce Dział Etnograficzny. 12. Muzeum Narodowe w WarszaDziału wie nie posiadające Etnograficznego. Muzea podległe: Muzeum w Nowym Sączu w Rabce w Tarnowie w Żywcu Oddział: w Krakowie Muzea podległe: Muzeum w Chełmie w Zamościu Muzea podległe: Muzeum w Łęczycy w Piotrkowie Tryb. w Sieradzu w Tomaszowie Maz. Muzea podległe: Muzeum w KętrzY::1ie \V Szczytnie Muzea podległe: Muzeum w Kaliszu w Lesznie w Międzyrzeczu w Zielonej Górze Oddziały: w Poznaniu Oddział Instrumentów Muzycznych w Rogalinie (Dział Etnograficzny) Muzea podległe: Muzeum w Jarosławiu w Przemyślu w Sanoku Muzea podległe: Muzeum w Darłowie w Koszalinie w Słupsku Muzea podległe: IVluzeum \V Grudziądzu w Włocławku Muzea podległe: Muzeum w Białymstoku w Łomży w Łowiczu w Płocku II l 13. Muzeum Śląskie posiadające we Wrocławiu Dział Etnograficzny Muzea podległe: lVJuzeum w Bolesławcu w Brzegu w Zielonej Górze w Karnie::1nej Górze w Opolu Nysie "\v w Raciborzu W związku z reorganizacją muzealnictwa ilość muzeów, posiadających etnograficzne zbiory muzeal:1e podległe CZM i OZ zmniejszyła się od 1948 r. o liczbę około 2027 dzięki komasacji zbiorów w większych muzeach, toteż znajdowały się one w 59 muzeach 28, z których zaledwie około 20 posiadało fachowy personel etnograficzny 20, powołany do prowadzenia badań, gromadzenia zabytków, dokumentacji itp., reszta jest pozbawiona naukowego kierownictwa w zakresie etnografii. Ostatnio aktualne jest przejście muzeów pod opiekę Rad Narodowych. Sprawa ta jest bardzo powaba, chodzi bowiem o to, aby w dalszym ciągu rozwijać osiągnięcia muzealnictwa polskiego w zakresie organizacji i fachowej opieki nad zbiorami, oraz w zakresie planowania w oparciu o budi,ety ustalane przy uwzględnianiu naukowo-badawczych i społecznoof.wiatowych potrzeb danego terenu w ramach planów ogólno-polskich. Ogólna ilość muzeów etnograficznych oraz muzeów i innych instytucjI rosiadających zbiory etnograficzne wynosi w Polsce około 75 jednostek. Zob. K. P i e t k i e w i c z, Stan muzeów i ,zbiorów etnograficznych "Lud", t. 36: 194(,;,s. 389-396; tenże, op. cit., "Lud" i.; 37: 19·17; s. 409-412; R. R e i n f u s s, Stan Muzealiów etnograficznych w województwie wrocławskim, "Lud", t. 38: 1948, s. 416-431. 27 lI,; Polsce, 2" Liczba ta jest niezupełnie dokładna, otrzymałam ścisłych da::1ych dotyczących cych w tym czasie likwIdacji. gdyż w kiiku wypadkach nie niektórych muzeów podlegają- 29 Z braku wyczerpujących danych nie poruszam tu szczegółowo sprawy personelu omawianych muzeów, dodam jedynie, że w wielu wypadkach dział etnograficzny w muzeum opierał się na pracy tylko jednej osoby (np. w Muzeum w Bytomiu, Olsztynie, Pozna:-liu, Rogalinie, Tomaszowie Maz., Wrocławiu i in.) Ilustruje to dostatecznie trudności należytego wywiązania się z odpowiedzialnych, a tak bardzo wielostronnych obowiązków naukowo-badawczych, ściśle muzealnych oraz oświatowospołecznych, jakie ciążyły :-la tych pracownikach. 2-1 ,.Lud", t. XLIV. �371 370 NaJ'większa nych terenów h d ch z Polski oraz L1poc o zący na początku 1955 r. wynosiła: przybliżona ilość obiekt6w ·łowiańskich i europejskich S woj. krakowskie łódzkie warszawskie katowickie wrocławskie bydgoskie rzeszowskie lubelskie " poznansJde 29153 16594 13260 10393 5l0e) 492!l 4lfH 3733 2163 " białostockie olsztyńskie opolskie kieleckie gdańskie szczecińskie koszalińskie zielonogórskie 18t,'! 142'i 1412 1Gt~l 101. lOIl<ł 59! 4n Liczby te nie dają jednak pojęcia o ogólnym sta~ie posiadani: ., h d ych z danego obszaru geografIcznego, gdyZblOrow poc o ząc -.... ch muzea o szerszym zasięgu posiadają rówmez zblOry z mny województw. stopnia . . zbiorów mówi do pewnego Wymienione zes t aWleme b () skupieniu zainteresowań ludoznawczy~h ~a .danym. o szarz~ o tradycji gromadzenia zabytków i o Istme~1U za~ło,wan~c_ zbieraczy ludoznawców. Wyciąganie jednak taklch wmosko:v wm, ięcie pod uwagę zmszczen no być jeszcze skorygowane przez wz .' wojennych, przejęcia nowych zbiorów przedwo)enny~h z t.erenu Ziem Odzyskanych (woj. Olsztyn, Szczecin, Koszahn, ZIelona Góra, Wrocław, Opole) .itp. , . . . a da)'e obraz nierównomiernoscl rozmleszczema Zał ączona map " 'l d e placówek muzealnych i wskazuje tereny ~z~zegolme, upos e zon_ w zakresie zbiorów etnograficznych, Spehlla)ących me tylko nau kową lecz i społeczno-oświatową rolę· . Przedstawiony na mapie stan posiadania zbiorów etnogr~fIc~nych pochodzących z Polski, niezmiernie skromny w zestawlemu ze zbiorami naszych sąsiadów, niewątpliwie spowodowany. został . l' kową ze sp 0że etnografia jest młodą dyscyp mą nau , przez fakt ,. l . t g zrołeczeństwo polskie nie miało i jeszcze me ma. ~a ezy e o enzumienia wartości przedmiotów kultury ludowe) Jako. dok~m . tów historycznych, że nie przywiązywano u nas ~alezy.te) wagI do spraw muzealnictwa etnograficznego, ~e o~resIe WOJny~tr.aciliśmy wielkie zbiory polskie, europeJskIe l pozaeurOpe)Skle, v: znajdujące się w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, Katowicach, a także cZĘściowo w Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Gdyni, Nov.;ogrodzie Łomżyńskim i \V muzeach wielu innych mniejszych miast. Poza tym w związku ze zmianą granic Polski część zbiorów pochodzących również z naszych obecnych terenów przeszła do ZSRR wraz z muzeami, np. we Lwowie, w Wilnie, \v Stanisławowie, Piń.sku itp. W pierwszych latach okresu powojennego dzięki wydatnej pomocy eZM Ministerstwa Kultury i Sztuki nastąpił rozkwit muzealnictwa również w zakresie etnograficznym. Wtedy to rozpoczęło się na większą skalę gromadzenie zbiorów, dzięki czemu rozbudowały się już istniejące stare muzea i działy etnograficzne i od nowa powstawały na podstawie gromadzenia zabytków w terenie, Muzeum Kultur Ludovv'ych w Warszawie (Młociny, Tarchomin) oraz działy etnograficzne w muzeach w Toruniu, Poznaniu, Kielcach, Białymstoku, Zamościu i in. Pomoc ta nie objęła jednak wszystkich terenó\v, wiele z nich pozostało bez personelu fachowego i finansowych możliwości ratowania zabytków, co odbiło się fatalnie na stanie posiadania zbiorów etnograficznych, które niewątpliwie w znacznym stopniu bezpowrotnie zaginęły w okresie minionego dziesięciolecia. 3. POTRZEBY MUZEALNICTW A ETNOGRAFICZNEGO W POLSCE Mówiąc o brakach etnograficznego muzealnictwa polskiego należy zwrócić uwagę :'.0 na brak dostatecznej koordynacji pracy między muzeami i innymi instytucjami, badającymi kuitUl'ę ludo\vą w zakresie ustal,nia wspólnego, generalnego planu na :10 19---20 maja 1955 r. odbyli:! się \V Warszawle konferencja dotYCZ'ica muzealnictwa etnograficznego, na której w ogólnych zarysach zost3.ły określo~le zasięgi muzeów i działów etnograficznych v,' zakresie akcji gromadze:1ia z?bytków i dokumentacji, oraz Vy' zakresie rozpoczętych lub przewidywanych badań monograficznych. W lutym zaś 1957 r. zostało przez CZMiOZ powolane do życia Stale Prezydium Konferencji Muzeów Etnograficznych. Do zakresu prac jego należy omawianie i stawianie w:1iosków w sprawie działalności i charakteru muzeów i dzialó"v etnograficznych, ochrony zabytków. doskonalenia naukowych kadr muzealnych, �373 372 najbliższe lata, po to, aby stwarzając celową i przemyślaną współpracę, zapobiec przypadkowym i bezcelowym działaniom. Aby sprostać stawianym sobie zadaniom należy jak najszybciej przystąpić do ustalenia charakteru i kierunku rozwoju muzeów i działów etnograficznych na tle opracowanej sieci muzeów i działów etnograficznych. Określenie bowiem ich charakteru jest zagadnieniem podstawowym dla ugruntowania ich sieci oraz dla dalszego ich rozwojU. Sprawy omawiane winny też być objęte opieką przedstawicieli muzealnictwa etnograficznego w Radzie Muzealnej. Oni to, znając te potrzeby, winni stawiać je na forum dyskusji ogólnopolskich, dotyczących całego muzealnictwa. Istnieje w tej chwili pilna potrzeba uznania naukowych muzeów i wybranych działów etnograficznych za placówki naukowo-badawcze spełniające również rolę społeczno-oświatową. Przemawia za tym nie tylko potrzeba, lecz fakt, iż w mniejszym lub większym zakresie spełniają już one te zadania, prowadząc prace naukowo-badawcze i planowo gromadząc w czasie badań terenowych wytwory kultury ludowej i odnośną dokumentację, publikując prace naukowe oraz spełniając prace społecznooświatowe. Muzealne placówki naukowo-badawcze posiadające obok zbiorów archiwa dokumentacji pisanej, archiwa ikonograficzne itp. to laboratoria posiadające realne dane, aby rozwijać się nadal w kierunku naukowo-badawczym przy uzyskaniu należytej pomocy. Pomoc ta winna iść przede wszystkim w kierunku należytego, wystarczającego obsadzenia etnograficznych placówek koordynacji badań naukowych, eksploracji terenu, ewidencji zbiorów, wystaw i wymiany eksponatów krajowych i zagranicznych, w sprawie wydawnictw muzealnych, repreżentacji muzealnictwa etnograficznego w orga:1izacjach międzynarodowych itp. Prezydium zajęlo się przede wszystlnm staraniem o fundusze na eksplorację terenu i zakup gi~ląCych ;,;abytkóv,i, a poza tym sprawą ewentualnego zorganizowania w pszczynie stał'~go ośrodka doskonale:1ia kadr muzealnych w zakresie etnografii i regionalistyki. Przyszłość pokaż.e czy nowoutworzone Prezydium będzie mogło i potrafi bronić należycie spraw muzealnictwa etnograficznego. • muzealnych przez fachowy personel naukowy, po to aby usprawnić pra~ę, doprowadzić muzea do porządku i podnieść na należyty pozlOm. Do zadań tych muzeów i działów należałyby skoordynowane w.całej Polsce z Polską Akademią Nauk, z uniwersytetami, z Polsklm Tow. Ludoznawczym, z Państwowym Instytutem Sztuki i z innymi placówkami etnograficznymi badania na określonych teren,ach oraz gromadzenie, przechowywanie i udostępnianie wy~worow kultury ludowej i dokumentacji w celach poznawczych I społeczno-oświatowych. (Wiele muzeów już przeprowadziło koordynację takiej współpracy.) Ustalenie charakteru (specjalizacji) muzeów i działów obok z~sadniczych koncepcji, powinno uwzględniać podłoże fi~jograf1czne, ~t.nog:~ficzne i gospodarczo - kulturowe danego terenu oraz,mozhwosCI rozwoju na tle już istniejących w danym mieście placowek naukowych i kulturalnych i zbiorów oraz możliwości spełniani~ n~ukowo-społecznej roli usługowej. . .Z~gad.meme u,stale~ia zasięgu ekspansji naukowo-społecznej wIąze SIę .bezposredmo z ustaleniem charakteru muzeum. Jest rzecz.ą komeczną, aby Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War~zawIe uzyskał~ ,,:reszcie własny budynek i możliwości rozwoju I zo.stało podmeslOne do godności Centralnego Muzeum EtnografIczn~go, które. o~ar~iając zasięgiem swych zbiorów całą Pol:kę, kr~]e .europ:]S~Ie I pozaeuropejskie, spełniałoby rolę repreentacy]ne] pla~owkI naukowo-badawczej i społeczno-oświatowej. ,Sp~a:va ta me tylko ze względów naukowo-społecznych lec!: rO~~Ie~ ~e względ~~ ~iędzynąrodoych urasta do miary potrzeb na] pIlme] szych. DZISIe]SZebowiem bezskuteczne wysiłki w k' runku ~loko.wa~ia. tego muzeum w stolicy i drastyczny stan r~:proszema zblOrow I pracowni nie przynoszą nam zaszczytu. . Mu~~um Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie znajduje SIę m,e]e~nokrotnie w ~ardzo trudnej sytuacji wobec zapotrzebow~n ~Ie tylko polskIch lecz zagranicznych naukowców plastykow Itp. ' n Spe:Yfikac~a char~kteru muzeów, uwzględniając potrzeby daego srodowIska, wmna też mieć na celu ustalenie charakteru �375 374 specjalizacji w kierunku rozbudowy określonych działów, np. łowiectwa, rybołówstwa, określonych rzemiosł powiązanych np. z przemysłowymi ośrodkami danego terenu, jak np. tkactwo i ceramika: W konsekwencji w muzeach tych winny skupiać się przynajmniej niektóre wybrane wytwory rozproszone po wielu drobnych ośrodkach muzealnych, w których często nie spełniają one swej roli, oddane zaś do właściwego muzeum dopełniałyby obraz danego regionu lub właściwej mu formy gospodarki, co posiada ważne znaczenie dla wspomnianych już badań o charakterze etnogenetycznym oraz dla celów społeczno-oświatowych. Jednym z podstawowych czynników, które zadecydowały już o charakterze zasięgu danego muzeum, lub działu, był wybór regionu obejmującego bądź określoną grupę etnograficzną, bądź zespół grup, związanych wspl>lną historią, tradycjami itp. W związku z takim ujmowaniem zagadnień istniej e w Polsce szereg muzeów wielodziałowych, posiadających szerokie lub bardziej wąskie zasięgi działania i skupiania zabytków. Niektóre spośród nich określane są mianem regionalnych. Niewątpliwie w takich muzeach prace działów etnograficznych winny być całkowicie zharmonizowane z pracami innych działów po to, aby muzeum obejmujące swym zasięgiem określony teren mogło, jako całość, spełniać należycie swą rolę badawczo-naukową i społeczno-oświatową w oparciu o skoordynowane plany wszystkich działów. Jednak jeszcze nie wszystkie większe muzea, np. tzw. okręgowe, posiadają sprecyzowaną koncepcję swego rozwoju; w takim wypadku należy wszechstronnie rozważyć zagadnienie rozwoj u działów etnograficznych. W niektórych bowiem wypadkach ogólnopolskie potrzeby naukowo-badawcze, potrzeby terenu oraz stan posiadania zbiorów i rozwój wewnętrznej organizacji działów etnograficznych wymagają stworzenia z nich samodzielnych Muzeów Etnograficznych. Bardzo poważne trudności czasem sprawia organizacyjnoadministracyjna zależność mniejszych jednostek muzealnych (tzw. muzeów podopiecznych) od muzeów nadrzędnych narodowych lub tzw. okręgowych. Wiąże się ona z zagadnieniem orga- .~, ni~acj.i i finansowej pomocy tym muzeom oraz z zagadnieniem ?plekl n~ukowej i odpowiedzialności za wartość i przyszłość danej Jedno,stkl m~zealnej. I tu działy etnograficzne powinny być pod wyraznym kIerownictwem Muzeów Etnograficznych lub naukowy?h. DZiałó:-v Etno~raficznych, które kierowałyby pracami tych mniejszych Jednostek w zakresie badania regionu crromadzenia zabytków i dokumentacji oraz prac społeczno-ośWia~q~ych 31. . Oczywiści:, mówiąc. o muzeach obejmujących określony teren, n~e moze byc mowy o rygorystycznym trzymaniu się granic admin~stracY.Jnych itp., gdyż jasne jest, że względy naukowo-badawcze me. mogą l~czyć się z tego rodzaju przeszkodami; foteż zagadnienie ~aslęgu dZlałaln~ść:i dane,go muzeum powinno podlegać dyskusji l korektom w miarę posuwania się badań. ~iew~tpliwie spośród około 70 jednostek muzealnych w Polsce, ~osladając?ch zbiory etnograficzne, tylko niektóre rozwijałyby Się nadal Jako placówki naukowo-badawcze. Winny. one by~ tak rozmieszczone, aby, jak to było do ok. 1955 r. np. w. połn~cneJ Polsce,. ogromne połacie kraju nie pozostawały b~z ?srodkow naukowo-badawczych, zajmujących się zagadniemaml kultury ludowej (zob. mapa). W konsekwencji ogólnego planu uwzględniającego naukowoba~awcz~ i społeczny lub dydaktyczno-społeczny charakter muzeow ~mn.o nastąpić definitywne przesądzenie rozwoju lub 1=( wstama Jed?~ch pla~ówek muzealnych i likwidacja innych. ~a~ tu na mysh ~e p.lacowki muzealne, które nie mają przyszłości l me mogą nalezycle spełnia~ swej roli, a w których liczne wytwory w pewnym. s~nsie marnują się, dając obraz wyrwany z cał~kształt~ zagadmen danego regionu lub danego działu kultury ludoweJ .. Jedn~k należałoby tu być bardzo ostrożnym, aby przy generahzowamu zagadnień i korekcie sieci muzealneJ' . '" k me przymesc .sz ody' społecznej danemu regionowi i nie przeoczyć czasem mespodZlewanych możliwości rozwoju tych placówek. "l Nie poruszam .. tu szerzej zagadnienia gólności ekspozycJI muzeabych, którym uwagę· prac oświatowych, należy poświęcić a w szczeszczególną �377 376 W tego rodzaju sprawach oprócz głosu naukowców winien być uważnie wysłuchany głos społeczeństwa danego regionu. Niewątpliwie pomocy muzeom i działom etnograficznym winien też udzielać etnograf-muzeolog, pracujący w CZM i OZ. Wyrażone wyżej sugestie dotyczące ustalenia charakter~ muzeóW mogą wywołać błędne wrażenie, jakoby etnografowie-muzeologowie pracowali bezplanowo; przeciwnie różne naukowe muzea i dziai:y etnograficzne konsekwentnie realizują plany specyfikacji, która nie objęła jeszcze wszystkich muzeów. Mówiąc o zbiorach muzealnych należy dodać, iż ogromną rolę wychowawczą spełniać winny muzea na wolnym powietrzu bądź w formie poszczególnych chat lub zagród z zachowanym wnętrzem, bądź w formie całych kompleksów wsi nieoderwanych od swego właściwego podłoża. W tej chwili nie poruszam tu jednak tego zagadnienia. Dyskutując zagadnienie charakteru muzeów i działów etnograficznych należałoby mieć na uwadze możliwość stworzeni~ w Polsce jednego lub paru muzeów uwzględniających rozwóJ całokształtu materialnej, duchowej i społecznej kultury ludowej w Polsce, lub na wybranym terenie Polski, na tle historii kultury od jej zarania aż do chwili obecnej, przy możliwie wielostronnym zastosowaniu autentycznych materiałów archeologicznych. i etnograficznych. W zakresie organizacji wewnętrznej muzeów i działów etnograficznych na plan pierwszy wysuwa się sprawa planowego gromadzenia zabytków kultury ludowej oraz współczesnych wytworów opartych na tradycji ludowej. Sprawa ta wiąże się z ustaleniem naukowego charakteru muzeów i działów, jako też z szerzej porusz~nym we wstępie problemem ochrony zabytków kultury ludowej i z jej tragicznym stanem w Polsce oraz potrzebami w tym zakresie. Druga sprawa to planowe i systematyczne gromadzenie właściwej naukowej dokumentacji do zbiorów. Obie te sprawy winny być rozpatrywane łącznie, gdyż gromadzenie zbiorów w terenie winno być połączone z naukowym 1 ·1 , j, i l ł badaniem, którego sedno stanowi właściwa dokumentacja wytworów kultury. Niewłaściwe zbieranie dokumentacji, lub jej zupełny brak, jest smutnym dziedzictwem okresu przedwojennego, albo też konsekwencją konieczności gromadzenia zbiorów w tempie zbyt szybkim, aby można było je zanotować. Wynikało ono niejednokrotnie w ostatnim dziesięcioleciu z otrzymywania kredytów na zakupy obiektów, np. w końcu grudnia z obowiązkiem wydania ich w ciągu kilku dni, co powodowało trudne, pośpieszne,. zimowe wyjazdy i zakupy w wysoce niesprzyjających warunkach, dających jedynie satysfakcję uratowania zabytku i nadzieję dopełnienia dokumentacji w przyszłości. Po to więc, aby obiekty ~uzealne nie straciły właściwego związku ze swym środowiskiem i przeszłością, należy jak najszybciej, póki jeszcze żyją ostatni starzy ludzie mijającej epoki, zanotować ich wypowiedzi. Wiąże się z tym sprawa regularnego przyznawania muzeom kredytów na badania oraz na zakup obiektów, gdyż dotychczas niektóre działy muzealne były przez szereg lat pozbawione dotacji na ten cel. Do niedawna zupełnie brak było kredytów na badania terenowe oraz na niezbędne sfotografowanie wszystkich zbiorów etnograficznych w Polsce. Prace naukowo-badawcze, prowadzone przez etnografów, winny być otoczone wnikliwą opieką, albowiem właśnie etnografowie są powołani i przygotowani do badania żywego człowieka i jego kultury ludowej. Etnograf-terenowiec, podobnie jak np. dialektolog ma zazwyczaj umiejętność"'właściwego zdobywania materiałów naukowych na wsi. Trzeba tu jednak raz jeszcze przypomnieć, iż mimo poważnych dokonań w tej dziedzinie w okresie powojennym są jeszcze wielkie połacie kraj u szczegółowo nie zbadane od czasów Oskara Kolberga, czyli od około 100 lat. Czy możemy sobie pozwolić na to, aby w ciągu najbliższych lat utracić na zawsze materiały naukowe pochodzące od jedynych świadków naszej przeszłości, wymierających ludzi starych, którzy �37B 378 stanO\vią bezcenne kopalnie wiedzy o trudnym okresie życia chłopa polskiego? Czy w hierarchii pilnych badań historycznych, te oparte na wypowiedziach żywego człowieka nie powinny być w planach badań naukov.:ych w Polsce przewidziane na najbliższe lata? Po tych bowiem latach nie będzie już kogo badać w tym zakresie. Stwierdzenie tego faktu powinno zastanowić tych, którzy badania etnograficzne stawiają na szarym końcu innych prac. Udział etnografów w pracach Millenium może i powinien przynieść nowe materiały do historii ludu polskiego, oświetlając w szczególności do dziś przetrwałe, archaiczne elementy kultury ludowej Polski, ilustrujące jej ciągłość na naszych ziemiach. Aby zapobiec rozpraszaniu wysiłków i podnieść ich planowość należy dążyć do generalnego skoordynowania w Polsce prac wszystkich instytucji badających kulturę ludową 32. Konsekwencją tego powinno być utrzymywanie stałego kontaktu i dokładne informowanie muzeów, przynajmniej o szczególnie cennych zabytkach w terenie, po każdej kampanii badawczej, prowadzonej przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, w ramach prac Polskiego Atlasu Etnograficznego lub w ramach opracowywanych '12 Jako niektóre przykłady osiągniętych już pozytywnych rezultatów współpracy lub współdziałania kilku instytucji naukowo-badawczych w zakresie gromadzenia zabytków można wymienić: a) gromadzenie w 1949 r. ebograficznych zabytków muzealnych na Mazurach dla Działu Etnograficznego w TOrUIJiu, w czasie przeprowadzania prac z ramienia Instytutu Zachodniego; b) gromadzenie w 1955 r. zabytków i szczegółowej dokumentacji do rolnictwa i hodowli zwierząt dla tegoż Muzeum w czasie prac terenowych przeprowadzanych przez pracowników muzealnych, pracujących w Polskim Atlasie Etnograficznym z ramienia PAN JHKM a poprzednio z ramienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; c) gromadzenie w 1955 r. zabytków sztuki ludowej dla tegoż Muzeum, dzięki umożliwieniu kustoszowi wzięcia udziału w wyprawie terenowej Państwowego Instytutu Sztuki (Zakład Bad. PIast., Arch. i Zdobno Lud.) w 1955 r. na Kujawy i 1956 r. w Bory ·Tucholskie. Kierow:lietwu tych instytucji należą się wyrazy wdzięczności, gdyż Muzeum w ubiegłych latach Jlie posiadało środków na badania, a lokomocji własnej również -nie posiallało. Niewątpliwie takich przykładńw możnaby wymienić wiele i z innych t.erenów PolskI. l , '/ monografii przez uniwersyteckie Zakłady Etnologii i Etnografii. przez Państwowy Instytut Sztuki (Zakład Badania Plastyki. Architektury i Zdobnictwa Ludowego), Zakład Badania Muzyk Ludowej oraz Zakład Badania Tekstów Ludowych i Instytut Badań Li terackich. Również cennych danych, dotyczących nie tylko budownictwa ludowego, lecz na przykład sprzętu ludowego, mogliby dostarczać terenowi pracownicy Urzędów Konserwatorskich i Politechnicznych Zakładów Polskiej Architektury, którym muzea ze swej strony również sygnalizują zagrożone, szczególnie cenne obiekty budownictwa ludo\-veBo. W zakresie spraw dotyczących przyszłych skansenów winna istnieć jak naj bliższa współpraca między etnografami i architektami. Została ona już w 1955 r. nawiązana z inicjatyw~' CZMiOZ oraz Katedr-y Ar-chitektury i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej, które to instytucje zajęły się sprawą ochrony zabytków ludowego budownictwa drewnianego oraz muzeów na wolnym powietrzu. Organizują one inwentaryzację budownictwći ludowego w Polsce, zabezpieczanie ważnych obiektów a także. przy udziale Wojewódzkich Urzędów Konserwatorskich oraz muzeów terenowych inicjują tworzenie skansenów. Osobno pragnę zwrócić uwagę na niezmiernie ważne dla rozwoju mUZiealnictwa :etnograficznego prace terenowe Wydviału Sztuki Ludowej Centralnego Zarządu Sztuk Plastycznych i Wystaw, dzięki którym gromadzone są poważne zbiory sztuki ludowej. Wydział ten ma za sobą wiele chlubnych kart dzięki badawczym pracom w terenie, urząd,zaniu licznych wystaw przyczyniających się do popierania artystów ludowych, do ratowaniR cennych wytworów sztuki ludowej oraz do upowszechniania współczesnych wytworów ludowych. Niewątpliwie przy pracach tych niejeden obiekt z zakresu materialnej kultury ludowej zostaje spostrzeżony - jakże cenne byłyby dane informacyjne umożliwiające ich nabycie. A trzeba pamiętać, że pracownicy wymienionych instytucji docierają do setek wsi znacznie oddalonych ed głównych szlaków. Możliwości zaś penetracji terenu przez: �380 muzea i działy etnograficzne są tak znikome, że trudno je nawet zestawiać z możliwościami wymienionych instytucji. Zbiory Wydziału Sztuki CZSPiW skupione w Warszawie, są też w znacznej ilości rozdzielane między muzea, zaś fotografie zbiorów znajdują się w archiwum PIS w Krakowie. Spełniają one swą rolę usługową, gdyż korzystają z nich naukowcy oraz liczne instytucje społeczne. Cenne te zbiory miały stać się częścią Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, bądź podwaliną przyszłego Muzeum Rzemiosł i Sztuki Ludowej. Szeroko znany już jest 'wkład sztuki ludowej w życie współczesne, bezimiennych niegdyś, dziś w znacznym stopniu świadomych swego celu artystów ludowych. Twórczość w zakresie zdobnictwa ludowego w dziedzinie różnych rzemiosł, w dziedzinie malarstwa i rzeźby, pieśni, tańca i muzyki ogarnęły całą Polskę, służąc wszystkim warstwom społecznym. Podobnie jest też w wielu innych krajach. W tym zakresie na omawiane muzea spada obowiązek badania i popierania wszystkich dziedzin twórczości ludu. Wracając do sprawy zbiorów trzeba dodać, że z gromadzeniem zbiorów porównawczych z terenów pozapolskich wiąże się sprawa wymiany zabytków z krajami europejskimi w celu zdobywania materiałów porównawczych oraz w celu tworzenia w.innych krajach - szczególnie tych, z którymi łączą nas bliskie więzy - wybranych, niejako reprezentacyjnych kolekcji dających pojęcie o ludowej kulturze i sztuce Polski. Ta dziedzina jest u nas szczególnie zaniedbana i polskie zbiory za granicą w niektórych miastach europejskich wręcz przynosiły nam wstyd, m. in. np. zbiory polskie w Muzeum Etnograficznym w Genewie. Tymczasem wymiana obiektów byłaby korzystna obustronnie, a jest ona możliwa na tle obecnych stosunków międzynarodowych. Ostatnio Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie zapoczątkowało już tego rodzaju akcję w stosunku do Etnograficznego Muzeum Narodowego w Budapeszcie. Sprawa gromadzenia zbiorów pozaeuropejskich, posiadających w Polsce piękne tradycje wiążące się z ruchami wolnościowymi, winna być rozpatrzona przez czynniki miarodajne, z uwzględnieniem 381 wszelkich możliwych pomocy ze strony Żeglugi, Handlu Morskiego itp. Sprawa tradycji i przekształcania się kultury ludowej Polonii zagranicznej oraz jej więzi z macierzą jest również sprawą, która powinna znaleźć należytą pomoc i miejsce w ramach planów muzealnych. W tej dziedzinie poważnymi osiągnięciami w okresie do roku 1956 może poszczycić się Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Należy też zwrócić baczną uwagę w muzeach na gromadzenie zbiorów i szczególnie ważnej dokumentacji dotyczącej migracji ludności przesiedleńczej, przenoszącej ze sobą na inne tereny bądź własne wytwory, bądź tradycje, według których tworzą oni nowe formy kultury lub powtarzają własne wzory, albo też przejmują zastane i modyfikują je. Do pilnych spraw związanych z pracami wewnętrznymi muzeów należy ustalenie w Polsce stanu posiadania zbiorów etnograficznych w ramach określonych działów specjalnych i terytoriów. Bez skoordynowania tej pracy i cyfrowego przedstawienia jej rezultatów nie da się definitywnie stwierdzić braków w zakresie przedmiotowym, ujętym geograficznie 33. Z pracą tą wiąże się wyżej omawiane zagadnienie określenia zasięgu działalności muzeó\v, odpowiedzialnych za właściwą penetrację terenu oraz ochronę i gromadzenie zabytków i dokumentacji. W celu ustalenia stanu posiadania zbiorów etnograficznych należałoby jak najszybciej przeprowadzić (dokonaną już przez szereg muzeów, systematyzację zbiorów, ustalając kolejny podział katalogowy na zagadnienia zw"iązane z całokształtem kultury ludowej, jak zbieractwo, łowiectwo, pszczelnictwo, rybołówstwo, rzemiosła itp. Lzy tym należałoby przyjąć pewne umOVine zasady dotyczące kwalifikowania określon~.'ch przedmiotów, bądź np. do rolnict\va ;: Próba :>ojj\;t·~ prZ2Z~ mni(;:, aby zębne odnCJŚne dane drog'1 :omJdety rozeslanej prze:c PT'L nie dale: całkowicie pożądanego rezultatu nie tylko z brak~~ odpowiedzi z kilku muzeów, lecz I. braku w wielu muzeach kata~01ÓW p!.".<:ec1miotowych i geografiC'z:1ych jak również z braku ustalo:1eJ ~,.~,.::; tern2 tyk i zbior(·v ..,· E:'~r:ografirznyc:l. �383 czy transportu lądowego (np. włóki), do rybołówstwa czy do zwyczajów prawnych (np. pływaki z merkami rybackimi), do rzemio.~·łaczy do plastyki ludowej (ceramikę lub tkaniny ozdobne i in.), do obrzędowości czy do sztuki (pisanki) itp. Tego rodzaju systematyczne ujęcie pozwoliłoby na precyzyjne stwierdzenie braków, sygnalizując szczególne potrzeby w tym zakresie. Wspomnieć należy, iż już około 6 lat temu z Zarządu PTL wyszła inicjatywa stv\:orzenia w Polsce Centralnego Katalogu zbiorów etnograficznych, który jednak ze względu na liczne trudności nie został L.realizowany 34. Przyjęcie pewnej umo\'mej systematyki powinno dotyczyć nie tylko zbiorów, lecz również archiwów etnograficznych obejmujących negatywy, odbitki i inne reprodukcje, rysunki itp. oraz zapisanych materiałów dokumentacyjnych, co wymagałoby oczywiście znacznego rozszerzenia systematyki materiałów muzealnych. Katalog geograficzny, również wprowadzony już przez niektóre muzea, pozwalający na rzutowanie na mapę pochodzenia zbiorów z uW7s1~dnieniem ich charakteru, jest stosunkovvo łatwy do przepro\',;adzenia, gdyż wymaga tylko przepi.sania zbiorów na karty 7, bardzo skróconą dokumentc:cją. Poz\'loliJoby to na szybką orientację w brakach dotyczących wiedzy o danym terenie. Katalog taki ułatwiłby poszukiwania w ~zczcg61nje upośledzonych regionach i alarmowałby o ich zagrożeniu. Przy naukowym opracowywaniu zbiorów na przeszkodzie staje katastrofalny brak literatury polskiej i obcej, utrudniający właściwe ujmowanie zjawisk na tle historyczno-porównavvczym, bowiem niektóre muzea lub działy etnograficzne posiadają zbyt skromne biblioteki, a nabywają rocznie cz~sern ?Clledwie po kilka l';siążek. "\V zakresie muzealnych zagadnieil organizacyjr;o-technicznych. przy pojmowaniu muzeum jako placówki naukowo-badawczej '" Przed kilku laty CZMiOZ powolał komisję specjalistów etnografówmuzeologów, którzy opracowali i ujednolicili katalogi przedmiotowe, inwentarze i karty magazynowe, a ostatnio CZM i OZ wprowC1dz:ł doskonale pomyślany katalog magazynowy. i społeczno-oświatowej posiadającj specjalne archiwa, staje kilka problemów związanych: a) z budynkiem i technicznym urządzeniem, b) z wyposażeniem muzeum w niezbędne pomoce jak biblio,. teka, urządzenie pracowni konserwatorskiej, modelarskiej fotograficznej, filmowej itp., c) z urządzeniem magazynów, d) wystaw i innych form pracy społeczno-oświatowej, m. in. tak społecznie ważnego poradnictwa dla placówek terenowych oraz e) z wewnętrzną organizacją, która winna być oparta na pracy fachowego personelu naukowego. Traktujmy te sprawy otwarcie. Jeśli bowiem nałożona została na nas odpowiedzialność za określony odcinek pracy, to musimy r;osiadać fizyczne warunki umożliwiające wykon~anie'naszych ob~wiązków. Przede wszystkim zabiegać musimy o uzyskanie dla muzeów i działów etnograficznych dostatecznej ilości fachowego personelu i pomieszczeń oraz .o przystosowanie posiadanych budynków do ich zadail muzealnych, narazie przynajmniej choć dla kilku ważniejszych muzeów, innym zaś niech będzie umożliwione tymczasem stwarzanie magazynów pokazowych dla celów naukowo-społecznych. Magazyny tego rodzaju, przedstawiające porównawcze materiały ułożone pod kątem określonej problematyld 'pozwoliłyby społecz;eństwu w pełni z nich korzystać, pozwoliłyby na stwierdzenie braków, oraz na pobudzenie do dal-. szych poszukiwań, do twórczej analizy mającej na celu powiązanie badań z życiem, z pracą człowieka na terenie wsi itp. Tego rodzaju magazyn pokazowy już stworzyło Muzeum Etnograficzne w Krakowie, przygotowując narazie <io wystawy rzeźbę, zabawki, ceramikę, strój oraz sprzęty domowe. Nie bójmy się zakładania magazynów nawet w odrębnych, zabezpieczonych lokalach. W pokazowym magazynie spełnią one swą rolę naukową i społeczną, zabytki tam gromadzone będą bezpieczniejsze, niż w terenie, gdzie skazane są na zagładę (zob. magazyn pięknego Muzeum V·j Łodzi). Zakładanie magazynów pokazowych i choćby jednoosobowych stacji muzealnych to w tej chwili jedyna droga zmierzająca do umożliwienia gromadzenia w terenie i zabezpieczania zabytków, które jak najszybciej winny być uratowane od zagłady. Należy je �385 384 w niektórych wypadkach traktować jako formę tymczasową w trudnym okresie historii, gdy nie ma możliwości wystawiania wszystkich działów kultury ludowej. Można jednak sądzić, iż magazyny demonstracyjne stosowane w niektórych krajach Europy, a także propagowane w Polsce, wejdą jako stały wkład, do muzealnictwa polskiego. Wyżej omówione prace wiążą się z postawioną na pierwszym miejscu potrzebą zwiększenia personelu fachowego w niektórych przynajmniej muzeach i działach etnograficznych oraz pilnego obsadzenia poważniejszych placówek muzealnych, pozbawionych w ogóle etnografów lub obsadzonych przez osoby niefachowe. Sprawa ta wiąże się nie tylko z pozbawieniem ogromnych terenów kraju opieki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej, lecz również z pozbawieniem ich ośrodka skupiającego naukowobadawcze i usługowe prace w zakresie ludoznawstwa. Jako przykład takich poważnych ośrodków przez dłuższy czas pozbawionych etnografów mogą służyć muzea w Gdańsku i w Szczecinie, a obecnie np. w Białymstoku. Należałoby też poruszyć sprawę personelu działów etnograficznych w muzeach wielodziałowych (różnego typu) nie prowadzących narazie pracy naukowo-badawczej. Niejednokrotnie zdarza się, iż są one obsadzone przez humanistów nieetnografów, którzy w ciągu kilku- lub kilkunastoletniej praktyki drogą samokształcenia uzyskali wiedzę fachową. Ze względu na nieraz wielkie ich zasługi i oddanie pracy należałoby im dopomóc w dopełnieniu studiów naukowych (może nawet drogą etnograficznych studiów zaocznych, których potrzeba w Polsce jest coraz większa), a także ściśle naukowo-muzealnych, ewentualnie drogą praktyk w naukowych placówkach muzealnych. Sprawa doszkalania pracowników działów etnograficznych nie posiadających cenzusu naukowego, którzy nieraz ogromnie przyczynili się do ratowania zabytków, jest pilna i również wymaga gruntownego przemyślenia po to, aby należycie oceniając ich trud, dopomóc pogłębianiu specjalizacji pozostawiając ich na placówce, której nadal przy fachowym kierownictwie mogą służyć w granicach swoich możliwości z większym jeszcze pożytkiem. Zagadnienie fachowego szkolenia naukowego personelu muzealnego to ważny i pilny problem organizacji studiów wewnętrznych i międzymuzealnych, kursów i konferencji, wycieczek naukowych itp. Mówiąc o personelu muzealnym, należy mocno podkreślić, iż praca etnografa-muzeologa jest wyjątkowo żmudna, wyczerpująca i szkodliwa dla zdrowia jeśli chodzi o opiekę nad zabytkami muzealnymi. Wrai z obowiązkami' usługowymi pochłania ona też tak wielką ilość czasu, że nieraz przez całe lata utrudnia, a czasem wręcz uniemożliwia pracownikom przystąpienie do należytego pogłębienia swej wiedzy i opracowywania materiałów z trudem przez nich zebranych w terenie. Może nie zawsze dostatecznie doceniamy twórczy wkład młodych pracowników muzealnych, ich inicjatywę, pracę i ofiarność przy rozwijaniu placówek muzealnych. Tym właśnie pracownikom należy przychodzić z jak naj dalej idącą pomocą, m. in. też w zakresie dalszych studiów naukowych i poznawania muzeów polskich i zagranicznych. Z gromadzeniem i przechowywaniem zbiorów wiąże się ważna sprawa konserwacji zabytków etnograficznych. Niedoceniana przez starsze pokolenie muzeologów, nie znalazła jeszcze dość zamiłowanych przedstawicieli. W konsekwencji niejeden zabytek w Polsce uległ zniszczeniu. Dziedzina ta nie jest jeszcze w muzeach i działach etnograficznych należycie postawiona, mimo zalecenia ze strony CZMiOZ odnośnych studiów 35. Do spraw pilnych należy znalezienie sposobu zapobiegania: dalszemu złu, albowiem, konserwacja zabytków etnogra •.ficznych wielokrotnie odbywa się w sposób najbardziej prymitywny, a dotyczy tylko niektórych wytworów kultury ludowej, lub jest przeprowadzana źle jeśli chodzi np. o wyroby z kory, ze słomy, z ciasta itp., bądź nieraz wcale nie jest przeprowadzana z braku umiejętności i środków. Toteż niejedno małe muzeum prowincjonalne, a czasem i większe przedstawia żałosny widok zaniedbania w zakresie opieki nad zbiorami nie tylko w magazynach, lecz i na wystawach. • :~5Odczuwa się w Polsce brak specjalnych sWlęconych zabytkom kultury ludowej. 25 "Lud", t. XLIV. studiów kO:1serwatorskich po- �387 386 Należałoby stworzyć w Polsce Centralną Etnografi,czn~ p~acownie Konserwatorską, do której można by odsyłac mektore cenne ~biekty etnograficzne, np. obrazy malowane na szkle, stroje ludowe, pisanki, pająki itp. Pracownia konserwa~orska zosta~a już stworzona w Muzeum Kultury i Sztuki LudoweJ w:"arszawle i w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Może nalezałoby tez stworzvć stanowiska konserwatorów zabytków etnograficznych, którzyby spędzali po kilka miesięcy w różnych .muzea~h, przeprowadzając pilniejsze prace, zabezpieczając oblekty l ~zkoląc laborantów, lub przydzielić muzeom własnych konserwatorow. Poza tym byłoby słuszne, aby laboranci muzeów i działów etnograficznych przechodzili regularne przeszkolenie fachowe w pracowniach konserwatorskich lub na specjalnych kursach zaznajamiając się z naj nowszymi zdobyczami wiedzy w tym zakresie~ aby muzea otrzymywdy chemikalia i inne pomoce z CentralneJ Pracowni. Konserwatorskiej itp. Bardzo pomocne byloby stworzenie Centralnej Pracowni Stolarsko-Modelarskiej, obsługującej potrzeby muzealne całej Polski w zakresie pomocy dla wystaw, magazynów itp. (np. modele budownictwa i narzędzi rolniczych wykonywane w jednej ska11). Tego rodzaju placówka w mniejszym zakresie już. rozwija się \V Warszawie w Nluzeum Kultury i Sztuki Ludowej. Do bardzo pilnych potrzeb należy też umożliwienie naukowym działom etnograficznym posiadania pracowni fotograJ'icznych i fachowej pomocy technicznej, pozwalających na opracowywanie zdjęć muzealnych i terenowych, co przyniosłoby duże oszczędności. Byłoby bardzo wskazane, aby powstała Centralna Pracownia Fotograficzna na potrzeby ludoznawstwa polskiego, która ułatwiałaby szybkie i oszczędne wykonywanie zdjęć z literatury, powiększeń itp. Podobną pracownię zapoczątkowało kilka lat temu Polskie Towarzystwo Ludoznawcze; nie spełniała ona jednak jeszcze tak szerokich zadań. Zagadnienie stworzenia generalnego planu prac muzeów i działów etnograficznych wymaga zespołowego przedyskutowania szeregu poruszonych tu i nie poruszonych problemów. W tym celu winny być powoływane do życia etnograficzne naukowe kon- ferencje muzealne, których zadaniem byłoby zespołowe rozwiązywanie omawianych problemów w oparciu o laboratoria, jakimi są i być powinny wybrane muzea. Muzea i działy etnograficzne powinny być miejscem konferencji naukowych dotyczących szeregu problemów związanych ze zbiorami muzealnvmi. Słuszne byłoby, aby na nich poruszano też sprawę publikacji muzealnych i najbardziej palące potrzeby w tym zakresie. . Tego rodzaju robocze konferencje muzealne, odbywane kolejno w różnych muzeach i działach etnograficznych, niewątpliwie byłyby również korzystne ze względu na udział w nich młodych pracowników muzealnych. W konferencjach takich winni też niej ednokrotnie brać udział etnografowie niemuzeologowie, o koordynacji pracy z którymi już wyżej była mowa. W artykule niniejszym nie poruszam osobno i szczegółowo sprawy dokonań i zdobyczy muzealnictwa etnograficznego od czasu ostatniej wojny. Są one oczywiste tak w zakresie zgromadzenia licznych zabytków w krótkim okresie dziesięciu lat (zob. sprawozdania muzeów), jak również w zakresie podniesienia organiza~ji wewnętrznej· muzealnictwa oraz może najbardziej w zakres1e zreformowania stosunku do wystaw muzealnych i całoks~tałtu prac naukowo-badawczych i społeczno-oświatowych, opleranych obecnie w miarę możliwości poszczecrólnych muzeów . b ~a naJ~owszych zdobyczach naukowych. Tu .trzeba podkreślić, 1ZCZM10Z, przy udziale pracowników muzealnych, włożył wysiłek w podniesienie poziomu, szczególnie niektórych muzeó\v w Polsce drogą rozmaitych instrukcji, organizowania szkolenia wyróżniania poszczególnych osiągnięć muzealnych itp. ' . Zamierzeniem artykułu była chęć zwrócenia uwagi na istnieJące braki i pop~łniane błędy społecznie szkodliwe. W pierwszych latach bu~~w~l1la naszego życia były one zrozumiałe i dopuszczalne, dZ1S me wolno nam ich powtarzać. Obecnie nie może na~. wystarczyć prowizoryczny schemat organizacyjny, z koniecznosCl dopuszczający wiele niedociągnięć. n Zamyk~j~c ?~wyższe rozważani~ na]e~y wyrazić nadzieję, iż .Owe mozhwoSCl pracy, przy oczek1waneJ coraz większej pomocy ze strony władz terenowych, pozwolą na rychłe, gruntowne prze2S' �389 388 analizowanie poruszonych problemów i wyciągnięcie wniosków, które znajdą swe odbicie w najbliższym planowaniu etnograficznych prac muzealnych 36. Koszalin - Muzeum Lud XLV. w Koszalinie. Rabka Muzeum XLII, s. 844 Kraków Muzeum Lud XLV. w Krakowie. Racibórz - Muzeum Lud XLIII, s. 378 Kwidzyn Muzeum w nie. Lud XLII, s. 820 INDEKS MUZEOW I INNYCH INSTYTUCJI W POLSCE POSIADAJĄCYCH ZBIORY ETNOGRAFICZNE Białowieża Muzeum Przyrodniczo-Leśne ... Lud XLII, s. 801 Białystok - Muzeum w Białymstoku. Lud XLII, s. 802 Bielsko-Biała - Muzeum w Bielsku-Białej. Lud XLIII, s. 359 Brzeg - Muzeum w Brzegu XLIII, s. 372 Bytom Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Lud XLIII, s. 361 Chełm - Muzeum w Chełmie. Lud XLII, s. 854 Chorzów - Muzeum w Chorzowie. Lud XLIII, s. 363 Cieszyn Muzeum w Cieszynie. Lud XLIII, s. 364 Częstochowa - Muzeum w Częstochowie. Lud XLIII, s. 366 Darłowo - Muzeum w Darłowie ... Lud XLII, s. 82'6 Dębki Muzeum w Dębkach (przedwojenne). Lud XLIV, s. 453 Gdańsk Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Lud XLII s. 817 Gdynia Szkoła :Ylorska (przedwojenne). Lud XLIII, s. 415 Gliwice Muzeum w Gliwicach. Lud XLIII, s. 368 Golub Muzeum w Golubiu (przedwojenne). Lud XLIII, s. 419 Grudziądz - Muzeum w Grudziądzu. Lud XLII, s. 807 Jarosław - Muzeum w Jarosławiu. Lud XLIII, s. 388 Jelenia Góra - Muzeum w Jelenie~ Górze. Lud XLIII, s. 405 Kalis"", - Muzeum w Kaliszu. Lud XLIII, 379 Kamienna Góra - Muzeum w Kamiennej Górze. Lud XLIII, s. 408 Kartuzy - Muzeum w Kartuzach. Lud XLII, s. 819 Kętrzyn - Muzeum w Kętrzynie. Lud XLII, s. 870 Kielce Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach. Lud XLII, s. 822 38 Wszystkim, którzy nadesłali sprawozdania muzealne, udzielili mi swych cennych uwag oraz konkretnych materiałów, a w szczególności Centralnemu Zarządowi Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki, dr Tadeuszowi Delimatowi, mgr Władysławowi Jareckiemu, dr Longinowi Malickiemu, dyr. mgr Janowi Manugiewiczowi, naczelnikowi mgr Kazimierzowi Pietkiewiczowi, dyr. prof. dr Tadeuszowi Sewerynowi, radcy Janinie Stankiewiczowej, mgr Marii Zywirskiei oraz pracownikom Działu Etnograficznego Muzeum w Toruniu mgr. Kalinie AntoIlowiczowej i mgr Marii Polakiewicz najserdeczniej za nie dziękuję. Leszno - Muzeum XLII, 381 Kwidzy- w Lesznie. Lud Lublin - Muzeum w Lublinie. XLII, s. 855 Łomża - Muzeum XLII, s. 803 w Łomży. Lud Łowicz Muzeum Lud XLII, s. 861 Łódź - Muzeum Lud w Łowlczu ... w Rabce. w Raciborzu Radom Muzeum w Radomiu. Lud XLII, s. 825 __ ~__..--Rogalin - Zob. Muzeum Narodowe w Poznaniu. Dział Etnograficz:ly Rzeszów - Muzeum w Rzeszowie. Lud XLIII, s. 391 Sanok XLIII, Muzeum s. 395 w Sanoku. Sieradz Muzeum Lud XLII, s. 867 Lud XLV Lud w Lud Sieradzu. Międzyrzec - Muzeum w Międzyrzeczu. Lud XLIII, s. 413 Słupsk - Muzeum w Słupsku. XLII, s. 827 Młociny Zob. Muzeum Kultur wych w Warszawle Nowy Sącz - Muzeum w Nowym Sączu. Lud XLII, s. 843 Nysa Muzeum w Nysie. Lu'd XLIII, s. 373 Sosnowiec Muzeum Górnicze Związku Zawodowego Górników. Lud XLIII, s. 369 Szczecin - Muzeum Pomorza Zachod:liego w Szczecinie XLIII, s. 396 Olsztyn Muzeum Mazurskie Olsztynie. Lud XLII, s. 871 Szczytno - Muzeum Lud Xl II, s. 875 Opole Muzeum XLIlIs. 375 w Opolu w Lud Tarchomin Ludowych Lud w Szczytnie. Zob. Muzeum w Warszawie. Kultur Piotrków Trybunalski _ Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim. Lud XLII, s. 365 " Płock - Muzeum w Płocku. Lud XLIV, ·s. 477 Tarnów Mu.zeum w Tarnow,ie. Lud XLII, s. 845 Tomaszów Mazowiecki Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim. Lud XLII, s. 869 Poz:lań Muzeum Narodowe w Poznaniu (Rogalin). Lud XLIII, s. 382 Toruń - Muzeum w Toruniu. Lud XLII, s. 808 \Varszawa - Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie. Lud XLIII, s. 398 Warszawa - Zbiory Ministerstwa K u It ury i Sztuki (C.Z S.P.iW.) s. 419 \V "T3.~·sz;.:n?h::. Lud XLIT!. Poznan - Muzeum Narodowe (Muzeum Instrumentów Muzycznych). Lud XLIII. 387 Przemyśl - Muzeum w Przemys·lu. ~"""xqn. s, 390 �390 Wdzydze Muzeum na wolnym powietrzu. Lud XLII, s. 817. Warszawa - Wzorcownia Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Arty"tycznego CPLiA. Lud XLIII, s. 421 Włocławek Muzeum Kujawskie we Włocławku .., Lud XLII, s. 815 Wrocław Muzeum Śląskie we Wrocławiu. Lud XLIII, s. 411 Zakopane Pod Jedlami. Lud XLIII, s. 848-849 Zakopane Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem ... Lud XLII, s. 846 Zakopane - Willa Tea. Lud XLIII, s. 847-848 Zamość Muzeum w Zamościu. Lud XLII, s. 860 Zielona Góra - Muzeum w Zielonej Górze. Lud XLII, s. 413 Żywiec - Muzeum w Żywcu. Lud XLII, s. 851. TADEUSZ SEWERYN METODY EKSPOZYCJI I STRUKTURA IDEOLOGICZNA MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO Wystawą nazywamy takie rozmieszczenie zespołu przedmiotów w przestrzeni oraz takie ich ustawienie i oświetlenie, aby ich wartości lub myśl nimi wyrażona mogła być apercepowana przez widzów. Innymi słowy czynność wystawnicza polega na zastosowaniu zespołu środków nieodzownych do nadania wybranym przedmiotom funkcji społecznej. Dobra wystawa jest rozwartą księgą zapisaną przedmiotami materialnymi, ale wartość jej nie zależy ani od przynależności każdego z eksponatów do kategorii rarytasów, ani od ich ceny s?,:acunkowej, niezwykłości lub piękna formy - al1e od takiego ich zestawienia, aby przemawiały do widza w sposób niemniej przekonywujący, niż księga pisana. Słowa te, odnoszące się do każdej wystawy muzealnej bez względu na jej charakter, są postulatem współczesnym; wartością zaś postępową, tego postulatu •.określamy nie to, co go brata, lecz to, co go dzieli od innych idei, jakimi świadomość ludzka wypowiadała się w wystawach. Tak postawione zagadnienie narzuca konieczność historycznego spojrzenia. Czymże bowiem jest ekspozycja ze stanowiska historycznego? Tak samo jak wszelka działalność społeczna ludzi jest ona odbiciem stosunków gospodarczych, społecznych i kulturalnych swego czasu. Dlatego ze zmianą tych stosunków zmieniał się także i typ formy ekspozycyjnej. �390 Wdzydze Muzeum na wolnym powietrzu. Lud XLII, s. 817. Warszawa - Wzorcownia Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Ariy"tycznego CPLiA. Lud XLIII, s. 421 Włocławek Muzeum Kujawskie we Włocławku ... Lud XLII, s. 815 Wrocław Muzeum Śląskie we Wrocławiu. Lud XLIII, s. 411 Zakopane Pod Jedlami. Lud XLIII, s. 848-849 Zakopane Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem ... Lud XLII, s. 846 Zakopane - Willa Tea. Lud XLIII, s. 847-848 Zamość Muzeum w Zamościu. Lud XLII, s. 860 Zielona Góra - Muzeum w Zielonej Górze. Lud XLII, s. 413 Żywiec - Muzeum w Żywcu. Lud XLII, s. 851. TADEUSZ SEWERYN METODY EKSPOZYCJI I STRUKTURA IDEOLOGICZNA MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO Wystawą nazywamy takie rozmieszczenie zespołu przedmiotów w przestrzeni oraz takie ich ustawienie i oświetlenie, aby ich wartości lub myśl nimi wyrażona mogła być apercepowana przez widzów. Innymi słowy czynność wystawnicza polega na zastosowaniu zespołu środków nieodzownych do nadania wybranym przedmiotom funkcji społecznej. Dobra wystawa jest rozwartą księgą zapisaną przedmiotami materialnymi, ale wartość jej nie zależy ani od przynależności każdego z eksponatów do kategorii rarytasów, ani od ich 'ceny s?acunkowej, niezwykłości lub piękna formy - aJe od takiegc1 ich zestawienia, aby przemawiały do widza w sposób niemniej przekonywujący, niż księga pisana. Słowa te, odnoszące się do każdej wystawy muzealnej bez względu na jej charakter, są postulatem współczesnym; wartością zaś postępow~ tego postulatu określamy nie to, co go brata, lecz to, co go dzieli od innych idei, jakimi świadomość ludzka wypowiadała się w wystawach. Tak postawione zagadnienie narzuca konieczność historycznego spojrzenia. Czymże bowiem jest ekspozycja ze stanowiska historycznego? Tak samo jak wszelka działalność społeczna ludzi jest ona odbiciem stosunków gospodarczych, społecznych i kulturalnych swego czasu. Dlatego ze zmianą tych stosunków zmieniał się także i typ formy ekspozycyjnej. . ~ �393 392 ZARYS TYPOWYCH FORM WYSTAWNICZYCH W historycznym przeglądzie wystawnictwa zarysowały się w ostatnim pięćdziesięcioleciu trzy różne fazy. Do pierwszej należy s y s t e m m a g a z y n i e r s k i, polegający na tworzeniu w muzeach otwartego dla publiczności składu eksponatów. Poprostu pakowało się obok siebie bez składu i ładu, jak w oknie sklepu detalicznego sprzed kilkudziesięciu lat, to, tamto i owo cum omnibus rebus et quib11.sdam aLiis, a ciężkie, nieestetyczne graty zwane gablotkami wieńczyły to dzieło magazyniera, którego jedynym celem było pomieszczenie jak największej ilości przedmiotów w ciasnej przestrzeni. Organizator tego typu wysta'.\'y popadał w sprzeczność z własnymi założeniami, bo chciał pokazać jak najwięcej, a w istocie pokazywał bardzo mało, toteż widz gubił się w oferowanej mu gmatwaninie przedmiotów i przechodził obok nich obojętnie. System magazynierski był produktem stosunków, w których muzea pozbawione należytej opieki ze strony państwa, zmuszane do gnieżdżenia się w ciasnych lokalach i skazane na ofiarność społeczną, nie mogły wyzwolić się z doli biednego chałupnika. Nie widziano również potrzeby innego sposobu pokazu. Organizowane z końcem XIX wieku wystawy krajowe lub rolnicze, na których dawano także przegląd wyrobów przemysłu ludowego (np. Powszechna Wystawa Krajowa we Lwowie w 1894 r.), przyjęły ten sam system ekspozycji, a więc sklepikarskiej wystawności, będącej często gestem bogacącego się mieszczaństwa, chcącego patetycznie imponować wszystkim wielością dóbr posiadanych. Wystawy typu magazynowego były więc przedłużonym ramieniem układu stosunków gospodarczych i społecznych swego czasu. Rzymska zasada non multa, sed multum, wynikająca z świadomości, że człowiek wypO\viedzieć może wiele bez posługiwania się wieloma środkami, nie mogła przetrzebić gąszczu eksponatów na stoiskach wystawowych i witrynach muzealnych swego czasu, bo rewolucyjny zwrot ku prostocie wyrazu wyjść by musiał ze źrć<:1!p, (któr<:>całkowicie zamulone było na ÓWCZf's), tj. z świa- domości jasno określonego celu ekspozycji, a więc jej społecznej przydatności. Nie dziw zatem, że jeszcze koło 1935 r. nikt nie grzmiał protestem przeciw zastosowaniu magazynowego systemu w wystawach zbiorów Polskiej Akademii Umiejętności, :Muzeum Etnograficznego na Wawelu i Muzeum Etnograficznego w Warszawie, a na dobrą sprawę tylko nieliczni odważyli się krytykować Luwr za obwieszenie ścian bogactwami nieomal od podłogi do sufitu. Na polu ekspozycji zbiorów etnograficznych nie lepiej działo się u naszych sąsiadów. Dość przypomnieć, że reprezentacyjny oddział czeski w muzeum w Piotrogrodzie, założony w 1903 r., obejmował: 1) szereg szaf trójdzielnych, wypełnionych haftami i zdobionymi częściami stroju, 2) przed szafami stojące manekiny odziane w stroje ludowe, 3) ogromne napisy nad szafami, 4) a nad nimi zawieszone zapaski, spódnice, poszev"ki i chusty haftowane. Eksponatów nie za\\lieszono tylko u sufitu, ponieważ miejsce to zajął ogromny, szklanny żyrandol. Dość przypomnieć także, że w jednym z naj starszych muzeów czeskich w Hlińsku, w 1908 r. ustawiono dzbany na malowanej szafie, a nad nimi obrazy na szkle aż w pIęciu rzędach. W muzeum słowackim w Bratysławie jeszcze przed 1939 r. ule rozstawione były w ten sposób, że kłodowe umieszczono na podłodze, powyżej na półce figuralne. a nad nimi, również na półce, słomiane. Nie wyzwoliło się z dawnych nawyków do magazynowania Muzeum w Turczańskim Marcinie, gdzie rozmieszczono w dwóch kondygnacjach ule figuralne i kłodowe, i to w sąsiedztwie namiśnika z naczyniami. Wymienić jeszcze należy muzeum w Keczkemet, gdzie nawet jednolita pod względem tematycznym ekspozycja w sali poświęconej rybactwu, posiada dołem w gablocie nieoszklonej drobne utensilia rybackie, nad nią w ramkach obrazy z zakresu rybołówstwa a nad nimi oraz u sufitu - sieci. Drugi typ wystawnictwa muzealnego cechuje dekoracyjność. W okresie międzywojennym zasadniczo nic nie zmieniło się w wystawnictwie malarstwa, rzeźby i przemysłu artystycznego w polskich muzeach sztuki; zaszły natomiast duże zmiany w metodzie eksp07:vcji dzieł sztuki ludowej. W powyżej 09isane magazyny �395 394 \vkrad lo sie zdobnictwo. Do głosu przyszli esteci kosmor,olityczhe.<::o autor;mentu. którzy mieszczańskie upodobania do \'/ielości za~-tr.pc\':ać zaczE;Ji r..owymi gustami i realizacją mody na t.c,1wrat VWDOŚĆ. Przvszli do głosu artyści, którzy wybierali ze zbiorów muv'<:c,,;m,jak ~odzynb z ciasta, potrzebne im formy i kolory i bawili si,; w układanki mart'.'vych natur. A VI ślad za nimi oddawały się temu i.ojęciu róż~lego rodzaju dziedziczki dobreGo gustu, uw,~:·:;:.j;;cesię również za fachowe siły do urządzania wystaw dzid sztuki na tej z:1sadzic. że nieraz potrafiły dobrać sobie szal do c2nvy włosów, karnacji twarzy i koloru bluzki. Ci właśnie aral~żerowie wystaw zaczęli redukować ilość eksponatów, ale tylko w imię dekoracyjr.,cgo sensu. Słowem uszczuplali wartość eksponatów, sprowadzając je do roli elementu składowego dekoracji. A przecież wystawa jest czymś więcej, niż układem martwych natur, których żaden malarz malować nie będzie, czymś więcej niż popisem pań obdarzonych, tzw. dobrym gustem, czymś więcej niż dekoracją ścian muzeum. Dekoracja dla dekoracji, jako cel jedyny, a więc i ostateczny, była odpryskiem idei "sztuka dla sztuki", a osiągano ją kojarzeniem elementów' przypadkowych, różnych zarówno materiałem, jako też zastosowaniem. W praktyce były to kompozycje, na które składało się coś ze stroju ludowego, coś z ceramiki, wycinanki, palmy wielkanocne, jakiś świątek itp. Nie wahano się podsypać sędziwie spatynowanej rzeżby pisankami, a tkaninę wzorzystą rozesłać pod radłem, bo dekorator nie ograniczał się żadną życiową użytkowością rzeczy. Jak dzikus, dla którego wszystkie dary europejskiej cywilizacji były zabawką lub ozdobą, brał co popadło ze zbiorów sztuki ludowej i bawił się w stereoskopowe układanki. Nic go nie obchodziła sztuka, sprzęgnięta z istotnymi potrzebami człowieka, jej przeobrażenia dokonujące się na taśmie historycznej zmienności życia - te problemy były mu obce, co więcej w poczuciu swoim tym górował nad naukowcem, że \V tworzeniu swych kompozycji dekoracyjnych nie był obciążony żadną wiedzą o przedmiocie, którym się posługiwał, ani też celem społecznym kompozycji wystawy. Broń sieczną układano w wachlarze i palmety, ze strzał robiono mandorlę promienistą wokół tarczy lub 'i ., herbu, z bogato, ażurowo wyciętych krężli przęślic mazurs~ic~ komponowano duży kwiat o koronkowych płatkach, z grzeblem do czesania lnu tworzono tkacki motyw zdobniczy, a nawet - bo i takich wybryków się dopuszczano - wieszano na ścianie gorsety w kształt wyolbrzymionego biustu l, Tej metodzie ekspozycyjnej, która tylko względy dekoracyjne miała na celu, towarzyszył zwyczaj nabywania do zbiorów muzeum etnograficznego przede wszystkim rzeczy barwnych, jako najlepiej nadających się do głównej funkcji, jaką im wówczas wyznaczano. W dziedzinie stosunków społecznych przypomina ta metoda czasy, kiedy chłopów zapraszano na uroczystości narodowe, a~e tylko do ich dekoracji, a sztukę ludową traktowano jako chłopskIe barwności lub rodzime ciekawostki o egzotycznym posmaku. Charakterystyczną dla tych stosunków karykaturę podało krakowskie pismo satyryczno-polityczne "Diabeł" 20. II. 1896: Pod łukiem triumfalnym, na którym widnieje napis Justitia fundamentum regnorum oraz "Nauka tylko dla bogatych", przejeżdżają powozem zaprzężonym w osły posłowie pochodzący z panów, wioząc na przodzie legitymację: "My na grece wykształceni". Za nimi z tyłu szlachcic w kontuszu niesie sztandar z napisem "Z polską szlachtą polski lud" i prowadzi orszak chłopów krakowskich w sukmanach i rogatywkach. Oni zaś stoją z rękami z tyłu założonymi, a może skrępowanymi na znak, że zostali tutaj spędzeni przymusowo, a gdy spełnią swój "paradebauerski" obowiązek, mają wrócić na wieś i nadal pracować na rektorskie togi, na pańskie cylindry i oficerskie szlify. Metoda dekoracyjna w ekspozycji przyszła do nas z Zachodu, jako jedna z naj płytszych formalistycznych koncepcji, wnikających wprzód do życia codziennego przez wytwory rękodzieła i prze1 Muzeum etnograficzne w Bukareszcie, założone przez N. Minovicia, jest w Europie klasycznym przykładem takiego typu muzeum, w którym eksponaty traktowane są jako przedmioty a wartości drugorzędnej, ~ako materiał do pomysłów dekoracyjnych. Muzeum to otoczone zostało opIeką rządu jako zabytek świadczący o manowcach, po których błąkało się muzealnictwo rumuńskie za rządów mO:larchicznych. �396 397 mysłu, a bodaj na koniec do muzealnictwa jako zasada wystawnictwa zbiorów. Choć na Zachodzie odwrócono się już dawno od igraszek dekoracjonizmu, to jednak dziś jeszcze stwierdzić nie trudno, że ziarna jego rozsiewają się cora~ dalej i dalej, jak rozszerzające się kręgi fal, odpływających w dal od punktu, w którym się zrodziły. Wydawane przez Unesco pismo "Museum" (1954, nr 4, s. 223) podaje, że w państwowym ośrodku wychowania przeznaczonym dla państw arabskich, w muzeum w Sirs-el-Layyan w Iraku, znajdują się obok siebie w układzie zaprojektowanym przez plastyka instrumenty muzyczne, laki, kalebasy zdobione, talerze z rafii, strój itp., w muzeum zaś w Leopoldville (Museum, 1955, nr 2, s. 86) w dekoracyjnym związku zgromadzono obok siebie rzeźbę z Kuby, ceramikę, broń, wyroby z drzewa, hafty, matę wzorzystą itp. Ale nie szukajmy przykładów daleko. W Polsce w 1955 r. też zaprezentowano tę wsteczną metodę wystawniczą w problemowej Wystawie Sztuki Ludowej X-lecia, urządzonej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie przez prof. Jerzego Sołtana i Oskara Hansena. Użyto tam, jak wiadomo, tkanin dwuosnowowych do dekoracji wystawy rzeźb ludowych, a malowanych zabawek do czarnobiałych fotografii architektury ludowej. Była tam lina z korzeni ekscentrycznym skrętem wijąca się wśród obrazów na szkle, a barwne kiecki i zapaski rozwieszone na patykach, mające dekorować rzekomo "smutne" dla oczu siwaki. Tego rodzaju sztuczki minionej przeszłości, obliczone na kokietowanie widza, surowo skrytykowane zostały w publicznej dyskusji na Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Warszawie w październiku 1955 r.2 2 W ramach omówionych powyżej sposobów ekspozycji mieszczą się na podłożu naukowym oparte próby uporządkowania zbiorów muzealnych wedle podziału regionalnego, typologii pewnych wytworów kultury i ich zasięgów geograficznych, lub też rodzajów tworzywa i techniki wytwarzania. Próby te :lie wpłynęły ani na jasne określenie idei muzeów, ani też wzbogacenie muzealnictwa polskiego nowymi metodami ekspozycji. Pierwsza praca polska o muzealnictwie etnograficznym. wydana jeszcze W ciągu ostatniego ćwierćwiecza wzbogaciliśmy się o n~we doświadczenia, chłonęliśmy przykłady nowatorstwa zza gra~lCY, a w szczególności w okresie X-lecia uświadomiliśm~ sobi~ komeczność postawienia rusztowania do struktury ideologIczne] w muz~~ ach etnograficznych oraz przemyślenia nowych metod ekspo~Y:Jl w oparciu o praktykę własną i cudzą. Nie kusimy się o zdefIm~wanie istoty tych zmian, jakie w ciągu kilku lat dokonały. SIę w polskim muzealnictwie etnograficznym - są one z~yt złozon~ pod względem ilościowym i jakościowym, aby ct.ały SIę ~awrzec w jednym zdaniu. Wchodzi tu bowiem w grę zarowno polItyczna, naukowa, i oświatowa rola muzeum, jako też styl pracy, sposoby sprzęgania podstawowych czynników historii z nadbu~ową, przesłanki ideologiczne wystaw, jako środków oddziaływama na masy, metody wystawnicze itp. . . Uważam przeto za wskazane, aby raczej na przykładzIe Jednego muzeum zilustrować tę skomplikowaną problematykę. Wybrałem do tego celu Muzeum Etnograficzne w Krakowie nie d.latego, a~y mu przypisywać czołową rolę w tym ruchu przemIan, ale ze jako jeden z pracowników tegoż Muzeum znam je lepiej. Zresztą usprawiedliwia mnie także i ta okoliczność, że w roku 1955 upłynęło 50 lat od założenia fundamentów pod tę placówkę .kul~ turalną, tedy wypada mi coś niecoś powiedzieć o zapommane] przez innych jubilatce. w 1928 r., a mianowicie Kazimierza M o s z y ń s k i e g o Etnograti.a ~ m~ze ach regionalnych, wychodziła z bezwzględ:lie słusznego z~łozema, ze "podstawowym zadaniem regionalnych, jak i w ogóle wszelk~ch. muzeów etnograficznych, jest odszukiwanie, pozyskiwanie i udostępmame ~auce wszelkich dających się kO~1serwować zabytków kultury ludowej (o.rygmały, oryginalne "fragmenty i starannie w skali wykonane .:node~e)'.'. ~l~ ma tu wprawdzie jeszcze wzmianki o muzeum jako instytucJl takze.l oswla~oweJ, toteż autor uświadamia sobie hermetyczny zakres zbyt Clasno ujętych celów muzeum, "jak gdyby zostało ono utworzone wyłącznie dla !edneg?~ lub paru prowincjonalnych etnografów-amatorów, widzących w mm sWOJ warsztat pracy, oraz dla kilku etnografów-fachowców, oczekujących wz~ogacenia swych wiadomości przez zapoznanie się z zebranym tam materiałem". Niemniej stwierdzić :lależy, że w pracy tej po raz pierwszy V.7sunięty został problem naukowego charakteru muzeum etnograficznego l postulat "wybicia drzwi między społeczeństwem i nauką"'. �398 399 STRUKTURA IDEOLOGICZNA WYSTA W MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO W KRAKOWIE Zbiory Muzeum Etnograficznego, usuniętego przez okupanta W 1940 r. z Wawelu, długo tułały się po piwnicach, nim po wyzwoleniu Krakowa prezydent socjalistycznego Zarządu Miasta, dr Henryk Dobrowolski, autorytetem swoim zadecydował w 1948 r. o ich przyszłości. Oddanie budynku ratusza kazimierskiego (ryc. 1) na potrzeby Muzeum było nadrobieniem dawnych rządów, które od lat kilkudziesięciu nie zdołały tej placówce kulturalnej zabezpieczyć odpowiedniego lokalu. Otóż w pierwszym pięcioleciu powojennym, gdy Muzeum istniało właściwie tylko de nomine, gdy nie dysponowało jeszcze budynkiem na pomieszczenie i wystawienie zbiorów, uznało się za instytucję żywą, w związku z czym wytyczyło sobie zgodny ze swym profilem plan pracy korelujący z aktualnymi zadaniami i potrzebami Państwa Ludowego. Przykładowo plan ten, mobilizujący nieliczny naówczas personel Muzeum do ważnych prac, włączonych w nurt bieżącej polityki kulturalnej państwa, przedstawiał się następująco: Po ustąpieniu faszystowskiego okupanta, gdy przed muzeami polskimi stanęło zadanie obliczenia strat poniesionych podczas wojny, Muzeum Etnograficzne samorzutnie rozpoczęło akcję badawczą w terenie, a wyniki przeprowadzonej naówczas rejestracji, obejmującej straty w zakresie sztuki ludowej na całym obszarze Rzeczypospolitej, wydane zostały później przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w publikacji, pt. Straty wojenne zbio'1'ów polskich w dziedzinie rzemiosła artystycznego, t .. 2 Prace i Materiały Biura Rewindykacji i Odszkodowań, nr 13.. Jednym z czołowych zagadnień Państwa w pierwszych latach okresu powojennego było ożywienie życia gospodarczego i kulturalnego na Ziemiach Odzyskanych. Wtedy Muzeum Etnograficzne zajęło się remontem zabytkowego domu góralskiego w Szklarskiej Porębie Średniej, pochodzącego z czasów Sobieskiego, i koncentracją zabytków kultury ludowej na Dolnym Śląsku. Restauracja tego budynku wedle planów i kosztorysu opracowanego przez Muzeum prowadzona była z funduszu Mini- sterstwa Kultury i Sztuki (Centralnego Instytutu Kultury), CI nadzorowanie prac remontowych przez przedstawiciela Muzeum. Po " '" .. Ryc. 1. Budynek Muzeum Etnograficznego w Krakowie �400 przezwyciężeniu ogromnych przeszkód dom ten został odrestaurowany, pomieszczone zaś w nim zbiory stały się podstawą Muzeum typu skansenowskiego, a w ogóle pierwszego na Ziemiach Zachodnich muzeum polskiego powstałego po wojnie. Gdy po raz pierwszy w dziejach Polski rzucono hasło włączenia twórczych pierwiastków polskiej kultury ludowej do skarbca kultury narodowej, Muzeum Etnograficzne przystąpiło wydatnie do akcji organizowania wielkiej wystawy sztuki ludowej, a w szczególności plastyki ludowej z zakresu rzeźby, malarstwa i grafiki, celem upowszechnienia jej wielkich, a mało znanych wartości. Wystawa ta przewieziona została w 1949 r. z kraju za granicę i w ciągu dwuletniego eksploatowania jej w większych miastach Europy i Ameryki dobrze spełniła swoje zadania propagandowe, jako pierwsza całkowicie udała polska wystawa sztuki za granicą. Liczne fachowe recenzje, a w szczególności entuzjastyczna ocena tej sztuki przez Pabla Picassa, wywarły wpływ na plan przyszłych wystaw analogicznych. Gdy zaś powstała Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego, a więc instytucja spółdzielczo państwowa, która zajęła się organizacją całokształtu drobnego przemysłu ludowego i artystycznego w Polsce, Muzeum Etno'graficzne urządziło w salach Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie wystawę pt. Sztuka Ludowa i Przemysł Artystyczny w Polsce Ludowej (ryc. 2), celem wykazania, że a) zdrowy rozwój sztuki ludowej nie może się dokonywać w odcięciu od tradycji oraz, że b) przestawienie indywidualnej wytwórczości na spółdzielczą może się wykazać osiągnięciami pozytywnymi. Jednocześnie p~zeprowadzano w bibliotekach i archiwach historyczną dokumentację ikonograficzną z zakresu etnografii, przygotowując wystawę objazdową, pt. Historia Wsi, mającą spełnić swą rolę oświatową w okresie najostrzejszej walki o nową spółdzielczą strukturę wsi. Ta garść przykładów obrazuje, w jaki sposób muzeum nie dysponujące jeszcze własnym lokalem wystawowym szukało dróg do uaktywnienia się jako instytucja żywa, chcąca W miarę sił swoich i zgodnie ze swym profilem służyć idei czynnego współuczestni- 401 czenia w rozwiązywaniu aktualnych zadań, wchodzących w zakres polityki kulturalnej państwa. Po tej linii szedł plan dalszych wystaw urządzanych w czasie, gdy Muzeum posiadało już własny budynek i adaptowało go do • j .t Ryc, 2. Część wystawy czasowej "Sztuka ludowa w Polsce Ludowej" \'1 Muzeum Etnograficznym w Krakowie 2~ ..Lud", t. XLIV, �402 403 celów wystawowych. Wystawa Zdobnictwo Izby Wiejskiej (ryc. 3) dostarczało materiału do urządzania regionalnych wnętrz w powstających coraz liczniej domach kultury i świetlicach wiejskich, Ryc. 3. Wystawa skrzyń ludowych na korytarzu nego w Krakowie Muzeum właściwego wyrazu plastycznego, który by nie dorywczo, ale stale oddziaływał na coraz to nowe masy widzów. Tę ideę znaleziono, a realizacja jej nadała już w 1951 r. Muzeum Etnograficznemu własną fizjonomię a profilu odcinającym się ostro od tła polskiego muzealnictwa etnograficznego. W przedmowie do pierwszego wydania w 1884 r. książki Fryderyka E n g e l s a O pochodzeniu rodziny, własności prywatnej i państwa znajduje się uwaga, że "według materialistycznego pojmowania momentem decydującym w historii jest w ostatniej Etnografcz- a wystawa Polskie Tańce Ludowe (ryc. 4), wraz z drukowanym przewodnikiem, była wyrazem tendencji do umasowienia wartości polskiego folkloru w powstających wówczas tłumnie zespołach pieśni i tańca. Również aktualną treść w swoim czasie miały wystawy: Wieś Dawna i Nowa oraz Przeobrażenia Współczesne w Sztuce Ludowej. Ale najważniejszym zadaniem Muzeum Etnograficznego było znalezienie idei, nadającej się na tworzywo do budowy nowego <Jwiatopoglądu ludzi państwa ludowego i znalezienie dla niej Ryc. 4. Makieta krakowiaka" na Wystawie Tańców " zeum Ebograficznym w Krakowie Ludowych w Mu- instancji produkcja i reprodukcja bezpośredniego życia. Z jednej strony wytwarzanie środków utrzymania, środków spożycia, odzieży, mieszkania i niezbędnych do tego narzędzi i z drugiej 26'" �405 404 strony wytwarzanie samych ludzi rozmnażame się gatunku" 3. Wysunięte tutaj na czoło trzy podstawowe dziedziny produkcji, jako zasadnicze czynniki w historii ludzkości, stały się zrębem wystawy stałej, obejmującej ludową kulturę materialną w trzech członach: a) jak człowiek zdobywał pożywienie b) jak się odziewał i c) jak mieszkał. Rozstawione na tych trzech liniach wybrane zjawiska kulturowe ujęte zostały z pozycji materializmu historycznego tj. metody wynikającej z istoty etnografii, jako nauki badającej takież zjawiska z punktu genezy i rozwoju. Już w pierwszej sali tej wystawy ma widz możność stwierdzenia, że "technologia ujawnia czynny stosunek człowieka do przyrody" (Marks), że człowiek odkrywając pewne prawa przyrodnicze i wyzyskując je dla własnego dobra tworzył narzędzia, które rewolucjonizowały postęp (ryc. 5). Taką rolę w historii spełniły np. narzędzia do niecenia ognia, których matką było praktyczne stwierdzenie, że przez tarcie wytwarza się ciepło. Ale nim ignis fricatus de ligna zastąpiony został przez ignis de lapide excussus powstała ze świdra ogniowego tokarka do obróbki drzewa, kości lub kamieni w celach użytkowych lub zdobniqych, z niego powstał też łuk, który w epoce kamienia młodszego zmienił metody łowieckie i sposoby wojowania, z łuku zaś powstał pierwszy strunowy instrument muzyczny, świder do wiercenia otworów i zapalniczka świdrowa. Wynikiem zaś praktycznego poznania innych praw przyrodniczych, np. grawitacji, równowagi lub równi pochyłej są niektóre narzędzia łowieckie o konstrukcji, występującej nieraz na sZl:'rokich obszarach globu ziemskiego. Oczywiście, że ścisłe pod względem historycznym określenie pojawienia się pewnych zjawisk kulturowych, sygnalizowanych na wystawie przez eksponowane narzędzia, a nawet niekiedy przedstawienie właściwego ich ciągu rozwojowego - natrafia na trudności. Występowanie np. różnych świdrów do niecenia ognia i to w czasach zamierzchłych oraz na ogromnych przestrzeniach 3 F. E n g e l s, O pochodzeniu Warszawa 1948, s. 8. rodziny, własności pryn'Cltnej i P(l)1.stv:a, świata, uniemożliwia właściwy układ tych narzędzi. Dlatego muzeolog musi często posługiwać się hipotezą, tym bardziej że operować musi skrótami, a zawsze i wszędzie wdrażać widza do myślenia historycznego, stawiając mu przed oczy zagadnienie , , " I Ryc. 5. Narzędzia do niecenia ognia. Wstęp do działu "Jak człowiek zdobywał pożywie:lie". Wystawa stała ,,Ludowa Kultura Materialna" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie �406 ewolucji, np. rozwój narzędzi od piły ogniowej do zapalniczki benzynowej, od barci samorodnej do nowoczesnego ula nastawkowego, od kopaczki drewnianej do wielolemieszowego pługa nowoczesnego, sczepionego z ciągnikiem itp. W pomoc oryginalnym okazom przychodzą na wystawie obrazy, drzeworyty, sztychy i fotografie, a cały ten materiał ikonografii historycznej, rozwijając treści przodujące, wypowiadane przez narzędzia pracy, pozwala widzowi zapoznać się z warunkami pracy w dobie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej, oraz ostatnimi zdobyczami gospodarki planowanej i kolektywnej, której przyświecają idee zawarte wart. 7 Konstytucji: "Polska Rzeczpospolita Ludowa opierając się na uspołecznionych środkach produkcji rozwija życie gospodarcze i kulturalne kraju na podstawie narodowego planu gospodarczego, a w szczególności przez rozbudowę państwowego przemysłu socjalistycznego, rozstrzygającego czynnika w przekształceniu stosunków społeczno-gospodarczych". Zawieszony obraz, pt. "Stare i nowe", uzmysławia przejście kultury ludowej w kulturę socjalistyczną mas ludowych. W drugim skrzydle budynku przedstawiono problem; jak człowiek się odziewał. Narzędziami i surowcem demonstrowano obróbkę lnu oraz wełny, technikę przędzenia, snucia i tkania. Ponad eksponowanymi narzędziami zawieszono fotografie, ilustrujące jak człowiek posługuje się nimi. Wystawę środków produkcji uzupełniono zobrazowaniem sił produkcyjnych. Aby zaś widz, obserwując proces ludowej produkcji tekstylnej od włókna do tkaniny, nie tkwił myślami jedynie w elementach zachowawczych kultury materialnej, ale uświadamiał sobie jej dalszy rozwój aż do współczesnych przejawów postępu technicznego, zawieszono nad niektórymi narzędziami fotografie, które uplastyczniają to zagadnienie: nad prymitywnym gremplem - fotografię nowoczesnej gremplarni, nad kołowrotkiem maszynę przędzalniczą itp. Następnie celem wykazania, że wszystkie wytwory kultury materialnej są wynikiem łańcucha społecznej pracy ludzi, dano przegląd różnych czynności technicznych, związanych z produkcją odzieży. Obok warsztatów tkackich wystawiono próbki tkanin ludowych z ważniejszych 407 ośrodków tkackich w Polsce oraz pI zyrządy do prania maglowania. W sąsiedniej zaś sali rośliny farbiarskie i próbki wełny nimi barwionej oraz owady farbiarskie, szczególnie czerwca polskiego (Coccus polonicus L.), którego stanowisko znajduje się na nieużytku w obrębie Krakowa. Obok zawieszono deski do druku bezpośredniego, klocki do zadrukowywania tkanin batikową techniką zdobniczą oraz niektóre narzędzia z warsztatu wiejskiego drukarza płócien. Na specjalnych ekranach zilustrowano zagadnienie posługiwania się w fabrycznym przemyśle tekstylnym tradycyjnym zdobnictwem ludowym. Historię zaś ubiorów ludowych przedstawiono na fotografiach: okazów wykopaliskowych, płaskorzeźb, miniatur, drzeworytów i sztychów; w mniejszym zaś stopniu na muzealiach ilustrujących dawne formy odzieży na ziemiach naszych. Dział ten kończy się unaocznieniem problemu klasowego przez rozwarstwienia stroju. Ten szkicowy przegląd drugiego działu kultury materialnej, którego dokładny plan przygotowano w 1951 r., świadczy, że idei jego przyświecała metoda dialektyczna, wedle której każde zjawisko zrozumiałe staje się dopiero wtedy, gdy się je rozpatruje Vol powiązaniu z innymi zjawiskami. Dlatego też wystawa ta w zobrazowaniu zagadnienia odzieży, jako elementu składowego bazy, nie ograniczyła się, samym materiałem etnograficznym, ale czerpała go z technologii, chemii, archeologii, historii przemysłu, a nalii-et historii sztuki i literatury. Ten śmiały zestaw odzieży zróżnicowanej w zależności od różnych nurtów kultury, różnego stanu posiadania, różnej warstwy i hierarchii społecznej, kończy silny akcent, sztych nadworrtego malarza króla Władysława IV., Stefana Della Belli, zatytułowany "Incisione dela Solenna Ambasciata del Conte Giorgio Ossolinski mandata al Papa dal Re di Polonia Vladislao IV. d'anno 1633". Przedstawiony tu tak często opisywany sławny wjazd Ossolińskiego do Rzymu otrzymał dodatkowy cytat wyjęty z przemówienia wojewody Firleja w czasie wojen szwedzkich, a zamieszczony w Epistołach biskupa Andrzeja Załuskiego: "Widzisz tych panów tak kosztownie i wytwornie strojnych, jakby szli na ślubny kobierzec - skąd myślisz mają na to I , I I ! , I I ,,' �408 środki? Z łez i krwi ubogiego chłopa tak się postroili. Wierzaj mi, że gdyby Anioł Pański ścisnął w dłoni te lamparty i sobole, te jedwabie i purpury, krew i łzy pokrzywdzonych strugą by z niej płynęły". Trzecim czynnikiem podstawowym, kształtującym w historii materialne warunki bytu człowieka, jest wedle struktury F. Engelsa - mieszkanie. Na wystawę tego działu w Muzeum składają się modele groty zamieszkanej przez łowcę paleolitycznego, szałasów i ziemianki z epoki kamienia młodszego, grodu biskupińskiego, chaty opolskiej z XII w., chaty zagrodnika z XVI w., a wreszcie modele chat reprezentujących polskie budownictwo regionalne. Należą tu również przykłady "stylu podhalańskiego", tworzonego przez S. Witkiewicza z elementów ciesiołki góralskiej, oraz model chat odbudowywanych wedle planów Centralnego Biura Projektów Budownictwa Wiejskiego we wsiach spalonych przez hitlerowskiego najeźdźcę. Tak zobrazowany aspekt gospodarczy, społeczny i estetyczny budownictwa ludowego z XIX i XX wieku uzupełniają powiększone fotografie, przedstawiające rodzaje zabudowy wsi, oraz plany poziome chat. Oczywiście żaden z problemów powyższych nie został tu wyjaśniony ani rozwinięty wyczerpująco. Toczona w ciągu dziejów walka człowieka o żywność, odzież i mieszkanie ma już za sobą bogatą historię. Wystawa w Muzeum nie ma na celu konkurowania nawet z podręcznikiem do historii kultury materialnej. Wystawa nie miała na celu wyczerpania nawet wszystkich składników bazy. Z braku miejsca ograniczono się do wspomnianych już trzech podstawowych czynników w historii, podanych przez Engelsa. Chodziło bowiem o uczenie widzów przede wszystkim podstaw światopoglądu postępowego, o uczenie historycznego myślenia. W związku z tym, dla podkreślenia zależności postępu od rozwoju doskonalszych narzędzi produkcji, na wystawie ludowej kultury materialnej w Muzeum Etnograficznym raz po raz skierowuje się uwagę widzów na narzędzia w określonym czasie przodujące i rewolucjonizujące poprzedni sposób wytwarzania. DG 409 Takich należy w rolnictwie pług, w budownictwie siekiera, ciosła, piła, w tkactwie kołowrotek, w produkcji odzieży nożyce, w garncarstwie koło - tak jak w nowoczesnym przemyśle zastosowanie maszyny parowej, elektryczności i energii atomowej. Uzupełnieniem tak przemyślanej wystawy kultury materialnej jest zajmująca całe skrzydło II piętra budynku Muzeum wystawa: Historia Wsi, będąca w przeważnej części przedstawieniem historycznego rozwoju stosunków produkcji na wsi polskiej. Obejmuje ona czasy od rozpadnięcia się wspólnoty rodowej i połączenia się plemion pod wspólną władzą, rozwój feudalizmu, gospodarkę folwarczną, formy poddaństwa chłopów, zakres powinności chłopów względem pana, przeciwieństwa klasowe w Polsce feudalnej, formy chłopskiej walki klasowej, walki chłopów w obronie ojczyzny, przejawy polskiej myśli postępowej w obronie chłopów, początki układu kapitalistycznego (manufaktury), rok 1846 i 1848, mapę walk chłopskich w 1861 r., rozwój kapitalizmu w rolnictwie, rozwój klasy robotniczej, emigrację chłopów, przeciwieństwa wsi kapitalistycznej, powstanie ruchu ludowego, powstanie i strajki chłopskie w okresie imperialistycznym, wojnę i okupację, manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, reformę rolną, nowe narzędzia produkcji, postęp techniczny, spółdzielczość produkcyjną, elektryfikację i radiofonizację, higienę i zdrowie, opiekę nad dzieckiem, szkolnictwo i czytelnictwo oraz życie kulturalne w okresie wielkich przemian gospodarczych i społecznych, dokonanych w Polsce Ludowej. Podany powyżej zespół faktów historycznych, składający się, jak widać, z ogniw ciągłości i zmian, starano się w miarę możności określić trzema płasz'.:zyznami przedstawienia: ekonomiczną, społeczną i polityczną. Przedstawienie jednak tych zagadnień w formie wizualnej napotkało na olbrzymie trudności z tej przyczyny, że każda wystawa jest takim układem wybranego materiału, aby przemawiał przez oczy do myśli i wyobraźni widzów - ta zaś wystawa składała się: a) z zabytków muzealnych, a tych, jeśli chodzi o wymagany ich związek z tematyką podaną powyżej, jest w zbiorach naszych ilość znikoma b) z napisów, których ilość wybrana być musi jak I , " �411 410 naj oszczędniej , bo żadna wystawa nie może konkurować z książką i c) z materiału ikonograficznego, którego na ogół nie ma w Polsce wiele, a na dobitkę nikt go systematycznie nie zbierał. Dlatego prace i zbiory dokumentacyjne w archiwum ikonografii etnograficznej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie mają wartość pionierską. Dzięki nim mogło Muzeum urządzić wystawę historii ubiorów w dziale ludowej kultury materialnej, wystawę sił produkcyjnych oraz wystawę Historia Wsi, obrazującą historyczny rozwój stosunków produkcji na wsi polskiej 4. Na tym jednak nie kończy się ideologiczna struktura wystaw stałych w Muzeum Etnograficznym. Dopiero po zapoznaniu się z narzędziami produkcji w trzech podstawowych członach bazy: zdobywania żywności, mieszkania i odzieży, po zapoznaniu się z siłami produkcji i stosunkami produkcji w ujęciu historycznym,. przechodzi widz do przejawów nadbudowy, do wystawy sztuki ludowej, w której dominują trzy tworzywa: drzewo, glina i włókno. Materiałom tym odpowiadają rozliczne formy architektury ludowej, rzeźba, snycerstwo i rytownictwo w drzewie, garncarstwo, rzeźba ceramiczna, zabawki. tkactwo, hafciarstwo, koronkarstwo, strój. Uboczne znaczenie mają w sztuce ludowej inne tworzywa, np. skóra, metale, szkło, farby i papier. Z wielości zaś materiałów, za pomocą których człowiek wyrażał swoje ideały piękna, wywodzi się wielość sztuki ludowej i wielość ich dróg rozwojowych. Której z nich jednak przyznać przodownictwo w konkretnym układzie ekspozycji? Olbrzymia większość eksponatów, któryr.1i rozporządzają muzea etnograficzne, wywodzą się z końca XIX i pierwszej połowy XX w. W dawniejsze jednak czasy, niż te, z których konkretnie nam są znane dawne zabytki sztuki ludowej, sięgają świadectwa • Przed kilku laty, gdy dopiero kiełkowała u nas idea ekspozycji marksistowskiej, wysuwa:J.Q na konferencji w Nieborowie zasadę pokazania jednocześnie narzędzi produkcji, sił produkcyjnych i stosunków wytwarzania, zbyt mechanistycznie przenosząc na teren praktyki ekspozycji dialektyczną zależ:1ość zjawisk od otaczających je warunków. Wydano nawet urzędowe zalecenie w tej sprawie, zapominając o słusznej zasadzie mówców rzymskich, że qui nimium probat nihil probat. " \ o prastarych formach obrzędowych, będących obiektywizacją minionych wierzeń. Wiele z tych archaicznych tradycji przetrwało do dziś jako przeżytki, zwyczaje i widowiska, występujące w określonych porach roku rolniczego i astronomicznego oraz w obrzędach rodzinnych. W formach tych widowisk i w złączonych z nimi przedmiotach obrzędowych tkwią zaląźki teatru ludowego, a jednocześnie najdawniejsze elementy plastyki ludowej. W Muzeum Etnograficznym zaczęto więc przegląd sztuki ludowej od kukły marzanny ze słomy, gaika. 'l drzewka zielonego, od maszkar zwierzęcych, tj. postaci ludzkich okrytych skórą i wytykających przed sobą maskę konia, kozy, tura lub bociana, od wózka z kogutem, wieńców dożynkowych, rózg weselnych i pieczywa obrzędowego. Do tego cyklu włączone zostały późniejszego pochodzenia gwiazdy i szopki obnoszone w kresie Bożego Narodzenia, zestawione z ludowym teatrzykiem lalkowym o treści świeckiej. Dalsze miejsce zajmuje rzeźba religijna, przeciwstawiona rzeźbie o tematyce świeckiej, ceramika, obrazy na szkle, koronki, tkaniny aż do współczesnych przeobrażeń w produkcji planowanej, kolektywnej, spółdzielczej, przystosowanej db potrzeb człowieka współczesnego. Nie ograniczamy swego pola widzenia jedynie sztuką tradycyjną, ale chcemy dojrzeć w jej rozwoju etap dokonujący się współcześnie. Ekspozycja sztuki ludowej nie jest pod względem rzeczowym wyodrębniona z całokształtu wystaw w Muzeum Etnograficznym, lecz ściśle związana z wystawą kultury materialnej, jako jej logiczne dopełnienie. Dlatego zaró\\'!1O wnętrze izb wiejskich, przykłady budownictwa i garncarstwa, oraz plecionkarstwa, tkactwa, farbiarstwa, dTllkowania na płótnie, historyczny rozwój odzieży, rozwarstwienie klasowe stroju jako też obrazowe przedstawienie historycznego rozwoju stosunków produkcji na wsi mają swe uzupełnienie i nadbudowę w wystawie sztuki ludowej. Na tej wystawie widz również musi zdawać sobie sprawę z tego, że sztuka jako zja\visko społeczne mieści się też w kategoriach czasu. Nie możemy budować na nai\\'I1ym stosunku widza do eksponatów. Żąda on bowiem czegoś więcej, niż zdawkowego po- I l l! I �412 413 kazania mu kolorów i kształtów rzeczy. Trzeba mu więc wskazywać na wątki genetyczne zjawisk artystycznych i ich przeobrażenia w określonych warunkach, trzeba mu ułatwić dostrzeżenie znamiennej cechy sztuki ludowej, wypowiadającej się w ścisłym związku z potrzebami życia codziennego. Ten bowiem chleb powszedni warstw ludowych jest naszym dziedzictwem, które ma być przyjęte i włączone do budowy kultury socjalistycznej z udziałem świadomości mas. PERYPETIE PLANU PRZESTRZENNEGO Podstawową zasadą realizmu architektury jest wyprowadzanie planów przestrzennych z jasno określonego przeznaczenia bu.dynku. Zamazanie treści, tj. brak sprecyzowania funkcjonalności wszystkich niezbędnych elementów składowych przestrzeni podporządkowanej celowi użytkowemu odbija się ujemnie na koncepcji architektonicznej. Z idei rodzi się więc szkoła, dworzec kolejowy, sanatorium, bank czy też muzeum. Ale ten oczywisty porządek rzeczy nie panował w świecie zawsze i wszędzie. Wszakże znaną bolączką muzeów jest powstała pod naciskiem nieustannie wzrastających potrzeb walka z fizycznymi, zastanymi warunkami budynku. Przeciwieństwa te spiętrzają się do tego stopnia, że wszelka radykalnie zaradcza myśl kapitulować często musi wobec niemożliwości narusZenia murów muzeum, należących do form zabytkowej architektury, którym bez względu na to, jakim celom dzisiaj służą, należy się opieka. Tak jest nawet w ojczyźnie muzeów - we Włoszech. W zabytkowym budynku mieści się tam bowiem i Museo Sforzesco w Mediolanie i Museo Civico i Cit d'oro w Wenecji, Museo Etrusco, Muzeum Uffizich i Pittich we Florencji, Museum Kapitolińskie w Rzymie, setki i tysiące w innych krajach Europy. Po nich ciągnie się szereg budowli nowszych, a nawet nowoczesnych, które naprzód postawiono" a potem głowiono się nad sposobem ich zużytkowania. W Polsce nawet gmachy na muzea stawiano w okresie przedwojennym bez jasno określonego planu, powierzając to fundamentalne zagadnienie niekompetencji architektów. W gorszym położeniu znalazły się muzea etnograficzne, spośród których ani jedno do dziś nie korzysta z budynku postawionego specjalnie dla jego potrzeb. Wszystkie przeto zmuszone są do walki z zastanymi warunkami fizycznymi przestrzeni, ilekroć podejmują się organizowania jakiejkolwiek wystawy, a cóż dopiero planowania rozmieszczenia całego muzeum w przydzielonym budynku. Często punkt wyjściowy planu wyznacza nie idea, ale przypadek. Pojawienie się wilgoci w dotychczas suchych piwnicach Muzeum Etnograficznego w Krakowie zmusiło do radykalnej przebudowy planu pierwotnego. Piwnice nie mogły być użyte nawet na tymczasowy magazyn ceramiki oraz narzędzi i sprzętu gospodarskiego, a trzeba było na zmagazynowanie tej grupy zbiorów przewidzieć inne miejsce. Podobnie miała się rzecz z trzema zawilgoconymi salami \v północnym skrzydle parteru. Jedynym zabezpieczeniem przed zaciekaniem wilgoci było podcięcie fundamentów i założenie izolacji. Na to jednak brakło funduszów zresztą czas pilił, bo ślimaczenie się z remontami groziło przej~ ściem budynku Muzeum w inne ręce. Te niespodzianki zadecydowały a umieszczeniu warsztatów przemysłu ludowego, folusza i olejarni w planie parteru budynku. ~. związku z. tym nasunęła się konieczność wyburzenia jednej sCIany przedzIałowej i to właśnie nośnej, a przerzucenia jej funkcji na cztery dźwigary żelazne, "dwuteówki". Dzień za dniem coraz apodyktyczni ej przemawiała alternatywa: albo plan - albo ~i~tykalność budynku. Zwyciężył plan. Odtąd przesuwały się sClany, do góry podnosiły się podłogi, obniżały stropy, klatka sc~~dowa powędrowała do pionu środkowego, a po podcięciu wIęzby dachowej o~warły się na strychu nowe przestrzenie na pomieszczenie magazynów. Były to prace pod względem technicznym t:udne, ale zawsze celowe, bo podykto\vane określonym szcze~~łowo. ~lanem rozkładu wystaw, pracowni magazynów ~ :Z~SCl ~dmlrdstracyjnej. Plan zaś to owoc długiej pracy twórczej. i"heOezple.czr~le je::-:timprowizować go lub powierzać fantazji. Niedob~ze ~ez zamawiać u innych. Planem samemu trzeba żyć tj. walczye o Jego realizację; z planem trzeba się nosić, kształtować go �415 414 nieustannie i obliczać, smucić się nim i cieszyć. W nim wypowiada się właściwa funkcja muzeum w szerokim wachlarzu jego zadań, z niego też padają światła i cienie na gospodarkę muzeum. Wystarczy kilka przykładów: Jedno z dużych muzeów powstałych już w Polsce Ludowej rozpoczęło remont budynku od pobielenia fasady, drugie nie mogło przyjmować wycieczek robotniczych wieczorem, ponieważ w planie robót remontowych nie umieściło instalacji świetlnej, trzecie nie uwzględniając potrzeb nauki nie posiada urządzeń do fotografowa!,lia okazów w salach wystawowych, w wielu zaś nie pomyślano o sprawie bynajmniej nie błahej o kierunku przesuwania się masy ludzkiej w przestrzeni muzeum. Tymczasem ruch publiczności w muzeum powinien mieć charakter automatyczny na podobieństwo potoku, w którym wody toczą się w zależności od struktury łożyska i brzegów. Przewidzenie więc naturalnej cyrkulacji widzów należy do podstawowych elementów planu organizacji wystawy pod względem przedmiotowym. Zwiedzający ani na chwilę nie powinni mieć uozucia niepokoju, że coś ominęli. W Muzeum Etnograficznym uregulovvano tę sprawę w ten sposób, że zamurowano drzwi wejściowe od korytarza, z wyjątkiem pierwszych i ostatnich, a przepruto ściany środkiem wzdłuż osi jego skrzydła na dwóch kondygnacjach, wytyczając tym sposobem zdecydowany kierunek przepustu publiczności. Przeprowadzona środkiem drzwi linia podzieliła wszystkie sale symetrycznie na połowę lewą i prawą, predestynując równowagę układu ekspozycyjnego i jego rytm. Stworzenie fizycznych w~runków do racjonalnej cyrkulacji publiczności w budynku muzealnym o architekturze zastanej jest bardzo trudne, a niekiedy nawet wręcz niemożliwe. Często z konieczności regulatorem ruchu zwiedzających stać się musi wyznaczony do tego celu jeden z pracowników muzeum, gdy we właściwym kierunku nie skierowują widzów ani malowane strzałki, ani graficzne plany porządku zwiedzania ani też drukowane przewodniki. Zaprojektowanie dobrej cyrkulacji publiczności jest trudne z tego powodu, że zależy zawsze od logicznej kolejności wystaw nieodwołalnie rozmieszczonych w określonych przestrzeniach. Trudności te docenić może tylko praktyk, myślący z metrem lub eksponatem w ręce, a nie człowiek decydujący o rozkładzie rzeczy bez bliskiego z nimi kontaktu. Praktyk bowiem, świadom zasadniczej funkcji wystawy, tj. oddziaływania jej na zmysł wzroku, kształtuje ekspozycję tylko z doświadczeń na formach konkretnych. Dlatego nie ufając swej fantazji, prowadzi w każdej sali przeznaczonej na wystawę grę koncepcyjną, operując materiałem wizualnym, czyli poprostu odpowiednimi eksponatami wniesionymi do sali. Tylko taka metoda uchroni od pomyłek w kolorystyce, -czytelności przedmiotów i właściwym dystansie pomiędzy eksponatami. Oddzielenie części administracyjnej od wystawowej, rozkład wystaw, biblioteki, archiwum i pracowni, to jeszcze nie wszystko. Co robić z przedmiotami, które nie zostały wystawione; Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada ponad 30 000 przedmiotów, spośród których na wszystkich wystawach, zajmujących 22 sale o powierzchni 1036 m2, znalazło się ledwie 2227. W budynku o kubaturze 17400 m3, a o powierzchni podłóg wynoszącej 2392 m2 przypada na przestrzenie przeznaczone na magazyny 352 m2• Przestrzeń tę wyzyskano do urządzenia nowoczesnych magazynów, różniących się tym od wszystkich innych w Polsce, że pełnią funkcję społeczną na równi z wystawami problemowymi. Magazyny te, dostępne zarówno dla naukowców, jak i publiczności, obejmują przechowywane w szafach oszklonych zbiory w układzie rzeczowym oraz regionalnym. i zaopatrzone w podpisy ·oraz mapki. STYL PRACY Podstawowym warunkiem realizacji planu jest odpowiednio d.obrany zespół pracowników wdrożonych w odpowiedni styl pracy. Brakowało go jeszcze w pierwszych latach okresu powojennego, ale wychowała go atmosfera pracy w okresie konsekwentnego realizowania planów wymagającego od personelu Muzeum dyscypliny, pracowitości, ofiarności i zapału. �417 416 Największe nasilenie prac remontowych ~. organizacyjnych Muzeum przypadło na czas, kiedy przesuwano sClany na parterze" przebudowywano klatkę schodową w .~ałym bu~ynku, b~rzono stropy na całym drugim piętrze, odblJan~, tynk! na I pIętrze, Pracownicy Muzeum zmuszeni byli wchodzl.C do Muzeum po dT~abinie przez okno na piętrze. Kobiety ubezplecza~o sz~urem. ~1~ustanny , gęsty pył i ciasnota miejsca przyczymły .Slę. pow~zm~ do utrudnienia warunków pracy. Po wyremontowamu JedneJ sall natychmiast przystępowano do urządzania w niej wystawy wedle z góry określonego planu. Dzięki tej zasadzie Muzeum Etnograficzne otwarło 3 wystawy na parterze budynku: W~ętrze Izb Wiejskich; Warsztaty Przemysłu LudO\vego; oraz Zdobmctwo Izb~ Wiejskiej - gdy jeszcze na I i II piętrze budynku było słych ac stuk młotków murarskich, a publiczność zwiedzająca Muzeum mijała się na korytarzu z robotnikami niosącymi cegły, wapnCi, żelazne szyny lub rury. Ta atmosfera pracy sprawiła, że kiedy personel Muzeum liczył już 28 osób, wszyscy pracownicy, zaróv;no umysłowi, jak i fizyczni, podzielili się na zespoły robocze, ktorych zadaniem było wykonywanie sposobem gospodarczym wielu prac, umożliwiających szybsze wykonanie zamierzony~h planów. Mierzono siły na zamiary, ale również zamiar według sIł. Powstał wówczas zespół odlewniczo-literniczy, szklarski, introligatorski, ślusarsko-kowalski, stolarsko-modelarski i instalacyjny, które po odpowiednim przeszkoleniu fachowym wykonały tysiące liter z gipsu i drzewa, szkliły szafy i gabloty, sporządziły plansze i ekrany, modele budownictwa ludowego, postumenty, instalacje oświetlenia elektrycznego w gablotach, makietach i warsztatach przemysłu ludowego. Prace te wykonywane w kolektywach zgodnie z powziętymi zobowiązaniami na naradach produkcyjnych. Poważne zasługi w realizacji \vystaw w Muzeum ma pracownia konserwatorska. Ponieważ dav\ll1€ zbiory, ocalone pEed wywozem do Niemiec ucierpiały bardzo wiele od hitlerowskiego systemu zw. Sicherstellung der Kulturwerte, pierwszą czynnością po uzyskaniu własnego budynku dla Muzeum, tj. zabytkowego ratusza na pl. Wolnica w 1\49 r. było uruchomienie komory g~zowej: \V której gazGwano zbiory odzieży ludowej w oparach dwusIarczku węgla. Była to praca ogromna, wymagająca rozbijania mnóstwa skrzyń i sortowania ich wedle zawartości. Równocześnie uruchomiono pracownię stolarską, która naprawiała uszkodzone sprzęty, potem zaś pracownię fotograficzną, która przygotowywała materiał ikonograficzny do przyszłych wystaw. Wstępne wiadomości z zakresu konserwacji czerpała pracownia konserwatorska z pracy T. S e w e r y n a Konserwacja okazów etnograficznych, wyd. przez Związek Muzeów w Polsce w 1948 r. oraz tegoż autora Restauracja ckazów etnograficznych, Kraków 1948 - potem zaś w miarę rozszerzania i pogłębiania swych doświadczeń usprawniała swą technikę pracy i dochodziła do własnych metod postępowania zależnie od właściwości różnorodnych materiałów, z którymi każde muzeum etnograficzne ma do czynienia. Bez tych trzech pracowni Muzeum nie mogłoby zrealizować żadnej wystawy w nowo otrzymanym budynku. METODY I SRODKI EKSPOZYCJI Społeczeństwu, które od dziesięciu lat było przekonane, że krakowskie Muzeum Etnograficzne, usunięte przez okupanta z Wawelu, zostało bądź wywiezione, bądź rozkradzione, bądź też rozrzucone po różnych piwnicach - trzeba było co rychlej pokazać muzeum odrodzone, tchnąć weń nową ideę i nadać mu nowe formy ekspozycji nie przypominające przedwojennych, nieestetycznie urządzonych magazynów, zwanych wystawami. Trzeba było podziałać na widza kilkoma silnymi akcentami plastycznymi, pokazać urodę wsi polskiej i użyć takich środków wychowawczych, które zachęcą społeczeństwo do zwiedzania Muzeum. Bo muzeum bez publiczności jest cmentarzem. Wspomniano już o względach, które zadecydowały o pomieszczeniu warsztatów przemysłu ludowego na parterze. Otóż gdy zaprojektowano, aby do tych trzech wnętrz dodać wnętrza izb wiejskich, trzeba było ustalić metodę, wedle której należałoby je konstruować. Wystawę bowiem izb ludowych urządzano w muzeach od dawna i to w różny sposób. Jeszcze w 1908 r. w Museum fiir Osterreichische Volkskunde w Wiedniu urządzono pokaz izb 27 "Lud", t. XLIV. 'I' �418 \viejskich z Austrii, Styrii, Śląska, Słowacji, Moraw, Tstrii i Rumunii, które potraktowano jako reprezentacje dość swobodnie pojętych regionów. W zvviązku z tym pomieszczono w nich przedmioty, które normalnie vv izbie wiejskiej znaleźć się nie powinny. Poza tym wadą ich było nieuwzględnienie proporcji znamiennych dla każdego typu izby. W Muzeum Etnograficznym na Wawelu izba krakowska posiadała w 1925 1'. zestaw autentycznych sprzętów ludowych i innych przedmiotów należących do wypo~ażenia wnętrza, ale mieściła się w sali z dużym oknem i wysokim pułapem, co z natury rzeczy podkreślało dysproporcję między nieproporcjonalnymi dimensjami obudowy a naturalnymi wymiarami sprzętów. Ten sam błąd w założeniu cechował izbę opoczyńską, urządzoną w Muzeum Etnograficznym w Łodzi w 1949 r. Gdzie indziej znów pOUT epater les bourgeois silono się na prz sadne pstrzenie izby ozdobami. Izba górala sudeckiego w dawnym muzeum w Karpaczu urządzona w 1934 r., nie przebierająca w środkach podobania się publiczności, została niepotrzebnie udekorowana kwiatowymi ozdobami, które rozrosły się gęsto nawet na tragarzach. Te same cechy i to w spotęgowanym stopniu znamionują czatajską izbę w Słowackim Muzeum w Turczańskim Marcinie, urządzoną w 1938 r. Dosyt bogacza wyraził się tam w całkowitym zapełnieniu ścian talerzami i paterami ozdobnymi, półkami obwieszonymi w czterech szeregach miskami i dzbankami oraz w dekorowaniu przestrzeni nadokiennych gęstą malowanką kwiatową. Formę pośrednią między wnętrzem izby górala śląskiego, a ekspozycją przedmiotów z zakresu kultury materialnej zaprezentowało w 1930 r. Muzeum Śląskie. Rozmieszczono tutaj w nowoczesnej sali sprzęty ludowe, a więc stół "rozkraczysty" z zydlami, z półką z talerzami, skrzynię i namiśnik, ale odstąpiono od ścisłego przedstawienia wnętrza izby, wieszając obrazy nad kredensem, kapliczkę nad drzwiami i wprowadzając do izby nowoczesną gablotkę muzealną z eksponatami itp. Muzeum Etnograficzne w Krakowie posłużyło się inną metodą. Przede wszystkim postanowiono wciągnąć rękodzielników wiejskich do współpracy w zakresie czynności, należących do ich umiejętności zawodowych.'Dzięki temu dano w Muzeum autentyk, 419 nie uciekając się do imitacji, zwykle łatwiejszej do v.:ykonania. Wychodząc z założenia, że w Krakowie należy zacząć od tego, co mieszkańcom tego grodu jest najbliższe, choć nie zawsze znane, zaczęto od urządzenia v./spółczesnej izby krakowskiej. Cieśle wykonali w naturalnych proporcjach ściany, powałę i okna, zdun z Jadowników Mokrych z pow. brzeskiego postawił piec (rys. 6), 'ii .,;1;'1 !i i':1t :!!I" Ryc. 6. Piece w izbie krakowskiej z Powiśla Dąbrowskiego na wystawi~ stałej "Izby wiejskie": w Muzeum Etnograficznym w Krakowie a małorolna Rozalia Zaród z Kłyża w pow. dąbrowskim wykonała polichromię izby, imponującą widzowi barwnością, bogactwem ornamentu i nie zwykłym poczuciem dekoracyjnym. Jest to dzieło autentyczne, gdyż sprowadzona ze wsi malarka wykonała wszystkie fantastyczne kwiaty na ścianach, piecu i powale w takiej samej proporcji, układzie i charakterze, jak czyniła to we własnej izbie (ryc. 7). 2'1. H �420 421 Tę samą metodę w posługiwaniu się fachowcami wiejskimi czynności należących do ich zawodu zastoso- wano w budowaniu izby podhalańskiej z połowy XIX wiekLi. Dla zduna góralskiego, Stanisława Stefaniaka, trzeba było zwieźć w. wykonywaniu ,'-. :i-! ' Ryc. 7. Fragment wystawie stałej izby krakowskiej z Powiśla Dąbrowskiego na "Izby wiejskie" w Muzeum Etnograficz:1ym w Krakowie Ryc. 6 8. Piec w izbie podhalai1skiej na wsytawie stał.ej wiejskie" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie _ "Izby �423 kamienie otoczaki z łożyska rzeki Raby, bo góral z cegieł pieca nie st:l\V:ał (rye:. 8). Cegła daje ostre krawędzie bryły, on zaś ::łvc. 9. Izba podhalańska nR wystawie "Izby Wiejskie" Etnograficznym \\' Krakowie \V l'vluzeum lubuje się w formach miękkich. Dla cieśli, Stanislawa Giblaka i Andrzeja Plewy z Ochotnicy Dolnej w pow. nowotarskim, trzeba było sprowadzić za zezwoleniem władz leśn:ich grube bale z gór, bo w agencjach drzewnych były do nabycia tylko kantówki 22 ,/ 22 cm. \f..,T budowie tej izby każdy zacios siekierą i dłutem wykonały sprawne ręce góralskie (ryc. 9). Ich dziełem są również wszystkie ryzowania kozic reciatych, gwiazd cyrklowych, ząbców, jedliny, parzenicy i le~uji na sosrębie, ocapach drz'vviowych itp. Współpracujący z nami cieśle rozmieścili też \\1 izbie z rozwagą gazdowską autentyczne sprzęty, coby każda rzecz była na swym miejseJ. bez uchyby dawnemu zwyczajowi. Fachowcami wiejskimi posłużono się również w budowie pieca do \vypalania naczyń. Postawili go w naturalnych wymiarach nienagannie bracia Trąbowie z Zalasa w pow. chrzanowskim. Od metody powierzania rzemieślnikom wiejskim wykonania czynności należących do ich specjalności trzeba było odstąpić w projektowaniu i budowaniu izby dolnośląskiej, mającej w Muzeum reprezentować Ziemie Zachodnie oraz zobrazować procesy krzyżowania się elementów góralskich z mieszczańskimi. Wymarli już cieśle, którzy w Karkonoszach i Sudetach w ubiegłym jeszcze wieku stawiali miejscowym góralom rozłożyste domy. Toteż w odbudowie zabytkowego, drewnianego domu góralskiego w Szklarskiej Porębie Średniej w 1948 r. musieliśmy się posłużyć cieślami sprowadzonymi z Podhala. Ci sami więc stawiali potem izbę dolnośląską w muzeum krakowskim. Dalszą część parteru wypełniają warsztaty przemysłu ludowego: (folusz do zbijania sukna (ryc. 10), olejarnia (ryc. 11) i garncarnia, obiekty przewiezior.e do muzeum z terenu wraz z całkowitym urządzeniem i obudową ścian. Jest to więc ekspozycja typu skansenowskiego. Rozbiórką tych urządzeń przemysłowych w terenie kierował kustosz działu kultury materialnej, ale montaż całości wykonali sprowadzeni ze wsi cieśle folusznicy, olejarze i garncarze. Wystawy tego działu, w~'wierające na widzach wrażenie dzięki autentyzmowi starożytnej konstrukcji i patynie starego drzewa, są w historii lI'luzeum Etnograficznego radosnym etapem zwycię- ,i i ' I ;', �424 stwa zaciekłej pracy nad tysiącznymi trudnościami. Dziś już tylko do miłych wspomnień należy rozbiórka opalonych dawniej w pożarze belek folusza, praca na pustkowiu w skwarny dzień, dokuczliwe pragnienie, bo do źródła było daleko, uczernione twarze Ryc. 10. Folusz na wystawie stałej "Warsztaty Przemysłu w Muzel,lm Ebograficznym w Krakowie Ludowego" i ręce, zawalenie się mostku na potoku podczas przewożenia oelek wozami, a potem ogromne zbiegowisko ludu w Krakowie, gdy przed budynkiem muzeum wyładowywano z aut ciężarowych belki z pogorzeli, stare kłody, deski, stępy i stępory i wnoszono je do świeżo odnowionego ratusza. Metoda posługiwania się pomocą rzemieślników wiejskich urządzaniu niektórych wystaw. podyktowana była nakazem przedstawienia prawdy, a więc obowiązkiem nauki. Prawdę tę narzuca zresztą widzom sam materiał swoimi właściwościami nie tylko kształtu i barwy. W apercepowaniu prawdy przedmiotowej wystaw na parterze Muzeum Etnograficznego przydatny jest ludziom nie tylko zmysł wzroku. Prawdziwe są tam bowiem nawet zapachy. Wszakże w izbie krakowskiej panuje woń mleka VI Ryc. 11. Olejarnia na wysta""ie stałej "Warsztat Przem.ysłu w Muzeum Etnograficznym w KrakowIe Ludowego" (użytego jako spoiwo do malowanek), w izbie podhalańskiej woń żywiczna świeżego drzewa, w izbie dolnośląskiej zapach smoły, którą powleczone są grube tragarze i deski powały, w olejarni olej, a w foluszu spalenizna od powierzchniowego opalenia belek podczas pożaru. �426 Inną metod(~ ekspozycji zastosowano \v \\-ystawie polskich tańców ludowych, wykoncypowanej samodzielnie bez poshą;i\':ania się wzorcami obcymi. Polegała O:.1ana ścisłej współpracy etnografa z a,t,vstą. :Vluzeum przygotowało dokumentację naukową do strojó\'., Iudov'.:yeh, wedle których artystka ,Józefa HorwathChodacka wykonała zespoły tancerzy, starając się nadać im takie ruchy i gesty, by reprezentovvały najcharakterysiyczr,iejsze cechy każdego z przedstawionych tańców. Miniaturowi tancerze 'N strojach ludowych pomieszczeni zostali w szklannych kloszach, których wnętrze oświetlone zostało od góry. Dzięki temu, że makiety te ustawione są w mrocznej sali, a zalane sztucznym światłem wybłyskującym z zewnątrz, umożliwia się widzom większą koncentrację uwagi na samej ekspozycji tańca. Odmienne metody ekspozycji zastosowano w innych salach. Gdyby bowiem jeden typ \vysta\vmczy wprowadzono we wszystkich salach, wystawa wywoływałaby nudę schematyzmem sprzętu i układu eksponatów. Mówiliśmy o ważnej roli rzemieślników wiejskich realizujących w muzeum niektóre zadania planu, mówiliśmy o zatrudnieniu plastyka spoza muzeum pracami zleconymi, wykonanymi przy naukowej pomocy muzeum i współpracy w dziedzinie oprawy technicznej. Naj więcej jednak wystaw, zarówno pod względem koncepcji ideologicznej, jak i oprawy artystycznej, wykonało Muzeum Etnograficzne własnymi siłami. Cechą ich jest radykalne odstępstwo od sztuczek dekoracjonizmu i tendencji do gadulstwa w wypowiadaniu myśli prostych przesadnie wielką ilością eksponatów. Punktem wyjściowym tej metody jest uznawanie wystawnictwa za czynność należącą do zakresu plastyki, a tym samym uznawanie w niej prymatu treści przed formą. Marksistowskie ujęcie problemu \\'ystawniczego streszcza się w postulacie: naprzód idea wypowiedziana rzeczami, potem dopiero estetyczny układ rz .czy. Rzecz naturalna. że narzędzia rolnicze rozmieszczone być powinny wedle kolejności ich używania w uprawie roli, a więc \\. układzie funkcjonalnym. Przejrzystości tego pokazu nie powinn:-i zacierać przedmiot:-; cyklu nie rolniczego, jak to się dzieje np. w szwedzkim muzeum etnograficzn~'m \V Umea 427 p.ad Zatoką Botnicką w prowincji Vasterbotten. Rze.cz natl~ralb~~C: za lub oleiarm musza . J . ze wszystkie części s.kł a d owe f'0 l US_ .. \\'urzód' ustawione na swoim miejscu zar.im zaczme Sle ~'oz\:'azac, zachowujac logiczny układ całości można mu nadac \~il(3~SZą 'ł' . u 'n' p rozmieszczeniem żródeł światła, \\ VZ\·slzame.m SI e wyraz efe'ktu' refleksó\v, zadymieniem szybeJ<: okiennyc.h, zal<:rycIem prętów kaloryfera wiklinO\vą las.są itp. PrzyjęCIe. :)~z"e~~wr:) zasady postępowania, tj. wysunięcIe czynmkow este,.:':Zll:V'-~ l.a czoło,' doprowadziłoby do całkowitego zdemontowama ukiadu rzeczowego. . Zadaniem plastyka jest więc takie ukszt~łtowa~ie pr.zestr~e~1 i takie zestawienie kolorów, aby nie prowadzIły wOJny z Jednosclą treści i formy. Pod tym względem \vystawa proble.m~:va w m~lzeum nie różni się od wystawy reprezentacYJneJ, Jesh ta druba ma być też dorzeczną· Zr~sztą określony porządek eksponatów bynajmni~j nie zamyk~ plastykowi 5 drogi do wyżywania się w orgamzowamu przest:zem pod względem plastycznym. We wszelk~ch wy:tawach, zarown~ muzealnych, jak i reprezentacyjnych, me mUSI SIę. on trz.:vmac schematu jednolinijności albo symetrii prostej. Moze on IS~Otę problemu zaakcentowaĆ tłem, oświetleniem, symb?l.em, a wId~~ ~vprawić w zdumienie niezwykłością indywidual~eJ ~n:e~pretacJl. Że możliwości twórcze w tym zakresie mogą przeJawIac SIę w formach nawet monumentalnych - niech posłuży za przykład urzą- c;v J. _ • ., JVl:ałoludzi zdaje sobie sprawę z tej niespornej prawdy, ~e nie istni~ją t: n<.s (a może nie tylko u :las) specjaliści od wystaw w ogole. Ar~~l:eK.t, - t - . \\.. swvm dorobku posiada urządzenie .., wystawy maszyn, W)staW Y ){ Or} J • lTk _ lodó'v rolnych i wystawy obrazów, niekomeczme dysponuje kwa.l l ~ ~jam\' do ur~adzenia wystawy typu etnograficznego. Podob:lie nie nadaje :-ię dG tego c~lu historyk kultury materialnej, ,r0zbc,wiony POCZUC1~pbs'v~zn oe'O i niezasobny w bogact\vo dośvv"lc;dczen laboratorYJnych, v. Jakle ~~fi~~~J~ dobra praktyka muze<1lna. Nie ulega vlątP:iwOŚCi,. że do .~ea.llza('ji v:ystawy w muzeum powola:1Y jest plastyk, ktory sClsle1WSpC).Pl~.CO;' W<1Ć p'1winie:l z etnografem, jako scenarzystą wystawy, a.e me ~c,Zd~ Ci l.a\\,t plastv].;: potrafi nienaganme . zro b"lC t o, czego s'l'~ -,.' nig·r1'· nle uczv! ., _.. '.__ nigd;- nie próbował. Trudność wywi1zania się ~1~stYk~. z~ _s\vy,:h . L"ad~ ·· na t y m , że. bpdac zwvklt' laikier.: IA- dZledzJl1le naJko\\ e.], real1zowac po Iega .... . �428 dzenie sali poświęconej Leonardowi da Vinci w Museo Nazionale delIa Scienza e delia Technica w Mediolanie. Nad całą salą panuje tam, jak zjawisko niezwykłe, olbrzymi portret Leonarda na dużej szybie postawionej w środku, przeświecającej i rzucającej refleksy na rozstawione po posadzce tafle z konstrukcyjnymi rysunkami mistrza. Sprawia to silne wrażenie. Plastyk, realizujący scenariusz opracowany przez etnografa, ma szerokie pole do popisu, jeśli tylko stać go na uczuciowy stosunek do przedmiotu, którym posługiwać się ma jako tworzywem. Truizmem jest już dzisiaj przypominanie, że piękno rzeczy nie wypowiada się tylko strojnością jej naskórka, ale również celowością formy i to zarówno skomplikowanej, jak np. w maszynie, jako też oszczędnie prostej, jak np. drewnianej stępie, słomianym koszu, glinianym garnku itp. Plastyk świadomy tej prawdy, tzn. widzący w okazach etnograficznych rzeczy nie tylko celowe, ale i piękne, postara się, aby urok każdego przedmiotu wydobyć, podkreślić i spotęgować odpowiednio dobranymi środkami plastycznymi. Z tych względów unikać będzie nadmiernego stłoczenia eksponatów. Wystawa nie może popadać w konflikt z funkcjonalnością elementów składowych sali. Eksponaty nie mogą wychodzić na okno lub drzwi albo piętrzyć się od podłogi aż po sufit 6. Z drugiej znów strony aranżer wystawy powinien stronić od popadania w skrajne imponowanie rozrzutnością w dyslokacji rzeczy - co tak cechuje wiele muzeów amerykańskich. Nie może też popadać w przypadkowość, bo ta jest zwykle ma wizualnie całokształt problemu wystawniczego, a nie jedynie jego fragment. Rozbrat pomiędzy projektodawcą, tj. scenarzystą a plastykiem, tak częsty u nas, wynika z źle pojętych zadań przez jedną lub przez drugą stronę. Rozgraniczanie kompete:lcji w ten sposób. "Ja jestem od tego, aby było pięknie, a pan od tego, aby było dobrze", grozi w konsekwencji zwichrzeniem syntezy, jaką każda dobra wystawa dawać powinna. Rwanie całości siłą bwazji czynnika naukowego w logicznie skomponowany zespół form jest równie niepożądane, jak sobiepańskie organizowanie całości wedle subiektywnie określonych rygorów piękna. G W muzeum induskim w Baroda obrazy zawieszone są tak gęsto, że stykają się ze sobą ramami. matką nieprzejrzystości. Zagmatwanie zaś środków wyrazu utrudnia widzowi sformułowanie idei wystawy w jego świadomości. Jeśli cyrkulacja publiczności odbywa się środkiem sal po linii symetrycznej, jak to jest np. na wystawie kultury materialnej 0raz wystawie sztuki ludowej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, wtedy na czoło koncepcji plastycznej wysuwa się problem równowagi. Jest to zagadnienie bardzo ważne, choć nie uwzględniane nawet przez dobre zresztą muzea skandynawskie. Problem rozmieszczenia ciężarów bryły i kolorów zrozumiały się nam stanie na tle trudności, jakich nastręczało skomponowanie układu przedmiotów w jednej z sal Muzeum Etnograficznego, w której zgodnie z planem miała się znaleźć z jednej strony ekspozycja rybactwa i hodowli, a z drugiej rolnictwa. W związku z hodowlą postawiono w rogu sali fragment szałasu góralskiego. Jego dach z desek sięgający aż pod sufit, czerń okopconych belek oraz płonący pod kotłem ogień dawały w sumie duży ciężar masy i koloru (ryc. 12). Ciężar ten powiększony został nadto przez postawiony w sąsiedztwie drewniany cokół wysypany żwirem rzecznym, na którym rozmieszczono pękate, rybackie wiersze z pręcia. Po drugiej stronie sali miały się znależć narzędzia rolnicze: kopaczki, widły, radła, socha, brona itp., słowem mierzwa patyków i żerdzi nie stanowiąca żadnej cieżarowej przeciwwagi do form pomieszczonych naprzeciwko. Trzeba więc było przyjść w sukurs tym wątłym kształtom. Wsparto więc bronę laskową na poziomych klocach, a w sąsiedztwie postawiono olbrzymią kłodę wydrążoną, z której siewca czerpie ziarno; wszystkie zaś narzędzia rolnicze eksponowano na szerokim przysadzistym cokole, biegnącym przez CJlą długość sali i wysypanym gęsto żwirem rzecznym. Ponadto w dużym odstępie od tych eksponatów zawieszono szereg powiększonych fotografii ilustrujących siły produkcyjne w rolnictwie. Tym sposobem starano się usunąć niemiłe wrażenie, jakie dawała zbyt zuchwale zachwiana r'ównowaga ciężarowa mas i kolorów. W imię prawdy zaznaczyć wypada, że ów żwir, jako śmiały środek pomocniczy w ekspozycji, określany był początkowo przez ; I : I \, I "'" I. III I ,FI 'I �430 431 ( Ryc. 12. Fragment szałasu góralskiego na wystawie stałej "Ludowa Kultura Materalna" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie , niektórych ludzi jako prowokacja widza. Ostatecznie widz przyzwyczaił się do tego, że no\vocześnie urządzone muzeum. prowokujące do nowych skojarzeń myślowych, może operować nowymi środkami wyrazu. W rzeczywistości posłużenie się żwirem w tej ekpozycji posiada wielorakie uzasadnienie: jako element prawdy przyrodniczej jest żwir rzeczny najlepszym podłożem wierszy rybackich. Żwirem wysypana jest wozownia lub szopa do przechowywania narzędzi rolniczych. Poza tym żwir akcentuje silnie prymitywizm drewnianych narzędzi rolniczych, którymi chłop pracował przez wiele 'vvieków na dostatek warstw uprzywilejowanych. Narzędzia te drogą kontrastu ułatwiają widzowi lepszą orientację w jakości przemian, dokonanych przez postępową gospodarkę kapitalistyczną i socjalistyczną. Żlvir wreszcie daje się w muzeum łatwo oczyścić odkurzaczem elektrycznym, dlatego zastąpienie go mniej higieniczną ziemią, jako to zrobiono w Tarchominie, w oddziele b. Muzeum Kultur Ludowych, było ze wszech miar niecelowe. W ekspozycji działu kultury materialnej posłużono się nie tylko samymi narzędziami i materiałem ikonograficznym i właściwym tym narzędziom tłem przyrodniczym. Każda z sal posiada ściany w innym tonie barwnym. Kolor iłowy dano tam, gdzie eksponowane są przedmioty należące do kultury jaskiń i ziemianek, kultury zbieraczy i kopaczy poprzedzających występowanie rolników na widowni dziejów. Kolor zielony jest właściwym tłem dla narzędzi prymitywnych łowców i bartników, kolor zaś piaskowydla sieci rybackich itp. Ale samo ubarwienie płaszczyzn ścian, nawet mające wyraz realistyczny, byłoby mało czytelne, gdyby jednocześnie tła przyrodniczego nie uzupełnić akcentami, przemawiającymi już nie samą parabolą, syntezą czy też symbolem koloru, ale przedmiotami a najautentyczniejszym kształcie i barwie rzeczy występujących w przyrodzie. Założenia te zrealizowano praktycznie w ten sposób, że wniesiono do sal wystawowych wyrwane z przyrody przedmioty, które same przez się nie mają wartości zabytkowej, ani też nie mogą pełnić funkcji eksponatu, ale stanowią niejako bliższe dopowiedzenie do treści wyrażonej przez zabytek i ekspo- .i I. �.,~ 432 nat. Wniesiono np. do sali pień świerkowy, umocowano go w rogu naprzeciw pnia z barcią naturalną, by na jego konarach postawić ul kłodowy i zawiesić leziwo bartnicze (ryc. 13). Sidło podrywane zwane cewie na rogacze i jelenie zawieszono u nagiętego konara, a klatki zwane potrzaski na szczygły i sikorki umieszczono wśród gałązek korony gruszy polnej. Odziomkom drzew dodano poszycie z mchu i ściółki leśnej. Do innej sali wniesiono fragment szałasu górskiego, rozpalono w nim ogień pod kotłem, a na okopciałych cd dymu belkach zrębu zawieszono na kołkach półkę na czerpaki, gielatki, i drewniane formy do oszczypków. Zwieziono z gór piaskowce zwane skrzizalami i wykonano z nich ochronę ognia przed wiatrem. Te przykłady, których mnożyć nie ma potrzeby, na pozór łatwe do zastosowania i pociągające w wyobrażanym efekcie, w istocie są bardzo niebezpieczne, jak wszelkie elementy naturalistyczne wciągane do nowoczesnej ekspozycji. Niebezpieczeństwo posługiwania się nimi polega na tym, że niezachowanie umiaru w określeniu proporcji tego materiału pomocniczego w stosunku do liczby i przestrzeni zajmowanej przez same wytwory kulturowe może się odbić ujemnie na estetycznej i dydaktycznej stronie wystawy. Fragmenty przyrody wniesione do muzeum nie mogą być przez widza odczuwane, jako wtręty, zamącające ideę przewodnią wystawy lub odstręczające konfliktem między wytworem przyrody, a wytworem umysłu i rąk człowieka. Tu należy jednak zauważyć, że równie silny konflikt zachodzi nieraz między przedmiotami wyrwanymi z tła przyrodniczego, a przeniesionymi do warunków w muzeum. Gdy np. w muzeum indiańskim w Rio de Janeiro ustawiono w piasku ujętym w ramkę namiot Indian Karaja na tle klatki schodowej i ściany pałacowej, widok jego musi budzić wrażenie żałosne. Chodzi tu zarówno o tło, jak i proporcje. Któżby przemawiał przeciw żywej zieleni w muzeum? Ale jeśli jest jej za dużo, muzeum przeobraża się w ogród. Zresztą recep,ty na przydatność kwiatów w muzeum nie ma. Lud zaobserwow8ł już dawno, że nie godzi się dawać "kwiatka do kożucha". Dziwacznie wyglądałyby fiołki alpejskie przy sieciach rybackich, grzybienie białe Ryc. 13. Ul kłodowy tura Materialna" 21 "Lud", ,I t. XLIV. i sidło na sarny na wystawie "Ludowa Kulw Muzeum Etnograficznym w Krakowie �przy narzędziach łowieckich, a bukiet cynii przy kopaczkach i widłach do gnoju. Natomiast tam, gdzie eksponatami są książki, grafika czarno-biała lub koronki - żywy kolor kwiatów dobrze spełnia swą rolę. Posługiwanie się kwiatami żywymi w celach dekoracyjnych nie oznacza naszej rezygnacji z ścisłej rzeczowości w ekspozycji. Nie godzimy się na zastosowanie w Słowackim Muzeum w Turczańskim Marcinie malowanek ściennych do dekoracji fryzów, tworze~ia z nich pilastrów między witrynami lub olbrzymich bukietów sięgających od podłogi do sufitu. Ale jednocześnie nie godzimy się z całkowitym wyrugowaniem elementów naturalistycznych w ekspozycji właśnie dlatego, że obowiązuje nas ścisła r2;eczowość. Chodzi tu nie tylko o jakość i ilość, ale i o linię demarkacyjną rozdzielająoą rewiry dozwolone od zakazanych. Wolno więc posługiwać się elementami naturalistycznymi w wystawie obrazującej problemy kultury materialnej, ale w wystawie dzieł sztuki należy raczej odgrodzić się od nich. Sztuka bowiem nie znosi konkurencji ze strony natury. Ale takie radykalne rozstrzygnięcie tego zagadnienia nie da się stosować rygorystycznie w muzeum etnograficznym. Wszakże strój ludowy należy do kultury materialnej, ale niespornie także i do sztuki. Nie można go traktować jako wartości samej w sobie, tj. w oderwaniu od człowieka. Co prawda od dawna uzna wano za właściwe, aby jego części nie wystawiać jako odrębnych ekspofIatów, ale tworzyć z nich komplety dające wyobrażenie o jego całokształcie. Założenie to zrealizowano jednak rozmaicie. W Nordiska Museet w Sztokholmie wystawa strojów ludowych z Dalekarlii urządzona została jako zbiegowisko kilkudziesięciu postaci mężczyzn, kobiet i dzieci w ubiorach zimowych i letnich. Wszystkie występujące tam manekiny mają postawę stojącą, głowy zaś realistycznie ukształtowane z masy papierowej oscylują z lekka ku naturalizmowi. Usunięto taflę szklanną, aby znieść przegrodę między widzem a obiektem, a mimo to coś zawodzi w zamyśle aranżera, gdyż niepotrzebnie szukamy związku przyczynowego tego społecznie nie uzasadnionego zbiegowiska, zamiast. skoncentrować uwagę na samym stroju. W Polsce znów w sposobie ekspono'.\',~()'" '.i;~(;j ~i j''.ci-,'(j 'Nzięła górę koncepcja naturalistyczna. Klasyczny m ~"j p; zyk:aclc::rn była jeszcze przed 1939 r. wystawa w Dziale Ludoznawczym Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu, gdzie w ogromnym pudle oszklonym pomieszczono "zakątek salonu szlacheckiego" z naturalnej wielkości postacią damy siedzącej przy fortepianie z szlachcicem rzekomo zasłuchanym itp. W ir;mych potężnych witrynach znajdowały się manekiny mające obrazować chłopskie życie rodzinne, sceny obrzędu weselnego, a nawet naturalnej wielkości pary taneczne - oczywiście w ciasnocie oszklonego kiosku. Obficie l'zeźbione i toczone krawężniki dużych gablot oraz listwy przedziałowe pochodziły oczywiście z czasu, kiedy żądano od sprzętu muzealnego, aby był przedmiotem popisu stolarza. Ponad właściwą wartością samych eksponatów, tzn. autentycznych strojów ludowych dominowały jednak naturalistyczne i lalkowate twarze postaci, wywierających przykre wrażenie lichą imitacją gabinetu figur woskowych, wykonanych przez plastyka pozbawionego smaku i kultury artystycznej. Ale radykalne odwrócenie się od człowieczych głów, w jakie zaopatrywano manekiny demonstrujące strój ludowy - zaprowadziło do prób również niezbyt wydarzonych. W Muzeum Sztuki i Rzemiosł w Rabat w Maroku, jak podaje wydawane przez Unesco pismo "Museum" (1954 nr I, s. 65), postaci kobiet marokańskich mają zamiast twarzy białe walce, a zamiast rąk kikuty. Okutane w białe płachty, siedzące na dywanach i grające swymi zniekształconymi rękami na skrzypcach wyglądają jak straszydła. W Neprajzi Muzeum w Budapeszcie posłużono się inną metodą .ekspozycji strojów. Odzież nadziano 11amanekiny z nogami, które obuto. Postaciom nadano wygląd realistyczmy, ale zaniechano :posłużyć się głowami i twan.ą, jako nie nakżącymi do właściwego przedmiotu ekspozycji. W związku z tym przedmioty noszone zwykle w rękach lub chustki zawieszono nad postaciami, co robi wrażenie pokazu mediumicznej lewitacji. Inni biorąc przykład z arealistycznego malarstwa, wieszali kapelusze na spiralach z drutu lub politurowanych kulach z brzeziny przyśrubowanych do szyi manekinu. A jeszcze inni upinali strój ~I ',','" [, ,Iii' �436 'i na dykcie, nadając figurze pozę dekoracyjną w ruchu na podobieństwo stylizowanych scen ludowych na pocztówkach sprzed 20 lat. Kontury twarzy, a w razie potrzeby i rąk, rysowano węglem wprost na dykcie, tworząc dysharmonię między rysunkiem linijnym a formą bądź co bądź naturalistyczną, jaką jest autentyczny strój ludowy. Radykalnym przeciwstawieniem się wszystkim dotychczasowym sposobom wystawiania stroju był w roku 1955 mało wybredny pomysł, zastosowany na Wystawie Sztuki Ludowej X-lecia urządzonej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, a polegający na zawieszeniu strojów ludowych wprost na standaryzo-:wanych manekinach krawieckich, wspartych na filuternie wygiętych trójnogach. Pomysł ten nie zdał egzaminu, g<;lyżczółka i czepki położone na stołkach lub na podłodze, wystające spod kaftanów kikuty spodni, z boku na żwirze położone buty, czapka z piórami spoczywająca na ramionach - żałosne czyniły wrażenie. Tu przypomina mi się charakterystyczny szczegół: gdy w 1937 roku zagraniczny publisher zamawiał u mnie napisanie tekstu do albumu z planszami, Z. Stryjeńskiej pt. Polish peasants costumes, wymagał, aby w charakterystyce poszczególnych typów stroju podkreślić trzy cechy: archaizm, dekoracyjność i komizm. Otóż przypadkowo tak się składa, że większość stosowanych u nas manier wystawniczych odpowiada życzeniom amerykańskich wydawców, chcących widzieć w europejskich strojach ludowych coś bardzo dawnego, bardzo barwnego i ogromnie komicznego. My natomiast widząc w stroju ludowym dzieło sztuki, odrzucamy takie sposoby ekspozycji, które pomniejszają jego wartość artystyczną· Na ogół wszystkie wymienione sposoby wystawiania stroju ludowego sprowadzają się do zagadnienia podstawowego: z głową czy bez. Poco trudzić swą wyobraźnię rozkładaniem całości na części, jeśli potem zmusza się wyobraźnię widza do składania tejże całości? Z drugiej strony któż by się odważył wnosić do muzeum wycackane i tępe w swej poprawności lalki fryzjerskie? .Ale również zastępowanie głów walcami, kubami, stożkami, spiralami itp. nie daje właściwego wyniku, bo te formy abstrakcyjne Rvc. 14. Próba l plas(vcznego rozwiązania głowy na manekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Forma realistyczna l i ,I ~ Ii < I I} nie nadają się do współżycia z naturalistycznym charakterem reszty figury. Mając do wyboru zawieszenie kapelusza góralskie~o lub czepca śląskiego na głowie, czy też na wyrastającej z tułowIa sprężynie - bez wahania oświadczymy się przeciw sprężynowym rozwiązaniom. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie posłużono się w ekspozycji strojów głowami odciskanymi z form w masie papierowej·, ale indywiduali~owa~ymi ~ ks.ztałt.ach zależn~e od cec~ samego stroju, a takze wIeku l płcI osob, dla ktorych dany strój był szyty. Głowy te ani kolorem ani kształtem nie mają konkurować z naturalistyczną prawdą, toteż nie posiadają ani oczu, ani uszu, ani malowanych brwi, ust lub policzków, (ryc. 14, �438 439 Ryc. 15. Próba I! plastycznego rozwiązanh głowy na ma:1ekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Uogólnienie formy realistycznej 15, 16, 17, 18). Szczegóły twarzy zredukowane są do występu nosa i wgłębieni.a oczodołów, gdyż celem 1:lkiej cgólnikowej formy nie jest zwracanie, ale odwracanie uwagi widza od twarzy manekinów ku właściwemu przedmiotowi ekspozycji. Można przyjąć zasadę, że im łatwiej zwrok widza ześlizguje się z twarzy tak sumarycznie potraktowanych - tym lepiej spełniają one swoje zadanie. Ale to tylko złudzenie. Wprawdzie sposób zastosowany przez Muzeum Etnograficzne jest ze wszystkich znanych mi dotychczas najlepszy, nienmiej z uznaniem powitać by należało jego Ryc. 16. Próba II! plastycznego rozwiązania głowy na manekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficz:lym w Krakowie Forma geometryczna o zarysie twarzy z akcentacją jedynie nosa. Za tą formą wypowiedział się plebiscyt fachowców zorganizowany przt'z Muzeum. uszlachetnienie w tym kierunku, by forma twarzy całkowicie zerwała z oscylowaniem ku naturalizmowi, nie zatracając nieodwołalnie koniecznych cech współżycia z resztą figury. Nie jest to jednak zadanie łatwe do rozwiązania. W Muzeum Etnograficznym zniesiona została szablonowość figur dzięki wprowadzeniu rytmu w układzie szaf, a nadto elementów różnicujących zachowanie się poszczególnych postaci. Niezawodnie okrasza to wystawę strojów, jeśli kurpianka niesie rózgę weselną, lubelska korowajnica kołacz, wielkopolanin dudy z miechem, kielczanka koszyk z przędzą barwioną, góralka dzba- �44:1 Ryc. 17. Próba IV plnstycznego rozwiązaniu głowy na manekinaell do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Forma geometryczna. nek, góral ciupagę, a dziecko zabawkę. Tego pomysłu nie chcemy zmieniać. Tym jednak piętrzymy trudności przed artystą podejmującym się zadania dotychczas niezadowalająco w świecie rozwiązywanego. Łatwiej będzie mu usunąć elementy naturalistyczne w makietach tańców ludowych, a zastąpić je, np. w tle, elementami umownymi, niż tchnąć życie w lalki naturalnej wielkości - bez uciekania się do naturalistycznej imitacji. Dotychczasowy dualizm metod wystawniczych, stosowany w wystawie strojów ludowych i tańców ludowych, wywodzi się stąd, że przedmiot obydwóch stoi na pograniczu dwóch kategorii Ryc. 18. Próba V plastycznego rozwiązania głowy na manekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Zastąpienie głowy konstrukcją pomocniczą z żelaza eksponatów: przedmiotów z zakresu kultury materialnej i dzieł sztuki. Rozdroża te nie istnieją w wystawnietwie przedmiotów z innych dziedzin sztuki ludowej. Przez to jednak trudności eksponowania, np. rzeźby, ceramiki, haftów, malowanek itp. bynajmniej się nie zmniejszyły, a głównym tego powodem jest brak tradycji wystawniczej w Polsce, co zmusza każdego projektanta wystawy do indywidualnego przemyślenia wszystkich składowych elementów ekspozycji, a więc do specjalnej t\vórczości w najpełniejszym tego słowa znaczeniu. �442 443 Wiele prób, jakie dotychczas czyniono w' wynajdywaniu sposobów ekspozycji ludowej rzeźby figuralnej, należy dziś odrzucić jako niefortunne. Umieszczanie okazów tego działu plastyki np. w gablocie oszklonej i to na półkach szklanych nie jest stosowne, bo szkło jako materiał obce jest drzewu i to jeszcze spatynowanemu. Umieszczanie ich na cokole obitym jutą, a na tle fałdowanego perkalu wprowadza niepokój zbytecznym sugestionowaniem rytmu, który tylko akcentuje małe wymiary tych figurek. Stawianie zaś tej drobnicy na półce z deski lub cokole na tle ściany nie nadaje się do sztucznego oświetlenia, bo cienie padające na ścianę łudzą widza wrażeniem zdwojonej ilości rzeźb wystawionych, wytwarzając niepożądaną gęstwę form. Wprawdzie istnieją przypadki celowego wyzyskania rzucanego na ścianę cienia do spotęgowania ekspresji rzeźby 7, ale tego rodzaju środki, doprowadzone do wysokiego kunsztu w teatrach cieni na wschodzie, uwodzą właściwie widza, odciągając jego uwagę od oryginału ku igraszkom jego cienia. W muzeach dysponujących szczupłymi przestrzeniami przeznaczonymi do celów wystawowych stosuje się do ekspozycji rzeźby - kratę z twardego drzewa. Jest to sprzęt świetnie nadający się do wystawy rzeźby ceramicznej, np. kropielniczek glinianych, kafli malowanych lub płaskorzeźbionych, drzeworytniczych klocków do drukowania tkanin, itp. Ale gdy w muzeum w Damaszku pomieszczono w trzech szeregach prostokątów drewnianej kraty - reliefy palmirskie tj. popiersia płaskorzeźbione 8, efekt był chybiony. Rzeźby bowiem nawet małego formatu, ale nacechowane wyrazem monumentalnym, osobliwie ,nie nadają się do wtłaczania ich w sztywny szablon ramy. Na wystawach sztuki przyjęto zasadę stawiania każdej rzeźby na osobnym cokole. W muzeum etnograficznym zastosowanie tyl7 W Galleria di Palazzo Ukrzyżowanego z rozmysłu padał na ścianę, wyolbrzymiał Bianco w Ge::lUi zawieszona została rzeźba skośnie do płaszczyzny ściany, aby cień jej ją i rozszerzał 8 Wedle fotografii zamieszczonej "Museum", 1954 nr l, s. 42. \V wszerz i wgłąb. wydawa:1.ym przez Unesco piśmie ko tego sposobu ekspozycji nie jest jednak celowe, gdyż przeważna część tradycyjnej rzeźby ludowej o tematyce świątkarskiej posiada wymiary małe. Trzeba by więc do sali wystawowej wnieść las postumentów. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie użyto w ekspozycji rzeźby różnego sprzętu pomocniczego: cokołów, kolumn, półek, krat, ale przede wszystkim wnęk, których konstrukcja opiera się na zasadzie asymetryczności, a jednocześnie równowagi mas, aby celowo nie budziła analogii do wnęk architektury kościelnej. Celem sharmonizowania patyny rzeźby z tłem użyto do budowy wnęk - starych spatynowanych desek z płotu podmiejskiego. Okna, które zwykle należą do nieużytków przestrzeni wystawowej w muzeach, w 1951 r. wyzyskano do ekspozycji wycinanek w sali sztukiJudowej, wstawiając w nie duże, odpowiednio przycięte szyby, między którymi na matowej kalce przyczepiono duże ażurowe gwiazdy lubelskie lub drzewka kurpiowskie. Efektowny ten sposób nadaje się do wyzyskania tylko w oknach od północy i to w związku z wystawą krótkotrwałą, jeśli nie chce się narażać koloru wycinanek na odbarwienie skutkiem oddziaływania światła. Również duże hafty na tiulu, np. zapaski żywieckie, imponująco wyglądają między dwiema szybami zczepionymi u góry mosiężną klamrą, a u dołu nasadzonymi w jesionowy, politurowany cokół. Inne zaś hafty eksponowano w gablotach płaskich na cokołach, na oszklonych ekranach zawieszanych na ścianach oraz w ramach okiennych, harmonijkowato ułożonych i zaopatrzonych \V szyby podwójne. Wielki kłopot w ciasnych lokalach muzeów polskich sprawiają tkaniny wymagające własnej przestrzeni i perspektywy do ich oglądania, oraz ceramika, która nie dobrze się czuje w salach "ładownych". Garnkowi bowiem nie każdy sprzęt odpowiada. Wierzch szafy np. nie może być używany za półkę do garnków lub innych przedmiotów. W układzie zaś tych statków na półce niedobrze jest przestrzegać symetrii. Kobieta wiejska nigdy tak nie czyni. Dla garnków chłopskich nadaje się półka z surowego drzewa miękkiego, co najwyżej powoskowana. Siwaki na tle złotawej maty słomianej uszlachetniają swoją czerń ołowianą, ale �444 445 ostrożnie z takimi pomysłami, degradującymi jeden eksponat do roli służki lub dekoratorki przedmiotu drugiego. W Muzeum Etnograficznym do wystawy ceramiki użyto półek wiszących na hakach, a wspartych o posadzkę na żelaznych esowato wygiętych wspornikach, które całemu sprzętowi użyczają dużej lekkości. Ceramikę zaś drobną, np. zabawki, figurki, naczyńka itp. umieszczono w płytkich gablotach dwustronnie oszklonych, a posiadających ruchome połówki szklannych półek. Gabloty te są dołem szersze. niż u góry, skutkiem pochylenia ścian szklanych ku sobie. Kafte pokuckie umieszczono zaś w ścianach pieca rekonstruowanego w wymiarach naturalnych i zaopatrzonego od dołu w wierną rekonstrukcję jego obudowy drewnianej, inne zaś kafle oraz kropielniczki rozwieszono w jesionowej kracie. l I Ważnym problemem, wymagającym rozwiązania konstrukcji oszklonych szaf w muzeach etnograficznych 9 jest: a) obliczenie maksymalnie dopuszczalnej cieńkości lasek szkieletu. tj. krawężników i tzw. szprosów czyli pionowych listew przedziałowych na żłączu szyb b) wyznaczenie miejsca na drzwi oraz c) kształt podium. W trójdzielnych witrynach Muzeum Etnograficznego, przeznaczonych do ekspozycji strojów, drzwi dano z boków, "szprosom" nadano szerokość 3 cm, podium zaś zaopatrzono dołem w uskok, obity zewnątrz dyktą niepoliturowaną, aby nie zarysowała się podczas· froterowania podłogi. Wysokość całego podium, ustalona po licznych doświadczeniach, wynosi 27 cm, przy czym na sam uskok przypada 7 cm. Zagubienie proporcji między wymiarami szafy, a wysokością podium daje wyniki ujemne. W Muzeum w Bernie na Morawach witryny oszklone z czterech stron posiadały w r. 1950 podium za wysokie, a za wąskie w stosunku do bryły szafy. Skutkiem tego sprzęt nabierał cech niespokojnych; trudnych do shatmoniwwania z innymi, a mało funkcjonalnych o tyle, że wysokie podium zmuszało widza eZnane są nam przykłady niefortunnego umieszczenia drzwi u wierzchu szafy, co w razie potrzeby wyjęcia stroju z szafy zmusza do kłopotliwego przewracania sprzętu i wyciągania zeń figur. 9 I .I I ~. do obserwowania figur zbyt wysoko postawionych. Słusznie więc sprzęt ten rychło zastąpiony został innym. Kolor szaf nie jest rzeczą obojętną. Naturalny kolor tw~rdego drzewa szlachetnego jest niezawodnie najpiękniejszy, ale me należy się bać kolorów sztucznych. Skończyć trzeba z szarą. nudą sprzętów muzealnych o zrudziałych barwach. Drzewo politurowane które po kilku latach zmienia swą barwę na tandetną, mętn~brunatnawą, nie jest piękniejsze od drzewa barwionego na kolor ułatwiający sprzętowi ukrycie się przed okiem widza. Chodzi tu o to, aby witryny muzealne nie narzucały się ani kształtem ani kolorem. Już od dawna razi nas bowiem szkielet gablot, składający się z ozdobnie toczonych słupków, w których lubo.wano się jeszcze z początkiem XX wieku. Dzisiaj aż nadto rozumIemy,. że sprzęt, podobnie jak i oprawa plastyczna, nie może być zbyt agresywny. Niedopuszczalna jest rywalizacja ramy z obrazem, sprzętu z eksponatem. Sprzęt nie może robić wrażenia w~żnego właśnie dlatego, że znajduje się w towarzystwie rzeczy mespornie od niego ważniejszych. Nie powinien rzucać się w oczy, jak to się działo na Wystawie Odrodzenia'w Warszawie w r. 1953. Nie istnieje standaryzowany sprzęt muzealny o uniwersalnym zastosowaniu w ekspozycji, Zmienia się on bowiem zależnie od przedmiotu i charakteru samej wystawy. Pojemne szafy p:ze~naczone do pomieszczenia manekinów ze strojami ludowymI me nadają się do ekspozycji haftów, obrazów lub fotografii, bo głębia szafy nie odpowiada płaskości tych eksponatów, a ich rozmiarom i wielkość sprzętu. Poza charakterem przedmiotu przemożny wpływ na strukturę sprzętu pomocniczego wywiera charakter samej wystawy. Innych sprzętów wymagają wystawy objazdowe, innych zaś wystawy stałe lub czasowe. Muzeum Etnograficzne posługiwało się w wystawach objazdowych przystosowanymi do transportu ekranami oszklonymi, gablotami dyptykowymi wspieranymi na cokołach, przy czym cokoły te używane były jako skrzynki do przewozu eksponatów. W wystawie stałej stroje muszą być pomieszczone w odpowiednich witrynach, w wystawach zaś krótkotrwałych manekiny ze �446 '. strojami mogą być eksponowane w wolnej przestrzeni, (ryc. 19), nie odgradzając się od widza taflą szklanną. W ten sposób eksponuje się też stroje ludowe na wystawach reprezentacyjnych obywając się bez szaf 10. • Nowoczesne muzealnictwo posługuje się sprzętem niewidocznym tzn. tak skonstruowanym, by nie zwracał na siebie uwagi Ryc. 19. Część wystawy czasowej "Sztuka Ludu Krakowskiego" Etnograficznym w Krakowie 447 wystawniczych w muzeach. Oddziałał on rówmez na kolorystykę ścian w muzeach nie ze względów dekoracyjnych, ale funkcjonalnych. Jeśli np. w Cincinnati Art Museum w Ohio ścianka przedziałowa z wnęką oświetloną od wewnątrz posiada tło ciemne to nie dlatego, aby barwą tą kontrastowała z sąsiednią ścianą jasną, oświetloną z zewnątrz i nie dlatego, aby przez to sala była "ciekawsza". Chodzi tu o to, aby słonecznie jasna wnęka tym silniej ogniskowała na sobie uwagę widza. Swoją drogą to różne ubarwienie ścian wnosi do wystawy nowy element malarskoarchitektoniczny 11. Ekspozycja wnękowa łączy się zwykle z problemem oświetlenia. Zagadnienie to nabiera w nowoczesnym muzealnictwie specjalnego znaczenia z uwagi na to, że właściwe oświetlenie wystaw w muzeach ułatwia właściwą recepcję wrażeń. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie starano się stosować różnorodne spOsoby oświetlenia. Izbę krakowską oświetla spod powały żarówka zawieszona w!środku pająka wykonanego z ziarnek fasoli, izbę zaś podhalańską żarówka wsadzona dyskretnie w zakopcone szkiełko lampy naftowej. W piecu garncarskim przebłyskuj e czerwony ogień między garnkami przeznaczonymi do wypalania, olejarnię zaś i folusz oświetla ogień dobywający się z pieca i płonący w świecaku zwisającym z belki powały. Makiety tańców ludowych otrzymują światło z góry dzięki specjalnemu urządzeniu, zakrytemu dyskretnie abażurem. W oświetleniu strojów zastosowano wyłącznie światło sztuczne, ukryte i podwójne, tj. od góry i od dołu, zapalane i gaszone generalnie albo częściowo, zależnie od potrzeby. Dwojakie oświetlenie, tj. sztuczne i dzienne, zastosowano w wystawie przedmiotów obrzędowych i rzeźby. Dzienne oświetlenie otrzymała np. marzanna, gaik, przepiórka żniwna, a sztuczne - turoń, gwiazda kolędnicza i szopka. W dziale zaś w Muzeum widza. Wchodzą tu w grę przede wszystkim wnęki oświetlone od wewnątrz, podpatrzone w wystawach sklepowych. System wnękowy wprowadził rewolucję w konserwatywny zespół środków 11 W tego rodzaju wnękach w Cincinnati Art Museum w Ohio zawieszono niektóre przedmioty lekkie, np. instrume:lty muzyczne, na mało widocznych nitkach nylonowych. Pomysł ten znalazł u nas naśladowców w wystawach oddziału archeologicz:lego w Muzeum Narodowym w Warszawie oraz oddziału instrumentów muzycznych w Muzeum Narodowym w Poznaniu . 10 Takie zaprezentowanie strojów ludowych użycza im wiele uroku. Nie jest w tym oczywiście zasługa aranżera wystawy, ale krasy samych strojów. Ze względu jednak na przepisy, obowiązujące w konserwacji okazów muzealnych, wystawie:lie zabytków stroju w miejscach otwartych powinno być zaniechane. .i ,1 i! i �448 rzeźby sztuczne oświetlenie otrzymała rzeźba o tematyce religijnej, a dzienne współczesna o tematyce świeckiej. Dodać jeszcze należy, że w walce z pobłyskami na szybach obrazów na szkle posłużono się naśladownictwem sposobu praktykowanego przez lud, który obrazy swe w izbie wiesza skośnie do prostopadłego kierunku ściany. Środkiem zaś eliminującym blaski są firanki w oknach, a w salach o silnym nasłonecznieniu - story. W tej walce ze światłem, jako też we wszelkich sposobach posługiwania się światłem jako kombatantem w walce o spełnienie zadań muzeum, chodzi nam zawsze o podkreślenie realizmu treści i formy eksponowanych przedmiotów, a nie o ich opaczne przedstawienie. Całkowicie abstrahowane od kształtów realnych wizje oraz irrealistyczne igraszki, dominujące nad konkretnymi treściami, nie wchodzą dziś nawet do programów teatrów iluzji. Istnieją jednak mniej drastyczne dywagacje od realistycznej drogi. W Colorado Springs Taylor Museum urządzono np. taką wystawę: na dużym cokole przykrytym ciemną draperią ustawiono tarasowato prostopadłościany, a na nich ceramikę Indian Pueblo z nad Rio Grande. Ostatecznie można i tak. Jeśli jednak tę "architekturę" oświetlono z góry, a całe tło utajono w mroku,. pytamy się, poco ta mistyczna nastrojowość, dlaczego indiańskie czarki i krągłe baniaki polichromowane i czarne na podkładzie białym mają przy pomocy sztuczek z repertuaru filmowego przemawiać do widza tajemnicą jakiejś magii? Właśnie muzeum ma zbliżać rzeczy dalekie, a zawiłe wyjaśniać - dlatego ekspozycja powinna przemawiać mową prostą, a nie skomplikowaną w formie - wtedy jej treść stanie się więcej komunikatywna, a zasięg jej oddziaływania się rozszerzy. Do środków pomocniczych, zbliżających obiekt do widza należą też podpisy i napisy. Pożądana jest tu lakoniczność. Ściany muzeów nie powiny konkurować z zadrukowanymi płachtami gazet. W okresie przestawienia muzeów na nową ideologię, gdy zdawkowe slogany i puste deklaracje zastępowały właściwą myśl rewolucyjną, mającą przemawiać poprzez nowe, świadomie tworZOhe układy i stosunki rzeczy - pojawiały się w muzeach pol- ) I ! I ~ ł) I ! \ \ I \ \ \ l I I �. • LUBLIN 2790 i.\. ~ Che Im tla �449 skich napisy, które "wisiały w powietrzu", nie mając oparcia o przedmioty, znajdujące się w ich najbliższym otoczeniu 12. Tymczasem napis w muzeum powinien być albo sztandarem, którego jak wiadomo, byle gdzie zatykać nie wolno, albo słowną klamrą łączącą treść rzeczy - w przeciwnym razie mija się z celem. Poza tym napis, jak dobry nauczyciel, może w sposób zwięzły i jasny tłumaczyć treść niedostrzegalną wzrokiem. Te wszystkie notatki warsztatowe, składające się z teoretycznych przemyśleń i. praktycznych doświadczeń, mógłbym zakończyć słowami onego rybałta, autora Pereg7'ynacyji dziadowskiej: "Com pisał to prawdziwie, bom sam tego świadom". Ale ani wypróbowane metody, ani też środki podane w formie receptalnej same przez się nie stają się zaczynem wystawy. Wystawę bowiem tworzy człowiek. Dlatego, jeśli była mowa o typologii sprzętu wystawowego, należy w formie przynajmniej anneksu podać choćby w kilku rysach charakterystykę plastyka parającego się sztuką wydawniczą. 12 W 1950 r. w ówczesnym Muzeum Wielkopolskim (Oddział w Rogalinie, dział kultury i sztuki ludowej) umieszczony był na ścianie duży napis: "Sojusz robotniczo-chłopski, a z :lim związana spółdzielczość wsi wyzwoli kobietę z prymitywnych warunków życia codziennego". Poniżej zaś znajdowały się obrazy świętych niewiast z św. Barbarą na czele. Drugi napis głosił: "Spółdzielczość państwa ludowego przynosi wymianę towarów bez wyzysku i racjo:lalne współdziałanie wsi z miastem". Poniżej zaś dano przykłady z zakresu plecionltarstwa i obróbki kory. Trzeci napis brzmiał: "W czasach pańszczyzny i kapitalizmu chłopi uciekając przed wyzyskiem, zachowują prymitywne urządzenia przetwórcze". Poniżej zaś postawiono narzędzie zwane w Wielkopolsce wijotko, używane przez tkaczy do robienia większych motków, a bynajmniej tego napisu nie ilustrujące. Na wystawie Odrodzenie w Polsce, urządzonej w 1953 r. w Muzeum Narodowym w Warszawie, obok drzeworytów, przedstawiających egzamin studentów w Akademii krakowskiej, wnętrze izby chłopskiej oraz płacenie przez chłopów renty w :laturaliach, znajdował si.;: napis: "Przy pańszczyżnie następuje oddzielenie producenta od miejsca, gdzie wytwarza produkt niezbędny dla swego wyżywienia i na skutek tego całkowity produkt jego 29 "Luci", t. XLIV. �450 Otóż obowiązuje go znajomość osiągnięć w dziedzinie wystawnictwa w kraju, jak i za granicą, korzystanie z dorobku dotychczasowego, a rozważna konfrontacja własnych pomysłów z cudzymi. Cechować go powinno nie upodobanie do nierozważnej pogoni za nowością i nie aprioryczne przyznawanie racji temu, co nowe. Plastyk urządzający wystawę sztuki ludowej nie powinien szukać ekscentrycznych środków olśnienia i zadziwienia widza. Właśnie dlatego, że ma pokazać sztukę ludzi prostych,. sztukę związaną z potrzebami życia codziennego, obowiązuje go użycie jak najprostszych środków ekspozycji, bo nic nie zdoła wyrazić lepiej wielkości prawdziwej sztuki, jak prostota i artystyczna prawda. Dlatego niewłaściwe są formy, które tę prostotę zasłaniają i te kolory, które ją zamazują. Ale pamiętać należy, że wulgaryzacja prostoty daje prostactwo, prostota zaś może być wytworna, ale nie przerafinowana. Dla aranżera wystawy sztuki ludowej drogowskazem powinny być słowa, które zapisał Ralf Waldo E m e r s o n: "Przypominam sobie, że gdym za młodych lat słyszał o cudach włoskiego malarstwa, że wielkie obrazy będą mi czymś bardzo obcym, że będą jakąś niespodziewaną kombinacją barwy i kształtu, jakimś zagranicznym cudem, przewspaniałą perłą wschodnią i złotem, czymś na kształt sztandarów i błyszczącej broni, co tak zdumiewa oczy i wyobraźnię uczniaka. Miałem ujrzeć, miałem się nauczyć, już nie wiem co. Ale kiedym wreszcie przyjechał do Rzymu i zoba- 451 + j ] 1 I I l " tl :1 1 i pracy jest produktem dodatkowym przywłaszczonym przez feudała". Na wojewódzkiej wystawie sztuki ludowej w Gdańsku w 1955 r. czytaliśmy taki napis nad dwiema malowa::lymi skrzyniami: "Forma ludowego sprzętu kształtowała się w wyniku walki ludu o lepsze warunki bytu i wyzwolenie społeczne". Na wystawie Sztuka Ludowa w Okresie X-lecia, urządzonej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie w 195'5 r., pod figurą barana z epoki brązu - właśnie barana - dał aranzer wystawy, architekt O. Hansen, taki napis: "Wielowiekowy dorobek artystyczny mas ludowych jest dla nas jednym z elementów budowy kultury socjalistycz::lej". Podobnych przykładów można by przytoczyć więcej. W sumie dowodzą one, że marksistowskiego sensu wystawy nie realizuje się sloganem lub deklaracją. choćby naj szczerszą i najsłuszniejszą, ale wypowiedzianą ::lie we właści.,IVymczasie i miejscu. l I , j + czył własnymi oczyma te obrazy, spostrzegłem, że geniusz zostawił dla nowicjuszów barwność, fantastyczność, chęć błyszczenia, a sam przenikał bezpośrednio do prostoty i prawdy, że był szczery, był bliski". Od projektanta wystawy wymaga się wiele pomysłowości. Jeśli nie zadowala go symetria, równowaga czy jednolinijność układu, niech szuka innych rozwiązań. Picasso i Bracque otwarli nam oczy na piękno form przenikających się, przechodzących i przecinających, piękno dynamiki linii, ciężai'lJ form i koloru, piękno nowoczesnej symboliki i surrealistyki. Świat podniet twórczych jest rozległy. Od talentu artysty zależy tylko, czym zastąpi strupieszałe szablony czy też staroświeckie nawyki i w jakim stopnin jego nowatorstwo będzie komunikatywne dla innych. Ale ani na moment zapominać mu nie wolno, że wystawa dla wystawy, wystawa jako cel sam w sobie jest czystym formalizmem, któremu muzea służyć nie mogą. Od każdej wystawy wymagamy, aby ~lyła urządzona estetycznie, ale to nie jest jej "alfa i omega". Za piękny uważamy układ zgodny z celem, a więc ściśle wyrażający treść zamierzoną, a posiadający w ramach rzeczowego zespołu taką organizacją, która daje widzowi także zadowolenie estetyczne. A więc prymat treści przed formą zachowany być musi. Treść jest punktem wyjściowym zarówno dla scenarzysty, jak i plastyka dającego jej właściwą oprawę artystyczną. W czasach, gdy muzea nie miały na celu upowszechnienia dóbr kulturalnych, gdy doborem eksponatów kierowała przypadkowość - nie istniała naukowa metoda ekspozycji. Zastępowało ją estetyzowanie nie kontrolowane przez żaden cel społeczny, a opierający się jedynie na guście. Dziś cei, któremu muzeum służy, jest z góry określony. Powyższe fotografie wykonali: Zdzisław Furman ryc. 2, 10 i U, Staaisław Kolowca ryc. 3, 6, 7, 8 i 9, Michał Maśliński ryc. l, 4, 5', 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18 i 19. ,1 ;fI ·1 29* �t i I ł l i ADAM WRZOSEK PRZEDWOJENNE MUZEUM KASZUBSKIE W DĘBKACH \ ~ Zacząłem interesować się etnografią przed laty przeszło czterdziestu, gdy byłem profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego i gdy powstawało muzeum etnograficzne w Krakowie. Inicjatorami założenia tego muzeum byli: wielce zasłużony dla etnografii. polskiej inspektor szkolny Seweryn Udziela i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Julian Talko-Hryncewicz, antropolog, z którym łączyły mię stosunki przyjaźni. Inicjatywa powstała w 1910 r., a już w roku następnym dnia 19 lutego nastąpiło uroczyste ot\varcie muzeum. Podwaliną jego były zbiory etnograficzne Udzieli, Uniwersytetu Jagiellońskiego i Muzeum Przemy&lowego w Krakowie l. Przed otwarciem Muzeum powstało towarzystwo, którego zadaniem było opiekowanie się nim i dbanie o jego rozwój. Przewodniczącym Wydziału Towarzystwa Muzeum Etnograficznego został prof. Talko-Hryncewicz, a kustoszem Muzeum Udziela, który był duszą i Towarzystwa, i Muzeum. Inteligencja krakowska, a za jej przykładem i prowincjonalna, chętnie zapisywała się w poczet członków Towarzystwa, zwłaszcza profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego czynnie popierali nową, szybko rozwijającą się instytucję, jaką było Muzeum. Ze Sprawozdania Wydziału Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w KTakowie za rok 1918 i 19192 dowiadujemy się, że wśród '7 członków Wydziału było aż czterech profesorów Uniwersytetu 1 M. G li m o w s k i, Muzeum ;V.[uzealny", 1920 nr 6, s. 92-94. 2 VIII te Krakowie Sprawozdanie za rok Wydziału. Etnograficzne Towarzystu;a 1918 i 1919, Kraków 1920. w Krakowie, Muzeum "Przegląd Etnograficznego �455 454 Jagiellońskiego, a wśród 34 osób, które do roku 1919 były członkami założycielami, znajdowało się nas 8 profesorów tegoż Uniwersytetu. I wśród członków zwyczajnych Towarzystwa było kilkunastu profesorów Wszechnicy Krakowskiej. Z chęci przyczynienia się do rozwoju Muzeum, zacząłem zbierać okazy etnograficzne, do czego miałem niemałą sposobność w czasie pierwszej wojny światowej. Będąc naczelnym lekarzem jednego z austriackich szpitali wojskowych w Krakowie (szpitala przeznaczonego dla jeńców wojennych), stykałem się z żołnierzami różnych narodowości nie tylko w szpitalu, lecz i w dużym obozie jeńców w Dąbiu pod Krakowem. Do obozu tego miałem wyjątkowo dostęp w celu zbierania materiałów antropologicznych. Zarówno w szpitalu, jak i w obozie nabywałem od jeńców, przeważnie z armii serbskiej i rosyjskiej, różne przedmioty przemysłu ludowego, bez których mogli się w niewoli obejść, a natomiast za uzyskane pieniądze kupić sobie coś z żywności, zwłaszcza, że w obozie byli wprost głodzeni. Do roku 1918 mój zbiorek etnograficzny składał się ze 192 okazów, z których 76 drobnych, a wśród nich kolekcję drzewnianych łyżek rosyjskich, ofiarowałem Muzeum, a pozostałe 116 złożyłem w nim jako depozyt wraz z oszkloną szafą. Wśród tego depozytu było: 25 pasów kolorowych wełnianych serbskich ręcznej roboty, szerokości od 5,7 do 75 cm i długości od 138 do 354 cm, dwa pasy "kórzane, jeden z ładownicą na naboje; 2 kilimki serbskie, kierpce, bałałajka, 5 obrazków ludowych rosyjskich, ręcznie malowanych, 53 rycin, fotografii i litografii oraz różne inne przedmioty. i litografii oraz różne inne przedmioty. Zapaliwszy się do gromadzenia okazów etnograficznych, zacząłem je zbierać od r. 1926 również na ziemi kaszubskiej, w czym mi pomagała śp. żona moja Maria z Dąbrowskich. Ponieważ zasobne Muzeum Kaszubskie we Wdzydzach, założone przez Izydora Gulgowskiego, zawierało przeważnie okazy z południowej części Kaszub, przeto postanowiłem gromadzić je z północnej części. Zadanie okazało się zrazu niełatwym. Starałem się wyszukiwać okazy etnograficzne kaszubskie tylko z najbliższych okolic Zarnowca, oddalonego o 5 km od Dębków, osady rybac- •• ( • • kiej położonej na północno-zachodnim krańcu Rzeczypospolitej, na samej granicy Pomorza pruskiego, od którego oddzielała ją rzeczka Piaśnica, przepływająca przez jezioro Żarnowieckie i wpadająca w Dębkach do morza. Przebywałem w Dębkach od 1923 r, corocznie w miesiącach lipcu, sierpniu i wrześniu do r. 1939, w którym w przewidywaniu wybuchu wojny, wyjechałem wyjątkowo wcześniej, bo w drugiej połowie sierpnia. Przeżyłem w Dęi.;kach ogółem 50 miesięcy, więc przeszło 4 lata. Wędrując często po ziemi kaszubskiej, zwłaszcza w okolicach Żarnowca, wyszuki. wałem tam okazy muzealne. W Dębkach nie spodziewałem się znaleźć wiele zabytków rzemiosła kaszubskiego, bo to była mała osada, której początek datuje się dopiero od drugiej połowy XVIII w. W 1922 r. gdym po raz pierwszy był w Dębkach, składały się one zaledwie z jederiastu gospodarstw (8 kaszubskich i 3 niemieckich) położonych wzdłuż wybrzeża w kierunku Kci.rwi na przestrzeni około 2 km. Prócz jedenastu domów gospodarzy był jeszcze niezamieszkały, mały domek byłego nauczyciela Niemca, razem więc dwanaście domów mieszkalnych, z których tylko jeden był lepianką ze strzechą słomianą, pozostałe zaś były murowane prawie wyłącznie kryte papą, tylko jeden z nich miał strzechę słomianą. Ponieważ Dębki posiadają nadzwyczajne warunki na letnisko: morze, piękną plażę, rzekę, las i łąki, wreszcie ciszę, ponieważ jeden dom od drugiego stoi dość daleko, nic więc dziwnego, że wybraloł sobie je na letni wypoczynek ludzie pracujący naukowo, zmęczeni pracą i znużeni hałaśliwym życiem miejskim. Zaczęli więc przyjeżdżać na lato do Dębków przede wszystkim profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego, z rodzinami. Zachwyceni urokiem tej osady, chcieli mieć stałe w niej letniska, więc· wykupili od miejscowej ludności cztery gospodarstwa: jedno niemieckie i trzy kaszubskie, tak, że w roku 1923 pozostało już tylko pięć kaszubskich gospodarstw i dwa niemieckie. Ponieważ w Dębkach gleba jest licha, piaszczysta, a połowy ryb w morzu i rzece, w niektórych latach nie dopisują, przeto czterech gospodarzy zgodziło się sprzedać profesorom Uniwersytetu Poznańskiego swoje gospodarstwa, aby za otrzymane pieniądze nabyć w bliższym lub dal- �456 457 szym sąsiedztwie więcej i lepszej ziemi. Byłem jednym z nabywców. Kupiłem od Jana Grena jego gospodarstwo z dużym, najwięk~zym w Dębkach, murowanym budynkiem, pod którego dachem było parę izb gospodarza, duża izba szkolna, dwupokojowe z kuchnią mieszkanie nauczyciela i stodoła oraz chlew. Dom ten, według przypuszczenia Bernarda Chrzanowskiego, stał na mie:jscu dawnej chaty, w której mieszkał w 1773 r. rybak Maciej Dębek, osadzony tam przy uj';ciu Piaśnicy do morza przez benedyktynki z Zarnowca. Za prawo łowienia ryb w morzu i korzystania z pastwiska dla 4 sztuk bydła, zobowiązał się chatę własnym kosztem . naprawiać i w porządku utrzymywać, pilnować lasu, oddawać klasztorowi w Zarnowcu rocznie łososi sztuk 15, jesiotra (jeśli ułowi), i bursztyn (jeśli go znajdzie) 3. Od nazwiska tego pierwszego rybaka u ujścia Piaśnicy pochodzi nazwa miejscowości, która za czasów niemieckieh brzmiała oficjalnie Dembeck, przez Kaszubów była nazywana Dembeki, a przez letników Dębki i ta nazwa ogólnie się przyjęła. W tym domostwie, nabytym od Jana Grena, ostatnim na północno-zachodniej granicy Polski z 1772 r. i również po odzyskaniu niepodległości po pierwszej wojnie światowej, zapoczątkowane zostały zbiory etnograficzne kaszubskie. • przeznaczyć na JeJ pomieszczenie także kilka wielkich namiotów na' 40 osób każdy, będących własnością Fundacji im. rektora Swięcickiego. W 1939 r. było już w Dębkach domów mieszkalnych 22. Dom, w którym mieściły się okazy etnograficzne został gruntownie przebudowany według planów architekta Tadeusza Hornunga z Poznania i zamieniony na miły dworek z łamanym dachem, pokrytym czerwonym eternitem. Po przebudowie było w nim 9 pokoi i 2 kuchnie na dole, a prócz tego 5 pokoi mansardowych. Jeden duży pokój parterowy, z oddzielnym wejściem, przeznaczony był na zbiory kaszubskie, a ponieważ rozrastały się one coraz bardziej, została obok domu wybudowana w stylu kaszubskim drewniana chatka z podcieniem, pokryta strzechą z trzciny obficie w Dębkach na brzegach Piaśnicy rosnącej. W tej chacie (fot. 1) na dole i na stryszku, posiadającym okienka, 'mieściły się L":niej vvarto;:';ciowerzeczy, j ak narzędzia rolnicze, W okresie międzywojennym Dębki zaczęły się szybko rozwijać. Dwaj Kaszubi z młodszego pokolenia wybudowali domy murowane dla siebie i swych rodzin; letnicy - dwie obszerne wille murowane i trzy domki drewniane; zmartwychwstańcy z Poznania - dużą kaplicę, a przy niej drewniany piętrowy dom wypoczynkowy; rząd - piętrową murowaną szkołę z mieszkaniem dla nauczyciela; a Fundacja Nauka i Praca im. rektora Uniwersytetu Poznańsńkiego Heliodora Święcickiego - duży piętrowy drewniany dom w stylu kaszubskim, jako letnisko dla młod7.ieży, z salę jadalną i sypialnią na 50 osób. Gwarno było w lecie w Dębkach, zwłaszcza, że przyjeżdżało tam tak dużo młodzieży szkolnej i akademickiej, iż dom wakacyjny nie wystarczał dla niej. Trzeba było 3 B. C h r z a n o w s k i, s. 33-34. Z lcybrzeża o wybrzeżu, Poznań 1917, rot. 20. Chata kaszubskc, w DE;bkach. \v któri'j cenne okaz.v muzealne znajdo\valy się mniej �459 458 modele sieci rybackich, skrzynie z mocno już wytartymi malowidłaP'\i, stary warsztat tkacki itp. Nie spodziewałem się, że? w Dębkach w domu p. Augustyna Grena, naj starszej rodziny zamieszkałej w Dębkach, znajdę naj cenniejszy okaz dla zbiorów, mianowicie piec z kaflami pomalowanymi ręcznie bardzo prymitywnie. Na białych kaflach znajdowały się niebieskie malowidła przedstwiające kwiaty, dalej zwierzęta, przeważnie ptaki, i wreszcie różne inne malowidła nie powtarzające się na innych kaflach, jak młyn, wiatrak, myśliwy strzelający do zwierzyny, piwniczy, trzymający w jednej ręce kufel, w drugiej klucze. Piec był już bardzo zużyty. Całych kafli zachowało się 52 (5 narożników i 47 płaskich, czworokątnych). Część kafli była popękana. Piec nie zapowiadał już długiej służby. Więc p. Gren, który popierał zakładanie zbiorów kaszubskich w Dębkach, chętnie zgodził się odstąpić mi go w zamian za nowy kaflowy. Stary piec malowany został przeniesiony do pokoju muzealnego i umieszczony w rogu izby. Według tradycji rodzinnej piec ten znajdował się dawniej w Zarnowcu w zabudowaniach, należących niegdyś do tamtejszego klasztoru benedyktynek. Stamtąd został on przeniesiony do Dębków. Ze tradycja ta może odpowiadać prawdzie, o tym świadczy niejedna rzecz. Jak wiadomo, klasztor w Zarnowcu założony został w pierwszej połowie XIII wieku. Z początku był to klasztor cystersek, a od końca XVI w. benedyktynek. Prócz Zarnowca posiadał on dwanaście okolicznych wsi, z których jedna, Świecino, stała się pamiętna, gdyż w jej wąwozach stoczyli Polacy zwy-. cięską bitwę z Krzyżakami w 1462 r. Benedyktynki gospodarowały dobrze w swych wioskach, a Zarnowiec stał się ogniskiem oświaty dla całej okolicy. Zakonnice utrzymywały w niej szkołę dla dziewcząt, w której uczyły także haftowania, muzyki i śpiewu 4. Zarnowiec był również siedzibą różnych rzemieślników, jak się o tym mogłem przekonać z naj starszej księgi paraf:alnej, założonej w końcu XVI w. i zawierającej, prócz wykazów urodzonych, zaślubionych i zmarłych, także zapiski kronikarskie. Z tego źródła cennego dla historii Zarnowca i okolic. oraz z dalszych ~ B. C h r Z:3 n o w s k i, Na kasz:!bsk:m orze:;J~(, Poznań. 1910, s. 65. t I •• ,j ksiąg parafialnych robiłem mnogie wypisy. Niestety księgę tę nieżyjący już proboszcz z Zarnowca wypożyczył jeszcze przed wojną komuś, czyjego nazwiska nie pamiętał, a kto jej jnż nie zwrócił, a liczne moje odpisy z tej księgi wywieźli Niemcy w czasie wojny z mego mieszkania w Poznaniu wraz z różnymi rękopisami i ślad po nich zaginął., Być może, wśród rzemieślników żarnowieckich byli tacy, którzy potrafili kafle wyrabiać, zwłaszcza że gliny w Zarnowcu jest pod dostatkiem. Za przypuszczeniem, że piec zrobiony był istotnie na miejscu w Zarnowcu na zlecenie lub zamówienie klasztoru, przemawiają malowidła na dwóch kaflach i ułamku trzeciego: na jednym kaflu jest głowa wołu (symbol ewangelisty św. ł.ukasza), na drugim wizerunek księdza w sutannie, trzymającego w jednej ręce krzyż, a w drugiej różaniec. Jeden z kafli ma malowidło jak gdyby z inicjałem króla Sobieskiego. Malowidła robia wrażenie, że zostały one wykonane na żądanie tego, kto piec zamawiał. Na kaflu z głową wołu wypisany był rok 1765. We wsi War3zkowie niedaleko odległej od Zarnowca widziałem, bodaj w budynku szkolnym, podobni" malowany piec, lecz staranniej wykonany i lepiej zachowany. Miał on datę 1793 r. Jak świadczyły maluwidła na kaflach, był on zrobiony przez innego rzemieślnika, niż piec z 1765 r., posiadającego większe zdolności malarskie. Przypuszczam, że takich pieców było w okolicach Zarnowca znacznie więcej. Były one wyrabiane zapewne nie później jak w drugiej połowie XVIII w., gdyż już w 1835 r. klasztor został skasowany po śmierci ostatniej zakonnicy 5, a zdaje si~ że już i przedtem podupadł. Piece z malowanymi kaflami wyrabiane w XVIII w., a może i wcześniej, oczywiście zużywały się z czasem i spotykał je zapewne taki los, jak inne zużyte rzeczy, tj. wyrzucenie na śmietnik. O kaflach nie wspomina ani Gulgowski 6, ani Lorentz 7, ani Fischer 8, ani Tadeusz B. C h r z a n o w s k i, op. cit., s. 65. L G u l g o w s k i, Kaszubi, Kraków 1924. 7 F. L o r e n t z, Zarys etnografii kaszubskiej, "Pamiębik Instytutu Bałtyckiego", t. 16: 1934 z. 1. 8 A. F i s c h e r, Kaszubi na tle etnografii polskiej. Studi um porównawcze, "Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego", t. 16: 1934, z. 2. 5 6 , ' i �4:60 ! ~ . 461 Seweryn 9, ani Stelmachowska 10. Być więc może, że piece takie znajdowały się tylko w bliższych i dalszych okolicach Żarnowca a przede wszystkim w wioskach klasztornych. Należą one do za~ bytków sztuki ludowej kaszubskiej, i z tego też względu prof. Stelmachowska podała fotografie 4 kafli pieca ze zbiorów w Dębkach w swoim pięknie wydanym dziele o sztuce ludowej na Kaszubach. . Jak wspomniałem, z początku gromadzenie okazów etnograficznych szło mi niełatwo, tak że w pierwszych czterech latach zdołałem z~brać tylko bardzo małą ich liczbę. Sądziłem, że otrzymam WIadomości o miejscach znajdowania się zabytków kaszubskich za pośrednictwem listonoszów poczty w Żarnowcu. Prosiłem ich, aby, roznosząc listy i gazety po okolicznych wsiach, bacznie śledzili czy w izbach gospodarzy kaszubskich nie ma malowanych skrzyń, stołków, ław, obrazków na szkle itp. rzeczy. Nie ~o~ta~cz~li mi oni żadnych wiadomości o ~ym, bo te rzeczy, jako JUz meuzyteczne, częściowo zniszczone, a do tego niemodne, usuwane były na strychy, do różnych zakamarków lub do budynków gospodarskich. Inna próba dowiadywania się, gdzie można znaleźć poszukiwane przeze mnie' rzeczy, także z początku zawiodła. Ponieważ w całej okolicy był tylko jeden lekarz, i to już W podeszłym wieku, Niemiec, w ;Krokowie, oddalonym o 11 km. od r:ębk~w, pr.zeto udawano się do mnie po porady lekarskie z sąsledmch WSi, a nawet dalszych, tym chętniej, że udzielałem porad bezpłatnie, a nieraz i lekarstwa dawałem, które otrzymywałem w dużej ilości jako bezpłatne próbki z wytwórni farmaceutycznych krajowych i zagranicznych. Po udzieleniu porady, wypytywałem chorych, czy nie mają dawnych kaszubskich sprzętów domowych i narzędzi rolniczych. Nie zawsze rozumiano o co mi chodzi, a gdy jeden Kaszuba zrozumiał, odrzekł: u nas już takich rzeczy nie ma, bo je przed laty wykupił też taki stary dzywok. 9 T. S e w e r y n, Polskie malarstwo ludowe, Wydawnictwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie, nr lO, Kraków 1937. 19 B. S t e l m a c h o w s k a, Sztuka ludowa na Kaszubach, "Archiwum Etnograf1czne Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego Uniwersytetu Poznańskiego", 1937, z. 3. Kto był tym starym dziwakiem, nie mógł mi wyjaśnić. Był to zapewne Niemiec, zbierający zabytki kaszubskie dla 'Muzeum w Gdańsku. Później jednak, gdy już zgromadziłem pewną liczbę okazów i pokazywałem je chorym, zrozumieli o jakie rzeczy za-_ biegam i zaczęli mi podobne przynosić lub przywozić, za które naturalnie płaciłem. Na ogół zadawalali się mierną zapłatą, a tylko żądano ode mnie wygórowanej zapłaty raz jeden. Sprzedawcą był rolnik z sąsiedniego osiedla, Niemiec. Jednak i z nim doszedłem do porozumienia. Nawiasem dodam, że wśród Kaszubów nie brak nazwisk niemieckich. Byli to zapewne dawni przybysze niemieccy, którzy stali się Kaszubami, jak Hochschulz, Semmerling i inni. Niektó-. rzy rdzennni Kaszubi z dziada pradziada mieli także niemieckie nazwiska, a właściwie zgermanizowane przez urzędników niemeckich, jak np. Gaffke, Kuhr lub Gron, których przodkowie, jak się z ksiąg parafialnych dowiedziałem, nazywali się Gawk, Kur, Grena. Gronowie zmienili już zniemczone nazwisko na Grenowie, a Kuhrowie na Kurowie. Niestety wśród Niemców spotykałem w okolicach ,ŻarnoWca i zgermanizowanych Kaszubów, o czym świadczyły ich nazwiska: Katschke, Katschor. W zbieraniu okazów do Muzeum pomagał mi Augustyn Dominik z Poręby pod Sobieńczycami, który jako stypendysta Fundacji Nauka i Praca im. Rektora Heliodora Święcickiego ukończył Uniwersytet Ludowy w Dalkach, założony i kierowany przez ks. Ltidwiczaka. Gdy liczba okazów kaszubskich w Dębkach doszła w r. 1936 do 177, miałem o nich odczyt ilustrowany przeszło 100 fotografiami i kilku akwarelami w Komisji Etnograficznej Polskiej Akądemii Umiejętności 11. W roku tym liczba zwiedzających muzeum w czasie lata doszła już do 605. W następnych latach zbiory znacznie się powiększyły. W r. 1937 przybyło do nich przedmiotów. 33, a w 1938 aż 42. Ile przybyło ,. A. W r z o s e k, Etnograficzne zbiory kaszubskie w Dębkach w pow. morskim [w) Sprawozdania Polskiej Akademii ności, t. 41: 1936, nr 9, s. 295-298. 11 pod Zar- nowcem Umiejęt- �462 w 1939 nie wiadomo, gdyż zapiski z tego roku nie zachowały się. W roku 1938 liczba okazów wynosiła już 250, nie licząc archeologicznych i jednego przyrodniczego. Szybki wzrost liczby przedmiotów w zbiorach w paru latach przed drugą wojną światową można po części wytłumaczyć tym, że po udostępnieniu zbiorów dla zwiedzających, zapoznawali się z nimi nie tylko liczni letnicy z wybrzeża, którzy w celu zobaczenia kamienia granicznego przybywali do Dębków, lecz i Kaszubi: chorzy, którzy przychodzili do mnie po porady lekarskie, dostawcy środków spożywczych, którzy przynosili z sąsiednich wsi do Dębków masło, mleko, jaja, drób, jagody, grzyby, miód itp., wreszcie Kaszubi, którzy w niedzielę robili wycieczki na wybrzeże morskie. Muzeum stało się wśród Kaszubów dość znane. Nie potrzebowałem już szukać po wsiach, a czasem i po strychach okazów muzealnych, gdyż przynoszono mi je i przywożono z własnej inicjatywy. Czasem byłem w kłopocie z nabywaniem większych przedmiotów, na które zaczynało już brakować miejsca nawet w magazynie, którym był strych w chacie kaszubskiej. Tak np. w 1936 r. miałem już siedem skrzyń malowanych, w 1937 r. przywieziono mi trzy dalsze. Musiałem je nabyć, aby nie zrażać tych, którzy mogli dostarczyć mi innych rzeczy, których jeszcze w zbiorach nie było. W latach 1932 i 1933 zbiory w Dębkach były jedynymi tego rodzaju, gdyż Muzeum Kaszub5kie małżonków Gulgowskich we Wdzydzach, umieszczone w drewnianej chacie kaszubskiej, doszczętnie zniszczył pożar w 1932 r. Dopiero w 1934 r. dr Bożena Stelmachowska zaczęła z inicjatywy prof. Bystronia, ówczesnego dyrektora Departamentu nauki i szkół akademickich w Ministerstwie Oświaty, gromadzić okazy zabytków kaszubskich, umieszczając je na razie w Muzeum przy Szkole Morskiej w Gdyni. Już w ciągu trzech pierwszych lat zgromadziła ich ponad 500, wśród których było wiele' bardzo cennych rzeczy. Przy wspaniałych tych zbiorach moje w Dębkach wyglądały arcyskromnie. W 1936 r. zaczęła organizować zbiory kaszubskie również w Gdyni, w Muzeum Miejskim, dr Janina Krajewska. Tak więc zainteresowanie się etnografią kaszubską wzrastało bardzo w międzywojennym okresie. 463 Zaznaczyć \'/ypacla, że nie wszystkie przedmioty w zbiorach w Dębkach były kupione, gdyż znalazło się pięciu ofiarodawców. Czterech nazwiska znalazłem w części ocalałego inwentarza zbiorów. Do nich należał przede wszystkim śp. mgr prawa Franciszek JagaIski. Znalazł on w domu rodzinnym w Sławoszynie, w tej wiosce, w której urodził się naj zasłużeńszy badacz kaszubszczyzny dr med. Florian Ceynowa, - na strychu piękny obrazek na szkle ukrzyżowanego Chrystusa i ofiarował mi go. Wójt w Krokowie Józef Nagel podarował mi ładną tabakierkę z rogu tzw. rożk (rożek). Sołtys w Sławoszynie Augustyn Bober złożył w darze dla Muzeum stare bardzo wiadro skórzane na wcdę, dobrze zachowane; takież wiadro, również dobrze zachow2.ne, dał mi Jan Dominik z Żarnowca. Wreszcie tabakierkę drewnianą z artystycZ-" nie wykonaną głową Żyda otrzymałem od Kaszuby, którego nazwiska nie odszukałem. Poniekąd do ofiarodawców zaliczyć trzeba jeszcze dwie osoby, które wykazywały wielką bezinteresowność. Jedną z nich była nieżyjąca już Dominikowa z Wybudowania pod Żarn~wce~, która za dwa pięknie haftowane czepce po swej matce, jeden wyszywany nićmi srebrnymi i złotymi, a drugi haftowany jedwabnymi, zażądała tylko tyle, ile będzie kosztować msza za nieboszczkę. Drugim podobnym ofiarodawcą był Józef Hochschulz z Kartoszyna, który mi przysłał piękny czepiec haftowany złotem i srebrem na czarnym aksamicie, dołączając list do mnie, datowany 18 sierpnia .1938 r.: "Ta czapka była własnością Marty Hochschulz z Kartosz,vr.a, a ta ją miała po swej matce Mariannie Hochschulz z domu Trella ze Sławoszyna, a ta znów po jej matce także ze Sławoszyna. Że nie jestem zamożnym, Sza-: nowny Pan Profesor może dać ile uważa. Pieniądze za tę czapkę ofiarowane szłyby na mszę świętą lub zdrowaśki. Z uniżeniem Józef Hochschulz. Do Jaśnie Oświeconego Pana Profesora Dr Wrzoska w Dębkach". Zbiory w Dębkach posiadały kartkowy inwentarz doprowadzony do 1938 r. włącznie, bo przybytkami ostatniego przedwojennego roku nie zdążono go uzupełnić. Po wojnie z 250 kartek inwentarzowych znalazłem w śmietniku w domu, w którym przed wojną mieściły ~ę zbiory, tylko 140 kartek, niektóre w takim �464 stanie, że nie można było ieh cciczytać. Na kartkach wypisana była nazwa przedmiotu po polsku i po kaszubsku, data nabycia go, imię i nazwisko osoby, od której go nabyto, i miejscowość, z której okaz pochodził. Nie mogę podać dokładnego spisu wszystkich przedmiotów, które znajdowały się w zbiorach w Dębkach wobec nie zachowania się całego inwentarza i wobec tego, że nie wszystkie przedmioty były sfotografowane. Fotografie większości cenniejszych okazów na szczęście zachowały się, gdyż były przechowywane nie w Dębkach. Mam fotografie 72 przedmiotów z nieistniejących już zbiorów w Dębkach. Zbiory te zawierały dwojakiego rodzaju przedmioty, po pierwsze, kultury matrialnej, po drugie okazy sztuki kaszubskiej. Przedmioty kultury materialnej składały się z następujących działów: 1) dawnych mebli kaszubskich, 2) odzieży, 3) sprzętów gospodarskich, 4) narzędzi rolniczych, 5) wyrobów koszykarskich i w ogóle plecionkarskich, 6) wyrobów kowalskich, 7) 'przedmiotów z rybołówstwem związanych, 8) tabakierek' i p~zyrządów służących do wyrobu tabaki, 9) różnych przedmiotów, nie mieszczących się w powyższych dział?ch. Okazy sztuki kaszubskiej składały się: 1) z malowideł na drzewie i szkle, 2) z ceramiki, 3) z haftów, 4) z rzeźb. Z przedmiotów, które się znajdowały w muzeum w Dębkach, można było by wiernie odtworzyć wnętrze dawnej izby kaszubskiej bo nie brakowało w nim ani żadnego rodzaju sprzętów domowych, ani żadnego rodzaju okazów sztuki ludowej, ozdabiających niegdyś mieszkania Kaszubów. 465 mentem kwiatowym, drugie rodzinne rozsuwane na 6 nogach, z firanką, trzecie ze śladami dawnego jednostajnego pomalowania, czwarte składające się z dwóch ław, które na noc zsuwano i nakrywano siennikiem); ława składająca się z dwóch części (pod prostym kątem złożonych), do postawienia przy piecu (tzw. komka); 10 skrzyń, na niektórych zachowały się nieźle malowidła (dwie z nich mają daty 1843 r., jedna 1844 r.); 5 szelbiągów w rodzaju kredensów (Fot. 2), zwanych tabrotami, (z których i l .- , .,,' " 'J I Do działu dawnych mebli należały: stół dębowy w dole wiązany; ława z malowanym oparciem; 6 stołków, (niektóre z oparciami malowanymi w kwiaty); 2 fotele (jeden rzeźbiony, drugi z wyplatanym siedzeniem z korzeni leszczyny) oraz stołek z takim samym wyplatanym siedzeniem 12; 4 łóżka (jedno z orna12 Fotografe 4 stołków, fotelika z wyplata:1ym siedzeniem i z takimże siedzeniem krzesła zostały umieszczone w pracy A. W r z a s e k, Kaszubski przemysl ludowy, Poznań 1939, s. 9-11. Fot. 21. Szelbiąg w rodzaju kredensu, zwany (Muzeum Kaszubskie w Dębkach) JO "Lud", t. XLIV. tabrot. �466 467 jeden w kwiaty malowany, a drugi trójkątny do postawienia w kącie izby, pozostałe ze śladami malowideł); kołyska na 4 nóżkach wpuszczonych do biegunów. Stare stołki kaszubskie mają formę renesansową, podobną zupełnie do stołków na Podhalu, a dawniej rozpowszechnioną i w innych częściach Polski. Prawie wszystkie wymienione staroświeckie meble zostały w okolicach Żarnowca z izb usunięte i zastąpione nowoczesnymi meblami; nawet zegary z tarczami malowanymi i wagami są jako niemodne wypierne z izb kaszubskich przez tanie budziki. W innych okolicach Kaszub, głównie południowych można jeszcze, jak pisała w 1'. 1937 dr Stelmachowska - "zauważyć ... niekiedy w starych chatach dawny sprzęt zdobiony, a więc szelbiągi malowane z dekoracyjnym ornamentem, skrzynie malowane w kwiaty z przeważającym ornamentem tulipana i róży, ławy i krzesła malowane oraz oryginalne w kształcie stoły i łóżka" 13. Z dawnej odzieży kaszubskiej zachowało się w ogóle bardzo mało rzeczy. Uczony rosyjski A. Hilferding, który podróżował po ziemi kaszubskiej w celach naukowych w 1856 r., już wtedy zauważył, że u Słowińców i Kaszubów strój ludowy zupełnie zanikał, bo nosili go jedynie ludzie starzy, i to tylko niektóre części dawnej odzieży H. Toteż dział dawnych strojów w zbiorach dębkowskich był bardzo skąpy, jeśli nie liczyć pięknie haftowanych czepców. Z dawnego stroju dotąd jest w środkowej części Kaszub w użyciu tylko jeszcze "czapka futrzana męska (muca), szyta z zabarwionej na czarno skóry owczej, z wysokim brzegiem do spuszczania, której Kaszubi uparcie się trzymają i której niechętnie pozbywają się nawet w lecie" 15. Czapki takie nosili dawniej również Kaszubi z okolic Żarnowca. Dwa okazy takich czapek były w zbiorach dębkowskich, a nadto czapka rybacka, która była niegdyś własnością ojca Augustyna Grena w Dębkach. 13 B. Warszawa S t e l m a c h o w s k a, 1937, [Odbitka z:] Etnografia Słownik Pomorza Geograficzny i Prus Państwa Wschodnich, Polskiego, t. 1, s. 14 208. A. H i l f e r d i n g, moria, 15 Petersburg L o r e n t z, Ostatki 1862, s. 49. op. cit., s. 30. Sławian na jużnom bieriegu Czapka ta pochodziła z dawnych lat, skoro syn jej niegdyś właściciela ma już obecnie przeszło 80 lat, będąc naj starszym mieszkańcem Dębków. - Z dwóch wymienionych czapek kaszubskich, baranim futrem podszytych, jedna była z wierzchu skórzana, druga z ciemnozielonego sukna. Nadto z dawnej odzieży męskiej posiadało muzeum ciemnogranatową męską kapotę (kurtkę) z warpu, czyli z grubej tkaniny wełnianej na krosnach wyrabianej. Ze stroju niewieściego miało muzeum kabat, od bardzo dawna już nie noszony przez Kaszubki, i innego kroju kaftanik czarny, także tylko dawniej noszony, oraz dwa czarne czepce niehaftowae, które niegdyś nosiły stare bialki tj. stare Kaszubki. Dział sprzętów gospodarskich zawierał żarna ręczne w kadłubie stołowym, stępę ręczną z jednego pnia (do tłuczenia ziarna na kaszę), stępor młotowaty, dwie maślnice w kształcie skrzynki na biegunach, nosidło typu nieckowatego, duży warsztat tkacki (krosna), 3 przyrządy do obrabiania lnu, 3 kołowrotki różnego kształtu, 4 motowidła, ręczną maglownicę, 2 kijanki do prania bielizny, duże niecki w kształcie koryta do zarabiania ciasta na chleb, ławę do strugania wyrobów z drzewa, sieczkarnię ręczną, przyrząd do prania wełny, dwa wiadra skórzane na wodę, które dawno wyszły z użycia, ul pleciony ze słomy, takiż lecz z nadstawką drewnianą, 3 wagi drewniane z ciężarkami z cegły; również drewniane następujące rzeczy: latarnię, pułapkę na szczury, maszynkę do robienia kiełbas, łyżki, miarkę do zboża i skrzyneczkę na sól. Z dwóch maślnic jedna była bardzo stara, innego zupełnie typu niż maślnica, która była w Muzeum wdzydzkim 16, druga zrobiona przez stolarza wJeidzinie na wzór wdzydzkiej (Fot. 3, Fot. 4). Fischer, powołując się na niemieckie dzieło Gulgowskiego o Kaszubach, pisze, że do skrzynki maślnicy na biegunach "wstawia się naczynie ze śmietaną, a potem się nią buja i w ten sposób wyrabia masło" 17. Do starej maślnicy na biegunach, która była w zbiorach w Dębkach, nie wstawiało się naczynia ze śmietaną, Bałtijskogo 11 17 G li l g o w s k i, op. cit., s. 66. F i s c h e r, op. cit., s. 15. �468 469 a wprost wlewało się ją do skrzynki, która była przedzielona \V środku prostopadłą deszczułką, z licznymi okrągłymi otworami, a w górze szczelnie zamykana kwadratową deseczką· Do działu narzędzi rolniczych należały następujące przedmioty: 3 drewniane pługi-radła, z których jeden mały służył, jak mi to wyraźnie zaznaczył były jego właściciel, do orania ludźmi, a nie , były tak trwałe, że np. krzesło przez liczne lata używane, a potem wyrzucone na strych jako nieużyteczny grat, gdyż było częściowo stoczone i spróchniałe, zachowało w wybornym stanie siedzenie, które wskutek częstego używania lśniło się jak szkło; wreszcie do wyrobów koszykarskich należy zaliczyć żak z wikliny na wę- ,. "'_.A"T-··--'-~··-···""'-1 . Fot. 22. Maselnica z pcczątku XIX w. (Muzeum SzubsKie w Dębkach) ! Ka- końmi; brona cała drewniana; cep, który miał połączony dzierżak z bijakiem rzemieniem ze skóry węgorza; kosa; grabie drewniane, pojedyńcze jarzmo podgarlicowe, używane przyoraniu jednym wołem. Do wyrobów koszykarskich i w ogóle plecionkarskich należały różnego rodzaju koszyki, niektóre z dnem płaskim drewnianym, 4 wiaderka bardzo ściśle plecione z korzeni drzew iglastych, służące do noszenia wody, przy czym do trzymania ich w ręku służył rzemień przymocowany do wiaderka w górnej jego części w dwóch przeciwległych miejscach. Wspomniane wyżej wyplatane siedzenia fotela i krzesła paskami dartymi z korzeni leszczyny, Fot. 23. Maselnica wykonana na wzór znajdującej się niegdyś w Muzeum we Wdzydzach, wykona:la przez stolarza \v Jeldzinie. (Muzeum Kaszubskie w Dębkach) gorze, jakich obecnie nie używa się wcale, znaleziony niedaleko ujścia Piaśnicy w błotnistym dawnym jej łożysku, które zmieniła w 1914 r. w czasie wielkiej burzy morskiej tamującej odpływ jej wody do morza. W czasie tej pamiętnej burzy półwysep helski został przerwany. W dziale wyrobów kowalskich i ślusarskich były stare zamki przy skrzyniach i jeden duży zamek zapewne do wielkich drzwi, duża motyka do kopania rowów tzw. haka, trójnóg do stawiania na nim garnków w kominku, hak dwuramienny z jednym ramieniem zakrzywionym kabłąkowato, służący do przyciągania i odpychania łodzi, a także do rozrywania strzechy w czasie pożaru. W dziale przedmiotów z rybołówstwem związanych znajdowały się: dawne liny rybackie z drzewa i model przyrządu do ich �471 robienia; kilkadziesiąt pławików z merkarni rybackimi, wyrzuconych w Dębkach na brzeg przez morze w różnych latach; modele sieci do łowienia fląder i krewetek w morzu oraz ryb w stawach i rowach; modele żaków do łowienia węgorzy w morzu i w Piaśnicy; model łódki rybackiej; drewniane czerpaki do wyle ..vania wody z łodzi, wreszcie duża kilkumetrowej dugości łódź zrobiona \"l drugiej połO\"'7ieXIX wieku Vi nadmorskiej wiosce kaszubskiej w Białog6rze na ówczesnym Pomorzu pruskim, nabyta przez nieżyjącego już rybaka w Dębkach Augustyna Kura i przez wiele lat przez niego używana do połowów morskich. Wśród Kaszubow niezmiernie rozpowszechnione jest zażywanie t<::.baki,którą da\;vniej sami wyrabiali z liści tytoniowych. Do tego celu służyła im zwężająca się ku dołowi okrągła misa, wewnątrz chropo'vvata, w której miażdżyli wysuszone liście rozcieraczem w kształcie maczugi, zwanym tabacznik lub mjeLók, po czym przesiewali sproszkowane liście przez sitko własnego wyrobu. Wszystkie te trzy przedmioty znajdowały się w zbiorach dębkowskich, jak również różnego rodzaju tabakierki. Tabakę miał Kaszuba zawsze przy sobie bądź w zakorkowanych flaszeczkach białych, niebieskich lub zielonkawych, bądź w tabakierkach, których trzy rodzaje są rozpowszechnione. Robione są one przez wiejskich rzemieślników kaszubskich. Do najładniejszych należy rożek (rożk), wyrabiany z górnej części rogu krowiego, wyskrobanego, aby stał się możliwie cienkim, po czym ostry koniec rogu zagina się ku dołowi, a potem nadaje się tabakierce kształt płaski. Tabakę wsypuje się przez dolny koniec tabakierki, zamykany wieczkiem drewnianym. W zagiętym końcu robi się otwór, przez który wysypuje się tabakę. Otwór ten pozostaje stale otwarty, bo wskutek zagięcia rożka tabaka się nie wysypuje, jeśli tabakierką nie potrząsał. Drugi rodzaj tabakierek wyrabia się z rogów baranich. Mają one kształt owalny. Trzeci rodzaj tabakierek vlyrabianych z kory wiśniowej lub brzozowej, ma także kształt owalny. Wszystkie te rodzaje tabakierek znajdowały się w muzeum w Dębkach (różki w kilku nawet egzemplarzach różnych wielkości). Była tam również wspomniana już tabakierka z drzewa z pięknie wyrzeźbioną. głową Zyda. Tabakierka była, a poniekąd jest, ulubionym przedmiotem Kaszuby, z którym się nie rozstawał; nawet czasem do trumny nieboszczykowi wkładano ją, o czym Lorentz wspomina, pisząc, że "Kaszubi na Pomorzu Niemieckim dawali dawniej zmarłemu do grobu śpiewnik, monetę, jakiś przedmiot ulubiony, np. jego tabakierkę ..." 18. Do działu różnych przedmiotów, które znajdowały się w zbiorach dębkowskich, należy zaliczyć kilka lasek domowego wyrobu, laskę sołtysowską, (kleica, kozełj, parę fujarek, drewnianą formę cio robienia cegieł, 4 stare zegary (jeden z drewnianymi walcami, pochodzący od Jana Labudy ze Starzyna), 2 drewniane sikawki ręczne do gaszenia ognia, dożynkowe bukieciki z kłosów w kształcie serca, parę zabawek: tyrkawkę zwaną także klekotką i bąk (kołowrotek albo krużel), drewniany przyrząd do zdejmowania obuwia tzw. piesek, 4 ręczniki na krosnach zrobione. Muzeum w Dębkach posiadało daleko mniej okazów sztuki ludowej kaszubskiej niż kultury materialnej, np. obrazek na szkle malowany tylko jeden, już wspomniany, małych rozmiarów, bo 171/2 X 271/2 cm. Do malowideł na drzewie należały ornamenty na sprzętach domowych: szelbiągach, skrzyniach, ławach, stołkach, łóżkach. W dziale ceramiki były dwa malowane stare dzbany, 2 dwojaki, piece z malowanymi kaflami, dwie stare kropielniczki gliniane, oraz współczesne wyroby ceramiczne Necla z Chmielna i Meissnera z Kartuz. Szczególnie interesowałem się haftami i rzeźbami. Miałem w zbiorach 6 czepców haftowanych. Pięć z nich było odmalowanych w naturalnej wielkości w r. 1937, w którym przygotowywałem pracę o haftach kaszubskich, o czym wspomniała dr Stelmacho\lska w swoim dziele o kaszubskiej sztuce ludowej 19. Miałem również akwarele wykonane przez artystkę malarkę innych da\;vnych haftów kaszubskich, znajdujących się na sukienkach madonn w kapliczkach domowych w Zarnowcu i w jego okoli18 L o r e :1 t z, op. cit., s. 71. '9 S t e l m a c h o w s k a, Sztuka ludowa na Kaszubach, s. XI. �472 473 cacho Na niektórych madonnach były dwie sukienki, spodnia i wierzchnia: Udało mi się otrzymać do zbiorów tylko jedną spodnią sukienkę, bo z kapliczkami Kaszubi rozstawać się nie chcieli. Wypożyczyli mi je jednak do Dębków, gdzie zostały madonny i ich sukienki odmalowane i odfotografowane. Niestety, wszystkie akwarele haftów, które przywiozłem z Dębków do Poznania, nie ocalały w czasie wojny. Więc i zamierzona praca moja o haftach kaszubskich nie doszła do skutku. W Muzeum w Dębkach nie brakło i współczesnych haftów, gdyż wskrzeszone przez Teodorę Gulgowską hafciarstwo kaszubskie rozwijało się dość pomyślnie, także dzięki instruktorkom hafciarstwa, które urządzały kursy po wsiach. Odbył się taki' kurs również w Krokowie, wsi odległej o kilka kilometrów od Żarnowca. Prowadziła go rodowita Kaszubka Bronisława z Wryczów Plińska z Wiela, żona artysty rzeźbiarza Teodora Plińskiego. Z tego powodu i w okolicach Żarnowca pojawiło się niemało nowych haftowanych rzeczy. Na SZczęSClew Żarnowcu i okolicznych wsiach, w Odargowie, Lubkowie, Jeldzinie i Sławo szynie zachowały się do naszych czasów dawne rzeźby kaszubskie, a zapewne i w innych wsiach, które należały do obszernej parafii w Żarnowcu, dopiero po drugiej wojnie światowej zmniejszonej przez utworzenie parafii w Krokowie (Fot. 5). Co się tyczy okazów dawnych rzeźb ludowych kaszubskich, to utarło się zdanie, że zachowało się ich niewiele. O rzeźbach kaszubskich wspominają w kilku tylko wierszach zarówno Gulgowski, jak i Fischer. Znacznie obszerniej rozwodzi się o nich Stelmachowska, lecz i ona opisuje szczegółowo zaledwie kilka rzeźb, podając ich fotograficzne reprodukcje, a o innych wspomina ogólnikov'lo ~o. Gulgowski, entuzjasta sztuki ludowej kaszubskiej, wysoko podnoszący wartość artystyczną kaszubskich obrazów na szkle i rzeźb, pisał o jednych i drugich, że zachowało się ich mało 21. Fischer wszystkie uwagi swoje o rzeźbie kaszubskiej zamknął w niespełna 4 następujących wierszach: "O znacznym poczuciu artystycznym ludu kaszubskiego świadczą także pięknie w drzewie rzeźbione przydrożne figury, które tak kształtem swym jak nawet nazwą "bożą męką" wiążą się jak naj ściślej z podobnymi wytworami polskiej sztuki ludowej" 22. 20 21 22 S t e l m a c h o w s k a, Sztuka ludowa G u l g o w s k i, op. cit., S. 84. F i s c h e r, op. cit., S. 238 (98). na Kaszubach, S. 49-53. Fot. 24. Dawna rzeźba kaszubska z Odargowa. (Muzeum Kaszubskie w Dębkach) �474 W Muzeum w DGbkach było wprawdzie tylko 9 okazó\v rzeźb kaszubskich, ale było ich w okolicy więcej i to najlepszych, w domowych kapliczkach w Żarnowcu, Odargowie i Sławoszynie. W Muzeum były następujące rzeźby: 1) Matka Boska z Dzieciatkiem Jezus polichromowana, zupełnie dobrze zachowana, poch"o.. dząca z Lubkowa; 2) z tejże wsi poC'Lodząca rzeźba i=.olichromowana postaci niewieściej siedzącej, mcże Jakiej świętej; 3) polichromowana figura z Jeldzina, uszkodzona (brak jednej ręki) może św. Scholastyki (wysokość 46 cm); 4) madomla ze Sławoszvna, rzeźba bardzo prym:tywna ze śladami złocenia, u;;/~kodzo;13 (brak nosa i obu rąk od przedramion poc ~ynając); prz0drhmiona były oddzielnie rzeźbione i na sztyftach osadzone o czym świadczą otwory w ramionach), głowa nieproporcjonalnie mała, wysokość figury 29 cm, a z rzeźbioną podstawką, do której jest przyklejona i gwoździem przybita - 34 cm.); trzy rzeźby stolarza, rzeżbiarza z J eldzina Franciszka Lemkego, ż)jącego w drugiej połowie XIX wieku, a mianowicie: 5) fotel z wyrzeźbionym aniołem na oparciu u góry i na końcach poręczy z artystycznie wykonanymi łbami żmij; 6) ołtarzyk domowy wysokości 140 cm, bardzo dobrze zachowany; 7) ozdobna :;zafeczka, co :lajmniei J 00 cm wysokości z 6 rzeźbami (z dwiema głowami mfiskimi, ~ tyluż nie~ieścimi i. u SZCZ?tu z dwiema postaciami brodatymi męskimi w postaci SIedząceJ, plecami do siebie zwróconymi); 8) szopka zrobiona przez Okroja w Wybudowaniu pod Karlikowem z figurkami ludzkimi i zwierzęcymi z drzewa wyrzeźbionymi i z gliny ulepionymi: 9) w~pomniana już tabakierka z wyrzeźbiona głową Żyda. Do sztukI l.udowej można zaliczyć do pewnego stopnia także krzyż dwa lIchtarze misternie znbbne z drobnych patyczków. Z obu stron drzwi, pro\h;adzących do zbiorów w dworku umieszczonych, znajdowały się dwa duże żarna neolityczne, znalezione przeze mnie, jedno przy drodze z Żarnowca do Lubkowa, drugie w Pucku przy kościele, które podstawione było pod rynnę. Żarna te pochod~ą z przed kilku tysięcy lat. Ówcześni mieszkańcy, może p~z.odkowle Kaszubów, pracowicie je wyrobili, wyżłabiając w gramCI~ owalne mi.ejsce do wysypywania ziarna, które okrągłym kamIennym rOZCIeraczem miażdży li. 475 W Muzeum był też kącik z kilkunastoma, nie włączonymi do ir,\\-entarza zbiorów etnograficznych, okazami przedhistorycznymi, jak urnami i innym: naczyniami, oraz z kilku toporkami kamiennymi znalezionymi przez Kaszubó\v przy uprawie roli. Te pochcdzące od KasZLibów okazy przedhistOl-yczr;e były czasem dla mnie cenną wskazówką, \V jakich miejscach mam robić poszuki\vania archeologiczne, które prawie corocznie przedsiębrałem \v czasie letniego pob:vtu \'17 Dębkach, a wyniki ich przcdsta\viałem \V Komisji A:>.tropologicznej Polskiej Akademii Umie.iętności. Jakby m:upelnier..iem zbiorów muzealnych był piękny ołtarz w stylu kaszubskim w oddalonej o kilkadziesiąt kroków od mego domu kaplicy XX Zmartwychwstańców. Wyrzeźbił go miłośnik sztuki ludowej kaszubskiej, zdolny Kaszuba Teodor Pliński z Wiela, miejsca urodzenia sławnego poety kaszubskiego Jarosza Derdowskiego. Jako stypendysta Fundacji Nauka i Praca im. rektora Heliodora Święcickiego ukończył on najpierw Szkołę Zdobniczą \v Poznaniu, a później Akademię Sztuk Pięknych 'vV Krakowie. Smutny był los rzeczy, o których wyżej wspomniałem. Niemcy z wielką pasją mścili się w czasie wojny na Dębkach, które po pierwszej wojnie światowej stały się poniekąd ośrodkiem polskości dla całej okolicy, gdyż w tym samym domu, w którym były zbiory kaszubskie, znajdowała się także biblioteczka. Przed wyjazdem z końcem lata z Dębków zostawiałem u nauczyciela w Zarnowcu co roku kilkadzliesiąt książek, coraz Ito innych, z których korzystała ludność kaszubska w zimie, gdy było mniej pracy. Hitlerowcy snadź postanowili przede wszystkim zniszczyć domy letników w Dębkach. Jedną murowaną piętrową willę rozebrali do fundamentów, z drugiej pozostawili tylko trochę muru dolnej części domu. Śladu nie pozostało z kilku drewnianych domów letników i z chatki w stylu kaszubskim, w której była część mniej wartościowych okazów muzealnych. Z dworku, w którym było muzeum, wywieźli najpierw drzwi i okna z futrynami, po czym zabrali się do rozbierania dachu, ale zdążyli tylko część jego zniszczyć. Co się stało ze zbiorami T:1uzealnymi i umeblowaniem kilkunastu pokoi, dokładnie dowiedzie0 się nie mogłem, bo rozmaitE' �477 476 wieści o tym krążyły, między innymi, że sprzedawano za bezcen meble. Dębki przechodziły i później w czasie wojny różne koleje. Przez pewien czas cała ich ludność była z nich wysiedlona. Zbiory kaszubskie odznaczały się tym, że pochodziły prawie wyłącznie z Żarnowca i jego okolic, a więc z bardzo niewielkiego terytorium pow. puckiego. Z ocalałych kartek inwentarza wynika, że spośród 94 okazów, szczegółowo wymienionych w kartach, pochodziło: z Lubkowa '34, z Żarnowca 9, tyleż z Wybudowania pod Odargowem, z Jeldzina 6, tyleż z Dąbrowy, ze Sławoszyna 5, z Dębków 4, z Kartoszyna 3, tyleż z Tyłowa, po 2 z Wybudowania pod Żarnowcem, z Krokowy, Poręby pod Sobieńczycami, z Karlikowa, ze Starzyna i z pow. kartuskiego, po 1 z Nowego Dworu pod Żarnowcem, z Nadola i Sobieńczyc. Prawdopodobnie i inne okazy w liczbie 156 pochodzily również pr<lwie wszystkie z tych samych miejscowości: z .pow. plckiego, a tylko kilka, a najwyżej kilkanaście z pow. wejherowskiego i z pow. kartuskiego, z którego pochodziły tylko dwa współczesne hafty. Gdy przyjechałem po wojnie do Dębków, zastałem dom w iście opłakanym stanie. Nie tylko nie było w nim ani drzwi, ani okien, lecz nawet podłóg, a piece we wszystkieh pokojach rozbite. Piec kaszubski z malowanymi kaflami został rozbity na drobniutkie kawałki widać z premedytacją. Część tych kawałeczków pozostała w miejscu, gdzie stał. Drewniane ściany i sufity w mansardowych pokojach, użyte zostały zapewne na spalenie. Z zabytków kaszubskieh pozostał dawny ceglany piec chlebowy, wolno stojący, w którym piekli niegdyś chleb dawni jego właściciele. Pozostały także na dworze na dawnym miejscu dwa bardzo ciężkie żarna neolityczne. Wśród drobnych szczątków pieca z malowanymi kaflami znalazł się ułamek rzeźby z ozdobnej szafeczki, zapewne potrzaskanej i użytej na opał. Po wojnie, po naprawie zniszczeń w domach w Dębkach, okazało się, że nadających się do zamieszkania domów pozostało tylko 12, a było ich w 1939 r. 22. Zniszczony został ołtarz w stylu kaszubskim w kaplicy w Dębkach. I twórca jego Teodor Pliński już nie żyje. Zeszedł również do grobu Michał Gaffke (Gawk) z Jeldzina, zdolny cieśla i stolarz, który zrobił na moje zamó- wienie kilkanaście stołków kaszubskich, stół i ławę na wzór znajdujących się w Muzeum, i pięknie je pomalował motywami kaszubskimi; rozstał się z tym światem Jan Gren, dawny mieszkaniec Dębków, który zrobił modele sieci rybackich dla Muzeum i umiał wyplatać krzesła korzeniami leszczyny oraz wyrabiać liny z drzewa; umarł także Jan Fleming, zwany Flemontem, również dawny mieszkaniec Dębków, który umiejętnie wyplatał ze słomy ule. Ubyli ci starzy Kaszubi, którzy podtrzymywali resztki tradycji kaszubskiego przemysłu ludowego w okolicach Żarnowca. W końcu sierpnia 1939 r. przywiozłem z Dębków do Poznania tabakierki kaszubskie, czepce haftowane nićmi złotymi, srebrnymi i jedwabnymi, obrazek na szkle i jedną madonnę, tę najprymitywniej wykonaną, z odbitymi rękami i nosem. Jakby na ironię losu ta jedyna rzecz znalazła się po wojnie u któregoś z moich znajomych, natomiast przepadły czepce, obrazek, tabakierki i akwarele czepców i madonn kaszubskich. Ocalały tylko fotografie, już teraz jako pamiątki po Muzeum. MUZEUM W PŁOCKU Muzeum w Płocku powstało w 1950 r. w wyniku wydzielenia Muzeum z Towarzystwa Naukowego Płockiego i podporządkowania go Muzeum Narodowemu w Warszawie. Od tego momentu tutejsze Muzeum otrzymało nazwę "Muzeum w Płocku" i zostało zaliczone do typu regionalnego. Muzeum nie posiada własnego gmachu i mieści się w dwóch budynkach Towarzystwa Naukowego P~ockiego. Oba budynki znajdują się przy reprezentacyjnym placu przylegającym do dawnego terenu zamkowego książąt mazowieckich. W budynku przy pl. Narutowicza nr 8, który w swej części najstarszej pochodzi z XV w., znajduje się biuro Muzeum oraz magazyny; Jest to również siedziba Towarzystwa Naukowego Płockiego z cenną biblioteką Im. Zielińskich. W budynku przy pl. Narutowicza nr 2, który pochodzi z I poło XIX w. mieszczą się stałe działy Muzeum, a mianowicie; parter -- �Dz. Geologii z Mineralogią, I p. - Dz. Archeologii Mazowsza Płockiego. Dz. Historii Płocka, Dz. FaL~nyPolskiej; II p. - TVlagazyn Dz. ArcheologiczY1ego. W budynku tym zamieszkuje również 8 rodzin oraz dwa lokale użytkowane są przez instytucje usługowo-handlowe. Ogółem II.'!uzeum posiada 22 pomieszczenia w tym 8 sal wystawo\vych. Powierzchnia sal wystawowych wynosi 293,91 m2, a ogólny metn'ż 504,27 m~. Ogromne trudności lokalo'tve paraliżują planowy rozwój Muzeum. Odczuwa się brak pomieszczenia na wystawy czasowe, na sale odczytowe i na pracownię konserwatorską. (Otwarcie Dz. Etnograficznego uzależnione jest również od uzyskania nowych lokali.) Muzeum w Płocku posiada około 3 tysięcy eksponatów w tym blisko 300 pozycji etnograficznych; część ich odnosi się do regionu płockiego. Do ciekawszych eksponatów należą skrzynie ludowe, tkaniny i ceramika. Sanniki w pow. gostynińskim naj żywiej zachowały ludowe meblarstwo, zdobnictwo wnętrz i barwny ubiór kobiecy. W zbiorach tutejszych jest wiele przykładów sztuki garncarskiej z końca XIX wieku. Część zbiorów etnograficznych jest nieokreślona, pochodzi z różnych okolic Polski a nawet krajów zamorskich. Obecnie przy opracowywaniu Dz. Etnograficznego wskazane jest powiększenie zbiorów drogą zakupów czy też wymiany. Własne badania muzealne prowadzone są w terenie w związku z urządzaniem Dz. Etnograficznego. Do roku 1955 w gmachu Muzeum urządzane były czasowe wystawy, a z chwilą zajęcia sali na Dz. Geologii z Mineralogią, wystawy czasowe organizowane były w lokalach obcych na mieście. Biblioteka Muzeum posiada około 200 pozycji z zakresu sztuki i muzealnictwa. Muzeum nie ma archiwum. W latach 1956/57 kierowniczka Muzeum wydrukowała 2 prace w kwartalniku pt. "Notatki Płockie" wydawanym przez Komisję Badań nad powstaniem i rozwojem Płocka. W ramach pracy społecznej wygłaszane są stale odczyty w tutejszych szkołach i miejscowych instytucjach. Nawiązano ścisły kontakt z Muzeum w Toruniu, gdzie w Dz. Etnograficznym Kierowniczka Muzeum odbyła w 1957 r. 3-tygodniową praktykę. Muzeum w Płocku winno się specjalizować w kierunku historycznym i przyrodniczym, jednocześnie prowadząc etnograficzne prace badawcze w terenie. K7'ystyna PARK ETNOGRAFICZNY Mierzejewska W ZUBRZYCY GORNEJ NA ORAWIE Podstawą organizacji Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej była darowizna z 1937 r., dokonana przez rodzeństwo Joannę Wilczkową i Aleksnadra Lattyaka :la rzecz ówczesnego Pań.stwa Polskiego. Na dar składa się dworek drewniany, pochodzący z XVIII w., rodowa siedziba nobilitowanych sołtysów i zasadźców Zubrzycy Górnej, Moniaków, oraz budynki gospodarcze, pochodzące z pierwszej polowy 19 w. Obiekty powyższe roz· mieszczone są na terenie ogrodu o powierzchni 6 ha, odz:J.aczającego si~ pięknym starodrzewem. Akt darowizny przewidywał pomieszczenie w starodawnym dworku muzeum, poświęconego kulturze ziemi orawskiej. Po śmierci ostatniej spadkobierczyni, Joan:ly Wilczkowej, konserwator wojewódzki przeprowadził w 1953 r. remont dworku, przy czym przywrócono, w niektórych szczegółach pierwotną post~ać obiektu, zreko:lstruowano brakujące szopy na podstawie inwentaryzacji B. Tretera oraz prze:J.iesiono z sąsiednigo Pod wilka zabytkową karczmę i zorganizowano w niej schronisko turystyczne. Postawiono ją w pobliżu dworku. Ponieważ dworek służący sołtysiej rodzinie nie jest, ze względu na swoje rozmiary, typowym okazem budownictwa orawskiego, zakupiono w 1956 r. w Jabłoce chłopską "chatę z wyżką" posiadającą na sosrębie komnaty datę 1764 r. Prace nad przeniesieniem jej na teren Parku są w toku. Dalszy plan prac konserwatorskich przewiduje przeniesienie budynków przemysłowych, które w nie dawnej przeszłości składały się na całośc gospodarstwa sołtysiego, jak: folusz, olejarnia, młyn i tartak. Administrację Parku powierzyło Ministerstwo Kultury i Sztuki Polskiemu Towarzystwu Turystyczno-Krajoznawczemu, które związało ruch turystyczny beskidzki z działal;lOścią oświatową Parku Etnograficznego. Park Etnograficzny Orawski jest zamierzeniem o znaczeniu ogólnopolskim. Czołowym eksponatem Parku jest dworek, wywodzący swoją architekturę z ściśle chłopskiej chaty orawskiej lecz różniący się od :liej dwukrotnie większymi rozmiarami. Najcenniejsze pomieszczenie dworku stanowi czarna izba, kurna, z nalepą, kotłem zawieszonym nad otwartym ogniskiem oraz wielkim piecem, bez przewodów komi:lOwych. Organizacja ekspozycji muzealnej w dworku l przyległymi szopami polegać będzie na pracy etapami, w miarę u?:y,skiwania kredytów na zakup �480 zbiorów. Podstawę finansową Muzeum stanowią dotacje Zarządu Głównego PTTK. Scenariusz ekspozycji przewiduje zorganizowa:lie w lewym skrzydle dworku wystawy wnętrza chłopskiej chaty orawskiej, typu skansenowskiego. Prawe skrzydło dworku przeznaczono na wystawę sztuki ludowej Orawy. Dotychczasowa działalność objęła zakupy zbiorów, przeprowadzone pod kątem wyposażenia lewego skrzydła dworku, realizację ekspozycji izby czarnej oraz częściowo białej i komór. Obszer:1e pomieszczenia budynków gospodarczych przeznaczone są na wystawę sprzętu gospodarczego oraz wystawę ciesiołki orawskiej. Liczba dotychczas zakupionych eksponatów wynosi 236 szt. Obowiązki admi:listratora i pracownika oświatowego pełni kierownik schroniska turystycznego. Organizacja Muzeum pozostaje w rękach członków Podhalańskiej Komisji Opieki :lad Zabytkami, stanowiącej Sekcję Oddziału PTTK w Zakopanem. Członkowie Komisji, w większości pracownicy Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, prowadzą od września 1955 r., w ramach działalności społecz:1ej, zakup eksponatów w terenie i prace nad ekspozycją. Pomocą w akcji oświatowej będzie przewodnik-ulotka, przygotowany przez pracowników Muzeum Tatrzańskiego. W łączności z organizacją Muzeum w Zubrzycy Górnej pozostaje praca o charakterze naukowym, której celem jest etnograficzne opracowanie Orawy. Wanda i I, j Jostowa K R PROFESOR o N I K A DR BOŻENA STELMACHOWSKA Wspomnienie pośmiertne Nauka polska pO:1iosła bolesną stratę - w dniu 21 listopada 1956 r. zmarła w Toruniu dr Bożena Stelmachowska, profesor etnologii i etnografii Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu, kierownik Katedry i Zakładu Etnografii U.M.K. Profesor B. Stelmachowska urodziła się 5 grudnia 1889 r. we Wrześ:1i w Wielkopolsce. W pobliskim Poznaniu pobierała naukę w szkole średniej, i na tamtejszym Uniwersytecie odbywała wyższe studia w zakresie etnografii i etnologii oraz prehistorii pod kierunkiem wybitnych profesorów: Jana Sta:1isława BystroniaJ i Józefa Kostrzewskiego. Jedną z Jej pierwszych prac l._ zawodowych było kierowanie w latach 1933-1939 placówką muzeabą, Muzeum Miejskim w Poznaniu. W tym okresie odbyła szereg wyjazdów do zagranicznych muzeów celem pogłębienia przedmiotu. Były to kolejne wyjazdy do Berlina, Monachium, Wiednia, Paryża, Dijon, Florencji, Rzymu, Kolonii, Strassburga, Szczecina, Stuttgartu, Pragi, Wenecji, Ge:1ui i in. I 31 "Lud", t. XLIV. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43e51c25504193b18a1b7b835725c690.pdf ef54956ee442318202f010e62019048b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4293 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource zdobnictwo ludowe budownictwo ludowe - zdobnictwo domów Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3997 Title A name given to the resource Malowane zręby chałup wiejskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.200-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MALOWANE CHAŁUP W I E J S K I C H M alaturami wykonywanymi na zewnętrznych ścianach wiejskich budynków zajmowano się u nas dotychczas bardzo mało. Garść rozproszonych in­ formacji, kilka fotografii i rysunków rozrzuco­ nych w różnych pracach stanowi cały nasz doro­ bek na tym odcinku, a szkoda, gdyż zaniedbany ten dział ludowej twórczości plastycznej bynaj­ mniej nie ustępuje innym, które więcej na sobie skupiały uwagi. Pierwociny malarskiego zdobnictwa zewnętrz­ nych ścian domów wiejskich sięgać mogą czasów odległych. Na terenach niemieckich zdobienie nie­ których części budynku malaturami wykonanymi przy pomocy gliny występowało już w czasach Tacyta. ) Czy i u nas ozdoby tego rodzaju sięgają w przeszłość odległą trzeba byłoby dopiero zbadać przeszukując źródła historyczne. Na razie można tylko ogólnie powiedzieć, że tak częste w Polsce jednolite bielenie zrębów poprzedzane bywa przez bielenie wzorzyste. Na terenach, gdzie dopiero dziś obserwo­ wać można pierwsze początki bielenia zrę­ bów wapnem jak np. w niektórych wsiach Be­ skidu Zachodniego (Żywieckie, okolice Babiej Gó­ ry, Ruś Szlachtowska, Zachodnia Łemkowszczyzna etc.) bielenie ścian rozpoczyna się od malowania 3 ZRĘBY na biało szpar między belkami (ryc. 7), znaczenia zrębu szeregami pionowo, czy poziomo biegnących kropek (ryc. 8) ), lub wykonywaniem otoków koło okien. Na Orawie często widuje się bielenie samych zakończeń węgłów. 2 Z tych niepozornych zaczątków rozwija się na­ stępnie linia falista (ryc. 3), lub łamana, krata, prosta (ryc. 4) czy ukośna ). Powstają układy pa­ sowe składające się z dwu lub więcej elementów jak np. linii falistej i kropek (ryc. 5), czy trójką­ tów, które niekiedy mimo swej prostoty sprawiają wrażenie dużego bogactwa (ryc. 17 Tabl. V, 1). 3 Fakt, że na terenach całkowicie dziś opanowa­ nych przez zręby jednolicie bielone (np. Krakow­ skie lub Opoczyńskie) występują jeszcze owe pry­ mitywne zupełnie malatury (ryc. 2), wskazuje na to, że kiedyś wzorzysty sposób malowania zrębów mu­ siał być w Polsce bardzo rozpowszechniony. Obok ściśle geometrycznych pojawiają się też na zrębach motywy roślinne (ryc. 1) najczęściej w formie jodełki (tabl. I I I , 1, 10), lub kwiatu wy­ rastającego z doniczki (Tabl. I I 2, Tabl. I V 2, Tabl. V 5, 7). Motywy roślinne występują bądź samodziel­ nie, bądź (co zdarza się częściej) w połączeniu z geo­ metrycznymi (ryc. 10, Tabl. V 7). �Ryc. I. Motyw Ryc. 2. Malowane malowany zręby wapnem budynków na drzwiach chałupy. gospodarczych. Opisywane tu malatury, wykonywane wapnem w kolorze białym lub niebieskim występują prze­ ważnie na tle surowego spatynowanego zrębu. Wyjątkowo tylko bywa on wcześniej pokrywany inną farbą w kolorze kontrastującym. I tak np. na środkowej Łemkowszczyźnie w powiecie krośnień­ skim (wieś Ropianka i sąsiednie) zapuszczają zrąb chałupy odpadkami ropy naftowej na kolor czar­ ny ), w Krakowskim (w Kleszczowie, Burowie i kilku innych wsiach leżących koło Zabierzowa), przed „bieleniem na siwo" szpar między belkami, malują cały zrąb farbą jasno brązową. Na pogra­ niczu łemkowsko-bojkowskim w dorzeczu Osławy i Solinki zręby chałup pomalowane są od zewnątrz farbą koloru terakota, powstałą z utartej palonej glinki, na którym to dopiero tle występują ostro białe pasy biegnące między belkami zrębu i inne zdobienia wykonane wapnem ). Drzwi i wrota boisk malowane tam są glinką naturalną na kolor jasno żółty, podobnie jak w bielonych chałupach Dolinian z okolicy Sanoka, Tyrawy Wołoskiej czy Mrzygłodu. Na Powiślu Dąbrowskim (Pilcza Żeli­ chowska, Zalipie) ściany malowanych w kwiaty budynków gospodarczych (chlewy, stajnie) założo­ ne są poprzednio jednolitym tłem w kolorze kre­ mowym, jasno-brązowym lub różowym (ryc. 9). 4 5 Zatoka Solinka powiat pow Lesko. Bochnia. Fot R. Reinfuss 1937. Fol, . fl, Reinfuss 1939. Wzory wykonywane wapnem na zrębie ustępują z czasem malowaniu całych ścian wapnem na ko­ lor biały lub „siwy" o ile w danej okolicy jest zwyczaj (jak w Krakowskim) dodawania do bielidła farby nebieskiej. Zdarza się, że jednolicie bielą tylko jedną część budynku np. mieszkalną, podczas gdy sień i część gospodarcza pomalowana jest po staremu w pa­ sy (ryc. 5). Często starszy, wzorzysty sposób malo­ wania znika z licowej ściany budynku ale utrzy­ muje s'ę na ścianie szczytowej (ryc. 11) lub na budynkach gospodarczych ). Niekiedy na biało malowanym zrębie chałupy pojawiają się z powrotem kolorowe zdobiny. W ro­ ku 1937 spotkałem w Wetlinie (pow. Lesko) cha­ łupę o ścianach jednolicie wybielonych, która szpary między belkami wymalowane miała czerwo­ ną farbą z palonej gliny. Tym samym kolorem wykonane też były jodełkowate motywy zdobiące węgły i ściany budynku (Tabl. I I I , 5). Podobne od­ wrócenie kolorów powszechnie w danej okolicy stosowanych zdarza się jednakowoż zupełnie wy­ jątkowo. Zwykle na bielonych ścianach chałup za­ czyna rozwijać się zdobnictwo odmienne od pier­ wotnego. Spotykamy tu bowiem motywy o prze­ wadze elementów roślinnych, wykonanych jedno 6 201 �ft^r. 3. Chałupa imitowana wapnem w linie faliste. lub wielobarwnie, które skupiają się dookoła okien i drzwi, rzadziej zaś pokrywają całe ściany burynku. Malatury takie bardzo prymitywne, wykonane jednobarwnie kolorem niebieskim („lakmuso­ wym"), zanotowano w Radomskim (Tabl. I) ), na zachodniej Łemkowszczyźnie ) i koło Opoczna. Wielobarwne ozdoby roślinne malowano jeszcze przed I wojną światową w Bronowicach kolo K r a ­ kowa (ryc. 22)"), dziś spotyka się je na Powiślu Dąbrowskim (ryc. 9). 7 s 202 Rgc. 4. Chałupa malowana wapnem w kratę. O "ono w ice pow. Opoczno lot. II. Hzinfuss /949. Ostatnio, w związku z badaniami terenowymi prowadzonymi przez Sekcję Zdobnictwa i Budow­ nictwa P.I.B.Sz.L., odkryty został w okolicy Me­ dyki i Poździacza (na północ od Przemyśla) intere­ sujący ośrodek ludowego malarstwa, w którym, na tle wybielonych ścian chałup, rozwinęła się poli­ chromia o przewadze motywów geometrycznych, częściowo zaś roślinnych, ujmowanych stosunkowo dosyć naturalistycznie. Problem kompozycji w malarskim zdobnictwie zrębów przedstawia obraz skomplikowany. Rusinów pow. Opoczno Fot. R. Reinfuss 1949. �Д у г . 5. Chałupa bielona w części mieszkalnej jednolicie, Kigdy prawie nie zdarza się, ażeby budynek trak­ towany był jako blok jednolity, w którym wszyst­ kie cztery ściany zewnętrzne są jednakowo rozwią­ zane pod względem zdobniczym. Zwykle ozdobnie malowana jest tylko ściana licowa i jedna ze szczytowych ścian budynku. Na wschodniej Łemkowszczyźnie a czasem też i w Opoczyńskim (np. chałupa z Ogonowic ryc. 3) ściana szczytowa i frontowa bywają malowane jed­ nakowo. Na Powiślu Dąbrowskim w domach miesz­ kalnych dawne wzorzyste malowanie zrębów spo­ w cz. gospodarczej iv deseń. Badzice. Duże pow. Opoczno. fot. R. Reinfuss. 1949. tyka się raczej na ścianach szczytowych, podczas gdy ściany licowe bywają gładko bielone. W zagrodach jednobudynkowych, gdzie część mieszkalna i gospodarcza znajdują się pod wspól­ nym dachem, zewnętrzne ściany izby bywają bie­ lone, podczas gdy ściany stajen, czy stodoły posia­ dają tylko malowane szpary lub inne ozdoby jak np. szeregi kropek, zygzaki itp. Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim w dorze­ czu Solinki część mieszkalna budynku z frontu i u szczytu pomalowana jest paloną cegłą na ko- �Rye. 7. Chałupa Hyc. 8. Chałupa malowana malowana wapnem wapnem w w poziome pionowe pasy. szeregi Pielgrzymka kropek. Leluchów pow. pow. Jasło, fot. A'. Suez. jol. R. Reinfuss 1933. R. Reinfuss 1936. �аз lor terakota, podczas gdy w części gospodarczej pozostawiony jest zrąb w stanie surowym. W do­ rzeczu Osławy część gospodarcza bywa pokryta, w odróżnieniu od mieszkalnej, nie paloną, lecz żółtą g l i n k ą ) . 10 Ozdoby malowane na ścianie mogą bądź jedno­ licie wypełniać całą powierzchnię, bądź skupiać się tylko w pewnych jej partiach. Do pierwszej grupy należy przede wszystkim szeroko w Polsce południowej i środkowej rozpowszechnione malo­ wanie zrębów wzdłuż szpar między belkami, a tak­ że malowanie w pionowe, czy poziome szeregi kropek (występujące dość często, zwłaszcza u Wengrinów z Leluchowa i Dubnego koło Muszyny, ryc. 8), krat prostych, czy skośnych, równolegle po­ ziomo biegnących linii falistych, czy nawet jak np. w Łowickim (ryc. 6) i na Powiślu Dąbrowskim (ryc. 9) motywów roślinnych. W przypadku, gdy ściana bielona jest w szpa­ rach między belkami (ryc. 7), lub też gdy motywy pasowe biegną wzdłuż belek zrębu (ryc. 17), zacho­ dzi pełna zgodność między ornamentem a struk­ turą architektoniczną podłoża. Zgodność ta bynaj­ mniej nie stanowi jednak ogólnie obowiązującej zasady, świadczą o tym zręby, w których zdobiny jak np. szeregi kropek (ryc. 8. 11), lub kwiatony (ryc. 6, Tabl. V 5, 7) malowane są pionowo w po­ przek belek. W budynkach gospodarczych na Po­ wiślu Dąbrowskim zdarzają się przypadki, że po­ wierzchnia ściany zostaje całkowicie zamalowana rozrzuconymi nieregularnie motywami roślinnymi (ryc. 15). Tam gdzie malowane zdobiny nie wypełniają jednolicie całej płaszczyzny, lecz skupiają się T A B Ozdoby zrębów 1. Ozdoba L I w Radomskim drzwi 2, 5, 6 malowidła sem modrym" 'i. Ozdoby drzwi 4. O z d o b a okna C A według w Rogowej okien we wsi w w Jastrzębi I. M. Wawrzenieckiegr: nad wy konane Mąkow Jastrzębi. Radomhq. sy „lakmu­ Stare. nadRadomhą. �w poszczególnych jej częściach, widoczna jest w kompozycji chęć podkreślenia bryły budynku przez rozmieszczenie zdobin na jego narożnikach (ryc. 13), lub wzdłuż linii poziomych zamykaj ącycli ścianę u góry i dołu (okolice Medyki i Poździacza koło Przemyśla, a czasem także i w Sądeczyźnie) ). Często, występujące przed zrąb końce belek prze­ kreśla się dwoma przekątniami w formie litery ,.X" (Bystra koło Jordanowa), lub maluje na nich jodełkowate motywy roślinne (dorzecze Osławy, Solinki ryc. 21). Ozdobione malaturą zakończenia belek uwypuk­ lają znakomicie rytmikę architektonicznego po­ działu wnętrza budynku. W Opoczyńskim, w domach nakrytych dachem dwuspadowym o ścianach szczytowych szalowa­ nych deskami, podstawa trójkąta szczytowego za­ znaczona bywa przez szereg dużych białych kro­ pek, nad którymi w pośrodku wznosi się również wapnem nakreślony krzyż (tabl. V, 4). Podobny motyw zanotował S. Udziela na ściance ganku w spichlerzu ze Ctarego Sącza (tabl. V, 6) ). 11 i2 W wielu przypadkach zdobnictwo zewnętrznych ścian budynku skupia się dookoła okien i drzwi. W formie najprymitywniejszej ozdoba ta redukuje A' <•• e 9. Polichromowana w s i Woli ściana s zez Z e I i с h o w s li i e i się do białego otoku wymalowanego dookoła fra­ mugi, jak to widzimy w niektórych wsiach za­ chodniej Łemkowszczyzny (np. we wsi Florynka ryc. 12), lub w Sądeczyźnie (wieś Przysietnica). Na wschodniej Łemkowszczyźnie (Smolnik koło Baligrodu) okna obwiedzone bywają wapnem, sa­ me zaś ramy pomalowane są na kolor zielony lub niebieski co w połączeniu z brązowym zrębem da­ je wrażenie dużej barwności. Na framudze, po bo­ kach malują wapnem jodełki lub gwiazdki (ryc. 20 tabl. I I I , 6, 7). Na terenach gdzie zręby w całości bywają malowane wapnem często dookoła okien zaczyna rozwijać się jak to już wyżej wspomnia­ łem zdobnictwo kolorowe. Wawrzeniecki w cyto­ wanej już poprzednio notatce podaje rysunki kil­ ku tego rodzaju okien z Radomskiego (tabl. I, 2, 4, 5, 6). Ornamenty okalające okna składają się z bar­ dzo prymitywnie zrobionych elementów roślin­ nych i geometrycznych, wykonane są przy pomocy niebieskiej farbki czyli tzw. w Radomskim „lak­ musu". Ornament kolorowy można sporadycznie spotkać również na zachodniej Łemkowszczyźnie. Jako przykład posłużyć może zdobienie okna w Bednarce (p. Gorlice), gdzie na białym tle wyko­ nana została ramka z niebieskiej linii łamanej, \; town .s tajni, malowana p o iv i a t D ą b r o w a. t F o l. przez R. Marię Jan Rei n f u s s с с z ho 1 9 4 li �z dwoma czerwonymi kropkami przy każdym ze­ wnętrznym załamaniu. Po bokach rozmieszczone były kwiatki koloru czerwonego z niebieską łody­ gą i listkiem ). 4 Od wyżej opisanych odbiegają swą dojrzałą for­ mą ozdoby nadokienne malowane przez Felicję Kosieniakową w Zalipiu koło Dąbrowy, wykonane kilku kolorami w formie bukietu, składającego się z trzech dużych kwiatów z dwoma spiralnie po­ wyginanymi gałązkami. Całość komponowana jest w formie niskiego trójkąta równoramiennego (ryc. 24 i 25). Jeszcze inna forma zdobienia okien rozwinęła się w kilku wsiach położonych na północ od Przemy­ śla (Poździacz, Medyka), gdzie okno obiega wielo­ barwny szlak złożony najczęściaj z motywów geo­ metrycznych (ryc. 16). Tam gdzie w oknach przyjęły się okiennice spo­ tyka się czasem na ich powierzchni malatury. Zjawisko to występuje raczej w południowozachodniej Polsce na stokach Sudetów (okolice Je­ leniej Góry, Karpacza, Kłodzka). W Polsce środ­ kowej, gdzig okiennice w budynkach wiejskich w ogóle występują rzadko, malatury na nich po­ jawiają się sporadycznie (np. w Łowickiem lub Ryc. iv ana 11. Ściana była w szczytowa, domu szeregi pionowych Д у с . 10. Szcsglowa ściana domu 1948 przez Leokadię Kosieniah przedstawionego kropek. Zalipie na ryc. 10 przed pow. Dąbrowa. malowana w Zalipiu konkursem Fot. R. na konkurs w r. pow. Dąbroipa. Fol. R. Reinfuss. m a I oReinfuss. �w Woli Prymusowej w Opoczyńskim). Na Śląsku motywami spotykanymi na okiennicach bywają naturalistycznie traktowane bukiety kwiatów. SE 1 - 2 . Wapienne, 'J. Krywe. 4. Rozdzielę pow. gorlicki. Malowane ozdoby drzwi wystąpić mogą bądź na futrynie, bądź też zewnątrz, na zrębie z czym spo­ tykamy się np. w Radomskim (tabl. I, 1, 2), czy Krakowskim (ryc. 22), a także na samej tafli. Czę­ sto obydwa sposoby zdobienia występują obok sie­ bie (ryc. 14). Motywami tych zdobin są przeważ­ nie gałązki i kwiaty, rzucone luźno (tabl. I I I , 10), lub wyrastające z doniczek. Z tymi ostatnimi spo­ tykamy się na drzwiach chlewów na Powiślu Dą­ browskim (ryc. 14) w chałupach u Łemków za­ chodnich (tabl. I I , 1, 2) i wschodnich (ryc. 21), a także u sanockich Dolinian (tabl. IV, 2, 6). Obok roślinnych trafiają się na drzwiach rów­ nież motywy geometryczne (tabl. I I , 3 tabl. IV, 1). Bardzo ciekawie przedstawiają się malatury na wrotach stodół. P г z e g o n i na II a p i e n n e p o w i a ł g o r l i c k i po g o r l i c k i w i al 1 111 11 e g o n i n a p o w i a ł g о г I i с h i Na Łemikowszczyźnie zachodniej (w pow. gor­ lickim) ozdoby te wykonywane bywały wprost na surowych deskach wrót. W dorzeczu Osławy podobnie jak i u Dolinian sanockich koło Birczy, Tyrawy Wołoskiej, a także w okolicach Przemyśla, najpierw powierzchnie wrót pokry­ wano jasno żółtym kolorem naturalnej glinki, a do­ piero na tym podkładzie malowano wapnem róż­ ne motywy. Pięknie zdobione wrota stodoły wi­ dzimy na fotografii (ryc. 18) przedstawiającej cha­ łupę w Smolniku koło Baligrodu (Łemkowszczyzna wschodnia). Powierzchnia wrót pomalowana tam jest glinką naturalną na kolor jasno żółty. Wzdłuż górnej i dolnej krawędzi oraz środkiem biegną szerokie pasy barwy terakota (wykonane paloną glinką), na nich zaś zdobiny malowane cienkim pędzlem przy użyciu wapna. Pas górny i dolny po­ siada na brzegach po jednym szeregu białych kro­ pek w środku zaś biegnie linia falista złożona z kreski ciągłej między dwoma kropkowanymi. W pasie wewnętrznym przy brzegach widzimy linię zygzakowatą z kropkami w załamaniach, w pośrodku zaś szlak z ułożonych na zmianę ukośnych krzyżyków i promienistych kółek z za­ znaczonym środkiem. ) 14 P r z e g o n i n a 208 T A B L I C A I I. p o w i a t Malatury g o r l i c k i na wrotach Wolne przestrzenie zrębu między węgłami a ok­ nami i drzwiami wypełniają niekiedy pojedyncze lub rytmicznie powtarzające się zdobiny roślinne (jodełka lub kwiatoń), czy geometryczne. Ze zja­ wiskiem tym spotykamy się zarówno na wschod­ niej Łemkowszczyźnie (tabl. I I I . 5) jak i w Prze­ myskim czy Ł o w i c k i m ) . Motyw powtarzających stodół 15 i drzwiach na Łemkowszczyźnie zachodniej. �Ryc. Ryc. I. Fragment malowanego 5. Chałupa dełkowe zrębu chałupy bielona, pasy w szparach wykonane czerwoną farbą między z palonej T A B L I C A z dorzecza Osławy. bielonym belkami i motywy glinki, Wetlina p. chałupy w Zubraczem pow. jo- Lesko. fil Ilustracje: 1, 6, 7, .9, 10 wyjęte są z pracy J. Tarnowycza pt. Łemhiwszczyna reszta zaś pochodzi ze zbiorów autora. 1 zrębie Ryc. 6, 7. Sposób okien z dorzecza Ry c. 8. na drzwiach, li n k a po w. Malowidło So­ Lesko. Ryc. 9. na drzwiach r z e c z a Malowidło z do­ Osławy. zdobienia Osławy. * ** Sanok. �się rytmicznie kwiatonów znany jest też z Opo­ czyńskiego' ) (tabl. V, 5, 7). 6 Zbyt szczupły materiał jaki w tej chwili posia­ damy nie pozwala na razie na wyznaczenie dokład­ niejszego zasięgu, w jakim na terenie Polski wy­ stępują zdobione zręby i jakie jest rozprzestrze­ nienie poszczególnych motywów, czy układów kompozycyjnych. Ogólnie tylko powiedzieć można, że ozdobna malarstwo na ścianach chałup trafia się w Pol­ sce południowej: na stokach Sudetów i w całej Ma­ łopolsce. Na terenach centralnych Polski z wzorzy­ 210 Ryc. 12. Zrąb Ryc. 13. Chałupa bielony z. Białej tylko dookoła Wody powiat okien. Nowy Dla każdego z wymienionych ośrodków znaleźć można pewną sumę cech, która charakteryzuje je­ go zdobnictwo i wyróżnia od innych. Zarysowu­ jące się jednakowoż między poszczególnymi ośrod­ kami różnice odnoszą się raczej do nabytków now­ szych jak np. polichromia ścian, lub zdobnictwo wprawdzie czysto wapienne ale bardzo rozwinięte. Proste elemanty zdobnicze jak np. kropki, linie proste, łamane, jodełki itp. występują jak widzi­ my z załączonego materiału ilustracyjnego w znacz­ nych od siebie odległościach na terenach Polski a także wychodzą poza jej granice. stym malowaniem zrębów spotykamy się w R a ­ domskim, Opoczyńskim, Łowickim, oraz spora­ dycznie w okolicach Iłży. Na tle tego szkicowego potraktowania zasięgu wyróżnia się kilka ważniejszych ośrodków, gdzie zdobnictwo ścian występuje w formie szczególnie rozwiniętej. Na południu do ośrodków takich na­ leży wschodnia Łemkówszczyzna, Powiśle Dąbrow­ skie i świeżo odkryte przez pracowników Sekcji Zdobnictwa centrum koło Przemyśla. W Polsce centralnej na pierwszym planie wymienić należy Łowickie. Florynka Tarą pow. malowana 1\. Sącz. Fot. w kropki Fot R. Reinfuss 1933. na narożnikach. II. Reinfuss 1933. Z terenów poza polskich, bogatym zdobnictwem zrębów wyróżnia się przede wszystkim chałupa słowacka. W. Cziczmanach na południe od Turczańskiego Sw. Marcina piętrowe domy posiadają ściany pokryte bogatą ornamentyką o motywach geometrycznych wykonanych wapnem na surowym drzewie (ryc. 26)"). Na pograniczu Słowacko Morawskim koło Breclavy na bielonych ścianach chałup występują pięk­ ne wielokolorowe ozdoby kwiatowe koło okien i drzwi ) . W Czechach częste są domy drewniane bielone tylko w szparach między belkami. 1s ��T A B L I C A IV a ( М '° "' i M (Wszystkie a a " wrota miejscowości сh stodół i drzwiach u D olinian położone na północny wschód sanockie h od Sanoka) Na terytorium niemieckim malatury na białym tle wyprawionej ściany występują przede wszyst­ kim w części południowej, w Bawarii i Tyrolu, gdzie na ścianie szczytowej spotyka się nieraz bo­ gatą polichromię. Często bywają to mało ze sztuką ludową związane kompozycje figuralne jak np. po­ stacie świętych w okolicy Ober i Unterammergau ) trafiają się też jednakowoż, jak widać z ryciny 19 malatury roślinne o charakterze cał­ kowicie ludowym ). Kwiaty na ścianach domów spotyka się też w Szwarcwaldzie. Na terenie ca­ łych prawie Niemiec, gdzie występuje konstrukcja ryglowa, czy pruski mur, belki stanowiące szkielet budynku bywają podkreślone kolorem innym niż tło reszty ściany. Czasem w poszczególnych kwa­ terach, belkowania pojawiają się też malowane zdobiny geometryczne lub roślinne (np. w Górnej Hessji). Prymitywne malatury wykonane wapnem na surowym zrębie znane mi są w tej chwili tylko Z Dolnej Saksonii, gdzie w okolicy Nienburga wy­ stępują na ścianach budynków gospodarczych ma­ lowane wapnem kwiaty w doniczkach (ryc. 27). 19 Rye. I. Wieś Si cmiii szowa Ryc. 2. Rakowa 20 Ryc. 212 3. Wieś Sieminszowa Rvc. 4. Bircza Rvc. .5. Wieś Sieminszowa Ryc li. ]\'ieś Ryc. 7. Wieś Sieminszowa Rvc. II. ]Vie'ś Stara Sicmiuszowa Sieminszowa Na południowym wschodzie interesujące malatu­ ry spotyka się na fasadach domów włościańskich w Rumunii na południe od Bukaresztu (Copaciu) gdzie na tle białej ściany wykonane są farbą czer­ woną i niebieską bardzo staranne pod względem rysunkowym motywy geometryczne, roślinne i zoomorficzne, a mianowicie ptaki (ryc. 23)-'). Zarówno w Polsce jak i na wymienionych wy­ żej terenach pozapolskich (Czechosłowacja, Niem­ cy) w zdobnictwie zrębów dają się zaobserwować dwa występujące obok siebie sposoby malowania. Jeden niewątpliwie młodszy, polega na wielo­ barwnym zdobieniu fasady, zwłaszcza koło okien i drzwi, motywami roślinnymi lub nawet figural­ nymi (południowe Niemcy) tą czy inną drogą czerpanymi z inwentarza malarstwa stylowego, głównie kościelnego. Drugim sposobem jest malowanie, przeważnie na surowym zrębie chałupy, ozdób wykonanych wap­ nem, czy jasną glinką. Zespół stosowanych tu mo­ tywów jest nadzwyczaj prymitywny. Ogranicza się on do najprostszych elementów geometrycz­ nych i zupełnie schematycznie traktowanych form roślinnych. Duży zasięg geograficzny tych zdobin, jak i ich bliskie pokrewieństwo z ornamentyką wczesnohistoryczną występującą np. na ceramice, pozwala przypuszczać iż w tym typie zdobnictwa zrębów można mieć do czynienia z tradycjami bardzo odległymi. Zbieżność geometrycznych mo­ tywów występujących dziś na zrębach chałup wiej- �T A B L I C A ! V. JŁ1111Ł1IT) /. Malalura pod oknem. now. Oooczno. 4. Sposób malowania Kruszewiec рои:. Libiszów niu. szczytowych Opoczno ścian Bukowie 2 — 3. Malalura pod oknem. wica pow. Opoczno. na ganku od spiciu za, fotografii publikowanej u> X l. Ludu). dachów. Stary Sącz przez S. skich z motywami spotykanymi na przykład na ceramice z okresu pierwszych Piastów nie jest być może z u p e ł n e przypadkowa. Wiemy o tym, że zdobnictwo malarskie zrębów, wywodzące się ze zwykłego polepienia ścian gli­ ną- ), było i jest czynnością kobiet, te zaś według przypuszczeń profesora Kostrzewskiego- ), uzasad­ nionych współczesnym materiałem etnograficz­ nym, zarówno słowiańskim ), jak i egzotycznym, trudniły się w czasach wczesnohistorycznych rów­ nież wyrobem garnków glinianych. 2 s 24 1 gm. Drze­ Malatura na ścianie szczytowej domu w Libiszowie pow. Opoczno, szpary między bel­ kami malowane wapnem, „lachmusowym" (wapno z. dodatkiem farby niebieskiej). 7 6. Malalura (według Udzielę Zakościele , Malalura na ścianie frontowej domu w l.ibiszowie, szpary między belkami malowane wapnem, dwa hwiatony i wzór geometryczny poniżej okna wykonane kolorem „lachmu­ sowym", O ile w polichromiach roślinnych stanowiących główny trzon grupy pierwszej, jako cel podstawo­ wy i jedyny uważać należy efekt dekoracyjny, o tyle w zespole motywów grupy drugiej spotyka się cały szereg takich, które nasuwają przypuszcze­ nie, że u genezy ich kryją się też jakieś momenty pozaestetyczne. Widoczne to jest zwłaszcza w ukła­ dach o charakterze asymetrycznym, składających się z elementów geometrycznych i schematycznie traktowanych motywów roślinnych. Wiele z nich przypomina raczej znaki własnościowe ), czy ma25 213 �giczne (tabl. I I , 5, tabl. I V , 6) niż zdobiny w sensie ścisłym. Sposoby wyjaśnienia tych malatur są różne. A. Fischer wspomina, iż malaturami wykonanymi wapnem na niebielonym zrąbie oznaczano niekie­ dy front chałupy, w której były dziewczęta na wydaniu ). Tłumaczenie to ma sporą dozę praw­ dopodobieństwa, gdyż gdzieniegdzie i w związku z samym obrzędem weselnym występuje czasem malowanie, względnie rysowanie różnych mo­ tywów ). 20 27 Ryc. 16. Fragment polichromii dziacz pow. Przemyśl z Niemcy, widząc w ludowym zdobnictwie przede wszystkim mowę znaków symbolicznych, stworzyli od początku X I X wieku całą bardzo bogatą lite­ raturę, gdzie systematyzują występujące w zdob­ nictwie elementy, wiążąc z nimi w sposób do­ wolny ich rzekome znaczenie lub pojęcia, które mają w y r a ż a ć ) . ściennej, wieś Pożkopii akwarelowej Fol. R. Reinfuss. 28 Unikając przesady z jaką nauka niemiecka do­ szukuje się w zdobnictwie ludowym wyrazu sym­ bolicznego przypuszczać można, że poza niektóry­ mi znakami malowanymi na zrębach, mogło istotnie ukrywać się dawniej znaczenie magiczne, a mianowicie apotropeiczne. Moszyński wspomina o istnieniu znaków magicznych w ludowej kulturze Słowian (pentagram, gwiazda sześcioramienna, /WV\AAAAAA/V\AAA/4/V/VW • I г АУЛУ \/Л/\/\У^>\Л/>ЛЛЛЛ/\^ i • 214 Ryc. 17. Malowana wzorzyście Ryc. białe. 17. Malowana chałupa, Smolnik k. Baligrodu ściana zrąb w w pow. szczytowa kolorze Lesko. c. terakota, Fot. R. :upy w zalipiu pow. wrota jasno żółte, Reinfuss 1935. Dąbrowa. framugi Fot. okien R. Reinfuss zielone, 194(1. zdobiny �sześciolistna rozeta wpisana w koło, czy tak zwa­ ny „czarny krzyż" powstający z przecięcia się pod kątem prostych dwóch równoległych linii ). 29 Być może, że liczba ich dałaby się pomnożyć niektórymi znakami występującymi w malaturach zrębów, a zwłaszcza drzwi i wrót budynków wiej­ skich, gdzie najczęściej umieszcza się znaki ma­ jące w wierze ludowej własności ochronne. W miejsce dawnych rysunków apotropeicznych wchodzi z czasem chrześcijański krzyż, który dla­ tego właśnie spotykamy tak często po wsiach na drzwiach budynków gospodarczj'ch głównie zaś stodół. Występowanie na wrotach krzyża obok in­ nych znaków (tabl. IV, 7, 8) wzmaga podejrzenie, że w tych ostatnich widzieć należy starsze rysunki apotropeiczne mające na celu ochronę plonów gro­ madzonych w stodole. Za innym, niż wyłącznie zdobniczym, charakterem tych malatur przemawiać może też fakt, malowania na wrotach stodół faz księżyca i słońc, które pod ręką malarki nieświa­ domej już dziś właściwego znaczenia motywów zmieniają się łatwo w pięciolistne kwiatki, (tabl. I I , 8). Ryc. 19. Malatury na ścianie domu bawarskiego. Nie jest całkowicie wykluczone, że magiczne znaczenie mogły też mieć pierwotnie antropomorficzne rysunki w Opoczyńskim tak zwane „kozaki" malowane wapnem lub czarną farbą na stodołach i domach mieszkalnych podczas Wielkanocy i w środopościu. Dziś te obrzędowe malowanki zeszły juz do poziomu psot wykonywanych sąsiadom przez wiejskich chłopców. W krakowskim z rysun­ ków tych rozwinął się interesujący dział ludowej karykatury (rycina na okładce). Wyrażone powyżej przypuszczenie o apotropeicznym znaczeniu pewnych motywów malowanych na zrębach, należałoby oczywiście sprawdzić przez zbieranie wypowiedzi samego ludu. Jak dotychczas wywiady zmierzające do wyjaśnienia sensu zna­ ków malowanych na wrotach prowadzone przeze mnie na terenie Łemkowszczyzny i Dołów Sanoc­ kich nie dały pozytywnego rezultatu. Dziś wobec szeroko rozpowszechnionego w Pol­ sce jednolitego bielenia ścian wapnem, dawne wzorzyste malatury wykonywane na surowym zrębie znajdują się w stanie postępującego zaniku. Wobec tego, że istnieją u nas instytucje zajmujące się z urzędu opieką nad ludową twórczością pla­ styczną, należałoby wysunąć niezupełnie jeszcze spóźnioną myśl, ażeby w którymś z bardziej inte­ resujących ośrodków jak np. w Łowickim lub Opoczyńskim wskrzesić przez zorganizowanie od­ powiedniego konkursu, dawny wzorzysty sposób malowania surowych zrębów, a następnie utrzy­ mać go przez stałą opiekę konserwatorską. Ryc. 20. Fragment malowanej ściany, zrąb terakota, zdo­ biny białe. Solinha pow. Lesko, Fol. R. Reinfuss 'Q37 r. Ryc. 21. Malowana chałupa. Solinha pow. Fot. R. Reinfuss Lesko. 1936. �Ryc. Tl. Odrzwia z kopii wykonanej chałupa z Bronowie dla Muzeum Ziemi w pow. krakowskim, Krakowskiej. Fot. R. zdjęcie Reinfuss. P R Z Y P I S Y 1. К. T. Runen und 2. nia Weigel: „Germanisches Glaubensgut S i n n b i l d e r n ' ' , M i i n c h e n 1939, P o d o b n y przebieg m i a ł a następnie browskim. Jak wadzonych z polichromii wynika z ramienia str. badań Sekcji na Z. Szewczyka Sz. L . w Z a l i p i u i okolicy z d o b n i c t w o ś c i a n się z kolistych b i a ł y c h konanych czoną przy gliną „pacek" pomocy u m i e s z c z a n o dla nej chałupy (Z. Szewczyk: to lub ..Konkurs szmaty na wy­ takie ciemnego w n ę t r z a malowanki dąbrowskie" str. 44. niecki w X V I I 4. R. chodniej kratę publikuje tomie W i s ł y str. Reinfuss: O M. Wawrze- 697. ludowe (Odb. z na za­ XXXIII a) J . F a l k o w s k i , zrębach B. w Sztuka zdobni­ ludowe na za­ IV Kra­ 27. Stosowana zeszyt nr J . Falkowski, 11. B. Pasznycki: b o j k o w s k i m " str. Z. Szewczyk dostarczył „Na pograniczu 60. mi, nienadające niestety do r e p r o d u k c j i , z d j ę c i e p r z e d s t a w i a j ą c e dorzeczu „Łemkowie' Osławy t y n k o w a n e g o i bielonego. W z d ł u ż górnej krawę­ dzi ś c i a n y biegnie poziomo p o d w ó j n y szereg c i e m n y c h k o l i s t y c h k r o p e k , boczne z a ś ozdobione s ą n a barwnymi kwadratami zmianę i gwiazdami sze- ściopromiennymi. 12. S. c) H . S c h r a m ó w n a : str. Udziela: „Kilka słów o strojach, budow­ „Na Lwów odb. 310. 13. pograniczu 1935 str. z X I V t. chodniej 60. Wier­ c h ó w 1936 str. 4. 14. R. Reinfuss: Mówiąc ludowa i jej znacze­ o malarstwie szczyźnie i sąsiednim zawsze na m y ś l i „Sztuka ..Budownictwo ludowe na za­ Łemkowszczyźnie". przesiedlenia stan z roku ludności zrębów pograniczu ruskiej 1939. na na Łemkow­ bojkowskim mam Czy dziś wobec inne t e r e n y dawny nie d l a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j " W i l n o 1939, str. 13 s p o s ó b m a l o w a n i a c h a ł u p jest p r z e z o s i a d ł ą t a m i ność następne, z d) J . T a r n o w y c z : dwoma ilustracjami „Łemkiwszczyna" barwnymi. Kłaków 1941 str. 70 i nast. We wsi się ścia­ n ę s z c z y t o w ą b u d y n k u z wsi Ochotnicy, drewnianego, pracach: Pasznycki: Łemkowsko-bojkowskim" 6. „Budownictwo str. i —697. 1904. 10. tomu 27). i Solinki znajdziemy wzmianki w 216 Polska str. 694 l a c h , s p r z ę t a c h i n a c z y n i a c h w S ą d e c c z y ź n i e " L u d t. X , malowanych b) R . R e i n f u s s : Reinfuss: ułożonymi „Budownictwo Łemkowszczyźnie" Lud4i 1934 str. 5. ukośną „Budownictwo Łemkowszczyźnie" Łemkowsko — ale R y s u n e k c h a ł u p y z W o l i Z a ł ę ź n e j (p. Opoczno) malowanej w 9. kur­ powale Krakowskim. Wawrzeniecki: R. ków rozpusz­ „Packi" n r . 11/12, 1948 8. chodniej rozwinęło jest p l a c k ó w z popiołem. rozjaśnienia I. B. M. ctwo ludowe", W i s ł a t. X V I I pro­ P. n a p o w i e r z c h n i pieca, ś c i a n i n a Polska Sztuka Ludowa 3. pędzla wymieszaną Dą­ czasem w 7. biele­ Powiślu Zdobnictwa ziomo szeregi d u ż y c h b i a ł y c h k r o p e k , to s a m o s p o t y k a się również rozwój wnętrz in 4. Buków 15. str. p. Opoczno fotografowałem stodołę, której ściany zdobiły z zewnątrz biegnące po­ polską A. dalej kontynuowany Chmielińska: nie ..Księżacy" lud­ wiem. (Ziemia, 1913 257). H. Griesebach: B e r l i n 1917 str. 85 — „Das 87. polnische Bauernhaus", �16. wiona W czyńskim, nym Muzeum Etnograficznym w jest w fotografia z Zakościela przedstawiająca poziome b i a ł e w chałupę Łodzi o zrębie pasy, p r z y c z y m opo­ malowa­ na jednym z r o g ó w w i d n i e j ą trzy kwiatony wysokie mniej w i ę c e j n a j e d e n metr, rozdzielone l e ż ą c y m i w pośrodku B. 18. Jak 19. testen Z. 20. Wirth: „Dedina", 329, 330, 335, T . W e i g e l . S. 28. znaczeniu 25. mieszkających Lehmann: „Sinnbilder in ..Kultura ludowa tabl. 59. Słowian" „Sinnbilder elementów dem używanych rozpowszechniony. przesady w tym Buch „Kultura prapolska" Poznań Bayern. w o symbolicznym zdobnictwie Klasycznym jest przykła­ W. Bla- (Berlin 1941), gdzie d o s ł o w n i e k a ż d y m o ż l i w y z n a k r y s u n k o w y począwszy od k r o p k i posiada k o m e n t a r z wyjaśniający W praktyce podejście t a k i e do zjawisk z zakresu p l a s t y k i z n a j d z i e m y w c a ł y m szeregu p r a c n i e m i e c k i c h 257. K . Moszyński: ..Kultura ludowa Słowian" j a k np. E . O. T h i l e g o , ( S i n n b i l d u n d B r a u c h t u m ) , К . E . Weigla 343. P o r ó w n a j np. z n a m i o n a b a r t n e u Kurpiów (Germanisches Glaubensgut Sinnbildern in Bayern), S i n n b i l d e r ais ry­ j a k K . Spiess, J . S t r z y g o w s k i . ..Kurpie", b a k ó w p o m o r s k i c h " R o c z n i k H e r a l d y c z n y tom V I I ) A. Fischer: , . L u d polski," L w ó w w kolorze czerwonym 1926 str. i niebieskim 29. 35. na ścianie Hofgiebel K. Moszyński: tom I I str, domu in A. A u g u s t i n n a rok 23. Malowidła in deutschen Sinnzeichen" Biblioteka warszawska, Ryc. się kwiatowe w z g l ę d z i e jest k s i ą ż k a der 1892), g m e r k i K a s z u b ó w ( B . N a m y s ł o w s k i : . , M e r k i 26. Czech jego z n a c z e n i e j a k o s y m b o l u . 799. (L. K r z y w i c k i : na pograniczu W nauce niemieckiej p o g l ą d chetty. D a s J . Kostrzewski: 1 str. rysun­ 32). Frankfurt 1938. że męż­ objaśniają. wesele malowano jako zaproszenie m o t y w y interesan- K. Moszyński: 24. Niemców die K . H i e l s c h e r : „ R u m a n i e n " L i p s k 1933 23. U Suddeutschlands" „Dorfwanderungen, 21. tiir. I I str. ki, które n a s t ę p n i e ś p i e w a j ą c niesłychanie Berlin tytułem c z y ź n i r y s u j ą (zwykle na drzwiach) dziwaczne str. 338. 1904. К. s w e j p r a c y pod podczas w e s e l a a t a k ż e i p r z y i n n y c h z a b a w a c h ( К . T . Weigel, S. L e h m a n n : rycina 22. 1947 str. Praha 422. wyżej R. K e m p ę : Bayern" tom. i Bauernhaustypen am M. w w s p o m i n a n a stronie 112, i B a w a r i i n a d r z w i a c h gospody w k t ó r e j o d b y w a ł o Vavrousek 1925 r y c . 405 — J . G u l g o w s k i np. „ K a s z u b i " ( K r a k ó w 1924) bia­ łymi kropkami. 17. 27. wysta­ powiecie — Zeichen) Runen und (Germanische i wielu innych Strobel. „Kultura ludowa Słowian" na pol. od Bukaresztu. ś c i a n i e Fot. R. Reinfuss chałupy 1947. 333. u iejskiego w Copaciu Яви t Na o k ł a d c e . w Opatkowicach Malowidło pow. w i e l k a n o c n e P r o s z o w i c e (fragment). na �Ryc. 24. Malatura przez Felicję wielobarwna Kosieniakową, КРАШЕНЫЕ wykonana nad Zalipie pow. Fot. R. Reinfuss oknem Dąbrowa. 1948 СРУБЫ. На территории ю ж н о й и с р е д н е й Польши и з в е с т е н обычай, ныне, впрочем, замирающий, раскрашивать н а р у ж н ы е стены д е р е в е н с к и х строений разными узорами. В этой Ж И Е О П И С И м о ж н о отличить д в е группы: младшую, в которой многоцветный у з о р , п р е и м у щ е с т в е н н о с растительными мотивами, представлен на п о б е л е н н о й с т е н е строения (Рис. 10, 12, 13, 15, 20, 21) и „старшую", в которых орнамент, сделанный известью на сыром ф о н е сруба, состоит из н а и б о л е е простых геометрических э л е м е н т о в (Рис. 22, рис. 1 — 8, 14) или схематически представленных растительных мотивов. Иногда рисунками бывают покрыты в с е стены строения, а иногда украшения концентрируются на углах, окнах и две­ рях. Весьма и н т е р е с н ы украшения, п о м е щ а е м ы е на воротах, ведущих на овин, и на дверях д о м о в (Табл. II, III IV"). Среди этих рисунков часто встречаются знаки или комбинации зна­ ков, к о т о р ы е могуть иметь н е столько д е к о р а т и в н о е , сколько, с к о р е е , а п о т р о п е и ч е с к о е з н а ч е н и е (напр. Табл. II 3, 8, Табл. I V 5, 7). Б о л е е старые формы украшения хат (известью по сырому срубу) д о недавнего времени на­ блюдались в с р е д н е й П о л ь ш е в р а й о н е Ловича (Рис. 14), О п о ч н о (Рис. 3—5) и Радома, а в Ю ж н о й П о л ь ш е — в р а й о н е Кракова, Бохни (Рис. 7) и с е в е р н е е Тарнова (Рис. б). Ю ж н е е Санока, на так называемой Лемковщине, стены деревянных д о м о в п е р в о н а ч а л ь н о красят ж ж е н о й глиной в о д н о р о д н ы й б р о н з о в ы й цвет и чуть на этом ф о н е рисуют изве­ стию р а з н ы е украшения (Рис. 8, 17, 19, 23, Табл. 111). Многоцветная ж и в о п и с ь с цветочны­ ми котивами встречается на стенах жилых д о м о в и д а ж е на стенах к о н ю ш е н и коровни­ ков в р а й о н е местечка Д о м б р о в а , р а с п о л о ж е н н о г о с е в е р н е е Тарнова (Рис. 10, 15, 10, 21), а п р е ж д е она н а б л ю д а л а с ь т а к ж е в деревнях, находящихся в окресностях Кракова (Рис. 12) Ryc. 25. Malatura przez Felicję wielobarwna Kosieniakową, wykonana nad Zalipie pow. Fot. R. Reinfuss oknem Dąbrowa. 1948 �PEINTURE DE CHARPENTE 1 D a n s le sud et d a n s le c e n t r e de l a Pologne on a v a i t l'habitude b i e n connue, m a i s a u j o u r d ' h u i p r e s que t o m b ć e e n desuetude, de m e t t r e des p e i n t u r c s d i v e r s e s s u r les rrrars e x t e r i e u r s des m a i s o n s . O n peut d i v i s e r с е genre de p e i n t u r e s e n deux groupes: L e s unes plus recentes, aux motifs p o l y c h r o m e s de p l a n tes s u r les m u r s passes a u lait de c h a u x (tabl. 10, 12, 13, 15, 20. 21) les a u t r e s p l u s a n c i e n n e s . avec unp o r n e m e n t a t i o n e x e c u t e e a v e c de l a c h a u x s u r le fond c r u d u m u r et c o m p o s ć e s des elements g e o m ś t r i n u ^ s les p l u s simples, ou b i e n de motifs de p l a n t e s s c h e m a t i q u e s . C e s p e i n t u r e s c o u v r e n t entie.rement les m u r s des c o n s t r u c t i o n s ou b i e n 1'ornamentation se borne aux angles, aux portes et a u x f e n ć t r e s . L a p l u s i n t^ressante est Г о г п а т - n t a t i o n peinte s u 'es n o r t ° s des granges et des m a i s o n s (tabl. I I . I I I et I V ) . P a r m i ces p e i n t u r e s on voit souvent des signes ou des c o m b i n a i s o n s de signes, dont l ' i m p o r t a n c e est p l u s a p o tropeique que decorative (exemple: Т э Ы е I I 3, 8, T a b l e I V 5, 7). r L e s formes plus a n c i e n n e s de l a d e c o r a t i o n des m u r s (la c h a u x s u r le m u r brut) a p p a r a i s s a i e n t e n ­ core a une eponue p e u r e c u l e e d a n s le c e n t r e de l a Pologne, pres de Ł o w i c z , ( t a b l e a u 14), O p o c z n o (tableau 3, 5) et R a d o m , dans le c e n t r e de l a Pologne pres de C r a covie, B o c h n i a ( t a b l e a u 7), a i n s i q u ' a u n o r d de T a r ­ n ó w . A u s u d de S a n o k , a u pays des Ł e m k i , on c o m ­ m e n c e p a r p e i n d r e les m u r s des m a i s o n s e n bois a v e c une c o u l e u r b r u n e m o n o c h r o m e d'argile cuite et e n suite on peint sur ce fond a v e c de l a c h a u x toute sorte d'ornaments v a r i e s ( t a b l e a u 8, 17, 19, 23, t a ­ bleau I I I ) . L a p e i n t u r e p o l y c h r o m e a v e c motifs de p l a n t e s s'est etendue s u r les m u r s des habitations et m e m e des ć c u r i e s et des p o r c h e r i e s , et dans les e n v i r o n s de l a petite bourg&de de D ą b r o w a situee a u n o r d de T a r n ó w ( t a b l e a u 10, 15, 20, 2 i ) . O n l a v o y a i t encore autrefois d a n x les v i l l a g e s des a l e n t o u r s de C r a c o v i e . Ryc. 20. Fragment malalur wapnem P A I N T E D na surowym H O U S E 1 27. Malatury n a ś c i a n i e we - F R O N T S I n the S o u t h a n d i n the c e n t r e of P o l a n d it w a s n c u s t o m — n o w i n its decline — to p a i n t v a r i o u s designes on the e x t e r i o r w a l l s of buildings. T h i s p a i n ­ ting presents t w o groups; a m o r e r e c e n t one using p o l y c h r o m e , m o s t l y p l a n t motifs on white-washed w a l l s of b u i l d i n g s (see p i c t u r e s 10. 12, 13, 14, 15, 20, 21) a n d an older one, w h e r e the o r n a m e n t is composed of g e o m e t r i c a l designs e x e c u t e d w i t h l i m e on the r o u g h b a c k - g r o u n d of the f r a m e - w o r k , (picture 22 d r a w i n g I , 8, 14), o r of s c h e m a t i c a l l y t r e a t e d p l a n t - m o t i f s . T h i s p a i n t i n g e i t h e r c o v e r s w h o l e w a l l s of b u i l d i n g s or only p a r t of t h e m . T h e o r n a m e n t a l designs a s ­ semble at the angles, doors a n d w i n d o w s . Most i n ­ teresting a r e the o r n a m e n t s p a i n t e d on the gates l e a ­ d i n g to b a r n s a n d on the doors of houses (picture II, I I I , IV). A m o n ą those p a i n t i n g s one often finds sign= w h i c h m a y h a v e a m o r e apotropeic t h a n o r n a m e n t a l i m p o r t a n c e (e. g. p i c t u r e I I 3, 8, p i c t u r e I V 5, 7). T h e older f o r m s of o r n a m e n t used for cottages (lime on r a w f r a m e - w o r k ) c o u l d be oeen not so long ago in c e n t r a l P o l a n d n e a r Ł o w i c z (picture 14) O p o c z n o (picture 3, 5,) R a d o m , a n d i n the south of P o l a n d n e a r C r a c o w , B o c h n i a (picture 7) a n d N o r t h of T a r n ó w (picture 6). Ryc. zrębie wsi Cziczmany na Slowaczyżnie S U M M A R Y S o u t h of P o l a n d i n the s o - c a l l e d L e m k o s h i r e , the w a l l s of w o o d e n houses w e r e p a i n t e d first w i t h a u n i ­ f o r m l y b r o w n p a i n t of b u r n e d c l a y a n d on this b a c k ­ g r o u n d w e r e t h e n p a i n t e d v a r i o u s o r n a m e n t a l designs (see p i c t u r e s 8, 17, 19, 23). T a b l e I I I . T h e p o l y c h r o ­ me floral p a i n t i n g developed on the w a l l s of houses a n d e v e n of stables a n d pig-sties i n the n e i g h b o u r ­ hood of the s m a l l t o w n of D ą b r o w a l y i n g south of T a r n ó w (picture 10, 15, 20, 21). I t a p p e a r e d p r e v i o u s l y also i n the v i l l a g e s n e a r C r a c o w . d o l n o s ą s h i e g o b u d у n h u gospodarczego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ed8ddefea1b19f944453cb111af6e67.pdf 6d5ce93dbb0473fae0418a1d931a62ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4292 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3996 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.VI /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.195-199 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W S Z T U C E (] v LUDOWEJ V I WITOLD 1. Skrzenia zc wsi Haszów okolice Odmienny typ dłuta bądź piły (np. do tarcia drzewa wzdłuż), umiejętność pławienia, kucia i hartowania metali (przede wszystkim żelaza), lub inny podstawowy sposób ich obróbki, czy też udo­ skonalenie warsztatu tkackiego przez wprowadze­ nie większej ilości nicielnic, kołowrotek oraz inne narzędzia pracy i nowe techniki, pojawiające się w różnym czasie na horyzoncie wynalazczości technicznej, posiadały łatwiejszy dostęp do samo­ wystarczalnej ekonomiki chłopskiej niż gotowe wytwory przemysłowe. Powyższe twierdzenie być może da się interpretować znacznie szerzej. To zna­ czy, że po bardziej wszechstronnym oświetleniu procesów prowadzących do dekompozycji kulturo­ wej i do utworzenia się odmiennych poziomów kulturowych wewnątrz grupy, być może da się ustalić że pierwsze znamiona formowania się pa­ Krakowa. Polska. Fot. St. DYNO WSKI Deptuszewski. raleli cywilizacyjnych i co za tym idzie — pierw­ sze drgnięcia wskaźnika dla ludowej twórczości artystycznej, poprzedzającej jego wznoszenie się na skali chronologicznej (zob. przykład cyt. cz. I I zesz. listopad-grudzień 1948), będą związane nie tyle z infiltracją gotowych dóbr przemysłowych i goto­ wych wzorów do naśladownictwa co z upowszech­ nieniem się dotychczas nieznanych narzędzi i z po­ znawaniem podstaw nowych technik obróbki su­ rowców. W żadnym jednak wypadku nie popełni­ my błędu jeżeli w kręgu zjawisk nas interesujących uznamy wszelkie inowacje techniczne za kataliza­ tor dla większości przeobrażeń kulturowych i za jeden z najistotniejszych czynników w kształtowa­ niu się paraleli cywilizacyjnych. O tym, jak wyglądały początki formowania się paraleli cywilizacyjnych w zasięgu geograficz- �nym nie wiele co da się powiedzieć. Być może prze­ błyski postępu technicznego przenikały i zyskiwa­ ły na sile w miarę jak rozpędzone koło historii obrotami swymi chwytało pozostające w luźnym kontakcie grupy plemienne. Kolejność jednak jak i początki sprzęgania się z kierunkiem przeobrażeń zakreślonym przez rozwój historyczny na ogół są nam mało znane i posiadają wiele stron niejas­ nych. Dla nas rzecz prosta największe zaintereso­ wanie budzi obraz stosunków kulturowych, jakie się ułożyły pomiędzy zachodem i wschodem czy też północnym-wschodem Europy. Najczęściej obraz ten widziany jest przez pryzmat więzów ustalonych, na przykład w świetle danych etno­ graficznych w postaci szlaku emigracyjnego, utar­ tego przez w p ł y w y zachodnie. Szerzące się z za­ chodu w p ł y w y w swych falach i nawarstwieniach jednak nie obejmowały całej przestrzeni jednoli­ cie. W grę wchodził tu zarówno moment odległo­ ści, jak i występujące przeszkody terenowe w dzi­ siejszym pojęciu nawet mało istotne, niemnie; on­ giś decydujące o zakłóceniach ekspans i i o krót­ szej bądź dłuższej izolacji kulturowej. Oczywiście w tych warunkach nie mogło być mowy ani o jed­ noczesnym tworzeniu się paraleli cywilizacyjnych ani też o występowaniu jednakowej ilości współ­ rzędnych. Toteż ze sposobu rozprzestrzeniania się wartości kulturowych dadzą się wysnuć analogicz­ ne wnioski do tych, jakie wypływały z obserwacji sposobów ich uwarstwiania. Chodzi mianowicie o to, że „uhistorycznienie", czy też mówiąc inaczej tworzenie się podstaw do dekompozycji kulturo­ wej i w następnym etapie do narastania paraleli Яус. 2. Skrzynia dębowa, wiek XVII. Holandia cywilizacyjnych będzie zawsze nosiło indywidual­ ne piętno dziejów środowiska, w którym się doko­ nywało. Dla tego też słusznym będzie raz jeszcze podkreślić, że nie mamy żadnych podstaw po te­ mu żeby kulturę i sztukę łącznie z ich wytworami traktować poza środowiskiem, w którym one pow­ stawały. Nic więc nas nie upoważnia do tego, żeby nawet w stosunkowo wąskim kręgu, zakreślonym przez ludową twórczość artystyczną, wybrawszy sobie dowolnie jeden punkt wyrokować poprzez pryzmat najbliższego otoczenia o całości. Zespół zjawisk występujących w nieusystematyzowanej twórczości artystycznej nie da się potraktować, że tak powiemy w czambuł, to jest nie dadzą się one wpasować i umieścić na jednej skali chronologicz­ nej ani też oznaczyć jednym wskaźnikiem,. Wiado­ mości o początkach ludowej twórczości artystycz­ nej, o występujących tu paralelach i o jej historycyzmie zawsze będziemy czerpać w każdym środo­ wisku z osobna. Jeżeli powyższe procesy oznaczy­ my w sposób już przyjęty, to ze wszystkich stron otoczą nas szeregi wskaźników, każdy oznaczając odrębne dzieje rozwoju twórczości ludowej. Oczy­ wiście im głębiej sięgniemy do przeszłości, kierując się ku punktom zwrotnym w dziele budowania kultury i sztuki, tym trudniej będzie odnaleźć w tych szeregach większą ilość elementów sobie współrzędnych. Z dotychczasowych bowiem wy­ wodów wynika, że sprzęganie się z obrotami koła historii i ustawianie się na równoległych torach dla przetwarzania wartości kulturowych nie prze­ biegało w jednym czasie i w sposób nie jednako­ wy. Czy pod tym względem zachodzą zmiany istot- wg. Bosserta �niejsze, niejako w połowie drogi odmierzonej w czasie, tj. mniej więcej w końcowej fazie śred­ niowiecza. Otóż, wiele przemawia za tym, że w ów­ czesnej Europie kulturę najszerszych warstw ludo­ wych da się już podzielić na zespoły, gdzie proces uhistorycznienia poczynił postępy i na zespoły jak gdyby jeszcze nie tknięte. Mówiąc inaczej, jakkol­ wiek ekonomiczno-społeczna struktura średnio­ wiecza zwłaszcza w jego fazie końcowej nie sprzy­ jała żywszej wymianie treści kulturowych między zespołami o odmiennej dynamice rozwojowej, nie­ mniej tam gdzie proces uhistorycznienia kultury ludowej poczynił już postępy, krzepnący ustrój feudalny nie zdołał go zahamować. Narastające przegrody stanowe nie mogły zniweczyć skompli­ kowanego systemu połączeń, jakie zdołały się już uformować i ułożyć pomiędzy wszystkim tym, co było wytworzone i co tworzyło się nadal w pła­ szczyźnie życia historycznego a kompleksami wy­ tworów kulturowych, przetwarzanych bez jakiej­ kolwiek bądź dążności do systematyzacji. Stosunki kulturowe średniowiecza widziane od strony selek­ cji składników kulturowych na poszczególnych szczeblach drabiny społecznej niewątpliwie stano­ wią zagadnienie pasjonujące i temat do specjal­ nych dociekań. Jest to jednak zagadnienie złożone i wykracza poza ramy niniejszego artykułu. Dla dalszych rozważań wystarczy jeżeli uwypuklimy jeden z podstawowych elementów tego zagadnie­ nia, mianowicie tworzenie się klasy rzemieślniczej i werbunek do rzemiosła. Wprawdzie inaczej wy­ glądało to w Niemczech, inaczej we Francji i Ni­ derlandach, inaczej znów we Włoszech, Austrii, Czechach czy na Węgrzech. Niemniej utartym zwy­ czajem, wspólnym, dla wszystkich było sięganie po siły robocze do najszerszych warstw ludowych. W tej chwili nie interesuje nas strona socjologicz­ na podstawy rekrutacyjnej rzemiosła zachodnio i środkowo europejskiego w średniowieczu. Nato­ miast ważnym jest to, że przez zetknięcie się z rze­ miosłem a raczej z ,.peryferiami" rzemiosła szeroki ogół ludności z jego trzonem klasą chłopską zaw­ sze miał możność rejestrowania silniejszych wstrząsów wynikających z przeobrażeń w kultu­ rze organizowanej planowo. Ważnym jest również i to, że pomimo pogłębiania się różnić klasowych, właśnie dzięki kontaktom z rzemiosłem i jego pe­ ryferiami szeroki ogół ludności był także w jakimś sensie konsumentem dóbr wytwarzanych poza krę­ giem t. zw. kultury ludowej. W pierwszym rzędzie wypadnie tu wskazać na cały szereg umiejętności technicznych na narzędzia pracy a także na gotowe wyroby przemysłowe. Dalsze dociekania na temat w jakim stopniu kontakty z rzemiosłem i jego „peryferiami" wpły­ wały na kształtowanie się ludowej twórczości Я $ с . 3, Ornament N i e m с у, Bawaria na drzwiach wg sza/j. Bosserla. artystycznej przedstawiają duże ryzyko. Wobec niezmiernie skąpych wiadomości, odnoszących się do omawianego okresu, każde bardziej szczegółowe wywody będą tu w gruncie rzeczy odzwierciedlały subiektywny punkt widzenia. Niemniej przy zacho­ waniu największej ostrożności, tam gdzie jesteśmy skazani na błądzenie po omacku, jednocześnie opie­ rając się na przesłankach, zaczerpniętych z kręgu wiadomości bardziej ugruntowanych ) możemy jednak wnosić, że w okresie średniowiecza, zwłaszcza na tle jego fazy końcowej nie" tylko da się przeprowadzić linię podziału w kulturze lu­ dowej, rozgraniczającą dziedziny i środowiska uhistorycznione od tych, które jeszcze nie weszły na tę drogę, lecz również, za pośrednictwem ele­ mentów sobie współrzędnych ustalić zarysy więzi już zespalającej większość środowisk kulturowych w Europie. 1 �P R Z Y ') R e k o n s t r u u j ą c szeregi r o z w o j o w e w y t w o r ó w w y ­ wodzących się z zespołów kulturowych środkowej i zachodniej E u r o p y stwierdzamy, że w i ę k s z o ś ć z nich r o z w i j a ł a s i ę stopniowo z z a c h o w a n i e m n a s t ę p c z o ś c i p r z e m i a n bez w i ę k s z y c h p r z e s k o k ó w z jednego po­ z i o m u n a drugi. P e w n a i c h i l o ś ć w o k r e s i e ś r e d n i o ­ P I S Y wiecza uległa kolejnym przeobrażeniom, d a j ą c y m się u m i e j s c o w i ć w czasie ze w z g l ę d n ą d o k ł a d n o ś c i ą . P r z y k o m p l e t n y c h m r o k a c h o t a c z a j ą c y c h procesy kultu­ rowe w ś r e d n i o w i e c z u w wielu w y p a d k a c h p o w y ż s z e dane b ę d ą s ł u ż y ł y za j e d y n y drogowskaz. Я i; с. 4. K r z e s ł o we­ s e l n e p a n n y m ł o ­ dej. Muzeum Górnej Hesji w i' Bos s e r i a L ' H I S T O R I C I S M E DANS L ' A R T P O P U L A I R E . it 9 о Nous ne s a v o n s pas grand'chose s u r les c o m m e n c e m e n t s de la f o r m a t i o n des p a r a l l e l e s de c i v i l i s a t i o n g ć o g r a p h i q u e m e n t p a r l a n t . I I est probable qu'ils se f o r m a i e n t a m e s u r e que l a roue a c c ć l e r e e de 1'histoire e n t r a i n a i t le reste des groupes de p e u p l a d e s en contact r e l a c h ć entre eux. D ' a p r e s les clonnees e t h n o g r a p h i q u e s les i n f l u e n c e s v e n a n t de l ' O c c i d e n t n'agissaient pas s u r toute u n e etendue u n i f o r m i m e n t . I I e n t r a i t ici e n ligne de compte 1 ' ć l ć m e n t de distance a i n s i que les obstacles de t e r r a i n de nos j o u r s n ć g l i g e a b l e s , m a i s q u i p o u r t a n t e n t r a v a i e n t n a g u e r e l ' e x p a n s i o n et d e c i d a i e n t de la d u r e e de 1'isolement de c u l t u r e . D ' a p r e s l a m a n i e r ę de l'extension des v a l e u r s de c u l t u r e on peut a r r i v e r p a r analogie a des conclusions s e m b l a b l e s a celles qui r e sultent de l'observation die l e u r mode de se superposer. I I s'agiit n o t a m m e n t de r e c o n n a i t r e que ,,1'historisation" ou l a f o r m a t i o n des bases pour l a decomposition de c u l t u r e , et a l'etape s u i v a n t e l a f o r m a t i o n de p a r a l l e l e s de c u l t u r e , porteront t o u j o u r s l a m a r q u e i n d i v i d u e l l e de l'histoire d u m i l i e u ou elles s'accomplissent. L e s i n d i ­ cations -sur les c o m m e n c e m e n t s de l a c r e a t i o n artistique p o p u l a i r e , s u r 1'apparition des paralleles et sur l e u r h i s t o r i s a t i o n sont a e x a m i n e r dans c h a q u e m i l i e u s ć p a r ó m e n t . E x a m i n o n s p a r e x e m p l e une des ć t a p e s de developpement q u i nous interesse; a i n s i l a d e r n i e r e phase d u m o y e n - a g e . L e s r e l a t i o n s de c u l t u r e d u m o y e n - a g e a u point de v u e de l a selection des composants de c u l t u r e s u r les differents echelons de l'ec h e l l e sociale, presentent un s u j e t pour des r e c h e r c h e s speciales. N o t r e i n t e r e t est eveille p o u r u n des elements de base f o n d a m e n t a u x de cette r e l a t i o n , l a f o r m a t i o n d'une classe m a n u f a c t u r i e r e ct l a r e c r u t a t i o n a l a m a ­ nufacture. E n E u r o p e occidentale et c e n t r a l e ces proces l a a v a i e n t u n c o u r s different Toutefois, l'usage g e n e r a l adopts p a r tous etait de c h e r c h e r l a m a i n d'oeuvre d a n s les p l u s larges couches p o p u l a i r e s . S a n s s'arreter a u c ó t ć sociologique de ce phenomene, i l nous i m p o r t e d'ofoserver que p a r le contact a v e c le m e t i e r , ou p l u t ó t a v e c sa p ć r i i p h e r i e , l a g r a n d e m a j o r i t e de l a p o p u l a t i o n a v e c son point d'appui, c'est a d i r e l a classe p a y s a n n e , a v a i t t o u j o u r s l a possibiliti- d'enregistrer les p l u s fortes secousses p r o v e n a n t des t r a n s ­ f o r m a t i o n s d' l a c u l t u r e organisee d'apres u n p l a n p r e a l a b l e . 1 �ИСТОРИЧНОСТЬ О началах формирования вестно не много. НАРОДНОГО циЕИлизационных параллелей В е р о я т н о они ф о р м и р о в а л и с ь ИСКУССТВА. в географическом о б ' е м е по м е р е того, как р а з о г н а в ш е е с я истории захватывало своими о б о р о т а м и находящиеся в слабом ные группы. В освещении этнографических охватывали всей территории о д и н а к о в о . графические препятствия, в нынешнем данных, нам из­ колесо взаимном контакте племен­ проникающие с запада влияния не З д е с ь имели з н а ч е н и е как расстояние, так и гео­ понимании даже мало существенные, но тем не м е н е е являющиеся некогда р е ш а ю щ и м и в з а д е р ж к е экспансии и для б о л е е или м е н е е про­ должительной культурной ценностей можно сделать с о б а их наслоения. изоляции. Поэтому, из выводы аналогичные Важно именно появление с е н о в культурной способа то, что их включение в историю декомпозиции, а на с л е д у ю щ е м ния цивилизационных параллелей, Есегда б у д е т носить той с р е д ы , в которой творчества, о оно происходило. выступающих пать из каждой с р е д ы нас этапов вековья, в отдельности. со Сведения или, иначе говоря, этапе — о с н о в для нароста- о истоках н а р о д н о г о Для примера художественного мы всегда будем чер­ рассмотрим один из и н т е р е с у ю щ и х средневековья. стороны селекции культурных индивидуальный отпечаток истории з д е с ь параллелях и о их историчности развития — п о с л е д н ю ю ф а з у наблюдаемые распространения тем, какие вытекали из наблюдения с п о ­ Культурные отношения средне­ составных культурных э л е м е н т о в на разных ступенях о б щ е с т в е н н о й лестницы, составляют тему для специальных исследований. Нас ин­ т е р е с у е т один из основных и п р и в л е ч е н и е к ремеслу. э л е м е н т о в этих о т н о ш е н и й — появление р е м е с л е н н о г о о д и н а к о в о . Тем не м е н е е , по укоренившемуся р а щ е н и е за р а б о ч е й силой класса В з а п а д н о й и центральной Е в р о п е эти п р о ц е с с ы не проходили к наиболее п о в с е м е с т н о м у обычаю, в с е о б щ и м было о б ­ широким народным слоям. Не касаясь социологи­ г ческой с т о р о н ы этого явления, д я нас в а ж н о то, что благодаря соприкосновению с реме­ слом, а в е р н е е с е г о „перифериями" широкие массы населения с е г о ядром — крестьянским классом — всегда имели в о з м о ж н о с т ь испытывать б о л е е сильные потрясения, вытекающие из п р е о б р а з о в а н и й в культуре, организуемой по плану. H I S T O R I C I S M I N P O P U L A R A R T . W e k n o w but little about the f o r m a t i o n of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n i n the g e o g r a p h i c a l scope. They were p r o b a b l y f o r m e d w h e n the a c c e l e r a t e d w h e e l of h i s t o r y d r e w in its orb the s t r a g g l i n g t r i b e - g r o u p s in loose contact w i t h one another. E t h n o g r a p h i c a l r e s e a r c h e s e n l i g h t e n us h a t the influences s p r e a d i n g f r o m the W e s t d i d not c o m p r i s e the w h o l e a r e a u n i f o r m l y . T h e m o m a n t of d i s t a n c e h a d to be r e c k o n e d w i t h a n d also the g r o u n d - o b s t a c l e s u n i m p o r t a n t n o w a d a y s but d e c i s i v e in the past as r e g a r d s the i m p e d i n g of e x p a n ­ sion a n d the longer or s h o r t e r stage of c u l t u r a l isolation. T h e m a n n e r of s p r e a d i n g of c u l t u r a l v a l u e s h e l p s us to d r a w i n f e r e n c e s a n a l o g i c a l to these w h i c h w e r e the outcome of the study of the m a n n e r of t h e i r l a y e r s . T h e point is that the: ,historization", or in other w o r d s the f o r m a t i o n of the basis for c u l t u r a l d e c o m ­ position a n d in the next stage the g r o w t h of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n w i l l a l w a y s b e a r the m a r k of the h i s t o r y of the c e n t r e i n w h i c h they occur. K n o w l e d g e of the beginnings of the a r t i s t i c f o l k - c r e a t i o n of p a r a l l e l s a p p e a r i n g h e r e a n d of its h i s t o r i c i s m w i l l a l w a y s be sought for i n e a c h centre s e p a r a t e l y . L e t us for e x a m p l e , consider a n interesting stage of developement, the e n d - p h a s e of the M i d d l e - a g e s . R e l a t i o n s of m e ­ d i a e v a l c u l t u r e seen f r o m the point of v i e w of the selection of c u l t u r a l components on s e p a r a t e r u n g s of the s o c i a l ladder, a r e a s u b j e c t for a s e p a r a t e i n q u i r e . W e a r e interested in one of the b a s i c e l e m e n t s of this r e l a t i o n ; the f o r m a t i o n of a h a n d i - c r a f t class a n d the r e c r u i t i n g to this craft. I n W e s t e r n a n d C e n t r a l E u r o p e those processes differed i n t h e i r course. T h e c u s t o m c o m m o n for a l l w a s to look for w o r k m e n i n the largest l a y e r of the population. S e t t i n g aside the sociological f e a t u r e of this p h e n o m e n o n it is of i m p o r t a n c e to observe that t h r o u g h contact w i t h h a n d i c r a f t , or r a t h e r w i t h its „ p e r i p h e r i e s " , the great m a j o r i t y of the po­ p u l a t i o n w i t h its b a c k - b o n e the peasant class, a l w a y s h a d the possibility of r e g i s t e r i n g greater shocks w h i c h w e r e the outcome of t r a n s f o r m a t i o n s o c c u r i n g i n the p l a n n e d o r g a n i s a t i o n of c u l t u r e . Reprodukcje wykonał Stefan Deptuszewski 199 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f41f2c0b9a84edc0ca43f83c0a55e386.pdf 7038050b8b7f68231b565841abbe6128 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4040 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3777 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.1 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 1 P A Ń S T W O W Y ROK IX I N S T Y T U T 1955 S Z T U K I �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI j ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r Stanisław H i ż (zastępca redaktora naczelnego), M g r A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny). D r Ksawery Piwocki, D r Roman Reinfuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n Sobieski, M g r B a r b a r a Suchodolska (redaktor techniczny). M g r Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Na Jeleń Redykałka 'naśladująca ! / ; Bokiewicz. okładce: z wystawy pamiątkarstwa w Zakopanem serek owczy. 1953 r. Fotografował: wykonana Stefan z gliny p a l o n e j , Deptuszewski. ii REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT WARSZAWA. DŁUGA 26 SZTUKI �1 I \ -1 *•J J SZTUKA I / ^ Ł A D LUDOWA T.iHCORAFN u . R O K POLSKI 1955 w . T R E Ś Ć A r t y k u ł y Str. Leopold Roman Węgrzynowicz Reinffus 2 Z d o b i e n i e serków o w c z y c h Z badań n a d sztuką l u d o w a w Strój z J a m n a p o d K o s z a l i n e m R e c e n z j e Franciszek K o t u l a Rss. i I N . . 52 . w y s t a w y . . . . 60 w Muzeum w Tarnowie 63 twórczości m a l a r e k w i e j s k i c h Powiśla Dąbrowskiego P A Ń S T W O W Y . W y s t a w a s z t u k i l u d o w e j w Łańcucie Wystawa •IZ Radomskiem S T Y T U T S Z T U K I �Rye. 2. Huculska forma na serki. Muz. Etnograficzne w Krakowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fea3947e580b05d598b31527e4f079e6.pdf 85081d4e0e038336d5edd71dad9babab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5192 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4817 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.347-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 IV. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E Alan B a r n a r d , Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, wstęp J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, ss. 296. „Książka Alana Barnarda nie wymaga przedmowy — zwięzły, bezpretensjonal­ ny (...) podręcznik mówi sam za siebie" (s. 9) — pisze we wstępie do Antropologii Joanna Tokarska-Bakir, redaktorka naukowa nowej serii wydawniczej (Seria An­ tropologiczna PIW). Rezygnuje tym samym z umiejscowienia tłumaczonej pozycji na mapie podręczników do antropologii na rzecz komentarza do całej serii. Moim zdaniem, nie jest to słuszna strategia. Książka Bernarda nie jest pracą idealną, któ¬ ra „mówi sama za siebie" — posiada dobre i złe strony, a przedstawiany przez nią obraz antropologicznej teorii daleki jest od doskonałości. Sądzę, że tłumaczone prace naukowe powinny być umieszczane w szerszym kontekście, aby polski czytelnik dostawał większą szansę ich krytycznego odbioru. Także i w tym przypadku przyda się ocena Antropologii oraz jej, choćby szkicowe, umiejscowienie pośród innych, podobnych prac. Alan Barnard jest znaną postacią w świecie antropologii. Zajmuje się dwojaką problematyką. Pierwsza dotyczy etnografii i etnologii południowoafrykańskich lu¬ dów mówiących językami z rodziny khoisan, określanych najczęściej mianem Buszmenów i Hotentotów. Autor prowadził badania terenowe wśród niektórych grup tego regionu, które zaowocowały rozprawą doktorską (Nharo Bushman Kinship and the Transformation of Khoi Kin Categories, wydaną w 1976 roku), kilkoma monografia­ mi o różnym stopniu ogólności, wieloma artykułami (m.in. w „Africa") oraz jego na­ jistotniejszą pracą: Hunters and Herders of Southern Africa: A Comparative Ethno­ graphy of the Khoisan Peoples. Natomiast drugą dziedzinę jego zainteresowań sta­ nowi historia myśli antropologicznej. Efekty studiów na tym obszarze to podręczniki akademickie, spośród których najbardziej popularna jest właśnie Antropologia (tytuł oryginalny: History and Theory in Anthropology, Cambridge, 2000), choć wspo¬ mnieć jeszcze wypada o redagowanej wspólnie z Jonathanem Spencerem obszernej Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology. Jak sam autor powiada, celem pracy było „przedstawienie rozwoju koncepcji antropologicznych na tle zróżnicowanych zainteresowań antropologów, przyjmo¬ wanych przez nich założeń oraz stawianych pytań" (s. 29). Barnard starał się więc pokazać z jednej strony linię rozwojową myśli antropologicznej, z drugiej zaś zaak¬ centować wpływ, jaki wywierały na nią wielkie postacie w antropologii. Książka składa się z jedenastu rozdziałów, które można podzielić na dwa bloki problemowe. Na pierwszy składają się rozdział początkowy („Wizje antropologii") �348 Rezenzje i noty recenzyjne i końcowy („Wnioski"). Autor wyznacza w nich przede wszystkim ramy teoretyczne swojej pracy, zapoznając czytelnika z rozstrzygnięciami terminologicznymi (nazwa dyscypliny, pojmowanie etnografii, teorii i perspektywy teoretycznej), kryteriami rozwoju koncepcji antropologicznych (przejście od ujęć diachronicznych, poprzez synchroniczne do interakcyjnych oraz od badania społeczeństwa do badania kultury) i możliwymi sposobami przedstawiania historii antropologii. W pozostałych dzie­ więciu rozdziałach prezentuje swoją wizję historii teorii antropologicznej, poczyna­ jąc od jej początków („Prekursorzy antropologii"), poprzez antropologię klasyczną („Podejścia ewolucjonistyczne"; „Dyfuzjonizm i teorie areału kulturowego"; „Funkcjonalizm i funkcjonalizm strukturalny"), a kończąc na koncepcjach z drugiej poło­ wy wieku XX („Podejścia akcjonistyczne, procesualne i marksowskie"; „Od relaty­ wizmu do kognitywizmu"; „Strukturalizm"; „Poststrukturaliści, feministki i (inni) niezależni badacze"; „Podejścia interpretacyjne i postmodernistyczne"). Na końcu każdego rozdziału znajduje się lista proponowanych lektur wraz z ich skrótową cha¬ rakterystyką zaś całość wieńczy obszerny (21 stron) słownik terminów oraz indeks osobowy i rzeczowy. Ponieważ nie ma potrzeby szczegółowo omawiać znanej zawartości — Antropo­ logia jest w końcu podręcznikiem — przejdę od razu do jej oceny. Zacznę od zalet. Pierwszą z nich i chyba najważniejszą jest zwięzłość pracy. Autorowi udało się zawrzeć w jednej, stosunkowo niewielkiej książce, całość tego, co uznał za meandry rozwoju myśli etnologicznej. Zadanie to niełatwe, biorąc pod uwagę ogrom mate¬ riału, który należało posegregować, a później wyselekcjonować. Na tle dotychczas wydanych podręczników polskojęzycznych (np. Mistrzów antropologii społecznej Andrzeja Palucha, Człowieka — kultury — osobowości Barbary Olszewskiej-Dyoniziak, Antropologicznych wizji kultury pod red. tej samej autorki czy Antropologii kulturowej Ewy Krawczyk) jest to całkowite novum. Polskie prace bowiem oferują tylko wybór koncepcji lub autorów. Praca Barnarda jest więc pierwszym w Polsce kompleksowym i syntetycznym ujęciem tej tematyki. Jego książka oferuje rzeczywi¬ sty przegląd większości istotnych teorii, jakie pojawiły się w antropologii w wieku XIX i XX, podczas gdy polskie pozycje ograniczają się do prezentowania mniej lub bardziej przypadkowych zestawień. Druga zaleta łączy się z powyższą, albowiem jest nią pomysł na sposób skonstru¬ owania pracy. Otóż owa syntetyczność możliwa była tylko dzięki zastosowaniu kon¬ kretnego klucza teoretycznego do analizy koncepcji etnologicznych. O ile taki sposób działania jest obecny wśród prac anglojęzycznych (np. w Anthropological Theory Jona McGee i Richarda Warmsa, w A History of Anthropological Theory Paula Ericksona i Liama Murphy czy też w Introduction to Theory in Anthropology Roberta Leytona, by wymienić te najbardziej popularne), o tyle jest on nowością w odniesieniu do prac polskich. Rodzime podręczniki, jeśli stosują jakiś klucz teoretyczny, to jest on niewypowiedziany i zwyczajowy. Barnard wprost przeciwnie — ukazaniu własnych założeń, swojej wizji „robienia" historii dyscypliny poświęca rozdziały I i XI. Dzięki temu jego obraz rozwoju teorii antropologicznej nie udaje obiektywnego i jedynego możliwego — jest od początku do końca konstruktem badawczym, o którego zale¬ tach i wadach można swobodnie dyskutować. O polskich pracach, niestety, nie da się �Rezenzje i noty recenzyjne 349 tego powiedzieć. Dodam też, że na tle -wyżej -wymienionych anglojęzycznych pozycji Barnard próbuje uporządkować koncepcje antropologiczne w najbardziej wyrafino¬ wany teoretycznie sposób. Po trzecie, na poczet plusów należy zapisać niektóre odważne rozstrzygnięcia autora związane z umiejscowieniem w strukturze pracy dorobku naukowego danych badaczy. Dla przykładu, na słowa pochwały zasługuje „rozparcelowanie" do kilku nurtów teoretycznych sztucznego tworu zwanego antropologią symboliczną. Rze¬ czywiście, prezentowanie twórczości takich antropologów jak Victor Turner, Clifford Geertz czy Mary Douglas jako jednego kierunku teoretycznego jest od strony meto¬ dologicznej mocno chybione, choć rozpowszechnione w opracowaniach akademi¬ ckich. Barnard wykazuje się dużą czujnością analityczną i tego błędu nie powtarza. Natomiast karkołomne wydaje się umiejscowienie dorobku Edwarda Evans-Pritcharda w ramach podejść interpretacyjnych i postmodernistycznych. A jednak autorowi udaje się obronić swoje stanowisko i przedstawić dobre argumenty na rzecz takiego wyboru. I wreszcie czwartą zaletą są niektóre rozwiązania formalne zastosowane przez Barnarda. Myślę tutaj o wydzieleniu w ramach każdego rozdziału części poświęco¬ nej prekursorom danej formacji myślowej, o końcowym słowniku terminów antro¬ pologicznych, oraz o liście proponowanych lektur, która nie jest suchym wykazem literatury, lecz zawiera też uwagi autora. Są to użyteczne narzędzia, które ułatwiają operowanie wiedzą. To wszystko, wespół z zestawem biogramów poszczególnych badaczy oraz skrótowym i wybiórczym streszczeniem ich wkładu w myśl antropolo¬ giczną, sprawia, że książka posiada całkiem duży potencjał dydaktyczny. Niestety, Antropologia nie jest wolna od minusów stanowiących mocny kontra¬ punkt dla powyższego obrazu, z których przywołam trzy najważniejsze. Pierwszym z nich jest „rozedrganie" terminologiczne w zakresie podstawowych pojęć używanych przez autora. Okazuje się, że takie kluczowe dla pracy o teoriach antropologicznych terminy jak „perspektywa", „podejście" czy „szkoła" mają różne znaczenia w różnych partiach tekstu. Na przykład perspektywa w rozdz. I określa paradygmaty (diachroniczny, synchroniczny, interakcyjny), ale już w „Słowniku" odnosi się do nazw kierunków (dyfuzjonizm, antropologia kognitywna, poststrukturalizm). Z kolei „szkoła manchesterska" to grupa badaczy, ale „szkoła praska" jest już kierunkiem badawczym. Natomiast tak odmienne sposoby ujmowania i porząd¬ kowania wiedzy jak materializm kulturowy, procesualizm i podejście ideograficzne, określane są łącznie mianem „podejścia teoretycznego". Zresztą ten ostatni termin wydaje się cudownym lekiem na „całe zło" złożoności świata antropologicznych teorii i może być zarówno eksplanansem, jak i eksplanandum — transakcjonizm, sam będąc podejściem teoretycznym, równocześnie sytuuje się w ramach podejścia akcjonistycznego. W efekcie praca nie pomaga w usystematyzowaniu wiedzy o teo¬ riach antropologicznych, a czasami wręcz to utrudnia. Drugą wadą książki jest jej niespójność strukturalna. Oto jedne rozdziały oma¬ wiają całe podejścia teoretyczne (np. interpretacyjne i postmodernistyczne), inne zaś tylko poszczególne kierunki (np. funkcjonalizm). Jedne zawierają krytykę danego nurtu (np. postmodernizmu), a inne już nie (np. o słabościach dyfuzjonizmu nie do- �350 Rezenzje i noty recenzyjne wiemy się ani słowa). Jednym podejściom poświęcił autor osobny rozdział (np. ewolucjonistycznym), innym zaś nie (np. strukturalistycznym) i tylko dzięki uważnej lekturze można w ogóle domyślać się ich istnienia. W niektórych miejscach dostaje­ my szczegółowy opis koncepcji (np. drobiazgowy opis analizy składnikowej), w in¬ nych zaś jest on bardzo ogólny, by nie rzec ogólnikowy (np. sprowadzona do dwóch zdań prezentacja transakcjonizmu Fredericka Bartha). Tajemnicą pozostaje też przy­ czyna takiej a nie innej kolejności rozdziałów — nie zastosowano tu ani kryterium następstwa czasowego (dlaczego Maurice Godelier jest omawiany przed Claudem Levi-Straussem?), ani kryterium paradygmatycznego (dlaczego kierunki sytuujące się w ramach jednego paradygmatu nie są omawiane obok siebie?). Trzecim minusem Antropologii są jej braki w zakresie panoramy myśli antro¬ pologicznej. Książka nie uwzględnia lub też tylko wzmiankuje o kilku znaczących nurtach oraz nazwiskach w antropologii, zwłaszcza jeśli chodzi o dzisiejsze oblicze tej dyscypliny. Antropologia strukturalno-historyczna spod znaku Marshalla Sahlinsa pojawia się jedynie w kontekście dyskusji z Gananathem Obeyesekere, choć stanowi jeden z najbardziej zaawansowanych teoretycznie kierunków w antropologii, a sam Sahlins jest najprawdopodobniej najczęściej, po Cliffordzie Geertzu, cytowanym an­ tropologiem. Podobnie pominięte zostały współczesne wersje ewolucjonizmu, któ¬ re daleko odchodzą od prostych modeli ewolucyjnych opisywanych w książce, już to przekraczając ramy naturalizmu (np. Christopher Hallpike), już to je rozwijając (np. Roberto Carneiro). Także materializm kulturowy już dawno uwolnił się od ety­ kietki „wulgarnego materializmu" i ma coraz mniej wspólnego z Marvinem Harri­ sem, a coraz więcej z wielowymiarowym podejściem diachroniczno-synchronicznym (np. Brian Ferguson). Antropologia kognitywna właściwie została przez Barnarda sprowadzona do historii, a jej współczesne, prężnie rozwijające się kognitywne ob¬ licze doczekało się ledwie wzmianki. O pominięciu najnowszych tendencji w strukturalizmie czy ekologii kulturowej już nie wspomnę. Jest to o tyle zrozumiałe, że Barnard trochę „nawykowo" koncentruje się na tym, co mu bliskie, a więc na tradycji antropologii brytyjskiej. Niemniej, sprowadzenie jednego z klasycznych kierunków — psychokulturalizmu do Wzorów kultury oraz hipotezy Sapira-Whorfa, z całkowi¬ tym pominięciem jego odmian psychologizujących, jednak dziwi. Skąd się wzięły te słabości? Najprawdopodobniej główna przyczyna tkwi w sa¬ mej historii powstawania tekstu. Widać wyraźnie, że swój początek książka wzięła z notatek do zajęć uniwersyteckich i że najpierw powstał tekst (opisy teorii, biogra¬ fie, prekursorzy, literatura, krytyka itp.), a dopiero potem autor wymyślał koncepcję jego uporządkowania (wizje paradygmatów w antropologii). Barnard zresztą tego nie ukrywa. Kłopot w tym, że rozstrzygnięcia autora okazały się nie w pełni zado¬ walające i doprowadziły do wielu niejasności. Wygląda na to, że do porównywania i systematyzowania koncepcji antropologicznych potrzeba innych jeszcze punktów odniesienia prócz tych, które zaproponował Barnard. Jeśli więc jednym z celów An¬ tropologii było pokazanie linii rozwojowej myśli antropologicznej, to tutaj autor po¬ niósł porażkę. Od takiej pracy oczekiwałbym przedstawienia rozwoju teorii poprzez pokazanie różnic jakościowych między poszczególnymi koncepcjami w wyjaśnianiu faktów etnograficznych. Tego zaś nie da się osiągnąć bez nasycenia pracy konkretny- �Rezenzje i noty recenzyjne 351 mi przykładami etnograficznymi. Książka Barnarda czasami próbuje się z tym wy­ zwaniem zmierzyć i już sam ten fakt zasługuje na pochwałę, choć samo wykonanie pozostawia dużo do życzenia. Wprawdzie etnografii, jak na polskie standardy, jest całkiem dużo, ale jej powiązania z teorią najczęściej sprowadzają się do prostej pre­ zentacji. Brakuje analizy, na czym opiera się dane -wyjaśnienie, od czego zależy, jakie są jego plusy i minusy. Autor za to w pełni zrealizował swój drugi cel, a więc ukazanie wpływu „wiel­ kich" postaci na myśl etnologiczną. Właśnie tutaj upatruję pozytywów Antropologii, które są mniej związane z jakością samej książki, a bardziej z kondycją polskiej an¬ tropologii. Otóż w zakresie podręczników o teorii antropologicznej praca Barnarda jest pierwszą, dzięki której polski student będzie mógł przybliżyć się do standardów antropologii światowej. Rodzime prace nieodłącznie „chorują" na syndrom oderwa¬ nia teorii i praktyki, przedstawiając „suche" opisy kierunków, których nie da się za¬ stosować w żaden sposób do własnych badań magisterskich czy licencjackich. Dzię¬ ki książce Barnarda można zobaczyć, że w antropologii nie ma teorii bez etnograii, że ciągle pojawiający się u nas dziwaczny podział na „terenowców" i „teoretyków" jest podziałem chybionym i mocno ideologicznym. Można też poszukać przyczyn, dla których antropologia unika interpretacji nie podpartych badaniami terenowymi. To duża nowość, jeśli chodzi o podręczniki do nauczania antropologii w Polsce. Podsumowując, Antropologia jest wielowymiarową, niespójną i niepełną, ale za to zwięzłą historią myśli etiologicznej. Jest to przyzwoity podręcznik, który wpraw­ dzie więcej obiecuje, niż daje, ale i tak stanowi nowąjakość w Polsce. Sądzę, że spot¬ ka się z żywym zainteresowaniem ze strony wykładowców i studentów etnologii. Tarzycjusz Buliński Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny, przeł. I . Kołbon, Wydawnic­ two Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, ss. 264. Adam Kuper jest profesorem antropologii społecznej w Brunel University w Wiel¬ kiej Brytanii, autorem takich ważnych prac jak The Chosen Primate: Human Nature and Cultural Diversity (1994), Anthropology and Anthropologists: The Modern Bri¬ tish School (1996). W przypadku Adama Kupera tak zwięzła notka biograficzna okazuje się niewy¬ starczająca. On sam we wstępie omawianej pracy przedstawia się obszernie, ponie¬ waż przekonany jest, że życie i doświadczenie autora ma wielki wpływ na jego po¬ glądy i prace. Dlatego warto pamiętać, że Kuper jest (jak sam pisze i w tej kolejności) liberałem w europejskim tego słowa znaczeniu, umiarkowanym materialistą pocho¬ dzącym z RPA, odpornym na relatywizm współczesnej teorii kultury. �352 Rezenzje i noty recenzyjne Teorię tę jednak Kuper uczynił tematem swej pracy; omawia j ą ze znawstwem, erudycją, językiem, który daleki jest od typowego, miejscami niezrozumiałego na­ ukowego żargonu. Pracy napisanej z dowcipem i swadą, będącej polemiką z tak utartymi schematami myślenia o „kulturze" i kulturach, że równie silnie drażni, jak inspiruje. Dobór tematów oraz omawianych postaci współczesnej antropologii moż­ na by zakwestionować, ale tylko w przypadku pracy znacznie mniej osobistej niż Kultura. Zapewne przeczuwając reakcję na swoje „rewolucyjne" uwagi i spostrze­ żenia, Kuper uspokaja polemistów mottem swej pracy. Za Hirschmanem powtarza słowa: „Jest to prawdopodobnie jedyna rzecz, jakiej można oczekiwać od historii, szczególnie od historii idei: nie rozwiązywania problemów, lecz podnoszenia pozio­ mu dyskusji". O tym cytacie warto pamiętać, czytając tę książkę; nawet gdy Kuper wytacza najcięższe działa swojej erudycji i ironii, jest tylko jednym z wielu dysku¬ tantów, po raz kolejny omawiających znany wszystkim temat. W dyskusji tej do¬ puszczalne są wszystkie zabiegi podnoszące jej poziom i temperaturę, zawsze mówi się jednak przede wszystkim „od siebie", dźwigając bagaż własnych (kulturowych) doświadczeń. Kultura. Model antropologiczny dzieli się na dwie wyraźnie wyodrębnione czę­ ści, zatytułowane: „Genealogie" i „Eksperymenty". W pierwszej autor szczegółowo omawia historię pojęcia „kultura", w drugiej przedstawia najpopularniejsze w Sta¬ nach Zjednoczonych współczesne teorie kultury i ich twórców. Oba rozdziały, które składają się na część pierwszą, są historyczną analizą rozwo¬ ju znaczenia dwóch pojęć: „cywilizacja" i „kultura". Omawiając je, Kuper korzysta w rozdziale pierwszym z prac europejskich teoretyków idei, a w drugim przedstawia złożone dzieje „kultury" w Stanach Zjednoczonych. Wywód Kupera ma wyraźny cel — od genezy pojęcia dotrzeć do interesujących go współczesnych koncepcji kultury i wykazać ich powiązania z wcześniejszym dyskursem. Jednocześnie autor przeciwstawia „cywilizację" i „kulturę". „Cywilizacja" ma być tworem francuskim, opisującym rzeczywistość uniwersalną, zdolność całego ludzkiego świata do dosko¬ nalenia się, do postępu, z którym jest ona nierozłącznie związana. Terminem „cywi¬ lizacja" posługiwali się myśliciele narodów imperialnych, wierzący w możliwość upowszechnienia postępu wśród podbijanych ludów. Cywilizacja ma być nastawiona na aktywne działanie podmiotu i podkreślać wspólne doświadczenia całej ludzko¬ ści. Termin „kultura" użyty po raz pierwszy przez Cycerona, według Kupera miał wskrzesić Herder, nadając mu rys romantyzmu. Kulturę stanowi to, co wewnętrzne, prywatne, irracjonalne i w końcu — narodowe. Korzenie kultury mają więc sięgać „najciemniejszych lęków" Kupera — tego, co dzieli ludzi i czego nie da się uza¬ sadnić ani podważyć racjonalną argumentacją. Dla większości europejskich intelek¬ tualistów większym problemem stał się strach przed uniformizacją świata, wyrów¬ nującym walcem postępu i rozwoju, stąd zwycięstwo w Europie raczej „kultury" niż „cywilizacji". W Stanach Zjednoczonych najaktywniej na temat kultury dyskuto¬ wali badacze zebrani wokół Talcotta Parsonsa, w tym antropolodzy Alfred Kroeber i Clyde Kluckhohn. Celem Parsonsa było stworzenie całościowego bloku dyscyplin badających człowieka i społeczeństwo. Oprócz psychologii i socjologii weszła do niego antropologia, co po wielu kontrowersjach doprowadziło do wytworzenia na �Rezenzje i noty recenzyjne 353 użytek antropologii nowej, węższej definicji kultury. Niestety, dodałby zapewne Ku¬ per, oparto j ą na najbardziej idealistycznych i relatywistycznych wątkach obecnych w dawnych definicjach. Kultura, dla wpływowej szkoły Parsonsa, to „symbolicz¬ ny świat idei i wartości". Pominięto tradycję materialistyczną i uniwersalistyczną, podkreślono, że kultura jest całym, zamkniętym światem — i stąd właśnie wyrosły krytykowane przez Kupera współczesne koncepcje. Pierwszy rozdział części drugiej, zatytułowany „Clifford Geertz: kultura jako religia i jako wielka opera", nie jest wyrazistą krytyką, do której łatwo się ustosun¬ kować, a ilość przytoczonych faktów z życia Geertza, znajomość jego prac i ko¬ mentarzy do nich, w pierwszym momencie przytłacza czytelnika. Gdy spróbowałam dotrzeć do osobistej opinii Kupera o osiągnięciach Geertzowskiej antropologii, tekst rozdziału stał się „nieprzezroczysty", a słowa, których używa Kuper, odsłoniły nowe znaczenia. Jakie jest zdanie Kupera o Geertzu? Pisząc o nim, używa następujących sformułowań: „jego naturalną skłonnością jest raczej bycie eseistą", „nadał podejściu kulturowemu kuszący powab", „świeże słownictwo i obietnice na czasie", „Geertz jest kimś w rodzaju władcy w najświętszych gajach amerykańskiej akademii". Tego typu określenia Geertza i jego pracy pojawiają się w tekście stosunkowo rzadko, łatwo więc je przeoczyć w ogólnie chłodnym, lekko ironicznym, czyli „obiektyw¬ nym" tonie wypowiedzi. Dopóki czytelnik wierzy, że Kuper pisze tak o wszystkich antropologach i ich koncepcjach, wydaje się, iż to tylko jego styl. Według mnie jest to jednak wyraźne bagatelizowanie dorobku Geertza — dla Kupera jego sła­ wa jest wynikiem sprawnych zapożyczeń z „ojców chrzestnych" (Webera, Parson­ sa, Durkheima), umiejętności wpasowywania się w naukowe „mody" oraz lekkiego, eseistycznego pióra. Kuper wyraźnie zarzuca Geertzowi bycie raczej artystą niż na¬ ukowcem. Przy takim odczytaniu rozdziału, jego tytuł zyskuje inne znaczenie, Geertzowska „kultura" stała się religią wielu młodych antropologów, ale czy jest także „wielką operą"? Sztuczną grą, w której na bazie starych konwencji tworzy się imponujący spektakl, najbardziej konserwatywną z „wysokich sztuk"? Należy pamiętać, że dzie¬ ła Geertza, jako jednego z niewielu antropologów, są czytane przez przedstawicieli innych nauk, stały się inspiracją dla postmodernizmu w antropologii, wprowadziły na stałe pojęcia tekstu i interpretacji do antropologicznych rozważań. Rozwój meto¬ dologii antropologicznej zawdzięcza więc im wiele. Prace terenowe Geertza zdobyły sporą sławę wśród antropologów, wywołały dyskusję nad odpowiedzialnością bada¬ cza względem badanych, antropologiczną etyką. Inny świat został — wbrew opinii Kupera — na pewno zyskany. W kolejnym rozdziale Kuper dość szczegółowo omawia biografię Davida Schnei¬ dera, wywodząc z doświadczeń jego dzieciństwa i młodości późniejszy przebieg ka¬ riery naukowej. Przywołuje opinie znajomych Schneidera i uniwersyteckie anegdoty, by poprzeć tezę, iż w życiu naukowym postępował on analogicznie do młodzień¬ czego buntu przeciw autorytetowi ojca i bezkompromisowej rywalizacji z bratem. Konfliktowość Schneidera, jego niepopularne w środowisku poglądy, a nawet szcze¬ gólny szacunek dla Parsonsa, mają być projekcją skomplikowanych i przykrych dla Schneidera stosunków rodzinnych. �354 Rezenzje i noty recenzyjne „Rodzinna obsesja" miała zdeterminować życie Schneidera do tego stopnia, że najpierw zajął się on badaniami nad systemem pokrewieństwa na Wyspie Jap w Mi¬ kronezji, a potem próbował dowieść, że pokrewieństwo rozumiane jako genealogia jest konstruktem kultury euroamerykańskiej, nieznanym Japczykom. Przedstawiona w ten sposób teoria Schneidera okazuje się jedynie psychologiczną odpowiedzią na problemy dzieciństwa i młodości. Po raz kolejny Kuper w sprytny sposób (choć me¬ toda jest tu zupełnie inna) dyskredytuje dokonania opisywanego antropologa. Jeśli przyjmiemy argumentację, że Schneider był całkowicie zdeterminowany przez to, czego doznał w młodości, jego wszelkie dokonania tracą sens. Podeszłabym do ta¬ kich teorii z dużą podejrzliwością, albowiem wydaje mi się, że „człowiek Zachodu" odbiera tego rodzaju determinizm psychologiczny jako zarzut wobec wartości dzieła. Cały ten wywód Kupera czyta się z narastającą irytacją, jego sposób tłumaczenia rzeczywistości jest prosty i... nieweryfikowalny. Życie (jako całość jego biologii, psychologii, kultury i wszystkiego, o czym jeszcze nic nie wiemy) Schneidera jest niedostępne badaczom. Kultura ma w sobie, moim zdaniem, tyle samo biologii, ile biologia kultury, wydaje się więc, że jako zdeterminowane naszą biologią i kulturą ludzkie istoty nie mamy szans poza nie wyjść i opisać prawdziwego świata. Sam Kuper, świadomie lub nie, posługuje się rozróżnieniem na naturę i kulturę — po to, by ocenić naukową teorię poza naukową grą, która, jak dotąd, nie zakłada badania powiązań rodzinnych naukowca w celu oceny tego, co stworzył. Rozdział piąty rozpoczyna Kuper opisem sytuacji w amerykańskiej antropologii lat 60. XX wieku. W tym czasie popularność zdobyły, według niego, dwa sprzecz­ ne i rywalizujące ze sobą kierunki antropologiczne: relatywizm i neoewolucjonizm, z którymi w różnych okresach życia związany był Marshall Sahlins. Kuper omawia najpierw pierwsze dzieła Sahlinsa z lat 50. i 60., w których ten analizował kultury wysp Pacyfiku, by wykazać, w jaki sposób przystosowują one do życia w konkretnym środowisku przyrodniczym. W tym okresie wierzył w możliwość odnalezienia historii ekonomii w schematach gospodarowania współczesnych łowców i zbieraczy. Niestety (tak zdaje się powiedziałby Kuper), w roku 1967 Sahlins wyjechał do Paryża i tam zetknął się ze strukturalizmem, a spotkanie to okazało się przełomem w jego myśleniu o kulturze. Jego zainteresowania przesunęły się w stronę schema¬ tów symbolicznych i „determinizmu ideologicznego". Sahlins próbował jeszcze raz wyjaśnić ewolucję społeczeństw, tym razem już w innym paradygmacie — strukturalistycznym. Następnie rozwijał teorię mitopraktyki, czyli odtwarzania mitów w teraźniejszych działaniach, wyprowadzając swe tezy z materiałów dotyczących społeczeństw polinezyjskich i ich mitologii. Kuper traktuje Sahlinsa znacznie łagodniej niż Geertza i Schneidera; znajduje w jego dorobku wartościowe przemyślenia. Interesujące jest, że zwraca uwagę głów¬ nie na zmianę w teoretycznej orientacji Sahlinsa, nie widząc podobieństw obu okre¬ sów jego twórczości. Zespala je determinizm — raz materialistyczny, raz kulturowy — ale wciąż tak samo ograniczający jednostkę. Rozdział szósty dotyczy wszystkich tych antropologów, którzy studiowali w „go¬ rących" latach 60., co zdaniem Kupera ukształtowało ich myślenie, a tym samym �Rezenzje i noty recenzyjne 355 najnowsze teorie kultury. Najważniejszym nurtem wypracowanym przez to „poko¬ lenie" jest postmodernizm. Postmodernizm, zdaniem Kupera, stworzył jedynie coś na kształt teorii, w obrębie swego rodzaju intelektualnej szkoły, czerpiąc z literatu¬ roznawstwa. Przoduje w tym James Clifford, autor pracy Kłopoty z kulturą, w której etnograię przedstawił jako jeden z wielu kierunków literackich. W opinii Kupera przyniosło to antropologii co najwyżej wzrost wyrainowania, nie zaś nową myśl. Z większą sympatią podchodzi do postmodernistycznego „terenowca" Renato Rosal¬ do, który postuluje pisanie (a nie tylko czytanie) ze zrozumieniem. Ostatnimi bohate¬ rami Kupera stali się Michael Fischer i George Marcus. Obaj zostali zakwalifikowani przez Kupera raczej jako lewicowi politycy niż naukowcy-antropolodzy. Postmoder¬ nizm charakteryzować ma powrót do romantyzmu, rozumianego jako celebrowanie różnicy. Tym razem, aby uzasadnić uprzedzenie do „myślenia tożsamością", Kuper powołuje się nie tylko na własne doświadczenia z RPA, ale także na Edwarda Saida i Lilę Abu-Lughod. W ostatnim rozdziale Kuper śledzi dalsze dzieje upolitycznienia (i to lewicowe¬ go) sporów o kulturę w Stanach Zjednoczonych. Jego zdaniem, od kilkunastu lat „kulturą" w tym kraju zajmują się wszyscy poza antropologami. W siłę rosną studia kulturowe, w których więcej miejsca poświęca się polityce niż nauce i dlatego stały się one zapleczem multikulturalizmu. Multikulturalizm to opcja polityczna, której Kuper jako liberał musi się przeciwstawić i robi to tak wyraziście, że przez chwilę ma się wrażenie, iż cały ten obszerny wywód o „kulturze" był tylko po to, aby dotrzeć tutaj. Przemawia przez niego lęk przed drugim apartheidem, którego hasła pobrzmie¬ wają w tym, co mówią multikulturaliści. Prawo do bycia odmiennym, według Kupera, musi być zawsze wtórne wobec prawa do bycia równym. Podkreślanie różnic jest jego zdaniem właściwe ludom, które innych postrzegają jako wrogów i dlatego postęp społeczny powinien takie myślenie ograniczać. Aby podsumować całość pracy, warto zatoczyć koło i powrócić do samego po¬ czątku. Kuper jasno przedstawia powód, dla którego pisze — chce walczyć z kulturalizmem (a jego formą jest też multikulturalizm), albowiem może on stać się inną, nowoczesną formą rasizmu. Autor jest tego świadomy, ponieważ urodził się w kraju, który najsilniej tego nowego rasizmu doświadczył i chce ostrzec tych, którzy jeszcze niebezpieczeństwa nie zauważyli. Kuper wykorzystuje całą siłę swej argumentacji, by przekonać, że „kultura" dzieli. Świadomie jednak lub nie, używa w swej pracy kulturalistycznych argumentów. Już podana wyżej geneza tej pracy jest czysto kulturalistyczna. Kuper znacznie więcej miejsca niż inni antropolodzy poświęca „przed¬ stawieniu postaci", obojętnie, czy mówi o sobie samym, Schneiderze, postmoderni¬ stach, studiach kulturowych, czy kulturze. Taka strategia doprowadza go jednak do mocnej krytyki kultu różnicy i samej kultury. Maja Kostecka �356 Rezenzje i noty recenzyjne Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David H o w e s, Berg Publishers, Oxford, New York 2005, ss. 422. Arystoteles twierdził, że nie ma niczego w rozumie, co najpierw nie byłoby w do­ świadczeniu zmysłowym. Od starożytnych Greków, średniowiecznych mistyków, poprzez Karola Marksa do Marshalla McLuhana, zmysły były przedmiotem kultu­ rowej refleksji. Zmysły są źródłem przyjemności i bólu, wiedzy i siły. Są związane z indywidual­ nym doświadczeniem, ale stanowią także pole dla intensywnych badań kulturowych. Odczuwanie to nie tylko kwestia fizjologicznych reakcji i/lub osobistego doświad­ czenia. To jedna z podstawowych form kulturowej ekspresji, medium, poprzez któ­ re społeczeństwa oddają się swoim kulturowym praktykom i wyrażają wyznawane wartości. Widok malarskiego dzieła, zapach perfum, smak kolacji, są materią kultu¬ rowego zróżnicowania. Świat odbiera się i definiuje za pomocą pięciu zmysłów. Wzrok, słuch, smak, węch i dotyk są oczywistymi „narzędziami" czytania rzeczywistości. Używane są nie tylko po to, aby uwierzyć, lecz także, by sprawdzić, przekonać, zrozumieć, zadziwić — odebrać wrażenie na temat naszego bycia w świecie. Nasza pamięć jest w dużej mierze pamięcią sensoryczną, zmysły łączą nas z przeszłością. Doznania zmysłowe odgrywają znaczącą i inicjującą rolę w każdym przeżyciu estetycznym. Są związane z emocjami — rządzą pożądaniem i awersją. Współczesny dyskurs dotyczący relacji zmysłów i kultury zdominowany jest przez problematykę wizualności. Obraz oddziałuje na każdego i codziennie. Cała ta ogromna panorama wizualna istnieje dziś dookoła nas. Należymy do społeczeństwa nasyconego obrazami, ciągle poddawanego wizualnym bodźcom, posługującego się masowym językiem wizualnym. W Polsce, mam takie wrażenie, antropolodzy włączyli się w nurt koncentrujący się na zagadnieniach obrazu w kulturze. Opracowań z zakresu antropologii wizual¬ nej jest wiele, dotyczą one fotografii, filmu, szeroko pojętej ikonosfery. Natomiast tekstów antropologicznych poświęconych fonosferze, oddziaływaniu zapachów, roli dotyku w kulturze czy tematyce smaku — jest znacznie mniej. Są to porozrzuca¬ ne po różnych czasopismach i zbiorowych opracowaniach artykuły, niekiedy w ca¬ łości mówiące o zmysłach, a niekiedy czyniące z nich tylko jeden z poruszanych wątków. Tymczasem antropologia zmysłów, jako dziedzina nauki, weszła do antropolo¬ gicznego krajobrazu w późnych latach osiemdziesiątych i wczesnych dziewięćdzie¬ siątych XX wieku. Rozwija się i uprawiana jest przede wszystkim w Stanach Zjed­ noczonych i Kanadzie, a jednym z czołowych jej przedstawicieli jest David Howes. W 1988 roku założył on wraz z grupą zaprzyjaźnionych naukowców The Concordia Sensoria Research Team (CONSERT). Grupa działa przy Wydziale Socjologii i An¬ tropologii Uniwersytetu Concordia w Montrealu w Kanadzie i zajmuje się kulturo¬ wą interpretacją zmysłów. Zainteresowania badaczy koncentrują się na społecznych implikacjach komercjalizowania się zmysłów, sterowania percepcją w technologii, projektowaniu czy konsumpcji. To również, wciąż stawiane na nowo, pytania o rolę �Rezenzje i noty recenzyjne 357 zmysłów we współczesnych mediach, ideologiach klasowych, rasowych oraz w gen¬ der studies. David Howes jest redaktorem serii Sensory Formations wydawnictwa Berg. Pu¬ blikujący tu autorzy chcą uzmysłowić czytelnikom, że zmysły to nie tylko indywidu¬ alne, ale także kulturowe doświadczenie, oraz podkreślają znaczenie zmysłów w ba¬ daniach społecznych i kulturowych. W serii tej ukazały się już następujące książki: The Auditory Culture Reader (M. Bull, L. Back, eds.) — proponująca strategię głę¬ bokiego słuchania, czyli takiego, które obejmuje dźwięki życia codziennego, naturę i myśli; The Book of Touch (C. Classen, ed.) — zastanawiająca się nad granicami bólu i przyjemności, światem „dotykanym" przez niewidomych, metodami azjaty¬ ckiej medycyny i ciałem w wyobrażonych światach wirtualnych; The Taste Culture Reader: Experiencing Food and Drink (C. Korsmeyer, ed.) — ukazująca smak jako najbardziej poruszający ze zmysłów, przenikający kulturowe, społeczne i religijne relacje; The Smell Culture Reader (J. Drobnick, ed.) — odpowiadająca na pytania o najbardziej nieuchwytny ze zmysłów — węch, który nie jest jedynie przekaźnikiem miłych bądź przykrych zapachów; Cultures of Vision: The Alternative Visual Culture Reader (E. Edwards, K. Bhaumik, eds.) — w inny od dominującego w kulturowym dyskursie sposób mówiąca o obrazie i jego roli w rozumieniu otaczającego nas świa¬ ta; The Six Sense Reader (D. Howes, ed.) — poszukująca definicji szóstego zmysłu, tego, co leży poza naszą percepcją. W 2005 roku, również w serii Sensory Formations, Howes wydał książkę Empi¬ re of the Senses. The Sensual Culture Reader. Wyjściowym założeniem tego opra¬ cowania jest przekonanie, że zmysły są bramą wiedzy, instrumentem siły, źródłem przyjemności i bólu; są też przedmiotem dramatycznych różnic. Książka podzielona jest na pięć części, a każdą z nich poprzedza krótki wstęp Howesa. Tom zawiera fragmenty większych prac, drukowane już wcześniej artykuły oraz teksty napisane specjalnie do Empire of the Senses. Antropologią zmysłów zajmuje się wielu bada¬ czy, ale w tym opracowaniu znalazły się przede wszystkim teksty autorów ze Sta¬ nów Zjednoczonych i Kanady. Są to antropolodzy, socjologowie, literaturoznawcy, geografowie, specjaliści od prawa i języka angielskiego, historycy nauki i techni¬ ki oraz filozofowie (choć znajdziemy także tekst z zakresu neurologii zmysłów!). Jak zauważa sam Howes, przedmiot naukowej refleksji zawartej w książce znajduje się na pograniczu wielu dziedzin. Ich połączenie dowodzi, jak owocna może stać się perspektywa interdyscyplinarna. Ukazanie wielorakich kontekstów, przedsta¬ wienie faktów na podstawie konkretnych badań naukowych i zebranie tego, mimo różnorodności podejść badawczych, w całość tworzącą wielowątkowe, a zarazem spójne opracowanie, to podstawowe atuty książki. Bogate bibliografie poszczegól¬ nych artykułów uzupełnia David Howes o listę pięćdziesięciu tytułów z zakresu nauk społecznych, humanistycznych i sztuki. Są to propozycje lektur dla wszystkich tych, którzy chcieliby poszerzyć swoją wiedzę z zakresu prezentowanej problematyki. Pierwsza część książki, zawierająca dwa rozdziały, dotyczy roli zmysłów w pro¬ cesie poznawczym. Oliver Sacks proponuje projekt z zakresu neuroantropologii. Od¬ wołując się do swoich wcześniejszych badań, w których zajmował się percepcją głu¬ choniemych, zadaje pytanie: „Co widzą niewidomi?". Z etnograficzną ciekawością �358 Rezenzje i noty recenzyjne opisuje światy swoich pacjentów. Marshall McLuhan, autor drugiego rozdziału, zna­ ny jest w Polsce jako badacz mediów i ich oddziaływania na jednostkowe i społeczne życie człowieka. We fragmencie zamieszczonym w Empire of the Senses McLuhan porusza się wewnątrz sensorium pięciu zmysłów. Próbuje pokazać, jak ważną rolę odgrywają one w architekturze i planowaniu urbanistycznym, komunikacji społecz¬ nej i psychologii, historii i antropologii. Dwie kolejne części tomu koncentrują się na geografii i historii zmysłów. Susan Stewart bada relacje między doświadczaniem za pośrednictwem zmysłów a pamię­ cią i tworzeniem sztuki. Prezentuje krótką historię sensorium w zachodniej filozofii i literaturze. Odwołuje się między innymi do Arystotelesa, Kanta, Freuda, Marksa i Prousta, by dowiedzieć się, jak rozumiano relacje między zmysłami a rzeczywi¬ stością, i jak motyw pięciu zmysłów stał się jednym z toposów zachodniej literatury. Tekst Constance Classen, historyka kultury, wpisuje się natomiast w nurt gender stu¬ dies. Swoją opowieść o „męskich i kobiecych zmysłach" rozpoczyna Classen w śred­ niowiecznej Europie, a kończy w epoce modernizmu. Dowiadujemy się, że w historii kultury mężczyznom przypisywano zazwyczaj zmysły wzroku i słuchu — uważane za bardziej wartościowe, dominujące. Kobiety żyły wśród zapachów, smaków i do¬ tyku. Alain Corbin zajmuje się z kolei trudnościami, jakie napotyka na swojej dro¬ dze badawczej historyk zmysłów. Jego analizy opierać się mogą prawie wyłącznie na tekstach pisanych lub dziełach malarskich. Nie zawsze dostarczają one wiedzy na temat społecznej hierarchii zmysłów. Badacz wciąż musi sobie zadawać pytanie, jak wtedy smakował, pachniał i brzmiał świat. Kolejne teksty zawarte w książce to podróże po sensualnych pejzażach. Ich au¬ torzy zastanawiają się na przykład, dlaczego w jednej kulturze przypisuje się domi¬ nującą rolę smakowi, a w innej zmysłowi słuchu. Jaką rolę odgrywa w zachodniej Afryce wewnętrzny zmysł równowagi? Jak interpretować japońską ceremonię pa­ rzenia i picia herbaty? I dlaczego Japonia to imperium wszystkich zmysłów, a nie —jak chciał tego Roland Barthes — imperium znaków? Jak poprzez smaki, zapachy i dźwięki, żyjące w diasporze i pracujące w Hongkongu Filipinki odtwarzają swoją kulturę i tradycję? W dwóch ostatnich częściach książki autorzy zmagają się z problematyką roli zmysłów w doświadczaniu nowoczesności i ponowoczesności. Zadają także pytanie, jak zmysły współtworzą estetykę codzienności. Jim Drobnick przedstawia teorie do¬ tyczące estetyki świata zapachu. Pokazuje, jak różne dziedziny współczesnej sztuki, a zwłaszcza projekty wystawiennicze i muzealne, wzbogacają swój przekaz dzięki sile, jaką ma w sobie zapach. David Howes prowadzi czytelnika między innymi do wielkiego centrum handlowego, by na przykładzie wykorzystania wrażeń sensualnych w socjotechnice przedstawić logikę późnego kapitalizmu. Robert Desjarlais opisuje zaś schronisko dla bezdomnych w Bostonie, w którym percepcja zdomino¬ wana jest przez ograniczony wachlarz bodźców. Jest to opowieść o świecie głodu, zimna i przemocy, gdzie ciszę i spokój można znaleźć jedynie we własnym ciele. Nie sposób odnieść się do wszystkich rozdziałów tak szeroko zakrojonej pracy. Wielość poruszanych wątków prowokuje pytania, może być inspiracją do wielu prze¬ myśleń i dalszych poszukiwań. �Rezenzje i noty recenzyjne 359 W zamierzeniu redaktora tomu, Davida Howesa, jest to zatem książka skierowa¬ na do tych czytelników, którzy chcą pełniej poznać i zrozumieć, jak doświadczamy otaczającego nas świata. Lektura tej pracy jest fascynująca, choć jej interdyscypli¬ narność, która niewątpliwie jest atutem, wymaga od czytelnika intelektualnej ela¬ styczności i antropologicznej ciekawości. Książka wolna jest od autorytatywnych interpretacji. Jej trzon stanowi jednak niespotykanie pieczołowite zestawienie faktów i hipotez, z których chyba ani jedna nie została pozostawiona bez przypisu, odnośni¬ ka czy komentarza. Od teoretycznych esejów po empiryczną etnografię, gender stu¬ dies, kulturę materialną i życie codzienne — Empire of the Senses jest opracowaniem ważnym dla zrozumienia naszych relacji z innymi i z otoczeniem. Zmysły rozumiane są tu jako kulturowy system. Klasyczne już teksty McLuhana i Corbina oraz te pisane przed kilku laty, podważają hegemonię wzroku we współczesnym dyskursie i do¬ wodzą intersensualności naszego poznania. Tom ten potwierdza także wielki wpływ dychotomii tego, co racjonalne i emocjonalne, umysłu i ciała, ale zapewnia jedno¬ cześnie, że jesteśmy w środku sensualnej rewolucji, która wymaga nowych form reprezentacji. Prace pisane i redagowane przez Davida Howesa i skupionych wokół niego ba¬ daczy wytrzymują krytykę naukową. Próbują sformułować teorię i metodologię an¬ tropologii zmysłów. Choć język tych tekstów oraz wybrane tematy mogą czasem sugerować, że mamy do czynienia z atrakcyjną (pseudo-)naukową publicystyką, to jednak wyrażane sądy wsparte są rzetelnymi badaniami i wyprowadzane z zacho¬ waniem rygorów naukowego postępowania. Brak polskich tłumaczeń prac z kręgu amerykańskiej i kanadyjskiej antropologii zmysłów wydaje mi się zatem wielkim przeoczeniem. Na koniec należy podkreślić intelektualną satysfakcję, jaka płynie z lektury teks¬ tów zawartych w Empire of the Senses. Przypuszczam, że wielu czytelników książki ma poczucie obcowania z tekstami wyjątkowymi, ze względu na sposób, w jaki auto¬ rzy piszą, błyskotliwy i odbiegający od sztywności akademickiego wywodu, przede wszystkim zaś z powodu poruszanych treści oraz ich aktualności. Aleksandra Krupa Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 1: Organizacja społeczna, red. Re­ nata E. H r y c i u k i Agnieszka K o ś c i a ń s k a, przeł. M . Bierca i in., Wy­ dawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, ss. 328. Pojęcie płci kulturowej (gender) w ciągu kilku ostatnich dziesięcioleci wywar¬ ło ogromny wpływ na rozwój nauk humanistycznych i społecznych. Refleksja nad konstruowaniem płci w określonych kulturach i społeczeństwach przewartościowała myślenie na temat kobiecości, męskości, seksualności czy ról społecznych przypisy¬ wanych określonym osobom. �360 Rezenzje i noty recenzyjne Książka Gender. Perspektywa antropologiczna jest wyborem jedenastu tekstów anglojęzycznych. Jedne są klasyczne, znane i często cytowane, inne — nowe, nie­ publikowane lub napisane specjalnie do tego zbioru. W przygotowaniu jest jeszcze drugi tom książki, Kobiecość, męskość, seksualność, składający się z dwóch części: „Konstruktywizm społeczny: ciało i seksualność" oraz „Wizerunki męskości". Omawiany tom składa się z trzech części: „Rodzina i pokrewieństwo", „Płeć kul­ turowa a naród, państwo i organizacja plemienna" oraz „Gender w świecie postkolonialnym". W każdej części czytelnik znajdzie zarówno teksty teoretyczne, jak i analizy materiału terenowego z różnych części świata, będące egzemplifikacją przy­ jętych założeń teoretycznych. Z konieczności dokonam omówienia tylko niektórych tekstów, nie uważając innych za gorsze czy mniej interesujące. W pierwszej części znalazł się ważny tekst Sylvii Junko Yanagisako i Jane Fishburne Collier O ujednoliconą analizę płci kulturowej i pokrewieństwa. Autorki od¬ rzucają przyjęte w badaniach nad pokrewieństwem dychotomie: natura — kultura, produkcja — reprodukcja i publiczne — prywatne, negując tym samym tezę, że w centrum kulturowej organizacji gender leży biologiczna różnica między rolami, które w rozmnażaniu płciowym odgrywają mężczyźni i kobiety. „Jedynie stawiając to założenie pod znakiem zapytania — piszą badaczki — można w ogóle zacząć pytać o to, jak inne kultury rozumieją różnice między mężczyznami i kobietami, i rozpocząć badania nad tym, w jaki sposób nasza własna kultura koncentruje się na stosunku płciowym i porodzie, które uznaje za kluczowe momenty konstytuu¬ jące kobiecość i męskość" (s. 53). Proponują badanie społeczeństwa na podstawie trzech elementów: analizy kulturowych systemów znaczeń, analizy systemów mode¬ li nierówności społecznych oraz analizy historycznej. Z kolei w artykule pod intry¬ gującym tytułem Czy rodzina istnieje? Nowe ujęcia antropologiczne, Jane Fishburne Collier, Michelle Z. Rosaldo i Sylvia Yanagisako odrzucają funkcjonalistyczną teorię rodziny jako uniwersalnej w każdym społeczeństwie instytucji spełniającej określo¬ ne potrzeby. Ich zdaniem, rodzina jest przede wszystkim konstrukcją ideologiczną czy moralną, związaną z nowoczesnym państwem. Badaczki zwracają się w stronę ustaleń XIX-wiecznych naukowców, którzy rodzinę pojmowali w kategoriach dyna¬ micznych (ewolucjonistycznych), wskazując jednak na jej zmienność i dostosowanie do konkretnych warunków społeczno-politycznych i kulturowych. Tym tropem, nie przyjmując jednak formułowanych przez naukowców wiktoriańskich koncepcji (ta¬ kich jak pierwotny matriarchat czy promiskuityzm), idą Collier, Rosaldo i Yanagisako. Zakładają, że jednym z zasadniczych pojęć konstytuujących pojęcie współczesnej rodziny amerykańskiej jest „wychowanie". Wyraz ten określa nie tylko zapewnienie biologicznego przetrwania, ale ewokuje rodzaj więzi, która pociąga za sobą oddanie i miłość. Więzi owe są trwałe i łączą się ze współpracą, a nie z konkurencją. Na gruncie współczesnej kultury amerykańskiej można mówić o przeciwstawieniu się rodziny państwu i rynkowi, to jest instytucjom przynależnym do sfery publicznej, podczas gdy rodzina należy do sfery prywatnej, intymnej. O tym, jak funkcjonuje aparat państwowy w Japonii, pisze Anne Allison, anali¬ zując instytucję obento — pudełka z drugim śniadaniem przygotowywanym przez matki dla przedszkolaków. To, w jaki sposób powinno zostać przygotowane obento �Rezenzje i noty recenzyjne 361 (misternie wykonane malutkie porcje różnych potraw, co ma zachęcić dziecko do zjedzenia wszystkiego) i jak powinno zostać zjedzone (szybko i bez pozostawiania resztek), wskazuje, jakie role przypisuje się dziecku — przystosowanie do bycia zdy­ scyplinowanym i niewybrednym (w obento znajdują się też potrawy, których dziecko nie lubi) oraz matce — konieczność poświęcenia dziecku należytej uwagi i znacznej ilości czasu. Dziecku, uczącemu się jeść pałeczkami, przekazane zostają elementy tradycyjnej kultury japońskiej. Wreszcie zarówno dziecko, jak i matka zostają pod¬ dane obserwacji i ocenie przez wychowawczynie, inne matki i inne dzieci. Victoria Ana Goddard w artykule „Dziewica i państwo". Płeć i polityka w Ar¬ gentynie analizuje relację pomiędzy płcią kulturową a polityką, zwracając uwagę na „upłciawianie" (gendering) dyskursu i działalności politycznej. Analizuje dwa konteksty: rolę kobiet w oddolnych działaniach społeczeństwa przeciwko reżimom wojskowym w Chile i Argentynie oraz ważność płci w poparciu populistycznych rządów Juana Domingo Perona. Szczególną uwagę poświęca osobie Evy Perón, żony generała, która swoją postawą i działaniem akcentowała z jednej strony tradycyjne wartości przypisywane kobiecie (macierzyństwo, empatia, bliski związek z drugim człowiekiem), a z drugiej wskazywała na potrzebę zmian, takich jak na przykład włączenie kobiet do sfery polityki albo dostrzeżenie potrzeb najuboższych. Z kolei w latach 70. XX wieku w Chile i w Argentynie celem rządów wojskowych było od¬ politycznienie sfery prywatnej. Podkreślano więc takie wartości jak macierzyństwo czy podporządkowanie się kobiet dobru ich dzieci. Jednakże represje państwa dosię¬ gły nie tylko działaczy politycznych, ale i zwykłych ludzi i ich rodziny. Matki z Pla­ cu Majowego w Argentynie czy Stowarzyszenie Rodzin „Znikniętych" Więźniów w Chile działały oddolnie, poprzez niesformalizowane metody oporu, na przykład strajki głodowe i organizowanie pomocy najbiedniejszym. Opierając się na wartoś¬ ciach promowanych, a jednocześnie niszczonych przez państwo, kobiety wysuwały żądania prywatne — między innymi domagały się ujawnienia miejsc przebywania „znikniętych" z ich rodzin. Ich działania miały jednak wymiar ogólniejszy — Matki z Placu Majowego podkreślały odrzucenie przemocy i wskazywały na swoją tożsa¬ mość jako matek (ich symbolem była biała chustka wiązana na głowie). Dwa teksty dotyczą sytuacji w Polsce. Frances Pine, która od lat 70. X X wieku prowadziła badania na Podhalu, analizuje współczesne góralskie wesele w kontek¬ ście przemian ustrojowych po 1989 roku i w związku ze stosunkiem górali podhalań¬ skich do państwa i organizacji pracy. W czasach socjalizmu, rytuały związane z do¬ mem i rodziną były rozbudowane, co stanowiło swego rodzaju opór wobec systemu. Obecnie dawne domowe rytuały uzewnętrzniły się (wesele w domu kultury, korzy¬ stanie z usług profesjonalnych kelnerów). Przed rokiem 1989 negatywnie postrzega¬ na praca wykonywana poza domem stała w opozycji do „roboty" w domu i dla domu (istotnym elementem był nielegalny i półlegalny drobny handel). Po 1989 roku, gdy to, co należało do szarej strefy, można było zalegalizować, praca wykonywana poza domem stała się bardziej widoczna, a sfery pracy i rodziny wyraźniej się od siebie oddzieliły. Dom jednak, pisze Pine, pozostaje centrum kultury góralskiej. „Rytuały związane z domem, które publicznie ukazują relacje pomiędzy płcią kulturową oraz pracą a ziemią i które metaforycznie podkreślają jego centralną, kulturową i ekono- �362 Rezenzje i noty recenzyjne miczną pozycję, jako sprzeciwiające się państwu, umiejscawiane są „na zewnątrz" i tym samym przyczyniają się do redeinicji miejscowych tożsamości i przesunięcia ich w stronę konsumpcji i utowarowienia" (s. 88). I o ile wcześniej najstarsze poko¬ lenia przekazywały wiedzę i umiejętności, o tyle teraz status ekonomiczny i symbo¬ liczny domu reprezentują ludzie młodzi, obeznani z kulturą konsumpcji. Gender jest tu kluczem w wyborze praktyk, symboli i wartości. Thomas Chivens, wskazując na zależności pomiędzy koncepcją płci a państwem, analizuje wymianę modeli interwencji policji i wiedzy eksperckiej dotyczącej prze¬ mocy domowej względem kobiet pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Polską (pro¬ wadził badania w Warszawie w latach 2000-2001). Płeć, która z punktu widzenia policyjnych interwencji jest kategorią istotną, powinna być rozpatrywana na wielu poziomach. „Jest ona — pisze Chivens — (...) w coraz większym stopniu kategorią używaną przez przedstawicieli państwa (state actors) reformujących rządowe sposo¬ by interwencji, mające na celu naprawę moralności obywatelskiej, a zarazem zdolne do wytwarzania kapitalistycznych i demokratycznych form życia. Także przemoc domo¬ wa nie jest uniwersalnym faktem, które poddaje się odkryciu, a następnie analizie ( . ) . Jest ona zaś zjawiskiem kulturowym, a zatem deiniowanym w sposób utrwalony przez historię, materialnym i względnym (contingent)" (s. 185). Artykuł T. Chivensa został napisany specjalnie do tomu Gender. Perspektywa antropologiczna. W części III — „Gender w świecie postkolonialnym" na szczególną uwagę zasłu­ guje artykuł irańskiej antropolożki Homy Hoodfar, Zasłona w ich umysłach i na na­ szych głowach: muzułmanki i praktyki zasłaniania. Rozważania Hoodfar wpisują się w dyskusję na temat Orientu i orientalizmu jako konstruktu wykreowanego przede wszystkim przez kulturę Zachodu oraz wskazują na stałe zagrożenie naszym głów¬ nym „grzechem" — etnocentryzmem. Zasłanianie ciała przez muzułmanki autorka analizuje na trzech poziomach: 1) jak zasłona odbierana jest przez przedstawicieli świata Zachodu, a mianowicie jako symbol zacofania, islamskiego fanatyzmu i uci¬ sku kobiet; 2) jak była oraz jak jest postrzegana przez same muzułmanki w Iranie (tu istotna jest historyczna analiza pokazująca, że po pierwsze, zasłona pojawiła się na Bliskim Wschodzie na długo przed islamizacją, po drugie, na początku była oznaką prestiżu i wysokiej pozycji społecznej, a po trzecie — przymusowy zakaz zasłania¬ nia się spowodował nie wyzwolenie, ale marginalizację kobiet, gdyż nie chciały one pojawiać się poza domem „nago") i 3) jakie są konsekwencje noszenia zasłon przez kobiety niepochodzące z Bliskiego Wschodu — okazuje się, że nie jest istotna sama zasłona, ale to, kto j ą nosi. Noszące zasłony Kanadyjki-muzułmanki — pisze Hoodfar — będą postrzegane jako podążające za modą, natomiast kobiety z Bliskiego Wschodu — jako zacofane fanatyczki. U tych drugich jednak zasłanianie się jest w pełni świadome i co więcej, uważają one, że właśnie noszenie zasłony umożliwia im wyjazd na Zachód na studia. Odwołując się do islamu, dowodzą, że religia ta daje równe prawa dziewczętom i chłopcom. Z drugiej strony, okazują przywiązanie do tradycyjnych wartości, dzięki czemu nie zrażają do siebie rodziców i własnej spo¬ łeczności. Redaktorki tomu piszą we wstępie, że książka zrodziła się podczas prowadzonych przez nie zajęć z antropologicznej refleksji nad płcią w kulturze. Dlatego też wybór �Rezenzje i noty recenzyjne 363 tekstów był podyktowany przede wszystkim celem dydaktycznym. Wiele z tych teks¬ tów jest trudno dostępnych w oryginale, a ponadto znajomość języka angielskiego nie jest jeszcze wśród polskich studentów czy naukowców zadowalająca. Dlatego też istotną, aczkolwiek dość skromną częścią książki jest angielsko-polski słowniczek terminów z zakresu antropologii płci i seksualności. Terminologia antropologiczna w języku polskim jest chaotyczna i nieprecyzyjna, wiele angielskich wyrazów jest niejednoznacznych. W związku z tym niejednokrotnie trudno jest znaleźć ich dobry ekwiwalent. Tym bardziej na uwagę zasługuje fakt, że przekłady w książce Gender. Perspektywa antropologiczna zostały napisane bardzo starannym językiem. Książka powinna zainteresować nie tylko studentów czy wykładowców, ale każ¬ dego przedstawiciela nauk humanistycznych czy społecznych, ponieważ, jak się wydaje, nie można już dziś rozumieć klasycznych antropologicznych kategorii, jak pokrewieństwo, rodzina czy podział pracy, ale także innych, jak postkolonializm czy globalizacja, bez odwołania się do analiz prowadzonych z punktu widzenia gender studies. Karolina Bielenin Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Histo­ rischen Stereotypenforschung, red. Hans H. H a h n , Elena M a n n o v ä , Peter Lang Europäischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main 2007, ss. 535. Wielu ludzi żyjących w Europie Środkowej i Wschodniej jest przeświadczonych, iż w zachodniej części kontynentu nikt się nimi nie interesuje. Można by rzec, że jest to swoisty stereotyp czy autostereotyp Europejczyków zapoznanych, może gorszych, pewnie niezrozumiałych. Ale -wydano niedawno we Frankfurcie nad Menem, czyli na Zachodzie, książkę złożoną z prac dotyczących Europy Środkowej, w dodatku stano¬ wiącą dziewiąty już tom w serii Mitteleuropa-Osteuropa. Oldenburger Beiträge zur Kultur und Geschichte Ostmitteleuropas. Świadczy ona o niejakim zainteresowaniu nie-zachodnim obszarem Europy. Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung jest tomem, w którym spotykają się teksty uczonych z dwóch krajów Europy Środkowej: Słowacji i Niemiec. Zredagowali go Niemiec i Słowaczka: Hans Hen­ ning Hahn i Elena Mannovä. Nie znaczy to bynajmniej, że w książce można przeczy¬ tać tylko o Niemcach i Słowakach, autorzy nie zapominają bowiem, iż Mitteleuropa złożona jest także z innych nacji. Prace zamieszczone w tym tomie poświęcone są przede wszystkim stereotypom rozpowszechnionym wśród narodów środkowoeuropejskich, zawierają opinie na te¬ mat własnego narodu oraz sąsiednich. Zgromadzone tu przykłady — bardzo liczne, choć przecież nie wyczerpujące — pozwalają uświadomić sobie rozmaitość sposo¬ bów rozumienia siebie wobec innych oraz innych wobec siebie. Na początku tomu, poza wstępem, znajdują się rozważania metodologiczne, za¬ warte w dwóch tekstach: Hansa Henninga Hahna i Lubora Kralika. Chociaż autor �364 Rezenzje i noty recenzyjne pierwszego z nich wysuwa dwanaście tez historycznych badań nad stereotypem, ża­ den z nich nie usiłuje wprowadzać dyrektyw obowiązujących pozostałych autorów tomu. Obydwaj próbują raczej dać ogólne wprowadzenie do poruszanych dalej te­ matów. W następnej części mówi się o rozmaitych stereotypach związanych z życiem codziennym. Elena Mannová interesuje się treściami zawartymi w nazwach potraw w słowackich książkach kucharskich, wydawanych w ciągu XX wieku. Drobny ma­ teriał językowy wykorzystuje też Olga Danglová, która analizuje inskrypcje na ma­ katkach, wieszanych w krajach Europy Środkowej (także w Polsce), stanowiących wyraz mieszczańskich idei. Gabriela Dudeková zastanawia się, kto na tym obszarze w XIX i na początku X X wieku uchodził za ubogiego, kto zaś zasługiwał na mia­ no dobroczyńcy. Z kolei Heike Müns snuje nader błyskotliwe rozważania na temat stereotypów muzycznych, przejawiających się w pieśniach. Ostatni tekst tej części, Dany Borutovej, dotyczy dziewiętnasto- i dwudziestowiecznej architektury krajów środkowoeuropejskich, w której, jak na przykład w witkiewiczowskich willach, pró¬ bowano zawrzeć pewne treści narodowe. Kolejna część tomu to dwa artykuły o przedstawieniach Żydów, pojawiających się w dość specyficznych tekstach. Birgit Bruns pisze mianowicie o stereotypie Żydów w osiemnastowiecznych encyklopediach. Tobias Weger zajmuje się żydowskim Kra¬ kowem i żydowską Pragą w niemieckojęzycznych przewodnikach turystycznych. Stereotypizacji ulegają, jak wiadomo, także procesy historyczne. Tym problemem zajmują się autorzy następnej partii omawianej książki. Jens Breder porównuje kon¬ strukcje Wschodu i Zachodu w pracach niemieckiego historyka Ernsta Kornemanna (1868-1946) i historyka sowieckiego Vladimira Sereeva (1883-1941). Stephan Scholz zastanawia się nad rolą legendy apostoła Niemiec, św. Bonifacego, w dziewiętnasto­ wiecznej ideologii narodowej. Rudolf Holbach pisze zaś o stereotypach zawartych w tekstach dotyczących dziejów Hanzy, a Rainer Grübel analizuje obraz Niemiec przedstawiony w pismach Vasilija Rozanova. Trzy teksty składają się na następną część książki. Ich autorzy zajmują się kwe¬ stiami politycznymi z niedawnych dziejów środkowoeuropejskich. Tekst Katariny Popelkovej nawiązuje do faktu rozpadu Czechosłowacji na Czechy i Słowację, co wiązało się z problemem wytyczenia granic między nowymi państwami, zamieszka¬ łymi przez narody o podobnej wszakże kulturze. Eva Hahn poświęciła swój artykuł stereotypowi Europy Wschodniej w okresie zimnej wojny. Do tego tekstu zdaje się nawiązywać artykuł Hansa Henninga Hahna o lansowanym stereotypie wroga, o Ame¬ rykanach i nazistach w zimnowojennej propagandzie państw komunistycznych. I wreszcie, ostatnia partia książki dotyczy stereotypów Niemców i Słowaków. Eva Krekovicová pisze w swoim artykule o autostereotypie Słowaków i jego wyko­ rzystywaniu, zwłaszcza w działalności politycznej. W drugim tekście, Duśan Śkvarny podejmuje karkołomną niekiedy próbę wyjaśnienia genezy pewnych stereotypów funkcjonujących w słowackiej kulturze. Natomiast Magdalena Paríková mówi o tym, jak postrzegają się wzajemnie Niemcy i Słowacy, a wymieniany już poprzednio Hans Henning Hahn dzieli się swoimi spostrzeżeniami na temat Słowaków w litera¬ turze niemieckiego obszaru językowego. �Rezenzje i noty recenzyjne 365 Tak prezentuje się ów słowacko-niemiecki tom o Europie Środkowej. Można by się zastanawiać, czy wszystkie połacie Europy Środkowej są tutaj ukazane pro­ porcjonalnie. Aczkolwiek nie ma to znaczenia, gdyż książka ta nie jest monografią, a zbiorem artykułów przyczynkarskich. Zresztą, tych przyczynków jest tu aż dwa¬ dzieścia, toteż chyba nie odczuwa się niedosytu. Niewątpliwie na uznanie zasługuje problematyka tej zbiorowej pracy. Zajmowa¬ nie się stereotypami nastręcza częstokroć sporych trudności; ot, chociażby w toku badań można stać się niechcący rozsadnikiem stereotypów. Badania nad stereotypa¬ mi mogą jednak przyczynić się również do ich przezwyciężenia. A są przecież takie, które krzywdzą, utrudniają życie. Dlatego, mimo ewidentnych przeszkód, na pewno warto podejmować studia nad tą dziedziną. W przypadku niemieckich i słowackich autorów omawianego tomu dało to dobre rezultaty. Grzegorz Pełczyński Guglielmo V e r d i r a m e , Barbara H a r r e l l - B o n d , Rights in Exile. Janus¬ -FacedHumanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford, 2005, ss. 385. Studia nad uchodźstwem rozwijają się intensywnie od początku lat 80. ubiegłego wieku. W ich ramach bada się zarówno uchodźców, jak i tych, którzy uchodźcom pomagają. W roku 1986 ukazała się pierwsza antropologiczna praca poświęcona kry­ tyce działalności Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (dalej UNHCR) — Imposing Aid: Emergency Assistance to Refugees, napisana przez Barbarę Harrell-Bond (1986). Dziewiętnaście lat później ta sama autorka, we współ­ pracy z Guglielmo Verdirame, napisała Rights in Exile, będące udokumentowaniem błędów i nadużyć popełnianych przez UNHCR, organizacje pozarządowe i rządy wobec uchodźców przebywających na terytorium Kenii i Ugandy. Jest to swoiste zderzenie się teorii z praktyką. Po jednej stronie mamy międzynarodowe prawa czło¬ wieka i prawa uchodźców, a po drugiej rzeczywistość, z którą zetknęli się bada¬ cze w ciągu trwających 4 lata systematycznych badań terenowych. Zatem nie jest to książka łatwa ani przyjemna. Stanowi krytykę ludzi, których uważa się za „tych dobrych", „tych szlachetnych", którzy pomagają „tamtym, biednym ludziom". Auto¬ rzy nie tyle podważają jednak sens pomocy, ale raczej odsłaniają mniej znaną twarz humanitaryzmu na świecie. Barbara Harrell-Bond jest antropologiem, założycielką pierwszego Refugee Stu­ dies Centre, powstałego w latach 80. w Oxfordzie. Wykładała także na uniwersyte­ tach w Makerere i w Kairze. Zajmuje się głównie tematyką związaną z uchodźstwem i pomocą humanitarną. Jej wspomniana wyżej książka z roku 1986 otwarła całkowi¬ cie nowe pole badawcze. Rights in Exile odbiło się podobnym echem. Współautorem tej pracy jest Guglielmo Verdirame, wykładowca prawa międzynarodowego na Uni¬ wersytecie Cambridge. Jest on jednym z wiodących ekspertów w zakresie odpowie¬ dzialności i wiarygodności ONZ oraz prawa uchodźczego. �366 Rezenzje i noty recenzyjne Celem zarówno badań stanowiących podstawę tej pracy, jak i samej książki, jest — jak piszą autorzy — „przeanalizowanie tego, jak międzynarodowe prawa czło¬ wieka i prawo uchodźcze jest używane w praktyce. Innymi słowy, jak międzyna­ rodowa ochrona prawna przekłada się na codzienne życie uchodźców w Afryce Wschodniej" (s. 5). U podstaw tak sformułowanego celu legło przekonanie o tym, że prawa człowieka są uniwersalne, niezbywalne i ponadkulturowe. Powinny one, zdaniem autorów, być podstawowym wyznacznikiem standardów pomocy świadczo¬ nej uchodźcom, a ich przestrzeganie winno być głównym probierzem adekwatności świadczonej pomocy. Badania prowadzono w Kenii i Ugandzie. Nie jest to jednak praca porównawcza, ale raczej próba zbadania tego samego zjawiska w dwóch róż¬ nych kontekstach. We wstępie autorzy formułują pięć głównych tez swojej pracy. Po pierwsze, stwierdzają oni, iż model odseparowanego obozu dla uchodźców nie tylko nie zwiększa bezpieczeństwa osób tam mieszkających, ale tworzy przestrzeń sprzyja¬ jącą łamaniu praw człowieka. Obozy są strefą leżącą poza prawem, w której życie regulowane jest przez prawa narzucone przez organizacje humanitarne. Zamykanie ludzi w obozach dla uchodźców jest już samo w sobie pogwałceniem takich praw jak możliwość swobodnego przemieszczania się czy wybór miejsca zamieszkania. Po drugie, autorzy dowodzą, że najlepszym sposobem zagwarantowania uchodźcom podstawowych praw jest ich społeczna i ekonomiczna integracja ze społeczeństwem kraju goszczącego. Ukazują to na przykładzie uchodźców przybywających do Kenii przed rokiem 1991, którzy nie zostali zmuszeni do przebywania w obozie dla uchodź¬ ców i zamieszkali w miastach kenijskich. Po trzecie, dowodzą, iż UNHCR, będący główną organizacją sprawującą kontrolę nad uchodźcami w krajach goszczących, nie tylko nie respektuje podstawowych praw człowieka, ale jest odpowiedzialny za tych praw łamanie. UNHCR jest tutaj przedstawiony jako instytucja skostniała, zbiuro¬ kratyzowana i uwikłana w sieć powiązań z innymi organizacjami sponsorującymi, rządowymi i pozarządowymi. Jest on organizacją znajdującą się poza jakąkolwiek kontrolą. Po czwarte, rządy krajów goszczących niemal całkowicie przerzucają od¬ powiedzialność za uchodźców na UNHCR, mimo iż to one powinny formułować i wprowadzać w życie prawa dotyczące uchodźców. Po piąte, najważniejszym czyn¬ nikiem, przyczyniającym się do łamania praw uchodźców na wielu płaszczyznach, jest brak świadomości tego, jakie prawa uchodźcom przysługują. Ten brak wiedzy dotyczyć ma zarówno pracowników humanitarnych, jak i samych uchodźców. Dalsza część książki stanowi szczegółowe omówienie relacji między UNHCR, uchodźcami, organizacjami pozarządowymi i rządami tych krajów. W rozdziale pierwszym zarysowany został prawny i polityczny kontekst przyjmowania uchodź¬ ców w Kenii i Ugandzie. Podkreślone zostało też ogromne znaczenie UNHCR, któ¬ ry jest głównym wykonawcą polityki wobec uchodźców, oraz swoista dysproporcja w rozkładzie sił między organizacjami międzynarodowymi i krajowymi. W kolejnych czterech rozdziałach przedstawione są następujące po sobie stadia stawania się i bycia uchodźcą. Wszystkie te rozdziały mają podobną strukturę. Najpierw dowiadujemy się, jakie są obowiązki UNHCR oraz danego rządu, poznajemy obowiązujące prawa i normy. Dalej stykamy się z całym zestawem przykładów, opisów konkretnych przy- �Rezenzje i noty recenzyjne 367 padków, w których dane prawa zostały złamane. Większość tych sytuacji to historie uchodźców, z którymi badacze zetknęli się w trakcie swoich badań. Nierzadko są one kontrastowane z wypowiedziami działaczy rządowych i pozarządowych. Najpierw więc autorzy omawiają nadużycia pojawiające się w momencie przyjazdu do kraju goszczącego, następnie — łamanie praw w momencie nadawania statusu uchodźcy, aby w końcu przejść do problemu przebywania uchodźcy w obozie dla uchodźców i znalezienia się pod pełną kontrolą i opieką UNHCR. W rozdziale czwartym omó¬ wione zostało łamanie praw politycznych i cywilnych, a w rozdziale piątym — praw społecznych, ekonomicznych i kulturowych. Fakty przedstawione w tych rozdzia¬ łach, zdaniem autorów, powinny mówić same za siebie. Z analizą zebranego mate¬ riału stykamy się dopiero w rozdziale szóstym, ostatnim. Przedstawiono głównych aktorów odpowiedzialnych pośrednio lub bezpośrednio za łamanie praw człowieka i praw uchodźcy w Kenii i Ugandzie. Są to przede wszystkim kraje goszczące, kraje finansujące i sponsorujące pomoc humanitarną, UNHCR i różnego rodzaju organi¬ zacje pozarządowe. Jako główną przyczynę łamania tych praw autorzy podają za¬ mknięcie w obozie dla uchodźców i postrzeganie zjawiska uchodźstwa jako czegoś tymczasowego. Pociąga to za sobą niechęć do integrowania uchodźców i traktowanie repatriacji jako najlepszego rozwiązania kwestii uchodźstwa. Skoro więc treść Rights in Exile jest już znana przynajmniej w zarysie, przejdę do oceny tej pracy. Niewątpliwie książka ta wpisuje się w ramy studiów nad uchodź¬ stwem, zarówno w ich aspekcie antropologicznym, jak i prawnym. Studia te niejako ze swej natury są interdyscyplinarne i stąd też wynika podejście prezentowane przez autorów. Po raz pierwszy połączono podejście prawne z antropologicznym w odnie¬ sieniu do łamania praw uchodźców przez organizacje humanitarne. Wcześniej za¬ zwyczaj pisano o skutkach przebywania w obozie dla uchodźców (np. Malkki, 1995), 0 relacjach między pracownikami UNHCR a uchodźcami (np. Loescher, 1993). Tutaj po raz pierwszy skupiono się na łamaniu konkretnych praw człowieka. Tezy Rights in Exile zostały zakreślone dokładnie we wstępie, natomiast w dal¬ szej części pracy podawane są konkretne dowody, mające je potwierdzać. Uważam, że cele te udało się autorom zrealizować. Zrobili to w sposób bardzo systematyczny 1 rzetelny. Najpierw przedstawiają kontekst polityczny i prawny (bo bez konkretnych regulacji prawnych i politycznych uchodźstwo nie byłoby tym, czym jest), pokazują pewną idealną sytuację opartą na deklaracjach i przepisach, która następnie staje się punktem odniesienia w prezentowaniu diametralnie od niej różnej rzeczywistości. Przedstawione liczne dowody są logicznie uporządkowane. Na przykład w rozdziale czwartym i piątym autorzy dzielą wszystkie prawa przysługujące ludziom na pewne grupy: prawa polityczne, cywilne, kulturowe, ekonomiczne i społeczne. Następnie w każdej z tej kategorii wyróżniają prawa bardziej specyficzne, np. prawo do życia, do niebycia dyskryminowanym itp., aby ostatecznie podać przykłady łamania tych konkretnych praw przez konkretne organizacje. Przykłady, którymi autorzy się posługują, są analizowane dogłębnie i przy jed¬ noczesnym wzięciu pod uwagę różnych ich aspektów. W rozdziale czwartym, kiedy poruszony został problem dyskryminacji ze względu na płeć, zwrócono uwagę nie tylko na kontekst prawny tego zagadnienia, ale też kulturowy i społeczny. Autorzy �368 Rezenzje i noty recenzyjne dostrzegają to, że sytuacja uchodźcza jest tak samo trudna dla obu płci, że powoduje istotne zmiany społeczne. Moim zdaniem, ta całościowość i kompleksowość, a także zauważanie różnych niuansów danej sytuacji, jest bardzo ważną cechą tej pracy. Kolejnym, bardzo istotnym elementem jest ujęcie UNHCR, organizacji pozarządo­ wych, rządów krajów goszczących i organizacji finansujących pomoc humanitarnąjako aktorów, z których każdy odgrywa rolę w łamaniu praw człowieka w tym konkretnym kontekście. Mimo iż główne oskarżenie pada na UNHCR, to oczywiste jest, że cała sytuacja (z zamknięciem ludzi w obozach na czele) powoduje taki, a nie inny sposób traktowania uchodźców. Powiedziałbym wręcz, że jest to swoiste odmitologizowanie pomocy świadczonej uchodźcom. Każdy aktor tego procederu realizuje w pierwszej kolejności swoje własne interesy, a nie interesy uchodźców. Co więcej, wszyscy oni są uwikłani politycznie i ideologicznie, i każdy ma swoje własne przekonania, uprawo¬ mocniające podejmowanie takich, a nie innych działań. Autorzy starają się przedsta¬ wić, w sposób daleki od uproszczeń, możliwie pełny obraz tej sytuacji. Mimo że jest to książka przede wszystkim krytyczna, to w zakończeniu pojawia się próba podania sposobu rozwiązania sytuacji. Zdaniem autorów, o wiele lepszym rozwiązaniem niż zamykanie w obozie, byłoby podjęcie próby integracji uchodźców ze społeczeństwami krajów goszczących. Choć rozwiązanie to wydaje się trudne do osiągnięcia, to jednak nadaje pewien sens całej tej krytyce. Pokazuje, że istnieje wyj¬ ście i nie zostawia czytelnika z poczuciem beznadziejności opisywanej sytuacji. Niezależnie od atutów tej pozycji, dwa zagadnienia budzą moje szczególne wątpli¬ wości. Dotyczą one metodologii zbierania danych oraz terminologii użytej w pracy. We wstępie autorzy stwierdzają, że jednym z podejść badawczych przez nich wy¬ korzystanych jest tzw. advocacy approach, w którym badacz stara się równocześnie pomóc osobom badanym. W tym przypadku dotyczyło to porad prawnych, uświada¬ miania uchodźców na temat praw im przysługujących. O ile trudno jest to podejście krytykować, to rodzi się pytanie, czy nie przyczyniło się to do swoistej jednostronno¬ ści tej pracy. Większość zebranych materiałów (choć nie wszystkie) pochodzi z wy¬ wiadów z uchodźcami. Pojawia się tutaj ogromna dysproporcja; głos został odebrany UNHCR i organizacjom pozarządowym. Odnosi się wrażenie, że te organizacje są bezosobowe, a jedynym celem ich istnienia jest gnębienie uchodźców. Jeżeli do tego dodamy założenie badaczy, iż fakty mówią same za siebie, to negatywny obraz jest już gotowy. Czy jest to jednak obraz pełny? Pominięto tu niemal całkowicie pozy¬ tywne aspekty istnienia takiej organizacji jak UNHCR. Drugi zarzut dotyczy terminów używanych w pracy. Uchodźca, UNHCR, pomoc humanitarna — te terminy i określenia pojawiają się niemal na każdej stronie. I mimo że jest powiedziane, jakie dokumenty sprawiają, że Kenia i Uganda przyjmują uchodź¬ ców, to już samo słowo uchodźca wydaje się tutaj niedookreślone. Nie pojawia się ani jedna, konkretna definicja uchodźcy. Książka dotyczy pomocy humanitarnej, ale nie definiuje, czym ta pomoc jest. Omawiany jest UNHCR, ale brakuje szerzej zaryso­ wanego podłoża politycznego czy ideologicznego tej organizacji. Te niedociągnięcia mogą, moim zdaniem, utrudnić zrozumienie treści osobom niezwiązanym z tematem. Czym więc jest Rights in Exile — uczciwą i rzetelną oceną działalności UNHCR czy też systematycznym i jednostronnym zbiorem oskarżeń pod jego adresem? Pew- �Rezenzje i noty recenzyjne 369 ne jest to, iż autorzy partycypują w konkretnej ideologii i wizji świata, u której pod¬ staw leżą prawa człowieka. Zatem trudno jest nie stanąć po stronie tych, których prawa są łamane. Niemniej wnioski autorów są poparte konkretnymi materiałami empirycznymi — rezultatami długotrwałych badań, wywiadów i przebywania wśród uchodźców. Jest to pierwsza tego typu praca, zatem trudno ocenić, czy, a jeśli tak, to na ile, ten obraz jest stronniczy. Moim zdaniem, przy podanych przez autorów dowo¬ dach, tezy tej pracy jak najbardziej się bronią. Ważne jest pokazanie całościowego obrazu pomocy humanitarnej, gdzie UNHCR wpływa na rządy i organizacje pozarządowe, ale z kolei na UNHCR wpływają or¬ ganizacje sponsorujące. Zwrócenie uwagi na relacje sił, rywalizację o władzę nad uchodźcami oraz realizację własnych interesów, jest w moim uznaniu najważniej¬ szym atutem tej pozycji. Sprawia to, że jest ona ważnym głosem w dyskusji na temat zasadności pomocy humanitarnej i tego, jak j ą świadczyć, żeby nie szkodzić. Trudno jest się zajmować uchodźstwem bez zrozumienia, jakim skomplikowanym jest ono zjawiskiem. Daniel Pluta BIBLIOGRAFIA Harrell-Bond B.E. 1986 Imposing Aid: Emergency Assistance to Refugees, Oxford University Press, Oxford. Malkki L.H. 1995 Purity and Exile. Violence, Memory, and National Cosmology Among Hutu Refugees in Tanzania, The University of Chicago Press, Chicago. Loescher G. 1993 Beyond Charity: International Cooperation and the Global Refugee Crisis, Oxford University Press, New York, Oxford. Gretchen E. S c h a f f t , Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, przeł. T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskie­ go, Kraków 2006, s. 272. Udział środowiska naukowego w formułowaniu, popularyzacji oraz realizacji projektów ludobójczych dopiero na przestrzeni ostatnich dwóch dekad stał się przed¬ miotem rzetelnych, źródłowo satysfakcjonujących badań . Pomimo upowszechnio­ nego w powojennej, zachodnioeuropejskiej publicystyce poglądu o „banalnym" — w sensie zaplecza społecznego i psychologicznych mechanizmów — charakterze 1 1 Skalę upowszechnienia w zachodnioniemieckiej historiografii i naukach społecznych perspekty­ wy krytycznej pod adresem „demonicznej" wizji nazizmu prezentuje między innymi zbiór tekstów pod redakcją H. Orłowskiego, 2000. �370 Rezenzje i noty recenzyjne nazistowskiej praktyki społeczno-politycznej, a zwłaszcza „normalności" codzienne¬ go, powojennego funkcjonowania wiernych, lecz szeregowych wykonawców osta¬ tecznego rozwiązania, wizerunku niemieckiego środowiska naukowego przez całe dziesięciolecia strzegła specyficzna konstrukcja myślowa, będąca użyteczną kom¬ pilacją trzech wariantów postawy obronnej. Składała się na nią sugestia rzekomej niewiedzy akademików co do zakresu pragmatycznego zastosowania teoretycznych rozważań i praktycznych dokonań nauki niemieckiej, wyrażane przekonanie o maso¬ wym stosowaniu przymusu i innych form presji pod adresem naukowców, oraz eks¬ ploatacja strategii, będącej twórczą adaptacją „demonicznej" interpretacji fenomenu nazizmu. Ta ostatnia rzeczywistego sprawstwa zbrodni upatrywała w wąskiej grupie urzędników, bezpośrednio po wojnie katarktycznie osądzonych i skazanych, których interesowny cynizm, dezorientacja aksjologiczna lub zwykła naiwność uczyniła zdolnymi do udziału w politycznym przedsięwzięciu propagowanym, a później rea¬ lizowanym przez Hitlera, postać w swej demoniczności niereprezentatywną, stawia¬ ną poza przyjętą na Zachodzie moralnością. Słowem — nauka Trzeciej Rzeszy wraz z dziedzictwem wcześniejszych teorii nie była w swej istocie przyczyną czy współprzyczyną wojennej hekatomby ani tym bardziej — konkretnych działań o charakte¬ rze ludobójczym. Choć gwałtowna, na ogół bezrefleksyjna, konwersja „zwolenników polityki Fuhrera" na jej „byłych zwolenników" stanowiła w powojennej niemieckiej rzeczywistości zjawisko powszechne, na różne sposoby obecne po obydwu stronach Łaby, to jednak wyłącznie środowisko akademickie zachowało — we własnej ocenie — moralne prawo do głoszenia kategorycznych sądów moralnych. Gretchen Schafft w książce zatytułowanej Od rasizmu do ludobójstwa. Antro­ pologia w Trzeciej Rzeszy (From Racism to Genocide. Anthropology in the Third Reich) obrała za przedmiot rozważań skalę oraz charakter uczestnictwa środowisk antropologicznych w działaniach bezpośrednio lub pośrednio ludobójczych. Sam tytuł rozprawy może potencjalnego czytelnika nieco zdezorientować, z dwóch po¬ wodów. Po pierwsze, zrealizowaną ambicją autorki było przedstawienie kontekstu naukowego w perspektywie przekraczającej krótki skądinąd okres istnienia Trzeciej Rzeszy. Przeprowadzona została prezentacja ewolucji zaplecza ideowo-badawczego rasizmu, począwszy od bezpośrednio inspirowanych darwinizmem XIX-wiecznych teorii, a skończywszy na współczesnej dyskusji na temat analitycznej użyteczności czy wręcz zasadności stosowania pojęcia rasy. Ponadto, przystępujący do lektury odbiorca, utożsamiający się w pierwszym rzędzie z dorobkiem etnografii czy etno¬ logii, może początkowo poczuć się uprawnionym do formułowania ocen zewnętrz¬ nych, będących przywilejem postronnego obserwatora — wszak pojęcia związane z atrybutami rasy, markerami poszczególnych ras, zagadnieniami dziedziczenia czy szczegółowe postulaty dotyczące praktycznego zastosowania eugeniki, to spe¬ cjalność antropologii fizycznej, dyscypliny naukowej badającej człowieczeństwo w perspektywie raczej równoległej niż tożsamej z przyjętą w etnologii/antropologii kulturowej. Byłby to jednak komfort przedwczesny i bezzasadny; autorka — istot¬ nie — koncentruje się na opisie procedur poznawczych przynależnych raczej biolo¬ gicznej perspektywie opisu człowieka, jednak podkreśla przy tym interdyscyplinarny sposób uprawiania antropologii przed I I wojną światową, czego świadectwem było �Rezenzje i noty recenzyjne 371 między innymi powszechne w nauce tego okresu (zwłaszcza w krajach niemieckoję¬ zycznych) synonimiczne traktowanie pojęć tak dalece obecnie odmiennych znacze¬ niowo, jak „kultura" i „rasa" czy „dziedziczenie" i „enkulturacja". Terminologiczne dyfuzje sprzyjały identyfikacji tych dziedzin nauki, tak na poziomie paradygmatu, jak instytucjonalnej przynależności. „Mimo, że wielu antropologów określa antro­ pologię mianem historii naturalnej ludzkości — zauważa Schafft — etnologię zaś «historią kultury ludzkości», to w połowie lat 20. kwestionowano nawet to rozróż­ nienie. Scheid definiuje etnologię jako «naukę o wpływie rasy na kulturę», natomiast antropologię jako «naukę o wpływie kultury na rasę»". (s. 47). Wskutek powszech¬ nego utożsamiania tych nauk, zwłaszcza na gruncie użyteczności w konstruowaniu teorii rasowych, nie mogą dziwić powstałe w tym czasie instytuty i komitety, łączące — dla pożytku wspólnej sprawy — sekcje antropologiczne, genetyczne, etnologiczne, ludoznawcze oraz eugeniczne. Jednak cel powzięty przez autorkę znacznie wykracza poza demaskatorskie rozstrzygnięcia dotyczące skali współuczestnictwa poszczególnych dziedzin nauki w procesie, który ostatecznie doprowadził do zorganizowanego ludobójstwa. Ponad spekulacje tego rodzaju Schafft stawia kwestie związane z etycznymi aspektami pra¬ cy naukowej. Próbuje ustalić, jakiego rodzaju motywy skłoniły szanowanych w prze¬ szłości przedstawicieli nauki do postrzegania rzesz ludzkich — zwykle więźniów obozowych lub mieszkańców gett — wyłącznie w perspektywie „materiału ludz¬ kiego", który mógł być „interesujący" lub „bezwartościowy", głównie w znacze¬ niu: potwierdzający ideowe założenia nazizmu, bądź z tego punktu widzenia zbędny, a nawet wstydliwy . Problem powyższy w decydującym stopniu organizuje strukturę publikacji oraz wyznacza strategię zastosowanej argumentacji. Publikacja składa się z dziewięciu rozdziałów oraz epilogu, jednak w zakresie poruszanej tematyki wskazać można cztery powiązane treściowo bloki problemowe. Pierwszy, to szczegółowy opis praktyk badawczych przeprowadzanych na terenie Małopolski, ze szczególnym uwzględnieniem tarnowskiego getta. Autorka najsilniej eksponuje tutaj przedmiotowy stosunek badaczy do badanych. Zabiegiem perswazyj¬ nie udanym jest zastosowany w tym miejscu tryb sprawozdawczy, raczej stroniący od głębokich i uogólnionych ocen moralnych. Czytelnik ma najpewniej odnieść wra¬ żenie aberracji etycznej i korporacyjnego wyłomu konkretnych badaczy-antropologów. Kolejne części konsekwentnie obalają wstępne czytelnicze wnioski. W dalszym toku rozważań autorka koncentruje się na genezie ideologii rasizmu oraz metodach jej adaptacji dla celów polityki nazistowskiej, terenowych i gabinetowych dylema¬ tach dotyczących usytuowania konkretnych ras i „pod-ras" na skali odległości od germańskiego ideału, korzyści odnoszonych przez naukę (głównie medycynę) i prze¬ mysł z faktu dysponowania rzeszami niewolników, a także technicznych i społecz¬ nych niuansach związanych z eksterminacją jednostek słabych, którą — w duchu eugenicznej bezwzględności — stosowano także wobec upośledzonych przedstawi2 2 Na przykład, za kłopotliwe uznawano dane pozyskane w toku badań przeprowadzonych w get­ tach, które obalały pogląd o istnieniu ściśle określonego i łatwo „mierzalnego" żydowskiego typu an­ tropometrycznego. �372 Rezenzje i noty recenzyjne cieli Übermenschen. Rozważania podsumowane zostały refleksją dotyczącą nauko¬ wej zasadności wykorzystywania pojęcia rasy oraz postulatami w zakresie etycznego wymiaru prowadzenia badań w ogóle, a antropologicznych w szczególności. Niewątpliwą zaletą książki jest rzetelna analiza źródeł, na które składa się zarów­ no opublikowana wcześniej literatura przedmiotu, jak i — nade wszystko — liczne dokumenty urzędowe, raporty i analizy z prowadzonych badań antropologicznych, korespondencja prywatna i oficjalna badaczy oraz korespondencja prowadzona między instytucjami. Logika wywodu imponuje żelazną konsekwencją i przejrzy¬ stością, a zastosowany w pierwszej części zabieg indywidualizujący problematykę nieetycznych, często przy tym dyletanckich badań, metodą kontrastu wzmacnia wy¬ mowę dalszego toku rozważań, w którym zaprezentowano powszechność praktyk prezentowanych wcześniej w trybie „studium przypadku". Pewne zastrzeżenia może budzić celowość podręcznikowego wykładu, dotyczącego genezy zdobycia władzy przez Hitlera. Należy uznać, że w zamyśle autorki odbiorcą tych oczywistych dla Europejczyków faktów i spostrzeżeń miał być amerykański czytelnik, posiadający skromniejsze rozeznanie w polityczno-społecznych realiach Niemiec lat 20. i 30. ubiegłego wieku. Wnioski dotyczące wiodącego problemu publikacji można zreferować w oparciu o relacje między nauką a władzą, które, według autorki, przybierają postać wielo¬ krotnej zależności. Dziewiętnastowieczna nauka, pozostająca pod silnym wpływem idei determinizmu, widziała siebie w roli jedynego wyraziciela Prawdy, koła zama¬ chowego Postępu, stając niejako poza etyczną oceną i dysponując względnie skrom¬ nym arsenałem narzędzi autokrytyki. Ówczesna nauka, wbrew własnym intencjom, częstokroć przysługuje się uwznioślaniu potocznych sądów, innym razem sama sta¬ jąc się przedmiotem nieporozumień i uproszczeń. Część ustaleń z zakresu antropolo¬ gii biologicznej i nauk pokrewnych — ze swej istoty dyskusyjna i w wąskim gronie specjalistów dyskutowana — staje się elementem wiedzy pospolitej, wolnej od epistemologicznych dylematów. W tej zbanalizowanej wersji stanowi naturalną nadbu¬ dowę władzy politycznej. Popularność sądów o charakterze rasistowskim bierze się przede wszystkim z ich zdolności do precyzyjnego wskazywania i napiętnowania takich sprawców traum społecznych, którzy pozostają poza grupą dominującą (wska¬ zującą). W przypadku Niemiec, w okresie następującym po I wojnie światowej, grunt dla nazizmu wyznaczała urażona po Wielkiej Wojnie duma narodowa, odczuwalny kryzys ekonomiczny oraz wczesna faza procesów, które doprowadziły do powstania współczesnego „społeczeństwa ryzyka". Polityczny ośrodek, respektujący potrzebę eksterytoriacji społecznych i jednostkowych problemów grupy dominującej, porząd¬ kujący zarazem rzeczywistość według zasad natury, zaświadczanych autorytetem nauki, mógł w tych warunkach dziejowych oczekiwać sukcesu. W momencie dojścia do władzy ideologii nazizmu, która najlepiej koiła społeczne niepokoje, dorobek na¬ ukowy przestał być punktem wyjścia, stając się populistycznym alibi dla utrzymy¬ wania władzy oraz akceptacji metod jej sprawowania. Wcześniejsi ideowi „nowinkarze", w drugim pokoleniu stali się filarami systemu, w którym aspekt poznawczy miał znaczenie służebne wobec legitymistycznego potencjału empirycznych usta¬ leń. Nauki pozostające w kręgu antropologii fizycznej z przyczyn ideowych stanęły �Rezenzje i noty recenzyjne 373 w awangardzie konserwowania (i konsekrowania) społecznie użytecznych przeko¬ nań. Współcześnie trudno rozstrzygnąć — sama autorka nie podejmuje się tego za¬ dania — w jakim stopniu udział poszczególnych badaczy w działaniach legitymizu¬ jących ideologię nazizmu, a przy tym rozwiązujących doraźne kwestie społeczne, był skutkiem rzeczywistych przekonań naukowych, a w jakim rezultatem potrzeby prestiżu, postawy konformizmu, naiwności czy strachu. Jednak Schafft wielokrotnie podkreśla, że badacze musieli być świadomi konsekwencji podejmowanych dzia¬ łań, a także dysponować mechanizmami racjonalizującymi praktyczne konsekwen¬ cje działań oraz badawczą nierzetelność. Autorka zgodziłaby się zapewne z opinią Z. Baumana, stwierdzającego, iż: „holocaust pojawił się i był realizowany w naszej nowoczesnej, racjonalistycznej społeczności, na wysokim szczeblu rozwoju naszej cy¬ wilizacji, u szczytu dokonań ludzkiej kultury" (Bauman, 1992, s. 13). Omawianej publikacji można wprawdzie zarzucić brak pogłębionej refleksji kul¬ turowej, na przykład co do kwestii, czy traumę związaną ze skutkami funkcjono¬ wania Trzeciej Rzeszy należy pielęgnować w szczególny sposób (ku przestrodze, ale w duchu poprawnościowym), czy też poddać swobodnym, naturalnym procesom „zapominania" odczuwalnych skutków, które w przeciągu kilku pokoleń postawią ją w rzędzie odległej przeszłości. Wówczas, być może — jak wiele przednowoczesnych, dobrze zorganizowanych aktów przemocy — stanie się ona tylko emocjonal¬ nie odrealnionym świadectwem technologicznej i organizacyjnej potęgi sprawców. Trzeba jednak przyznać, że autorka, w odróżnieniu od wcześniej przywoływanego Baumana, nie aspiruje do formułowania uogólnień tego rodzaju. Gretchen Schafft należy do grona tych naukowców, którym procesy i cele po¬ znawcze nie przesłaniają etycznego aspektu działalności — zarówno w pracy badaw¬ czej, jak spekulatywnej. Według autorki, badania antropologiczne, pojmowane jako szczególny przypadek badań naukowych w ogóle, mają sens jedynie wówczas, gdy człowiek, w wersji indywidualnej i uogólnionej, jest nie tylko przedmiotem badań, lecz także ich ostatecznym beneficjentem. Książkę polecić warto czytelnikom zain­ teresowanym etycznymi aspektami pracy naukowej, społeczną historią Trzeciej Rze¬ szy, a w szczególny sposób tym wszystkim odbiorcom, którzy w swym (naukowym i innym) działaniu doświadczają niezachwianego uczucia osobistej i korporacyjnej niewinności. Piotr Nowaczyk BIBLIOGRAFIA Bauman Z. 1992 Nowoczesność i zagłada, Fundacja Kulturalna Masada, Warszawa. Orłowski H. (red.) 2000 Nazizm, Trzecia Rzesza a procesy modernizacji, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. �374 Rezenzje i noty recenzyjne Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów, przeł. J. Ugniewska, A. Wasilewska, K. Zaboklicki, W.A.B., Warszawa 2007, ss. 417. Po raz kolejny polski czytelnik ma okazję sięgnąć po eseje autorstwa Umberta Eco. Nowy zbiór felietonów, podobnie jak wcześniejsze Zapiski na pudełku od za­ pałek (1993), to artykuły w większości publikowane we włoskich dziennikach „La Repubblica" i „L'Espresso" oraz okolicznościowe referaty i wykłady akademickie. Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów stanowią teksty napisane w latach 2000¬ -2005. Autor zawarł efekt sześcioletnich obserwacji otaczającego go świata w 92 esejach, które pogrupował w osiem tematycznych rozdziałów: I. Wojna, pokój i coś jeszcze; II. Kroniki pewnego reżimu; III. Powrót do wielkiej gry; IV. Powrót do kru­ cjat; V. Summa i cała reszta; VI. Obrona rasy; VII. Starajmy się przynajmniej dobrze bawić; VIII. Zmierzch początku tysiąclecia. Kryteria wyboru treści składających się na tę książkę zostały zasygnalizowane już w samym tytule. Są nimi wydarzenia poli¬ tyczne oraz zjawisko nazwane przez Eco „reżimem medialnego populizmu". W jaki sposób jednak należy tłumaczyć pierwszą część tytułu Rakiem? Otóż włoski semiolog zauważa głęboki regres zarówno w postawach i zachowaniach ze sfery politycz¬ nej, jak też w dziedzinie techniki komunikacji masowej. Współczesny rozwój tech¬ nologii w dziedzinie przekazu jest przez autora nazywany „triumfalnym powrotem do Galaktyki Gutenberga" (s. 61). Wyznaczają go kolejne -wynalazki: pilot telewizyj­ ny, dzięki któremu można wyłączyć dźwięk; wideo dające możliwość zatrzymania lub cofnięcia obrazu; Internet oparty głównie na informacji pisanej; iPod, w którym przekaz audio góruje nad wizualnym, i w końcu powrót do nadawania przez kabel po latach transmisji w eterze. Pewnego rodzaju „regres" dostrzega też Eco, spoglądając na mapę polityczną Europy. Rozpad Związku Radzieckiego, upadek muru berlińskie­ go czy podział Jugosławii przywróciły układ geograficzny co najmniej sprzed pół¬ wiecza. Eco, komentując bieżące wydarzenia, często odwołuje się do tego, co mia¬ ło już miejsce w przeszłości. Pewne porównania czy reminiscencje mogą wydawać się przesadzone i zbyt odległe zarówno z punktu widzenia historii, jak i położenia geograficznego. Jednakże głębsza analiza tekstu pozwala czytelnikowi na odnale¬ zienie wielu analogii. Nie zapominajmy, że Eco mówi o sobie, iż teraźniejszość zna wyłącznie z ekranu telewizyjnego, natomiast średniowiecze — bezpośrednio. Nie powinno więc nikogo dziwić, że autor pisząc o czasach nam współczesnych i za¬ istniałych w nich problemach, przywołuje historyczne wątki z epoki antycznej (Jak zawrzeć umowę z Rzymianami), opisuje wyprawy krzyżowe (Powrót do krucjat), cytuje średniowiecznych teologów (O duszy embrionów) i oświeceniowych myśli­ cieli (Krucyfiks, normy i obyczaje), czy przytacza powstałe przed wiekami, ale ciągle żywe legendy (Uwierzyć Danowi Brownowi). Nie brak też tu tekstów o charakterze satyrycznym. Eco zamieszcza je w przedostatnim rozdziale, którego tytuł zdaje się także radą dla czytelnika. „Starajmy się przynajmniej dobrze bawić" — proponuje autor i snuje humorystyczne opowieści, których bohaterem jest Silvio Berlusconi i prowadzona przez niego polityka. Nie sposób jednak oprzeć się wrażeniu, że włoski semiolog poprzez satyrę narzuca kolejną formę refleksji i zwraca uwagę na ważność poruszonych przez siebie problemów. Eco nie stroni także od stawiania hipotez co �Rezenzje i noty recenzyjne 375 do przyszłości i wydawania odważnych sądów na temat zdarzeń, które mogą się dopiero wydarzyć (Zmierzchpoczątku tysiąclecia). Co ciekawe jednak, wcześniejsze teksty publicystyczne pokazały, że często ma on rację, przewidując rozwój pewnych sytuacji (Zapiski na pudełku od zapałek). Z tym większym zainteresowaniem i uwagą należałoby przyjrzeć się treściom zawartym w omawianej książce. Refleksje na temat interesujących Eco zagadnień są podstawą do tworzenia przez niego nowych pojęć. Widać to na przykładzie pierwszej części, obejmującej teksty mówiące o aktualnie toczących się wojnach. Autor analizuje powody, dla których zostały one wszczęte, sposoby ich prowadzenia, postawy przyjęte przez wrogie sobie strony, a także możliwości rozwiązania tychże sporów. Punktem wyjścia są dla Eco wydarzenia z 11 września 2001 roku, które miały miejsce w Stanach Zjednoczo¬ nych. Zamachy terrorystyczne z tego dnia wyznaczają, według włoskiego semio¬ tyka, erę nowego rodzaju konfliktów zbrojnych. Autor określa to zjawisko mianem Wojny Nowego Typu. Jest ona rządzona całkowicie nowymi regułami w odróżnieniu od wojen dotychczas prowadzonych. Przede wszystkim wróg nie jest precyzyjnie określony. Stany Zjednoczone jako państwo, które odpowiedziało na atak, deklarują, że nie prowadzą wojny z narodem irackim czy afgańskim, ale z organizacjami ter¬ rorystycznymi, których członkowie ukrywają się na terytoriach owych państw. Nie¬ przyjaciel zataja swoją tożsamość i atakuje z ukrycia, więc nie dochodzi nigdy do starć frontalnych pomiędzy walczącymi ze sobą stronami. W Wojnę Nowego Typu zaangażowane są międzynarodowe koncerny, które dzięki prowadzonym operacjom militarnym tracą potencjalne możliwości zarobkowania (na przykład linie lotnicze) lub też się bogacą (na przykład producenci broni). W związku z tym wywierają one naciski na rządy uwikłane w działania wojenne, co prowadzi do podporządkowania strategii wojennej interesom gospodarki kapitalistycznej. Kolejną regułą Wojny No¬ wego Typu jest zasada, że ofiary powinny się pojawiać tylko po stronie przeciwnika, przy czym nie powinno ich także być zbyt dużo. Natomiast żołnierze NATO są bez¬ pieczni, a jeśli już dojdzie do straty w ludziach, to jest to zawsze sytuacja nadzwy¬ czajna. Ogromną rolę w trakcie trwania nowego typu konfliktu zbrojnego odgrywają też media, a w szczególności serwisy informacyjne. Każda agencja prasowa czy sta¬ cja telewizyjna wysyła w rejon działań bojowych swoich korespondentów. Relacje na żywo z „linii frontu" kształtują opinię światową i bezpośrednio przekładają się na sympatie polityczne, a te zaś na wyniki wyborów. Co więcej, media są udostępnia¬ ne przeciwnikowi, aby i on mógł wypowiedzieć swoje racje. Wojna Nowego Typu jest więc również produktem medialnym, co nadaje jej kolejny charakterystyczny rys: „media musiały wprowadzić do logiki wojennej zasadę maksymalnego szczęścia albo ofiary minimalnej. Jednakże wojna, która nie zakłada ofiary i przestrzega zasady maksymalnego szczęścia, musi trwać krótko" (s. 20). Jest to więc wojna krótkotrwa¬ ła. Konkluzja Eco zamykająca definicję tego pojęcia zawiera smutną refleksję na temat wojny globalnej, która prowadzona w epoce globalizacji musiałaby zakończyć się klęską wszystkich ludzi na naszej planecie. Drugim z pojęć wprowadzonych przez włoskiego semiotyka na kartach tej książ¬ ki jest termin określony jako „reżim medialnego populizmu", który jest także obecny w tytule pracy. Autor poświęca temu zjawisku eseje zawarte w drugiej części zbioru. �376 Rezenzje i noty recenzyjne Pojęcie to wyrasta z poczynionych przez Eco obserwacji włoskiej sceny politycznej. W 2001 roku we Włoszech na czele państwa stanął Silvio Berlusconi — właściciel koncernu medialnego Medianet. To właśnie sposób przejęcia i sprawowania władzy przez Berlusconiego Eco nazywa „reżimem medialnego populizmu". Równocześnie precyzuje słowa „reżim" i „populizm", które w tym kontekście przybierają swoi¬ ste znaczenie. Reżimem w tym rozumieniu jest system rządów osobistych oparty na populizmie, czyli bezpośrednim kontakcie pomiędzy charyzmatycznym przywódcą a masami. Populizm to, w tym przypadku, apel do ludu. Berlusconi, jako zwycięzca powszechnych i demokratycznych wyborów, czuje się wybrańcem ludu. Utożsamia on swoje racje i zamiary z wolą owego ludu, który go wybrał. Mając nieograniczony dostęp do środków masowego przekazu — jako ich właściciel — bez trudności kon¬ taktuje się ze swymi wyborcami, a także oponentami, których dopuszcza do głosu, ale w sposób kontrolowany. Jest to medialna dyktatura. Reżim medialny daje złudne poczucie wolności słowa, poprzez sterowanie wypowiedziami osób będących w opo¬ zycji. Poczucie, że można mieć odmienne zdanie niż to, które mają będący u władzy, podtrzymywane jest przez brak cenzury i istnienie opozycyjnych gazet. Nie stanowi to jednak żadnego zagrożenia dla reżimu medialnego populizmu, gdyż, jak słusznie — zdaniem Eco — zauważył Berlusconi, ludzie nie czytają gazet, ale za to oglądają telewizję. Kolejnym z pojęć zasługujących na uwagę, a skonstruowanym w eseju Utrata prywatności, jest figura Wiejskiego Nierozumnego. Jako pierwowzór posłużyła Eco postać niegdysiejszego Wiejskiego Głupka, wpisująca się do niedawna w prowin­ cjonalny pejzaż. Wiejski Głupek był traktowany przez swych ziomków w sposób dość pobłażliwy, a jako niepełnosprawny psychicznie, a często też i fizycznie, sta¬ nowił obiekt żartów lokalnej społeczności. „Dzisiejszy nierozumny z telewizyjnej wioski" (s. 102) dobrowolnie przyjmuje na siebie rolę głupka, który zabawia swoimi przeżyciami oglądających go telewidzów. Im szczegółowiej obnaża on swoje intym¬ ne sekrety, które przestają być tajemnicą, tym większą ma oglądalność. Dlatego też Wiejski Nierozumny bez zażenowania opowiada o problemach, z którymi się bory¬ ka w małżeństwie czy rodzinie, a nawet czyni różne gesty — kiedyś uznawane za nieprzystojne — co przysparza mu dodatkowej popularności. Ten rodzaj ekshibi¬ cjonizmu rozpowszechniany przez media dzięki różnym talk-show, staje się wzo¬ rem do naśladowania. Nagrodą za publiczne uzewnętrznianie się jest popularność i honoraria od telewizyjnych producentów. Zjawisko to pokazuje, że zmieniają się normy społeczno-kulturowe. Zachowania, które kiedyś były uznawane za wstydli¬ we i godne potępienia, dzisiaj są akceptowane i znajdują poklask u współczesnego widza. W szerszym zaś ujęciu jest to dobrowolna rezygnacja z własnej prywatno¬ ści i ci, którzy chcą ją naruszyć, nie popełniają w takiej sytuacji dużego nadużycia. Ochrona prywatności i figura Wiejskiego Nierozumnego to zagadnienia nie tylko ze sfery moralności, ale też istniejące jako problem antropologiczno-kulturowy, którego postrzeganie zmieniło się diametralnie w ostatnim czasie. Omówione przykłady pokazują, że każda wypowiedź Eco, bez względu na to, do kogo jest skierowana i jaką formę przybiera (felietonu czy naukowej rozprawy), jest okazją do tego, aby poruszony temat potraktować poważnie i z należytą mu uwagą. �Rezenzje i noty recenzyjne 377 Pomimo że eseje zebrane w Rakiem... mają charakter wybitnie publicystyczny, to jednak ich autor nie poprzestaje jedynie na wskazaniu problemu. Jego naukowa pasja i dociekliwość sprawiają, że odkrywa on przed czytelnikami coraz głębsze pozio¬ my rozumienia i oceny zjawiska, na temat którego się wypowiada. Pomocne w tym są jego wielka erudycja i rozległa wiedza. Przegląd tematów tej książki pokazuje, że włoski semiolog potrafi z każdego problemu uczynić interesującą opowieść dla przeciętnego czytelnika „L'Espresso". Liczne odniesienia do historii, socjologii czy antropologii nie oznaczają, że książka skierowana jest tylko do specjalistów w tych dziedzinach. Nie brak tu też ostrzeżeń wynikających z refleksji nad aktualną epoką wojny i medialnego populizmu (Zmierzch początku tysiąclecia): „Śni mi się, że na­ stępuje globalny blackout, który paraliżuje cały cywilizowany świat, i w szalonym poszukiwaniu ludzi odpowiedzialnych za ten stan rzeczy, a także z chęci odparcia zagrożenia rozpętuje się wojna globalna" (s. 381). Ale już nieco dalej można odna¬ leźć bardziej optymistyczny ton: „budzę się ze swojego snu z wielkim niepokojem i — prawdę mówiąc — mam nadzieję, że się nie spełni" (s. 384). Czytelnicy Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów z pewnością tę nadzieję będą podzielać. Agnieszka Prycik Barbara G l o w c z e w s k i , Rêves en colère avec les Aborigènes Plon, Paris 2004, ss. 436. australiens, Antropologia rodzi się z ciekawości świata i ludzi. Bywa też, że przeistacza się w fascynację odmienną kulturą, językiem, wierzeniami. Dla antropologa, który popa­ da w taki dyskurs, „obca" kultura staje się tak samo ważna, o ile nawet nie ważniej­ sza i bliższa niż jego własna. Marc Augé taki rodzaj antropologii nazwał „osobistą" i „eksperymentalną". Wcześniejsi antropolodzy sugerowali, iż „osobista" antropo­ logia to antropologia „zaangażowana", a według Michela Lerisa każda antropologia i pisarstwo z niej wynikłe jest „intymnym dziennikiem" podróży po kulturach obcej i własnej. Dychotomia między scjentystycznym dystansem a bliskim i wnikliwym poznaniem „Innego" wpisana jest w kontekst etnologicznych badań. Taki rodzaj „osobistych" studiów prezentuje na pewno książka Barbary Glowczewski, Rêves en colère avec les Aborigènes australiens. Glowczewski opisała w niej swoje etnogra­ ficzne doświadczenia zdobyte wśród australijskich plemion, a szczególnie u Warlpiri. Nie jest to jednak tylko antropologiczna historia o Warlpiri. Francuska etnolożka „podróżuje" mianowicie po całym północno-zachodnim obszarze Australii. Wstęp książki otwiera cytat ze znanej powieści Stanisława I. Witkiewicza, Nienasycenie, którego fragment i sam tytuł dzieła oddają cel i sposób prowadzenia antropologicznej narracji przez Glowczewski. Nienasycenie, według Autorki, można by odczytać jako ciągłe pragnienie zrozumienia najważniejszych kulturowych sensów przenikających �378 Rezenzje i noty recenzyjne świat australijskich Aborygenów. Jest motywem przewodnim, który odnaleźć można niemal w każdym z rozdziałów książki. Jak określiła to sama Autorka, jej publikacja poświęcona została „projekcji mentalnej" (projection mentale), czynionej przez lu¬ dzi, których na swojej drodze spotkała. Rêves en colère avec les Aborigènes australiens jest książką specyficzną. Co spra­ wia, że jest ona wyjątkowa, i że czyta się ją jak znakomitą powieść? Poczynię tutaj kilka uogólnień. Po pierwsze, składa się z czterech ksiąg — odrębnych opowieści: Księga I dotyczy ludności półwyspu Dampier, Księga I I — ludności zamieszkującej płaskowyż Kimberley, Księga III — grup osiadłych na pustyni Tanami, oraz Księga IV — ludności rozmieszczonej na ziemi Arnhem. Każda z tych części poświęcona jest konkretnym ludom: Yawuru, Ngarinyin, Warlpiri i Yolngu. Po drugie, książka ta nie rezygnuje z „literackości", to znaczy tworzą j ą interesujące opisy kultury, ale także dialogi z informatorami i bezpośrednie rozmowy między nimi. Momentami nasuwa się analogia ze znakomitą książką innego francuskiego etnologa, mianowicie Bóg wody. Rozmowy z Ogotemmelim autorstwa Marcela Griaule'a. Prócz tego Glowczewski, podobnie jak wspomniany Griaule, udokumentowała swoją pracę licznymi fotografiami, ilustracjami i mapami. Po trzecie, Autorka pomimo literackiego podej¬ ścia udowadnia wartość (niejako „samą w sobie") klasycznego antropologicznego paradygmatu badawczego — doświadczania terenu. Glowczewski bowiem prowadzi własne badania nad ludami Australii już od lat 70. minionego wieku, a Rêves en colère avec les Aborigènes australiens wydaje się podsumowaniem i ukoronowa¬ niem tej wieloletniej pracy. Po czwarte zaś, podejście Autorki bez przerwy oscyluje pomiędzy wyraźnym zaangażowaniem się w sprawy autochtonów, a dążeniem do obiektywnego i „chłodnego" spojrzenia naukowca na kwestie wymiany międzykul¬ turowej, tożsamości, ekonomii, sztuki, kosmologii czy hybrydyzacji kultury. To na¬ pięcie między perspektywą subiektywną a naukową pozwoliło Autorce na wytworze¬ nie zażyłej, niemal intymnej, relacji z Czytelnikiem — antropologiem i tym, który „tylko" interesuje się światem i jego kulturami. W swojej publikacji Barbara Glowczewski zwróciła uwagę na wiele problemów, które dotknęły społeczności przez nią opisywane. Za szczególnie ważne uznałbym kwestie polityki narodowej Australii, na tle której dość jaskrawo prezentują się sprawy autochtonów. Autorka omawia między innymi tworzenie rezerwatów i póź¬ niejsze uznanie Aborygenów w referendum z 1967 roku za prawowitych obywateli australijskich i całkiem współczesne protesty na rzecz nabycia i poszerzania praw przez rdzenną ludność Australii. Sporo miejsca poświęca też rodzimej sztuce, która nie tylko uwikłana jest w sieć rozmaitych mitów, wierzeń, obyczajów, ale również wpasowała się w kulturę narodową czy wreszcie konsumpcyjną i popularną. Cha¬ rakterystyczne „kropkowane" malarstwo Aborygenów zaczęło osiągać wysokie ceny na aukcjach i w galeriach. Dziś przedostało się poza granice etniczne i narodowe, i w końcu inkorporowane zostało w globalną cyrkulację wytworów kultury. Podobny los dotknął też muzykę, czego dobrym przykładem są europejskie zespoły grające na didżeridu. Ten tradycyjny instrument, używany w ceremoniach przez Yolngu i inne grupy Aborygenów na północy, stał się od pewnego czasu popularny w świecie. Mu¬ zyka tradycyjna zaczęła inspirować muzykę światową. �Rezenzje i noty recenzyjne 379 W książce nie brakuje też bardziej klasycznych dla antropologii tematów, takich jak pokrewieństwo, mitologia, szamanizm i totemizm, czy sposoby zawierania mał¬ żeństw. Olbrzymia różnorodność podejmowanych wątków czyni z Rêves en colère avec les Aborigènes australiens doskonałą lekturę przekrojową dotyczącą kultur kontynentu Australii. Jednocześnie poszczególne obserwacje, które czyni Autorka, posiadają wyjątkowo solidny fundament teoretyczny — mamy w nich do czynienia z przybliżeniem lub raczej weryfikacją niektórych sądów dokonanych na gruncie socjologizmu Durkheima, strukturalizmu Lévi-Straussa, marksizmu Godeliera, kognitywizmu czy socjobiologii. Glowczewski, opisując chociażby religijność Aboryge¬ nów, odwołuje się do Durkheimowskiej koncepcji „form pierwotnych religii" uka¬ zując jej uniwersalność i wartość operacyjną. Innym razem zaś podejmuje tematykę klasyfikacji pożywienia u Warlpiri, szukając wyjaśnień w materialistycznym ujęciu kultury względem „nowej socjobiologii". To pozwala szerzej interpretować doko¬ nania francuskiej badaczki i spoglądać na nie z różnych perspektyw teoretycznych i metodologicznych, które wysuwa współczesna antropologia kulturowa. Adam Pomieciński Chris Hann, „Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism, and Euroasia, Lit-Verlag, Munster 2006, s.292. Praca Chrisa Hanna ,Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism, and Euroasia (Nie tego konia chcieliśmy! Postsocjalizm, Neoliberalizm i Eurazja) jest zbiorem tekstów, opartych o wygłoszone wykłady i opublikowane wcześniej ra¬ porty. Omówienie zacznę od wyjaśnienia tytułu, perspektywy terytorialnej i czaso¬ wej. Powiedzenie: „Nie tego konia chcieliśmy" wyraża brak satysfakcji oraz brak kontroli nad zmianami, które zaszły podczas procesów transformacji na Węgrzech. Paradoksalnie, użył go Vince Kovâcs, który przewodniczył lokalnemu Komitetowi Reorganizacji Gruntów w Tâzlâr, czyli kierował procesem wprowadzania zmian we własnej społeczności. Autor podkreśla wagę perspektywy terytorialnej opartej o Eurazję — której jednak nie definiuje — oraz ujęcia longue durée (długie trwanie) w studiach nad społecznościami. Hann postuluje zatem badania nad Eurazją, gdyż przyjęcie takiej perspektywy umożliwia analizę podobieństw oraz wzajemnych kon¬ taktów między Wschodem a Zachodem, ułatwia nawiązania do badań nad historią świata oraz umożliwia dalszy rozwój antropologii. Hann proponuje też przyjęcie pię¬ ciu perspektyw czasowych w studiach nad postsocjalistyczną Eurazją: okres po 1989 roku, socjalizm, czasy przedsocjalistyczne, czas wcześniejszy na styku historii i ar¬ cheologii oraz okres paleolitu. To nie oznacza bynajmniej prostego łączenia stwier¬ dzenia „nie tego konia chcieliśmy" ze znaczeniem koni w paleolitycznych dziejach Eurazji. �380 Rezenzje i noty recenzyjne Chris Hann jest dyrektorem Max Planck Institute for Social Anthropology w Hal­ le/Salle. Jego najbardziej znane prace to monografie: o Tâzlâr na Węgrzech (Tâzlâr: a village in Hungary), o Wisłoku w Polsce (A Village Without Solidarity) i Anatolii w Turcji (7ea and the Domestication of the Turkish State); prace dotyczące metod i stanu badań antropologicznych (zwłaszcza: The Skeleton at the Feast i Teach Your¬ selfAnthropology). Hann jest także redaktorem i współautorem szeregu prac dotyczą­ cych zmian od lat 80. XX wieku, których pełna lista znajduje się pod koniec przedsta­ wianej pracy. Warto też wspomnieć o publikacji z 2005 roku, pod tytułem Studying Peoples in the People 's Democracies (Studiujący w demokracjach ludowych), która przedstawia rozwój antropologii w Europie Środkowowschodniej w okresie realnego socjalizmu. We wstępie omawianej pracy autor przedstawia swoją pozycję w badaniach nad transformacją oraz argumenty przemawiające za używaniem pojęcia Eurazja ipostsocjalizm. Hann jest zwolennikiem lokalnych, pogłębionych studiów etnograficznych, które powinny się zajmować, cytuję, „każdym aspektem ludzkiego życia". Takie ba¬ dania powinny się jednak odnosić do szerszych zagadnień, a konkretnie ukazywać miejsce postsocjalistycznych społeczeństw w historii światowej. Zdaniem autora, terminpostsocjalizm umożliwia nazwanie zjawiska — „unikatowego eksperymentu społecznego" — lecz nie daje podstaw jego analizy. Hann także zauważa, że pomimo odmienności krajów objętych tą nazwą warto je porównywać, gdyż postsocjalistyczna Eurazja przechodzi podobne procesy związane z globalizacją i neoliberalizmem. Próbę porównań podejmuje więc autor w niektórych rozdziałach omawianej pracy. Książka składa się z dwóch części, zatytułowanych: „Property, Work, Exploita­ tion" („Własność, praca, wyzysk") oraz „Religion, Ethnicity, Citizenship" („Religia, etniczność obywatelstwo"), których tytuły pokazują wielość wątków tej publikacji. W rozdziale drugim - „The Tragedy of the Privates: Efficiency, Equity, and Justi­ ce in the Postsocialist Eurasian Countryside" („Tragedia właścicieli: efektywność, wartość i sprawiedliwość na wsi postsocjalistycznej Eurazji") — autor omawia rolę własności w krajach postsocjalistycznych, jest przy tym zwolennikiem szerokiego rozumienia tego pojęcia (własność ziemi, ale też dostęp do różnych dóbr material¬ nych, usług itp.). Hann twierdzi, że istotną rolę odgrywa szereg specyficznych lokal¬ nych działań, podejmowanych przez państwo, wymuszanych przez rynek i lokalne instytucje zarządzające. Wprowadzanie nowych praw własności, tylko i wyłącznie przez odwołanie do „sprawiedliwości dziejowej", nie jest „jedyną słuszną drogą", a pragmatyzm, zwracanie uwagi na teraźniejszość i przyszłość mogą być równie istotnymi czynnikami. Rozdział trzeci, nawiązujący tytułem do tytułu całej książki i najdłuższy w pra¬ cy, jest moim zdaniem rozdziałem kluczowym. Dotyczy on procedur prywatyzacji i sposobów jej legitymizacji w Tâzlâr na Węgrzech. Analiza oparta jest o badania te¬ renowe przeprowadzone w 2001 roku, przy czym autor odwołuje się też do własnych badań prowadzonych w latach 70. XX wieku oraz wizyt w kolejnych dekadach. Na tej podstawie powstało ciekawe studium społeczności lokalnej, opisujące warunki naturalne i gospodarkę w czasach panowania Habsburgów, wczesnego XX wieku, okresie realnego socjalizmu oraz po transformacji ustrojowej. W Tâzlâr — węgierski �Rezenzje i noty recenzyjne 381 typ kołchozów (termelôszôvetkezet) nie zastąpił własności prywatnej — w latach masowej kolektywizacji (60. XX wieku) rolnicy zostali zmuszeni do włączenia się do „wspólnoty produkcyjnej 'Pokój'", co jednak nie stanowiło przeszkody w dalszej pracy we własnych gospodarstwach. Stosunkowo liberalna polityka gospodarcza wo¬ bec „wspólnot" oraz wspieranie przez państwo sprzedaży win niskiej jakości, produ¬ kowanych m.in. w Tâzlâr, zapewniły mieszkańcom relatywny dobrobyt. Sytuacja uległa znacznym zmianom po 1989 roku: „wspólnota produkcyjna" została rozwiązana, ziemia podzielona między mieszkańców według udziałów, rozpoczęły się sprawy sądowe o podział ziemi, a uprawa roli i hodowla zwierząt stały się zajęciem nielicznych mieszkańców. W 2001 roku większość mieszkańców utrzymywała się z emerytur i wynagrodzeń za pracę (ok. 70%), część mieszkań¬ ców uzyskiwała dochód dzięki nielegalnej pracy w Niemczech, wsparciu państwa dla programów zalesiania oraz produkcji chałupniczej. Rozmowy z mieszkańcami wsi na temat zmian praw własności często przeradzały się w dyskusje nad innymi aspektami transformacji: gorszymi warunkami pracy, brakiem gwarancji pracy, sub¬ sydiów mieszkaniowych, bezpłatnej służby zdrowia czy lekarstw. Jedynie kilka osób w Tâzlâr skorzystało w widoczny sposób na transformacji ustrojowej. Ironią wydaje się fakt, że więcej osób doświadczało dobrobytu w ustroju socjalistycznym niż postsocjalistycznym. Socjalistyczny nacisk na produkcję i pragmatyczne kompromisy, w odróżnieniu od obecnego nacisku na prawa własności i procedury prawne, cieszył się większym wsparciem mieszkańców gdyż jego rezultatem była poprawa jakości życia w Tâzlâr i na Węgrzech. W rozdziale czwartym, zatytułowanym „Proper Peasants, Stakhanovites, and the Lilies of the Field: Work and Time in Anthropological Perspective" („Prawdziwi rolnicy, stachanowcy, lilie polne : Praca i czas w perspektywie antropologicznej"), Hann porusza takie zagadnienia jak studia nad pracą w okresie przedprzemysłowym, przemiany pracy w okresie transformacji ustrojowej na Węgrzech oraz podejście an¬ tropologów do problematyki związanej z pracą w późnych społeczeństwach prze¬ mysłowych (na przykładzie wschodniej części Niemiec). Hann kontrastuje osoby pracujące (w przemyśle i na roli) z niepracującymi (jak lilie polne) Romami. Więk¬ szość społeczeństwa obwinia Romów za ich trudną sytuację materialną, choć jest ona również wynikiem dyskryminacji i przesądów. Jak pisze Hann, nie tylko Romowie są pokrzywdzeni wskutek transformacji, inną grupą są bezrobotni. Jeden z wniosków końcowych rozdziału dotyczy zatem roli stałej i płatnej pracy, która sprzyja kształto¬ waniu pozytywnej tożsamości, podczas gdy jej brak może prowadzić do pustki. Rozdział piąty „Transforming Peasants: Exploitation and Neoliberal Markets in Four Societies" („Przekształcenie chłopów. Wyzysk i neo-liberalne rynki w czterech społeczeństwach") przedstawia zmieniające się społeczności rolnicze na przykładzie Węgier, Turcji, Chin i Polski od późnych lat 70. XX wieku. Badania prowadzone były w społecznościach wiejskich, m.in. w Wisłoku Wielkim w Polsce. Autor przedstawił tezę, że definiowanie chłopstwa jako ludności konsumującej głównie to, co ona wy1 1 „I dlaczego troszczycie się tak bardzo o odzież? Spójrzcie na lilie polne, jak rosną, choć nie pracują ani przędą" Mt 6: 28, Pismo Święte Nowego Testamentu, tłumaczył z języka greckiego ks. prof. dr Sewe­ ryn Kowalski, Instytut Wydawniczy „PAX", Warszawa 1957. �382 Rezenzje i noty recenzyjne twarza, jest nieaktualne, gdyż charakter gospodarki chłopskiej zmienił się znacząco w każdym z omawianych krajów. Ponadto wskazuje na coraz większe różnicowanie chłopów pod względem sytuacjifinansoweji nadal istniejący wyzysk (obecnie czꜬ ciej w ramach gospodarstw, a nie przez klasy czy grupy posiadające). Ciekawe jest porównywanie rozwoju gospodarki chłopskiej w krajach, których historia i kultura są tak odmienne. Część druga pracy, zatytułowana „Religion, Ethnicity, Citizenship" („Religia, etniczność, obywatelstwo"), obejmuje rozdziały dotyczące społeczeństwa obywa¬ telskiego, Kościoła unickiego (greckokatolickiego), historii i etniczności w Anatolii oraz tożsamości we współczesnych „polifonicznych" społeczeństwach. Tak różno¬ rodna tematyka przedstawiona jest przez Chrisa Hanna na podstawie badań etnogra­ ficznych w Polsce, na Węgrzech i w Turcji oraz literatury. Rozdział szósty to analiza pojęcia społeczeństwo obywatelskie. Autor krytykuje prace badawcze redukujące je do stowarzyszeń (NGO's) i proponuje szerokie ujęcie, w którym społeczeństwo obywatelskie jest formowane przez różne formy relacji między obywatelami, oby¬ watelem a władzą itd. Rozdział siódmy „Greek Catholicism Today" („Grekokatolicyzm dzisiaj") przedstawia historię Kościoła greckokatolickiego oraz niedawne konflikty wokół Kościołów greckokatolickich przejętych przez Kościół rzymsko¬ katolicki, m.in. w Przemyślu. Istnienie Kościoła unickiego jest dla autora potwier¬ dzeniem tezy o niesłuszności podziału Europy na Wschód i Zachód. Według niego takie klasyfikacje niosą za sobą ograniczenia, ponieważ pomijają zjawiska istniejące w sferze pomiędzy, współistnienia bądź pokrywania się dwóch kategorii (Wschód i Zachód). W kolejnym, dziewiątym rozdziale autor rozważa kwestię etniczności, sugerując, że traktowanie tejże jako podstawy tożsamości (za Barthem) nie jest obecnie wystar¬ czające, gdyż nie wyjaśnia ona całego kontekstu. W ostatnim rozdziale autor podej¬ muje temat tożsamości na podstawie swoich badań i doświadczeń oraz kwestionuje teorię, sformułowaną przez Ernesta Gellnera, o państwie narodowym jako idealnym typie organizacji. Teoria ta, przedstawiona w pracy Narody i nacjonalizm (wydanie polskie w 1991 r., oryginał w 1983 r.), głosi, że tylko państwo narodowe spełnia ocze¬ kiwania i wymogi ponowoczesnych społeczeństw. Hann wskazuje jednak na istnie¬ nie grup mniejszościowych, jednostek i społeczności z wieloma tożsamościami, czy próbach tworzenia wielogłosowych tożsamości, w ramach choćby Unii Europejskiej. Na koniec dwie uwagi krytyczne. Wielość wątków przedstawionych w dziesięciu rozdziałach prowadzi jednak w niektórych przypadkach do uproszczonego przed¬ stawiania tematu, być może jest to wynikiem ograniczenia związanego z objętością publikacji. Wydaje się, że sięgniecie do opracowań w językach ojczystych krajów postsocjalistycznych znacznie wzbogaciłoby analizę. Przykładowo analiza transfor¬ macji społeczności chłopskich w Polsce, na Węgrzech, w Chinach i Turcji ma czę¬ sto charakter impresyjny, nie poparty badaniami terenowymi czy odniesieniem do istniejącej już literatury. Drugim mankamentem pracy jest zachowanie oryginalnej treści wygłoszonych wykładów (np. „organizatorzy tej konferencji poprosili mnie o wygłoszenie wykładu...") bądź opublikowanych tekstów oraz rzadkie odniesienia między poszczególnymi rozdziałami. �Rezenzje i noty recenzyjne 383 Książka „Not the Horse We Wanted!" obejmuje bardzo dużą liczbę zagadnień, po­ stulatów badawczych, danych etnograficznych z różnych części świata i odniesień do istniejącej literatury na temat transformacji w postsocjalistycznych społeczeństwach (sama bibliografia obejmuje ponad 400 pozycji, w większości w języku angielskim, ponadto niemieckim i węgierskim). Dzięki takiemu wielowątkowemu ujęciu tema¬ tu autor rozbudza w czytelniku zainteresowanie społecznościami chłopskimi, trans¬ formacją, podobieństwami i różnicami między krajami postsocjalistycznymi oraz wskazuje na zagadnienia badawcze, które mogą stać się podstawą dalszych badań antropologów. Izabella Main Agnieszka C h w i e d u k , Alzatczycy. Dylematy tożsamości, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2006, ss. 244. Wobec ubóstwa badań prowadzonych przez krajowych antropologów wśród lu¬ dów Europy Zachodniej, każda pozycja dotycząca tego obszaru jest na wagę złota; książka Agnieszki Chwieduk, poznańskiej antropolożki i romanistki, to właśnie taki przypadek. Traktuje ona o przemianach tożsamości Alzatczyków, grupy pochodzenia germańskiego, która — zamieszkując pogranicze francusko-niemiecko-szwajcarskie — znajdowała się naprzemiennie (począwszy od wyłączenia z Świętego Cesarstwa Rzymskiego) pod panowaniem Francji (1648-1871, 1918-1939, od 1945 do dziś) lub Niemiec (1871-1918, 1939-1945). Autorka próbuje uchwycić procesualny charakter alzackiej tożsamości na podstawie równolegle prowadzonych w latach 1992, 1997¬ -1998, 1999 badań terenowych i etnohistorycznych. Opracowanie stanowi poprawio¬ ne i skrócone wydanie rozprawy doktorskiej. Formalnie praca zbudowana jest z czterech rozdziałów i obszernego wprowadze¬ nia (a także podsumowania wraz z zestawem aneksów), w zasadzie jednak jej struk¬ tura jest dwuczłonowa: część pierwsza (do rozdziału drugiego włącznie) omawia kwestie natury teoretycznej, o tytułowych dylematach alzackiej tożsamości traktuje zaś pozostała część studium. Całość opracowania przenikają dwie perspektywy cza¬ sowe — do czynienia tu mamy nie tylko z prezentacją wyników badań, lecz również z (samo)krytyką wcześniejszego podejścia antropologicznego. Przyjrzyjmy się zawartości poszczególnych partii książki. We wprowadzeniu zatytułowanym „O sześciu istotnych sprawach na początek", na pierwszym planie znajdujemy informacje wstępne (dotyczące m.in. zastosowanej metody czy wyko¬ rzystanych źródeł); rolę tła pełnią uwagi krytyczne, których ostrze wymierzone jest w stronę metodologiczno-metodyczną pracy. Wychodząc z założenia, że słowa sta¬ nowią odzwierciedlenie rzeczywistości, Autorka posługiwała się metodą wywiadów pogłębionych; obecnie odrzuca ona to zbyt socjologiczne podejście, ponieważ „py¬ tając o (...) kulturę, pytamy [tylko] o wyobrażenia, idee, zawarte w słowach" (s. 16), �384 Rezenzje i noty recenzyjne tymczasem o zjawiskach świadczy nie tylko warstwa deklaratywna, lecz również zachowania, szczególnie nawykowe. Badania kultury nie powinny polegać więc tyl¬ ko na pytaniu, lecz na „wielopoziomowym doświadczaniu", tj. „procesie pełnego partycypowania w życiu danej grupy" (s. 11), którego celem nie ma być „śledzenie wyobrażeń", lecz „uchwycenie mechanizmów, których badacz jest dodatkowym, «obcym» elementem prowokującym do odpowiednich zachowań odsłaniających różnice międzykulturowe" (s. 13). Rozdział pierwszy, czyli „Tożsamość — pomiędzy koncepcją a rzeczywistością", stanowi zaplecze pojęciowe pracy. Koncepcję tożsamości E. Ardenera Autorka „roz¬ bija" na dwa poziomy: tożsamość kulturową, „dotyczącą zachowań nawykowych", oraz tożsamość etniczną, czyli „wykreowane przez elity wyobrażenie" (s. 34). Szcze¬ góły tego ujęcia przedstawione są w dwóch polemikach: z „klasyczną" definicją toż­ samości kulturowej rozumianej jako „wybór" oraz z obiektywistyczną wizją „wyróż¬ ników" (w oparciu o koncepcję grupy etnicznej F. Bartha). W przypadku pogranicza — w kontekście unifikacji Europy — A. Chwieduk orzeka o jego zmienności w cza­ sie, wyróżniając „pogranicze konfliktu", „kiedy to dochodzi do starcia na danym obszarze całych etnosów o odmiennych wzorcach kulturowych" (s. 57), oraz „po­ granicze współpracy", które charakteryzuje „bezkonfliktowe przenikanie się kultur" (s. 58). Na koniec podkreślona zostaje równoczesność zjawisk: „regionalizmu", któ¬ ry jest „postawą afirmującą wartości kulturowe występujące w danym, wydzielonym obszarze, czyli regionie", oraz „regionalizacji", oznaczającej „podział określonego obszaru geograficznego na mniejsze jednostki terytorialne" (s. 64). Kolejny rozdział, „Alzatczycy — wyróżniki grupy etnicznej", omawia kwestie języka „alzackiego", granic regionu oraz zmityzowanej przeszłości grupy (problem nazewnictwa regionu i grupy potraktowano skrótowo), stanowi więc rozwinięcie poprzedniej partii książki. W przypadku Alzatczyków trudno o określony wyróżnik językowy, ponieważ posługują się oni językiem niemieckim i/lub językiem francu­ skim i/lub lokalną odmianą języka niemieckiego (promowaną przez elity jako „dia­ lekt alzacki") — o specyfice grupy stanowi więc raczej jej trójjęzyczność. Odrębność regionu to nie tylko konsekwencja odosobnienia geograficznego (naturalne granice regionu tworzą Wogezy i Ren), ale również podziału administracyjnego oraz miej¬ sca zajmowanego w przestrzeni symbolicznej (peryferie). Odmienność tę dodatkowo wzmaga wyobrażenie o specyficznym, mieszanym (germańsko-romańskim) pocho­ dzeniu mieszkańców Alzacji. Z rozdziałem trzecim przechodzimy do właściwej części pracy. „Pogranicze kon¬ fliktu" traktuje o tożsamości Alzatczyków historycznych, trwających na „linii og­ nia" między „jedynymi słusznymi bytami" (s. 113) Francją i Niemcami, przy czym ramy czasowe zawężone są do czasów „intensywnej zmiany" (1871-1945), w ciągu których Alzacja czterokrotnie i „wahadłowo" zmieniała przynależność terytorialną. Opierając się głównie na źródłach pisanych, Autorka śledzi postawy alzackich elit (literatów) wobec alternatywy „bycia Niemcem" albo „bycia Francuzem". Okazuje się, że w zmiennych warunkach politycznych każdy wybór pociąga za sobą naprzemian represje i przywileje, których „suma" nie tylko owocuje zjawiskami na skalę ogólnoalzacką (exodus, konflikt międzypokoleniowy, językowy i/lub polityczny czy �Rezenzje i noty recenzyjne 385 walka elit o autonomię), lecz prowadzi w finale do zbiorowego „rozdwojenia kultu­ rowego" (s. 117). Ostatni rozdział książki — „Pogranicze współpracy" — opowiada o tożsamości Alzatczyków współczesnych; tożsamości wyraźnie odmiennej, bo niedwubiegunowej. Powojenny antagonizm alzacko-francuski (wynikający z rzekomo proniemie¬ ckich sympatii całej Alzacji) wobec procesu jednoczenia się Europy traci na znaczeniu — postępująca regionalizacja prowadzi do rewitalizacji pozytywnie wartościowanej alzackości, która ufundowana jest na folkloryzmie i twórczości w dialekcie (w przy¬ padku elit) oraz kultywowaniu zachowań nawykowych (w przypadku „zwykłego" mieszkańca regionu). Równocześnie Alzatczyków cechuje „syndrom Europejczy¬ ka", polegający na „kulturowym niezdecydowaniu w sprecyzowaniu więzi szerszej niż więź z regionem" (s. 193). Na tym tle Autorka zwraca uwagę na rozdźwięk mię¬ dzy deklarowanym kosmopolityzmem Alzatczyków a poparciem — najsilniejszym w skali Francji — udzielonym populiście J.-M. Le Penowi podczas wyborów pre­ zydenckich w 1995 roku oraz na przypadki „ukrywania" alzackości. Okazuje się, że alzackie „rozdwojenie" (mimo zmiany charakteru pogranicza) nie zanikło, a jedynie przybrało inną postać, którą A. Chwieduk nazywa „niezdecydowaniem". Pora dokonać krytycznego omówienia recenzowanej pozycji. O jej wartości — poza wzmiankowaną na początku unikatowością przedmiotu badawczego — świadczy rów¬ nież (może nawet przede wszystkim) przedstawiony przez Autorkę program badawczy. Powszechnie praktykowane w kraju podejście metodologiczne zasadza się na analizie deklaracji dokonanych przez respondentów (nader często przedstawicieli lokalnych elit), w związku z czym polskie badania terenowe zdeterminowane są przez szuka¬ nie „wiedzących" (przemieszczanie się) i ich wypytywanie (słuchanie). Posługując się metodą pogłębionego wywiadu, badacz (który spisuje głównie racjonalizacje) nie ma ani czasu na nawiązanie głębszych relacji ze swoimi informatorami, ani okazji na głębszą obserwację praktykowanych przez nich zachowań nawykowych, co rozstrzyga o dość powierzchownym poznaniu badanych ludzi i ich kultury. Inaczej rzecz wyglą¬ da w przypadku antropologów zachodnich, którzy nie ograniczają się do prowadzenia wywiadów, lecz skupiają się na nawiązywaniu z „obcymi" bliskich kontaktów (uczest¬ niczenie) i doświadczaniu (obserwowanie) otaczającej ich rzeczywistości, co odbywa się na drodze „osiadłego" trybu życia antropologa i w konsekwencji umożliwia głębsze zrozumienie danej (mikro)kultury. Postulat badań na drodze interakcji wskazuje więc kierunek podążania za światową antropologią i jako taki posiada wartość bezcenną; należy przy tym zastrzec, że powyższe założenia nie zostały przez autorkę wcielone w życie i to stanowi największy mankament studium. Kolejnym minusem opracowania jest brak definicji tak ważkich (w kontekście „programu" Autorki) pojęć jak „nawyk" czy „interakcja", niemniej jednak niedo¬ ciągnięcia w tym zakresie wynagradza Czytelnikowi (i to z nawiązką) teoretyczne ujęcie tożsamości. Orzeczenie istnienia dwóch poziomów tego zjawiska to fakt o nie¬ banalnym znaczeniu, ale to tylko przysłowiowy wierzchołek góry lodowej, ponieważ redefinicja klasycznego pojęcia tożsamości kulturowej stanowi próbę sprecyzowania przedmiotu badawczego dyscypliny. Antropologiczne badania tożsamości w kraju polegają na analizie konstruktów ideologicznych (mówionych i pisanych), nie róż- �386 Rezenzje i noty recenzyjne nią się więc niczym od studiów podejmowanych przez przedstawicieli innych nauk humanistycznych (socjologów, historyków, pedagogów i in.); zainteresowanie się zachowaniami pozainstytucjonalnymi, poświęcenie uwagi życiu codziennemu, jest tym samym równoznaczne z wyznaczeniem przedmiotowej odrębności polskiej an¬ tropologii. Poświęćmy jeszcze kilka zdań stronie językowej opracowania. Bardzo liczne przypadki użycia na jego stronicach trybu przypuszczającego odczytać chyba na¬ leży jako świadomość braku obiektywności poznania, natomiast liczne cudzysłowy — które zaznaczają nie tylko słowa padające z ust respondentów (w oryginale i prze¬ kładzie), ale i kategorie opisu: zarówno terminy naukowe (np. „tutejszość"), jak i me­ tafory (np. „wahadło") — jako świadectwo refleksji nad literackim wymiarem etno­ grafii z jednej strony, a z drugiej — precyzji opowieści. Taki sposób konstruowania tekstu nie rozwiązuje oczywiście problemu tzw. kryzysu przedstawiania, propozycja warta jest jednak głębszego namysłu, zwłaszcza że alternatyw jak na lekarstwo. Przy okazji warto zwrócić uwagę na dygresyjny i wielowątkowy styl narracji, bardziej „syntetyczny" niż „analityczny", który wydaje się dowodzić „kobiecej ręki". Jeśli to nie tylko stereotyp, a tego nie podejmuję się rozstrzygnąć, to książka Autorki jest cenna również o tyle, że pod względem formy stanowi nieczęsto spotkany w kraju przykład antropologii feministycznej. Podsumowując, praca Agnieszki Chwieduk to dzieło nowatorskie i choćby tylko z tego względu godne uwagi. O jego wartości nie stanowi jednak „zwykła" odmien¬ ność myśli, lecz jej głębia, która ukazuje możliwość przezwyciężenia drążącego od dłuższego czasu antropologię kryzysu, dotyczącego metody, przedmiotu badań i spo¬ sobu opisu. Pominięcie recenzowanej pozycji milczeniem byłoby ze szkodą nie dla samej pracy czy Autorki, lecz dla polskich studiów etnicznych. Mariusz Filip Tibor R e m i a s, In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc,Budapest, t. 1, 2004, ss. 142; t. 2, 2005, ss. 142; t. 3, 2007, ss. 304. Derenk to nieistniejąca już polska wieś w północno-wschodniej części Węgier. Założona na wyludnionych terenach tzw. Nowych Ziem w roku 1717, została zli¬ kwidowana przez władze węgierskie w roku 1943, a jej mieszkańców przesiedlono na inne tereny, głównie do wsi Andrastanya, Szajoszentpeter, a przede wszystkim Istvanmajor. Zwłaszcza ta ostatnia miejscowość wzbudziła zainteresowanie węgier¬ skich i polskich językoznawców i etnografów, ukazało się kilka artykułów w obu językach, a w roku 1981 Ewa Krasińska i Ryszard Kantor opublikowali książkę Po­ tomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Wszyst¬ kie jednak prace opierające się na relacjach żyjących jeszcze Derenczan dotyczyły ich losów w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, równocześnie przekazywane były też przez ludzi, którzy Derenk opuścili przed kilkudziesięciu laty. Dane o dalszej �Rezenzje i noty recenzyjne 387 przeszłości opierały się na legendach, które w Derenczanach widziały czasem osad¬ ników z czasów króla Beli IV i wojen tureckich bądź potomków kuruców z cza¬ sów powstania Ferenca Rakoczego, a tylko niekiedy zwykłych osadników polskich („Lendzieli"), pochodzących gdzieś spod Krakowa (w rzeczywistości z pogranicza Podhala i Spisza), których Eszterhazy osiedlił w swych włościach. Dopiero w latach 2004-2007, przy pomocy Samorządu Polskiej Mniejszości na Węgrzech, ukazała się trzytomowa praca Tibora Remiasa, węgierskiego historyka, wywodzącego się z ro¬ dziny polskich mieszkańców Derenku. Przebadał on księgi parafialne wszystkich parafii, do których w ciągu swej ponad dwuwiekowej przeszłości należał Derenk (Bódvaszilas, Jablonca, Szadalmas, Szógliget). Obecnie znajdują się one w archi­ wach państwowych węgierskich i słowackich oraz w parafiach należących do diece¬ zji egerskiej na Węgrzech i rożnowskiej na Słowacji. Dotarcie do tych dokumentów nie zawsze było łatwe, nie wszędzie chciano udostępniać stare dokumenty kościelne. W wyniku poszukiwań, w roku 2004 autor wydał pierwszy tom trzyczęściowej mo­ nografii historycznej, zatytułowany In memoriam Derenk, z podtytulem: A derenki lengyelseg nyomaban. A temetókutatas eredmenyei az egyhazi halotti anyakónyvek alapjan („Śladami polskich mieszkańców Derenku. Wyniki badań cmentarnych na podstawie kościelnych ksiąg zgonów"), zawierający dane 1865 osób pochowanych na derenczańskim cmentarzu od roku 1789 (wcześniejsze dane się nie zachowały) do roku 1940. Tom drugi, wydany w roku 2005 z podtytułem: A derenki lengyelseg kapesolatrendszere a hazasultak egyhazi anyakónyvei tukreben („Krąg powiązań polskiej ludności Derenku w świetle kościelnych ksiąg ślubów") zawiera dane o 720 ślubach zawartych w Derenku w latach 1751-1943. Tom trzeci, z podtytułem A derenki lengy­ elseg nyomaban za egyhazi szuletesi ill, keresztelesi anyakónyvek alapjan (1724-1943) („Śladami polskich mieszkańców Derenku. Na podstawie kościelnych ksiąg urodzeń i chrztów [1724-1943]"), opublikowany w 2007 roku, zawiera informacje o 2966 dzie¬ ciach tam urodzonych, jak również o przystępujących do bierzmowania. Każdy z tych tomów, obok dokładnego wyciągu z ksiąg parafialnych, obejmuje obszerny komentarz po węgiersku i jego tłumaczenie na język polski, dokonane przez Konrada Sutarskiego — byłego przewodniczącego Samorządu Polskiej Mniejszości na Węgrzech, a obecnie dyrektora Archiwum i Muzeum Węgierskiej Polonii w Budapeszcie. Nie są to tylko zbiory nazwisk i imion, lecz — jak to autor podkreśla — źródło faktograficzne, umoż¬ liwiające wgląd w świat życia i zwyczajów derenckich Polaków. Dane zawarte w tych księgach pozwalają na dość dokładne odtworzenie bytu tej niewielkiej polskiej kolonii. Pierwotny stan społeczny i gospodarczy jej mieszkańców jest jasno określony — niemal wszyscy byli chłopami pańszczyźnianymi (jobbagy), nieliczni chłopami posiadającymi jedynie działki (telkes) oraz bezrolnymi (zseller), w księgach prowadzonych po łacinie zapisani zostali jako rusticus, coloni lub plebei. W latach 1837-1843 pojawia się bardziej neutralne określenie nemtelen, czyli „nie szlachcic", a od roku 1848 zanika termin jabbagy, spotykany jednakże, choć już coraz rzadziej, do 1880 roku, a zastępowany przez fóldmuves lub (po łacinie) — agricola, czyli rolnik. Dopiero od lat czterdziestych występuje określenie gazda, gospodarz lub nawet gazdaember, większy gospodarz, co świadczy o istnieniu pewnego zróżnicowa¬ nia społecznego wsi i powstaniu grupy zamożnych rolników. �388 Rezenzje i noty recenzyjne Derenczanie zajmowali się, oprócz rolnictwa, także pasterstwem, toteż niejed¬ nokrotnie spotyka się wzmianki o pasterzach pasztor, a nawet o specjalizacji w tym zawodzie — tehenpasztor, pasterz krów, okorpasztor, pasterz wołów, juhasz, pasterz owiec, kanasz, czyli pasterz świń, czy csikós, pasterz koni (o wypasie koni świad¬ czy też pastwisko nazywane „Kobulyanka", znajdujące się na planach wsi będących obecnie w opracowywaniu Remiasa). Do tej grupy zaliczyć też trzeba stajennego, lovasz. Ponieważ wszyscy występują w okresie istnienia pańszczyzny, nie wiadomo, czy świadczyli swe usługi społeczności wiejskiej, czy też pracowali dla właściciela dóbr. Na cmentarzu derenczańskim znajdują się również groby leśników, mają oni jed¬ nak przeważnie węgierskie nazwiska, byli mieszkańcami sąsiedniej osady Vidumaj, gdzie mieściła się administracja leśna. Rzemiosło we wsi nie było licznie reprezentowane. W księdze zmarłych zanoto¬ wano od roku 1812 do1893 ślusarza, krawca i dwóch szewców, dopiero na początku XX wieku napotykamy większe zróżnicowanie zawodowe — pojawia się stolarz, murarz, ślusarz, kołodziej, cyrulik, rusznikarz, a także pracownicy kolejowi, mimo że Derenk leży daleko od linii kolejowej. W tym też okresie pojawiają się miejscowi kupcy (kereskedó, mercenarius) oraz napszamos, czyli robotnicy dniówkowi. Porównując dane z księgi zgonów (1865 osób pochowanych na derenczańskim cmentarzu) i księgi urodzeń (2966 osób), dostrzec można dużą dysproporcję między narodzinami a zgonami, spowodowaną nie tylko faktem, że księga chrztów rozpo¬ czyna się w roku 1724, a księga zgonów w roku 1789, a zatem brak informacji 0 zgonach w okresie 65 lat. Fakt, że w wielu przypadkach nie odnotowano zgonów kilkudniowych dzieci (notatka o tym była zapisywana przy akcie chrztu) również nie usprawiedliwia tak wielkiej różnicy między urodzinami a zgonami. Wpłynęła na nią niewątpliwie emigracja - nawet do Ameryki, jak również śmierć z dala od Derenku. 1 tak na przykład, w czasie pierwszej wojny światowej w Derenku zmarło 12 doro¬ słych kobiet i tylko 6 dorosłych mężczyzn. Brak, niestety, danych o emigracji z Derenku, natomiast wśród przybyszy parokrot¬ nie wspomniane są osoby przybyłe z Galicji, wymieniani są też nauczyciele (Węgrzy), pojawia się organista (prawdopodobnie pełniący również obowiązki nauczyciela bądź sekretarza gminnego) oraz Cyganie, określani nieraz jako neo-coloni bądź uj-magyar — „Nowowęgrzy" (przez pewien czas próbowano tym określeniem zastąpić słowo Cy¬ gan), którzy niejednokrotnie wżeniali się w rodziny derenczańskie. Kilkakrotnie spo¬ tyka się też wzmianki o wędrownych żebrakach, którzy zmarli w Derenku. Z innych źródeł wiadomo, że we wsi były żydowskie karczmy, jednak ze względów oczywistych brak o nich i o ich właścicielach wzmianek w aktach kościelnych. Świat derenczańskich Polaków był zamknięty i endogamiczny, małżeństwa były najczęściej zawierane wewnątrz tej społeczności (na 720 zarejestrowanych ślubów, tylko w 92 przypadkach narzeczona, a w 170 — narzeczony, pochodzili spoza Derenku), tym bardziej rzadkie były małżeństwa zawierane z osobami wyznającymi inne religie. Były dwa małżeństwa katolicko-kalwińskie oraz pięć katolicko-luterańskich. Ponadto zawarto 13 małżeństw z katolikami obrządku unickiego, zaliczonych błęd¬ nie przez Remiasa do międzywyznaniowych. Dzieci nieślubnych było około 4,5 %, �Rezenzje i noty recenzyjne 389 jednakże bliższa analiza księgi chrztów wykazuje, że znaczna część nieślubnych dzieci była pochodzenia cygańskiego. Remias w swej pracy przeprowadza analizę występujących w Derenku nazwisk i nadawanych dzieciom imion. Prawie połowie dziewcząt nadano imię Maria, po¬ nadto często pojawiały się imiona Anna, Katarzyna i nieco rzadziej Elżbieta. Do¬ piero w XX wieku przybyło trochę nowych imion. Chłopców nazywano najczęściej imionami: Andrzej, Jan, Maciej, Jerzy, Marcin i Jakub. W XIX i XX wieku przybyli: Józef, Stefan i Władysław. Dwa ostatnie imiona są bardzo popularne na Węgrzech (Istvan, Laszló), ponieważ jednak w księgach kościelnych były one zapisywane w ję¬ zyku węgierskim, nie wiadomo, w jakiej wersji były używane w środowisku derenczańskim. Polskie brzmienie nazwisk i ich polska pisownia wkrótce się zatracały; tak na przykład Chudy powoli zmienił się w Chudi, a następnie w Hudi, natomiast Woda w Voda. Nazwisko Kowal jeszcze w roku 1761 pisano jako Koval, ale już w roku 1788 jako Kovacz, w innym miejscu „Kovacz alias Toporczi". W paru przypadkach nazwiska mogą wskazywać, że ich nosiciele byli Słowakami, a nawet Czechami. Typowo polskie są Kopka czy Kuchta; ważne dla ustalenia pochodzenia ludności są takie nazwiska jak Spisak, Krakovszki, Lapscanszka lub Krosznitzky, sugerujące pochodzenie ze spiskich Łapsz oraz z Krośnicy nad Dunajcem. Często podawane w księdze zgonów informacje o przyczynach śmierci mogą stać się materiałem do studiów nad stanem zdrowotnym mieszkańców Derenku, przyj¬ mując oczywiście założenie, że prowadzący księgi parafialne mieli dostateczne roze¬ znanie w chorobach trapiących Derenczan (pominąwszy naturalnie epidemie cholery w latach 1831 i 1873). In memoriam Derenk daje wgląd w historię polskiego osadnictwa na Węgrzech. Dzieło to pozwala na zrekonstruowanie historii mieszkańców tej wsi i odkrycie, z któ¬ rych konkretnie spiskich i podhalańskich parafii wywodziła się większość jej miesz¬ kańców. Gdyby Remias na tym poprzestał, na pewno też pozostałby we wdzięcznej pamięci wszystkich, którzy interesują się historią polskiego wychodźstwa. Ale — jak zapowiada — ma to być dopiero początek, zamierza bowiem napisać kompletną monografię historyczną Derenku. Janusz Kamocki Halina M i e l i c k a, Antropologia świąt i świętowania, Wydawnictwo Aka­ demii Świętokrzyskiej, Kielce 2006, ss. 290. Halina Mielicka jest już autorką książki Kultura obyczajowa wsi kieleckiej XIX i XX wieku (1995), skryptu Podstawy socjologii. Mikrostruktury społeczne (2002) oraz wyboru tekstów Socjologia wychowania. Wybór tekstów (2000). Jej najnow­ sza publikacja to Antropologia świąt i świętowania, która jest kontynuacją badań podjętych już w pierwszej publikacji, acz przyznać trzeba, że idących o wiele dalej �390 Rezenzje i noty recenzyjne i wielce przekształconych. Tematyka publikacji wskazuje, że wątek obyczajowości i religijności (ludowej) wybija się w jej twórczości na plan pierwszy. Autorka ma ambicję przedstawienia w sposób całościowy tytułowego zagadnie­ nia. Kompleksowość polega miedzy innymi na czerpaniu inspiracji z takich dziedzin wiedzy, jak filozofia, teologia, socjologia, religioznawstwo i etnologia. W trakcie lek¬ tury możemy również zapoznać się z aspektami symbolicznymi, językowymi, psy¬ chologicznymi, funkcjonalnymi i doświadczeniowymi święta i świętowania. Święto rozpatrywane jest w swym wymiarze ziemskim i transcendentnym, a także w wielości form jego objawiania się w życiu. Zastosowane metody interpretacyjne uwzględnia¬ ją i fenomenologię, i hermeneutykę, i metody semiotyczne, i analizę funkcjonalną. Krótko mówiąc, Halina Mielicka pociąga za wiele sznurków, a ta mnogość nasuwa pytanie, czy w tym teatrzyku ruchy poruszanych lalek są skoordynowane, a przedsta¬ wienie ma swój scenariusz? Ogólny zarys robi wrażenie dobrze przemyślanej całości. Mielicka rozpoczyna swe dzieło od określenia przedmiotu badań. Wychodzi z dobrze znanego i powiela­ nego w literaturze założenia, iż sacrum iprofanum to dwa odrębne rodzaje rzeczywi­ stości. Święto łączy się z tą pierwszą sferą, przeto analizować je trzeba w kategoriach właściwych dla świętości. To założenie wsparte jest następną ideą, a mianowicie, że rzeczywistość empiryczna podporządkowana jest nadprzyrodzonej, albowiem w tej ostatniej lokowane są wartości ostateczne, nadające sens działaniom w innych obsza¬ rach. Przedstawicielkę nauk społecznych interesuje świat poznawalny empirycznie. Oznacza to, iż nie wypowiada się ona w kwestiach istnienia sacrum jako takiego, lecz „tylko" o wyobrażeniach na jego temat i o sposobach jego objawiania się, na przy¬ kład w koncepcji święta i praktyce świętowania. Analiza takich kategorii jak czas, przestrzeń, i postrzeganie wzorów zachowań pozwala na odróżnienie sakralnego od codziennego. Jest to tradycja widzenia tego zagadnienia, której korzenie znajdujemy już w podejściu Emila Durkheima i Rudolfa Otto. Sacrum i profanum można rów­ nież odróżnić przez prześledzenie etymologii tych słów. Sposobem dystynkcji czasu święta i czasu zwykłego okazuje się także zakaz pracy, przeciwstawiony nakazowi pracy oraz szczególny rytualizm świętowania. Dywagacje te prowadzą do wniosku, że święto „to taki aspekt rzeczywistości, który tworzy odrębną sferę doświadczeń odnoszonych do codzienności, ale pozwalających przekraczać kategorie czasu, prze¬ strzeni i obowiązujących norm na poziomie działań indywidualnych, społecznych i kulturowych" (s. 26). Świętowanie zaś, „to powszechnie obowiązująca i powszech¬ nie akceptowana forma uczestniczenia w tym, co niecodzienne, niepowtarzalne ze względu na odniesienie do wartości porządkujących rzeczywistość, a jednocześnie zgodny z tradycją sposób realizowania idei, którym przypisywane są szczególne zna¬ czenia społeczne" (s. 28). Uzbrojeni w tak zdefiniowane pojęcia tytułowe wyrusza¬ my w podróż przez gęsty las koncepcji i podejść, przez który prowadzi nas Autorka. Stara prawda fenomenologiczna mówi nam, że trudno oddzielić rzeczywistość od sposobów jej ujawniania się; inaczej, problematyczne jest odróżnienie subiek¬ tywnego od obiektywnego. Zabieg redukcji fenomenologicznej konieczny jest także w przypadku święta. Poruszając więc problem świętości, fenomenolodzy zawieszają sądy oparte jedynie na empirii, a szukają „sedna sprawy". Rudolf Otto, Gerardus van �Rezenzje i noty recenzyjne 391 der Leeuw i Mircea Eliade włożyli wiele wysiłku w pokazanie metodą fenomeno¬ logiczną tego, co Durkheim starał się udowodnić empiryczną metodą socjologiczną — że sacrum i profanum to dwie ontologicznie różne sfery. Niemniej, i dla „mor¬ fologów sacrum", i dla empirycznych socjologów ta dwoistość zostaje przełamana, albowiem zawsze nadrzędne „hierofaniczne objawia się w sferze profanum" (s. 33) i dlatego sacrum daje się badać. W tej perspektywie, za Leszkiem Kołakowskim, powiedzieć możemy, iż święto jest społecznie regulowanym sposobem obiektywi¬ zacji subiektywnych doznań religijnych. (Jednak nie sposób się dowiedzieć, skąd biorą się owe doznania religijne; czyż ich źródłem nie jest internalizowana kultura, która wszak tworzy się nieustannie w praktyce społecznej?). Nadzwyczajne sacrum ma pewne cechy, które Paul Ricoeur charakteryzuje w pięciu punktach, począwszy od jego numinotyczności, a skończywszy na zasadniczej jedności świata sakralnego i ziemskiego. To skłania do wniosku, iż święto ma zarówno charakter racjonalno-praktyczny, jak i irracjonalno-wierzeniowy, jakoż i pełni przy tym szereg funkcji indywidualnych, społecznych i kulturowych. Daje się interpretować jako system ideologiczny, utylitarny, komunikacyjny oraz ludyczny. Można też przeprowadzić typologię świąt, w których szereg rytuałów składa się na obrzęd, a obrzędy z kolei tworzą ceremoniały. Jednocześnie ceremonie to wyznaczane kulturowo zachowania, które są celem samym w sobie, zaś uroczystości mają określone cele (szkoda, iż autorka nie wspomina się w tym miejscu o podobnym pomyśle Bronisława Mali¬ nowskiego, dla którego celowość odróżniała rytuał magiczny od stanowiącego „cel sam w sobie" rytuału religijnego). Zdaniem Mielickiej religię i religijność da się też umieścić w trzech światach Karla Poppera. Świat trzeci, to religia zobiektywizowana i zinstytucjonalizowana, świat drugi to subiektywne wyobrażenie tego, co uznaje się za prawdę obiektywną, zaś religijność stanowi tu łącznik ze światem pierwszym. Światy te można też podzielić na świat porządku naturalnego przeciwstawionego światu nadprzyrodzonemu, na światy społeczny i religijno-magiczny. Religia i reli¬ gijność mają przy tym do spełnienia funkcje organiczne (np. poznawczą czy eduka¬ cyjną), osobowościowe (inaczej psychologiczne), integrujące społecznie i kulturowe. Prowadzi to do wniosku, że „podstawową funkcją świąt jest utrzymywanie tradycji i ciągłości pokoleniowej danego społeczeństwa. Funkcja ta zaspokaja potrzeby zwią¬ zane z poczuciem tożsamości kulturowej, wzmacnia poczucie wspólnoty i odrębno¬ ści w stosunku do przedstawicieli innych kultur" (s. 60). Ludzie wyrażają transcendentne za pomocą znaków i symboli. Kolejna par¬ tia pracy poświęcona jest więc symbolice świętowania. Autorka wtajemnicza nas w skomplikowaną materię semiotyki, odwołując się przy tym do ustaleń Jerze¬ go Pelca, Izydory Dąbskiej, Sergieja Awierincewa, Umberta Eco, Rolanda Bartha, Terence'a Hawkesa, Paula Ricouera, Claude'a Levi-Straussa, by wymienić najważ¬ niejsze postacie, a w kwestii samego „rozumienia" — do ustaleń Hansa-Georga Gadamera i , poniekąd dla kontrastu, Jana Marii Bocheńskiego. Dowiadujemy się 0 różnicach między znakiem a symbolem, o archetypach, o znakach analogizujących 1 arbitralnych, o syntagmie i paradygmie, wreszcie o wielości znaczeń i znaczeniu wyobraźni symbolicznej. Kody symboliczne mogą być ograniczone (denotacyjne) i rozszerzone (konotacyjne). Właśnie tę drugą cechę podzielają język i symbolika �392 Rezenzje i noty recenzyjne religijna. Przedsądy (Gadamerowska wspólnota, która jest źródłem rozumu) nadają sens działaniom religijnym. Charakteryzując logikę religii, Mielicka podąża tropem Paula Tillicha, Louisa Dupre i Georgesa Duranda, podkreślając unikatowość symboli religijnych, ich ambiwalencję oraz kosmiczny, oniryczny i poetycki charakter. Przy tym wiara religijna „przybiera formę schematu pojęciowego" (s. 94), który stanowi jeden ze sposobów interpretacji świata i doświadczenia. Święto, przez zastosowanie szczególnych symboli, jest zaprzeczeniem doczesności, nadaje sens przedmiotom, zjawiskom i wydarzeniom. Rytuały, za którymi kryje się sens religijny, są przejawem konwencjonalizacji semantyki. Tak rozumiane wywoływać mogą „naturalną" (wręcz bodźcową) reakcję na określone symbole. Mogą też kanalizować emocje i sterować procesami poznawczymi. Stają się także źródłem racjonalności świata, albowiem „racjonalność polega (... ) na redukcji percepcji do sensu, który jest sposobem doda¬ wania intencji do świata przedmiotów", natomiast „wiara staje się gwarantem postaw racjonalnych wobec świata" (s. 105). Postrzeganie świata określone jest przez sens symboliczny, natomiast rytuały odgrywają w tej symbolizacji rolę pierwszorzędną. Wszelako zapytać trzeba, jak należy rozumieć transcendencję świąt? Halina Mielicka nawiązuje do klasycznych definicji transcendencji dyskutowanych przez takich filozofów, jak Immanuel Kant czy Roman Ingarden. Przyjmuje przy tym, że jeśli porządek świata jest rozumiany w terminach religijnych, to taka też dla wyznawców staje się natura tego świata. Transcendencja może przybrać formę doświadczenia mi¬ stycznego, a wówczas świat jawi się jako unio mystica. Elementy takiego mistyczne¬ go doświadczenia znajdujemy w świętowaniu. Są różne rodzaje transcendencji, lecz wszystkie one odsyłają do pewnego uniwersum symboli religijnych. Święto staje się sposobem odgraniczania codzienności od niecodzienności, w którym ta pierwsza jest konkretna, a druga reprezentuje ideały. Transcendentność święta objawia się w nie¬ zwykłości czasu świętowania; chodzi m.in. o zaprzeczenie linearności czasu, o cy¬ kliczną naturę kolei rzeczy, o fakt, że „czas nabiera znaczenia właśnie poprzez świę¬ ta" (s. 131). Transcendencja wyraża się także w miejscu (przestrzeni) świętowania, w którym ze wzmożoną siłą działają moce sakralne. Wreszcie, święta skłaniają nas do refleksji i podejmowania działań skierowanych na określone wartości „wyższe". To kosmologia porządkuje rzeczywistość, a świętowanie jest sposobem realizacji wartości absolutnych. Zatem świętowanie ma charakter symboliczny, wiąże się z sy¬ stemem wartości, które nadają dodatkowy sens prozaicznym kategoriom czasu, prze¬ strzeni i wartości. Święta pełnią przy tym funkcje integrujące, ludyczno-rekreacyjne, estetyczne, stratyfikacyjne, etyczne, rytualne, dostarczające wzorów kulturowych oraz rytualnie integrujące z transcendencją. Rozdział o perspektywach badawczych jest w zasadzie syntetycznym, oryginal¬ nym, bardzo zwartym i gęstym teoretycznie powtórzeniem konkluzji autorki, jed¬ nocześnie pokazującym jej tok rozumowania i postępowania. Swe rozważania stara się ona ująć w formie wynikających z siebie „logicznie" tez. Zatem święto tworzy odrębny rodzaj rzeczywistości ukierunkowanej na sacrum; jest systemem odrębnych zachowań społecznych; zaspokaja wielorakie potrzeby; wreszcie — stanowi zespół „idei przekładalnych na znaki i symbole kulturowe oraz interpretowanych i wyjaś¬ nianych orientacją na wartości absolutne" (s. 231). Podobna uwaga odnosi się do �Rezenzje i noty recenzyjne 393 części poświęconej projektowi badań empirycznych. Steruje nim przekonanie, iż „święto przynależy do ukrytego aspektu kultury, a świętowanie do jawnego. Święto bowiem tworzone jest przez ludzi jako system idei porządkujących rzeczywistość (...). Świętowanie jest sposobem realizacji tych idei (...), jest zestawem czynności i działań, które stają się symbolami owych idei" (s. 235). Zacięcie edukacyjne Haliny Mielickiej bierze górę i dlatego na koniec, niejako dla wątpiących bądź pogubionych, sporządza ona „Słownik podstawowych pojęć". Moja stosunkowo obszerna — a mam nadzieję, iż także adekwatna — relacja z zawartości Antropologii świąt i świętowania ma swe ważkie przesłanie. Ma na celu pokazanie, iż Mielicka rzeczywiście kompleksowo podeszła do zagadnienia i wy¬ kazuje się znajomością określonej problematyki, którą tak heterogeniczne tradycje myślowe interpretowały na jakże wiele sposobów. Ogarnięcie tych szkół i podejść oraz przedstawienie ich w formie spójnego wywodu było samo w sobie zadaniem trudnym i ryzykownym. Jest to udana synteza, a ponadto dobrze wykorzystywana do przedstawiania własnych propozycji. Wątków rozważań jest wiele, momentami dzieło tchnie duchem dydaktyzmu i sprawozdawczości, niemniej cały czas narracja trzyma się osnowy. Autorka stara się uchwycić istotę „święta" i osobliwości „święto¬ wania". Rzuca na nie światło z różnych, niekiedy przeciwstawnych, stron. Sięga do ustaleń wielu dyscyplin, a jednocześnie stara się pogodzić fenomenologię z analizą funkcjonalną, co samo w sobie jest przedsięwzięciem karkołomnym. Konstatacjom religioznawczym, balansującym na granicy teologii, stara się nadać empiryczny sens, aczkolwiek w trybie wyłącznie konceptualnym. Czyni wiele, aby wyjaśnić znaczenie szeregu pojęć, które zakorzenione są w określonych tradycjach myślowych, a jed¬ nocześnie wkomponować je w ramy własnej teorii socjologicznej. W sumie, jest to dzieło kompetentne, zwarte i posiadające przy tym znamiona oryginalności. Odpo¬ wiadając na postawione pytanie, czy w tym teatrze lalek sznurki pociągane są w sko¬ ordynowany sposób, generalnie powiedzieć trzeba, że tak, a reżyserka realizuje swój własny scenariusz. Zrozumiałe, że w tak ambitnym dziele znaleźć można fragmenty słabsze lub bu¬ dzące wątpliwości. Jak łatwo zauważyć, niektóre z następujących uwag krytycznych mają charakter polemiczny, wskazujący na to, iż poszukiwania mogły pójść w kie¬ runku bardziej obiecującym. Zacznijmy od kwestii podstawowej. Halina Mielicka słusznie wprawdzie wyraża pogląd, że nie istnieje pozakulturowe postrzeganie rzeczywistości, albowiem zawsze zapośredniczona jest ona przez system naszych pojęć, lecz jednocześnie twierdzi, że owe „okulary kulturowe", to „wyobrażany świat idei, który pozwala wyjaśnić rzeczy­ wistość" (s. 17). Wydaje się, że u podstaw takiego podejścia leży jednak przekonanie, iż istnieje jakaś obiektywna rzeczywistość, do której przykładamy nasze idee. Być może trafniej byłoby powiedzieć, że po prostu nasze idee są nieuchronnie częścią rzeczywistości; reprezentantka nauk społecznych nie potrzebuje wypowiadać się na temat rzeczywistości innej niż ta, która jest „od stóp do głów" kulturowa. Podejście takie pozwoliłoby wyplątać się z ontologicznej tezy o dwoistości świata, o tym, że istnieje duch i materia, Ustawiłoby także inaczej problematykę badawczą, w tym zmienne relacje tego, co my konceptualizujemy jako sacrum i profanum. Natomiast �394 Rezenzje i noty recenzyjne postępowanie Mielickiej zmusza j ą niejako do brnięcia nieustająco w tym dychotomizującym myśleniu. Według niej, sacrum to wyobrażany świat idei będących inter¬ pretacją rzeczywistości i wszelkich wartościowań na jej temat, a profanum to wyjaś¬ nianie rzeczywistości doświadczanej zmysłowo. Tym razem to nasze idee oddzielone są kategorycznie od zmysłów, a nasze myśli na temat owej w mistyczny sposób do¬ świadczanej „rzeczywistości" pozaempirycznej od namacalnej empirii. Mamy też dwa rodzaje poznania: „przez rozum" i „przez wiarę". Podążając dalej tym tropem dowiadujemy się, że realnie istnieje tylko rzeczywistość poznawalna empirycznie. Skąd zatem nasza wiedza o rzeczywistości sakralnej? Otóż idee, w szczególności te na temat sacrum, materializują się w postaci symboli i znaków abstrakcyjnych pojęć zrodzonych w naszym umyśle oraz naszych postaw i działań wobec tychże materiali¬ zacji. Czy jednak symbole nie są arbitralną kreacją naszej wyobraźni? W ten sposób błędne koło się zamyka. W tym miejscu powinienem poczynić istotne zastrzeżenie. Nie jestem pewien, czy istnieje sensowne i przekonujące rozwiązanie powyższych dylematów. Polemi¬ zując z Haliną Mielicką, wyrażam wątpliwości dotyczące dominującej tradycji my¬ ślowej, w której ona, jako jedna z wielu, tkwi. Jej rekonstrukcja jest ze wszech miar rzeczowa i przekonująca. Nie należy jednak zapominać, że książka pisana jest w ra¬ mach pewnego paradygmatu. Tak spontanicznie wyznawana filozofia określa całość dzieła i poglądy na kwestie bardziej szczegółowe, choć nie mniej istotne; wyznacza tok rozumowania i determinuje wyciągane wnioski. Nie dziwi przeto, że w wielu sprawach autorka operuje zdecydowanie w ramach refleksji wyrastającej z tradycji judeochrześcijańskiej, która swe przedłużenie znajduje nie tylko w konstatacjach teologów (co jest całkowicie zrozumiałe), ale i ludzi parają¬ cych się „nauką o religii". Punktem wyjścia, przybierającym w pracy wręcz status tezy ontologicznej, jest założenie o absolutnej heterogeniczności sfery sacrum i profanum. Autorka zdaje sobie sprawę, iż podział taki jest wynikiem kulturowo uwarunkowa¬ nej percepcji świata przez ludzi, niemniej, jak pisze, na podstawie analizy literatury przedmiotu dojść możemy do wniosku, „że sfery sacrum i profanum tworzą odrębne rodzaje rzeczywistości" (s. 17). Tymczasem istnieje wiele świadectw empirycznych, a co za tym idzie przesłanek teoretycznych i konstatacji badawczych, wskazujących, iż są społeczeństwa, w których heterogeniczność taka nie występuje, a każda myśl, działanie i uniwersum całe są, patrząc z naszej europejskiej perspektywy, jednocześnie i sakralne, i profaniczne, albo — by wyrazić się precyzyjniej — ani czysto sakralne, ani czysto profaniczne, można by powiedzieć — sakrofaniczne. Stwierdzenie to nie odnosi się przy tym li tylko do tak zwanych społeczeństw pierwotnych. Autorka jest z wy¬ kształcenia etnolożką i oczekiwałbym z jej strony większej wrażliwości w tej materii, uwzględnienia ograniczeń zasięgu czasowego i przestrzennego ferowanych sądów, a jednocześnie uświadomienia sobie pozycji, z której własne sądy są wypowiadane. Wspomniałem o orientacji, która przyjmuje, iż sakralne jest dostępne tylko przez doświadczenie religijne; jest nadzwyczajne, ponieważ stosuje się w nim niezwykły kod. Pogląd ten wyrażał już chociażby Otto, powtarzał Eliade, a za nim Mielicka (s. 20). Autorka z jednej strony powtarza owe sądy, bynajmniej ich nie podważając, a ze strony drugiej, sama uprawia socjologię inspirowaną przez Durkheima i Maksa �Rezenzje i noty recenzyjne 395 Webera. Tak jak oni, mówiąc, że idee wyrażane są w symbolach, „sprowadza sacrum na ziemię" i poddaje je analizie kulturowej. Z pewnością jest to pewna niekonse­ kwencja, która wynika z próby pogodzenia religioznawczej fenomenologii z socjo­ logicznym funkcjonalizmem. Piszę tu o „analizie kulturowej" nie bez kozery, ponie­ waż coś, co można by nazwać analizą społeczną, pojawia się w pracy w charakterze śladowym. Autorka, owładnięta perspektywą kulturoznawczą tylko w terminach abstrakcyjnych pisze o powiązaniu stosunków społecznych ze sferą kultury, w tym kultury rozumianej jako forma ideologii sankcjonującej istniejący porządek społecz¬ ny. Wrażenia tego nie jest w stanie zatrzeć podrozdział o „stratyfikacyjnej funkcji świąt" (s. 160-163). Na przykład zacytowana myśl Torstena Veblena, iż celebracja „nie-pracy" w czasie święta jest de facto wartościowaniem tego rzadkiego przywileju bogatych (s. 166), pozostaje tylko wzmianką. Uważam, że badanie kultury w ode¬ rwaniu od relacji społecznych jest przedsięwzięciem cokolwiek jałowym. Z uwagami powyższymi wiąże się kolejna. Parokrotnie dowiadujemy się, iż za¬ sadny jest pogląd o homologii mitu i rytu. Znaleźć to możemy chociażby w charakte­ rystyce święta autorstwa Paula Ricouera (s. 36) czy w stwierdzeniu, że w czasie świąt następuje „połączenie w jeden system sfery wierzeniowej i obrzędowej" (s. 39). Przy­ staję na to, ale z niezrozumiałych dla mnie względów Halina Mielicka praktycznie całkowicie pomija bogatą tradycję antropologiczną w tym względzie. Jej klarowny wyraz znaleźć można w dostępnych po polsku pracach Alfreda R. Radcliffe-Browna, Claude'a Levi-Straussa, Edmunda Leacha, Victora W. Turnera czy Mary Douglas. W takim ujęciu rytuał jest realizacją mitu, zaś z kolei owa mityczno-rytualna zbitka odzwierciedla symbolicznie strukturę społeczną. Przeczytać możemy, że widowiska świąteczne są formą lustra odbijającego ludzkie problemy (s. 155). Uderza jednak brak choćby wzmianki o tym, że w rytuale odczytać można ponadto nie tylko kon¬ tury relacji społecznych, ale i społecznych konfliktów, o czym pisał Max Gluckman w książce o „rytuałach rebelii". O święcie jako karnawale przewracającym codzienne relacje do góry nogami traktował Michaił Bachtin i w podobnym duchu pisał Eco (s. 164), niemniej autorka przemilcza bardziej brzemienne teoretycznie konstatacje Victora Turnera w tym względzie, które mówią nie tylko o zabiegu stawiania świa¬ ta na opak, lecz także o dialektycznych kategoriach struktury i antystruktury, które nie tylko dobrze konceptualizują charakter czasu normalnego i nadzwyczajnego, ale pozwalają spojrzeć na obrzędy wspólnotowe jako na stan communitas, i w ostatecz¬ ności wzmacniające istniejący porządek społeczny. Nie domagam się w tym miejscu zwiększenia kwoty argumentów antropologicznych, lecz oczekiwałbym wzmocnie¬ nia wątków wskazujących na głębsze społecznie aspekty świętowania. Brak zakorzenienia społecznego argumentów powoduje też, iż trudno się zorien¬ tować, czy praca traktuje o koncepcji święta w ogóle, o jego charakterze w świecie chrześcijańskim, czy w kulturze polskiej. Czy jest dziełem tylko teoretycznym, czy też ma ambicje empiryczne? Tematyka pierwszej publikacji, czyli książki o kulturze obyczajowej, uwagi we „Wprowadzeniu" oraz przywoływane przykłady, zwłaszcza w rozdziale o polimorfizmie świętowania, wskazują na to, iż Mielicka ma na uwa¬ dze kulturę polską, która jest dla niej kulturą przesiąkniętą katolicyzmem. Niemniej, wywody jej zdają się „jak duch unosić nad wodami". Konstatacje odnoszone do �396 Rezenzje i noty recenzyjne doświadczeń osobistych i badawczych są niepostrzeżenie uniwersalizowane. Pomi¬ nięty jest czas i miejsce akcji, kontekst działań, heterogeniczność kulturowa i zło¬ żone motywacje aktorów społecznych. Antropologia święta i świętowania staje się bezwiednie europocentryczną bądź polonocentryczną filozofią święta i świętowania. Polimorfizm świąt jest w tym układzie jedynie ilustracją uniwersalnych konstatacji. Wbrew zapewnieniom autorki o wieloaspektowości święta i świętowania, nie zawsze wiemy, czy traktuje się o nim jako o kategorii i wydarzeniu religijnym, ideologicz¬ nym czy rodzinnym. Chwalebne pragnienie uwzględnienia możliwie szerokiego spektrum teorii i po¬ glądów prowadzi niekiedy do sprzeczności. Jeśli za Piotrem Skrzyneckim powtarza się, że „wszystko jest świętem" (s. 28), to nie sposób tego pogodzić ze stwierdze¬ niem, iż czas świąteczny jest wyjątkowy i różni się radykalnie od codzienności. Od Bronisława Malinowskiego dowiadujemy się, że głębokie doświadczenie religijne możliwe jest tylko w samotności (s. 44). Nie wiem, czy zgodzą się z tym badacze lub wyznawcy religii ekstatycznych w rodzaju santerii bądź voodoo. Czas świąteczny regulowany jest ponoć rytmem życia i przyrody (s. 129), a święta nadają znaczenie zmianom przyrodniczym. Zapytać by można, jak sympatyczny i opatulony „święty Mikołaj" ma się do obchodzenia świąt Bożego Narodzenia w słonecznej i gorącej w grudniu Australii. W czasie święta zapewnia się także ponoć dostatek tego, cze¬ go brak na co dzień (s. 161). Tak być może było w ubogich pouwłaszczeniowych wsiach galicyjskich, lecz nie sądzę, by kapusta na stole wigilijnym była dziś towarem deficytowym bądź luksusowym. Mówiąc poważniej, autorka nie bierze pod uwagę zjawisk takich, jak globalizacja, transnarodowość czy siła popkultury. Stwierdzenia odnoszące się do partykularnej interpretacji polskiej kultury ludowej uogólniane są na całość kondycji ludzkiej. Bez wątpienia, w tradycji polskiej święto kojarzy się z religią, o czym przeczytać możemy parokrotnie. Niemniej, nawet w tejże tradycji istnieją „święta świeckie" (np. 1 Maja, Święto Niepodległości, Walentynki, nie wspominając o świętach indywidu¬ alnych w rodzaju imienin czy urodzin, którym niekoniecznie przysługuje przymiot sakralności). Przypadek ten wskazuje zresztą na nie do końca rozwiązaną kwestię desakralizacji kultury i istnienie wartości ostatecznych o charakterze świeckim. Roz¬ ważania o pięknie świąt przeciwstawionym rzekomej brzydocie codzienności, oparte na egzaltowanych, spontanicznie wartościujących opisach Bożeny Krzywobłockiej (s. 159-160) nijak się mają do analizy kulturowej. Podobna uwaga odnosi się do frag­ mentu o oszołamianiu się alkoholem w trakcie świąt (s. 160-161), co według autorki nie wnosi do stylu życia ludzi nic cennego, a wręcz przeciwnie, jest naganne (czyżby święta nie były aż tak piękne?!). Zamiast interpretacji antropologicznej tych praktyk mamy do czynienia z tekstem, którego treść i wydźwięk przypomina straszące zgub¬ nymi skutkami stosowania używek ulotki z poradni przeciwalkoholowej. Każdą z powyższych uwag krytycznych można potraktować jako polemiczną. Kolejna z usterek pracy nie podlega jednak dyskusji: w cytowanej literaturze nie ma, z wyjątkiem jednej pozycji, żadnego dzieła obcojęzycznego. Czyżby w literaturze obcej, chociażby anglosaskiej, nie sposób znaleźć niczego interesującego? Autorka odwołuje się do wielu publikacji i, jak wspomniałem, jej erudycja jest duża. Zasadni- �Rezenzje i noty recenzyjne 397 czy trzon literatury, na którą się powołuje, nie wykracza wszakże poza połowę lat 90. XX wieku. Być może to właśnie sprawia, że Halina Mielicka czuje się dobrze w ob¬ rębie idei, które określiłem jako tradycyjne. Zaznaczyć jednak wypada, że w ramach tego paradygmatu porusza się swobodnie. Ambitne dzieło rodzi kontrowersje i takim właśnie przypadkiem okazuje się An¬ tropologia świąt i świętowania. Nawiązując do wyjściowej metafory, powiedzieć by można, że pociągane przez autorkę sznurki jednak czasem się plączą, a poruszane przez nią, z lekka zakurzone lalki, wykonują niekiedy chaotyczne ruchy. Niemniej, walory pracy ukazane przeze mnie w pierwszej części recenzji przesądzają ostatecz¬ nie o jej pozytywnej ocenie. Dla zainteresowanych problematyką religijną antropolo¬ gów/etnologów/etnografów książka Haliny Mielickiej jest więc niezbędną lekturą. Michał Buchowski Bartłomiej K r u p a , Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisar­ stwa historycznego, Universitas, Kraków 2006, ss. 171. Książka Bartłomieja Krupy Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pi¬ sarstwa historycznego to praca niezwykle ciekawa oraz ze wszech miar godna pole¬ cenia. Napisana jest z pasją, zdradza dużą erudycję i kompetencję badawczą jej auto¬ ra. Niewątpliwym walorem pracy jest przy tym niekonwencjonalne, znoszące utarte schematy oraz nawyki warsztatowe podejście Krupy do kwestii źródeł historycznych. Podejście to koresponduje z coraz żywiej obecną w naukach humanistycznych ideą myślenia narratywistycznego, która — odniesiona do świadectw historii, jakimi są między innymi wspomnienia obozowe — każe poszukiwać w nich nie samych fak¬ tów, lecz ich interpretacji (choć owe interpretacje nieraz w sposób jawny kwestionują lub też pomijają jakieś wydarzenia istotne z punktu widzenia historyka). Najważniej¬ sze dla badacza-narratywisty jest bowiem — wyrażone za pomocą struktur języka w opowieści — jednostkowe doświadczenie rzeczywistości, a nie składające się na tę rzeczywistość poszczególne fakty i zdarzenia. Problem rozmaitych sposobów odbioru i analizy świadectw Holocaustu na grun¬ cie historiografii autor omawia w rozdziale pierwszym. Wyodrębnia przy tym dwa — jego zdaniem, zasadnicze a zarazem przeciwstawne — style czy też konwencje pisania na ten temat, które określa jako nurt scjentystyczny/racjonalistyczny oraz etyczny. Jak sam wskazuje, stosowana przezeń systematyka ma charakter odautorski i nie pokrywa się z żadną, funkcjonującą w literaturze naukowej, klasyfikacją czy też ogólną charakterystyką tekstów dotyczących Shoah. Pierwszy z wymienionych nur¬ tów Krupa przyrównuje do modelu historii modernistycznej, drugi zaś do modelu an¬ tropologii historycznej. Cechami wyróżniającymi kierunek racjonalistyczny są więc między innymi: absolutyzacja paradygmatu racjonalistycznego przez twórcę tekstu, jego wiara w fakty i bezpośredni do nich dostęp, hołdowanie klasycznym sposo- �398 Rezenzje i noty recenzyjne bom opisu (przy wykorzystaniu modelu dedukcyjno-nomologicznego), jak również tendencja do konstruowania tak zwanej narracji odczłowieczonej, zorientowanej na przedmiot, a nie na podmiot poznania oraz, co za tym idzie, silnie nasyconej obiek¬ tywnymi danymi w postaci liczb, danych, statystyk. Sytuujący się w opozycji do nurtu scjentystycznego kierunek etyczny cechuje natomiast: odwoływanie się przez autora tekstu do różnych paradygmatów myślenia (nie tylko racjonalistycznego), odejście od klasycznego stylu opowiadania, przekonanie piszącego, że nie istnieją tak zwane czyste fakty (wolne od „zaciemniającego" wpływu języka, interpretacji i ideologii), a także narracja „uczłowieczona", wyraziście eksponująca pierwiastek ludzki, to znaczy zawierająca rozliczne ślady egzystencji konkretnych osób (ich imiona, nazwiska, szczegóły z osobistej biografii oraz ich własne, subiektywne wizje i interpretacje przeszłości). Omówiwszy zaproponowany przez siebie podział na dwa kierunki pisania o Holo­ cauście, Krupa dokonuje ogólnego przeglądu prac na ten temat, powstałych w latach 1945-2003. Przegląd ów ma charakter skrótowy i z całą pewnością nie wyczerpujący. Obejmuje tylko te publikacje, które autor uznał za najbardziej charakterystyczne, ważne lub kontrowersyjne na interesującym go polu. Brak w nim jakiegokolwiek odniesienia do bardzo obszernej literatury niemieckojęzycznej, liczba prac angloję¬ zycznych też nie jest imponująca. Rodzaj poruszanych w toku prezentowanej anali¬ zy spraw i tematów koresponduje ściśle z zakresem specjalizacji zawodowej autora i ogranicza się niemal wyłącznie do kwestii wchodzących w obszar kompetencji hi¬ storiografii, z pominięciem innych zagadnień, takich choćby jak problem sztuki czy filozoficznych oraz teologicznych interpretacji Holocaustu. Rozdział drugi książki otwiera krótka charakterystyka tych przekazów wspo¬ mnieniowych, które autor poddaje analizie w dalszych częściach pracy. Warto pod¬ kreślić, iż są to wyłącznie wspomnienia oświęcimskie, pisane przez różnych ludzi, którzy skazani zostali na przymusowy pobyt w tym właśnie obozie. Choć są to teksty ściśle autobiograficzne, to ich autobiografizm bywa niekiedy niejawny, to znaczy nie wszystkie one pisane są w pierwszej osobie liczby pojedynczej, który to zabieg gra¬ matyczny sugeruje pełną tożsamość autora, narratora oraz głównego bohatera wypo¬ wiedzi. Omawiane relacje mają status pamiętnika, to znaczy zostały sporządzone do¬ piero po jakimś czasie od uwolnienia z obozu, a nie na bieżąco, pod wpływem chwili. Z obszaru podjętej eksploracji badawczej Krupa stanowczo wyłącza także wszelkie­ go rodzaju oświadczenia oraz ankiety, które — ze względu na motywy towarzyszące ich powstaniu — mają, jego zdaniem, całkiem odrębną jakość poznawczą. O ile bo¬ wiem w przypadku wspomnień mamy do czynienia z relacjami dobrowolnymi, choć pisanymi „również w związku ze stymulacjami w postaci organizowania różnych konkursów na wspomnienia obozowe, o tyle w przypadku oświadczeń do autora uda¬ wał się pracownik Muzeum [Auschwitz-Birkenau — A. Rz.] i poruszał interesujące go akurat szczegóły życia obozowego. W podobnym co w przypadku oświadczeń celu wysyłano do byłych więźniów ankiety" (s. 57). Cały ten materiał grupowano następnie w odpowiednie zespoły. Zgodnie z przyjętymi założeniami metodologicz¬ nymi, Krupa skupia swą uwagę wyłącznie na zespole „Wspomnienia", w miejscach, które dotyczą Auschwitz I oraz Birkenau, pomija natomiast wspomnienia z Mono- �Rezenzje i noty recenzyjne 399 witz (czyli Auschwitz III), który jako obóz pracy różnił się wyraźnie swym charakte¬ rem od dwóch pozostałych. Tak dobrany materiał wzbogaca dodatkowo o fragmenty relacji wspomnieniowych z innych obozów, jeśli ich autorzy opisują również dłuż¬ sze lub krótsze okresy przebywania w Auschwitz czy Birkenau. Wielka szkoda, że Krupa nie zawarł w tej części rozważań nieco dokładniejszych danych odnoszących się do twórców wykorzystywanych przez siebie wspomnień oświęcimskich; nie po¬ wiedział, kim byli, z jakich środowisk rodzinnych i społecznych się wywodzili, ile mieli lat w momencie przeżywania obozowej gehenny. Brak ten jest tym bardziej odczuwalny, iż sam autor prezentuje się jako zwolennik uprawiania historiografii antropologicznej, zwróconej „ku jednostce", a więc silnie dowartościowującej osobę świadka procesu historycznego. Po tych wstępnych wyjaśnieniach Krupa przechodzi do bardziej szczegółowego omówienia specyfiki badanych przez siebie przekazów (w aspekcie genologicznym, relacji wewnątrztekstowych, źródłoznawczym, a także stylów odbioru). Na zakoń¬ czenie drugiego rozdziału omawia pokrótce wypracowaną przez Arnolda van Gennepa koncepcję obrzędów przejścia, a następnie odnosi j ą do doświadczenia świata obozu, w ramach którego skazany nań człowiek — podobnie jak uczestnik rite de passage — stawał się kimś innym, doznawał jakościowego, radykalnego przekształ¬ cenia swej dotychczasowej egzystencji. Rozdział trzeci poświęcony jest w całości analizie i interpretacji wspomnień obo¬ zowych w oparciu o koncepcję van Gennepa. Analiza ta rozpisana jest przy tym na siedem osobnych fragmentów, które z jednej strony odpowiadają poszczególnym etapom oraz właściwościom sytuacji przejścia, z drugiej zaś — paralelnym im czꜬ ciom struktury wspomnień. Są to: rampa, brama, kwarantanna, hierarchia społeczno¬ ści więźniów obozu, charakterystyczne dlań doświadczenie odmiennego czasu, nie¬ ustannej obecności śmierci oraz ewakuacja, która jest fizycznym oraz symbolicznym początkiem kolejnego cyklu, inicjującego następny rytuał przejścia. Wykorzystany w omawianej pracy pomysł ujęcia doświadczenia pobytu w obo¬ zie koncentracyjnym w schemat rite de passage nie jest całkiem świeży i oryginal¬ ny. Próby tego rodzaju odczytań można wszak odnaleźć w innych tekstach z nurtu „obozowego" lub jemu pokrewnych. Nie zyskują tam one jednak tak rozbudowanej formy ani stopnia uszczegółowienia refleksji badawczej jak u Krupy. Tym samym, omawiana publikacja tworzy nową, niezwykle interesującą jakość na tle rozważań poświęconych rzeczywistości lagrowej, oferuje nowy, wielce inspirujący język jej opisu i interpretacji. O jej atrakcyjności z punktu widzenia etnologa czy antropologa decydują przy tym co najmniej dwa względy. Po pierwsze, stanowi ona interesujący przykład zastosowania antropologicznej kategorii obrzędu przejścia w odniesieniu do świata obozu koncentracyjnego. Warto zwrócić uwagę, że kategoria ta jest rozumiana w recenzowanej pracy bardzo szeroko, w sposób istotnie wykraczający poza oryginalną jej wykładnię, opracowaną przez van Gennepa, który twierdził, iż obrzędy przejścia to praktyka kulturowa właści¬ wa głównie społeczeństwom pierwotnym. Proponowane przez Krupę ujęcie może więc spotkać się z zarzutem o pozakontekstowość, próbę nadmiernej uniwersalizacji czy wręcz banalizacji koncepcji van Gennepa. Jeśli jednak przyjąć, iż istotą obrzędu �400 Rezenzje i noty recenzyjne przejścia jest zmiana stanu lub miejsca w strukturze społecznej, wyjście przez jed¬ nostkę lub grupę z jednej pozycji i wkroczenie w inną, można chyba zgodzić się co do słuszności stanowiska prezentowanego przez autora książki. Po drugie zaś, o czym już wspominałam, jest to praca, w której dominuje antropo¬ logiczne spojrzenie na przeszłość oraz historię. Jest to zatem spojrzenie, które kieruje się przede wszystkim ku człowiekowi jako najważniejszej części zdarzeń historycz¬ nych, bez zrozumienia której wszelkie nasze próby rozpoznania ich sensu i znaczenia okazują się niewystarczające i ułomne. Aleksandra Rzepkowska Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwy­ czaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego, Wydawnictwo KUL, Lublin 2007, ss. 661. Prezentowana praca jest w zasadzie monografią tematyczną obejmującą proble¬ my tanatologii. Materiał źródłowy stanowią wywiady kwestionariuszowe z miesz¬ kańcami regionu opoczyńskiego i radomskiego, zrealizowane w latach 1995-2005. Towarzyszyła im obserwacja, często uczestnicząca, prowadzona przez autora w cza¬ sie posługi duszpasterskiej oraz pobytów na objętym badaniami terenie. Stosowa¬ ne dwie metody, przynależne do jakościowych, intensywnych badań terenowych, wywiad i obserwacja, uzupełniają się nawzajem, ale i pozwalają na weryfikację trudnych zagadnień światopoglądowych. Godna podkreślenia jest właśnie dbałość o rzetelność warsztatu badawczego, widoczna w tekście od pierwszej do ostatniej jego strony, potwierdzona rozbudowanymi przypisami wskazującymi zarazem stan badań poruszanej problematyki. A pułapek, przy problematyce eschatologicznej, jest szczególnie dużo, zarówno tych z zakresu przedmiotu badań, jak i możliwej do za¬ stosowania metodologii. Na pierwszy rzut oka, czy może raczej przy pierwszym czytaniu książki, zwraca uwagę wyśmienite połączenie podejścia teologicznego i etnograficznego do proble¬ mów umierania i śmierci. Wyśmienite jest ono dlatego, że autor nie stawia granicy — która zazwyczaj pojawia się w opisach etnograficznych — między tym, co przy¬ należy do lokalnego folkloru, a tym, co przynależy do Kościoła. Zwyczaje i obyczaje, rozumiane jako schematy postępowania, których obowiązywanie potwierdzone jest przekazem międzypokoleniowym, opisywane były i często dzisiaj są jeszcze przed¬ stawiane jako lokalna tradycja, która nie miała i nie ma związku z systemem wierzeń religijnych. Rytuały i obrzędy zaś, dla etnografa, to takie schematy postępowania, którym przez respondentów nadawana była i jest interpretacja wierzeniowa, religij¬ na, ale nie zawsze zgodna z dogmatami wiary chrześcijańskiej oraz nauką Kościoła. Skrupulatnie więc w opisach etnograficznych były i są omijane obrzędy liturgiczne. Innymi słowy, opisy etnograficzne kończą się zwykle tam, gdzie zaczyna się prze¬ strzeń kościoła oraz tam, gdzie rozpoczyna działanie kapłan. W opisach tych więc �Rezenzje i noty recenzyjne 401 istnieje swoista luka, zawieszenie akcji obyczajowej i obrzędowej, brak ciągłości i przerwanie akcji wykluczające liturgię, czyli to, co stanowi przecież kulminację obrzędu. W recenzowanej książce luki tej nie ma, co decyduje o wartości zawartych w niej wątków etnograficznych. Ale jest w tym też jedna z owych wspomnianych wcześniej pułapek, która polega na tym, że wszelkie treści wierzeniowe oraz dzia¬ łania obrzędowe i obyczajowe, które nie są zgodne z nauką Kościoła, traktowane są i interpretowane jako pogańskie, w rozumieniu: przedchrześcijańskie. Bardzo często nie tylko księża, ale także etnografowie zapominają o tym, że ich respondenci nie są teologami i po swojemu wyjaśniają zarówno liturgię, jak i prawdy wiary. Mogą w okolicy i swojej wiosce uchodzić za znawców i specjalistów religijnych. W opinii społecznej są jednak nimi dlatego, że pełnią jakieś funkcje związane z Kościołem (na przykład organisty) lub mają odwagę głosić swoje, mniej lub bardziej własne, sądy na temat wiary. Zresztą w literaturze etnograficznej interpretowanie wszystkiego, co nie jest zgodne z katolicyzmem, jako pogańskiego czy przedchrześcijańskiego, jest tak powszechne, że stanowi kanon interpretacyjny, swoisty skrót myślowy, jakże czę¬ sto stosowany właśnie po to, aby niczego więcej już nie wyjaśniać. Książka Zdzisława Kupisińskiego Śmierć jako wydarzenie eschatyczne, składa się z pięciu rozdziałów. Poprzedza je obszerny wstęp, który zawiera prezentację tere¬ nu i przedmiotu badań oraz przedstawia stan badań w literaturze przedmiotu. W roz¬ dziale pierwszym „Ludowe wyobrażenia o śmierci i jej aksjologia" autor przedsta¬ wia sposób rozumienia śmierci przez informatorów oraz nadawane jej znaczenia. Mieszkańcy Opoczyńskiego i Radomskiego rozumieją śmierć jako nieuchronność, warunkowaną życiem. Wyraźnie widoczne jest tu opozycyjne traktowanie począt¬ ku i końca, narodzin i umierania, jako dwóch punktów granicznych ludzkiego losu. Śmierć, widziana jako konieczność i następstwo życia, jego kres, interpretowana bywa jako przekleństwo lub błogosławieństwo. Przekleństwem jest wtedy, gdy przy¬ chodzi nagle, kiedy kojarzona jest z grzechem pierworodnym, z karą za przewinie¬ nia popełnione w życiu lub postrzegana jako skutek grzechów ojców oraz życzeń wypowiedzianych w chwili złości. Śmierć jest natomiast błogosławieństwem wtedy, gdy człowiek jest do niej przygotowany, gdy zdąży uporządkować wszystkie swoje ziemskie sprawy. Owa dychotomia wprowadza podział na dobrą i złą śmierć, który przewija się w całej pracy i jest echem opinii informatorów na temat konieczności odejścia z tego świata. W rozdziale pierwszym zawarte jest jednak coś więcej niż tylko przybliżenie wyników badań terenowych. Znaczenia przypisywane śmierci przez mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego są wyjaśniane przez autora interpretacją teo¬ logiczną Starego i Nowego Testamentu. Trochę niepokoi pytanie, czy z punktu wi¬ dzenia wiedzy informatorów jest to uprawnione. Z drugiej jednak strony, jak wie¬ lokrotnie podkreśla to autor książki, są oni praktykującymi katolikami, trudno więc zakładać, że nie mieli i nie mają możliwości zapoznania się z teologicznym punktem widzenia. Śmierć kojarzy im się z przeznaczeniem i wolą Boga oraz zasadą równo¬ ści społecznej i sprawiedliwości nawet wtedy, gdy dotyczy dzieci i ludzi młodych. Nie była jednak prowadzona analiza tego, jak informatorzy rozumieją przywoływane w tym rozdziale fragmenty Starego i Nowego Testamentu. �402 Rezenzje i noty recenzyjne Relację: „ten świat" — „tamten świat" omówiono w ostatnim podrozdziale, za¬ wierającym analizę wyobrażeń o życiu pozagrobowym. Została ona dokonana przede wszystkim na podstawie pieśni i lamentów pogrzebowych oraz modlitw opowiada¬ jących o drodze duszy w zaświaty, sądzie ostatecznym oraz pobycie w niebie, czyść¬ cu lub piekle. Jest to interesujące zestawienie folklorystycznych wierzeń z tekstami rozpowszechnianymi przez Kościół. Brak jednak informacji, jak te teksty są przez informatorów rozumiane, choć obecne jest założenie, że słowa stanowią coś więcej niż utarte, „osłuchane" zwroty językowe. Rozdział drugi, „Przeżywanie śmierci w tradycji ludowej", przedstawia problemy umierania. W badaniach etnograficznych obrzędów przejścia wielką wagę przypisuje się do sytuacji i wydarzeń poprzedzających śmierć. Notowane i przedstawiane przez etnografów wierzenia mieszkańców wsi dotyczą zarówno zapowiedzi śmierci, umie¬ rania, jak i pogrzebu oraz żałoby. Za zwiastuny śmierci uznawane są przez miesz¬ kańców badanego regionu wszelkie sytuacje i zdarzenia, które są odmienne od tych spotykanych na co dzień. Należy do nich zachowanie ptaków (sowy, jaskółki, kur i koguta), zwierząt domowych (koni, bydła), niewyjaśnione hałasy, stukania, pęknię¬ cia przedmiotów, nagłe więdnięcie kwiatów czy łamanie się drzew. Rozdział trzeci — „Obrzędy pogrzebowe" — omawia praktyki i rytuały przygo¬ towania ciała zmarłego do pochówku, czuwanie przy zmarłym, dzień pogrzebu, po¬ chówek oraz konsolacje (uczty pogrzebowe, stypy). Opisy postępowania są niezwykle dokładne oraz opatrzone wypowiedziami informatorów wyjaśniającymi konieczność wykonywania tych czynności. Ponadto zawierają przedstawienia stosowanych przez księży praktyk liturgicznych. Rzadko w materiałach etnograficznych przedstawiana jest rola kapłana i omawiane jego działania. Jeszcze rzadziej przywoływane są pieśni religijne i litanie śpiewane w odpowiednich chwilach dokonywanych rytuałów. Trak¬ towane są one bowiem przez etnografów jako przynależne do „spraw Kościoła" i po¬ mijane w badaniach terenowych. Takie podejście prowadzi do przerwania scenariusza obrzędowego i skupienia uwagi tylko na tym, co przynależy do warstwy folklorystycz¬ nej. Znacznie ogranicza to jednak wartość opisów, pozbawia je ważnych aspektów re¬ ligijnych, występujących w obrzędach przejścia. Ze względu na pełny scenariusz ob¬ rzędów pogrzebowych, tych kościelnych i pozakościelnych, traktowanych jako jeden system, rozdział trzeci ma szczególną wartość etnograficzną. Liturgia wcale nie jest taką „oczywistością" dla wiernych, jak powszechnie zakłada się w opracowaniach re¬ ligioznawczych. Nie stanowi osobnego nurtu w systemie wierzeń i praktyk religijnych. Pomijanie jej znaczenia dla przebiegu obrzędów przejścia jest swoistą, cichą zgodą na ograniczenie analiz etnograficznych. Ogromne znaczenie dla etnografów ma też rozdział czwarty omawianej książki. Zawiera on analizy obrzędów dorocznych przeprowadzone z punktu widzenia wystę¬ pujących w cyklu świąt elementów zaduszkowych. Znane opracowania Jadwigi Klima¬ szewskiej, Adama Fiszera, Henryka Biegeleisena, aby wymienić te najbardziej znaczące w odniesieniu do poruszanej problematyki, poszerzone zostały o literaturę religioznaw¬ czą oraz teologiczną. To nadało inny wymiar interpretacyjny obrzędom cyklu rocznego. Rozdział piąty, „Przemiany obrzędowości pogrzebowej i zaduszkowej", zawiera odpowiedzi na ważne pytania współczesności: o eutanazję, sens cierpienia i umiera- �Rezenzje i noty recenzyjne 403 nia, marginalizowanego, a nawet eliminowanego przez ludzi jako wydarzenia „nie¬ stosownego", przypadkowego czy wręcz wstydliwego i wymagającego ukrycia. Po¬ ruszany jest i w tym rozdziale problem dobrej i złej śmierci — wartościowania, które pojawia się w opiniach informatorów. Interpretacje te uzupełnia autor wyjaśnieniami zgodnymi z Biblią i nauką Kościoła katolickiego. Nie pomija jednak innych religii, lecz bierze je pod uwagę analizując problemy sądu ostatecznego, zmartwychwstania i, tak popularnej nawet w Polsce, wiary w reinkarnację. Obszerne aneksy zawierają teksty modlitw o dobrą śmierć i modlitw za zmarłych, pieśni żałobne, inskrypcje nagrobne, relacje informatorów oraz kwestionariusz ba¬ dań terenowych. Prezentowana książka Zdzisława Kupisińskiego jest pozycją godną polecenia, ważną dla etnografów zajmujących się obrzędami przejścia. Zwraca uwagę warsztat badawczy oraz konsekwentnie prowadzony sposób wyjaśniania, który badane zjawi¬ ska etnograficzne odnosi do teologicznych problemów eschatologicznych. Halina Mielicka Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, Prace Komisji Et­ nograficznej, t. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006, ss. 132. Wśród wielu publikacji metodologicznych, zawierających wskazówki dla opty¬ malnej, w rozumieniu autorów, strategii badań, pojawienie się pozycji, w której uczo¬ ny przedstawia własne, empiryczne doświadczenia badawcze, jest rzadkością. Znane są, co prawda, różnego rodzaju wspomnienia „uchylające rąbka tajemnicy" o życiu codziennym, drodze do osiągnięć naukowych, poszukiwaniach badawczych, ich po¬ pularyzacji (przykładem obszerne wspomnienia Eliadego, Malinowskiego), nie za¬ wsze jednak poznajemy w nich w pełni człowieka-badacza, jego bezpośredni kontakt z badaną rzeczywistością społeczną, co w naukach humanistycznych ma szczegól¬ ne znaczenie. Etnograf — etnolog — antropolog kulturowy to badacz wyjątkowy, bo w kręgu jego dociekań prawdy znajduje się drugi, inny człowiek i jego kultura, którą on tworzy i żyje w niej na co dzień, uzależniony od dziedzictwa pokoleń, od współistnienia w konkretnej społeczności. Przede wszystkim jednak ma do czynienia z żywą, dynamiczną rzeczywistością społeczno-kulturową, w której pojawia się jako „obcy", jako reprezentant najczęściej innej opcji kulturowej, świadomy innej tożsa¬ mości, chcący nie tylko poznać i dokumentować, ale zrozumieć i interpretować. Anna Szyfer to uczona o wieloletnim doświadczeniu badacza „terenowego", a wszystkie Jej prace analizują rzeczywistość społeczno-kulturową, poznaną nie tyl¬ ko bezpośrednio, osobiście, ale jakby od wewnątrz. Do najcenniejszych, w moim odczuciu, należy jedna z ostatnio wydanych przez Poznańskie Towarzystwo Nauk — Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, opatrzona dedykacją dla współczesnego �404 Rezenzje i noty recenzyjne środowiska etnologicznego: „Starszym etnografom dla przypomnienia — młodszym dla pokazania, że badania etnograficzne w terenie mogą być również fascynującą przygodą". Spełni się ona wtedy, gdy badacz zrozumie, że „trzeba po prostu pójść do tych ludzi, koło których rozbijasz namioty, u których sypiasz na sianie w stodole w czasie wędrówki i pogadać". Tymczasem współczesny etnolog coraz częściej zaj¬ muje się teoretyczną analizą antropologiczną, korzysta z sondaży diagnostycznych, nie doceniając jakby roli szczegółowego opisu — efektu bezpośredniego kontak¬ tu z indywidualnym informatorem, z pasjonującym badacza odkrywaniem inności. Dlatego Anna Szyfer — przywołując z „zapisanych w pamięci" swoje wspomnienia badawcze — pominęła sztywne ramy metodologii badań, odkrywając warsztat bada¬ cza konkretnych sytuacji wśród ludzi o określonej osobowości, miejscu pochodzenia, naznaczonych przez historię pogranicza i własne doświadczenia życiowe. Jej opo¬ wieść o ludziach, miejscach, zdarzeniach, faktach kulturowych, jest relacją niezwy¬ kle żywą, niekiedy dramatyczną, czasem humorystyczną i refleksyjną. Zapisy dotyczą badań prowadzonych przeważnie w środowiskach wiejskich, na terenie Warmii i Mazur, Mazowsza, Podlasia, w Cieszyńskiem, na Orawie, na Pod¬ karpaciu oraz poza Polską, między innymi w Rumunii, w Alpach Transylwańskich, wśród francuskich farmerów, na Słowacji, Morawach, w Czechach i na Węgrzech. Zaczynają się pierwszymi badaniami terenowymi (w 1951 roku, w czasie studiów polonistycznych) słownictwa i fonetyki na Podhalu, po których nastąpiły później¬ sze wędrówki, obserwacje i dociekania etnograficzne, prowadzone osobiście, często z grupą studentów, a kończą „obrazkami" z badań w ostatnich latach. Nazwą terenu prowadzonych badań zatytułowała rozdziały książki. Najobszerniejszy, bo zajmujący prawie jedną trzecią książki, rozdział poświęcony jest Warmii i Mazurom, bowiem obszarem tym zainteresowała się Autorka już na po¬ czątku lat pięćdziesiątych, początkowo od strony gwary. Ciągle tu później powracała na penetracje etnograficzne, co pozwoliło opracować monografię regionu (Szyfer, 1996). We wprowadzeniu do pierwszego rozdziału Zapisane w pamięci... pisze, że choć historia tych terenów różniła się, to wspólnota losów, począwszy od pierwszego rozbioru Polski do II wojny światowej, była podobna (w obrębie Rzeszy, zwane były Prusami Wschodnimi). Zamieszkałe przez ludność rdzennie polską, zasymilowaną ludność pruską i osadników niemieckich, traktowane są przez Autorkę jako szcze¬ gólnie interesujący badawczo teren pogranicza. Dzięki znajomości gwary i postawie otwartości na wysłuchiwanie opowieści o przeszłości tutejszych rodzin, wydarzeń, legend i „prawdziwych" opowieści o różnych miejscach nawiązywała łatwo kon¬ takt z miejscowymi. Cytowane w rozdziale opowieści, pozornie oderwane swą treś¬ cią od siebie, poprzez obraz ludowej wiedzy i wierzeń przetrwałych w mentalności mieszkańców, ich poczucia tożsamości, wiedzy historycznej i patriotyzmu polskiego, dają możliwość poznania przestrzeni struktury społecznej, więzi społecznej, bądź czynników powodujących konflikty międzyludzkie. Wielokrotne, swobodne rozmo¬ wy, nawiązane z badaczem przyjaźnie, owocowały poznaniem osobistych poglądów, swoistej filozofii, co znalazło wyraz w zamieszczonych tu przykładach zapisków. Wielu etnologów studiujących w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych bra¬ ło udział w badaniach na Mazowszu, a ściślej na terenie Kurpi i Podlasia. Autor- �Rezenzje i noty recenzyjne 405 ka w tych rozdziałach prezentuje swoje wspomnienia badawcze z pogranicza Kurpi i Mazur, zwłaszcza wsi w Puszczy Kurpiowskiej, które w latach sześćdziesiątych, choć zaznaczone na starych mapach, trudno było nieraz znaleźć z uwagi na zmiany nazw. Rozdział dotyczący Mazowsza traktuje o warunkach bazowych badań, które dla prowadzących je były, jak na czasy współczesne, siermiężną przygodą, trakto¬ waną wówczas naturalnie i z humorem, co zresztą znajduje odbicie w tekstach zapi¬ sków. W istocie dawały możliwość poznania z autopsji warunków codziennego życia mieszkańców wsi, a młodych badaczy hartowały w trudach pozyskiwania materiałów mających wartość dokumentującą autentyzm funkcjonującej tu tradycji kulturowej, sposobu jej tworzenia i przeżywania. Teksty dotyczące Podlasia, podobnie jak Mazur, poprzedzone komentarzem historyczno-demograficznym, dotyczącym terenu pogranicza polsko-białoruskiego, traktują o „dwóch światach" — chłopskim i szlachty zaściankowej oraz resztek boja¬ rów białoruskich. Autorka podkreśla tutejsze zróżnicowanie wyznaniowe i językowe (prawosławie i katolicyzm; język polski i białoruski), które czyniły ten teren jeszcze ciekawszy badawczo. Przytoczone zapiski — gawędy, traktują o problemie współ¬ życia między różnymi grupami, ich systemie wartości, stosunkach kulturowych, o sposobie prowadzenia przez Nią badań etnograficznych wśród tak zróżnicowanej, 0 silnym poczuciu tożsamości warstwowej, religijnej i narodowej ludności. Kolejne rozdziały, poświęcone Cieszyńskiemu i Orawie, mają podobną strukturę. Cieszyńskie to „żywe" pogranicze, gdzie, jak pisze Autorka, zderzenie kulturowe 1 społeczne jest ciągle aktualne i nadal powoduje konieczność samookreślania się opcji narodowej — polskiej bądź czeskiej (teren tzw. Zaolzia). Orawa, typowy re¬ gion pogranicza polsko-słowackiego (XVIII-XIX wieku należała do Austro-Węgier). W obu przypadkach przytoczone wspomnienia badawcze poprzedzone zostały krót­ kim wprowadzeniem historyczno-demograficznym i zwróceniem uwagi na lokalną pasję zachowania specyfiki dziedzictwa kulturowego przez mieszkańców pochodze­ nia polskiego. Szczególnie interesująca jest tu część pod tytułem: „Co ważniejsze? Wyznanie czy narodowość?", w której Autorka opisuje, jak namawiała informatorów do opowiadania swoich autobiografii . W trakcie opowiadania o sobie „ludzie za¬ czynali zastanawiać się nad swoimi postawami, nad swoimi opcjami, nad sprawą tożsamości". Ułatwiały to przeplatające się relacje małżonków, podkreślanie roli tradycji, zwyczajów rodzinnych itp. Autorka prowadziła rozmowy z miejscowymi działaczami oraz wywiady ukryte (np. rozmowy w autobusie), w różnych środowi¬ skach, poznając nie tylko tradycję kulturową i postawy społeczne ludzi pogranicza, lecz ludową etymologię nazw miejscowości. W pielęgnowaniu takiej wiedzy przez miejscowych znajdywała dowody na utożsamianie się z miejscem pochodzenia i ak¬ tualnego zamieszkania, z innymi ludźmi „ztela" (stąd). Podobne zagadnienia znajdu¬ jemy w opowieściach z badań na Orawie, w wioskach pogranicza polsko-słowackie¬ go, gdzie przetrwała także wiedza o dawnych wierzeniach, kultywuje się noszenie w okazjach świątecznych stroju ludowego, uważając go za symbol tożsamości. 1 1 Z badań prowadzonych tą metodą terenową na różnych obszarach pogranicza powstała inna książ­ ka Autorki (Szyfer, 2005). �406 Rezenzje i noty recenzyjne Relacje z badań na terenie Polski zamyka rozdział zatytułowany „Podkarpacie" z wspomnieniami z terenu Podkarpacia i Bieszczad. Tu też Autorka zajmowała się problematyką tożsamości społecznej i kulturowej, zwracając jednak uwagę na rolę w niej środowiska przyrodniczego jako przestrzeni życia społecznego i jako wartości symbolicznej. Oddaje to tytuł pierwszego zapisku „Tam lepiej, gdzie krajobraz i zie¬ mia swoje", co „ciąży" nad nastrojem całego rozdziału, w którym wiele miejsca po¬ święcono wędrówkom badawczym po górach i dolinach w poszukiwaniu „dobrych" informatorów, pojedynczych i rodzin, przytoczono ich opowieści o stosunku do gór, miejsca w nich szczególnych, gospodarce pasterskiej i gościnności. Autorka przyzna­ je się, że natrafiwszy współcześnie na sytuację funkcjonowania w wielu miejscach prawie pełnej tradycji, zachowywanej „ze zrozumieniem jej potrzeby", w natural¬ ny sposób zwracała uwagę jednocześnie na ową warstwę tradycyjną i na warstwę współczesną, na relacje między nimi, na proces zmiany kulturowej i to, co nadal stanowi wartość wyróżniającą od innych. Przywołuje tu także wspomnienia przygód turystycznych w czasie dawnych badań dialektologicznych w Pieninach, co przybli¬ ża czytelnikowi osobę badacza — człowieka „skazanego" na różne niespodzianki w terenie. Podobny charakter ma opowiadanie o ukrytym przed informatorem użyciu dyktafonu w czasie badań w Bieszczadach i wynikłych z tego kłopotach. Badania poza Polską, prowadzone często okazjonalnie, to obserwacje zewnętrz¬ ne rzeczywistości kulturowej i społecznej. Obrazki wspomnień zawierają różnego rodzaju ciekawostki dotyczące zachowań ludzi, form gospodarowania (np. u francu¬ skich farmerów), charakteru wsi słowackiej na Węgrzech itp. Sporo badań Autorka prowadziła na Słowacji, w Czechach, Morawach i na Węgrzech. Są tu zatem zapiski dotyczące relacji słowacko-czeskich, opis malowanych domów na Morawach, czy „podziemnej granicy" na Węgrzech. Książkę kończą wspomnienia różne. Dotyczą m.in. paroletniej współpracy z warszawskim Muzeum Etnograficznym, z czym zwią¬ zana była przygoda z „pływającą" ekspozycją muzealną „Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków", na barce wiślanej. Autorka opisuje też kłopoty (lata 60. XX wie¬ ku) z ingerencją cenzury w realizację użycia kwestionariusza badawczego dotyczą¬ cego wierzeń ludowych, a zawierającego pytania o diabła. Kilka innych zapisków dotyczy różnych przygód badawczych Autorki. Rozdział kończą zapiski „Dobra wieś do napisania monografii", która rzeczywiście powstała (Szyfer, 2000). Bada¬ jąc przez wiele lat Warmię i Mazury, Anna Szyfer związała się z terenem badań, polubiła tutejszych mieszkańców tak dalece, że wreszcie zdecydowała się w jednej z wsi mazurskich (Woryty) nabyć dom, na stałe pobyty wakacyjne. Jak pisze, jeszcze przed rozpoczęciem rozmów została rozpoznana, mimo iż była tu przed laty. Fakt ten można przyjąć jako sukces badacza, który widocznie dzięki swej osobowości i podejściu do podmiotu, a nie przedmiotu badań, był akceptowany przez miejscową społeczność. Zakończenie książki zastępuje autorski „Komentarz", w którym Autorka podsu¬ mowuje czas i problematykę zawartą w przedstawionych wspomnieniach. Myślę, że na zakończenie warto przytoczyć niektóre Jej stwierdzenia zawarte we wprowa¬ dzeniu, gdyż to one oddają główny zamysł i wartość tej publikacji. Konieczne jest bowiem nie tylko poznawanie inności, ale jej rozumienie: �Rezenzje i noty recenzyjne 407 Rozumieć — to dobrze poznać, precyzyjnie zinterpretować i zawsze widzieć prob­ lem z pozycji nie tylko badacza, ale i tego, który jest podmiotem naszej rozmowy. Przez lata badań — tych dla mnie najważniejszych — nad żywą, przekazywaną, przeżywaną i tworzoną kulturą, zdobywałam potwierdzenie procesów, a z czasem wprowadzenie do teorii naukowych. Bo to one — badania — je potwierdzają. Dlatego książką Anny Szyfer powinni zainteresować się wszyscy humaniści, nie tylko etnolodzy. Irena Bukowska-Floreńska BIBLIOGRAFIA Szyfer A. 1996 2000 2005 Warmiacy. Studium tożsamości, Kantor Wydawniczy SAWW, Poznań. Jest taka wieś. Typowa czy inna?, M-Druk, Wągrowiec. Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, WSNHiD, Poznań. Oskar K o l b e r g Wołyń. Suplement do tomu 36. Dzieła Wszystkie, t. 84., z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała Agata Skrukwa, opraco­ wanie muzykologiczne Anna Ruda, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002, ss. LIV, 506. Oskar Kolberg to ceniony przez wielu polskich badaczy etnograf, folklorysta, mu¬ zyk i kompozytor. Bogactwo i rozległość problematyki zawartej w jego spuściźnie unaocznić może chociażby tytuł pierwszej, wydanej w 1865 roku, części jego dzieła: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Seria I. Sandomierskie. Wraz z tą publikacją Kolberg rozpoczął realizowanie koncepcji serii monografii regionalnych, w których zebrany materiał miał ukazać „syntezę w postaci obrazu polskiego ludu (...), uzyskaną na solidnym i wy­ czerpującym fundamencie empirycznym" (Domański, 1995, s. 64), docelowo tworząc „panoramę etnograficzno-folklorystyczną dawnej Rzeczpospolitej" (Skrukwa, 1995, s. 48). Z tej przyczyny, pośród dzieł Kolberga wydawanych nieprzerwanie od lat sześć¬ dziesiątych minionego wieku, znalazły się także te, w których zawarte materiały doty¬ czą terenów nie znajdujących się na terenie Polski współczesnej. Taka sytuacja ma miejsce w przypadku przedostatniego, 84. z serii tomu, zatytu¬ łowanego Wołyń. Suplement do tomu 36. To jedna z ostatnich publikacji Instytutu im. Oskara Kolberga, stanowiąca uzupełnienie do wydanej prawie sto lat temu monografii regionalnej. Obejmuje ona swoją treścią kilka różnych obszarów badawczych, mogących �408 Rezenzje i noty recenzyjne zainteresować etnologa, folklorystę, etnomuzykologa czy ukrainistę. Znajdują się tam informacje na temat Wołynia, jego mieszkańców oraz spotykanych u nich zwyczajów i obrzędów. W książce odnajdziemy jednak głównie pieśni oraz melodie z tego regionu. Biorąc pod uwagę strukturę pracy, można w niej wydzielić dwie główne części. Pierwszą z nich stanowi szeroki i rzetelnie przygotowany komentarz, którego autorami jest zespół redakcyjny z Instytutu im. Oskara Kolberga. W tej części Agata Skrukwa wyjaśnia motywy wydania suplementu, do których należą chęć poprawienia błędów zawartych w tomie Wołyń z 1907 roku oraz uzupełnienie informacji pominiętych w po¬ przedniej publikacji. Opisuje także dokładnie pracę nad zbieraniem i opracowywaniem materiałów do książki, wybranych spośród pozostawionych przez Kolberga rękopisów i źródeł drukowanych. Natomiast Anna Ruda zajęła się opracowaniem muzykologicz¬ nym prezentowanych w tym tomie pieśni. Zasługą pań redaktorek jest także, znajdują¬ cy się na końcu książki, zbiór przypisów źródłowych do podstawowego tomu mono¬ grafii oraz bibliografia i indeksy do obu tomów. Układ taki pozwolił ująć zamieszczone w środku książki materiały źródłowe w swoistą klamrę redakcyjną. Druga spośród wyróżnionych części Suplementu stanowi prezentację efektów pra¬ cy badawczej Oskara Kolberga. Nie ma w niej jednak tez naukowych, jedynie opisy i cytaty. Biorąc pod uwagę cele przyświecające Kolbergowi, można stwierdzić, iż było to zgodne z przyjętą przez niego koncepcją - badacz zajmował się bowiem głównie gromadzeniem i dokumentowaniem materiałów, natomiast analizę zebranych materia¬ łów zamierzał pozostawić innym. Tak więc informacje zawarte w tej części zebrane zostały przez Oskara Kolberga, natomiast ich układ jest dziełem redakcji, która ułożyła je w kilku rozdziałach. Dwa pierwsze z nich, „Materiały do rozdziału «Kraj»" oraz „Materiały do rozdziału «Lud»", zawierają notatki Kolberga zaczerpnięte z dostępnej mu literatury i traktują o Wołyniu oraz o zamieszkującej ten teren ludności. Następne rozdziały zawierają uporządkowane tematycznie pieśni, wraz z komentarzami na temat okoliczności, w jakich je śpiewano. Są to, w kolejności zgodnej z książką: „Zwyczaje doroczne", „Obrzędy rodzinne", „Pieśni powszechne", „Pieśni szlacheckie i miejskie", „Tańce i melodie bez tekstu" oraz „Materiały do rozdziału «Świat nadzmysłowy»". Ułożono je ze względu na tematykę oraz liczbę komentarzy, które udało się odnaleźć w teczce stanowiącej spuściznę po Kolbergu, w kolejności od najszczegółowiej opra¬ cowanego, kończąc na rozdziale obejmującym pieśni, po których zachował się sam tylko zapis nutowy. Warto zaznaczyć, że w rozdziale zatytułowanym „Zwyczaje do¬ roczne" zastosowano chronologię uwzględniającą rok obrzędowy, rozpoczynając od okresu bożonarodzeniowego. Natomiast niewielka liczba informacji na temat podań, przysłów, zagadek i kwestii językowych skłoniła redakcję do umieszczenia tych zagad¬ nień w jednym, ostatnim w tej części książki, rozdziale. Styl opisów Kolberga trudno oceniać pod względem walorów literackich. Zasadniczą treść książki stanowią notatki sporządzane przez autora prawie półtora wieku temu, ję¬ zyk jest więc miejscami dość archaiczny. Jednakże w przypadku słów, których znaczenia trudno jest się domyślić lub też można je mylnie skojarzyć, redakcja umieściła ich wy¬ jaśnienie w przypisach dolnych, np. słowo chołostyi zostało wyjaśnione jako: kawalery (s. 217). Pewne zastrzeżenie budzić może wielość i długość cytatów w tekście. Liczne wy¬ pisy z innych dzieł, w tym niemieckojęzycznych, zajmują po kilka stron (np. s. 16-21), �Rezenzje i noty recenzyjne 409 co zaburza płynność czytania tekstu. Nie można jednak zapominać o tym, że korzy­ stanie z przedruków i fragmentów publikacji innych osób było częścią metody pracy stosowanej przez dziewiętnastowiecznego badacza przy zbieraniu materiałów. Uwagi na temat kwestii językowych należy także odnieść do redakcyjnego wstę­ pu. Powinien on być jasny i czytelny, stanowiąc objaśnienie charakteru prezentowa­ nych materiałów, nie do końca jednak zdaje się spełniać swoją rolę. Mankamentem jest tutaj użycie dość hermetycznego języka, w tym specjalistycznego słownictwa. Sprawia on, że nawet naukowcom taki tekst czyta się dosyć trudno. Redaktorski wstęp do Suplementu opracowany bowiem został metodą stosowaną przez źródłoznawców, etnologom na ogół nieznaną. Nasuwa to wiosek, iż w celach badawczych z tak opracowanego źródła korzystać mogą raczej muzykolodzy czy historycy kultu¬ ry, posiadający odpowiedni do tego warsztat i aparaturę naukową. Na pochwalę zasługuje sposób zapisu słów pieśni, zastosowany przez Kolber­ ga: uchwycenie brzmienia samogłosek pośrednich poprzez umieszczenie, nad prob­ lematyczną głoską, drugiej. W czasach, gdy znany folklorysta prowadził badania, nie ustalono jeszcze standardowego zapisu fonetycznego, tak więc stosowany przez Kolberga zapis jest dziś niezwykle pomocny w badaniach prowadzonych przez dia¬ lektologów. Wartość naukowa obu tomów dotyczących Wołynia opiera się także na dużej liczbie zawartych w nich tekstów ukraińskich, dokumentujących przejściowy etap rozwoju języka ukraińskiego. Do czasów Kolberga na Ukrainie udało się zebrać i opublikować jedynie około 100 pieśni, tak więc recenzowana książka stanowi waż¬ ne uzupełnienie luki źródłoznawczej. W kwestii zawartości merytorycznej pracy, z etnologicznego punktu widzenia, zwraca uwagę znikoma ilość materiałów etnograficznych opisanych na kartach książki - to zaledwie około 30 stron czystego tekstu w ponad pięciusetstronicowym dziele. Należy mieć jednak na uwadze, iż w publikacji znajdują się jedynie materiały pominięte w wydanej wcześniej monografii podstawowej. Uboga ilość zawartych w książce informacji z zakresu etnografii jest więc usprawiedliwiona, podobnie jak i sposób ich ułożenia. Celem stworzenia tej publikacji było wydanie uzupełnienia do tomu nr 36, nie zaś - nowej, pełnej monografii regionu wołyńskiego. W tym miej¬ scu nasuwa się wniosek, iż lektura omawianej książki, a tym bardziej chęć podjęcia przy jej pomocy badań porównawczych czy analitycznych, nie ma racji bytu bez jednoczesnego korzystania z tomu podstawowego dotyczącego Wołynia. Należałoby nawet postąpić odwrotnie: czytanie tomu 36 uzupełniać lekturą Suplementu. Warto jeszcze odnieść się do celów przyświecających idei wydania tego oraz pozostałych tomów z serii DWOK. Redaktorzy książki Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej wskazują na możliwość wykorzystania publikowanych mate­ riałów „w badaniach, popularyzacji i edukacji" (Bielawski, Dadak-Kozicka, Lesień-Płachecka, 1995, s. 5-6). Suplement, wraz z tomem Wołyń, do którego omawiana książka stanowi uzupełnienie, z powodzeniem można więc odnieść do sfer życia nie tylko stricte naukowych. Ciekawym pomysłem mogłoby być propagowanie prezen­ towanego tomu w nowoczesnej edukacji, korzystając z modnego dziś hasła: „Europy regionów" - rozumianego jako chęć czy potrzeba „powrotu do korzeni", manifesto¬ wanego współcześnie zarówno w aspekcie politycznym, społecznym, jak i dydak- �Rezenzje i noty recenzyjne 410 tycznym. Właśnie ten ostatni element stwarza wyjątkową szansę na praktyczne wy¬ korzystanie informacji z monografii regionalnej Kolberga podczas prowadzonych, w ramach ścieżek międzyprzedmiotowych, zajęć z zakresu edukacji regionalnej. Jed¬ nocześnie osiągnięty byłby dydaktyczny cel wydawania dzieł Kolberga. Odwołanie się do tradycji daje bowiem bardzo konkretny kontekst i stwarza możliwość wyko¬ rzystania w praktyce spuścizny kolbergowskiej, nadania jej nowego sensu. Niewątpliwie, można się zgodzić z redaktorami książki, iż Suplement — wraz z tomem podstawowym — „stanowią najobfitszy XIX-wieczny zespół źródeł folk­ lorystycznych z tej części Ukrainy w zakresie pieśni i muzyki (...), [który] poszerza wiedzę o ukraińskiej i polskiej kulturze ludowej Wołynia oraz daje cenny materiał porównawczy dla badań współczesnych" . Po prezentowane dzieło sięgnie więc z pewnością ten czytelnik, który - przejrzawszy monografię podstawową na temat Wołynia - zapragnie poznać szerszy kontekst prezentowanych w niej informacji. Będzie to raczej muzykolog i/lub ukrainista, gdyż etnologa mogą nie zaciekawić nielicznie prezentowane w tomie informacje z zakresu interesującej go dziedziny. Suplement może się także okazać ciekawym źródłem dla wywodzących się spoza świata naukowego miłośników kultury Wołynia, w tym animatorów kultury czy też muzyków-praktyków. Jednakże wielce prawdopodobny jest fakt, iż potraktują go oni jako zbiór tradycyjnych tekstów i melodii, omijając podczas lektury zbyt trudnym językiem napisany redakcyjny wstęp. Katarzyna Linda 1 BIBLIOGRAFIA Bielawski L, Dadak-Kozicka K.J., Lesień-Płachecka K. 1995 Wstęp, Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej, red. L. Bielawski, K.J. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa, s. 5-7. Domański W. 1995 Oskar Kolberg i jego dzieło, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej, red. L. Bielawski, K.J. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, In­ stytut Sztuki PAN, Warszawa, s. 63-72. Kolberg O. 1964 Wołyń, Obrzędy, melodie, pieśni. Dzieła wszystkie, t. 36, z brulionów pośmiertnych przy współudziale S. Fiszera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak, Wrocław-Poznań, reedycja fotooffsetowa, pierwodruk: Kraków 1907. Skrukwa A. 1995 Dzieje spuścizny rękopiśmiennej Oskara Kolberga i jej obecny stan, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej, red. L. Bielawski, K. J. DadakKozicka, K. Lesień-Płachecka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa, s. 37-54. Strona Instytutu im. Oskara Kolberga: http://www.oskarkolberg.pl, dostęp: 20.07. 2007. 1 Ze strony internetowej Instytutu im. Oskara Kolberga, http://www.oskarkolberg.pl �Rezenzje i noty recenzyjne 411 Janusz H o c h l e i t n e r, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Ma­ zurskiego, Olsztyn 2006, ss. 314. Przedstawioną poniżej książką zajęłam się z dwóch powodów: obowiązku etnolo¬ ga oraz mojej znajomości terenu — Warmii, gdzie prowadziłam badania przez ponad pół wieku. W tytule pracy występuje jako teren penetracji badawczych Warmia, a czas został określony przez autora-historyka jako XVI-XVIII wiek. I tu pojawia się pierwszy po¬ ważny problem. Autor nie ogranicza się bowiem ani do terenu, ani do zakreślonego wstępnie czasu — przedstawia wyrywkowe materiały z całej Polski i dość swobod¬ nie skacze ruchem konika szachowego od średniowiecza po współczesność. Wykorzystane zostały źródła zastane — materiały archiwalne i literatura przedmio¬ tu. Pierwsza kategoria źródeł to autentyczne dokumenty dotyczące regulacji, mówiąc skrótowo, kościelnych, między innymi wskazówki i polecenia dla parafii i probosz¬ czów, zawarte w aktach archiwów Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie. Drugą sta¬ nowią różne pod względem wartości, prace i opracowania etnograficzne odnoszące się do poszczególnych regionów oraz do całego obszaru Polski. Tak więc mamy tu dwa typy źródeł, ale tylko jedno odpowiada tematowi pracy zawartemu w tytule. Pracę otwiera wstęp, zawierający omówienie stanu badań, źródeł i literatury przedmiotu. Rozdział pierwszy to rys historyczny terytorium Warmii południowej; w rozdziale drugim, „Religia a tradycja", autor przedstawił problem autorytetu pro¬ boszcza, funkcji ówczesnych parafii i , co ciekawe, znaczenia luterańskich Mazur. Kolejne dwa rozdziały odnoszą się bezpośrednio do tematu pracy: rozdział III, „Czas pracy", dotyczy nakazów i zakazów kościelnych związanych z pracą, a rozdział IV („Święta religijne a obrzędowość ludowa") — związanych ze świętami. Ma to od­ niesienie do podziału na czas profanum i czas sacrum. Ale czy poza świętami koś­ cielnymi człowiek nie odpoczywał i nie bawił się? Pewne elementy takiej zabawy przedstawia rozdział V, „Szczególne formy pobożności", w którym omówiono piel¬ grzymki i odpusty. Dodać trzeba, że praca zawiera 1560 przypisów (tak!) i bardzo obszerne wyka¬ zy źródeł i literatury (450 pozycji). Wygląda to imponująco, ale analizując przypi¬ sy i literaturę można zauważyć, że udział pozycji odnoszących się do tematu pracy nie wynosi więcej niż 1/3. Niestety, zarówno sposób ich przytaczania, w ogromnym przemieszaniu, jak i spora liczba błędów merytorycznych zmusza do stwierdzenia, że — trawestując znane powiedzenie — w tej beczce miodu znaleźć można już nie jedną, ale kilka łyżek dziegciu. Zacznę od kilku ogólniejszych stwierdzeń, podkreślając pozytywne strony pracy. Niezwykle ważne dla etnografa jest wskazanie na genezę niektórych zwyczajów i obrzędów dorocznych oraz na ich źródło — normatywne regulacje instancji koś¬ cielnych. Tu autor z kompetencją historyka wyzyskuje cenne materiały z archiwów kościelnych, głównie Archiwum Archidiecezjalnego w Olsztynie. Interesujące jest zwrócenie uwagi na społeczność — tu parafialną czy wioskową — jako zbiorowego „konsumenta" wzorów (np. bractwa kościelne). Dobre uwagi �412 Rezenzje i noty recenzyjne dotyczą synkretycznych procesów wchłaniania elementów pogańskich (tak pruskich, jak i pozostałości słowiańskich u osadników na Warmii). Sądzę, że ważne jest również zwrócenie uwagi na rolę luterańskiego sąsiedztwa Mazurów. Ponadto, ciekawy jest wykaz prezentujący kult świętych, co pozwala na porównanie z obrazem dzisiejszym. No tak! To jest miód. A zapowiadany dziegieć? Chyba głównym powodem nie¬ dostatków książki jest podjęcie się pracy z zakresu etnologii przez nie-etnologa, który nie sięgnął po konsultacje i recenzje specjalisty-etnologa. Bo popatrzmy: tam, gdzie autor sięga do źródeł historycznych, daje to wartościowy poznawczo materiał. Niestety, odniesienia do obszernej literatury etnograficznej — choć należy podzi¬ wiać pracowitość autora — stanowią zlepek informacji o różnorodnej proweniencji i wartości. Drugim błędem jest sposób, w jaki autor wykracza poza omawiany teren i czas. Teren Warmii południowej można i trzeba było porównać z cechami kulturowymi są¬ siednich regionów, z których przybyli osadnicy na Warmię. Są opracowania i nawet mapy dotyczące tego tematu. Można też wskazać na zasięg ogólnopolski większości zwyczajów i obrzędów dorocznych — istnieją przecież atlasy etnograficzne i mono­ grafie. Można by wtedy uniknąć powoływania się na tak liczne drobne i rozproszone źródła. Z kolei czas, to przecież dla historyka kategoria najważniejsza! A tu wiek X V I wymieniany jest z XX, a XVII z XIX. Niestety, nie powiodły się też próby autora wykorzystania w pracy koncepcji strukturalnej, gdyż rozumie j ą błędnie, przyjmując, że „zmiana choć jednego ele¬ mentu pociąga za sobą zmianę wszystkich" (s. 14). Aby nie być gołosłowną w stwierdzeniu o wielu błędach, pozwolę sobie przyto¬ czyć choć kilkanaście przykładów: — wymienianie łącznie, w przeglądzie literatury, autorów z różnych prac zbio¬ rowych. Na przykład w monografii Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków znaleźli się Steffen, Gębik, Grajek. Rzeczywiście, pisali oni, ale zamieszczali swoje teksty gdzie indziej; — mówiąc o typach wsi (w części dotyczącej charakterystyki omawianego tere¬ nu) autor pisze, że „owalnica" zaginęła, przekształcając się w wielodrożnicę. Jednak¬ że ciągle są jej ślady na wsi; — autor stale przywołuje termin „kultura typu ludowego" odnosząc go do okresu od X V I wieku. A przecież to termin ukuty współcześnie i odnoszący się do współ¬ czesności; — nie wiadomo czemu przywoływany jest Jerzy Topolski i jego artykuł Problemy metodologiczne monograficznych badań wsi. Przecież Hochleitner nie zajmuje się monografiami; — o szkołach w XVI-XVII wieku autor pisze raz, że są to szkoły elementarne, raz że parafialne, a raz — wiejskie. A przecież szkoły elementarne to dopiero rezultat działania Komisji Edukacji, w końcu XVII wieku; — wprowadza bardzo dziwne określenie: „odrębność lokalna", myląc j ą z regio¬ nalną, a może etniczną; — wyraźną pomyłką jest przypisywanie Warmiakom wierzenia w „płanetnika" — to tylko Podhale i Orawa, jak też potrawy wigilijnej „kutii" — to Wileńszczyzna; �Rezenzje i noty recenzyjne 413 — zespoły maszkar zwane „rogalami" chodzą — prawie do dziś — w okresie od Bożego Narodzenia do Nowego Roku, a nie po święcie Trzech Króli (podany przypis odnosi się zresztą do Wielkopolski); — we fragmencie o odpustach i pielgrzymkach (rozdz. V), autor wyraźnie myli z nimi „kiermas" pisząc: „odpusty parafialne nazywano «kiermasami»". A kiermasy są to spotkania uczestników pielgrzymek i odpustów, przybywających z okolicy, u któregoś z gospodarzy w czasie odpustów. Hochleitner przywołuje pracę ks. Wa¬ lentego Barczewskiego Kiermasy na Warmii, ale nie korzysta z niej. Czyżby potrzeb¬ na była tylko do umieszczenia w przypisie? — zbiór artykułów pokonferencyjnych Warmiacy i Mazury. Życie codzienne lud­ ności wiejskiej w Ipoł. XIX w., Hochleitner uważa za podręcznik. Przedstawiłam tylko wybrane przykłady; z braku miejsca nie mogę tutaj wskazać licznych błędów w przypisach. Podsumowując, ogromna szkoda, że autor nie ograniczył się do przedstawienia i zanalizowania źródeł historycznych — jak zapowiada to tytuł. Byłaby to praca war¬ tościowa poznawczo i przydatna. Niestety, mimo ogromu pracy włożonego przez autora, próbującego wprowadzić materiał etnograficzny z XIX i XX wieku, brak przygotowania etnologicznego prowadzi do nieporadnych interpretacji, stwarza cha¬ os i prawie uniemożliwia wykorzystywanie tej części książki. Anna Szyfer Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, tekst A. Kowalska-Lewicka, zdjęcia J. Kubiena, projekt graficzny M . Hojda, Wadowi­ ckie Centrum Kultury, Wadowice 2006, ss. 96, il. 100. Odkryty w 1923 roku przez Emila Zegadłowicza i rozsławiany przez tegoż oraz krąg zaprzyjaźnionych z nim literatów i artystów, skromny rzeźbiarz z Gorzenia pod Wadowicami stał się wkrótce najbardziej znanym i cenionym twórcą ludowym okresu międzywojennego. Powstało sporo prac na jego temat, jego twórczość ana¬ lizowana jest też współcześnie, ale omawiany album po raz pierwszy przedstawia jego dorobek tak szeroko i w kolorze. Wśród stu fotografii, poza kilkoma zdjęcia¬ mi archiwalnymi ukazującymi samego Wowrę i jego najbliższe otoczenie, wszyst¬ kie pozostałe przedstawiają jego rzeźby oraz drzeworyty. Autor zdjęć wybierał je nie tylko w zbiorach muzeów etnograficznych (Państwowe Muzeum Etnograficz­ ne w Warszawie, Muzeum Archeologii i Etnografii w Łodzi), Muzeum Śląskiego w Katowicach, Górnośląskiego w Bytomiu oraz placówek regionalnych (Bochnia, Myślenice, Gorzeń), ale spenetrował również dziewięć najważniejszych prywatnych kolekcji. Z tego ogromnego materiału dokonał celnego i starannego wyboru, wska¬ zując na rozległość tematów podejmowanych przez Wowrę. W jego twórczości do¬ minowała zdecydowanie tematyka sakralna. Powtarzał wielokrotnie, ale w różnych i oryginalnych ujęciach te same osoby czy sceny; należy do nich nie tylko Święta �414 Rezenzje i noty recenzyjne Rodzina, Chrystus Ukrzyżowany, Frasobliwy, Chrystus przed Piłatem czy Pieta, ale także, między innymi, św. Michał Archanioł, św. Franciszek, św. Kinga. Takie ze­ stawienia, prezentowane w książce, pozwalają ocenić ogromne możliwości twórcze Wowry. Większość rzeźb pokazano na neutralnych lub zanikających tłach, a sporo w udanych zbliżeniach. Dwujęzyczny tekst, włamany między fotografie krótkimi akapitami, potoczyście napisany, czyta się świetnie. Przedstawia on koleje życia Jędrzeja Wowry, a właś­ ciwie Andrzeja Wawry. Wowro, urodzony 13 listopada 1864 w Gorzeniu Dolnym pod Wadowicami, był synem miejscowego gospodarza, który przez pewien czas był nawet wójtem, ale utracił rodzinny majątek. Życiorys Wowry przypominał koleje losu wielu chłopskich twórców — pierwsze próby rzeźbiarskie przy pasieniu krów, potem długa przerwa na podejmowanie różnych prac zarobkowych, także „na Sak­ sach", z miernym zresztą skutkiem, wreszcie w początku lat 20. powrót na stałe do rodzinnej wsi i do rzeźbienia. W 1923 roku ukazała się Ballada o Wowrze powsino­ dze, beskidzkim świątkarzu... Emila Zegadłowicza, który przy tej okazji twierdził, iż od dawna zna Wowrę, ale w rzeczywistości dopiero później zobaczył jego rzeźby i zachwycił się nimi. Ten moment odmienił życie rzeźbiarza — w swojej twórczości zyskał źródło zarobkowania i stabilizacji, gdyż przyjaciele, znajomi i goście Zegad¬ łowicza rozsławiali i chętnie kupowali jego świątki. Kolejne 12-13 lat od tego czasu (Wowro zmarł bowiem 21 listopada 1937 roku), to zarazem apogeum twórczości rzeźbiarza. Autorka tekstu nie wgłębia się w analizę formalną jego dzieł, przytacza tylko opinię, że nie znalazł naśladowców (poza własnym synem, Stanisławem, który przeżył go zaledwie o kilka lat) ze względu na swoisty, trudny do podrobienia styl. Anna Kowalska-Lewicka wychwytuje rozbieżności we wcześniejszych relacjach na jego temat i podkreśla wątpliwości. Żałuje, że w tamtej epoce nie dysponowano dyk¬ tafonami, przez co opowieści Wowry, a gawędziarzem był ponoć również świetnym, znane są tylko z relacji pośrednich. Dopiero na samym końcu eseju autorka przyznała, że Wowro był jej znany osobi­ ście. Miała rodzinne powiązania z Wadowicami, stąd często tam przyjeżdżała. Naj¬ pierw jako dziewczynka, potem jako młoda panienka chodziła z ojcem na spacery, nierzadko właśnie do Gorzenia, gdzie odwiedzali rzeźbiarza. Pamięta Wowrę, jego żonę, dzieci, atmosferę domu. Wspomina, że nie mieli wówczas żadnej możliwości wyboru wśród jego dzieł, bo na ogół tylko jedna figura była gotowa na sprzedaż. Profesor Tadeusz Kowalski, słynny orientalista, zakupił w sumie sporą liczbę rzeźb Wowry, dla upiększenia własnego domu i na prezenty dla znajomych. Anna Kowalska-Lewicka dorastała więc w otoczeniu tych świątków. Należy do ostatnich świad¬ ków życia i twórczości legendarnego rzeźbiarza, stawianego niegdyś — z emfazą — obok Wita Stwosza i Xawerego Dunikowskiego. Ewa Fryś-Pietraszkowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c2401cb196e25e9a9bec1e850f9344a.pdf 83b37ed16a740d01dff2e1725d52337a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3907 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Mazowsze - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3660 Title A name given to the resource Materiały do sztuki ludowej Mazowsza Płockiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.38-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MATERIAŁY D O S Z T U K I L U D O W E J MAZOWSZA PŁOCKIEGO Bieżuń { o Q Staw/szyn O \J> \. Wsie 'miasteczka. vt kto - 0 . J o powiatowe Miasta >•—^--ч. Jonne Rościszewo r ych przeprowadzano wy­ wody w czasie o Stropkowo /j \ o J i ! . o Mochowo faciąi „ о oRogiemce ¿^"V \ o tALKA P OD Z ¡i ^\ 0 _ objazdu Ą lOkm ,-, . Brzechowo Dzierzążnia ^ д Г? c^^^ Dunmów Maszewo Din. ^^^^л^ l ' oKucice ^\ 4^ 1 i Modlin 1 1 0 7 GOSTYNIN 0 Leopoldów r o s z y n Aleksandrów o 0 o Hefenów Sanniki Ą?f Zofia Pemftíssowa Ryc, 1. Марка przebadanego terenu (wykonał Lemené). J. ZOFIA Północno-zachodnie Mazowsze, obejmujące okolice CIESLA-REINFUSSOWA dotychczas n i e m a l z u p e ł n i e badane. Konieczność pełnienia l u k i w materiale faktograficznym n a c h W i s ł y , m a t a k ze w z g l ę d u n a s w e p o ł o ż e n i e g e o ­ wała, w graficzne, j a k dania Plastyki, A r c h i t e k t u r y P ł o c k a , r o z ł o ż o n e w s z e r o k i m p r o m i e n i u po o b u ficzne znaczenie części Polski. mi, i na swą przeszłość historyczną, w etnograficznych Łowickiem, Kurpiami; specy­ badaniach Mazowsze P ł o c k i e sąsiaduje Kujawami, stro­ stanowiło teren starego osadnictwa mazowieckiego, s k ą d w szłości szły fale osadnicze k u północy i tej z Mazura­ ono prze­ północnemu w s c h o d o w i ; b y ł o wreszcie c z ę ś c i o w o t e r e n e m obcej k o ­ lonizacji, p o s u w a j ą c e j doliny się od G d a ń s k a k u g ó r z e 38 P.I.S. na Płocka bar­ słabo, a zagadnienie sztuki ludowej nie b y ł o tam planach rok 1952 badań terenowych Zakładu i Zdobnictwa na których zamierzano zorganizować badawczy. A ż e b y z o r i e n t o w a ć w r. wa grupa w składzie: g r u p y oraz dr Reinfussowa objechała i fotograf samochodem Mazowsze Płockie dr Roman Stefan ciągu Reinfuss jako Deptuszewski. kilku czerw­ czteroosobo­ Anna Kutrzebianka, mgr w obóz specyfice terenu i ustalić rozmiary b a d a ń terenowych, w c u ub. r. u d a ł a s i ę na obok obszarów, 1952 się ogólnie w Ba­ Ludowego Mazowsze P ł o c k i e figurowało, Zachodniego Podlasia, jako jeden z d w ó c h rownik Wisły. Etnografowie interesowali się okolicami dzo wzdłuż że wy­ spowodo­ dni kie­ Zofia Grupa powiaty: �Ryc. 2. Stara chata Sanniki, gostyniński, prowadząc płocki, w dwudziestu miejscowościach W wyniku obozu zowsza na sierpeoki krótkie objazdu kilku częściowo badania terenie Podlasia wymaga uważając, siebie ( r y c . 1). z notatek zebrano Ma­ Nie­ stronach w a r t o o p u b l i k o w a ć dalsze systematyczne niniejsze zebranych przez i pełne nie cze. badania. zestawienie, korzystałam wszystkich uczestników Ryc. również zabytki sztuki ludo­ wej zgromadzone w M u z e u m w P ł o c k u . W u s t ę p i e po­ święconym zagadnieniom budownictwa zawartymi teren badań. ma­ na 1 objazdu , uwzględniając że typu wia­ Opracowywując „wystawkiem'' m a t e r i a ł y terenowe k o n f r o n t o w a ł a m pewien kając z Gostynin. zorganizowanie t e r i a ł , k t ó r y ze w z g l ę d u n a z u p e ł n y n i e m a l b r a k domości o tych czasie o b j a z d u od sondażowe innego pow. płoński, odległych zadecydowano Płockiego mniej jednak w i drewniana 3. Stara chata pracy M . Kacprzaka, i wnętrza wiadomościami który w latach 1 D r A n n a K u t r z e b i a n k a z b i e r a ł a m a t e r i a ł y w za­ kresie tkactwa, u b i o r u ludowego, garncarstwa i k o ­ walstwa, m g r Zofia Reinfussowa — w zakresie b u ­ downictwa, meblarstwa, zdobnictwa w n ę t r z a i zdob­ n i c t w a z w i ą z a n e g o z o b r z ę d a m i , dr- R o m a n R e i n f u s s z a j m o w a ł się p l a s t y k ą . zbudowana pow. w z na slup. Rogienice, Płock. 39 �Ryc. 4a. Ściana obory wykonana pow. 1932 i 1933 p r o w a d z i ł badania warunków bytowania d a ł o się z a o b s e r w o w a ć zachowania terenie ludowej kultury nie przedstawia czość plastyczna wschodniej Sannik, w czasie o b j a z d u , tradycyjnej na badanym reprezentowana powiatu gostynińskiego, g d z i e d o d n i a dzisiejszego teresujące stan się jednolicie. L u d o w a najbogaciej części Helenów, wysunięty sierpecki. Dopiero p o w i a t u sierpeckiego ludności wiejskiej w powiecie płockim. Jak z kamieni. Gostynin. twór­ jest we w okolicy zachowało się i n ­ meblarstwo, zdobnictwo w n ę t r z a i częścio­ zaobserwować pewne nie w zakresie w związku niezbyt przyśpieszając cyjnych naturalny prawej stronie Wisły gwał­ kiwane przez teren t o w n i e ulega z u b o ż e n i u w z a b y t k i sztuki l u d o w e j . dobny mujący obraz przedstawia powiaty płocki prawy i dalej brzeg Wisły, od n i e g o k u Po­ obej­ północy Wieś płocka, warunki bytowania. Kur­ działanie ważny występują tzw. d r o b n ą wpływów wpływ też liczna Sprzyja'y również gęsto wsie szlachtę, na przemiany w z ubiegłego stulecia wojny i miasta. kulturalne powiecie płockim) czasy światowej. się na wywarła na ostatnie Wszystkie lata wybuch wymienione przyczyny złożyły tradycyjna l u d o w a na o m a w i a n y m obszarze z a c h o w a ł a nie w stanie s z c z ą t k o w y m , d a j ą c obraz na Po­ emigracja poprzedzające to, ż e po zamiesz­ podatniejszą promieniujących (zwłaszcza pierwszej temu woj­ trady­ s p o ł e c z n e , g d y ż na obszarze p o ł o ż o n y m z a r o b k o w a do A m e r y k i , p r z y p a d a j ą c a " M . Kacprzak: W a r s z a w a 1937. pozostaje terenem proces z a n i k a n i a treści kulturowych. Już na z a c h ó d od G ą b i n a , w k i e r u n k u K u j a w , odległym się (głów­ D u ż e z m i a n y s p o w o d o w a ł y tutaj d w i e ostatnie ny, szaru skrawek. zdobnictwa piowszczyzny. i momenty zaledwie m a l e ń k i części daje a r c h i t e k t u r y ) , co, b y ć m o ż e , z ob­ to j e d n a k wschodniej wzbogacenie w o b a r w n y u b i ó r k o b i e c y . W s t o s u n k u do c a ł o ś c i jest we i w powiecie p ł o ń s k i m kultura się j e d y ­ niekompletny, i dziś, w n i e k t ó r y c h z w ł a s z c z a dziedzinach (np. u b i ó r ) , bardzo t r u d n y do zrekonstruowania. Jak m o ż n a wnosić z zachowanych kiem wspomnianej dowa na t y m terenie gata. Widoczne wego wyżej okolicy resztek, z Sannik, nigdy nie była to jest zwłaszcza w chwili lu­ bo­ dziedzinie ludo­ obecnej dostar­ umożli­ wiającego kultury. w g l ą d w starsze w a r s t w y l u d o w e j całym nictwie w specjalnie cza s t o s u n k o w o n a j w i ę c e j m a t e r i a ł u do b a d a ń Na budownictwa, które wyjąt­ sztuka objętym przez objazd tradycyjnym jako materiał terenie w budow­ budowlany wystę­ puje drzewo, przy c z y m p r z e w a ż a konstrukcja na w ę ­ gieł. S t a r s z ą f o r m ę w ę g ł o w a n i a z z a c i ę c i a m i na Ryc. 4b. Fragment ściany obory. stynin. 40 Helenów, pow. Go­ spotkano wie wyjątkowo stuletniej na j e d n y m t y l k o n a r o ż n i k u chałupy w Sannikach; poza tym obłap pra­ wy- �Ryc. 5. Plany pow. Płońsk, Gostynin, domów, a) Stary d) Troszyn Nowy, Mochowo, pow. g) Duninów, pow. pow. Gostynin, Gostynin, b) Pacyna, e) Maszewo Duże, pow. pow. Sierpc. Gostynin, Płock, (Rys. c) Dobra, f) Sanniki, Zofia pow. Reinfussowa) Objaśnienie znaków: I — izba, mieszkanie, I Z — izdebka, К — komora, K O — komórka, S — sień, SI — sionka, P — pokój. K U — kuchnia, A — alkierz, Z A — „zaskok", „zachowanko", ..zakuchnia" (nyża za piecem zasłonięta zwykle jakąś tkaniną lub płachtą), STO — stodoła, S T A — stajnia. stępują zręby budowane z cienkich stosunkowo tartych piłą, wiązanych na w starszych domach zakończenia z e w n ą t r z n a o k . 10—15 c m węgłów, wypuszczone z tragarzami rybi przed zrąb podtrzymującymi zrębu lub przy chaty, na łączą w jedną się całość pow. ra. krótkich belek Domy całko­ przybudówek. G o s t y n i n ( r y c . 4a, b ) . objazdu domy mieszkalne t y p u szerokofrontowego stawione są miał najczęściej reszty w ścianą swej l e n ó w , p o w . G o s t y n i n , R o g i e n i c e , p o w . P ł o c k — r y c . 3). gdzie n a w e t W Dzierzążni częściej informatorzy przy­ pieca wspomina międzywojennym o jest rozplanowania i sionki, odciętej ( r y c . 5a). ubogich sieni. chałupa o w 3 Typem u k ł a d z i e w n ę t r z , z sienią w ś r o d k u (ryc. 5 b). stawiała ludność uboższa. w starszym domy Z konstrukcją budownictwie takie szachulcową spotykamy się p o w . P ł o c k , gdzie k r a t y b e l k o w a n i a są p i o n o w y m i są słomiane tzw. „holenderskich", wzdłuż Nowy, szczeblami, m i ę d z y k t ó r y m i powrósła Wisły na oblepione gliną. zakładanych do terenach pow. Gostynin), spotyka domu, na są ścianami, d w i e części, Często równoległymi z których jedną do stanowi 3 j w . s. 70. wypełnione przeplecione We wsiach wieku XVIII podmokłych podzielone jedynie w b y ł y c h koloniach niemieckich, np. w Maszewie D o l ­ nym, lica te naj­ symetrycznym wnętrza budulcowego okre­ wieśniaków, ku drzewa od Kacprzak p o m i n a l i sobie d o m y b u d o w a n e „ n a s ł u p k a c h " ; w b r a ­ odpowiedniego po­ pomieszczeń występujących domach nie b y ł o oddzielnej spotykanym od formę się z izby obszernego pracy oddzielnie Najprostszą dom, składający sie starsi drobne W e w s z y s t k i c h m i e j s c o w o ś c i a c h p o z n a n y c h w czasie w i c i e w i ą z a n e na s ł u p spotyka się bardzo r z a d k o ( H e ­ koło Płońska wciska się niekiedy dla dekoracji lub ł u p a n ą c z e r w o n ą cegłę. np. w Helenowie. gospodarczych. stosowana b y w a zbyt W zaprawę kamyki ostatnich ( r y c . 2). łączeniu dostawianiu bali czym sterczą Końce dach Konstrukcja sumikowo-łątkowa pomocniczo, przy węgłów ( r y c . 2). o p r o f i l u ozdobnie w y c i ę t y m czej ogon, (np. Troszyn się z r ę b y o konstruk­ c j i w ę g ł o w e j na r y b i o g o n . W wypadkach raczej na M a z o w s z u P ł o c k i m wyjątkowych inne m a t e r i a ł y stosowane są b u d o w l a n e i to w y r a ź n i e j a k o m a t e r i a ł y z a s t ę p c z e u ż y w a n e przez l u d ­ ność uboższą, darczych. lub Bite przy stawianiu budynków z gliny domy mieszkalne gospo­ zanotowano w Czermnie, p o w . G o s t y n i n , b u d y n k i gospodarcze — w K r z y w i u , pow. Gostynin. Gostynin, spotykano cegły. W Aleksandrowie, pow. domy budowane z niewypalonej W b u d o w n i c t w i e n o w s z y m b u d y n k i gospodar­ cze s t a w i a n e nitowych są czasem z o b r o b i o n y c h c z ę ś c i o w o głazów, układanych na wapiennej gra­ zaprawie. Ryc. 6. Stara chata wąskofrontowa. Sanniki, pow. Gostynin. 41 �kuchnia, drugą ra 5 c). (ryc. stów alkierz, niemieckich różnicą, duje że się czy Podobny w przy mają Maszewie jednej boisko, „mieszkanie" rozkład na ze Dolnym, ścian które lub komo­ domy koloni­ tą tylko szczytowych znaj­ można z wejść drzwiami p r o w a d z ą c y m i z k u c h n i ( r y c . 5 e). Zwyczaj łączenia mieszkalnych stwach z pod zamożniejszych, charakterystyczny w okolicach powyższych Oprócz dachem Płocka. w cjhałup nawet podkreśla dla Przykład Troszynie typu form jako słuszność byłej (ryc. n y m i w m a ł o s k o m p l i k o w a n y d e s e ń ( r y c . 7). Jak widać kolonii się d r e w n i a n a domy z drzwiami okiennymi architektura bezslupowe ścianach miejska; nami ozdobnie czy ( r y c . 8e). W z o r y do 9). N i e k i e d y tylko w budownictwa wiejskich spotyka wiejskiego. zamykająca z i o m a ( r y c . 11). szalunek zwraca się na szalowanie n a r o ż n i k ó w ; mę gdyby pilastrów, napotkano Zdobnictwo zrębów w profilowaniem tragarzy, nież okna zdobione bywa najczęściej starych nie ani występuje. drzwi. bielona, chałupach, Nie są Powierzchnia choć trafiają się Dachy wiową, na całym wspartą czterospadowy, mają płatwi czasem na przed z r ą b chaty. południowych terenie geometrycznych rów­ duje ścian b i o n e d r z w i czy również Najstarszą który na widuje wschód — po północnej stronie kryte są na słomą poszycie u k ł a d a n e Młodszą pospolite formą na bywa w dachów Ryc. są czterospadowe na narożnikach schodki. dachy naczółkowe, terenie, 7. Dachy przy Ozdobnie czym szalowany dość spotyka dach listwa mają często budownictwie miejskim nowszym budownictwie, zazwyczaj d ) , ale i tu nie widać po­ uwagę one for­ zdobi o motywach przed domami w i ­ (ryc. 15). (ryc. wzoro­ 14). D a c h y dwuspadowe, ścianę szczytową specjalnego zdo­ spotyka się. jak np. w Jonnem, pow. Sierpc, dom z w n ę k ą , — wsiach szalo­ powierzchnię ganeczek czasem o z d o b n i e s z a l o w a n ą rzadziej jedynie zdobiony ją często stopniu nowszych pionowo nadokiennik. Wyjątkowo 8a we Wisły. 10). Niekiedy wysuniętej od Gostynina, d u ż o gładko, badanym się krok­ (ryc. (romby). skromnie których dachu jest dach lekko formą się w a n y na konstrukcję z desek poza z r ę b y pozostawione w stanie surowym. 42 jak się w y c i n a n k ą rzążni. W profilowana San­ szczytową) sterczy- W d o m a c h tego t y p u s p e c j a l n ą Dzie- ścianą pod- wane deskami; w g ó r n e j k r a w ę d z i ś c i a n y biegnie nie­ w nad czy z niewielkim się ściany gan. dach zdobiony bogato p r o f i l o w a n y m i te nikach, podcienia s ł u p o w e (przy spichrzu) — w podcienia przed­ spotyka­ szalowanych, o pięknie w y k o n a n y c h taflach ozdobami (ryc. domach ( r y c . 5 f, o jest w i a t r ó w k a m i kiedy (płytkie budow­ stawia spotkano odmiennych „wystawki" opisu, t r a d y c y j n e wsi okolic P ł o c k a jest ubogie. Bogaciej przenikają 5 g i r y c . 6). Charakterystyczne z powyższego nictwo 5 d). szerokofrontowego badanym terenie p a r ę Ścia­ układa­ kami, ilustrujący Nowym ubiegłego wieku. szalowane są deskami, m y t u czasem d o m y z w n ę k a m i ( S i e r p c , B i e ż u ń ) i niemieckiego w szczytowe d a c h ó w gospodar­ Kacprzak zanotowano ny budynków w osadnictwa obserwacji „holenderskiej" na jednym gospodarczymi, sie j e j u ż na d o m a c h z p o l o w y w ma­ (ryc. urozmaice­ nia. Ozdoby d a c h ó w w postaci s k r z y ż o w a n y c h zakoń­ czeń wiatrówek rzadko i (tzw. to zazwyczaj deskami farbą na k o l o r c z e r w o n y ( S t a w i s z y n , pow. Sierpc) Ściany naczółkowy. budynkach występują wane zielony na „śparogów") powierzchnie (Rościszewo, pow. mieszkań Dzierzążnia, są gospodarczych. ścian bywają Szalo­ malowane lub Sierpc). wewnątrz pow. bielone Płońsk. lub tynko- �wane i bielone powały w wraz z powalą. Wspierających starych chałupach, W starych chatach czasem w izbach, obecnie nie podłogi bite z gliny często natomiast 5 spotyka się — w się ozdobnie d r z w i w i o d ą c e z s i e n i do i z b y l u b z izby sieniach. wykonane do a l k i e r z a 12). Izb k u r n y c h nawet tają. W piecem starych spotyka szerokie pary Drewniane terenie starzy i n f o r m a t o r z y nie domach kuchennym prowadzania W widział spotkano. W bogatszych domach trafiają (ryc. belki „ s i e s t r z a n ó w " , k t ó r e jeszcze K a c p r z a k się „kapy", tworzącej służące s i ę podczas b u d o w n i c t w o sakralne reprezentowane jest na przez XVIII wieku, nad do od­ gotowania. omawianym kilka kościołów Dobrzykowie, pow. Gostynin, znajduje drewniany z końca pamię­ niekiedy się kościół o wnętrzu baroko, ivym. Kościół w e w s i M o c h o w o , pow. Sierpc ( r y c . 13). zbudowany uległ w drugiej połowie XVII wieku, za­ p e w n e w czasie r e s t a u r a c j i p o d j ę t e j w 1876 r . p r z e r ó b ­ ce w duchu k l a s y c y s t y c z n y m , co u w i d o c z n i a s i ę za­ r ó w n o w dzisiejszym w y g l ą d z i e fasady, j a k i w e w n ę ­ trzu. Najciekawszy łek, z napotkanych a właściwie kaplica w jest m a ł y Rucicach. kośció­ pow. Płońsk, z r o k u 1783, z b u d o w a n y n a p l a n i e w y d ł u ż o n e g o boku (ryc. z których 16), z jedna dwiema służy małymi jako zakrystia. Całość z barokową sygnaturką, przedsionek, pokryta jest ośmio- przybudówkami, druga dachem umieszczoną jako gontowym w połowie dłu­ gości kalenicy. Kaplic przydrożnych nie spotkano prawie Podobnie jest jak nocnej Wisły, w meble stronie wzorowane się t a m na na badanym terenie ani w i Gąbina, ośrodków Wisły okolicę. wiejskie miejskich. Mebli z ciekawszych ośrodka Po są ludowych się głównie rezultatów stolarskiego produkcją zachowało w skrzyń malowanych. 1850 г., z m . Teofila syna pracowni Płażewskiego ojca Skrzynie (ur. ok. Leona, urodzonego uczył Płażewskich, tam ogzymsowanie, górną całość podnóżku. Wymiary z drzewa nicach, najczęściej podkreśla spoczywa sosno­ w środ­ profilowane na profilowanym skrzyń w a h a j ą się w m a ł y c h długość w stolarskiego. wykonane i dolną 1921) 1880 r . , k t ó r y wego, w i ą z a n e są na c y n k i , z p ó ł s k r z y n k i e m Krawędź W pracow­ e w się zawodu było zajmują­ nia ku. ławy, kolor objazdu Gąbinie, była jego pół­ bardziej l a t a c h 1870 — 1939 n a j c z y n n i e j s z a i był stolarskich, zaopa­ i dalszą wnętrza się który m a l o w a n e f a r b ą p o k o s t o w ą na jeden Jednym odkrycie nie Stosunkowo ludowych spotyka okolicy bliższą meblarstwo bogate. n i e w i e l e , czasem s p o t y k a s i ę k r e d e n s y , kufry cego od z ważniejszych trujących czy zróżnicowane zabytkowych mebli południe jednym figur budownictwo, tak specjalnie najwięcej na i zupełnie. w y n o s i 110 c m , gra­ wysokość p u d ł a 53 — 55, s z e r o k o ś ć 55 — 60 c m , w y s o k o ś ć p o d ­ n ó ż k a 17 — 19 c m . Powierzchnia skrzyń kolor zielony). Ściana dratowe pola łymi malowana czerwono-brązowy licowa podzielona jest na zdobnicze, k w a d r a c i k a m i na jest p r z e w a ż n i e (raz j e d e n t y l k o obwiedzione narożnikach dwa ramką i na zanotowano kwa­ z ma­ wyodrębnione Ryc. 8. Ozdobnie dowych, 5 6 j w . r y s . 75. Leon Płażewski c) Jonne, zginął w Dachau w 1942 r. a) Dobra, pow. szalowane pow. Sierpc, s2czyty dachów Płońsk, d) Jonne, b) Dobra, pow. Sierpc, Rys. dwuspa­ pow. e) Maria Płońsk, Sierpc. Data. 43 �kolorem Tabl. odmiennym I/a). od Krawędzie barwy skrzyni tla (ryc. zdobi 19. motyw o charakterystycznym kształcie, złożonym w trójkąt­ n y c h z ę b ó w i l i n i i e s o w a t y c h ( r y c . 19, T a b l . l/а). skrzyni - - tylko ш Ł bez jest motywu podobnie jak Wieko ściana kwiatowego między posługiwali się licowa, polami kwa­ dratowymi. W'/< — ozdobione Przy malowaniu rowym szablonem, którego '/У/у, znaczyli malowali bez tzw. Płażewscy „przepróchą", główne kontury pomocą rysunku; szablonu. K o n t u r y tektu­ za szczegóły naniesionego rysun­ k u m a l o w a n o j e d n y m kolorem, np. c z e r w o n y m , 1 ' I • - olejną, У cienie farby — — nie nakładano łączyły przejściowych wzdłuż Po s i ę ze w pól Teofila jego roku zmienia 1933 Jędrzejowskiego, jawiają czone mieszczańskiego w Płońsku. Rys. pod oknem Maria domu Data. farbę. pędzlem i nowe t e g o czasu na na się r ó w n i e ż wazonu, który wydatnym Płażewski lakiernika wzory z Warszawy, dekoracji kwiato­ kwiatowym, przekątni pól sylwetkę z dwoma po­ umiesz­ zdobniczych. kwiatonie środkowym teraz brzuścu, sposób Stefana skrzyniach Płażewskiego w ma poma­ Jadwiga. swego zięcia się bukiety z m o t y w e m diagonalnie Leonowi córka Leon wpływem mu Zmienia o tonów nałożoną malowano 13-letnia malarza wykonał wych. Od deski farbą Ponieważ uzyskania Płażewskiego, malowaniu Około profilowane dla palcem zdobniczych zdobienia s k r z y ń , pod który sobą, kolorem. linijki. śmierci gała drugim rozcierano Obramienia R y c . 9. Ozdobnie 20. pasowy kształt niskiego flakonu podwójnymi esowa- t y m i u c h a m i ( r y c . 20). W p a r z e z t y m i z m i a n a m i i d z i e wzbogacenie się gamy Pojawienie przyjęte się przez kolorystycznej. skrzyń z odbiorców nowymi bardzo wzorami zostało przychylnie. ż e w s c y s p r z e d a w a l i s w o j e w y r o b y na t a r g u w a także nozi. wozili Leon wewnętrznej kolejnym bocie je na jarmarki Płażewski wyroby stronie wieka numerem dobranie do Ł o w i c z a swoje skrzyni (ryc. na z żelaznej rogach wieka przy dawano jeszcze skich seryjnej W i siostra) Gostyninie ską ośrodka 70-letnią właścicielka, niami z (Tabl. I/b). i w wsi skrzyń tych od o góry o domu. Ozdobnie Widok z obu profilowana stron. Maria 44 Jonne, Data. deska pow. na narożniku Sierpc. Rys. ziono, j e d y n i e o nich wyginąć które naślado­ zajmowali się Ma­ należałoby dokładniej przebadać Sannikach starą, wykonaną, z Gąbina koło trzech ona z na ze skrzy­ bardzo ubogo natrafiono skrzynię zdobniczych, i kwiatach, typu zamknię­ charakterystycznym listkach bli­ informowała i Gostynina, polach łukami jak porównaniu się Gostynina kwiatozłożonych kulek. N a p ó ł n o c od W i s ł y s k r z y ń 10. in­ Słowikow­ skrzyniar- wydłużonych z kolorowych Gąbinie Produkcję przedstawia Krzywię kujawskiego, nem okucia Sowińska. Gostyninie. W Gąbina w np. Cybulskiego, skrzynię, Poza s k r z y n i a m i we Ryc. istniały czasie o b j a z d u z n a l e z i o n o w sko kowalskiej Płażewskich. wyrobem Kozłowski, tego ro­ wieka. trójkątne skrzyniarskie, podobno wzory jewski, W pracownie (brat wały na oraz blachy. Niezależnie od Płażewskich, ne Kier­ 21) odpowiedniego Skrzynie zaopatrywano w z a m k i i zawiasy roboty, i zaopatrywał podpisem ułatwiającym do Pła­ Gąbinie, w Dobrej, niewyraźne dopiero pow. malowanych Płońsk, nie znale­ zachowały wspomnienia, podobno m i a ł y przed 40 laty. się tam �Na północ płótna 0 od lniane, tkaninach ków, Wisły cienkie wyrabiane na barwnych w do dziś grube rodzaju wyrabianych jakoby niejasne w z m i a n k i , są bieliznę, białe na worki. parcianych pasia­ dawniej, zanotowano które wymagałyby tylko jeszcze s p r a w ­ dzenia. W s p o m i n a l i też i n f o r m a t o r z y o w y r o b i e szmaRyc. 11. Ozdobnie dłuższej profilowane ściany domu. b) Stropkowo, pow. d) Mochowo, listwy a) wzdłuż pow. Sierpc, Stropkowo, Sierpc, pow. biegnące c) Pacyna, Sierpc. Rys. pow. Gostynin Maria c i a k ó w . Pewne, r ó w n i e ż niejasne informacje nach a więc Na ry skrzyń lub malowane na jeden innymi w 40 znaleziono laty Z Raciążu, innych na Płońsk Wisły firanek Wycinanki od niekiedy wykonanymi „ślaban", do spania. stolarskimi kolorowe, do dekoracji dzięki w Zostały z powiatem jednak sztuki już kowska i grupy podobnie wycinanek Maria w dwie odmiany, jedną 22, 23), d r u g ą p r o s t o k ą t n e j a k szone n a Gostynina pamię­ tali informatorzy w e ł n i a n e pasiaki; w y r ó b ich zaginął w tej a okolicy przede w wszystkim do stroju kobiecym dziś w likwidację czy wełniane, Według wełniaki sannickie miały beltowego", na k t ó r y m się zacho­ czy ścienne to lub w kapy kolorystyczne jeszcze informacji 1 jej blisko 80-letniej m a t k i można używane łóżek. Przemiany dadzą owiec, pastwisk (Czermno, Pacyna, spotkać jako makatki pasiakach Sannikach. wspólnych Gąbina Sanniki) pasiaki do p r z y k r y w a n i a chodzące związku z upadkiem hodowli przez wane niego na za­ prześledzić Marii Siedlarek Zofii Fortuna, najstarsze tło k o l o r u „czerwonego du­ w r ó w n y c h o d s t ę p a c h co k i l k a (Sanniki, i Sztuki. się Dziś Zofia ich Ma­ należą warstwami, Występują stanowią kolorowego okolicy zorganizowanemu naklejanych Łowickiem. Płońsk, wskrzeszone Wycinanki wielokolorowych, jak pow. północnego. właściwie łowickim zajmują Siedlarek. b a r d z i e j od tkani­ niewielkim ostatnio ludowej, oknach kolorowych. na r. p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y wykonywaniem do zaginęły występowały one konkursowi 1951 papierów które lat, terenie s ą s i a d u j ą c y m Pacyna). z jak w o kobiecym, wschód, w się obszaru Zarówno gromadzkich. Dopiero koło ograniczało wycinanek kilkudziesięciu (Krzywię), żywsze. się Żuromin. wnętrza wiele spowodowanej używaną ubiorze południe od Wisły tradycje tkactwa kufer ośrodkami w części Płońska. i zdobione kredensy. z oparciem, wschodniej Taki spotyka sprzed o we koło p o w a ł y i ścian, w y k o n y w a n i a zawieszanych w zamiast kuf­ między Sierpc, zanotowano tzw. stronie i Zdobienie je Sierpc. ludowych ławę północnej były Robiono Dzierzążni ( r y c . 24), s z a f k i rozsuwaną Po także terenie ł a w y z ozdobnie W Jonnem, pow. tj. używano kolor. pow. w mebli omawianym poręczami zamiast nich używanych zebrano w okolicach R a c i ą ż a i w Dobrej, Data. są Obok pasiastych, wśród nich koliste „klapoki" (ryc. gdyby makatki, zawie­ ścianach. „ K l a p o k i " s k ł a d a j ą się z d w ó c h części: kolistej klejonych do niej od spodu dwóch czyli „ b a n d a ż y " . K o l o r koła nie i do­ szerokich wstęg, jest identyczny z ko­ l o r e m w s t ę g . N a te w s t ę g i i k o l a , b ę d ą c e z a s a d n i c z y m tiem, nakleja się różnej wielkości rozmaitych barwach. mniejsze Dołem ażurowe wycinanki w się w s t ę g i doklejanymi papierowymi frędzlami. p o k i " p r z y k l e j a n o d a w n i e j b i a ł k i e m do zwykle sześć sztuk na jednej belce. wykończa belek „Kla­ powały, Czasem wyci­ nanek w izbie b y ł o tak d u ż o i w s t ę g i b y ł y tak że mieszkańcy chodząc musieli czaj p o w s z e c h n e g o n a k l e j a n i a schylać długie, głowy. „klapoków" Zwy­ zaginął w S a n n i k a c h o k o ł o 30 l a t t e m u , w P a c y n i e p r z e d 40 l a t y . Wycinanki używane tematykę okien, z białej spotyka p o ł o ż o n y c h na wykonane do na tło dekoracji prostokątne ścian, (ryc. mają się bibułki, używane również czasem jako na firanki terenach p ó ł n o c od W i s ł y . S ą to w y c i n a n k i przez w i e j s k i e kobiety, albo albo k u p o w a n e m i e ś c i e . F o r m y ich są raczej ubogie, m o t y w y ciej 23), również roślinną. Wycinanki do naklejane dawniej w najczęś­ geometryczne. Z a g a d n i e n i e t k a c t w a na stawia się południowej. inaczej w o m a w i a n y m terenie części północnej niż w przed­ części Ryc. 12. Ozdobna tafla Dzierzążnia, drzwiowa pow. we wnętrzu chaty. Płońsk. 4Г, �w swym ogólnym wyglądzie z Łowickiego. W Sannikach bice, P a c y n a ) podłużnego, w dół kobiety nosiły znanych (Czernino, koszule „odziemek" rękawy „ćwikle", kroju koszuli miały oraz gwiazdek w nym i żółtym. wana gałązka kolorach Między w brzegach „legotką". były „stęgnówką" kwiatków czarnym, tymi zdobinami zwana tach ozdobione pachami na formie czerwonym, pasa płótna. mankietami. „stępniówka" wyszycia Od pod były Słu­ „poncho" z grubszego zakończone koszuli stanowiła przyramków i był szerokie kwadratowe Ozdobę ubiorów z naszywanymi przyramkami. doszyty Bardzo do i okolicy zielo­ biegła Rękawy na hafto­ mankie­ wykonaną w kolo­ r z e c z e r w o n y m ( P a c y n a ) . K o s z u l e bez „ o d z i e m k a " no­ siły n a z w ę „ p ó ł k o s z u l k ó w " . Na k o s z u l ę w k ł a d a n o tzw. „ k i e c o k " — s p ó d n i c ę z e s z y t ą ze s t a n i k i e m . S t a n i k b y l „tybetowy" (Pacyna), niaka w rzadkie mach fałdów. szyte z wełniaków a spódnica z czerwonego weł- schowane w zało­ czarne „ b r ą ż k i " Formę nowszą w stanowiły tzw. „kiecki" k i l k u k o l o r o w e pasy. W zależ­ ności od p r z e w a ż a j ą c e j barwy, rozróżniano kiecki beltowe" (czerwone ne), „ m a j ó w k i " nią jak mak), „proste" itp. Kiecki miały dołem z przodu wszyty falbanę, był kwadratowy Ryc. 13. Drewniany kościół w Mochowie, pow. Sierpc. chowały centymetrów Późniejsze występował wąski pasiaki, wykonane już więcej nej szerokości. Stosowano barw ułożonych „brążek" około roku w wiązki wówczas czarny. 1900, miały z pasków kolory: róż­ czerwony ..prosty" i „ d u b e l t o w y " , czarny, „ b u r a c z k o w y " , zielony „trawkowy", let). K o l o r „chaberkowy" czerwony, zielony światowej na ówczesna (szafir w p a d a j ą c y tła podkreślony lub barwy moda zastosowaniem szerokością czarny. Po pasiaków łowicka, koloru w pasów pierwszej wojnie sannickich zaznaczająca się pomarańczowego. fio­ bywał wpływa szerszym Pasiaki po­ chodzące z końca okresu m i ę d z y w o j e n n e g o są w rokości do łowic­ kich, odbiegają natomiast od nich zestawieniem barw­ nym. pasów i układzie Bywają wiązki Białe np. pasiaki których różniących się tylko (np. tło jasnozielone i podobne jednokolorowe, w u ł o ż o n e są z p a s k ó w cieniem zielone wiązek sze­ soczyste, p a s k i od­ ciemno­ seledynowe). płótna, dawniej na całym terenie w z n a c z n e j i l o ś c i , k o b i e t y w i e j s k i e o d d a w a ł y do far- biarni, gdzie r ę c z n i e d r u k o w a n o na n i c h r ó ż n e wzory. Według informacji, Gąbinie, Sannikach, pracownia taka na u ż y w a n e s z e w k i na Zebrane drukarnie Kiernozi istniała w płócien i Łowiczu. istniały Na północy Sierpcu. Drukowane płót­ b y l y g ł ó w n i e na b i e l i z n ę p o ś c i e l o w ą w czasie ci b a d a n e g o t e r e n u objazdu dane z zakresu stroju stroje l u d o w e z a g i n ę ł y od z a ś , gdzie t r a d y c j a w badania, wadzić okolicach Sannik), konieczne ramach pobieżnej było względnie są penetracji żywa szczegółowe oczywiście U b i ó r kobiecy w powiecie g o s t y n i ń s k i m 4 fi częś­ dawna, mocno się zatarła. u b i o r u jest k t ó r y c h nie m o ż n a w szytymi przody przepro­ terenu. nawiązywał wzdłuż i plecy o dużych rzadko, za­ „ k a m i z e l k i " bez r ę k a w ó w , Gorsety noszono się­ z brzegów zdobił pasami takiegoż nosiły „kaftany" rękawami. aksamitu; w i e l o b a r w n y haft motywach roślinnych Mężatki Kaftany (Czermno, długie szyto koralikowy jak z Pacyna). kamizelka, gładkich ale materiałów w e ł n i a n y c h , zdobiono obszyciem a k s a m i t n y m , na ry nałożona zw. była koronka lub wijąca się któ­ tasiemka .plotką". Na tzw. głowie kobiety „kopki", zamężne ozdobione nosiły ryżką czepce z gufrowaną, tiulu, wstążecz­ k a m i i p a c i o r k a m i . N a czepiec z a w s z e w k ł a d a ł y chust­ kę, przeważnie umiała zrobić taki do jedwabną. czepiec, których były nieraz Nie każda w wszystkie mężatki. miennych na Według składał specjalistki, przychodzono. wojny obszarze Czepce światowej przez zapasek nara- informacji, omawianym męski kobieta t y m zakresie „z dalsza" te b y ł y n o s z o n e do p i e r w s z e j nie noszono- się z koszuli wpuszczonej do spodni sukiennych gładkich, koloru „ c h a b r o w e g o " lub z i e l o n e g o , z b u t ó w z c h o l e w a m i i ze „ s p e n c e r a " . cer na (czerwonego, czerwonymi do kostek, granatowego), wypustkami. z tyłu przewiązywano ka Spen­ b y ł a to b l u z a z r ę k a w a m i , s z y t a z c i e m n e g o nym a nawet pamięć o nich w tradycji (np. (po­ pierzyny itp.). ludowego są s k ą p e i niepewne, g d y ż na w i ę k s z e j Tam w wełniaka. się natomiast lub „fartuch" g a j ą c e poza b i o d r a , k t ó r e s z y t o z c z a r n e g o s u k n a z n a ­ Ubiór wyrabiane gładko pasy. N a k i e c o k l u b k i e c k ę z a w i ą z y w a n o z pasiastego nad „przedsobek" z materii lnianej lub półwełnianej, tkanej w „du­ (jasnoczerwo- zdobiona Sukmany układane w pasem w e ł n i a n y m Na północ od Wisły dowych Płocka zaciera tradycja się nawet opowiadają się na przywędrowała Dopiero koło wiadomości te ogół z stają czerwo­ stanowiła niebies­ czarnym pamięci. o daszkiem. W okolicach pasiastych do l u d n o ś c i , k t ó r a czy czarne, Sukmanę w kolorze te, j a k s i ę p ó ź n i e j Gąbina Płońska noszono dawnych ubiorów l u ­ w niekiedy k o b i e t , ale w i a d o m o ś c i odnoszą z małym suk­ brzegach wiele fałd. lub w deseń. Nakrycie głowy czapka-maciejówka po nawet ubiorach wyjaśniło, na te tereny z Łowickiego. (Dobra) i R a c i ą ż a (Stawiszyn) się bardziej konkretne. Wynika �z nich, i fartuchy, że Mężczyźni noszono nie tam używano nosili wełniane zaś wełniane sukmany Stropkowa, pow. czerwonym pasem w e ł n i a n y m , (Dobra koło Sierpca, zebrać. Sierpc) Płońska). o którym pasiaste zapasek lub wspomina szare niebieskie, w Wiadomości spódnice naramiennych. (okolice przepasane różnobarwny deseń o stroju okolic Kolberg, nie z udało się 7 7 O. K o l b e r g : M a z o w s z e , t. I V s. 75: „ W o k o l i c y P ł o c k a , g d z i e c h ł o p i s ą z a m o ż n i e j s i ( t u o n i zawsze p a r ą koni jeżdżą), u b i e r a j ą się też dostatniej niż w i n n y c h okolicach. W s z a k ż e sukno na k a p o t y i ka­ m i z e l k i c z a r n e l u b g r a n a t o w e c z ę s t o jeszcze s a m i sobie w y r a b i a j ą (okolica D r o b i n a , Blichowo, Kosino). K a p o t y zwykle b y w a j ą granatowe, obszywane c z a r n y m l u b j a s n o n i e b i e s k i m s z n u r k i e m , z a p i n a n e na 4 czarne guziki. Pasy m a j ą w e ł n i a n e , b a r w y czerwo­ nej z z i e l o n ą . C h u s t k i na s z y j ę czerwone l u b czarne. Spodnie p ł ó c i e n n e w paski niebieskie i białe. Kape­ lusz c z a r n y f i l c o w y , n i e z b y t w y s o k i , l u b c z a p k a n i s ­ ka sukienna. Kobiety noszą płócienkowe spódnice granatowe z białymi kwiateczkami ( s ą to szorce, z t y ł u pod szyją nieco w y c i ę t e ) ; n i e k i e d y b ł ę k i t n e biało-kropkowane. F a r t u c h szeroki g r a n a t o w y l u b błękitny z białymi paskami. Na głowie chustka brunatna lub ciemnoczerwona, burakowej b a r w y , najczęściej zaś szara z c z e r w o n y m i p r ą ż k a m i , w ą s k o z w i ą z a n a na czepiec z f a l b a n a m i . D z i e w k i k ł a d ą g o r s e t y r ó ż n o ­ k o l o r o w e , n a j c z ę ś c i e j b a r w y ceglastej, ciemnożółtej l u b niebieskiej. T r z e w i k i z w y k l e czarne, s k ó r z a n e . W o g ó l e s t r ó j t e n w ł o ś c i a n co do k r o j u z a t r a c i ł j u ż c h a r a k t e r d a w n y , r o d z i m y , p r z y b i e r a j ą c cechy u b i o r ó w miejskich, osobliwie miast pomniejszych." Ryc. 15. Ozdobny ganek. Ryc. 14. Chata drewniana Garncarstwo w na zaniku, jednak z wnęką. badanym po obu Jonne, obszarze stronach pow. znajduje Wisły są czynne pracownie, k t ó r e p o s t a r a m się k r ó t k o teryzować, przedstawiając stan Sierpc. się jeszcze scharak­ dzisiejszy na tle przeszłości. W powiecie g o s t y n i ń s k i m istnieją d w a czynne o ś r o d ­ k i garncarskie: jeden w Leopoldowie, drugi w Gostyninie. pracownie Dawniej miały garncarskie w Barciku być również koło Gąbina i Budach samym Kaleń- s k i c h k o ł o Szczawina. O ś r o d k i te obecnie nie są c z y n ne. W G ą b i n i e i s t n i a ł w a r s z t a t G r a b o w s k i e g o , k t ó r e g o syn jest obecnie g a r n c a r z e m w P ł o c k u . Pacyna, pow. Gostynin. �W Leopoldowie, z w a n y m także „Mizerki" z powodu biedy jaka sześć tam pracowni dawniej panowała, garncarskich; dziś jest było kiedyś tylko jedna, W ski bezrolny chłop, odziedziczył w nastego r o k u życia pomagał ojcu po ojcu. przy Od trzy­ „szykowaniu" g l i n y . D z i ś p r a c u j e bez p o m o c n i k a , g d y ż n i k t n i e się u c z y ć tego n i e w d z i ę c z n e g o z a w o d u . Toczy ki, garnki, dwojaczki czy, dzbanki, skarbonki, dawniej tzw. z cze. jego są technicznie słabe, ściany m a j ą gru­ smug. (prążkami), czyniu to­ skutek wyraźnymi mych też „bycoki". 'Żelazistą glinę, z k t ó r e j go c z e r e p p o w y p a l e n i u j e s t be, donicz­ wyrabiał schudza d o s y ć g r u b y m piaskiem, na Wyroby chce śladami Naczynia malowanymi przy pomocy szorstki. toczenia swe postaci na pozio­ „brązeckami" wilgotnym „szlamkrydy" na­ (pobiał­ ki). O r n a m e n t wzbogaca linia falista lub w i s z ą c e luki, umieszczone p o n i ż e j „prążka" (ryc. b ó w swoich nie p o l e w a szkliwem. kolor sam czerwony. Siwaki zna, 25). wie jak robią, jest w e d ł u g jego i n f o r m a c j i c z y k ze s w y m i wyrobami na się je robi, „Lubin w światową s p r z e d a ż do P i ą t k u cały przyjeżdżający wypał n a b y w a l i od niego z Kutna, Żychlina fii/я. i IG. Drewniany Leopoldowie, r. r. 1920, 1938, garncarzy skiego. z Wyroby Płocku. nazwiska dwóch Są to wyroby naczynia. Dzbanek (ryc. na d n i e i na Dziś Kazimierz i zbiorach jest w wykonana ornamentem farbami podszkliwnymi, w dzbanek pokryty gene­ Stolar­ rozpoznane przez Muzeum się dobrym zdobieniem. jest pokrywającymi 36). M i s k a jest dorzucił Błaszczyka pracowitym Stolarskiemu pionowymi, robić starej odznaczające technicznym zygzakami ozdobiona się garncar­ przestał listy ostatnich, znajdują wykonaniem Do gostynińskich Płocka Matlińskiego, glazurą który i Śniecikowskiego. Matliński w Podleskiego, ozdobiony cały brzusiec całości brązową przez roślinnym, Błaszczyka malowanym rozmieszczonym od wewnątrz brzegach. jedynym garncarzem w Gostyninie łarz, k t ó r e g o g ł ó w n y m zajęciem Osz­ ko­ jest r o l n i c t w o . c a r s t w a n a u c z y ł s i ę w czasie p i e r w s z e j w o j n y wej, pracownię krzewski ne), w y p a l a n e na Do kupowanej brązowo. z II poł. garncarską wyrabia polewane. XVIII w otworzył naczynia sklepie, Rwciee, pow. używa niektóre garnki, w „zgrzebne" czerwono lub polewania Wyrabia w. było Kutenickiego ale pośrednicy kościółek w Wymieniają 60-letni W ł a d y s ł a w Z a k r z e w s k i , z z a w o d u raczej między­ Gąbina. jak na Poznań­ jeździł ło Ł o w i c z a i Soboty w Ł ę c z y c k i e , w okresie wojennym w racji Wyro­ Garnki wypala i c h n i e p r o d u k u j e . O ś r o d k i e m , gdzie t a k i e g a r n k i skiem". Przed pierwszą w o j n ą 48 pół- podobnie garncarzy. Przypisywany zdobi pędzlem roztworu w kilku ( z m . o k . 1910 г.), k t ó r e g o s y n p o r z u c i ł z a w ó d p r o w a d z o n a przez 74-letniego J a n a Oszczyka. Oszczyk, zawód Gostyninie, dawniej Garn­ świato­ r. Za­ (nie polewa­ szaro, o r a z naczynia polewy naczynia dzbanki, Płońsk. 1925 jest kaf- niebieskiej polewa dzieżki na na mle- �ko, spodki i przede w s z y s t k i m doniczki. W y r o b y je sprzedaje w styninie. drewnianym kiosku na W okresie m i ę d z y w o j e n n y m Po p ó ł n o c n e j w sku swo­ w Go­ r o z w o z i ł je s p r z e d a ż po p o w i e c i e l u b s p r z e d a w a ł ły rynku stronie Wisły o ś r o d k i garncarskie Sierpcu, Żurominie, i Płocku. Bieżuniu, Nasielsku, by­ Płoń­ O czterech p i e r w s z y c h nie zebrano kładniejszych danych poza tym, że w do­ Nasielsku było trzech garncarzy, z k t ó r y c h najzdolniejszym być nieżyjący określają go już dziś Lorenc. jako Garncarze z mial Płońska ..szlachetnego g a r n c a r z a " . W P ł o ń s k u obecnie pracuje d w ó c h garncarzy: ni Kiński na handlarzom. i Stanisław Strauss. Dawniej Anto­ było ich więcej. Stanisław kim S t r a u s s ( l a t 44) w y k o n u j e doniczki zwykłe słoiki, rzadziej (lat i garnki. 43) w y r a b i a ozdobne, przede wszyst­ podstawki, dzieżki, D r u g i garncarz A n t o n i podstawki, doniczki, tzw. „ k r a k o w i a k i " — c h a r a k t e r y z u j ą c e profilem ( r y c . 33). D o n i c z k i staci ż ł o b k ó w Dawniej na w po­ krawędzi 31). przy zdobieniu sgratfita. Wilgotne saską garnki specjalnym zdobi o r n a m e n t e m wyrobów w P ł o ń s k u p o s ł u g i w a n o się t e c h n i k ą ną się wygniatanych paznokciem l u b w a ł k a c h (ryc. Kiński ponadto garncarskich z b l i ż o n ą do tzw. naczynie polewano p o b i a ł k ą „glinką"), a następnie wierzchni różne wzory, jak rylcem ryto 17. Ozdobne pow. chowo, pow. stynin, f) Jonne, nin, k) ivykładki Gostynin, Sierpc, hj Dobra, Płock. d) pow. pow. I) Płock, żelazne b) Sanniki, Płońsk, i) Brzozów, Maria do drzwi, pow. Sierpc, Sierpc, (zwa­ na gołębie, jaskółki, Ryc. wię, ej a) Krzy­ Gostynin, Sanniki, c) pow. Mo­ Go­ g) Sanniki, pow. Gosty­ i) Mochowo, pow. Sierpc, pow. Sochaczew. Rys. Data. po­ kwiatki i t d . , p o t e m d o p i e r o suszono, p o l e w a n o g l e j t ą i w y p a l a ­ Zbiory jednak o z n a c z o n e , w o b e c czego kie­ no. rownik e k i p y z a p r o s i ł do M u z e u m w s p o m n i a n e g o wy­ Polewy z miedzi, używano zielonej, którą otrzymywano oraz „ w i ś n i o w e j " — z zendry. Dawniej robiono też dużo n a c z y ń p i e l n i c z k i na b i a ' y c h (np. kro- dziś, kiedy rytej p r z y pomocy tzw. „ s i e ń c a " czyli blaszanego żyka ornament garncarskiego. a jego w y r o b y Kiński Grabowski z Gąbina. laty i na do i osiedlił. 50) się Obecnie do robi ne glazury. Dawniej „zza Płocka, doniczki, gdzie z garnki, do Charakteryzują jasnokremową Płocku s i ę one piękną (ryc. jeszcze 5 5 - l e t n i kilka ski jeść. zimy, kolejnych wyrabia Garncarstwem w Klęską których dla nieudalych przede razem z żoną przedmioty na targu bardziej w t y m swemu ojciu w w naczyń, wyjaśnień technicznych * i o poszczególnych twórcach. kim prace swego ojca — Naczynia zieloną mniejszych ustalił au­ równo­ informacji R o z p o z n a ł przede wszyst­ dzbany jasnej, z b i a ł y m i o w a l n y m i wypełnionymi trudu udzielając o polewie p l a m a m i na zielonej brzuścu, cza­ g a ł ą z k ą z l i s t k a m i (ryc. 37). rozmiarów, używane jako za- nie 8 Kazimierzowi Matlińskiemu zawdzięczamy mię­ dzy i n n y m i p e w n e s z c z e g ó ł y z z a k r e s u m i e j s c o w e j t e r m i n o l o g i i g a r n c a r s k i e j , o d n o s z ą c e j s i ę do części dzbanków: „dziobek", „burta" (wylew), „uszko", . k a ł d u n e k " ( m a k s y m a l n e w y c h y l e n i e b r z u ś c a ) , ..den­ ko". Dwa polewą: Matliński cała rodzina garncarza wypałów. Dziś Płocku. ozdobne, ale swoje nie bylo dzieżki, sprzedaje Dawniej nie od pa­ Matliń­ doniczki, Wyroby Matsię toczył dorównywał Franciszkowi. garncarzy, zgromadzony wielu większego Płockim. zajmuje W Płocku, prócz materiałów znajdujących cowniach cześnie bez używał każdego wszystkim garnki z uchami, podstawki. prac Kazimierz N i e jest to z a w ó d p o p ł a t n y . doskonale okre­ pozbawio­ dwukolorową niedawna. co poszczególnych dawnych 34). garncarza. miała się indziej „proszków". liński, syn mięta więcej a w się w Muzeum i brązową pracuje swych kupnych garncarzy torstwo produkcję wy­ ożenił są „ z g r z e b n e " , dzbany jego r o b o t y z n a j d u j ą W Wisły", się u swego ojca, chętnie przyrządzonej Bo­ płockich sem pochodzi uczył Obecnie jego w y r o b y polewy w się w Łodzi, a dopiero przed mniej sprowadził no­ zamówienie, sie z b i e r a n i a j a g ó d — d z b a n k i ( „ b o k i e d y idą"). kreski Wyszogrodzie. (lat Garncarstwa chowywał 20 robi się s p r z e d a w a n e s ą na j a r m a r k a c h dzanowie, S t a r o ź r e b a c h Józef sprowadza były żej K . M a t l i ń s k i e g o , k t ó r y z n a j ą c w o d ę ś w i ę c o n ą ) , bardziej zdobionych niż cały nie wykorzystano zbiorach również miejscowego się w p r a ­ materiał Muzeum. Ryc. 18. skrzyni. Ozdobna Mochowo, wykladka pow. Sierpc żelazna Rys. do zamka Maria od Data. 41) �Ryc. 20. Skrzynia ludowa wykonana w pow. li)30 r. przez Leona Plażewskiego z Gąbina. Gąbin, Gostynin. bawki, pokrywał polewąP-dwukolorową, regularne marmurkowe Matlińskiego plamy. wykazują tworzącą Prace duzą nie­ Franciszka różnorodność form ( r y c . 30, 32). Z prac innj'ch garncarzy rozpoznał informator w y ­ r o b y p r a c o w n i .Tana W i e r z b i c k i e g o , z m a r ł e g o n a parę lat p r z e d w y b u c h e m d r u g i e j w o j n y ś w i a t o w e j . W M u . zeum z n a j d u j ą się w y k o n a n e przez niego d w a ( r y c . 35). p o k r y t e g ł a d k o p o l e w ą oraz dzieżka wydęciu Dziełem jest dzban Ryc. 21. Podpis na skrzyni bina, 50 pow. Leona Plażewskiego Gostynin. Z Gą­ „zgrzebna", brzuśca zielonawą ozdobiona dwoma białymi nieżyjącego już na dzbany i brązową, największym paskami. Walentego Trzosowskiego oraz z a b a w k i w f o r m i e d w o j a c z k ó w polewanych, w ciemne W Muzeum znajdują plamy się również nałożone biało pędzlem. dwojaczki wykona- �Ryc. ne 22, przez Annę 23. „Klapoki" jednego z braci — wycinanki. Świderskich Wyk. i Zofia Makowska garncarkę 24. Ława kilka z ozdobnym oparciem. Wyk. Jan Sannik. Sanniki, Powyższy przegląd produkcji Maciejewską '•' W z b i o r a c h Muzeum nie są reprezentowane wszystkie płockie pracownie garncarskie. D l a infor­ macji przyszłych badaczy podajemy orientacyjny w y k a z n a z w i s k p o d a n y przez M a t l i ń s k i e g o : 4 garncarzy Swiderskich. 2 Lewandowskich, 2 Trzosowskich, 2 M a t l i ń s k i c h (Franciszek i Kazimierz), Ryc. z uwag natury ogólniejszej garncarstwo, żywotne na bieżącego początku upadać. jeszcze n a stulecia, Starzy garncarze pow. Gostynin. garncarskiej Widać z Mazow.-zu zaczyna wymierają. nasuwa niego, że Płockim gwatlownie Częste są w y - Jankowski, Skoneczny, Lewiński, Anna Maciejew­ ska, J a n W i e r z b i c k i , p ó ź n i e j i p r z y b y l i z z e w n ą t r z Józef Grabowski i Mąkol. Borzęcki z Czyżewa, pow. Gostynin. Sanniki, pow. Gostynin. 51 �padki W porzucania żadnej z tego poznanych mało intratnego pracowni nie się uczniowie. Porównując materiał zabytkowy, w Muzeum w Płocku, z wyrobami dzimy znajdujący sie. współczesnymi, w i ­ pogorszenie się i s p r y m i t y z o w a n i e dzisiejszych ważny mieślników dział ludowych, we i wiejskie. na Mazowszu czo na trzy artystycznej małomiasteczko­ podzielić ozdobne okucia zasadni­ żelaznych wozów, okucia w y s t ę p u j ą c e w budownictwie do zamków, lazne, zawiasy, k r a t y spotykane wiejskich. przede wszystkim części (wykład- i krzyże na Prawie w każdej przy czym majstrowie znają nej okienne) że­ cmentarzach K o w a l i n a b a d a n y m p r z e z nas stosunkowo wielu. rze­ z t e g o z a k r e s u , s p o t k a n e przez Płockim, można działy: twórczości to k o w a l s t w o Wyroby nas ki pochlebnym t e r e n i e jest w s i jest s i ę c z ę s t o na kowal, „artystycz­ robocie". Ryc. 25. Wyroby garncarza Jana Oszczyka W e d ł u g opinii miejscowej, najpiękniejsze Ma­ ubogie. P i e r w o t n i e , gdy w użyciu były wozy o s a d z o n y m i na starej konstrukcji stałe w tzw. „śnicach" zdobnictwo było z dyszlami (wozy takie są Gąbinie, Sannikach, nieco bogatsze. miejsce złączenia i mają dyszla, zwłaszcza środkowy, w postaci r o z k u t y c h jednej tarcz kolistych, stronie esowato w y c i ę t y c h . podobnie jak i na są stemplami siadający Od tarczach wojny wytłaczane ośrodka małe miasteczko, kowalskiego tamtejsi rozchodziła przyozdabiali „floresy" na ale swe się wozy żelaznych sława i daleko. bryczki, okuciach, światowej konstrukcja dyszle pierście­ nie, k t ó r e z a s t ą p i o n o g r u b y m i lub z Leopoldowa. Leopoldów, blachami, powierzchni tych k a ż d y d a w a ł swój specjalny „znak". ną kowalstwie rozwoju zdobnictwa w Ważną była rencja. Jeden „sadził" się w zdobnictwie nad starając się p i ę k n y m okuciem zdobyć niejednokrotnie „ślicznie" zdobią informowano wozy. mieli być koloniści niemieccy. były tak Kowale nawet w swej czym przyczy­ konku­ drugiego, odbiorców. Nie m n i e j s z ą s ł a w ą niż B i e ż u ń cieszył się terenie te robiąc Kowalami o w wozów wyjmowane, w z w i ą z k u z czym odpadły opisywane wyżej Wzory przy po­ formę. Zastosowano jako jego cień­ tzw. „ k a c z k a " , prostokątnymi pow. Gostynin. ściąganymi przy blach pomocy kowale również w z o r y s t e m p l a m i , a czasem i s w o j e z n a k i l u b to po tych, geometryczne. Przy niekiedy c i e k a w ą zmianie. śnie formy o w a l n y c h czy powierzchni pierścieni, proste wzory pierwszej uległa ozdobne Na szym k o ń c u dyszla w b i t y jest hak, filowanymi Bieżuń Pier­ ścienie żelazne, które obejmują Na 52 jest raczej jeszcze d z i ś n i e k i e d y w u ż y c i u w Go­ tam miejscowej zowsza P ł o c k i e g o wy­ W strony terenie wozy różne ze w o z a c h na rabiano w B i e ż u n i u , pow. Sierpc i L w ó w k u , pow. stynin. ocenom l u d n o ś c i , z d o b n i c t w o o k u ć na Sejkowicach), wyrobów. Drugi Wbrew zawodu- kształcą od inicjały. rozpowszechnione, że s t o s o w a ł a produkcji również góry zaś ozdobny w Ozdoby śrub. wybijali fabryka wozów w zamiast kształcie, stempelkowe, „kaczki" tzw. o których je Płocku. K o ń c e dyszli zaczęto o k u w a ć d w o m a p o d ł u ż n y m i chami, pro- osadzano bla­ hak „fornal". wyżej wspomnia­ no, s ą n a o g ó ł m a ł o u r o z m a i c o n e . S p o t y k a m y t u u k o ś ­ ne k r z y ż y k i , r o m b y p u s t e l u b k r a t k o w a n e , s z e r e g i z ł o ­ Lwówek. żone między dwiema tym, równoległymi. Czasem obok k r e s k i prostej występu­ je, j a k o d r u g i element zdobniczy, p u n k t . W porówna­ niu zdobionymi jak Lwówku z z linii bogato ukośnych, biegnące wozami małopolskimi czy �Ryc. 26, 27, 28. Żelazne krzyże z końca XIX w. Kul kowal Żabka z Gąbina. Cmentarz w Służewie, pow. Gostynin. śląskimi, zdobnictwo z okolic Płocka przedstawia się bardzo ubogo. Wśród wyrobów n i c t w e m , na żelaznych, z tzw. zapadki (ryc 17 a—g), z otworem my przy się czyzna, w druga do to p ł a s k i e i klamką, sprężynowych. po ozdobne które W drugiej Widły Wisły mamy cały i wiele form Kielec­ Lubel­ przykładów n a w i ą z u j ą c y c h do f o r m z p r z e ł o m u w i e k u X V I I I i X I X (ryc. i i 17 h — 1 ) . Tarcze wariantach zdobią miasteczek Mazowsza skich Ryc. te w stare domy licznych odmianach mieszczańskie Płockiego oraz drzwi miast wiej­ ozdobnych na zewnątrz kończonych wykladek do w komorach, zamków leżący — rzeźba ludowa z kościoła wygiętych, g'ówkami, składające z o d g i ę t y m i na Z innych i esowato ptasimi się oraz spotykamy z żelaznych rozchylo­ czasem kraty za­ do okien pojedynczych sztab boki półksiężycowatymi przedmiotów zębami. zdobionych nale­ ży w y m i e n i ć w y k ł a d k i do z a m k ó w od s k r z y ń ( r y c . oraz siekiery wanymi kać z wybijanymi na ostrzu tarnych. wśród żelaznych Najciekawsze kutych krzyżów są stare okazy niekiedy w formie są na wami, zdobione na powierzchni które zdobione bogato k u t y m i rozrastając parafialnego. się p r o w a d z ą zasadniczej (ryc. Kobylniki, pow. XIX (ryc. 26, stempelkami wielopromiennych gwiazdek. Nowsze ogół spot­ cmen­ z końca wieku, o bardzo prostych techniczne formach 27), 18). nieskompliko­ zdobinami. Stosunkowo dużą rozmaitość można gubienia formy kościołów. 29. Chrystus nych tar­ pierw­ Sanu, szereg wy­ spotyka­ grupie wsiach do otwierania okolic Polski (Opoczyńskie, Krakowskie, szczyzna); budow­ się w y k l a d k i służącym przeważnie znanych i z innych z d w i e g r u p y . J e d n a to kluczowym zamkach spotyka na „paluchem", cze szej związanych plan pierwszy w y s u w a j ą z a m k ó w . D z i e l ą s i ę one kladki Prócz z a w i a s y do d r z w i , r o z d w o j o n e , o r a m i o n a c h i giętymi krzyże moty­ c z a s e m do za­ 28). Płock. Fot. D. Kacz­ marczyk. 53 �Hyc. 30. „Flasza" o polewie z Najsłabiej ze przedstawia wszystkich się zielonej. ornamentem na Wyk. Franciszek plastycznym działów Mazowszu na sztuki ludowej Płockim plastyka. R z e ź b y czy m a l a r s t w a l u d o w e g o n i e m a p r a w i e z u p e ł ­ nie. Przez drewnianą w cały którymś cnowbkiej Ryc. czas figurkę kościele w 32. Duży objazdu Matki znaleziono typowym dzbanek na Skępskiej, obraz M . B. jedną o zielonej polewie. 33. „Krakowiak" z Wyk. niczych. Zbiór rzeźby Ryc. 31. Doniczka Płońska. religijnej, znajdujący się na siadają metryk, a według rzeźba kurpiowskiego. ludowa informacji Na uwagę wyobrażająca mają Matliński Wyk. Antoni z Parowa Kiński k. Płocka. z Płońska. pochodzić zasługuje leżącego (w k o ś c i e l e p a r a f i a l n y m w K o b y l n í k á c h , Franciszek — garnek. Płocka. z po­ Często- Wyk. k. Kiński t y m miejscu p o m i j a m , g d y ż okazy p r z e w a ż n i e nie z terenu obraź- Parowa Antoni w M u z e u m w P ł o c k u (zresztą bardzo i n t e r e s u j ą c y ) , czasem wykonaniu warsztatów Ryc. 54 natrafiono Boskiej Matliński krawędzi. Płock, jeszcze Chrystusa pow. Płock). Muzeum. �Ryc. ka. 34. Dzbanek Płock, zanotowana Dziat o polewie Muzeum. w czasie Inwentaryzacji t u t u S z t u k i ( r y c . 29). 1 0 Ryc. dwukolorowej: 35. Dzbanek inwentaryzacji Zabytków kremowej o polewie zabytków Państwowego i brązowej. zielonej. 1 0 W 1952 r o k u n a t e r e n i e M a z o w s z a P ł o c k i e g o p r o ­ wadził i n w e n t a r y z a c j ę Dział Inwentaryzacji Zabyt­ ków Państwowego Instytutu Sztuki. W toku prac zanotowano r ó w n i e ż n i e k t ó r e zabytki sztuki ludowej- Wyk. Jan Zebrane w przez Insty­ Wyk. nie dają Mazowsza Józef Grabowski Wierzbicki z Parowa z Płocka. ciągu pięciodniowego oczywiście Płockiego, k. Płock, objazdu pe!nego obrazu jednak zebrana sztuki tu Płoc­ Muzeum materiały ludowej garść wia­ d o m o ś c i zawiera pewne dane orientacyjne, k t ó r e gą okazać przyszłości się pożyteczne prowadzić dla badanie badaczy, na tym chcących terenie. mo­ w � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86fecbeb79fbeb87d7c3a5e9b82d6768.pdf d530cb230e7445092b6e07c061edc29d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5190 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource translacje - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4815 Title A name given to the resource Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.295-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 POGLĄDY I OPINIE TARZYCJUSZ BULIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań POWIEDZ M I , CO TŁUMACZYSZ, A POWIEM CI, K I M JESTEŚ. O POLSKICH P R Z E K Ł A D A C H PRAC ANTROPOLOGICZNYCH W LATACH 2002-2007 Polski rynek tłumaczeń prac antropologicznych przeżywa ostatnio prawdziwy rozkwit. Dość powiedzieć, że w ciągu ostatnich pięciu lat (2002-2007) ukazało się ponad trzydzieści przekładów prac sygnowanych jako antropologiczne i po­ wstały cztery nowe serie („Biblioteka Klasyków Antropologii", „Seria Antropo­ logiczna", „Cultura", „Antropologia Religii"). W porównaniu do tego poprzednia „pięciolatka" (1997-2001) wygląda znacznie gorzej — jest to raptem jedenaście pozycji. Wyraźnie „idzie nowe". I właściwie można by rzec, że dobrze się dzieje, bo przecież po latach posu¬ chy dostajemy do rąk tłumaczenia znanych książek. Wreszcie po polsku można przeczytać Clifforda Geertza, Victora Turnera czy Edwarda Evans-Pritcharda. Nic, tylko przyklasnąć! W rekordowym roku 2006 na półkach księgarskich ukazało się trzynaście przekładów antropologicznych pozycji. To robi wrażenie. Jako czytelnik mogę się tylko cieszyć. Jednak jako antropolog, współautor antologii (Buliński, Kairski, 2006) i tłumacz, przyglądam się temu zjawisku zdecydowanie bardziej krytycznym okiem. Niepokoi mnie szereg regularności, jakie można dostrzec w przekładanych pracach, a które oceniam jako negatywne. Sądzę, że nie są one przypadkowe i że wybory dokonywane w tym zakresie odzwierciedlają kondycję polskiej antropologii. Stąd też wzięła się idea napisania tego tekstu. Chcę w nim zwrócić uwagę na mankamenty polskich tłumaczeń, które najprawdopodobniej biorą się z przesądzeń i wyborów znacznej części polskich antropologów. Zajmę się tutaj dwudziestoma dziewięcioma pracami wydanymi w latach 2002-2007, które wymieniam w bibliografii . Cezurą jest rok 2002, ponieważ od 1 1 W wykazie pomijam wznowienia (np. Socjologię i antropologię Marcela Maussa), prace pogra­ niczne, których antropologiczność budzi moje wątpliwości (np. Początki kultury René Girarda), książki �Tarzycjusz Buliński 296 tego momentu wzrosła łatwość wydawania tłumaczeń prac antropologicznych. Pojawienie się nowych ścieżek finansowania przekładów zaowocowało szybkim wzrostem liczby nowych pozycji na rynku księgarskim. W ciągu owych pięciu lat można więc stosunkowo dobrze zaobserwować preferencje naszego środowi­ ska odnośnie do tego, co tłumaczyć, jak tłumaczyć, jak wydawać i redagować. I o tych preferencjach słów kilka. Kryteria doboru pozycji do tłumaczenia Przyjrzyjmy się najpierw, jakie regularności rządzą doborem pozycji przed¬ kładanych do tłumaczenia. Na początek popatrzmy na rodzaj najchętniej wybieranych prac. Otóż w ciągu tych pięciu ponad lat przełożono cztery monografie o tematyce szczegółowej (Geertz, 2006; Griaule, 2006; Evans-Pritchard, 2006, Radcliffe-Brown, 2006), zero prac porównawczych, osiem monografii o tematyce ogólnej (Appadurai, 2005; Boyer, 2006; Douglas, 2004, 2007a; van Gennep, 2006; Goody, 2006; Hannerz, 2006b; Hubert, Mauss, 2005), pięć podręczników (Barnard, 2006; Hannerz, 2006a; Herz¬ feld, 2004; Kuper, 2005, Winkin, 2007) siedem prac zawierających teksty pojedyn­ czego autora (Douglas, 2007b; Geertz, 2003, 2005a, 2005b; Sahlins, 2006; Turner, 2005, 2007) oraz cztery antologie (Bakke, wyb., 2004; Hryciuk, Kościańska, wyb., 2007; Nowicka, Kempny, wyb., 2003; Zajda, wyb., 2007) . Czy z tego wykazu nie wynika, że bardziej wolimy tłumaczyć dzieła o charakterze ogólnym od tych po¬ ruszających kwestie szczegółowe? Teoria o szerokim, najlepiej ogólnoświatowym, zakresie? — chętnie. Zbiór esejów o wszystkim z polemicznym zębem — z przy­ jemnością. Najnowszy podręcznik? — jak najbardziej. Ale już porównawcze stu­ dia regionalne lub monografie etnograficzne raczej omijamy z daleka. A jeżeli trafi się praca szczegółowa, jest nią prawie zawsze pozycja sprzed wielu lat, jak to się mówi „klasyczna". Alfred Radcliffe-Brown owszem, ale John Comaroff już nie. Spośród monografii, honoru współczesnej antropologii broni jedna jedyna, wydana ponad ćwierć wieku temu, Geertzowska Negara (2006), choć trudno j ą traktować jako wzorcowy przykład dzisiejszego sposobu pisania tego typu prac. Wygląda na to, że dla polskich antropologów wartościowsze są przekłady starych typów mo¬ nografii niż nowych. Zastanawiam się, dlaczego? Czyżbyśmy uważali monografię za relikt minionej epoki, który nie ma racji bytu w dzisiejszym, złożonym świecie? 2 nieantropologiczne, choć wydane pod hasłem „etnologii i antropologii kultury" (np. Wyobraźnię etno­ graficzną Paula Willisa) oraz pozycje ewidentnie nienaukowe, których geneza wywodzi się z antropo­ logii (np. Drogi szamana Michaela Harnera). Nie uwzględniam też trzech kolejnych tomów „Dzieł" Bronisława Malinowskiego, ponieważ interesują mnie nowe trendy wydawnicze, nie zaś kontynuacje. W analizie pominę także, z oczywistych względów, antologię mojego współautorstwa. Monografie szczegółowe dotyczą jednego ludu, prace porównawcze koncentrują się na grupie ludów (oczywiście różnie wyznaczanej), monografie o tematyce ogólnej obejmują możliwie największą liczbę ludów, najlepiej całą ludzkość. 2 �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 297 Monografia dobra, ale tylko do nauczania historii etnologii? A może o co innego tu chodzi? Sądzę, że tak. Jeżeli bowiem podzielimy tłumaczone prace na te, których celem jest w pierw¬ szym rzędzie wyjaśnienie danych etnograficznych (np. Griaule, 2006; Turner, 2007; Sahlins, 2006; Zajda, wyb., 2007) oraz na te, które używają etnografii do zobrazowania jakiegoś ogólnego problemu (np. Geertz, 2005b; Douglas, 2007a; Hannerz, 2006b; Nowicka, Kempy, wyb., 2003), wtedy pojawi się intrygująca prawidłowość. Prace młodsze często mają charakter ogólny; etnografia pełni w nich służebną rolę przykładu. Z kolei prace starsze częściej nasycone są et¬ nograficznym szczegółem. Książki powstałe po roku 1980 stanowią mniej niż jedną trzecią wszystkich rozpatrywanych pozycji, zaś prace najnowsze, wydane po roku 2000, to niecała jedna siódma. Tak więc nie tylko o monografie tu chodzi, choć akurat one dobrze obrazują polskie tendencje. Po prostu w zakresie tłuma¬ czeń widać u nas odwrót od prac skupionych na wyjaśnianiu etnografii. Nowo¬ czesną antropologię w Polsce reprezentują tłumaczenia prac o ogólnym charak¬ terze, najlepiej — napisanych w eseistycznej i przyczynkarskiej formie. Jest to ciekawa tendencja, ponieważ z Geertzem na sztandarze (w ostatnich latach jest to najczęściej przekładany u nas autor) pomijamy prace realizujące jego postu¬ lat zagęszczania opisów świata. Odchodzimy od konkretu, równocześnie głosząc jego pochwałę. Tymczasem wystarczy wziąć do ręki pierwszych dziesięć waż¬ nych pozycji z jakiejkolwiek etnologicznej tematyki, by zobaczyć, że — prócz prac ogólnych — „drugą nogę" tej dyscypliny na świecie stanowią książki sku¬ piające się na wyjaśnianiu „zagęszczonej" etnografii. Wygląda na to, że odbija się tu czkawką postmodernizm, który od badania świata wolał tropienie tropów i rozmowy o dyscyplinie. Zajmijmy się teraz rodzajem najchętniej wybieranych profili teoretycznych. Rzuca się tu w oczy prawie całkowity brak pozycji należących do paradygmatu naturalizmu metodologicznego. Właściwie, do tego nurtu z trudem zaklasyfiko¬ wać by można tylko pracę Boyera (2006; z trudem, ponieważ w naturalizmie tkwią tylko jej podstawy, cała reszta opiera się na kognitywizmie). Inne książki napisane w ramach rozmaitych podejść naturalistycznych, których we współ¬ czesnej antropologii bynajmniej nie brakuje, są skutecznie pomijane. W Polsce króluje antynaturalizm, a ściślej mówiąc, jego wybrane fragmenty. Zdecydowaną przewagę posiadają tu badacze połączeni mało precyzyjną etykietką antropolo¬ gii symbolicznej. Ich prace przekłada się wręcz hurtowo — dotychczas łącznie przetłumaczono osiem pozycji autorstwa Victora Turnera, Mary Douglas i Clifforda Geertza, a w kolejce czekają następne. Znacznie słabiej reprezentowany jest postmodernizm, socjologizm francuski oraz brytyjski funkcjonalizm. Co po¬ nadto? Gałąź kognitywna jest chyba dla nas mało istotna, gdyż wydanie dwóch prac, które do niej przynależą (Boyer, 2006; Goody, 2006) zawdzięczamy środo¬ wiskom pozaantropologicznym. Strukturalizm, jak się wydaje, jest utożsamiany z Levi-Straussem (i ewentualnie Edmundem Leachem), albowiem po ukazaniu �298 Tarzycjusz Buliński się sześciu jego prac w poprzednich latach, temat ucichł prawie zupełnie, zaś honoru tego paradygmatu muszą bronić najbardziej do niego zbliżone Wyspy historii Marshalla Sahlinsa. Wniosek stąd taki, że prym teoretyczny w polskiej antropologii wiedzie her­ meneutyka, wspierana od czasu do czasu starszymi kierunkami (klasyczny funkcjonalizm i socjologizm). Jakiekolwiek inne podejścia mogą prześlizgnąć się tylko w mniejszym formacie antologii. Taka tendencja nie dziwi, jeśli zestawić j ą z omawianym powyżej nastawieniem „ogół — teoria — przyczynek". Herme¬ neutyka je ułatwia, ewolucjonizm czy kognitywizm utrudniają, i to bardzo. Zasady rządzące przekładem i redakcją Czas na drugą kwestię — regularności w zakresie rozstrzygnięć redakcyjnych i translatorskich. Zacznę od wyboru formy edycji, to jest decyzji o tym, czy będzie to książka samodzielnie istniejąca na rynku, czy też wydana w ramach serii wydawniczej. Już na pierwszy rzut oka widać, że króluje opcja druga — niemal wszystkie pozycje opublikowano w ramach serii. Przyczyna takiego rozwiązania tkwi chyba w ra¬ cjach pozamerytorycznych, albowiem w większości wypadków trudno wychwycić myśl przewodnią, przyświecającą całemu cyklowi. O ile lepiej lub gorzej udaje się to w przypadku serii pozaantropologicznych („Communicare", „Horyzonty Nowoczesności", „Pejzaże Myśli"), to już nowo powstałe serie antropologiczne mają z tym poważne kłopoty. Rozwiązują je na dwa sposoby: albo raczą czy¬ telnika ogólnikami w rodzaju „przybliżania klasycznych tekstów", albo też po¬ mijają tę kwestię milczeniem. Pierwszą strategię stosuje „Biblioteka Klasyków Antropologii" oraz „Seria Antropologiczna", w której kryterium wydawania są bliżej nieokreślone „standardy" lub „nowe drogi postępowania" w dyscyplinie. Być może są one uważane za tak oczywiste, że nie warto o nich pisać. Jestem od­ miennego zdania. „Klasyczność", łącząca średniowieczny Opis podróży Wilhel­ ma Rubruka do ziem Tatarów czy słynnych Wyspiarzy z Andamanów z na wskroś współczesnym i z antropologią co najwyżej pokrewnym Szkicem z teorii praktyki Pierre'a Bourdieu, jest dla mnie co najmniej niejasna. Nie wiem też, na czym polega siła oddziaływania Boga wody Marcela Griaule'a (nie ujmując niczego samej książce), jeśli nawet z samego wprowadzenia do tej książki wynika, że jej ówczesna recepcja była dość ograniczona. Poszukiwanie znaczenia tej pozycji poprzez pryzmat postmodernizmu, to chyba niezbyt trafny sposób pokazywania standardów dyscypliny, prawda? Drugiej strategii hołduje krakowska „Cultura", gdzie wydawane prace mają zapewne na celu stworzenie jakiejś ogólnej Nauki o Kulturze, albowiem poza antropologią znajdziemy tam studia z zakresu litera¬ turoznawstwa, historii sztuki, socjologii i studiów kulturowych (pominięte przeze mnie w bibliografii). „Zapewne", ponieważ brak choćby wzmianki na ten temat. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 299 To pozytywna interpretacja. Negatywna podejrzewa zbiórkę pod tytułem: „co kto ma ciekawego do tłumaczenia?". Jak widać, na razie formuła nowych serii antropologicznych ma kształt cokol¬ wiek niedookreślony. Interesująco współgra to z ciągle żywotną dyskusją na temat tożsamości polskiej antropologii, jej zmienności i nieokreśloności. Czyżby niepew¬ ność granic dyscypliny wpływała także na charakter serii wydawniczych? Przyjrzyjmy się z kolei kwestii „aparatu" redakcyjnego, dzięki któremu czy¬ telnik otrzymuje dodatkowe informacje, dostarczone przez tłumacza bądź redak¬ torów naukowych. Opracowanie redakcyjne obejmuje przede wszystkim wpro¬ wadzenie, przypisy merytoryczne i przypisy translatorskie. Są dwie przyczyny, dla których polskie przekłady powinny być dobrze wyposażone w tego rodzaju ułatwienia. Po pierwsze, dlatego że książki antropologiczne są tekstami specjali¬ stycznymi, których odbiór może nastręczać trudności. „Aparat" redakcyjny w ta¬ kich razach ma ułatwiać czytelnikowi zrozumienie treści książki, umiejscowić j ą w odniesieniu do innych tekstów, wskazywać na jej mocne i słabe strony, wy¬ jaśnić niuanse tłumaczenia. Po drugie, dlatego że najprawdopodobniej jednym z głównych celów ich wydawania jest chęć nadrobienia „zaległości" polskiej antropologii względem antropologii światowej. Tłumaczenia mają przecież udo¬ stępniać polskiemu czytelnikowi ważne prace, o których do tej pory jedynie sły¬ szał lub czytał w omówieniach. Jest zrozumiałe, że czytelnik ten nie może zbyt dobrze znać ani kontekstu ich powstania, ani też kulis dyskusji, jakie są toczone na ich łamach. I dlatego redakcyjna pomoc jest tu wskazana, a czasami wręcz konieczna. Tymczasem polskie przekłady niechętnie oferują coś więcej ponad tekst ory¬ ginału. Najlepiej jest jeszcze w zakresie wprowadzeń, bowiem posiada je ponad połowa wszystkich rozpatrywanych książek i większość serii wydawniczych. To i tak dobrze, bo w poprzedniej „pięciolatce" (1997-2001) proporcje te były kata¬ strofalne — raptem jedna dziesiąta redaktorów uznała obecność wprowadzenia za niezbędną. O wiele gorzej wygląda sprawa obecności przypisów merytorycznych — w istotnym stopniu posiada je tylko jedna trzecia wszystkich pozycji. Ich brak jest dużym mankamentem przekładu, bo nie dość, że najczęściej prowadzi do zu¬ bożenia tekstu, to w skrajnych przypadkach pociąga za sobą jego niezrozumienie. Jako przykład mogą tu posłużyć Wyspy historii Marshalla Sahlinsa (2006). Ten zbiór esejów jest w istocie wielowymiarową dyskusją, która odwołuje się do ob¬ szernego korpusu faktów historycznych i interpretujących je koncepcji. Odwołania te są oczywiste dla etnohistoryka i antropologa Oceanii, dlatego w samym tekście zawierają się w jednym lub dwóch zdaniach. Dobry odbiór książki, to jest zgodny z zamiarem autora, winien ten „hipertekst" uwzględnić. Polskie wydanie to jednak prawie wyłącznie tekst główny, który sam w sobie nie tylko nie oddaje myślowego bogactwa oryginału, ale także miejscami może być trudny do zrozumienia. Najbardziej jednak zadziwia mnie mizerna obecność (tylko w jednej siódmej wszystkich prac) wyjaśnień tłumaczy odnośnie do ich wyborów językowych. �Tarzycjusz Buliński 300 Wygląda na to, że były one proste i jednoznaczne. Nie bardzo w to jednak wie¬ rzę, mając za sobą własne doświadczenia w zakresie korygowania cudzych prze¬ kładów, jak i samego tłumaczenia. Literatura antropologiczna wcale do łatwych nie należy. Pułapek w rodzaju big man i great man albo witchcraft i sorcery jest w niej naprawdę dużo. Dodatkowo, wszędzie tam, gdzie operujemy na poziomie etnografii lub konkretnej teorii, trzeba szczegółowej wiedzy merytorycznej, aby uniknąć pomyłek i niedomówień. Tymczasem w tłumaczonych pozycjach dys¬ kusyjnych rozstrzygnięć jest dużo, a objaśnień mało . W rozpatrywanych prze¬ kładach zauważyć można stosunkowo dużą liczbę błędów rzeczowych. Słynne stwierdzenie Indian Bororo „jesteśmy czerwonymi arami", zamienione przez tłu¬ macza w radosne „jestem papużką", notorycznie pojawiające ogrodnictwo miast kopieniactwa, rodzina językowa tucano przerobiona w nieistniejących Indian Tukanoan, Wyspy Sandwicha przeobrażone w smakowite Wyspy Sandwicza — to tylko niektóre przykłady. Tego rodzaju błędy biorą się albo z niewiedzy, albo z uznania, że poprawność szczegółów jest nieistotna. Być może tutaj tkwią źródła słabej obecności „aparatu" redakcyjnego. I na koniec muszę wspomnieć o jednej ważnej rzeczy — pisowni nazw włas¬ nych ludów i grup etnicznych. Panuje tutaj dość duży bałagan i samowola. I to nie tylko w obrębie wszystkich przekładów — co byłoby jakoś zrozumiałe, choć wcale nie mniej przez to szkodliwe — ale często także w ramach jednej pozycji. Zazwyczaj jest tak, że tłumacz spolszcza nazwę w taki sposób, który mu odpo¬ wiada językowo. Inne pozostawia bez zmian i nie razi go powstały w ten sposób galimatias. Mamy więc Jorubów, Aruntów czy Kodaków, a tuż obok egzystują bez przeszkód Pigmejczycy, Bemba (czemu nie Bembowie?), Lele (Lelowie?) wespół z Balobedu (Balobedowami? Balobedami?). Niektórzy Indianie, tacy jak Krikowie, dostępują zaszczytu spolszczenia, podczas gdy inni, w rodzaju Indian Cuna, muszą zadowolić się formą pierwotną. Tego rodzaju praktyka translatorska pociąga za sobą szkodę poznawczą, ponieważ odmieniony przez przypadki polski odpowiednik często uniemożliwia dotarcie do nazwy oryginalnej. Kim są na przykład Merinowie? Kogo mam szukać? Merin, Merino czy Merina? A kiedy jeszcze dojdzie do tego błąd rzeczowy, jak w przypadku Jaundejów (którzy de facto nie istnieją, są tylko użytkownicy języka ewondo lub jaunde), wtedy odkry¬ cie, o kogo tak naprawdę chodziło, jest już nie lada wyzwaniem. Sądzę, że zasada powinna być jedna - polski przekład wstawiamy wyłącznie wtedy, gdy taki już istnieje i jest zadomowiony w naszym słownictwie. Wszyst¬ kie inne zostawiamy bez odmiany, w pisowni oryginalnej. Komancze, Masajowie 3 3 W dwóch przypadkach wątpliwości pojawiają się nawet na poziomie tłumaczenia tytułu pracy. Dlaczego Purity and Danger przełożono jako Czystość i zmazę (Douglas, 2007), a z Dramas, Fields and Metaphor powstały Gry społeczne, pola i metafory (Turner, 2005)? Moim zdaniem, oba przekłady nie są zbyt trafne i niosą ze sobą skojarzenia semantyczne odbiegające od oryginalnych. W takim przypadku chciałbym mieć możliwość porównania swoich argumentów z wyjaśnieniami tłumacza. A tej, niestety, nie mam. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 301 czy Tuaregowie zostali już przez polski język oswojeni i nie ma potrzeby tego zmieniać. Natomiast lepiej nie wprowadzać Indian Bororów, Tupi-Guaranów, Nagów czy Kwajów . 4 Wnioski Czy strategia wydawnicza rzeczywiście odbija, przynajmniej częściowo, kon¬ dycję polskiej antropologii? Sądzę, że tak, i że powyższe regularności można od¬ naleźć także w innych sferach jej działalności, choć wykazanie tego wymagałoby szczegółowych studiów. W każdym razie same przekłady prac antropologicznych przejawiają prawidłowości, które nie napawają mnie optymizmem. Wyłania się z nich obraz antropologów, którzy chętnie piszą prace „naładowane" teorią, lecz pozbawione kompleksowych danych etnograficznych. Którzy etnografię pojmują jako swoiste kolekcjonerstwo, a nie jako niezbędny etap naukowego wyjaśnia¬ nia. Dla których szczegół merytoryczny jest mało istotny i nie zaprzątają sobie głowy jego poprawnością. Którzy wolą pisać przyczynki lub oglądać zjawiska z lotu ptaka, niż tworzyć monografie szczegółowe i porównawcze. Dla których nowoczesna antropologia hermeneutyką stoi, zaś ewolucjonizm jest pieśnią prze¬ szłości. Dla których granice antropologii są niepewne, a może nawet nie istnieją, lecz którzy — paradoksalnie — nie widzą żadnych przeciwwskazań, by określać się mianem antropologów. Taka sytuacja mnie niepokoi i nie chcę, aby polska antropologia podążała w tę stronę. Próbuję to osiągnąć, między innymi, przedstawiając własną propozycję tego, co tłumaczyć oraz jak wydawać i redagować, by było to jak najbardziej wartościowe. Antologia o „wojnie" w społecznościach Amazonii jest tego przy¬ kładem. Z radością zauważam, że część redaktorów i tłumaczy podąża tą samą drogą i stara się unikać opisanych powyżej mankamentów. To daje nadzieję, że za dziesięć lat uwagi te przestaną być aktualne, a polski czytelnik będzie mógł zapoznawać się z nowoczesną antropologią w jej rzeczywistym, nie zaś okrojo¬ nym kształcie. 4 Osobną kwestią, które pozostaje na uboczu moich rozważań, jest jakość literacka przekładów prac antropologicznych. Rzecz jasna, trudno tu pokusić się o analizę translatorską, ale jedną uwagę uważam za konieczną. Otóż czasami prace sprawiają wrażenie tłumaczonych „na szybko", bez poświęcenia im należytej porcji wysiłku. W takich razach tłumaczenie zawiera dużo kalek językowych, obecnych zarówno na poziomie znaczeniowym (nagminne spolszczanie angielskich wyrazów), jak i składnio¬ wym (używanie angielskiej składni w polskich zdaniach). Oczywiście, przekład traci wtedy na zrozu¬ miałości, mnoży zdania, których nie sposób pojąć bez niezależnej znajomości tematyki, nie mówiąc już o lekkości i płynności samego czytania. Takie książki lub artykuły czyta się z mozołem, często zapominając o ich treści, a niektórych po prostu czytać się nie da. Jako wykładowca mocno nad tym ubolewam, ponieważ widzę, że część tekstów lepiej sprawdza się na zajęciach w wersji oryginalnej niż polskiej. �Tarzycjusz Buliński 302 BIBLIOGRAFIA Appadurai A. 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek, seria: Horyzonty Nowoczesności, Universitas, Kraków. Bakke M. (wyb.) 2004 Estetyka Aborygenów australijskich. Antologia, przeł. R. Nowakowski, Universitas, Kraków. Barnard A. 2006 Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, Seria Antropo­ logiczna, PIW, Warszawa. Boyer P. 2006 I człowiek stworzył bogów... Jak powstała religia?, przeł. K. Szeżyńska-Maćkowiak, seria: Pejzaże Myśli, Prószyński i S-ka, Warszawa. Buliński T., M. Kairski (wyb.) 2006 Sny, trofea, geny i zmarli. „Wojna" w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazonii - przegląd koncepcji antropologicznych, przeł. T. Buliński i in., Wydawnictwo UAM, Poznań. Douglas M. 2004 Symbole naturalne. Rozważania z kosmologii, przeł. E. Dżurak, seria: Cul¬ tura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2007a Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu, przeł. M. Bucholc, Seria Antropologiczna, PIW, Warszawa. 2007b Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, przeł. E. Klekot, seria: Biblioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Evans-Pritchard E.E. 2006 Religia Nuerów, przeł. K. Baraniecka, M. Olszewski, seria: Biblioteka Kla­ syków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Geertz C. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematyfilozoficzne,przeł. Z. Pucek, seria: Horyzonty Nowoczesności, Universitas, Kraków. 2005a Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M.M. Piechaczek, seria: Cul¬ tura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2005b Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, przeł. D. Wolska, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2006 Negara. Państwo-teatr na Bali w XIX wieku, przeł. W. Usakiewicz, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Gennep van A. 2006 Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. B. Biały, Seria Antropologiczna, PIW, Warszawa. Goody J. 2006 Logika pisma a organizacja społeczeństwa, przeł. G. Godlewski, seria: Communicare, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Griaule M. 2006 Bóg wody. Rozmowy z Ogotemmelim, przeł. E. Klekot, A. Lebeuf, seria: Bi­ blioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 3G3 Hannerz U. 2GG6a Odkrywanie miasta. Antropologia obszarów miejskich, przeł. E. Klekot, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, se¬ ria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2GG6b Herzfeld M. 2GG4 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego, Kraków. Hryciuk R.E., A. Kościańska (wyb.) 2007 Gender. Perspektywa antropologiczna, t. I, przeł. M. Bierca i in., Wydawnic¬ two Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Hubert H., Mauss M. 2GG5 Esej o naturze i funkcji ofiary, przeł. L. Trzcionkowski, seria: Classica Religiologica, Nomos, Kraków. Kuper A. 2GG5 Kultura. Model antropologiczny, przeł. I. Kołbon, seria: Cultura, Wydawnic­ twa Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Nowicka E., M. Kempny (wyb.) 2003-2004 Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, t. I-II, przeł. J. Barański i in., PWN, Warszawa. Radcliffe-Brown A.R. Wyspiarze zAndamanów. Studia z antropologii społecznej, przeł. A. Kościańska. 2GG6 M. Petryk, seria: Biblioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Sahlins M. 2GG6 Wyspy historii, przeł. I. Kołbon, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersyte­ tu Jagiellońskiego, Kraków. Turner V Gry społeczne, pola i metafory, Symboliczne działanie w społeczeństwie, 2GG5a przeł. W. Rusakiewicz, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Od rytuału do teatru. Powaga zabawy, przeł. M. i J. Dziekanowie, Oficyna 2GG5b Wydawnicza Volumen, Warszawa. Las symboli. Aspekty rytuałów u ludu Ndembu, przeł. A. Szyjewski, seria: 2GG7 Antropologia Religii, Nomos, Kraków. Winkin Y. Antropologia komunikacji. Od teorii do badań terenowych, przeł. A. Kar­ 2GG7 powicz, seria: Communicare, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Zajda K. (wyb.) 2007 Estetyka Indian Ameryki Południowej. Antologia, przeł. R. Nowakowski, N. Pluta, K. Wilkoszewski, Universitas, Kraków. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45d61ecaf9461d8027a562bae26921ea.pdf 84e05218d2ca12574043602f20c25462 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia codzienności przestrzeń społeczno-kulturowa antropologia miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4811 Title A name given to the resource "Jestem głodny" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.207-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 URSZULA LEHR Instytut Archeologii i Etnologii PAN Pracownia Etnologii Kraków „JESTEM GŁODNY". PRZESTRZEŃ JAKO KONTEKST Z D A R Z E Ń CODZIENNYCH „W Krakowie ludzcy ludzie" (Bystroń, 1933, s. 184). Rozważania zawarte w tym artykule są pretekstem do przedstawienia kul­ turowego aspektu zjawiska społecznego, funkcjonującego w przestrzeni miasta, określanego mianem żebractwa sensu stricto oraz innych przejawów współczes­ nego „sposobu na życie", a dla niektórych osób na przeżycie. Ubóstwo nie jest zagadnieniem odnoszącym się tylko i wyłącznie do obecnych realiów i im to­ warzyszącym, aczkolwiek współczesne żebractwo charakteryzuje się pewną od­ miennością w stosunku do znanych dawniej, zbliżonych sposobów pozyskiwania źródeł dochodu. Występowało niezależnie od systemu politycznego, poziomu gospodarczego czy stopnia rozwoju społecznego. Widoczne było w społecznoś¬ ciach miejskich i wiejskich minionych wieków, a jego nasilanie się towarzyszyło kryzysom ekonomicznym, przeobrażeniom ustrojowym, klęskom elementarnym czy wojnom jako konsekwencja naruszenia określonej homeostazy. Rozwój zin¬ stytucjonalizowanych form pomocy społecznej co prawda ograniczył w znacz¬ nym stopniu jego rozmiar, ale nie rozwiązuje problemu zachowań nawykowych i słabnących więzi solidarnościowych, sprzyjających utrzymywaniu się tego 1 1 Na ten temat piszą m.in.: B. Baranowski w monografiach historycznych nt. ubóstwa w Polsce (XVII i XVIII w.) (1953, 1986), J. Bieniarzówna, ukazując je na tle XVII-wiecznego Krakowa (1957). Uwarunkowania społeczne zagadnienia przedstawiają: J.K. Gregorowicz (1870), I . Piątkowska (1894), J.S. Bystroń (1947), A. Kowalska-Lewicka (1958), Z. Gloger (1972). Materiałów dostarczają także opracowania podnoszące to zagadnienie w aspekcie prawnym i administracyjnym (Męciński, 1888, 1890, 1893), w kontekście opieki społecznej nad ubogimi (Antosiewicz, 1966, 1978, Woźniak, 1998) oraz transformacji ustrojowej (Zrozumieć biednego..., 2000). Problem egzystencji najuboższej części współczesnego społeczeństwa poruszają również socjologowie, kreśląc „portret" tego zjawiska widzia­ ny z różnych perspektyw badawczych (Żebracy w..., 1995). Wiele drobnych przyczynków znajdujemy w artykułach etnograficznych (Świętek, 1897; Kantor, 1907; Gaj-Piotrowski, 1967; Kuchowicz, 1954) oraz w opracowaniach monograficznych ukazujących kulturowe aspekty żebractwa na tle życia społeczno-religijnego, obrzędowego i w folklorze mieszkańców wsi (Tomicki, 1981; Thomas, Znaniecki, 1976; Kolberg, 1963; Benedyktynowicz, 1992; Szulczewski, 1996). �Urszula Lehr 208 zjawiska we współczesnym społeczeństwie konsumpcyjnym. Niekonwencjonal­ na forma pozyskiwania środków finansowych przechodzi liczne metamorfozy, ale także w sposób znaczący sygnuje przestrzeń. Jest nią w omawianym przypadku obszar Krakowa, ograniczony do Starego Miasta jako miejsca wydarzeń codzien­ nych, podnoszących znaczenie dawnego i współczesnego centrum (rynku i jego otoczenia). Należą do nich między innymi manifestacje ubóstwa (od żebrania po autoprezentację możliwości artystycznych) reprezentowane przez dramatis personae, stanowiące odzwierciedlenie efektów przeobrażeń ustrojowych. Zjawiska tego rodzaju występują również w innych punktach miasta, co sygnalizuję, koncentrując się jednakże na centrum jako meritum analizy, refleksji i obserwacji. Natomiast przedstawienie historii żebractwa stanowi punkt wyjścia do omówienia bardziej zróżnicowanych i niekonwencjonalnych sposobów zarabiania na życie. Przestrzeń — scena otwarta współczesnego miasta Rzeczywistość zamknięta w ramach czasu i przestrzeni nie tylko umożliwia pojmowanie obu tych form, ale determinuje życie ludzkie. Potrzebą każdego człowieka jest bowiem zagospodarowanie, stosownie do własnych wymogów, zajmowanego przez siebie terenu, a zatem wykreowanie przestrzeni , w której egzystuje. Niezależnie od tego, czy będzie nią mieszkanie, dom, czy ich wielość tworząca jednostkę administracyjną (wieś, miasto), odtwarza on w sposób mniej lub bardziej świadomy uniwersum, które „rodzi się ze swego centrum, tworzy się wokół punktu środkowego" (Eliade, 1999, s. 35). „Aby móc żyć w świecie", jak pisze Mircea Eliade, „trzeba go ustanowić" (tamże, s. 16). Odzwierciedleniem takiego sposobu myślenia i działania mogą być średniowieczne plany urbani¬ styczne, według których w budowanym mieście, obwarowanym murami, pozo¬ stawiano pośrodku teren otwarty. Plac stanowił przestrzeń centralną, wywołującą skojarzenia z duchową koncepcją świata, nawiązującą do nieodzowności „kontak­ tu z innym światem — światem ponadziemskim", który umożliwiała przestrzeń „otwarta" ku górze (Eliade, 1999, s. 35). W świadomości człowieka centrum oznaczało zawsze miejsce najważniejsze, a jego „prestiż", jak podkreśla Yi-Fu Tuan, pozostaje „mocno ugruntowany" (1987, s. 56). Niektóre ludy uznawały swój kraj za „środek świata" , za taki uważali tradycyjne miasto zamieszkujący je obywatele z ubiegłych wieków. Do czasów współczesnych pozostał nim, chociaż 2 3 2 S. Papp precyzuje jej rodzaje w zależności od sposobu realizacji konkretnych oczekiwań, uwarun­ kowanych „kulturowo i cywilizacyjnie", wynikających z oceny „wartości i znaczenia sytuacji przestrzen­ nej", wyróżniając: 1. przestrzeń prywatną (mieszkanie, dom, najbliższe otoczenie i tereny prywatne), 2. pracy (zróżnicowaną i zależną od jej charakteru), 3. publiczną (obejmującą formy i płaszczyzny życia społecznego, kulturalnego i gospodarczego) oraz 4. środowiska (należą do niej wszystkie kategorie prze­ strzeni i sytuacje życiowe) (Papp, 2002, s. 125). Np. wędrowne plemiona mongolskie uważały, iż zamieszkują szczyt góry, a jej zbocza zaludniają inne rasy; w tradycji islamskiej sanktuarium Kaaba uznawane jest za najwyższy punkt świata, jego centrum (Tuan, 1987, s. 56). 3 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 209 nie w sensie dosłownym, Rynek Główny, zwany też Krakowskim, znajdujący się w granicach Starego Miasta. Jego wielofunkcyjność , dawniej wyraźna i odmienna od dzisiejszej, uległa co prawda pewnym ograniczeniom związanym z moderni¬ zacją miasta, w tym — przestrzeni samego placu . Nie miało to jednak wpływu na zmianę percepcji śródmieścia, postrzeganego nadal jako przestrzeń szczególna, 0 wyrazistych, wizualnych symbolach. Niezmienna od wieków — w pojmowaniu jej jako mitycznego środka — w miarę doświadczania i poznawania przekształca¬ ła się w miejsce, które odbierane może być intymnie i bezpośrednio lub pośred¬ nio i konceptualnie (Tuan, 1987, s. 16-17), w kategoriach społecznych tożsamych z kulturowymi, także ideologicznie . Dokonywane sukcesywnie modyfikacje przeobraziły tę część miasta w cen­ trum turystyczno-handlowe, z wyłączeniem ruchu szynowego i znacznym ogra¬ niczeniem kołowego, z wyjątkiem dorożek i „meleksów", wożących turystów. Renowacja, a następnie adaptacja zabytkowych kamienic na banki, hotele, eks¬ kluzywne sklepy — salony, kawiarnie i restauracje, czy na przykład instytucję oferującą produkty kultury — EMPiK Megastore , uczyniła zeń przestrzeń nową 1 reprezentacyjną. Jakkolwiek kamienice o bogatej i sławnej przeszłości histo¬ rycznej stały się, co trafnie określił Piotr Śliwiński, „wydmuszkami, dekoracja­ mi, które zapełnione są niezgodną z opakowaniem treścią" (2005, s. 149), to genius loci miasta, wyczuwalny zarówno przez mieszkańców, jak i przybyszów spoza jego granic, pozwolił na zachowanie jego niepowtarzalnego charakteru. Sprawia on, iż mimo zewnętrznych i widocznych przeobrażeń, czas miniony jest tu obecny. Na tę szczególną przestrzeń kulturową składają się bowiem nie tylko przetrwałe, mimo działań wojennych , zabytki dziedzictwa minionych pokoleń, 4 5 6 7 8 9 10 4 W ubiegłych wiekach Rynek Krakowski był m.in. miejscem kaźni (Zaremska, 1986, s. 61, 63, 65) i kar piętnujących (Adamczewski, 1996, s. 58-59; Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 47), wydarzeń historycznych (Rożek, 1993) oraz ważnych dla społeczeństwa momentów przełomowych czy wydarzeń kulturalnych (Pilichowska, 1993). Od aktu lokacyjnego Krakowa (1257 r.) było to jedno z głównych targowisk, zapełnione kramami oferującymi towary od spożywczych po użytkowe (Wyrozumski, 1992, s. 162; Bieniarzówna, 1957, s. 151; Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 31, 466), z usytuowanymi pośrodku Sukiennicami — halą targową, symbolem roli handlowej XVI-wiecznego miasta (Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 35) oraz instytucjami municypalnymi. Pozostałością jednej z jego dawnych funkcji — handlowej, po moderniza­ cji rynku w czasach Wolnego Miasta Krakowa (Bieniarzówna, 1957, s. 172), są stałe stoiska z kwiatami oraz okresowe, związane z czasem przedświątecznym czy imprezami folklorystycznymi. Dla współ¬ czesnych mieszkańców i turystów Wieża Ratuszowa, Sukiennice oraz pomnik Adama Mickiewicza to symbole przeszłości i zarazem znaki identyfikacyjne Starego Miasta. Aspekt ideologicznego wymiaru miasta na przykładzie Krakowa przedstawia R. Kantor (2000). Nie we wszystkich jednak przypadkach decyzje były przemyślane do końca. Likwidacji uległy m.in. trzy zabytkowe apteki, z których jedna: „Pod białym orłem", pochodząca z 1625 r., jest obec­ nie siedzibą Sopockiego Domu Aukcyjnego, wnętrza drugiej zamieniono na firmowy sklep odzieżowy, trzecia oferuje markowe kosmetyki i naturalne środki do pielęgnacji ciała. Jeszcze w okresie międzywojennym wokół rynku jeździł tramwaj. Kulturową rolę Empiku w historycznej przestrzeni centrum omawia P. J. Śliwiński (2005). Nie oszczędziły one np. Wrocławia, który tworzył przez pół wieku swój własny, nowy wizerunek. Problematykę kreowania przestrzeni i jej „oswajania" na przykładzie tego miasta poruszają K. Górny i M. Marczyk (2000). 5 6 7 8 9 10 �Urszula Lehr 210 ale także ludzie, którzy dostosowują miejsca do własnych potrzeb, w sposób so¬ bie właściwy. Przestrzeń „oswojona" jest bowiem przestrzenią bezpieczną, z którą człowiek identyfikuje się, dobrze się w niej czuje. Znajdujące się w niej, usytuowa­ ne w określonym porządku stałe punkty orientacyjne zapewniająjej niezmienność. Na marginesie można dodać, iż na znaczenie centrum jako przestrzeni wyjątkowej dla jej mieszkańców wskazuje chociażby powszechne określenie miejsca spotkań. Obywatele starsi i średniego pokolenia umawiają się „w mieście", idą „do miasta", w dalszej kolejności wskazują określony cel (ulica, kawiarnia, punkt orientacyjny itd.). Oznacza to, iż udają się bądź wprost na rynek, w jego okolice, a w każdym razie podążają w kierunku centrum. Jest to wymowny i jednoznaczny zwrot, na który mało kto zwraca uwagę, a zdaje się on istotną wskazówką semantyczną poj¬ mowania i różnicowania przestrzeni. Jeszcze w okresie międzywojennym Rynek Główny był rodzajem salonu miasta, odwiedzanym regularnie przez mieszkańców w dni świąteczne, którzy przechadzali się po nim lub raczyli się dobrą kawą i ciast¬ kami w renomowanych kawiarniach tam zlokalizowanych . Jakościowe pojmowanie przestrzeni, podporządkowane kiedyś myśleniu magiczno-religijnemu, pozostaje do dzisiaj widoczne w dyslokacji społecznej, jako przykład na ogół nieświadomego zachowania archetypowego (Bystroń, 1980, s. 221-223). Wkomponowane natomiast w określoną przestrzeń materialne obiekty struktury miasta podkreślają jej waloryzację. Stanowią o różnorodności funkcjo­ nalnej wiążącej się z jej podziałem na obszary sakralne i świeckie. Cechy sacrum religijnego przypisywane kościołom, kaplicom, cmentarzom oraz sacrum świe¬ ckiego, nadawane siedzibom władz lokalnych, państwowych, miejscom pamięci, pomnikom, muzeom, mauzoleom, tworzą miejsca szanowane, podlegające ochro¬ nie. Inne obiekty służące człowiekowi w jego codziennym życiu (domy, wyty­ czone ulice, place, sklepy, banki, urzędy) pozostają w sferze profanum. Sztywny i jednoznaczny kiedyś podział przestrzeni podporządkowuje się jednak współ¬ czesnym zapotrzebowaniom komercyjnym. Ulega dającemu się zaobserwować procesowi desakralizacji i rozszerzania obszarów sakralizacji świeckiej, tworzą¬ cych na co dzień nową jej kategorię — sacrofanum (Buchowski, 1993, s. 89; Sieradzan, 2006, s. 13-36). Przykładem może być krótkotrwałe wykorzystanie obiektu spełniającego funkcje sacrum do realizacji potrzeb świeckich, wynika¬ jących ze względów utylitarnych (kościół — muzeum, kościół — sala kinowa, koncertowa) . Z kolei powstałe w ciągu kilkunastu lat, poza granicami Starego Miasta, centra handlowe (supermarkety) czy w latach ostatnich — „galerie" (Gale¬ ria Kazimierz, Galeria Krakowska), stają się swojego rodzaju „świątyniami", miej11 12 11 Do takich należała m.in. kawiarnia „Redolfi" (1823 r.), bardziej znana wśród średniego i młod­ szego pokolenia mieszkańców pod nazwą „Maurizio". Słynęła ze znakomitych wyrobów cukierniczych i wpisała się trwale w przestrzeń rynku (odcinek A-B) (Adamczewski, 1996, s. 52-54). Przykładów dostarcza artykuł M. Szalbot, w którym autorka ukazuje m.in. metamorfozę zacho­ wań ludzi w przestrzeni sacrum (kościół), przekształconej tymczasowo w przestrzeń ludus (sala kino¬ wa), w kontekście miejsc i sposobów spędzania wolnego czasu (2004, s. 158). 12 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 211 scami spędzania czasu wolnego przez wiele rodzin i ludzi młodych, dla których zakupy są tylko pretekstem do przebywania w innym świecie, przestrzeni będącej znakiem X X I wieku. Współczesny rynek, pierwotnie prawdopodobnie o kształcie zbliżonym do koła, na co wskazuje przysłowie związane z topografią miasta — „okrągły jak rynek krakowski" (Bystroń, 1933, s. 189), dzisiaj kwadratowy o zaokrąglonych narożach, jako przestrzeń o niepowtarzalnych walorach opiera się skutecznie ma¬ gicznej sile przyciągania konkurencyjnych „świątyń" (mapa 1). Nie zaspokaja co prawda snobistycznych potrzeb ludzi młodych, lecz nie jest to równoznaczne z wygaśnięciem roli tego miejsca jako najważniejszego, znakowanego pamięcią historyczną. Pozostał do dzisiaj centrum życia kulturalnego i politycznego miasta. Przyciąga bowiem nadal mieszkańców pragnących uzewnętrznić i zamanifesto¬ wać swoje poglądy, uczucia, podkreślić wagę i znaczenie obchodów świeckich, świąt kościelnych, wydarzeń kulturalnych, charytatywnych i religijnych. Tutaj młodzież świętuje pierwszy dzień wiosny („dzień wagarowicza"). To właśnie na rynku jeden z obywateli miasta dokonał w 1980 roku aktu samospalenia na znak protestu przeciwko władzy komunistycznej (fot. 1). 13 Fot. 1. Miejsce samospalenia mieszkańca Krakowa (rok 1980), płn.-zach. część rynku (fot. U. Lehr, 2007) 13 Czyn 76-letniego Walentego Badylaka był również aktem sprzeciwu wobec demoralizacji mło¬ dzieży, zniszczeniu rzemiosła oraz zmowie milczenia wokół zbrodni katyńskiej, o czym informuje tab¬ lica na studzience nazwanej jego imieniem, a także płyta ufundowana przez mieszkańców Krakowa. �Urszula Lehr 212 Rynek jest sceną dla prezentacji wyrobów sztuki ludowej (targi sztuki ludo¬ wej), koncertów zespołów muzycznych, występów grup folklorystycznych, Fe¬ stiwalu Nauki, plenerowych widowisk misteryjnych, konkursów szopek, obcho¬ dów Nowego Roku, miejscem modlitewnego skupienia (Boże Ciało), święcenia darów wielkanocnych oraz rozdawania ubogim i bezdomnym paczek z żywnoś¬ cią, jak i wieczerzy wigilijnej organizowanej dla najuboższych. Różnorodność i wielość wyrażanych treści popularyzuje miejsce, kreując — jak pisze Adam Pomieciński — „znaczące światy pop-przestrzeni" (2005, s. 8). Przestrzeń centrum jako obszar życia społecznego charakteryzuje dostrzegalna jeszcze ambiwalencja w jego użytkowaniu, wyrażająca się poprzez sposoby wykorzystania tego miej¬ sca w sytuacjach szczególnych, jako wyraźnego sacrum lub profanum. Rynek i jego najbliższe otoczenie, idąc z duchem czasu, realizuje się dzisiaj także w inny sposób, jako „teatr osobliwości". Rozgrywające się na jego scenie codzienne wydarzenia unaoczniają trwającą koegzystencję dwóch odmiennych rzeczywistości: bogatej i biednej, funkcjonujących w przestrzeni tego samego miasta. Dostarczają one dodatkowych wrażeń, mniej lub bardziej pozytywnych dla odbiorcy. Mimo iż płyta rynku pozostaje obszarem względnie neutralnym dla „aktorów", przebywanie w bliskości jej przestrzeni zdaje się tożsame z byciem wewnątrz niej. Niwelacja krawężników doprowadziła bowiem do zniesienia fi­ zycznej i zarazem symbolicznej granicy pomiędzy chodnikiem a jezdnią i placem, tworząc jednolitą płaszczyznę kulturowego współistnienia śródmieścia. Newral¬ gicznymi punktami są natomiast ulice , okalające rynek z czterech stron, przede wszystkim zaś niektóre miejsca związane z pamięcią historyczną, kulturową czy sacrum. Jest to więc odcinek E-F, okolice kamienic Hetmańskiej, Wenzla oraz należącej prawdopodobnie do Morsztynów, w której w 1364 roku bogaty kupiec i bankier Mikołaj Wierzynek podejmował, w imieniu rady miejskiej, wystawnym obiadem, goszczonych przez króla Kazimierza Wielkiego monarchów (Adam¬ czewski, 1996, s. 60-61; Dąbrowski, 1964, s. 43). Interesujące wnętrza (stropy, kamieniarka, polichromie) oraz renoma restauracji nazwanej przez jej założycie¬ la Kazimierza Książka (rok 1947) „Pod Wierzynkiem", przyciągają rzesze tury¬ stów z całego świata. Podobnie — ulica Szewska i wloty ulicy Sławkowskiej , traktu królewskiego (ulica Grodzka) prowadzącego do dawnej siedziby królów — Wawelu, a następnie (idąc odcinkiem [G-H] w kierunku kościoła Najświęt¬ szej Marii Panny) sławne kamienice Bonerów (z renesansową attyką) i Sza14 15 16 1 4 Niezależnie od takiej samej nazwy każdej z nich — Rynek Główny, dla rozróżnienia dodane zo¬ stały oznaczenia literowe: A-B (tzw. „deptak" — północna strona rynku), C-D (tzw. „cielętnik" — stro­ na zachodnia), E-F (południowa), G-H (wschodnia) — zob. Adamczewski, 1980, s. 8. W wiekach średnich tą ulicą, a następnie Długą (usytuowaną wówczas poza murami miasta) wie¬ ziono skazańców na Pędzichów, gdzie stała szubienica (Zaremska, 1986, s. 58, 60, 68). Protoplastą rodu był Jan Boner, najbogatszy człowiek w XVI-wiecznej Polsce, przybyły z Alzacji, bankier, nieoficjalny minister skarbu Zygmunta I (Dobrowolski, 1950, s. 227). 15 16 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 213 Mapa 1. Stare Miasto. Objaśnienia: 1. Studzienka im. W. Badylaka, 2. Sukiennice, 3. Wieża Ratuszowa, 4. Kościół św. Wojciecha, 5. Pomnik Adama Mickiewicza, 6. Kościół Najświętszej Marii Panny, 7. Kościół św. Tomasza, 8. Cerkiew Zaśnięcia NMP, 9. Kościół św. Krzyża, 10. Kościół św. Trójcy, 11. Kościół św. Franciszka, 12. Kościół św. Józefa, 13. Kościół św. św. Piotra i Pawła, 14. Kościół św. Andrzeja, 15. Kościół Ewangelicko-Augsburski św. Marcina, 16. Kościół św. Idziego, 17. Kościół św. Anny, 18. Kościół Pijarów, 19. Kościół Matki Bożej Śnieżnej, 20. Cerkiew Podwyższenia Krzyża św., 21. Kościół św. Kazimierza, 22. Kościół św. Jana. Rys. U. Lehr �Urszula Lehr 214 17 ra Kamienica . Najważniejszym punktem jest wspomniany wyżej kościół oraz jego najbliższe otoczenie wraz z Placem Mariackim, a także romański kościółek św. Wojciecha , usytuowany vis ä vis wlotu ulicy Grodzkiej. Pozostaje nim także Brama Floriańska , która — chociaż oddalona od rynku — znajduje się w prze­ strzeni współczesnego Starego Miasta. Ze względu na turystyczną atrakcyjność, wymienione miejsca w okresie od wiosny do późnej jesieni stały się obszarem społecznych interakcji i centrum kulturowych atrakcji. 18 19 Dramatis personae Miasto przyciągało od wieków tak zwanych wędrownych, ludzi „luźnych" różnego autoramentu, których do takiego trybu życia skłoniły rozmaite przyczy¬ ny. Na południu Polski celem takich „pielgrzymek" był Kraków, o którym nie­ miecki geograf Schedel pisał, że „żyją tu wystawniej niż w reszcie Polski. Znaj­ dziesz tu wszystko, czego pożąda natura ludzka" (cyt. za Adamczewski, 1980, s. 5). Takie opinie przetrwały do X V I I I wieku, znajdując wyraz w określaniu tego miasta „panem, ponieważ ma wszego dostatek" (Bystroń, 1933, s. 193). Niektórych „kierowała tam prawdziwa nędza, innych żądza wrażeń i przygód. Szli niekiedy na «świętą jałmużnę» gospodarze, co dzieciom schedę zostawi¬ l i , szli wykolejeńcy z miast i miasteczek, którym się w życiu nie poszczęściło, nie brakło mistyków, marzycieli i psychopatów, a także pospolitych oszustów i złodziejaszków, obok prawdziwie chorych i kalek" (Bieniarzówna, 1957, s. 73). Pauperyzacja Europy w X V I - X V I I wieku powiększająca sferę ubóstwa, w rów¬ nej mierze jak założenia religii chrześcijańskiej, podnoszące znaczenie wspoma¬ gania biednych jako uczynku zapewniającego darczyńcy „zbawienie i łaskę nie¬ bios" (Baranowski, 1986, s. 120), stymulowały taką formę zdobywania środków do życia (Gregorowicz, 1870, s. 129). Uważano bowiem, że „litość nad nędzą bliźniego jest najpiękniejszym czułych serc przymiotem, a szlachetną rzeczą jest wspierać jałmużną ubogiego" (Kolberg, 1963, s. 269). W związku z nasilaniem się żebractwa, a nawet działalnością przestępczą dziadów (np. porywaniem dzieci) (Gregorowicz, 1870, s. 164-166) oraz trudnoś¬ ciami w opanowaniu tego zjawiska, średniowieczna koncepcja dobroczynności — jałmużna jako „przepustka do wieczności" dla ofiarodawcy (Goglin, 1998, s. 41) straciła swoje pierwotne znaczenie, ewoluując w kierunku zasady wspo17 Należąca w XVIII w. do kasztelana bieckiego Franciszka Żeleńskiego, była w okresie przedroz¬ biorowym główną kwaterą Naczelnika Tadeusza Kościuszki (Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 602). W okresie lokacji miasta znajdował się na północnej krawędzi zespołu osadniczego, którego pier¬ wotne centrum mieściło się w rejonie nieistniejącego już kościoła Wszystkich Świętych, a między koś¬ ciołami św. Trójcy i św. Franciszka. W drodze ewolucji przestrzennej kościółek ten znalazł się w środku obecnego Starego Miasta (Wyrozumski, 1992, s. 69, 160). Jedyna zachowana do czasów współczesnych, prowadząca od murów otaczających średniowiecz¬ ne miasto, przez ulicę Floriańską, do jego centrum (Wyrozumski, 1992, s. 276). 18 19 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 215 magania potrzebujących dla nich samych. Dostrzeżono bowiem z czasem pew­ ne ułomności chrześcijańskiej idei wspierania ubogich, uznając, iż „żebractwo wynika z próżniactwa" (Gregorowicz, 1870, s. 166), a więc „nierozsądkiem, a nawet grzechem, podsycać lenistwo i do próżnowania zachęcać", jak zauważa Oskar Kolberg (1963, s. 269). Postulat ten znalazł realny wyraz dopiero w okre­ sie Oświecenia, odrzucającego „apoteozę ubóstwa" jako stanu przyrodzonego, na rzecz pracowitości i wspomagania tylko starców i kalek (Woźniak, 1998, s. 84), uzewnętrzniając się w systemowym działaniu władz państwowych. Jego zalążkiem były bez wątpienia odnotowane już w średniowieczu wysiłki i przed¬ sięwzięcia osób duchownych oraz prywatnych zmierzające do ulżenia doli naj¬ uboższym. Akcje charytatywne obejmowały wówczas stałą opieką ludzi starych, ubogich, kalekich, niezdolnych do podjęcia jakiejkolwiek pracy czy bezdom¬ nych. Początkowo były to tak zwane szpitale, czyli przytułki organizowane przy parafiach . Z czasem zaczęły powstawać instytucje dobroczynne, częściowo prywatne, częściowo zakładane i utrzymywane przez gminy . Niezależnie od starań związanych z pomocą dla najuboższych i odpowiedzialnością miasta za „swoich" biednych, przedsiębrano już w X V I wieku środki restrykcyjne wobec żebraków „obcych" . W tym celu „swoi" podlegali nakazowi rejestracji w księ¬ gach miejskich i zobowiązani byli do noszenia cechy — blaszki z herbem mia­ sta (Bieniarzówna, 1957, s. 74). Podejmowano również próby zmuszania ich do zatrudnienia, tworząc domy pracy (XVII, X V I I I w.), ze względu na ówczesną skalę zjawiska, jakim było żebractwo jeszcze w pierwszej połowie X I X wieku (Żebracy, 2002, Baranowski, 1986, s. 120). Dokonujące się sukcesywnie prze­ obrażenia gospodarcze, powstanie manufaktur, a później fabryk, ograniczyło je w sposób znaczący poprzez wykorzystanie ubogich i „ludzi luźnych" jako taniej siły roboczej (Bieniarzówna, 1957, s. 81). Dalszą konsekwencją polityki pań¬ stwa, zmierzającej do unormowania stosunków społecznych, były z jednej strony 20 21 22 23 20 Najstarszy szpital istniał już w 1220 r. (przed lokacją miasta) początkowo na Prądniku k. Krakowa (obecnie w jego granicach). Do organizacji takiej instytucji, będącej pierwowzorem miejskiej opieki społecznej, przyczynił się prawdopodobnie biskup Iwo Odrowąż, sprowadzając z Wiednia zakon krzy¬ żowy kanoników regularnych Ducha Świętego, zwanych „duchakami", i powierzając im prowadzenie szpitala. Po przeniesieniu zakonu do Krakowa przez biskupa Jana Prandotę (1244 r.) utworzono przy kościele św. Krzyża nowy szpital-przytułek (pierwotnie przeznaczony dla podrzutków, czyli „dzieci potajemnie urodzonych"), rozszerzający sukcesywnie swoje funkcje. Nie była to jedyna tego rodzaju instytucja na terenie średniowiecznego Krakowa (Starnawska, 1998, s. 91; Antosiewicz, 1966, s. 175, 1978, s. 38; Wyrozumski, 1992, s. 451 i n.). Tak np. w X V I I I w. we wszystkich krajach monarchii austriackiej, a więc także i w Galicji znaj¬ dowały się „ domy dla ubogich albo stowarzyszenia, których zadaniem jest niesienie pomocy, umiesz¬ czanie i opieka nad ubogimi w ogóle, bez względu czy to wdowa, czy kaleka, starzec lub sierota" (Męciński, 1890, s. 841). Kwestie tego rodzaju, jak i zatrudnienia zdolnych do pracy żebraków oraz sposobów ich karania regulował wydany już w 1786 r. w patent cesarza Józefa II (Męciński, 1890, s. 827- 829). Podlegali oni tzw. wójtom ubóstwa, płatnym z dochodów miasta, których zadanie sprowadzało się do pilnowania bram miejskich i niewpuszczania obcych włóczęgów (Bieniarzówna, 1957, s. 74). 21 22 23 �Urszula Lehr 216 24 stosowne ustawy prawne zakazujące żebractwa pod groźbą sankcji , z drugiej — stworzenie systemu ochrony socjalnej . Powyższe uwarunkowania zminima¬ lizowały skalę zjawiska, ale nie wyrugowały z obyczajowości takiej formy zara¬ biania na życie, reaktywowanej zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych. Żebracy zaistnieli w kulturze jako klasa osobna, w pewnym sensie zawo­ dowa, „obyczajami, zajęciem, uprawą umysłową, fizyognomią swoją od innych wielce różną" (J.K., 1896, s. 551). Żebrak był „osobistością religijną" (Thomas, Znaniecki, 1976, s. 272), sługą kościelnym. Na ukształtowanie się takiego wi¬ zerunku dziada, a nawet postrzegania go jako autorytetu w sprawach religij¬ nych, miało niewątpliwie wpływ częste uczestnictwo w obrzędach kościelnych, pielgrzymkach (Bystroń, 1947, s. 43). Spełniał on rozmaite wobec darczyńcy zadania. Odmawiał modlitwy za zmarłych, w intencji żyjących, pełnił istotną rolę, zwłaszcza w życiu mieszkańców wsi: był lekarzem, swatem, kumem, do­ radcą (Piątkowska, 1894, s. 784 i n.; Kowalska-Lewicka, 1958, s. 6). Posiadał, jak wierzono, wiedzę magiczną (Szulczewski, 1996, s. 148-153). Z usług bab wędrownych korzystały w niemałym zakresie także mieszkanki miasta, zaopa¬ trując się u nich w różnego rodzaju czarodziejskie eliksiry, korzystając również z ich umiejętności położniczych (Bystroń, 1976, s. 252). Barwna i wieloznaczna postać żebraka, znana z przekazów i literatury, przetrwała najdłużej w małych społecznościach lokalnych. Żebrak miejski różnił się jednak od wiejskiego. Miał przede wszystkim ogra¬ niczoną swobodę działania, a jego rola sprowadzała się na ogół do sfery religij¬ nej i obszaru sacrum. Zorganizowani w dawnych wiekach w bractwa, stanowili zwartą grupę strzegącą jej interesów przed dziadami przybywającymi z różnych stron (Kraszewski, 1929, s. 71-72). Sporadyczne przypadki żebractwa na terenie miasta odnotować można na przestrzeni X X wieku . I tak na przykład w okre¬ sie międzywojennym postacią, o której krążyły po mieście mniej lub bardziej wiarygodne opowieści, był żebrak mający swoje stałe miejsce pod kościołem Najświętszej Marii Panny. Uważano go nawet za „króla" dziadów. Widywano go tam od poniedziałku do piątku. W dni wolne od „pracy" dziad przeistaczał się w starszego dystyngowanego pana o nienagannych manierach, w eleganckim garniturze, przechadzającego się po słynnej A-B. Był również stałym bywalcem 25 26 27 24 Artykuł 58 § 1 i 2, ustawy z 20.05.1971 r. stanowi, iż osoby żebrzące w miejscu publicznym pod­ legają ograniczeniu wolności, karze grzywny lub naganie (Ustawaz 1971). W tym miejscu należy dodać, iż zalążkiem systemu ochrony przed ubóstwem były cechowe, a następnie pracownicze instytucje. Przykładem mogą być istniejące już w X V I w. w Polsce tzw. kasy brackie obejmujące zatrudnionych w górnictwie i hutnictwie (Ubezpieczenia społeczne, 2003, s. 1). Stosunkowo precyzyjnie określa ich ustawa wydana już w 1803 r. i uzupełniona w 1811 r. de¬ kretem, w której „za żebraka uważanym być ma ten, kto na miejscu publicznem, albo po domach pry¬ watnych w jaki bądź sposób o jałmużnę prosi, czy to ustnie i wyraźnie, czy to gestami lub kto na przechodniem miejscu się ustawi w sposób współczucie wzbudzający, tak iż zamiar dostania podarunku jest oczywistym, tem bardziej, kto w takim położeniu przyjmuje datki lub modli się głośno i w sposób spostrzegalny" (Męciński, 1890, s. 831). Informacje z przekazów rodzinnych. 25 26 27 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 217 renomowanych kawiarni i restauracji w Rynku Głównym. Mieszkał samotnie. Po jego śmierci, w skromnie wyposażonym mieszkaniu oddalonym od centrum miasta, znaleziono spory majątek ukryty w sienniku. Wielu żebraków zginęło podczas I I wojny światowej, rozstrzelanych przez władze okupacyjne. Po za¬ kończeniu działań wojennych pojawili się nowi, jako ich ofiary. Jedną z nich była zgwałcona przez okupanta dziewczyna z wadą wymowy, która chodziła „po prośbie", podejmując się różnych prac fizycznych, przede wszystkim aby utrzy¬ mać i wychować dziecko zrodzone z przemocy. Była uczciwa i pracowita, toteż w wielu domach znajdowała zatrudnienie. Wychowała i wykształciła syna, mimo iż na skutek splotu niekorzystnych dla niej okoliczności znalazła się poza margi¬ nesem społecznym. Do późnej starości odwiedzała „swoje panie", nawet wbrew zakazowi syna, który zapewnił jej utrzymanie i opiekę. Matka zaś, która przy¬ wykła do „chodzenia po domach", przynosiła mu wstyd i złą reputację. Zawsze dostawała poczęstunek i jakieś wsparcie finansowe, choć o to nie prosiła. Jest to przykład szczególnego rodzaju więzi międzyludzkiej powstałej między wspiera¬ jącym a potrzebującym, opartej jednak na zasadzie wzajemnie świadczonych kie¬ dyś usług: praca — zarobek. Nierzadko zdarzało się, iż osoby oferujące drobne usługi w domu okradały właścicieli, co zamknęło drzwi także przed uczciwymi biedakami. Pozostała ulica i oczekiwanie na jałmużnę. Szczególnie dwie postacie wrosły w pejzaż przestrzeni miasta. Byli to: starszy mężczyzna w ciemnych oku¬ larach, brzdąkający na mandolinie, zwany potocznie przez mieszkańców mia¬ sta „ślepym grajkiem", i stara, mocno przygarbiona kobieta ubrana na czarno, w chustce nasuniętej głęboko na oczy, wsparta na lasce. Widywać ich można było jeszcze w latach 90. X X wieku na ulicy Szewskiej, prowadzącej do rynku, nieodmiennie w tym samym miejscu. Dramatis personae w przestrzeni miasta X X I wieku Przemiany polityczne i będące ich konsekwencją przeobrażenia gospodarcze w Polsce spowodowały, iż na ulicach miasta zaczęły pojawiać się osoby wzbu¬ dzające wśród jego mieszkańców różnorodne emocje, począwszy od zaintere¬ sowania, współczucia aż po irytację. Można wśród nich wyróżnić dwie podsta¬ wowe grupy: „swoich" (mieszkańców miasta) i „obcych" (osoby napływowe). Z czasem dołączyła grupa trzecia, konkurencyjna dla żebraków, nie będąca nimi, ale tak jak i oni licząca na datek. Generalnie rzecz biorąc, przedstawiciele wy¬ mienionych grup to osoby, które zostały zmuszone do poszukiwania środków do życia, utraconych z różnych powodów lub nie mogący ich znaleźć, względnie nie zamierzający podejmować pracy nisko płatnej („swoi") lub nie posiadający źródeł dochodu z racji nieustabilizowanego statusu politycznego („obcy" — nie¬ legalni imigranci). Otwarcie granic przyczyniło się do tego, iż kraj stał się rodza¬ jem eldorado dla „obcych", znajdujących tu tymczasowe źródło zdobycia pie- �Urszula Lehr 218 niędzy poprzez żebranie, w drodze ku krajom Europy Zachodniej. Pierwszą falą, jaka pojawiła się w latach 90. X X wieku w miastach, byli Cyganie rumuńscy. Reprezentowali oni zbliżone do typowych kategorie żebraków, nawiązując swym zewnętrznym wizerunkiem, przede wszystkim jednak sposobem żebrania, do opisywanych w literaturze polskiej (eksponowanie jątrzących się ran, kikutów kończyn, kalectwa). Tworzyli na ogół ruchliwą grupę żebraków w przeciwień¬ stwie do „swoich", wybierających tradycyjny, statyczny model żebrania. „Obcy" nie pojawiali się w przestrzeni rynku ani kościołów. Miejscem ich działania były najczęściej środki transportu publicznego, ulice, okolice dworca, względnie pla¬ ców targowych. Wędrujący byli ludźmi młodymi, z podkreślaną niesprawnością narządu ruchu (prawdziwą lub udawaną), wspierali się na kulach. Nachalnie do¬ magali się pieniędzy, w przypadku odmowy lub zwrócenia im uwagi głośno wy¬ rażali swoje opinie na ten temat, a następnie mimo „kalectwa" oddalali się szybko i sprawnie. Inni żebrali na skrzyżowaniach z sygnalizacją świetlną, podchodząc do samochodów oczekujących na zmianę świateł. Starsi, mniej liczni, siedząc na chodniku eksponowali okaleczenia i rany. Do równie dokuczliwych żebraków należały polskie i rumuńskie Cyganki z dziećmi zaczepiające przechodniów, ofe¬ rujące wróżenie oraz domagające się jałmużny i złorzeczące w razie odmowy. Grupę „zarabiającą" stanowili natomiast mężczyźni, którzy w zespołach dwu¬ osobowych przemieszczali się najczęściej środkami komunikacji miejskiej, zmu¬ szając jadących do słuchania melodii granych na harmonii przez jednego z nich, podczas gdy drugi natarczywie podsuwał pasażerom kubek na datek. Intensywna działalność władz miejskich spowodowała prawie całkowite zniknięcie „obcych" z ulic miasta. Drugą falą, która pojawiła się po roku 1989, byli „swoi" jako rezultat procesu rozwarstwienia społeczeństwa pod względem zamożności. Złożone i różnorodne są przyczyny, które decydują o szukaniu pomocy pośród anonimowych darczyńców . Wśród wielu czynników skłaniających człowieka do „wyjścia na ulicę", dominującym jest utrata środków finansowych zaspokajających dotychczasowe potrzeby, zasiłek niewystarczający na przetrwanie, brak świadczenia socjalnego (emerytury, renty) , odrzucenie przez rodzinę i znajomych na skutek alkoholizmu, 28 29 30 28 Pewne kategorie zamieszcza Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana (J. K., 1896, s. 551¬ -552), ogólnie na ten temat pisze J. Bieniarzówna (1957, s. 73-74). Systematyczny opis podaje A. Męciński, wymieniając blisko 30 rodzajów żebraków znanych z terenu Niemiec, klasyfikowanych wedle różnych kryteriów: pochodzenia, rodzaju kalectwa, sposobu pozyskiwania jałmużny itp. Podobne typy występowały także na obszarze Galicji (Męciński, 1888, s. 819-833). Z socjologicznej analizy badania przyczyn motywujących człowieka do żebractwa wynika, iż są to: bieda (choroba, kalectwo, niefrasobliwość życiowa, przestępstwo, pech, niezaradność życiowa), wyobcowanie, decyzja, uzasadnienie (przeżycie, intencja, fucha, kontestacja, spotkanie, zabawa, narzu¬ cenie), przejście, tożsamość (Niedźwiedzki, 1995, s. 87-110). Jako przykład mogę podać casus siedemdziesięcioletniej kobiety, która pracowała w szalecie miejskim. Po jego modernizacji została zwolniona, nie mając jednak przewidzianych ustawą wysłu¬ żonych lat pracy, upoważniających do świadczenia rentowego. Mieszka w Nowej Hucie wraz z wnu¬ kiem, odbywającym służbę wojskową. Pieniądze, jakie przesyła oraz zasiłek nie wystarczają na opłatę 29 30 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 219 narkomanii, wkroczenia na drogę przestępstwa. Powodem żebrania jest również gromadzenie środków na operację ratującą życie własne lub dziecka (przeszczep organu), na lekarstwa dla siebie lub bliskiej osoby cierpiącej na nieuleczalną cho¬ robę (nowotwór, AIDS). Niewielu jednak decyduje się na tak desperacki krok, jakim jest „wyjście na ulicę". Najczęściej są to ludzie młodzi, mniejszą grupę stanowią osoby w wieku średnim, starzy należą do nielicznych. Nie jest to jed¬ nak równoznaczne ze stwierdzeniem, iż ta ostatnia kategoria pokoleniowa żyje w dobrobycie. Reprezentuje ona jednak grupę ludzi, dla których przekroczenie przyjętych norm jest w większości przypadków niemożliwe; uwłacza godności osobistej, przynosi wstyd i ujmę rodzinie, znajomym. Skutkiem zachowania nie¬ konwencjonalnego może być odrzucenie, a w następstwie utrata więzi prowa¬ dząca do alienacji. Tego rodzaju zagrożenie bywa niekiedy skuteczną granicą psychologiczną. Przekroczenie jej następuje wówczas, gdy na skutek tragicznego splotu zdarzeń człowiek traci wszystko. Młodym przychodzi łatwiej zmieniać role, przeciwstawiać się obowiązującym i przyjętym regułom egzystencji. Nie mając doświadczenia życiowego, podejmują znacznie częściej ryzyko narażenia się na dezaprobatę oraz godzą się z brakiem „odzewu emocjonalnego". Ich posta¬ wy można odczytywać jako roszczeniowe, a nawet stanowiące rodzaj manifestacji krzywdy doznanej od kraju, społeczeństwa, bliskich. Zaistniałe uwarunkowania społeczno-ekonomiczne traktowane są więc zarazem jako powód i usprawied¬ liwienie żebrania. Warunki egzystowania na nowych zasadach przyczyniły się, między innymi, do przełamania barier obyczajowych. Odzwierciedleniem tego jest, zwłaszcza wśród osób młodych i zdrowych, niepodejmowanie pracy, któ¬ ra jest w ich ocenie nisko płatna, życie z zasiłku i dorabianie przez żebractwo. Prawdziwe ubóstwo nieme, rzadziej widoczne w przestrzeni miasta, przeplata się z coraz łatwiej rozpoznawalnym wyłudzaniem pieniędzy. Tego rodzaju zacho¬ wania są także wyrazem lekceważenia przyjętych norm zwyczajowych, a rów¬ nocześnie dyskredytują osoby faktycznie wymagające wsparcia. Przemawiają za tym informacje umieszczane na tabliczkach, w rodzaju: „zbieram na piwo" czy „na jedzenie dla psa" (fot. 2). Jednoznacznie brzmią również słowa osoby dobrze ubranej, proszącej przy stoisku monopolowym o dołożenie złotówki do chleba. Podobnie jak zbyt często nadużywana werbalna motywacja uzasadniająca naga¬ bywanie o jałmużnę: „jestem głodny", wypowiadana przez młodego człowieka z nieprzytomnym wzrokiem lub idącego chwiejnym krokiem, wskazującym na narkomana lub osobę nietrzeźwą. Rzeczą znamienną jest, iż proszący o wsparcie bardzo często odwołują się do tego ostatecznego i jakże skutecznego argumentu, jakim jest głód. Przemawia on szczególnie silnie do psychiki starszego pokole¬ nia, które poznało jego „smak". mieszkania i mediów, zmuszając tę kobietę do pozyskiwania środków na utrzymanie poprzez żebranie. Równocześnie jednak za poradą sąsiadów czyni starania o uzyskanie stałego świadczenia. �Urszula Lehr 220 Fot. 2. „Zbieramy na jedzenie" (ul. Sławkowska) (fot. U. Lehr, 2006) Znamionami charakteryzującymi dawnego dziada był przede wszystkim wygląd zewnętrzny (Gregorowicz, 1870, s. 131 i n.; Kowalska-Lewicka, 1958, s. 6), przyjmowana przez niego postawa , miejsce i rekwizyty. Ubiór żebraka X X I wieku, zwłaszcza jeśli jest nim człowiek młody, nie wyróżnia go spośród in¬ nych osób. Jego status społeczny określają natomiast pozostałe elementy i przed¬ mioty należące do „wyposażenia" jałmużnika. Jest to więc miejsce, najczęściej sacrum, które było zawsze terenem gromadzenia się biedoty proszącej o wspar¬ cie. Ich obecność w przestrzeni kościoła (przed wejściem, w jego przedsionku lub nieopodal świątyni) była dopuszczalna, tolerowana i na tyle oczywista, że wtopili się w nią, stanowiąc nierozerwalną całość. Sacrum było przestrzenią, w której granicach nie godziło się odmówić potrzebującemu, a więc obszarem gwarantującym otrzymanie datku. Profanum tego nie zapewniało, aczkolwiek i tam niekiedy można było otrzymać wsparcie. Także i dzisiaj spotkać można sto¬ jące przed bramą wejściową do kościoła Najświętszej Marii Panny młode matki z niemowlętami na rękach (fot. 3), ludzi starych grzejących się w jego przed¬ sionku. 31 31 Socjologowie wyróżniają takie oto typy figur: nikt, ofiara losu, kaleka, kwestarz, współczujący trędo­ waty, dziad, menel, żebrak okazjonalny, wędrowiec (Marmuszewski, Światłowski, 1995, s. 130-143). �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 221 Fot. 3. Młode kobiety przed kościołem Najświętszej Marii Panny (fot. U. Lehr, 2006) Centrum miasta, na skutek jego modernizacji, stało się dla poszukujących wsparcia poza terenem sacrum przestrzenią w pewnym sensie niedostępną, co najmniej z dwóch powodów. Do tych ograniczeń przyczyniło się jego ukierunko­ wanie na rozwój usług turystycznych i handlowych. Powstałe w ostatnich dwóch dekadach liczne kawiarnie, puby i restauracje, organizowane również na zewnątrz letnie „ogródki", wypełniły wolną przestrzeń, a miejsca pozostałe zajęła grupa „aktorów", konkurencyjna i obecnie dominująca. Właściciele licznych sklepów usytuowanych w rynku oraz straż miejska skutecznie usunęła żebrzących z re¬ prezentacyjnej i najczęściej odwiedzanej przez turystów centralnej części Stare­ go Miasta. Dla żebraka pozostał teren kościoła oraz ulice dochodzące do rynku (fot. 4), względnie, przechadzanie się z kubkiem wokół niego (fot. 5). Równie istotny, jak lokalizacja, jest układ ciała przyjmowany przez osobę oczekującą wsparcia, stanowiący element odgrywanej roli . Od jego ekspresji zależy, czy przybrana poza wywoła pożądaną reakcję, nakłaniając tym samym do złożenia datku. Najczęściej więc przyjmowana jest postawa modlitewna: po­ zycja klęcząca, ręce złożone jak do modlitwy, nisko pochylona głowa. Budzi ona respekt. Uczucie współczucia i litości wywołuje natomiast inwalida siedzący na 32 32 Na temat ról żebraczych zob. artykuł S. Marmuszewskiego i J. Światłowskiego, interpretujących postać żebraka w trzech kategoriach: indywidualności (wyjątkowość osoby), typu (ekspozycja elemen­ tów do określenia samego siebie), tożsamości (postać sama w sobie) (1995, s. 122). �222 Fot. 4. „Co łaska proszę" (ul. Floriańska) (fot. U. Lehr, 2007) Urszula Lehr Fot. 5. Droga jałmużnika (Rynek Główny A-B) (fot. U. Lehr, 2006) wózku lub bezpośrednio na chodniku czy postać stojąca z wyciągniętą ręką w nie¬ mym geście proszalnym, w pozie charakteryzującej przeważnie ludzi starych. Niektórzy, celem nakłonienia przechodniów do dania jałmużny, klęcząc trzymają w rękach lub umieszczają obok siebie karton z informacją o sytuacji życiowej, w rodzaju: „nie mam rodziny, mieszkania, nie mam pracy, proszę o pieniądze na jedzenie i odzież, bo nie mam nic na zmianę, śpię na nieogrzewanej klatce scho¬ dowej" lub „mam raka płuc, zbieram na leki". Niekiedy uzupełnieniem kartonów informacyjnych są obrazki z wizerunkami świętych, mające sprowokować, za¬ chęcić do obdarowania żebraka. Niezależnie od proszących o wsparcie w sposób bierny — oczekujących na jałmużnę — spotkać można osoby starsze, które oferując haftowane przez siebie serwetki, czy wykonane własnoręcznie szczotki, dorabiają w ten sposób do skrom¬ nej emerytury. Są one przykładem przedsiębiorczości wymuszonej przez sytuację życiową, jednakże w granicach pozwalających na zachowanie godności. Największą grupę stanowią „aktorzy" — mimowie — bezosobowe posta¬ cie skryte pod maską i niecodziennym ubiorem. Pomalowana twarz i kostium sprzyja zachowaniu anonimowości, pomaga również w autoprezentacji. Stojąc nieruchomo, „ożywają", gdy przechodzień wrzuci monetę do pudełka. Równie licznym gronem są uliczni muzykanci. Osoby te nie posiadają najczęściej kon¬ cesji na swoją działalność, licząc na pobłażliwość strażników miejskich. Trudno jednak nazwać reprezentantów tych grup żebrakami, ponieważ w jakimś sensie pracują. Taka forma zarabiania lub dorabiania zapożyczona została z krajów za¬ chodnich, czasem wraz z wykorzystaniem pomysłu na postać. Wśród barwnych i zmieniających się sylwetek mimów oraz muzykantów, zajmujących ekspono¬ wane miejsca w przestrzeni centrum, można zobaczyć między innymi „Robin¬ sona Crusoe" (okolice kamienicy Hetmańskiej, fot. 6), „złotego" pisarza z gęsim �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 223 piórem, w stroju wskazującym na wiek X V I I I (u wlotu traktu królewskiego do rynku, nieopodal restauracji „Pod Wierzynkiem"), parę leciwych, koncertujących krakowiaków, eksponujących wspólne zdjęcie z papieżem Janem Pawłem II, wy­ konane podczas audiencji (okolice kamienicy Bonerów, fot. 7), przechadzające się monstrum w skórze przypominającej niedźwiedzia z pyskiem wilkołaka (na obrze¬ żach płyty rynku przed kościółkiem św. Wojciecha) i goryla uczącego się słówek ze słownika angielskiego (siedzącego przed Szarą Kamienicą). Najwięcej postaci zgromadzonych jest na obszarze sacrum — przed kościo¬ łem Najświętszej Marii Panny. Są to: przechadzający się smok wawelski, po¬ zujący do zdjęcia za drobną opłatą, nieruchomo tkwiące postacie „miedziane¬ go" rycerza i „srebrnego" latarnika, śmierć przyzywająca palcem przechodniów, z maską przypominającą bardziej twarz z obrazu Edwarda Muncha („Krzyk") niż trupią czaszkę, biała dama zajmująca najbardziej eksponowane miejsce nieopo¬ dal wejścia głównego do kościoła na Placu Mariackim. Przez krótki okres można było także przed kościołem oglądać trumnę z leżącym w niej zmarłym, który po wrzuceniu monety „ożywał", unosząc się do pozycji siedzącej . 33 W okolicach wspomnianego kościoła oraz w przejściu przez Bramę Floriań¬ ską spotkać można także „obcych" (Ukraińcy), którzy prezentują swoje umie¬ jętności muzyczne na ksylofonie, akordeonie, promując nagrane już wcześniej płyty (fot. 8). Tuż pod murami świątyni koncertują na skrzypcach mali chłopcy w strojach barokowych, pod czujnym okiem siedzącej nieopodal matki. Najcie¬ kawszą postacią jest bez wątpienia mieszkaniec Krymu, śpiewający i grający na bandurze pieśni kozackie, tatarskie, mołdawskie, tak zwane hajduckie i biesiad¬ ne oraz dumy żywcem przeniesione z Ukrainy, opiewające historię tego kraju i czyny jego bohaterów (Plac Mariacki, fot. 9). W kozackim stroju zaporoskim, z wygoloną głową — z wyjątkiem pozostawionego pośrodku kosmyka włosów opadającego na czoło — i sumiastymi, sięgającymi piersi wąsami, o twarzy sku¬ pionej, oczach zapatrzonych w dal, przyciąga uwagę przechodniów. Na ulicy Sławkowskiej (drodze skazańców), kilka metrów od rynku, siada na niskim stołeczku starszy mężczyzna grający na harmonijce ustnej. Repertuar za¬ leżny jest od czasu zwykłego lub świątecznego. W okresie wielkich świąt (Boże¬ go Narodzenia, Świąt Wielkanocnych), grywa kolędy i pieśni religijne, poza nimi — melodie świeckie, nawiązujące do folkloru lokalnego. Nieco dalej koncertują na oboju i flecie „obcy". Przedstawione postacie żebraków, mimów, muzyków, kreują nie tylko wizeru­ nek przestrzeni centrum współczesnego miasta. Swoją obecnością uzewnętrznia¬ j ą reakcję na skutki destabilizacji społeczno-gospodarczej. Poprzez przyjęte role powszechnie nieaprobowane, czy dotychczas nieznane, wskazują równocześnie, 33 Sądzić należy, iż efemeryczna wręcz obecność tej postaci była skutkiem interwencji mieszkańców miasta w formie protestów przeciwko bezczeszczeniu pamięci zmarłych i drwin ze śmierci, o czym pisała lokalna prasa. �224 Fot. 8. Kwartet akordeonistów (w tle Kościół Najświętszej Marii Panny, fot. U. Lehr, 2007) Urszula Lehr Fot. 9. „Bandurzysta" z Krymu (Plac Mariacki, fot. U. Lehr, 2007) �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 225 kim niektórzy z nich zostali, a kim być nie chcieli lub nie powinni. „Obcy" mu¬ zycy są nadto ambasadorami kultury kraju, z którego pochodzą. Poruszona w artykule kwestia ubóstwa zaledwie zarysowuje problem, który sięga głęboko do przemian w zakresie sfery obyczajowości współczesnych miesz¬ kańców. Jest to niewątpliwie zagadnienie społeczno-kulturowe ważkie i wielowąt¬ kowe, o charakterze etycznym, religijnym, także estetycznym. Przewartościowanie treści dotąd uznawanych za jedynie słuszne, środowiskowa akceptacja społeczna (w sensie wspierania datkami ludzi młodych i zdolnych do pracy), także przeobra¬ żenia ustrojowe, które można by przyjąć jako uzasadnienie „wyjścia na ulicę", nie są dostatecznym wyjaśnieniem zaistniałej sytuacji. Nowy obraz centrum, poprzez wyrosłe i kumulujące się na tej właśnie osobliwej scenie postacie, potwierdza jed¬ nakże znaczenie jego przestrzeni kulturowej także dla zjawisk codziennych. Tu bowiem można być dostrzeżonym czy to w sferze sacrum, czy profanum Starego Miasta, którego pamięć historyczna oparła się daleko idącym przeobrażeniom ur¬ banistycznym grodu ongiś królewskiego, jakim był Kraków. Słowa kluczowe: przestrzeń, miasto, ubóstwo, żebractwo BIBLIOGRAFIA Adamczewski J. 1980 Kraków od A do Z, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków. 1996 Kraków osobliwy, Wydawnictwo „Skrzat", Kraków. Antosiewicz K. 1966 Zakon Ducha Świętego De Saxia w Polsce średniowiecznej, w: Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce, red. A. Scheltz, Kraków, s. 67-198. 1978 Opieka nad chorymi i biednymi w krakowskim szpitalu Świętego Ducha (1220-1741), „Roczniki Humanistyczne" t. 26, z. 2, s. 35-79. Baranowski B. 1953 Ludzie luźni w południowo-wschodniej Wielkopolsce w XVII-XVIII wieku, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych" t. 3, s. 252-269. 1986 Ludzie gościńca, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. Benedyktynowicz D. i Z. 1992 Dom w tradycji ludowej, „Wiedza o Kulturze", Wrocław. Bieniarzówna J. 1957 Z dawnego Krakowa. Szkice i obrazki z XVII wieku, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków. Bieniarzówna J., Małecki J. M . 1984 Dzieje Krakowa. Kraków w wiekach XVI-XVII, t. 2, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków. Buchowski M . 1993 Magia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa. �226 Urszula Lehr Bystroń J. S. 1933 Przysłowia polskie, Polska Akademia Umiejętności, Warszawa, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Wilno, Zakopane. 1947 Etnografia Polski, Czytelnik, Poznań. 1976 Dzieje obyczajów w dawniej Polsce. Wiek XVI-XVIII, t. 1, Państwowy In¬ stytut Wydawniczy, Warszawa. 1980 Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybór i oprac. L. Stomma, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Dąbrowski J. 1964 Kazimierz Wielki twórca korony Królestwa Polskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław, Warszawa, Kraków. Dobrowolski T. 1950 Sztuka Krakowa, Wydawnictwo M . Kot, Kraków. Eliade M . 1999 Sacrum i profanum. O istocie religijności, przeł. R. Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa. Gaj-Piotrowski W. 1967 Kultura społeczna z okolic Rozwadowa, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 26. Gloger Z. 1972 Encyklopedia Staropolska, t. 2, 4, Wiedza Powszechna, Warszawa. Goglin J.- L . 1998 Nędzarze w średniowiecznej Europie, Oficyna Wydawnicza Volumen, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa. Górny K., Marczyk M . 2000 Obraz miasta jako przestrzeni kreowanej i przestrzeni kreującej tożsamość kulturową jej mieszkańców. Przyczynek do antropologii Wrocławia, w: Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. I . Floreńska-Bukowska, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne", t. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, s. 75-91. Gregorowicz J.K. 1870 Żebracy, „Dzwonek. Pismo dla Ludu" t. 2, nr 9, s. 129-135, nr 11, s. 161-166. J. K. 1896 Dziad, w: Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana, t. 18, Drukarnia Artystyczna S. Sikowskiego, Warszawa, s. 550-552. Kantor J. 1907 Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna, „Materiały AntropologicznoArcheologiczne i Etnograficzne", t. 9, s. 12-229. Kantor R. 2000 Kulturowe aspekty sporu o przestrzeń ideową, w: Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. I. Bukowska-Floreńska, „Studia Etnologiczne i Antropo¬ logiczne", t. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, s. 37-48. Kolberg O. 1963 Żebraki w Polsce, w: Dzieła wszystkie. Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 9, cz. 1, Państwowe Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawni¬ cza, Wrocław, Poznań, s. 167-282. �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 227 Kowalska-Lewicka A. 1958 Dziady na Podhalu, „Ziemia" R. 3, nr 8-9, s. 6, 9. Kraszewski J. I . 1929 Mistrz Twardowski. Powieść z podań gminnych, w: Powieści historyczne, t. 46, Wydawnictwo M . Arcta w Warszawie, Warszawa. Kuchowicz Z. 1954 Leki i gusła dawnej wsi. Stan zdrowotny polskiej wsi pańszczyźnianej w XVII-XVIII w., Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Marmuszewski S., Światłowski J. 1995 Rola żebracza i jej ekspresja, w: Żebracy w Polsce, red. S. Marmuszewski, A. Bukowski, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków, s. 122-154. Męciński A. 1888 O żebractwie i włóczęgostwie ze stanowiska historycznego, socyalno-ekonomicznego i prawnego. Szkic historyczny wzrostu żebractwa włóczęgostwa, w: Przegląd Sądowy i Administracyjny, red. Dr E. Till, t. 13, Drukarnia Ludowa pod zarządem S. Baylego, Lwów, s. 481-494, 561-580, 641-651, 721-739, 819-833, 896-917. 1890 O żebractwie i włóczęgostwie ze stanowiska historycznego, socyalno-ekonomicznego i prawnego. Część administracyjna, w: Przegląd Sądowy i Administracyjny, red. Dr E. Till, t. 14, Drukarnia Ludowa pod zarządem S. Baylego, Lwów, s. 561-574, 652-672, 729-752, 818-843, 907-932. 1893 O żebractwie i włóczęgostwie ze stanowiska historycznego, socyalno-ekonomicznego i prawnego. Część prawno-karna, w: Przegląd sądowy i Administracyjny, red. Prof. Dr E. Till, dr B. Łoziński, t. 17, Drukarnia W. Łozińskiego, zarządca W. J. Weber, Lwów, s. 125-144, 159-177. Niedźwiedzki D. 1995 Zostać żebrakiem, w: Żebracy w Polsce, red. S. Marmuszewski, A. Bu­ kowski, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków, s. 87-110. Papp S. 2002 Przestrzeń, Stefan Papp i Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Nau­ kowych UNIVERSITAS, Kraków. Piątkowska I . 1894 Żebracy w ziemi sieradzkiej, „Wisła" t. 8, s. 784-790. Pilichowska B. 1993 Rok obrzędowy na krakowskim rynku w minionych stuleciach, w: Kraków. Przestrzenie kulturowe, red. J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula, Wydawnictwo PLATAN, Kraków, s. 27-49. Pomieciński A. 2005 Współczesna polis. Dialogiczność kultury popularnej a przestrzeń miasta, w: Przestrzenie dialogu międzykulturowego we współczesnych miastach Pol¬ ski, red. A. Koseski, A. Stawarz, Zakład Poligraficzny Ośrodka Przetwarza¬ nia Informacji, Warszawa, s. 7-12. Rożek M . 1993 Forum regale. Rynek krakowski jako miejsce wydarzeń politycznych (XIV-XVIII w.), w: Kraków. Przestrzenie kulturowe, red. J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula, Wydawnictwo PLATAN, Kraków, s. 11-26. �228 Urszula Lehr Sieradzan J. 2006 Sacrum i profanum czy sacroprofanum? Przemiany w rozumieniu sacrum we współczesnym świecie, „Lud" t. 90, s. 13-36. Starnawska M . 1998 Szpitalnictwo zakonów krzyżowych w średniowiecznych miastach polskich, w: Szpitalnictwo w dawnej Polsce, „Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej", Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, s. 86-95. Śliwiński P. J. OFM Cap. 2005 Między nie-miejscem a kulturowym sezamem — EMPiK na Rynku Głównym w Krakowie, w: Przestrzeń dialogu międzykulturowego we współczesnych miastach Polski, red. A. Koseski, A. Stawarz, Zakład Poligraficzny Ośrodka Przetwarzania Informacji, Warszawa, Pułtusk, s. 145-151. Świętek J. 1897 Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 2, s. 119-379. Szalbot M . 2004 Na pograniczu sacrum i profanum. Przestrzenie ludyczne współczesnego miasta, w: Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej, red. A. Koseski, A. Stawarz, Polskie Towarzystwo Etnologii Mia­ sta, Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku, Czeskie Centrum, Instytut Słowacki, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Warszawa, Pułtusk, s. 153-165. Szulczewski J. W. 1996 Pieśń bez końca. Zbiór tekstów folklorystyczno-etnograficznych, red. W. Łysiak, PSO Sp. z o.o., Poznań. Thomas W. I . , Znaniecki F. 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Tomicki R. 1981 Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka, „Biblioteka Etnografii Polskiej", Polska Akademia Nauk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź, t. 34, cz. 2, s. 29-70. Tuan Yi-Fu 1987 Przestrzeń i miejsce, przeł. A. Morawińska, Państwowy Instytut Wydawni¬ czy, Warszawa. Ubezpieczenia społeczne 2003 Ubezpieczenia społeczne, www.wp.pl «encyklopedia» ubezpieczenia społeczne. Ustawa z... 1971 Ustawa z dnia 20.05.1971, Kodeks Wykroczeń (Dz. U. z 1971, Nr 12, poz. 114, Art. 58, [Żebranie] §1., 2). Woźniak A. 1998 Szpitale wiejskie na Mazowszu w końcu XVIII i początku XIX wieku, w: Szpitalnictwo w dawnej Polsce, red. M . Dąbrowska, J. Kruppe, „Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej", t. 66, s. 77-86. �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 229 Wyrozumski J. 1992 Dzieje Krakowa. Kraków do schyłku wieków średnich, t. 1, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Zaremska H. 1986 Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV-XVI w., Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Zrozumieć biednego... 2000 Zrozumieć biednego. O dawnej i współczesnej biedzie w Polsce, red. E. Tarkowska, Typografika, Warszawa. Żebracy 2002 Żebracy, w: Złota encyklopedia PWN (płyta CD). Żebracy w... 1995 Żebracy w Polsce, red. S. Marmuszewski, A. Bukowski, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków. Urszula Lehr „1 A M H U N G R Y " SPACE AS A CONTEXT FOR EVERYDAY EVENTS (Summary) The problem discussed in the article concerns the manifestations of poverty in the space of a modern town, which is a peculiar stage for the everyday events played on it. The text consists of three parts. The first part is about the multi-functional importance of the town centre for cultural, social and political life of the inhabitants. The second part presents the background and motivations for the decision to „take to the streets" in order to get some food and money, and describes the attitudes and behaviours of „our own" and „foreign" beggars. These problems have been discussed at the background of a short historical description of beggary. The third party of the article discusses the cultural sym¬ biosis between people and the space of the town centre in the situation of socio-economic destabilisation, which is the result of system changes. Key words: space, town, poverty, beggary �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1db3c02e2eacd0f55fef7b12a94c3faa.pdf ade721e56bad1c9500378633e11ca890 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Indianie Ameryki Pd. rośliny uprawne Peru - rolnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4810 Title A name given to the resource Kopieniactwo i rośliny uprawne IndianMatsigenka Paquirianos ( wschodnie Peru) / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.181-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Świerk, Kacper Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 KACPER ŚWIERK Rzeszów KOPIENIACTWO I ROŚLINY UPRAWNE I N D I A N MATSIGENKA PAQUIRIANOS (WSCHODNIE PERU) Niniejszy tekst, o charakterze przede wszystkim opisowo-przeglądowym, ma za zadanie przedstawić kopieniactwo i asortyment roślin uprawnych Indian Matsigenka Paquirianos z peruwiańskiej Amazonii. Zawiera on także pewne moje refleksje na temat różnic, jakie zachodzą pomiędzy kopieniactwem i wzorcami subsystencji żyjących w relatywnej izolacji Matsigenka Paquirianos a tymi reali­ zowanymi przez Matsigenka znad Dolnej Urubamby, mających stosunkowo czę­ sty i intensywny kontakt z peruwiańskim społeczeństwem narodowym i uczest¬ niczących w regionalnej gospodarce rynkowej. Poruszam również zagadnienie istotności kopieniactwa i roślin uprawnych w kosmologii Matsigenka. Tekst opiera się na moich badaniach terenowych, które prowadziłem wśród Matsigenków nad Paquirią i Urubambą w 2001, 2002 i 2003 roku . Badania wśród Paquirianos objęły mieszkańców czterech małych przysiółków rodzinnych w dorzeczu Paquirii, populacja których liczy łącznie 33 osoby. Do przysiółków tych można by doliczyć jeszcze piąty, zamieszkiwany okresowo. 1 O Matsigenka w ogóle i o Paquirianos w szczególności Indianie Matsigenka (Machiguenga) to tubylcza grupa etnolingwistyczna z południowo-wschodniego Peru. Ich liczbę szacuje się na 13000 osób. Pod względem języka należą do południowego sektora arawackiej rodziny języko¬ wej, podgrupy campa. Większość Matsigenka zamieszkuje w dorzeczach Urubamby i Górnej Madre de Dios, z czego około 85% — w dorzeczu Urubamby (Shepard, 1999, s. 25). 1 Mój pobyt w terenie w 2001 r. był sfinansowany z moich własnych środków. Badania w 2002 roku były finansowane z grantu KBN w ramach projektu: Kierunki etnorozwoju w krajach andyjskich. Antropologiczne studium porównawcze: Ekwador—Peru — Boliwia, pod kierownictwem prof. dr. hab. A. Posern-Zielińskiego. Badania w 2003 r. odbyły się w ramach projektu: Proyecto para la Reevalu­ ación y Fortalecimiento de la Reserva Kugapakori Nahua, kierowanego przez brytyjsko-peruwiańską organizację Shinai Seijali, we współpracy z kilkoma innymi organizacjami. Projekt został sfinansowany przez: Garfield Foundation, The Netherlands Committee for the World Conservation Union, Nouvelle Planéte, Oxfam America i Rainforest Foundation US. �Kacper Świerk 182 Pod względem administracyjnym tereny te znajdują się w granicach departamen­ tów Cusco i Madre de Dios. Pod względem środowiskowym Matsigenka zamieszkują wyżynny tropikalny las amazoński selva alta oraz nizinny — selva baja. Będący przedmiotem tego tekstu Matsigenka Paquirianos, a także Matsigenka znad Dolnej Urubamby, za­ mieszkują selva baja. Nie zawsze są to jednak tereny płaskie. Las na znacznej części obszarów tego dorzecza rośnie na wzniesieniach dochodzących do kilku¬ set metrów wysokości. Pora deszczowa w dorzeczu Paquirii i Urubamby trwa od listopada do marca, a pora sucha od kwietnia do października. Etos i sposób życia Indian Matsigenka można pokrótce ująć w kilku hasłach: indywidualizm, osobista wolność, samowystarczalność, autonomia, unikanie konfliktów, kontrolowanie negatywnych emocji. Indywidualizm ten wyraża się w zamieszkiwaniu w rozproszonych w lesie przysiółkach rodzinnych . Każdy taki przysiółek, złożony z 1-10 domów, jest zamieszkiwany przez rodzinę podsta­ wową lub rozszerzoną (od kilku do kilkunastu osób). Każda grupa rodzinna/do­ mowa jest sama w sobie jakby autonomicznym, małym społeczeństwem. Obecnie wielu Matsigenka żyje według wzorca promowanego przez państwo peruwiańskie, w osadach comunidades nativas , w których przeważa zwarte, skupione osadnictwo, ale w znacznej mierze autonomicznym centrum podejmo¬ wania decyzji jest nadal rodzina. Typowy dla Matsigenków indywidualizm pozornie kontrastuje z właściwą im tendencją do unikania konfliktów czy w ogóle sytuacji nacechowanych złoś¬ cią lub gniewem, które uważane są za coś aspołecznego, burzącego pożądaną społeczną harmonię. Jak ujmuje to Shepard (1997a, s. 8), Matsigenka są skłon­ ni wielokrotnie nadstawić drugi policzek. W otwarte konflikty wdają się niemal wyłącznie w stanie nietrzeźwym; głównie podczas fiest, kiedy pije się masato (trunek z manioku — mats. ovuroki). Kiedy ktoś nie zgadza się z kimś w jakichś istotnych kwestiach, zamiast wszczynać konflikt po prostu przenosi się w inne miejsce. Podobnie Matsigenka reagują na presje z zewnątrz. Poza grupą rodzinną/domową, u Matsigenka nie istnieje formalna hierarchia władzy. Tak zwani wodzowie (tinkamintsi) to osoby, których przywództwo opie¬ ra się w głównej mierze na osobistym prestiżu. Nie mają oni władzy w ścisłym sensie, takim, że mogliby komuś coś nakazać, a za niepodporządkowanie się temu groziłyby jakieś sankcje. 2 3 2 Słowo „przysiółek", ze względu na swą etymologię może sugerować, że chodzi o aneks do czegoś. Słowo to, użyte przeze mnie w kontekście realiów Matsigenka nie ma (a w każdym razie nie musi mieć) takich konotacji. Comunidades nativas (wspólnoty tubylcze), ustanowione przez rząd generała Velasco Álvarado w 1974 roku, są oficjalnie uznaną formą samorządności i posiadania ziemi Indian amazońskich w Peru. Posiadają osobowość prawną i przydzielone terytorium, którego społeczne centrum stanowi zwykle zwarta osada zwana centro poblado. Każda comunidad rządzona jest przez junta directiva z wybieral­ nym presidente na czele. 3 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 183 To, co określiłbym tu jako postawę prospołeczną Matsigenka, wyraża się nie tylko w unikaniu konfliktów, ale też w etosie gościnności i wzajemnej pomo­ cy. Krewni, powinowaci czy przyjaciele często wzajemnie pomagają sobie przy przygotowaniu poletka, połowie ryb przy użyciu trujących korzeni barbasco itp. System pokrewieństwa Matsigenka jest typu drawidyjskiego. Preferowanymi partnerami małżeńskimi są bilateralni kuzyni przeciwlegli/kuzynki przeciwległe. Potencjalnymi małżonkami są w praktyce wszystkie osoby z tego samego i są¬ siednich pokoleń, które nie podpadają pod kategorię krewnych. Kuzyni równole­ gli/kuzynki równoległe są uważani za krewnych (w terminologii pokrewieństwa są braćmi/siostrami) i małżeństwo czy stosunki płciowe z nimi są uznawane za kazirodztwo. Rezydencja małżeńska u Matsigenka jest uxorilokalna, to znaczy mąż zamiesz¬ kuje tam, gdzie żona (tj. tam, gdzie teściowie). Przez dwa do kilku lat mieszka w przysiółku rodzinnym (czy wręcz w domu) swojego teścia, pracując z nim i bę¬ dąc mu do pewnego stopnia podporządkowanym. Potem zwykle przenosi się z żoną „na swoje", choć nierzadko w stosunkowo bliskim sąsiedztwie teściów. Do cech, których brak Matsigenkom, należy terytorializm. Jak pisze Dan Rosengren: Grupy osadnicze Machiguenga (...) nie mają pojęcia terytorialności, to jest idei jakiejś konkretnej grupy mającej wyłączne „prawa" dostępu do pewnego obszaru i kontroli nad nim. Przed narzuceniem systemu comunidades nativas grupy te nie korzystały z żadnego przywileju do ziemi, na której żyły i nikomu nie było można odmówić prawa przeniesienia się dokądkolwiek (Rosengren, 1987b, s. 44). Matsigenka posiadają ziemię jedynie wtedy, gdy na niej żyją i j ą uprawiają. Rosengren sugeruje, że nawet w tym wypadku nie chodzi o posiadanie w ścisłym (bądź zachodnim) znaczeniu tego słowa. Chodzi bardziej o to, że osoba ma raczej prawo własności w stosunku do efektów swej pracy na jakimś kawałku ziemi (na podobnej zasadzie, jak ma prawo do tego, co upolowała czy zebrała w lesie) niż do samego terenu, na którym zrobiła poletko (Rosengren 1987b, s. 51-52). Teren, który przestał być zamieszkiwany czy/i uprawiany, przestaje być „własnością" danego człowieka gdyż „właścicielem" tej ziemi czyniła go praca, którą na niej wykonywał, a nie abstrakcyjne prawo do parceli „samej w sobie". Każdy może osiedlić się i wykarczować poletko na terenie, który w danej chwili nie jest przez nikogo zajmowany i nikt nie może mu tego zabronić. Bazująca na kopieniactwie subsystencja Matsigenka jest w istotnym stopniu uzupełniana łowiectwem, rybołówstwem i zbieractwem. Łowiectwo jest aktyw¬ nością wysoce cenioną i związaną z etosem męskości. Mięso jest wysoko cenio¬ nym pożywieniem. Na obszarach gęsto zaludnionych przez Matsigenka i osadników, albo przez samych Matsigenka, w sąsiedztwie dużych comunidades, zwierzyna i ryby są �Kacper Świerk 1B4 znacznie przerzedzone przez intensywną eksploatację, i w związku z tym łowie¬ ctwo i rybołówstwo (jak i zbieractwo) odgrywa mniejszą (niekiedy znacznie) rolę w subsystencji Matsigenka z takich okolic. Nowe dziedziny gospodarki rozwija¬ ne w wielu comunidades to uprawa kawy (kaju, Coffea arabica) i innych roślin na sprzedaż, hodowla zwierząt (również często na sprzedaż) czy wynajmowanie się do różnych prac za pieniądze. Matsigenka Paquirianos, o których w szczególności traktuje niniejszy tekst, żyją w dorzeczu rzeki Paquiría (stąd nazwa, nadana im przeze mnie) i częściowo w dorzeczach dwóch sąsiednich dopływów Dolnej Urubamby. Obszary te pod względem administracyjnym znajdują się w dystrykcie Echarate, prowincji La Convención, departamencie Cusco. Matsigenka Paquirianos, którzy przez dłuż¬ szy czas pozostawali w izolacji od peruwiańskiego społeczeństwa narodowego i od Indian znad głównej rzeki, wciąż żyją w rozproszonych w lesie przysiółkach, poza systemem comunidades nativas, powszechnie noszą bawełniane tuniki i polują z łukiem i strzałami. Tylko jedna osoba spośród nich (Fernando — nie¬ formalny lider) mówi po hiszpańsku. Staranne unikanie kontaktów ze „światem zewnętrznym", które Paquirianos z sukcesem praktykowali do 1969 roku, zwią¬ zane było z ich traumatycznymi przeżyciami z czasów boomu kauczukowego (ok. 1B70-1916) i późniejszych (do 1960 r.), kiedy to byli oni chwytani i zabijani w ramach tak zwanych correrías — wypraw łowców niewolników (Indian Piro i Matsigenka urubambińskich), chwytających ludzi dla metyskich kupców i bia¬ łych posiadaczy ziemskich. Okres correrías, rozciągnięty w czasie, przyczynił się do powstania u Matsigenka Paquirianos poczucia niepewności i strachu przed ludźmi przybywający¬ mi z zewnątrz. Nauczyli się zachowywać ostrożność. Wędrowali przesmykami zwierząt, pozostawione ślady maskowali przykrywając je roślinami. Wędrując wzdłuż strumieni, zawsze brodzili po wodzie, unikając odkrytych łach, by nie pozostawić śladów. Spotkanie śladów bytności kogoś obcego nierzadko powo¬ dowało zmianę miejsca zamieszkania, w obawie przed atakiem. Zakładali swe domostwa w górnych biegach małych strumieni, gdzie nie docierali przypadkowi podróżni i gdzie dostęp był utrudniony. Poletka zaś zakładali na wysokich wznie¬ sieniach, na szczytach wzgórz, gdzie trudno było je odkryć. Postawy te prze¬ trwały o wiele lat rzeczywisty okres trwania correrías, o których zakończeniu Paquirianos długo nie wiedzieli; nie całkiem też wygasły do dziś. Matsigenka Paquirianos, pomimo pewnych zauważalnych różnic w dialekcie i w różnych kulturowych detalach, są w zasadzie typowymi Matsigenka i wiele z podanych w tym tekście informacji można odnieść do Matsigenka w ogóle. 4 5 4 Przed nazwami łacińskimi roślin podaję, w tym samym nawiasie, ich nazwy w matsigenka, które zapisuję z małej litery. Kiedy brak nazwy polskiej jakiejś rośliny, nazwa matsigenka umieszczona jest przed nawiasem. Niektórzy używają też odzieży zachodniej (podkoszulków, szortów itp.), uzyskanej od ludzi z dołu rzeki. 5 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 185 Tym, co różni Paquirianos od większości ich pobratymców, zamieszkujących obecnie osady comunidades nativas, jest ich sytuacja — żyją w rozproszonych przysiółkach, bez broni palnej i silników do łodzi, a ich otoczenie wciąż obfituje w zwierzynę, ryby i inne ważne zasoby, które w okolicach skupionych i liczących po kilkaset osób centrospoblados (osad) wspólnot tubylczych sąjuż w znacznym stopniu przerzedzone. Poletka, ich przygotowanie i uprawa Ekonomiczną podstawę politycznej autonomii grup rodzinnych/domowych Matsigenka stanowią ich poletka — tsamairintsi (hiszp.-per.: chacra). Żaden Matsigenka, mając swe poletko z maniokiem i innymi roślinami, w normalnych okolicznościach nie musi prosić innych o utrzymanie. Matsigenka z dorzecza Paquirii są klasycznym tego przykładem. Ponadto, żeby zabezpieczyć sobie byt na okoliczność niespodziewanych wypadków, Matsigenka Paquirianos (jak i inni Matsigenka, zwłaszcza nie-comuneros), oprócz poletek przydomowych mają jeszcze jedno lub więcej poletek w innych okolicach. W przypadku Paquirianos i grup o podobnej do nich historii, takie zabezpieczenie ma szczególne znaczenie, gdyż zagrożenie mogące spowodować konieczność zmiany miejsca zamieszka¬ nia było dla nich do niedawna nadzwyczaj realne. Zabezpieczanie się przez po­ siadanie dodatkowych poletek spełnia swe funkcje i teraz. Wśród Paquirianos jest ono powszechne. Tak na przykład, mieszkańcy przysiółka Manokiari nad Paquirią, oprócz tsamairintsi wokół swej osady, mają jedno małe poletko dość daleko w dół rzeki od ich przysiółka, a także duże nowe poletko przy ujściu stru¬ mienia Koshantiari, nieco w górę rzeki od ich przysiółka. Mieszkańcy przysiółków w górnym i dolnym biegu strumienia Kipatsiari, oprócz poletek w pobliżu swych domostw, mają też tsamairintsi w miejscu zwa¬ nym Pongo, położonym nad środkowym biegiem tego strumienia. Znajdują się tam solidne domy tworzące przysiółek okresowo zamieszkiwany przez ludzi, którzy przybywają pracować na swe poletka i zostają tam nierzadko na szereg dni. Zwykle przenoszą się do Pongo ze znaczną częścią swego ruchomego dobyt¬ ku, który zabierają ze sobą, ciągnąc go w dłubance po strumieniu. Podstawową uprawą jadalną Matsigenka Paquirianos i wszystkich innych Matsigenka jest maniok jadalny (sekatsi, Manihot esculenta) w swej słodkiej odmianie . Słowo sekatsi oznacza też jedzenie w ogóle (czasownik sekatagantsi = 6 6 Dawniej nazwę Manihot esculenta rezerwowano dla gorzkiej odmiany manioku jadalnego, zaś słodką, zawierającą znacznie mniej trującego glikozydu manihotoksyny, traktowano jako odrębny ga­ tunek: Manihot dulcis (patrz: Podbielkowski, 1985, s. 215-216; Rosengren, 1987a, s. 58). Uprawa słod­ kiego manioku jest charakterystyczna dla areału kulturowego Montanii, do którego należą Matsigenka. Ponieważ zawartość wspomnianych toksyn w jego bulwie jest niska, nie musi on być poddawany spe­ cjalnym procesom usuwania glikozydu. �186 Kacper Świerk jeść). To na manioku w pierwszym rzędzie opiera się ich samowystarczalność, będąca podstawą autonomii politycznej każdego przysiółka. Matsigenka często sadzą bardzo dużo manioku (który rozmnaża się bardzo prosto, wegetatywnie, wystarczy wetknąć złomek gałązki w ziemię), tak, że mają go na zapas niekiedy więcej, niż są w stanie zjeść. Takiemu zabezpieczaniu zapasu pożywienia sprzyja fakt, że korzeń manioku niełatwo gnije w glebie. Gleba nad Paąuirią jak właściwie wszędzie w Amazonii, pozbawiona natu­ ralnej roślinności szybko jałowieje. Stąd poletka, od ich założenia przechodzą różne stadia, w których uprawia się na nich różne gatunki roślin, a w końcu są pozostawiane, by zarosnąć lasem wtórnym. Wówczas nazywa się je magashipogo (hiszp.-per.: purma). Poletko zwykle nie jest uprawiane dłużej niż 10 lat, a zwykle już po 6-7 latach raczej się na nim nic nie sadzi, choć jeszcze się z niego zbiera. Z tego powodu mężczyźni Matsigenka Paąuirianos każdego roku bądź to poszerzają obszar poletek wokół swych domów, bądź zakładają nowe poletka w innych miejscach. Bywa, że robią i jedno, i drugie. Wybór miejsca pod polet¬ ko dokonywany jest według różnych kryteriów, takich jak dostępność terenu, rodzaj gleby, rodzaj roślinności. Większość poletek, które podczas moich poby¬ tów otwarto w dorzeczu Paąuirii (i, jak sądzę, znaczna część otwartych wcześ¬ niej) została wycięta w lesie wtórnym, a więc w miejscach, gdzie wcześniej były już poletka. Część z tych połaci była porośnięta około 8-15-letnim lasem, część stanowiły gęste zarośla bambusowe. Jak pokazuje praktyka, w miejscach, gdzie roślinność wtórna osiągnęła ten stopień wzrostu, warstwa humusu na tyle się odtworzyła, że można tam od nowa zakładać poletko. Wycinanie roślinności pod tsamairintsi ma miejsce głównie w porze suchej. W dorzeczu Paąuirii obserwowałem je w lipcu, sierpniu i wrześniu. Zwykle m꿬 czyźni z jednego przysiółka, a niekiedy też z innych, pomagają sobie nawzajem w tej pracochłonnej czynności. Praca przy wycinaniu poletka jest męcząca, choć w skali roku zabiera ona stosunkowo niewiele czasu. Wycinanie nowych poletek w magashipogo (lesie wtórnym) jest jednak pracą zdecydowanie lżejszą i trwają¬ cą krócej niż robienie tego w lesie pierwotnym, wymagające rąbania siekierami ogromnych niekiedy drzew. Niekiedy podcięte mniejsze drzewa obala się, prze­ wracając na nie większe drzewo. Efektywność wycinania poletek zwiększyła się, a czas pracy nad nimi skrócił, kiedy Matsigenka Paąuirianos zyskali w miarę stały dostęp do narzędzi metalowych (maczet i siekier). Jeśli wśród wycinanych zarośli znajduje się pojedyncze wielkie drzewo, często nie wycina się go do cza¬ su wypalenia tsamairintsi. Dopiero kiedy jego pień jest nadwęglony, tnie się je i obala. Nierzadko pozostawia się na miejscu dzikie lub zdziczałe drzewa, które mogą być użyteczne ze względu na swe owoce lub inne pożytki. Postępuje się tak zwłaszcza z palmą wilhelmką wytworną (kuri, Bactris gasipaes), a także niektó¬ rymi innymi palmami, niekiedy też z drzewami intsipa (Inga spp.). Po wycięciu drzew, krzewów i krzewinek na przyszłym poletku, zostawia się je do wyschnięcia, a później pali. Okres, jaki musi upłynąć od wycięcia ro- �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 187 ślinności do wypalenia tsamirintsi, może być zróżnicowany zależnie od pogody. W porze suchej również niekiedy pada deszcz i zdarzają się chłodne, wilgotne, chmurne dni. W takich okolicznościach ścięta roślinność może czekać na spale­ nie kilka miesięcy. Kiedy jednak dni są suche, a słońce operuje intensywnie, wy­ starczyć może miesiąc, by ścięta roślinność wysuszyła się dobrze. Jeśli wyciętą roślinność stanowią niskie zarośla, może być ona przy sprzyjających warunkach pogodowych dobrze wysuszona już po tygodniu. Wówczas rozpoczyna się wypa¬ lanie, które w przeciwieństwie do wycinki nie jest pracą żmudną, a ma charakter ekscytującego wydarzenia. Mężczyźni, niekiedy z pomocą kobiet, a często z po­ mocą dzieci (także płci żeńskiej) podpalają ścięte drzewa i krzaki na przyszłym poletku z różnych stron (także w jego centrum), tak aby ogień odpowiednio się rozprzestrzenił i wypalił cały jego obszar. Obszar poletka musi być podpalony z co najmniej kilku różnych miejsc, zwłaszcza wtedy, kiedy jest ono położone na zróżnicowanym terenie, obejmującym fragmenty płaskie, wzniesienia i strome skarpy. Ponieważ czasem w trakcie podpalania dym zaczyna się wznosić i prze­ słaniać widok, ludzie niekiedy nawołują się. Dzieci Fernanda, pomagające wypa¬ lać mu poletko w Kamatikya Kipatsiari, dawały sobie nawzajem znać, gdzie się znajdują, dmuchając w puste tykwy lub w świstawki z pestkowca matsinkoina. Kiedy poletko położone jest na płaskim terenie albo, tym bardziej, na łagodnie opadającym zboczu, podpalanie nie wymaga wiele czasu. Na przełomie września i października 2001 roku byłem świadkiem, jak mieszkańcy Manokiari podpa­ lili wycięte poletko na łagodnym skłonie na prawym brzegu Paquirii, po czym szybko przeprawili się na drugą stronę, by móc wygodnie obserwować płonącą chacra z wysokiego cypla w swej osadzie. Płonące poletko jest dla Matsigenka czymś w rodzaju ekscytującego widowiska. Płomienie sięgają nieraz wysoko — wyżej niż wzrost dwóch ludzi, powietrze faluje, żar bije na odległość wielu metrów. Jeśli wśród palonej roślinności są bambusy kapiro (Guadua spp.), ich rurkowate łodygi pod wpływem temperatury pękają wydając głośny i słyszalny z daleka dźwięk, bardzo podobny do odgłosu wystrzału z broni palnej. Wszystko to wprowadza obserwujących pożar Matsigenków w stan wesołego podniecenia, co, jak sądzę, związane jest także z faktem, że wypalenie wieńczy pewien okres pracy nad poletkiem i zaczyna nowy — związany z sadzeniem i uprawą. Po wypaleniu poletko jest czystym obszarem, usianym tu i ówdzie nadwę¬ glonymi, dymiącymi kawałkami grubszych pni czy konarów (które są potem sukcesywnie zbierane na opał). Jeśli nie pozostały na nim większe, spalone, sto¬ jące drzewa do wycięcia, pozostaje tylko poczekać, aż popioły ostygną i można zacząć sadzenie. Ogień i wysoka temperatura podczas wypalania zabiły rośliny, które mogłyby zagrozić uprawom jako chwasty. Zaczną one wyrastać na poletku dopiero po pewnym czasie. Pierwszą rośliną wysiewaną na nowym poletku jest zwykle kukurydza (shinki, Zea mays), w następnych miesiącach i latach istnienia poletka sadzi się maniok (sekatsi, Manihot esculenta), pochrzyn (jam) trójdziel¬ ny (magona, Dioscorea trifida) i inne rośliny. Niekiedy maniok sadzi się wraz �188 Kacper Świerk z kukurydzą, zaraz po wypaleniu poletka. Charakterystyczny jest widok tsamairintsi ze wschodzącą, całkiem już wysoką kukurydzą, rosnącą wśród połaci zie­ mi wciąż czarnej od popiołu i wśród zwęglonych kawałków drewna. Sadzenie roślin jest zajęciem bardziej męskim, zaś ich zbiór bardziej kobie­ cym. Niewiele jest tu jednak ścisłych reguł i osoby obu płci mogą pomagać sobie wzajemnie w tych czynnościach. Uprawa niektórych roślin czy też piecza nad nimi jest bardziej przypisana jednej z płci, innych zaś drugiej. Tak na przykład tytoń (seri, Nicotiana tabacum), roślina związana z szamanizmem, jest uprawą przede wszystkim męską, zaś bawełna (ampei, Gossypium barbadense) przede wszystkim żeńską. Już jednak uprawą manioku zajmują się zarówno mężczyzn, jak i kobiety. Ci pierwsi zdecydowanie częściej go sadzą. Kobiety częściej zbie¬ rają i przynoszą bulwy. Dość uciążliwą, a wymagającą w miarę regularnego wykonywania pracą na poletku jest plewienie. Jest ono zajęciem przede wszystkim męskim, a dokonuje się go za pomocą maczet. Tsamairintsi wymagają plewienia w ciągu całego roku. W miarę „starzenia się" poletka jest ono coraz bardziej podatne na zarastanie chwastami i oczyszczanie go staje się coraz trudniejsze. Ze względu na to oraz na stopniowe jałowienie gleby, poletko jest w końcu porzucane. Odbywa się to nie od razu, a sukcesywnie. Coraz mniej się na nim sa¬ dzi, choć wciąż się zbiera. Na zarastającym poletku mogą rosnąć bananowce (parianti, Musa sp.), arnota (potsoti, Bixa orellana) i różne rośliny lecznicze. Stare poletka, znajdujące się blisko domostw zamieniają się niekiedy w przydomowe ogródki. Wciąż są używane, rosną na nich różne użyteczne, niewymagające ro¬ śliny, jak np. leczniczy złocień (sisoshi, Chrysanthemum sp.). Bardziej oddalone poletka zwykle stopniowo zarastają lasem wtórnym, zamieniają się w magashipogo. Wciąż jednak sadzi się na nich kogi (Tephrosia toxicaria, Lonchocarpus sp.) i banisterię (kamarampi, Banisteriopsis caapi), a kiedy już się ich nie sadzi, wciąż jeszcze się je zbiera. Informowano mnie także, że rośliny te niekiedy same dziko wyrastają na zarastających poletkach. Na końcu poletko zamienia się w las wtórny lub zarośla bambusowe. Opuszczone poletka są też użyteczne z innych względów. Wciąż gdzienie¬ gdzie na nich pozostające rośliny bulwiaste i inne przywabiają liczne zwierzęta, dla których magashipogo jest atrakcyjnym żerowiskiem. Przychodzą na nie gry­ zonie, jak: paka (samani, Agouti paca) i aguti (sharoni, Dasyprocta spp.), poza tym tapiry (kemari, Tapirus terrestris) i ryjące w poszukiwaniu bulw i kłączy pekari (shintori, Tayassu spp.). Do pozostawionych drzew owocowych ściągają różne ptaki i małpy. Stąd łowcy budują na zarośniętych poletkach swe zasiadki w postaci kopulastych szałasów z pierzastych liści palm, w których z łukiem i strzałami czają się na zwierzęta. Zresztą również czynne, uprawiane poletka przyciągają zwierzynę, która po¬ jawia się nawet na tsamairintsi rozciągających się wokół domostw. W lipcu 2003 roku Fernando zastrzelił z łuku dwa pekari białobrode (shintori imarapageni, pi- �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 189 ratsi, santaviri, Tayassu pécari) ze stada, które wtargnęło na jego poletko. Zwie­ rzęta znajdowały się o kilka metrów od jego domostw. W 2002 roku widziałem w Manokiari czarniawe aguti (sharoni, Dasyprocta fuliginosa) ukazujące się na poletku, bardzo blisko domu. Zwierzę przychodziło do wyłożonego na przynętę kawałka manioku, a gospodarz, znajdujący się na platformie swego domu, pró­ bował je ustrzelić z łuku. Jak widać, kopieniactwo pośrednio służy też łowiectwu. Atrakcyjność pole­ tek dla mieszkańców lasu może być niekiedy niekorzystna dla gospodarza Matsi­ genka. Liczne wędrujące stado pekari białobrodych jest w stanie wyrządzić duże szkody w uprawach. Jednak szkody wyrządzone na poletkach przez zwierzęta podczas moich pobytów w dorzeczu Paquirii nie były znaczne. Jak wynika już z moich wcześniejszych wzmianek, praca na poletku i wza¬ jemna pomoc w niej mają też znaczenie społeczne. Zakończenie istotnych etapów pracy często zostaje uczczone wspólnym piciem ovuroki (które robi się z manio¬ ku uprawianego na poletkach). Rośliny uprawiane przez Matsigenka Paquirianos Oprócz omówionego już manioku jadalnego (sekatsi, Manihot esculenta), który nad Paquirią uprawiany jest co najmniej w kilku kultywarach (odmianach uprawnych), najważniejszymi w ekonomii Matsigenka roślinami uprawnymi są kukurydza (shinki, Zea mays) i bananowiec (parianti, Musa sp.). Kaczany kuku¬ rydzy je się na ogół prażone lub gotowane. Młode kiełki z ziaren wsadzonych do wody dodaje się do fermentującej masy maniokowej (shitea), by uzyskać świeży, słodkawy smak ovuroki. W przeciwieństwie do manioku i kukurydzy, banan nie jest rośliną rdzennie amerykańską. Pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej , a do Nowego Świata został wprowadzony w X V I wieku. Matsigenka Paquirianos uprawiają co naj¬ mniej trzy odmiany (typy kultywarów) bananów. Parianti, nazwa generyczna ich wszystkich, jest jednocześnie używana specyficznie na określenie tzw. ba­ nanów mączystych czy warzywnych (ang. plantains) , które je się gotowane lub 7 8 7 Musa acuminata i Musa balbisiana — dzicy przodkowie uprawnych form bananów pochodzą z Azji Południowo-Wschodniej. Uważa się, że około IV wieku naszej ery uprawne banany zostały przywiezione przez żeglarzy z Nusantary na Madagaskar. Stamtąd zawędrowały na kontynent afrykań­ ski. W X V I w. banany z zachodniej Afryki zostały przewiezione przez Hiszpanów i Portugalczyków na kontynent amerykański. W Ameryce Południowej i Środkowej szybko się rozpowszechniły i są tu powszechnie uprawiane. Niektóre formy istnieją również w postaci zdziczałej lub półdzikiej (Rieger, 2005; Mudge, Hammer, 2000). Niektórzy autorzy (np. Sauer, 1950, s. 527) rozważają również możli­ wość występowania bananów (mączystych) w Nowym Świecie przed kolonizacją europejską. Używam terminu: banany słodkie (soczyste) w odniesieniu do form udomowionego banana które są słodkie i spożywane głównie jako świeże owoce (ang. bananas). Termin: banany mączyste stoso¬ wany jest natomiast do tych form, które nie są tak soczyste, zawierają dużo skrobi i je się je zwykle gotowane i/lub pieczone, traktując raczej jako warzywo niż owoc. (ang.plantains). Ponieważ w Polsce 8 �Kacper Świerk 190 pieczone. Z gotowanych robi się też purée, ugniatając je w stępie, oraz zupę chopiri. Ich owoce są smuklejsze, o ostrzej zakończonych końcach niż u słodkich bananów. Banany słodkie (soczyste), takie jakie znamy z polskich sklepów, są określane słowem sera. Są jedzone na surowo, niekiedy podpiekane w ognisku. Robi się z nich kompot zwany chapo . Do kategorii sera należy też duży, słodki banan o czerwonej skórce zwany w regionalnej hiszpańszczyźnie bellaco. Małe bananki zwane posuro , kiedy dojrzałe, są jedzone tak jak banany słodkie, ale kiedy są zielone, można je ugotować i zrobić z nich purée jak z parianti. Przy niektórych przysiółkach nad Paquirią uprawiane są także brązowo-czerwonawe bananki zwane noroni. Podobnie jakposuro, występują one też w stanie zdzicza­ łym, głównie na brzegach rzek i strumieni. Pojedyncze bananowce lub ich gaje rosną zwykle w bezpośrednim pobliżu domów i na poletkach, na których nie sadzi się już innych roślin. Bananowce rozmnaża się tylko wegetatywnie (z kłącza). Oprócz owoców, Matsigenka Paquirianos używają też włókna bananowca, które może służyć jako prowizoryczny, słabej jakości sznurek, oraz jego liści, które spełniają jednorazowo funkcje stołu przy jedzeniu, podkładki pod różne przedmioty, prowizorycznej przykrywki do naczyń z cieczami. Inną, dość ważną uprawą jadalną Matsigenka Paquirianos jest trzcina cukro¬ wa (Saccharum officinarum), również pochodząca ze Starego Świata (z Azji), ale w Ameryce rozpowszechniona od czasów kolonizacji. Jest ona uprawiana dla swego słodkiego soku. Matsigenka, wybierając się w podróż, często zabierają za sobą kawałki jej łodygi, które podczas odpoczynków są sprawnie obierane za pomocą noża lub maczety, a następnie wysysa się z nich sok. Podobnie postępuje się podczas odpoczynków w pracy na poletku. Sok z trzciny można też wyciskać za pomocą umocowanych w ziemi drewnianych pras zwanych piamentontsi. Sok ten jest używany zamiast cukru do słodzenia różnych napojów. Prócz manioku, Matsigenka Paquirianos uprawiają też inne rośliny bulwiaste. Należy do nich pochrzyn trójdzielny (magona, Dioscorea trifida) o smacznych, okrągłych bulwach (spożywanych po ugotowaniu lub upieczeniu), i batat, czyli wilec ziemniaczany (koriti, Ipomoea batatas). Ten ostatni, oprócz tego, że bywa dodawany do ovuroki, jest też jedzony po ugotowaniu. Jego bulwy są wyraź­ nie słodkie. Nad Paquirią i Urubambą uprawia się głównie kultywar o różowym 9 10 znane są niemal jedynie banany słodkie, w naszym języku brak zakorzenionych terminów wprowadza¬ jących rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma typami owoców (niekiedy stosuje się terminy: pizang — dla słodkich, i plantan — dla mączystych). Po angielsku, oprócz nazw wzmiankowanych powyżej, stosuje się czasem określenia: dessert banana i cooking banana, spotykane także w niektórych innych językach europejskich. W Polsce odpowiedniki tych nazw nie są jednak powszechnie stosowane. Terminy: bana­ ny soczyste i mączyste stosuję za Podbielkowskim (1985, s. 29). Matsigenka Paquirianos określają słowem chapo kompot ze słodkich bananów. Metysi i niektórzy Matsigenka znad Dolnej Urubamby nazywają tym słowem zupę chopiri. Bananki te pojawiają się w krótkiej „śpiewce" chętnie powtarzanej przez Matsigenka Paquirianos. Brzmi ona: Ararara arara. Nokovaira posuro. Znaczy to: „Ararara arara (coś jak: la la la). Szukam bananków". 9 10 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 191 kolorze bulw. Małe, smaczne bulwki ostrzeszynu jadalnego {shonaki, Calathea allouia) są jedzone jako przekąska w ciągu dnia lub jako urozmaicenie posiłków głównych. Dla bulw uprawiany jest także szereg, niezbyt dobrze przeze mnie rozpoznanych, roślin z rodziny obrazkowatych {Araceae). Mogą tu wchodzić w grę dwa rodzaje, co najmniej dwa gatunki, a ponadto różne ich kultywary. Wszystkie mają duże liście o podobnym kształcie. Nazwy matsigenka dla tych roślin to makato, tsanaro, shotoegi i onko. Chodzi tu najprawdopodobniej o na­ stępujące gatunki: pochodzące z Azji taro, czyli kolokazja jadalna {Colocasia esculenta) i tubylcza ksantosoma, czyli żółtosocza {Xanthosoma sp.). Bulwy tych roślin jedzone są na ogół po ugotowaniu. Inna roślina bulwiasta, uprawiana przez Paquirianos, to kłębian bulwiasty {poi, Pachyrhizus tuberosus), którego dużą, so­ czystą bulwę je się na surowo, na podobnej zasadzie jak korzeń rzepy, którą nieco przypomina smakiem. Inne rośliny jadalne uprawiane przez Matsigenka nad Paquirią to fasola {po¬ roto, Phaseolus vulgaris), dynia {pama, Cucurbita sp.), kaimito {Pouteria cai¬ mito) — niewielkie drzewko czy krzew o okrągłych, słodkich owocach, papaja {tinti, Carica papaya) o słodkich, pożywnych owocach i ananas {tsirianti, Ana¬ nas comosus). W Kamatikya Kipatsiari widziałem też roślinę podobną do ogórka i przez tamtejszych Matsigenków określaną hiszpańskim słowem pepino. Był to z pewnością jakiś kultywar ogórka {Cucumis sativus) lub tak zwanego ogórka antylskiego {Cucumis anguria) . Drzewa intsipa {Inga edulis) są uprawiane ze względu na słodką, wilgotną, podobną do waty wyściółkę ich długich strąków. Niektóre palmy rosnące na po¬ letkach lub na ich skraju są uprawiane lub pozostawiane przy wyrębie ze względu na ich jadalne owoce. Papryka {tsitikana, Capsicum sp.) jest uprawiana przede wszystkim jako ro¬ ślina przyprawowa. Matsigenka z dorzecza Paquirii mają na swych poletkach co najmniej trzy jej kultywary. Są to: papryki czerwone, podłużne i umiarkowanie ostre, o podobnym wyglądzie — bardzo ostre, oraz małe jak jagódki, okrągłe żółte papryczki, również bardzo ostre. Papryki te służą jako przyprawy do mięsa i ryb. Pan lub pani domu do posiłku często zrywa kilka czy kilkanaście drob¬ nych, ostrych papryczek, najczęściej żółtych, okrągłych, ale czasem też więk¬ szych, czerwonych, podłużnych. Nadgryzioną lub nadmiażdżoną papryczką je¬ dzący maszczą {dotykają) jedzone ryby czy mięso i tak przyprawione biorą do ust. Papryczki te często sadzone są tuż przy domach, aby znajdowały się pod ręką podczas posiłków. 11 11 Hiszpańskie słowo pepino, oznaczające ogórek, może być w kontekście peruwiańskim mylące. Określa się nim tu bowiem również Solanum muricatum — tutejszą roślinę z rodziny psiankowatych {Solanaceae) blisko spokrewnioną z ziemniakiem {Solanum tuberosum), a niekiedy też Cyphomandra splendens z tej samej rodziny {patrz np.: Heiser, 1984, s. 48; Towle, 1961, s. 82-84). Rośliny te mają owoce przypominające ogórki, lecz w przeciwieństwie do prawdziwego ogórka są krzewami lub drzew­ kami. W opisywanym wypadku chodziło o właściwego ogórka {Cucumis sp.), należącego do rodziny dyniowatych {Cucurbitaceae) i pochodzącego ze Starego Świata. �Kacper Świerk 192 Przede wszystkim do celów przyprawowych używany jest też owoc cytryny (irimoki, Citrus limon), sok z którego wyciska się na jedzone ryby, rzadziej na mięso lub do wywaru. Cytryna jest rośliną pochodzącą z Azji. Palczatka cytrynowa (kasankari, Cymbopogon citratus) służy do przyrządza¬ nia wywarów o cytrynowym smaku, słodzonych sokiem z trzciny cukrowej. Wy¬ wary te pite są w celu ugaszenia pragnienia, ale także w charakterze lekarstwa, w wypadku przeziębienia czy osłabienia. Palczatka jest często sadzona blisko domostw. Trawa ta również pochodzi z południowej Azji. Pomarańczowo kwit¬ nący, niewielki złocień (sisoshi, Chrysanthemum sp.) jest uprawiany jako roślina lecznicza. Spośród roślin uprawnych Matsigenka Paquirianos — tytoń (seri, Nicotiana tabacum), a także liana banisteria (kamarampi, Banisteriopsis caapi) są roślinami 0 znaczeniu szamańskim. Tytoń uprawiany jest zarówno na poletkach, jak i przy ścianach domów. Jego liście są zbierane, suszone i proszkowane na mocną tabakę. Pali się je też w fajkach. Z tytoniu przyrządza się również halucynogenny wywar. Służący podobnym celom wywar przygotowywany jest z banisterii. Dodać należy, że istnieje banisteria uprawiana i banisteria dzika. Ta uprawna, którą upra¬ wia się na poletkach w dość zaawansowanym stadium zarastania, jest uważana za mocniejszą i przez to lepszą. Wydaje mi się jednak, że w praktyce granica pomiędzy dziką a uprawną kamarampi bywa płynna. Często trudno było ustalić, czy chodzi o zbieranie dzikich lian w lesie wtórnym, czy też roślin uprawnych, które rosną tam jako na starym poletku . Rośliną uprawianą na zarastających poletkach, a także rosnącą dziko jest barbasco (kogi, Tephrosia toxicaria, Lonchocarpus spp.) , używane jako trucizna na ryby . Z roślin uprawianych na cele inne niż spożywcze, Paquirianos mają na swych tsamairintsi tykwę zwyczajną (pachaka, chonkorina, Lagenaria siceraria) i nie12 13 14 12 Do przypadków takich jak ten odnoszą się słowa Lévi-Straussa (1950, s. 465), którymi otwiera on swój klasyczny tekst o użyciu dzikich roślin w tropikalnej Ameryce Południowej: „W Ameryce Połu¬ dniowej rozróżnienie pomiędzy dzikimi i uprawnymi roślinami nie zawsze jest łatwe, i istnieje tu wiele stadiów pośrednich pomiędzy użyciem roślin w ich stanie dzikim, a prawdziwą ich uprawą". Prócz banisterii, z roślin występujących w niniejszym artykule, słowa te można adekwatnie odnieść też np. do barbasco, różnych palm, intsipa, balsa, helikonii i shakapa, a zapewne także do arnoty. Należy ona do rodziny motylkowatych (Leguminosae = Fabaceae). Czasami hiszpańska nazwa barbasco jest stosowana też na określenie innych roślin, należących do innych rodzin botanicznych, ale posiadających podobne właściwości i również używanych do trucia ryb (niekoniecznie przez Matsigen­ ka) (patrz np. Rutter, 1990, s. 25; Lévi-Strauss, 1950, s. 484). Korzenie tych roślin zawierają w znacznych ilościach i stężeniu substancję o nazwie rotenon, bar¬ dzo skutecznąjako trucizna na ryby. Połowy ryb z kogi odbywają się w porze suchej. W przeciwieństwie do Matsigenka z dorzecza Górnej Urubamby (Johnson, 2003, s. 63-67, Rosengren, 1987a, s. 66-71; 1987b, s. 47-49), Paquirianos w celu połowu z barbasco zwykle nie konstruują żadnych tam czy zapór, ani nie budują grobli odcinających rzeczne odnogi. Wiąże się to zapewne z faktem, że tutejsze rzeki 1 strumienie są stosunkowo powolne i spokojne w porównaniu z tymi płynącymi przez selva alta, przez co woda nie oczyszcza się szybko, a śnięte ryby są łatwe do wybrania, gdyż nie porywa ich wartki nurt. Korzenie barbasco są ubijane, zawijane w liście palmowe, a następnie wkładane do wody i ugniatane, by wypuściły sok, który powoduje śnięcie ryb. 13 14 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 193 spokrewnione z nią, choć posiadające podobne owoce dzbaniwo (pamoko, Crescentia cujete), zwane też drzewem kalebasowym . Z wyschniętych owoców pierwszej robi się butelki na wodę ze zwężającymi się szyjkami (taki jest naturalny kształt owocu). Kobiety, przynoszące wodę w mniejszych tykwach, wkładają je sobie pod pachy i w ten sposób transportują. Owoce tykwy mogą mieć różne roz­ miary, od niewielkich do dużych dzbanów. Ich wyschnięta łupina ma zwykle kolor ciemnobrązowy. Dzbaniwo zaś jest przeważnie cięte na pół i służy jako miski do podawania ovuroki, oraz krótkotrwałego przetrzymywania wody i innych płynów. Na poletkach i przy domach uprawiana jest cibora (ivenkiki, Cyperus sp.) z ro¬ dziny turzycowatych (Cyperaceae), używana w magii miłosnej, w lecznictwie, jak i do wielu innych celów, z których na plan pierwszy wysuwa się polepszanie sprawności łowieckiej, osiągane poprzez żucie bulwek. Wszystkie uprawne rośli¬ ny cibory są opanowane przez pasożytniczego grzyba buławinkę (Claviceps sp.), zawierającego alkaloid podobny do LSD. Grzyb niszczy kwiaty i owoce turzycy i przepaja całą roślinę, w tym jej korzeń. Przez to wszystkie uprawiane przez Indian cibory rozmnażają się tylko wegetatywnie i każda roślina zachowuje właściwości linii, z której się wywodzi. Alkaloid zawarty w grzybie zwiększa, na krótką metę, zdolność precyzyjnego skupienia i koordynacji zmysłów, potrzebną aby wypuścić strzałę w takim kierunku i w takiej chwili, by trafiła ona ledwie widoczną małpę, poruszającą się w baldachimie mrocznego lasu deszczowego, kilkanaście lub wię¬ cej metrów nad głową łowcy (Shepard, 1997b, 2002, s. 117-119). Matsigenka czę­ sto przypisują swe sukcesy łowieckie turzycom i potrafią powiedzieć, które z roślin lub ich kępek, zewnętrznie niczym się między sobą nie różniących, są dobre do polowań na poszczególne zwierzęta (a także do jakich innych celów). 15 Bawełna (ampei, Gossypium barbadense) służy do wyrobu nici, cienkich sznurków, odzieży i chlebaczków (tsagi). Arnotę właściwą (potsoti, Bixa orellana), występującą też dziko, uprawia się dla czerwonego barwnika (używanego do malowania ciała i przedmiotów). Drzewo balsa (paroto, Ochroma sp.), rosnące także dziko, dostarcza miękkiego i lekkiego drewna, z którego robi się nawijki do żyłki, tratwy itp. Trzcina okolcz (chakopi, Gynerium sagittatum), rosnąca dziko nad brzegami rzek, jest też sadzona na poletkach Matsigenka Paquirianos. Jej łodygi służą prze­ de wszystkim do wyrobu strzał i mat shitatsi, a także fletni (sonkarintsi) i pudełek (tsivogo). W przeciwieństwie do Urubamby, nad mniejszymi rzekami takimi jak Paquiria, a zwłaszcza jej dopływy, las przeważnie dochodzi do samych brzegów i jest niewiele miejsc na trzcinowiska. Jeśli są, to na ogół tworzą wąskie pasy, pomiędzy granicą wody a ścianą lasu, i nie mieści się na nich wiele roślin. Stąd Matsigenka Paquirianos, by mieć pod dostatkiem tej ważnej dla nich rośliny, po¬ sadzili w pobliżu swych osad własne trzcinowiska, często większe i gęstsze od 15 Tykwa należy do rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae), zaś dzbaniwo do rodziny bignoniowatych (Bignoniaceae). �Kacper Świerk 194 tych naturalnie występujących nad Paąuirią. Z nich biorą materiał na swe wyro¬ by. Ściana trzcin, które są wyższe od człowieka, dostarcza też cienia w południe. Trzcinowiska przywabiają pekari, które żywią się dolnymi częściami okolcza. Spokrewniona z bananowcem helikonia (tsipana, Heliconia sp.) jest upra¬ wiana (a może po prostu pozostawiana przy obejściu) głównie dla swych liści. Zawija się w nie drobne i średnie ryby, a także ptaki, kraby, żaby, ikrę, które opakowane w ten sposób stawia się przy ogniu, aby się upiekły, czy udusiły. Liści helikonii używa się też czasem w podobnych celach jak liście bananowca, któ¬ rych zastosowanie opisałem wyżej. Rośnie ona również dziko w lesie wtórnym i na zarastających poletkach. Łzawica Hioba (sarioki, Coix lacrymajobi), shakapa (Mendoncia hoffmanseggiana), tyompianiroki (niezidentyfikowane), pagiroroki (niezidentyfikowane) i prawdopodobnie też paciorecznik (Canna sp.) , są uprawiane, ponieważ ich fragmenty (nasiona, skorupy, osłonki kłosów) służą do wyrobu ozdób. Z wymie¬ nionych roślin wyróżnia się łzawica Hioba, z osłonek żeńskich kłosów której Matsigenka Paąuirianos robią efektowne, wielosznurowe (20 i więcej) naszyjni­ k i . Jest to roślina z rodziny traw (Poaceae), rosnąca do metra wysokości i wię­ cej, pochodząca z tropikalnej Azji, ale sprowadzona już w X V I wieku do Nowe¬ go Świata, gdzie szybko się rozpowszechniła ze względu na atrakcyjne białawe i szare otoczki, lśniące, o fakturze zbliżonej do perły lub do muszli porcelanek. Jak już wzmiankowałem, na poletkach są też sadzone (a czasem po prostu zostawiane z brzegu przy wycince) różne palmy. Z tych najczęstsza jest wilhelmka wytworna (kuri, Bactris gasipaes), zdaniem wielu badaczy będąca rośliną ra¬ czej uprawną niż dziką, choć rośnie też w lesie, z dala od osad ludzkich (Balick, 1984, s. 15) . Ma ona jadalne owoce. Palma rosnąca na poletku może być ścięta w razie pilnego zapotrzebowania na jej twarde, ciemne drewno lub smaczne pal¬ mito („kapustę palmową") . Inne palmy, które widziałem na poletkach lub przy domach Matsigenka Paąuirianos, to: konta, zwana też para (Attalea tessmanii), kompiro (Phytelephas macrocarpa) i chorina (Oenocarpus mapora). Są one ce¬ nione z różnych względów (np. liście kompiro, owoce chorina). 16 17 18 19 20 16 Widziałem u Paąuirianos naszyjniki z nasion paciorecznika, natomiast nie zaobserwowałem na ich poletkach samej rośliny. Podobnie nie dostrzegłem rośliny tivana (Bromelia sp.), za to widziałem w użyciu liczne przedmioty wykonane z jej włókien (cienkie sznurki, siatki na ryby). Osłonka ta, czy otoczka, jest zmodyfikowaną częścią pochwy podsadki (Podbielkowski, 1985, s. 209). Naszyjniki (nenketsiki) z sarioki zwykle wykonywane są parami (dwa wielosznurowe naszyjni­ ki). Jeden z nich zakładany jest na lewe ramię i na szyję, po czym przekłada się przez niego prawą rękę w ten sposób, że przechodzi on w poprzek górnej części tułowia jak bandolier. Drugi zakładany jest na prawe ramię i szyję, i pod lewą rękę. W efekcie obydwa naszyjniki krzyżują się na piersi. Podczas fiesty, postukujące i ocierające się o siebie „perełki" naszyjników znaczą rytm tańca. Jak na temat tej palmy pisze Balick (1984, s. 15), „zawsze spotyka się j ą jako roślinę uprawną. Napotkana w lesie lub na brzegu rzeki, w miejscu wyglądającym na niezamieszkałe, jest wskaźnikiem, że uprzednio było ono zajęte przez ludzi". Biały, jadalny pęd znajdujący się wewnątrz pnia palmy, będący zaczątkiem jeszcze nie rozwinię¬ tych liści. Pozyskanie palmito wymaga uśmiercenia palmy. 17 18 19 2 0 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 195 Jest pewne, iż Paquirianos, poza wymienionymi, mają na swych poletkach też inne rośliny, na które nie zwróciłem uwagi. Z pewnością jednak w przeglądzie mym uwzględniłem wszystkie najważniejsze uprawy. Różnice w kopieniactwie i uprawach Matsigenka Paquirianos i Matsigenka comuneros znad Urubamby Charakterystyce kopieniactwa Matsigenka Paquirianos dobrze posłuży krótkie zestawienie go z kopieniactwem Matsigenka comuneros znad Urubamby (i znad dol¬ nych biegów jej większych dopływów). Życie Matsigenka comuneros na pierwszy rzut oka bardzo różni się od życia Paquirianos i podobnych im grup. Comuneros żyją w zwartych, dużych osadach, a nie w małych rozproszonych przysiółkach. Osady te mają swe władze, mogące stawiać wymagania członkom wspólnoty i stosować sank­ cje za niepodporządkowanie się im — coś, co nie ma odpowiednika u Paquirianos. Niemniej, przy bliższym oglądzie różnice te okazują się nie aż tak znaczne. Rodzina/ grupa domowa nadal w znacznej mierze jest autonomicznym centrum podejmowania decyzji, możliwości stosowania sankcji są w praktyce znacznie ograniczone, a prze¬ strzenna bliskość wielu rodzin wcale nie musi oznaczać, że zbliżyły się one społecz¬ nie. Oczywiście różnice pomiędzy takimi grupami jak Paquirianos (których możemy tu roboczo nazwać Matsigenkami tradycyjnymi) i comuneros istnieją. Środowisko obszarów położonych nad dużą rzeką różni się nieco od tego, które spotykamy nad małymi dopływami. Comuneros mają też znacznie intensywniejszy kontakt z pe¬ ruwiańskim społeczeństwem narodowym i uczestniczą, w pewnym stopniu, w re¬ gionalnej gospodarce rynkowej. Te różnice odzwierciedlają się również w praktyce uprawy roślin i w przeznaczeniu plonów z tej uprawy. Różnice środowiskowe pomiędzy Paquirią a Urubambą, mogące mieć wpływ na uprawy to przede wszystkim występowanie nad drugą z tych rzek w miarę ob¬ szernych, okresowo zalewanych plaż, na których Matsigenka comuneros w porze suchej sadzą w równych rzędach fasolę i niektóre inne rośliny. Nad Paquirią i jej dopływami większe plaże są rzadkością. Inna cecha specyficzna obszarów nadurubambiańskich, występująca gdzieniegdzie, a związana nie ze środowiskiem sa¬ mym w sobie, a z działalnością człowieka (dużym lokalnym zagęszczeniem lud¬ ności), to wyjałowienie gleb. W niektórych okolicach większość gleb w pobliżu osady jest wyjałowiona i poletka są zakładane coraz dalej od niej. By przynieść maniok z tsamairintsi, trzeba coraz bardziej nadkładać drogi. Stąd też w takich comunidades wiele rodzin buduje sobie domy przy oddalonych poletkach i spę¬ dza w nich sporo czasu w skali roku . 21 21 Sytuacja taka dotyczy nie tylko comunidades położonych nad samą Urubambą czy też w dolnych biegach jej dopływów. Np. Baksh (1995, s. 197, 200) opisuje podobne sytuacje we wspólnocie Kamana, położonej nad rzeką Parotori — dopływem Picha, która z kolei jest lewym dopływem Urubamby. Spe- �Kacper Świerk 196 Comuneros znad Urubamby mają intensywny kontakt z przedstawicielami społeczeństwa narodowego. Przejęli od nich różne rośliny uprawne obcego po­ chodzenia, których nad Paquirią brak. Z roślin tych wymienić tu można pomarań­ czę (naranka, Citrus sp.), mango (manko,Mangifera indica) czy cebulę (tsepoya, Pallium cepa). Paquirianos nie tylko nie uprawiają cebuli, ale też odmawiają jej spożycia, twierdząc, że w przeciwieństwie do ludzi z dołu rzeki „nie potrafią tego jeść", i że mogłoby to im zaszkodzić. Z kontaktami ze społeczeństwem narodowym związany jest też fakt, że Matsigenka nadurubambiańscy uczestniczą w regionalnej ekonomii rynkowej, chcąc zdo­ być środki pieniężne na różne praktyczne lub prestiżowe przedmioty (np. narzędzia metalowe, broń palną, amunicję, silniki do łodzi). Jednym ze sposobów zdobycia pieniędzy jest uprawa na handel. W tym celu część Matsigenka znad Urubamby uprawia różne rośliny obcego pochodzenia — kawę (kaju, Coffea arabica), ryż (aroshi, Oryza sativa), jak i tubylcze — kakao (sarigemineki, Theobroma cacao), orzachę (inki, Arachis hypogaea), fasolę (poroto, Phaseolus vulgaris), arnotę właś¬ ciwą (potsoti, Bixa orellana) . Paquirianos nie uczestniczą w regionalnym rynku, tak więc nie praktykują upraw na sprzedaż. Wiele spośród roślin, które comuneros uprawiają na sprzedaż, jest w ogóle nieobecnych na poletkach Paquirianos. Poza uprawą w celach handlowych, Matsigenka comuneros zarabiają pie¬ niądze także na inne sposoby. Przede wszystkim zajmują się wyrębem cennych rynkowo gatunków drzew i sprzedażą drewna, a w ostatnich dekadach również wynajmują się do pracy w firmach nafciarskich (jako kierowcy łodzi z silnikiem, przewodnicy i pracownicy niewykwalifikowani). Zarówno uprawa na handel, jak i inne sposoby zarobkowania mają niemały wpływ na uprawy, które Matsigenka utrzymują na własny użytek (tj. plony z nich są przeznaczane do konsumpcji we własnej grupie rodzinnej/domowej i częstowania gości). Praca przy kawie i innych uprawach na handel jest stosunkowo czasochłonna, zaś wyrąb drzew czy praca dla kompanii nafciarskiej przeważnie wymaga wielomiesięcznego po¬ zostawania poza domem. Skutkuje to znaczącym zaniedbaniem poletek uprawia­ nych na własny użytek. Kiedy mężczyźni Matsigenka są poza domem, znaczna część pracy na poletku spada na kobiety. Dotyczy to na przykład uciążliwego ple­ wienia, które normalnie jest zajęciem przede wszystkim męskim. Kobiety mogą wykonać wiele prac zwykle będących w gestii mężczyzn (co z kolei odbywa się 22 23 cyfika, o której mowa, jest związana z zagęszczeniem ludności, a nie z typem środowiska, jakkolwiek jest zwykle właściwa obszarom nad rzeką główną, gdzie zagęszczenie to jest z reguły większe. Głównymi nabywcami plonów są kupcy z miasta Quillabamba, położonego w górnym biegu Urubamby. Wyrąb ten odbywa się zwykle w systemie tzw. habilitación, tzn. w celu umożliwienia przedsię­ wzięcia Indianie są wyposażani w sprzęt (np. piły łańcuchowe) przez któregoś z kreolskich patrones de madera z miejscowości Sepahua. Po zakończeniu zafry i spławieniu drewna, patron ma prawo do znacznej jego części. Tylko nielicznych comuneros stać na sprzęt potrzebny do wyrębu drzew. Zafra (jednorazowe przedsięwzięcie drwalskie kończące się spławieniem i sprzedażą drewna) jest długotrwa¬ ła i może wymagać półrocznego pobytu w lesie. 22 23 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 197 kosztem wielu kobiecych aktywności subsystencjalnych), ale są czynności, jak wy­ cinanie terenu pod poletko, którym kobiety samodzielnie mogą nie podołać. O wy­ konanie cięższych prac można poprosić inne osoby, ale to z kolei pociąga za sobą zobowiązania. W efekcie, Matsigenka comuneros, zarabiając pieniądze, obniżają jakość swoich upraw i zubożają swą dietę. Podczas moich pobytów w comunida­ des nad Dolną Urubambą zauważyłem, że codzienne posiłki są tam znacznie mniej urozmaicone niż nad Paquiría a różnorodność gatunków uprawianych na poletkach jest znacznie mniejsza. O ile nad Paquirią do ryb czy mięsa, prócz manioku, niemal zawsze podawane są jakieś inne smakołyki (np. bulwy pochrzynu, ostrzeszynu, kłębianu i inne), o tyle w comunidades zdarza się to rzadko. Również owoce (może z wyjątkiem bananów) są znacznie słabiej reprezentowane w diecie mieszkańców brzegów Urubamby. Wraz z trudniejszą dostępnością zwierzyny i ryb (które w po¬ bliżu dużych wspólnot są przetrzebione) daje mi to podstawę do ogólnego scharak¬ teryzowania diety Matsigenka comuneros jako uboższej i mniej wartościowej niż dieta Paquirianos. Ubóstwa tego nie rekompensują słodycze, oranżady, makaron i inne produkty spożywcze, dostępne za zarobione pieniądze. Paquirianos narzeka¬ ją niekiedy, że są „biedni" i wyrażają dyskomfort z powodu nieosiągalności wielu praktycznych i/lub prestiżowych przedmiotów, które posiadają comuneros. Nie¬ mniej comuneros, zdobywając środki na zakup tych przedmiotów, prowadzą do pogorszenia jakości swego odżywiania, co w skrajnych przypadkach prowadzi do objawów niedożywienia u ich dzieci . Tak więc, przynajmniej w kwestii odżywia¬ nia, Paquirianos wychodzą lepiej na tym, że nie uczestniczą w rynku. Dodać jednak należy, że subsystencja wszystkich Matsigenka (z wyjątkiem niektórych pojedynczych osób) wciąż opiera się na tradycyjnych podstawach, w tym głównie na kopieniactwie. Niemal żaden Matsigenka nie utrzymuje siebie i rodziny za pieniądze. Są one ważne i pomocne w nabyciu różnych pożądanych przedmiotów, okazjonalnie też jedzenia, ale to tsamairintsi pozostaje trwałym, solidnym i niezastąpionym źródłem utrzymania, podstawą samowystarczalności i politycznej autonomii grupy domowej. Praca za pieniądze, która raz jest, raz jej nie ma, nie może konkurować z poletkiem o tę pozycję. 24 Rośliny uprawne w kosmologii i szamanizmie Matsigenka wysoko wartościują łowiectwo oraz pochodzące z polowań mię¬ so, a świat zwierząt zajmuje poczesne miejsce w ich kosmologii. Niemniej, rośli¬ ny uprawne też są dla nich ważne, co nie dziwi, wziąwszy pod uwagę, że wśród składników diety tych Indian są one dostarczycielami największej ilości kalorii (Johnson, 2003, s. 44). 24 Podobne spostrzeżenia, w odniesieniu do Matsigenka i Harakmbut z dorzecza Górnej Mądre de Dios, ma Bennett (1991, s. 140, s. 128, s. 333-334, s. 338-339, s. 378-379, s. 384-385). �198 Kacper Świerk W najogólniejszej klasyfikacji świata roślin stosowanej przez Matsigenka (w tym Paquirianos) wyróżniane są trzy główne kategorie. Rośliny uprawne to pankirintsi („to, co się sadzi" lub „to, co się wysiewa"). Kolejna kategoria to tovaseri. Słowo to można przetłumaczyć jako „chwasty". Jest ono najczęściej sto­ sowane właśnie wobec roślin wyrastających na poletku i konkurujących z upra¬ wami, choć bywa też używane na określenie innych dzikich roślin, rosnących w lesie. Trzecia kategoria to inchashi lub inchatoshi, co w dosłownym tłuma­ czeniu brzmiałoby „liście drzew". Obejmuje ona różne gatunki roślin (zwykle użytecznych — leczniczych itp.) rosnących w lesie, a także liście drzew. Inchatoshi można więc tłumaczyć jako „liście" lub „zioła". Wreszcie, jako ewentual¬ ną czwartą kategorię można potraktować inchato — słowo oznaczające drzewa (zwłaszcza dziko rosnące), jak się zdaje rozszerzane niekiedy na inne dzikie ro¬ śliny, i wówczas używane w znaczeniu zbliżonym do inchatoshi. Granice pomiędzy wymienionymi kategoriami bywają czasem płynne. Np. Johnson (2003, s. 193-194) zauważa, że badani przez niego Matsigenka z Shima (dorzecze Górnej Urubamby) używali słów inchato i tovaseri na rośliny uprawne rosnące w stanie zdziczałym na opuszczonym poletku. Matsigenka, podobnie jak inni Indianie Amazonii, są przekonani, że świat za­ ludniają rozmaite byty będące podmiotami o mocy sprawczej. Do bytów tych, obok ludzi, zaliczane są zwierzęta oraz istoty, które z zachodniego punktu widze¬ nia określilibyśmy jako nadprzyrodzone, choć dla Matsigenka ich status ontologiczny nie jest zasadniczo różny od statusu ludzi czy zwierząt. Wszystkie kate¬ gorie bytów widzą siebie, ze swej perspektywy, jako ludzi i jako istoty kulturowe (tj. posiadające domy, osady, różne artefakty itd.). W myśl powyższych zasad np. ścierwnik urubu widzi jedzoną przez siebie padlinę jako maniok, a jaguar pitą przez siebie krew jako trunek z manioku masato. Ciało, pozostające we wza¬ jemnej zależności z tożsamością i perspektywą danego bytu, nie jest dla Indian czymś danym raz na zawsze, lecz kształtowanym zależnie od spożywanego po¬ karmu, sposobu życia i tego, w czyim towarzystwie się przebywa (Viveiros de Castro, 1998). Dlatego też spożywanie określonych pokarmów ściśle związane jest z tożsamością. W związku z tym, dla Matsigenka i ludów sąsiednich jadalne rośliny uprawne, zwłaszcza maniok i jego pochodne, jak masato mają ważne znaczenie tożsamościowe. Ten, kto je maniok, jest człowiekiem, jest matsigenka — osobą jak my, „osobą moralną". Matsigenka definiują siebie jako „jedzących maniok" nie tylko w opozycji do zwierząt i demonów, ale też w opozycji do białych i pońarona (górskich Metysów i Keczua), którzy przybywając do ich kraju, nie zawsze chętnie jedzą maniok (patrz: Baer, 1994, s. 72). W wielu in­ diańskich opowieściach, osoba, która „wpadła w pułapkę pozorów" — zobaczyła pokarm Innych (zwierząt, duchów, zmarłych) pod postacią manioku i skoszto¬ wała go, sama staje się Innym, przejmuje perspektywę (punkt widzenia) klasy bytów, której pokarm zjadła, a ostatecznie transformuje się cieleśnie w jednego z nich. �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 199 W korpusie mitycznym Indian Matsigenka poczesne miejsce zajmuje mit 0 Kashiri (Księżycu), który przyniósł ludzkości maniok i inne rośliny uprawne . Jest on znany na całym obszarze zamieszkiwanym przez Matsigenków, również wśród Paquirianos. Akcja tej historii zaczyna się w czasach, kiedy obecna kon¬ dycja świata nie była jeszcze ostatecznie ukonstytuowana. Ludzie jedli wówczas różne odmiany ziemi i gliny, postrzegając je jako bulwy manioku, pochrzynu 1 inne jadalne części roślin uprawnych. W owym czasie pewna młoda dziewczyna przechodziła okres odosobnienia w związku z pierwszą menstruacją. Spędzała czas ukryta w niewielkim szałasie, a jej rodzice, wychodząc z domu, pozosta¬ wiali jej do jedzenia maniok, pochrzyn, bataty itp., w rzeczywistości będące ka¬ wałkami gliny. Pewnego dnia, pod nieobecność rodziców dziewczyny, Kashiri — Księżyc pod postacią młodego mężczyzny zstąpił na ziemię w pobliżu miejsca jej odosobnienia i nawiązał z nią rozmowę. Widząc, że dziewczyna je ziemię, za¬ pytał: „Co jesz?". Odpowiedziała mu: „Maniok, pochrzyn etc.". Wówczas on za¬ czął tłumaczyć, że nie jest to maniok, tylko ziemia. Podczas kolejnych odwiedzin dostarczał dziewczynie maniok i inne rośliny jadalne, które spożywała, aż w koń¬ cu jej rodzice zaczęli dziwić się, dlaczego nie je pozostawianego jej pożywienia. Z początku twierdziła, że dlatego, iż nie jest głodna, ale w końcu powiedziała, że to, co dają jej do jedzenia, nie jest prawdziwym maniokiem, tylko ziemią. Poka¬ zała im prawdziwy maniok, jaki przyniósł jej Kashiri. Bardzo zasmakował on jej rodzicom. Przyznała się też, że odwiedza j ą mężczyzna, od którego otrzymuje to pożywienie. Kashiri został wreszcie przedstawiony rodzicom dziewczyny i za¬ deklarował chęć wzięcia jej za żonę. Żyjąc wraz z ludźmi, pokazał im, jak przy¬ gotowywać poletka i uprawiać poszczególne rośliny, a także jak robić masato. Od tej pory ludzie mają rośliny uprawne (zwane niekiedy „córkami Księżyca") i odróżniają prawdziwy maniok od gliny. Patrząc na to w świetle kosmologii i ontologii Matsigenka, można powiedzieć, że wraz z wprowadzeniem manioku lu¬ dzie zyskali bardziej ludzką kondycję, taką jak obecna. Zyskali też perspektywę obecnie utożsamianą z ludzką (tj. matsigenka — prawdziwie ludzką), wyrażającą się w identyfikowaniu ludzi jako tych, którzy jedzą prawdziwy maniok (a nie ziemię postrzeganą jako maniok) i piją masato. 25 Rośliną bardzo istotną w wizji świata Matsigenka jest arnota właściwa (potsoti, Bixa orellana), z której nasion (dokładniej z okrywy nasiennej) otrzymuje się czerwony barwnik. Barwnik ten — biksyna — jest przez Matsigenków trakto25 W literaturze poświęconej Indianom Matsigenka możemy spotkać mit o Kashiri w wielu, różnią­ cych się pewnymi detalami, wariantach. Jest on przytaczany m.in. przez Barrialesa (1979, s. 167-169), Baera (1994, s. 249-252), Renard-Casevitz, Dolfusa (1988, s. 22-24), Rosengrena (1987a, s. 85-87, 1998, s. 262-263, 2004, s. 39-40), Johnsona (2003, s. 208-209) i Sheparda (2003, s. 249-251). Po polsku dwa znacznie skrócone i obrobione literacko warianty mitu Kashiri znajdują się w tłumaczeniu powie¬ ści Vargasa Llosy (1997, s. 97-100) pt. Gawędziarz. Mity o Księżycu przynoszącym ludziom maniok i umiejętność uprawy roślin występują także u ludów pokrewnych. Np. Shaver, Dodds (1990, s. 91-92) przytaczają taki mit Nomatsiguenga z dorzecza Perene i Ene. W ich języku heros-Księżyc nosi imię Manchakori. �Kacper Świerk 200 wany nie tylko jako farba, ale też jako perfumy. Posiada przyjemną woń, która, jak twierdzą Indianie, jest ulubionym zapachem saankarite („niewidzialnych") — pozytywnie waloryzowanych i na ogół przychylnie usposobionych wzglę¬ dem ludzi istot „nadprzyrodzonych", żyjących na leśnych polanach (będących według Indian ich poletkami i obejściami) i w krainach niebiańskich. Według Matsigenków saankarite chętnie malują się biksyną i są skłonni okazywać swą przychylność zwłaszcza tym ludziom, którzy również to czynią. W wymiarze życia codziennego przychylność saankarite jest dla Matsigenka przede wszyst¬ kim istotna dlatego, że bronią oni ludzi przed demonami kamagarini — obec­ nymi w lesie i uśmiercającymi istoty ludzkie poprzez gwałt analny . Człowiek, który chodzi po lesie pomalowany biksyną (lub choćby ma przy sobie barwnik z arnoty czy jej nasiona) może z większym prawdopodobieństwem liczyć na to, że w razie potrzeby saankarite przybędą mu z odsieczą. Malowanie się biksyną przed wyjściem do lasu ma jeszcze jedno uzasadnienie. Mianowicie uważa się, że kamagarini mogą przybierać ludzką postać, by zwieść swą ofiarę. W związku z tym obca osoba napotkana w lesie może być podejrzewana o bycie demonem udającym człowieka. Demony jednak brzydzą się barwnikiem z arnoty i nigdy go nie używają. Stąd też, gdy napotkana osoba nosi na ciele czerwony malunek biksyną, można być pewnym, że nie jest ona kamagarinim. Dwie spośród roślin uprawnych Matsigenka odgrywają ważną rolę w ich sza¬ manizmie. Pierwsza to tytoń (seri, Nicotiana tabacum); druga — banisteria (kamarampi, Banisteriopsis caapi), szeroko znana pod keczuańską nazwą ayahuasca. Z obydwu tych roślin sporządza się wywary (niekiedy nawet mieszane ze sobą), po których zażyciu seripigari odbywają szamańską podróż, podczas której spo¬ tykają się ze swym inetsaane, to jest osobistym przyjacielem szamana wśród saankarite. Przyjaciel ten wprowadza szamana do społeczności „niewidzialnych", udziela mu rad, mówi, jak leczyć chorych itp. Podczas podróży szamańskiej, seripigari może też transformować się w jaguary i inne istoty, zmieniając ciała widzieć Innych pod ludzką postacią (czyli przejmować ich perspektywę), staczać walki z demonami i złymi czarownikami, „lobbować" na rzecz ludzi u różnych bytów mających władzę nad ważnymi dla Matsigenka zasobami . Kamarampi pomaga bardzo jasno, śmiało i konstruktywnie myśleć. W celu przemyślenia jakiegoś problemu, poradzenia sobie z nim, Matsigenka biorą niekiedy kamarampi indywidualnie. Jak mówią — „żeby widzieć" lub „żeby 26 27 2 29 26 Chodzi o polanki będące wynikiem działalności mrówek matyaniro (Allomerus spp., Myrmalachista spp.), żyjących w symbiozie z krzewinką matyagiroki (Cordia nodosa) (Shepard, 1999, s. 83-84). Isure/osure (dusza, istota tożsamości) tak uśmierconej osoby sama następnie zamienia się w de­ mona i dybie na ludzi. Słowo seripigari, oznaczające szamana w matsigenka, można tłumaczyć jako: „ten, który odurza się tytoniem" lub „ten, który zwraca tytoń". Temat szamanizmu Matsigenka poruszam tu nad wyraz pobieżnie. Szerzej zajmują się nim: Baer (1994, s. 120-137), Baer, Snell (1974), Bennett (1991, s. 201-215), Shepard (1999, s. 82-86; 2003) i Rosengren (2002, 2004, s. 45-54). 27 28 29 �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 201 wiedzieć" (neagantsi). Jak widać, ich pojmowanie efektów wywołanych przez wywar z banisterii jest bardzo różne od znaczenia zachodniego terminu: „halucy­ nacja", które konotuje złudzenie, a więc coś, co nie ma nic wspólnego z wiedzą o rzeczywistości. Kamarampi często powoduje też wymioty, co według Matsi­ genka jest bardzo pozytywnym zjawiskiem — oczyszczaniem organizmu. Banisteria jest pnączem z rodziny malpigiowatych (Malphigiaceae). Do wywaru z niej, aby wywoływał on odpowiednie stany, muszą być dodane liście rośliny ompikirivanashi (Psychotria sp.), należącej do rodziny marzanowatych (Rubiaceae). To właśnie ompikirivanashi ma właściwości halucynogenne. Bani­ steria jedynie niejako je udrażnia . 330 31 Zakończenie Jak widać, kopieniacza uprawa odgrywa znaczącą rolę w życiu Indian Matsigenka, w tym ich podgrupy żyjącej nad Paquirią. Będąc ważnym źródłem kalorii (a także wielu substancji potrzebnych do rozwoju i zdrowia organizmu), rośliny uprawne mają duże znaczenie w diecie Matsigenka, a fakt, iż wiele z upraw ma charakter długotrwały i można łatwo je rozmnażać, sprawia, że są one najbar¬ dziej pewnym i „godnym zaufania" źródłem pożywienia i zabezpieczeniem na przyszłość, w przeciwieństwie do wysoko cenionych, lecz mniej systematycznie dostępnych dzikich zasobów pożywieniowych. Kopieniacza uprawa pozwoliła Matsigenkom Paquirianos przetrwać trudny okres polowań na ludzi w czasie boo¬ mu kauczukowego i po nim, pomimo że poletka musiały być wówczas zakładane na trudno dostępnych wzgórzach (i przez to zapewne niekiedy na gorszych gle¬ bach), by nie zwrócić uwagi łowców niewolników. W przeciwieństwie do garstki innych ludów amazońskich (jak np. Guajâ, Yuqui, Mashco-Piro), niesprzyjające okoliczności historyczne związane z kolonizacją nigdy nie skłoniły Matsigenków do porzucenia kopieniactwa i oparcia swej subsystencji na łowiectwie i zbiera¬ ctwie. Kopieniacza uprawa pozostaje również podstawą subsystencji Matsigenka comuneros, mających ciągły kontakt ze społeczeństwem narodowym i uczestni¬ czących do pewnego stopnia w jego gospodarce opartej na pieniądzu. Oparcie utrzymania na zarabianiu pieniędzy byłoby dla Matsigenków nawet bardziej ry¬ zykowne niż przerzucenie jego ciężaru wyłącznie na łowiectwo i zbieractwo. Stąd też kopieniactwo jest wśród comuneros wciąż powszechne, nawet jeśli poświę¬ canie większej ilości czasu aktywnościom zarobkowym (włączając w to uprawy z przeznaczeniem na rynek) często powoduje zaniedbanie poletek i zmniejszenie różnorodności upraw. Warto też zauważyć, nie rozwijając tu tego tematu, że ko30 Słowo kamarampi można przetłumaczyć jako „lekarstwo powodujące wymioty", choć jeden z Matsigenków znad Urubamby zaproponował tłumaczenie: „śmiertelne lekarstwo". Z etymologiczne¬ go punktu widzenia obydwie te interpretacje są uprawnione. Szczegóły chemiczne tego procesu przedstawia Shepard (1999, s. 80). 31 �Kacper Świerk 202 pieniacza uprawa, połączona z przenoszeniem się w inne miejsce co 5-20 lat, nie powoduje wyniszczenia lasu tropikalnego. Oczywiście, by system ten mógł nadal funkcjonować, potrzebne jest duże terytorium, o niewielkiej gęstości zaludnienia. Poddorzecze Paquiríi, podobnie jak wiele innych okolic w dorzeczach Urubamby i Madre de Dios, jak najbardziej spełnia te warunki. Jak już wspominałem, uprawa kopieniacza, będąc podstawą gospodarczej sa¬ mowystarczalności grup domowych Matsigenka, jest również podstawą ich po¬ litycznej autonomii. Waga kopieniactwa i roślin uprawnych polega w końcu również na tym, że są one uwikłane w relacje społeczne. Chodzi tu nie tylko o to, że wspólna praca na poletku buduje (i zarazem wyraża) więzi społeczne, czy o to, że wzajemne częstowanie się pożywieniem i wspólne picie ovuroki (pochodnego manioku) jest istotną częścią społecznego etosu Matsigenka. Dla Matsigenków bowiem cały wszechświat jest uspołeczniony. Używając słów Hvalkofa i Veber (Hvalkof, Veber 2005, s. 247) — dla nich „nic nie istnieje poza sferą społeczną lub, innymi słowy, poza sferą społeczną jest nicość". Zgodnie z tą zasadą, arnota, tytoń i bani­ steria są uwikłane w relacje społeczne z „niewidzialnymi" — saankarite (a także w antagonistyczne relacje społeczne z demonami), a maniok, pochrzyn i reszta roślin uprawnych zostały przyniesione przez Księżyc, który wszedł w związki społeczne (rodzinne) z ludźmi Matsigenka. Wyrażam wdzięczność Glennowi Shepardowi za pomoc w oznaczeniu kilku spośród gatunków roślin wymienionych w tekście. Słowa kluczowe: kopieniactwo, Amazonia, Peru, Matsigenka, etnobotanika BIBLIOGRAFIA Baer G. 1994 Cosmología y shamanismo de los matsiguenga (Perú Oriental), Ediciones Abya Yala, Quito. Baer G., Snell W.W. 1974 AnAyahuasca Ceremony among the Matsigenka (Eastern Peru), „Zeitschrift für Ethnologie" vol. 99, s. 63-80. Baksh M . 1995 Changes in Machiguenga Quality of Life, w: Indigenous Peoples and the Future of Amazonia: An Ecological Anthropology of an Endangered World, ed. L.E. Sponsel, The University of Arizona Press, Tucson, London, s. 187-205. Balick M.J. 1984 Ethnobotany of Palms in the Neotropics, w: Ethnobotany in the Neotropics, eds. G.T. Prance, J.A. Kallunki, The New York Botanical Garden, New York, s. 9-23. �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 203 Barriales J. 1979 Mitos de la cultura matsiguenka: Parte I , „Revista Antisuyo" no. 3, s. 163¬ -181. Bennett B.Y. 1991 Illness and Order: Cultural Transformation among the Machiguenga and Huachipairi, rozprawa doktorska, Cornell University. Heiser Ch.B. 1984 The Ethnobotany of the Neotropical Solanaceae, w: Ethnobotany in the Neotropics, eds. G.T. Prance, J.A. Kallunki, The New York Botanical Gar­ den, New York, s. 48-52. Hvalkof S., Veber H. 2005 Los ashéninka del Gran Pajonal, w: Guía Etnográfica de la Alta Amazonia, t. V., eds. F. Santos Granero, F. Barclay, Smithsonian Tropical Research In­ stitute & Instituto Francés de Estudios Andinos, Lima, s. 75-279. Johnson A. 2003 Families of the Forest: The Matsigenka Indians of the Peruvian Amazon, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Lévi-Strauss C. 1950 The Use of Wild Plants in Tropical South America, w: Handbook of South American Indians, t. 6., ed. J.H. Steward, Smithsonian Institution — Bu­ reau of American Ethnology, Washington, s. 465-486. Mudge K., Hammer A. 2000 Musa X paradisiaca Linnaeus, andMusa acuminata Colla, http://instruct1. cit.cornell.edu/courses/hort400/mpts/musa.html. Podbielkowski Z. 1985 Słownik roślin użytkowych, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa. Renard-Casevitz F.M., Dolfus O. 1988 Geografía de algunos mitos y creencias: Espacios simbólicos y realidades geográficas de los Machiguenga del Alto Urubamba, „Amazonia Peruana" vol. 8 (16), s. 7-40. Rieger M . 2005 Banana and Plantain — Musa spp., http://www.uga.edu/fruit/banana.htm Rosengren D. 1987a In the Eyes of the Beholder: Leadership and the Social Construction of Power and Dominance among the Matsigenka of the Peruvian Amazon, Göteborgs Etnografiska Museum, Gotebörg. 1987b Concepciones de trabajo y relaciones sociales en el uso de la tierra entre los Machiguenga del Alto Urubamba, „Amazonia Peruana" vol. 8 (11), s. 39-59. 1998 Matsigenka Myth and Morality: Notions of the Social and the Asocial, „Ethnos" vol. 63 (2), s. 248-272. 2002 Cultivating Spirits: On Matsigenka Notions of Shamanism and Medicine (and the Resilience of an Indigenous System of Knowledge), „Anales Nue¬ va Época" no. 5, s. 85-108. �204 2004 Rutter R.A. 1990 Sauer C.O. 1950 Kacper Świerk Los matsigenka, w: Guía Etnográfica de la Alta Amazonía, t. 4., eds. F. Santos Granero, F. Barclay, Smithsonian Tropical Research Institute, In­ stituto Francés de Estudios Andinos, Lima, s. 1-157. Catálogo de plantas útiles de la Amazonía Peruana, Ministerio de Edu­ cación & Instituto Lingüístico de Verano, Pucallpa. Cultivated Plants of South and Central America, w: Handbook of South American Indians, t. 6., ed. J.H. Steward, Smithsonian Institution — Bu­ reau of American Ethnology, Washington, s. 487-543. Shaver H., Dodds L. 1990 Los Nomatsiguenga de la Selva Central, Ministerio de Educación, Instituto Lingüístico de Verano, Pucallpa. Shepard G.H. 1997a Native People of the Manu: Culture, History and Ethnobotany, http://www. pbs.org/edens/manu/native.htm. 1997b A Kill in the Rainforest of Manu: Machiguenga Hunting Medicines, http:// www.pbs.org/edens/manu/hunt.htm. 1999 Pharmacognosy and the Senses in Two Amazonian Societies, rozprawa doktorska, University of California, Berkeley. 2002 Primates in Matsigenka subsistence and world view, w: Primates Face to Face: Conservation implications of human — nonhuman primate intercon­ nections, ed. A. Fuente, L.D. Wolfe, Cambridge University Press, Cam¬ bridge, s. 101-136. 2003 Chamanes y la ambigüedad del bien y el mal en la mitología matsiguenka, w: Los pueblos indígenas de Madre de Dios: Historia, etnografía y coyuntura, B. Huertas Castillo, A. García Altamirano, IWGIA, Lima, s. 243-257. Towle M.A. 1961 The Ethnobotany ofPre-Columbian Peru: A reconstruction of the relation­ ship between man and the plant world in the prehistoric cultures of the cen¬ tral Andes, Wenner-Gren Foundation for Anthropological Research, Inc., Aldine Publishing Company, Chicago. Vargas Llosa M . 1997 Gawędziarz, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań. Viveiros de Castro E. 1998 Cosmological Deixis and Amerindian Perspectivism, „Journal of the Royal Anthropological Institute" vol. 4, no. 3, s. 469-488. �Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (Wschodnie Peru) 205 Kacper Świerk SLASH-AND-BURN CULTIVATION A N D CULTIVATED PLANTS OF THE MATSIGENKA PAQUIRIANOS I N D I A N S (EASTERN PERU) (Summary) The Matsigenka Indians live in the basins of the Urubamba and Madre de Dios rivers in Peru. Individualism, which finds expression in their living in small family hamlets scattered all over the forest, is the characteristic feature of their ethos. In the course of the 20 c. the majority of Matsigenka Indians began to live in larger settlements, which in 1974 were officially recognised as comunidades natives (native communities) with elected authorities, title to land, etc. The Paquirianos Indians are the Matsigenka Indians, who continue to live in the forest hamlets, outside the system of native communities. They subsist on slash-and-burn culti­ vation, supplemented with hunting, fishing and gathering. The political independence of each hamlet derives from the possession of fields, which provide for food. I f one wants to have a plot, a patch of forest must be cleared. The plants, which have been cut, are then dried and burnt. Then seeds are sown and plants are planted. In the following years the system of shifting cultivation is applied. Eventually, the plot is aban­ doned and it gradually changes into a secondary forest. The basic crops of the Matsigenka include cassava (manioc), maize and bananas but the Matsigenka also grow other edible plants. The Matsigenka from the comunidades also base their existence on slash-and-burn cultivation. However, unlike the Paquirianos, they grow some plants for sale. Consequen¬ tly, and in relation to the fact that men are often hired for many months to do paid work, their plots are neglected and the range of plants grown is much poorer than that of the Paquirianos, despite the fact that they adopted many different new cultivated plants from the Peruvians. Many plants grown by the Matsigenka are important in their cosmology and shama¬ nism. th Key words: slash-and-burn cultivation, Amazonia, Peru, Matsigenka, ethnobotanics �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccef63839df4a70e194e77eda563ec15.pdf a2fbed01557aef1bf0bf09058fa74dfd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3669 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.131- 132 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Oczerki russkogo narodnopoeticzeskogo tworczestwa sowietskoi epochi". („Zarys rosyjskiej ludowej twórczości poetyckiej epoki radzieckiej"). Książkę opracował zgrupowanych (Dom w W y d a w n i c t w o A k a d e m i i N a u k Z S R R . M o s k w a - L e n i n g r a d 1952 s. 537. zespół „...Na folklorystów radzieckich, Literatury Rosyjskie: Instytucie Puszkinowski) Akademii Nauk Z S R R , pod re­ wszystkich nie narodów tylko ZSRR. n a mnie, mnie, wstrząsające i wiem, wrażenie że wywarł aszug (poeta l u d o w y , bard), S u l e j m a n S t a l s k i . W i d z i a ­ d a k c j ą — A . M . Astachowej, I. P. D m i t r a k o w a , A . N. łem Łozanowa. c o ś do siebie t w o r z ą c swe w i e r s z e ; a potem ten H o m e r Jak informuje omawiana króciutka, p r a c a jest 4-stronicowa próbą przedmowa, usystematyzowania dru­ j a k ten starzec, n i e p i ś m i e n n y mędrzec... X X w. w c u d o w n y s p o s ó b je o d c z y t a ł . " na T W s z e c h z w i ą z k o w y m kowanych i archiwalnych materiałów, dotyczących za­ Dalej autorzy (Przemówienie Zjeździe Pisarzy w stwierdzają, szeptał że twórczość 1934 r.). ludowa w g a d n i e n i a oraz p e r i o d y z a c j i h i s t o r i i r a d z i e c k i e j t w ó r ­ epoce r a d z i e c k i e j o k a z u j e s p e ł n i e n i e s i ę n a d z i e i i o d ­ czości wiecznych m a r z e ń ludu, przedstawia realistycznie życie' ludowej. K s i ą ż k a s k ł a d a s i ę z w s t ę p u teoretycznego w o p r a ­ współczesne, ściśle c o w a n i u A . M . A s t a c h o w e j i I . P . D m i t r a k o w a , 5 roz­ Współczesna twórczość działów omawiających dalszego r o z w o j u ż y c i a n a r o d u radzieckiego. M a r z e n i e , twórczości ludowej mowującego Autorzy poszczególne etapy radzieckiej i z krótkiego zakończenia, podsu­ wstępu podkreślają, że zasadniczą cechą r a d z i e c k i e j t w ó r c z o ś c i l u d o w e j jest ta j e j w ł a ś c i w o ś ć , iż jest to t w ó r c z o ś ć w y z w o l o n y c h n a r o d ó w . S t ą d nika które jej treść, jak też specyfika form wy­ jej artystycz­ rozważaniach prawdy historycznej. podaje perspektywy przedrewolucyjnym zdrowej psychiki było ludu, nie wyrazem dającej się p r z e c i w n o ś c i o m ' i m ę c e ż y c i a , teraz s t a ł o się. lud w swej poezji opiewa zbliżającą się epokę ko­ munizmu wyniku zwycięstwa socjalizmu i zlikwidowania akcentują wielką klas w y z y s k u j ą c y c h w a g ę , j a k ą do t w ó r c z o ś c i l u d o w e j p r z y w i ą z u j e Partia. s o w a , k t ó r a o d d z i e l a ł a t w ó r c z o ś ć l u d o w ą od l i t e r a t u r y . Tylko swoich ludowa a f i r m a c j ą r z e c z y w i s t o ś c i r a d z i e c k i e j . W c h w i l i obecnej W w okresie zgnębić nego w y r a z u . Autorzy w optymizmu, wyniki pracy przestrzega d z i ę k i pomocy i opiece P a r t i i i o s o b i ś c i e Stalina — twórczość mogła osiągnąć ludowa w tak wysoki Tow, Związku Radzieckim poziom. na rozwój twórczości ludowej. Wielki pisarz wzajemnie, na znaczenie pieśni dokumentu epoki, poznajemy historię ludowej jako dokumentu, uwagę pierwszorzędnego na podstawie l u d u , jego i d e a ł y którego się zawada w swej pamięci 30 000 z r o z u m i a ł a to lepiej n i ż w i e l u b a r d z o - Fiedowierszy, wykształconych ludzi'*. (M. G o r k i : Z w y s t a w y w s z e c h r o s y j s k i e j . „ O d e s s k i j e N o w o s t i " n r 3660, 14.VI.1896). rewolucyjną, stwierdzają, odzwierciedla lecz pomaga pracujących, nowy może wpłynąć na przeobrażenie świata. Autorzy ko która również wpaja stosunek „Folklor że twórczość wielkie do naszych ludowa, nie osiągnięcia podnosić nowe naszego poziom poglądy i — starożytnego, mas oni swych n a siebie. stało się możność nowych zaczął malnego procesu kształcenia kwalifikacji. utworów o bardziej skomplikowanej również bohatera folklorem Wielu zawodowymi się poniekąd powstawania ludowych, formie zbliżać utworu lub noległe procesy twórczość twórcze: rów­ literatura zawodowa indywidualnego te­ do nor­ literackiego. autora i t w ó r c z o ś ć jako ludowa — rezultat pracy t w ó r c z e j mas, kolektywu. T a w ł a ś n i e masowość, powstawanie utworu poetyckiego wśród g r u p y , u d o s k o n a l a n i e go p r z e z k o l e k t y w — jest j e d n ą n a j b a r d z i e j z a s a d n i c z y c h cech czości współczesnej twór­ ludowej. W t a k i to s p o s ó b p o w s t a ł o w i e l e p i e ś n i l u d o w y c h w okresie drugiej wojny ś w i a t o w e j — ś w i ę t e j wojny w obronie ojczyzny. Niejedna pieśń żołnierska, utwór poety zawodowego, u l e g ł a p r z e r ó b c e i a d a p t a c j i p r z e z masę żołnierską wznióst twórczości i w tej dopiero formie zdobyła Gorki — równego bohatera po­ Prometeu­ ludowej wymieniano ustne (pamięciowe) p r z e k a z y w a n i e . J a s n ą jest r z e c z ą , ż e w o b e c n y c h c z a ­ sach cecha ta traci swe dotychczasowe znaczenie. T e n s p o s ó b p r z e k a z y w a n i a zostaje z a c h o w a n y nad kla­ N i e g d y ś j a k o j e d n ą z n a j b a r d z i e j z a s a d n i c z y c h cech mówił tych w s k a z a n i a c h o p i e r a s i ę w s p ó ł c z e s n a p r a c a badawcza matyce, pularność. szowi". Na otrzymali podnoszenia etyczne, pracy. dni W ł o d z i m i e r z a L e n i n a do p o z i o m u mitycznego świata tyl­ kraju, kultury normy gdyż się, zachodzą ludowych Proces powstawania z G o r k i u w a ż a ł , ż e t w ó r c z o ś ć l u d o w a jest p o t ę ż n ą s i ł ą oblicza przegroda N i e m n i e j j e d n a k trzeba u z n a ć , ż e i s t n i e j ą d w a „Pielęgnujcie starą pieśń rosyjską... P i e ś ń rosyjska sowa, k t ó r a i krzyżują piewców zwłaszcza i marzenia. to h i s t o r i a r o s y j s k a , i n i e p i ś m i e n n a b a b u l e ń k a i literatami, z a s ł u g u j e w pełni n a miano t w ó r c y radzieckiej nauki o l u d o w e j t w ó r c z o ś c i p o e t y c k i e j . O n to z w r ó c i ł zniesiona O b i e te dziedziny t w ó r c z o ś c i p o e t y c k i e j p r z e n i k a j ą s i ę bajarzy N a s t ę p n i e autorzy o m a w i a j ą w i e l k i w p ł y w M . G o r ­ kiego została gdzie tego wymaga rodzaj utworu jedynie (np. baśń, p r z y s ł o w i e , c z a s t u s z k a itp.). radzieckim. Gorki podkreślał również obowiązek tam, ścisłej selekcji m a t e r i a ł u , aby n i e w p r o w a d z a ć chaosu, n i e zaśmiecać Autorzy twórczości ludowej uwagę, że wypełnione nową Nawet jest n a d a l k o n t y n u o w a n y (czasem pod n a z w ą „ n o w i n " ) . w twórczości ludowej rodzaj u t w o r ó w , rodzaje tematyką. j ę z y k a itp. P o z a t y m z w r a c a ł u w a g ę b a d a c z y n a n i e ­ zawarte specyficzny wszystkie są zmierzone bogactwa tak zwracają j a k byliny, 131 1 �I Radziecką ludową twórczość dzielić na następujące I okres — (1917—1920). poetycką można po­ etapy: początek rewolucji i 'wojna domowa C h a r a k t e r y s t y c z n e dla tego o k r e s u s ą c z a - s t u s z k i , p i e ś n i , a f o r y z m y , h a s ł a it-p. W s z y s t k i e utwory tego o k r e s u s ą p e ł n e patosu w a l k i o w y z w o l e n i e niezłomnej wiary w zwycięstwo w epoce k o m u n i z m u . staje s i ę o r ę ż e m i jasną ludu, przyszłość T w ó r c z o ś ć l u d o w a tego okresu rewolucji, z w y c i ę s k ą bronią walczą­ s i ę temat — S t a l i n , j a k o s y m b o l nowego ż y c i a , S t a l i n chorąży pokoju Pod wpływem o tematyce nia Centralną postacią utworów ludowych jest W ł o d z i m i e r z L e n i n , n a t c h n i o n y tego okresu organizator rewo­ Jednocześnie twa (1921—1934). gospodarki narodo­ k r a j u i kolektywizacji rolnic­ zanika dawna z ł e j doli. Z a n i k a j ą wstają natomiast Zasadnicza tematyka nabierają filozofią wyrzecze­ nagrody na obrzędowa twórczości tych c z a s ó w cy, to z a ż a r t a w a l k a k l a s o w a n a w s i , to nawet Znamienny — — to wyzwolenie łość i wielka rola Partii socjalizmu. Postacie W epoce c i ę ż k i c h komunistycznej Lenina i Stalina w nabie­ radziecki w nowej jego b o h a t e r s k a z wrogami doświadczeń wartości. światowej Wielkie było — d z i e ł a te znaczenie i któremu przewodzą. c z a s t u s z k a n a tematy Najczęś­ propagandowa aktualne — a n t y k u ł a c k a opiewająca nowe życie. i an- Czastuszka ludu pieśni ludowa pieśń-satyra o tematyce mię­ to n i e t y l k o Śmierć Lenina, która okryła żałobą twórczość cały naród r a ­ ludową nową tematyką. żywy „...jest głos Lenina, które nie Stalin. okres (1935—1941) — to k o ń c o w y etap s o c j a l i z m u , etap u w i e ń c z o n y K o n s t y t u c j ą Charakterystyczny rodzaj t w ó r c z o ś c i budowy Stalinowską. tej e p o k i to l u ­ spo ecz¬ rosyjską twórczość tak o k r e ś l i ł odgłos teraźniejszości. przeszłości, a to znaczyłoby Gdybyśmy jednocześnie sprowa­ tei roli dzieła to za­ ł stosunków dawnych dziejów»... i p r z e s z ł o ś c i , lecz chcieli P o e z j a tego o k r e s u w y r a ż a smutek i b ó l , p o d k r e ś l a j ą c idei afo­ dzić folklor tylko do « w c i ą ż ż y w e g o o b r a z u zarazem nieśmiertelność dziedzictwo obraz w s p ó ł c z e s n y c h nych. J . M . S o k o ł ó w ludową: dziecki, z a p ł o d n i ł a nowe p r z y s ł o w i a , radzieckiego. razem ż y w y rewolucyjna ludo­ żołnierza Autorzy podkreślają, że przedrewolucyjna t w ó r c z o ś ć gom k l a s o w y m . N i e m n i e j r o z p o w s z e c h n i o n y m dzynarodowej. w nabrały r y z m y , p o w i e d z e n i a , k t ó r e w e s z ł y do s k a r b n i c y j ę z y k a tego o k r e s u to o s t r a b r o ń w y m i e r z o n a p r z e c i w k o w r o ­ rodza­ przez a potem w b ó j . N a froncie p o w s t a w a ł y kierują ciej s p o t y k a n y w t y m okresie rodzaj to przesz­ przeżywanych okresie w o j n y d o m o w e j , dem, III te jest Ojczyzny. w e j n a froncie. P i e ś ń ta p r o w a d z i ł a za s o b ą kontynuuje zmiany, utraciiy znaczenia r a j ą n o w e j mocy, s t a p i a j ą s i ę w j e d n ą c a ł o ś ć z n a r o ­ jest obrzę­ charakteru. obrazujące ż e nie i heroiczna w a l k a czasie d r u g i e j w o j n y jem Po­ wsi. patriotyzm ludu rosyjskiego, dziernikowej oraz we­ taneczne funkcje odświętnego sztuki ludowe, j e s t fakt, pieśń weselne, poprzednie które z a s z ł y w ż y c i u nowej lud tyreligijna tamtym czekającej młodą mę­ pieśni nowego, kobiety, to m i ę d z y n a r o d o w e z n a c z e n i e R e w o l u c j i P a ź ­ którym za­ opowieści rodzaje t w ó r c z o ś c i ludowej, w k t ó r y c h pokazany p r a c a w y z w o l o n e g o c z ł o w i e k a i n o w e metody tej p r a ­ budowie zupełnie p ł a c z e pogrzebowe itp. nowe itd., k t ó r e u t r a c i w s z y swe Powstają o k r e s — to okres o d b u d o w y r e l i g i j n e j , przepojone selna, p e ł n a s m u t k u z p o w o d u Stalina. uprzemysłowienia prawie r o d z a j u g u s ł a , zabobony, świecie. dowe, II świecie. życia s i ę i pokory, z p e r s p e k t y w ą l u c j i i nowego u s t r o j u . O b o k niego z j a w i a s i ę p o s t a ć wej, całym nowego n i k n ę ł y wszelkiego żatkę cych. na to, że przechodzimy k t ó r a P e ł n i f o l k l o r obecnie uświadamiamy łecznej folkloru". Uczpiedgiz" sobie (J dostatecznie M. S o k o ł ó w : Moskwa 1938 s obok to z n a c z y ł o b y funkcji Russkij że spo­ folklor. 14). W l u d o w e j poezji r a d z i e c k i e j o d z w i e r c i e d l a s i ę z w y ­ d o w y epos b o h a t e r s k i , to b a ś ń i b a j k a , to p i e ś n i histo­ cięski marsz ludzi radzieckich k u komunizmowi. Hi­ ryczne i poematy p o ś w i ę c o n e storia jest Stalinowi. L u d opiewa swoje o s i ą g n i ę c i a , nadal w a l c z ą c z wrogami wszelkiego rodzaju. w obronie froncie, ojczyzny. Bohaterska w a l k a z wrogiem ofiarna wszystko epickim zarazem radzieckiej historią rozwoju twórczości p r a c a 'w znajduje lub fabryce swój czastuszce wyraz i kołchozie w tego o k r e s u . — na Po to nicze pieśni, utworze Wiele utworów p o ś w i ę c o n o bohaterskiej walce p a r t y z a n t ó w ń a t y ł a c h wroga. P o w s t a j e ośmieszających Ciekawym t a k ż e szereg utworów znienawidzonego objawem jest satyrycznych, wroga. fakt, że szy etap r o z w o j u ogólnym tezy rozdziałów; okresy ludowej duchowego kich, wznoszenia się wielkiego o k r e s (1941—1945) — to c z a s y h e r o i c z n e j w a l k i IV rozwoju ludzi radziec­ narodu na nowy, wstępie pokrótce autorzy radzieckiej teoretycznym, zreferowałam, analizują w twórczości którego zasad­ następuje nich pięć poszczególne ludowej. T r u d n o jest w r a m a c h r e c e n z j i o m ó w i ć c a ł y bogaty m a t e r i a ł p r z y k ł a d o w y , k t ó r y został przez a u t o r ó w twórczość tego opracowana pod względem metodycznym, zebrany m a t e r i a ł posegregowano i u ł o ż o n o s y s t e m a t y c z n i e , haterskiej kład twory poświęcone ludu Aleksandrowi z o w o w i i i n n y m bohaterom Jednocześnie utworów Stalinowi, jest wszystkich dziedzinach V okres — powrotu radzieckie Partia to okres Newskiemu, odbudowy komunizm, i Związku jej rola we Radzieckiego. zniszczeń życia. walczy Wiele zwycięstwa. wojen­ Społeczeństwo o pokój. t e m a t y k a tego o k r e s u . N a p i e r w s z y z a ś p l a n 132 u¬ Kutu- liryczna. twórcy bolszewicka życia do n o r m a l n e g o buduje Powstają historycznym. rozwija się tematyka poświęcono Opiewana nych, rosyjskiego. ze­ b r a n y i przytoczony w p u b l i k a c j i . K s i ą ż k a jest dobrze o k r e s u s i ę g a c h ę t n i e do t e m a t y k i h i s t o r y c z n e j , do bo­ przeszłości wyż­ artystycznego. Oto wysuwa odznacza się przejrzystością i S ą d z ę , ż e k s i ą ż k a ta m o ż e d a ć w i e l e p o l s k i e m u daczowi, gdyż zwłaszcza zawiera ze bardzo względu istotne na wy­ jasnością. metodykę wskazówki i ba­ pracy, wytyczne w tym kierunku. Należałoby kryteria kiego, też zwrócić uwagę na przyjęte periodyzacji w s p ó ł c z e s n e g o które periodyzacji niewątpliwie polskiego mogą w niej folkloru radziec­ b y ć pomocne przy folkloru. Maria Grzeszczak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9af1c50cc6405d1dc6a447d8d6933ed6.pdf 50495c8416fef2391d33bed57a7da5be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4125 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3848 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1957 t.11 z.4 ; s.193-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ: str. Ludwik Maria Olga Dubiel Cieszyńska ceramika Woleńska Rzeźby Dymitra Mulkiewicz Ozdoby rysowane Nicolae Dunare Siedmiogrodzkie . . . Bilińskiego . . . piaskiem . . . kafle ludowe . . . Anna Kowalska-Lewicka H a f t biały na P o d h a l u Maria Przeździecka Na ludowa . 195 . 216 208 224 229 ochweśników . 250 Na okładce: Kobieta „pisząca" wzór p i a s k i e m . Gorzuchowo, pow. Fot. J. Swiderski. Na stronie tytułowej: Pieta (fragment), rzeźba w wykonał D. Biliński. Fot. Michał Maśliński. Gniezno. drzewie, tropach skulskich �P O L I S H QUARTERLY F PUBLISHED N. 4 BY O THE L STATE K A INSTITUTE OF R T ART YEAR BOOK X I 1957 SUMMARY OF ARTICLES Ludwik Dubiel The Cieszyn extinct CIESZYN Silesia branches workshop down — was before of pottery folk last POTTERY to bellongs today industry. close in The Jan to 1936, o t h e r s The the Roszka's closed 1914. Wisła Pottery. B y t o m and Cieszyn of earthenware exhibits in Wisła. are They Museums have a produced large number most dishes, probably bottle-like and p o t - l i k e vessels as w e l l as a s p e r g i l l a ( D r a w i n g s 33, 34). I n t h e 1 9 - t h c e n t u r y , Jabłonkowe, Skoczów, Wisła, Strumień, T o s z o w i c e , B i r y a n d C i e s z y n were pottery centres. The The earthenware sand content. were all pottery was made Workshops of fat clay w i t h were workshops land. Pottery-ware made poorly equipped, i n other parts t o e a r l e r , c o u l d be d i s t i n g u i s h e d b y s h a p e Po­ referred and orna­ mentation. Jan Skamander ware for ka's jugs 19-th This 16 centre red clay The and covered known already in patterns were made with 4). T h e sed glazed jugs the appearance also engravings glazed 29 — A of (Drawing jugs with sented by often the period — Table vessels, o r vessels. preceding potters unomamented used else cups mode on to jugs. 8). the Oven-ware the II and began t o be 10, T a b l e 1—10) Smaill glazed period feed babies, preceding The the clay, w i t h earlier parallel (Drawing engraved beer and (50 water potters also those they to Table dishes I I , 1—7, cm. be tripod placed with were in common world were a the end near use in ravian have the The glazing was directly pottery. 9) w e r e u s u a l l y influenced name of — white. (42 cm vodka the owner either turn with of or From among worthy of floral the other m e n t i o n is pat­ of belly. and vesels are them on the dark, Raszka's Drawing unomamented inside the plain 25) Some some­ are 26). V e r y very numerous light-brown p i p k i n s . ( T a b l e I I I 19—21), as w e r e h i s dishes of recent (Drawing painted light Some high — Raszka's Rasz- painted 1915—1935. F r o m t h e o l d e r holding is large were the more t h e i r o r i g i n a l shape. times glazed cone-shaped ornamentation. vessels of this workshop, the oven-foaking-ware of va­ r i o u s shapes: r o u n d , i n t h e f o r m o f a h e a r t , o r i n t h e s h a p e o f v a r i o u s a n i m a l s , as w e l l as t h e s m o k e - b e e s devices a n d aspergilla. T h e l a t t e r , made i n the T h i r ­ ties, w e r e i n s p i r e d b y K a r o l Prauss, a local All of t h e m are brown convex ornaments punch-press). glazed (with the The and aid of aspergilla are inferior to their collector. decorated with an engraver overloaded ornaments and f r o m the aesthetic p o i n t of The on or with view are predecessors!. pottery by The pottery made i n t h e Strumień w o r k s h o p many the p r o d u c t s are k n o w n . Smaill non-tglazed cream gla­ c h a r a c t e r i s t i c o f Strurndeń e a r t h e n w a r e , 1—13, the (the Slovak Pottery. vicinity. Not ornamented covering Strumień sold red brown on them. (Table Jaibłonkowo for from and groups: the) war. entire only earliest i n t h e nearest jugs produced by the potter Leopold as a r e f l o w e r - p o t s a n d t w i n s . (Talbie The was its colou­ Kasza (Drawing a n d other pots With t w o are 30) handles I I I , 1.). earthenware destined of from Strumień workshops sale i n towns; its for was ornamented vessels d i d n o t l i v e u p t o S i l e s i a n p o t t e r y t r a d i t i o n s ; 18 cen­ p a r t l y i t i m i t a t e d S l o v a k p o t t e r y . I n 1937, t h e w o r k s ­ and Mo­ hops p a t t e r n s k n o w n to t h e a u t h o r are f r o m t h e tury) centuries earthen­ aspergilla. into two originating for also "skillets" directly stem u s u a l l y of grooves vessels mainly general, divided jugs all kinds of and D r a w h i n g 3. were to 16, surface. In use, Reszka). diameter) m a n u f a c t u r e d ait t h e no ornaments 14, 25). T w i n s Ja­ they resembled jugs first Jabłonkowe pots II, brown similar These (Drawing (most dark 6 and large the handle to pre­ w o r l d war, plain, Jabłonkowe ornaments 19th c e n t u r y . fire. is 4,5, T a b l e s first make The (Drawing 25 1 — a n d s m a l l e r <(31 c m d i a m e t e r ) — with (Table pottery imitated stoneware with 22, 24, zed and 1). jugs. I n shape (Drawing made of with glazed jugs w i t h p a i n t e d ornaments in white paint błonkowo 18, (Tab­ witnes­ I I I , 27, 28) ornaments ; of ornamented 5, T a b l e Jabłonkowe a n d 12—14, D r a w i n g In 19th c e n t u r y convex of be 20-th remarkable 31). distinct group 1—6 the plastic ornaments le I — 1 — 3 , D r a w i n g — floral can and terns, was earlier Reszka made jugs f r o m the years Pottery. ptitery century. of J a n Sfcamander every-day ornamented Jabłonkowo Pottery. (The W o r k s h o p as of i n the workshops Skoczów small were reactivated motion of Folk Arts. by the Society for the Pro­ �I m p o r t s F r o m The Slovakia. desings geometric Imports This is from Slovakia above w h i c h w h i t e enamelled tings o n with were all true of tric circles glazing, with Silesia. among 35,39) a n d r e d c l a y adorned with on the bottom and ornamented in ware, jugs w i t h m u l t i c o l o u r e d p a i n ­ them (Drawings brownish numerous enamelled floral particularly worthy of white white desings dishes concen­ glazed {Drawing dishes 37) are mention. animals It or is Woleńska THE — SCULPTOR appear WORK OF that the floor arts, the among to very rare ascertain surface is of the all from and also figures, exceptions. compositions sand to in links was treated drawings murals, folk coloured designs. decide view on of the a genesis lack of The authores was w e l l acquainted w i t h the works the second world The further where­ thern Koledzlny village. we Biliński u p t o t h e o u t b r e a k o f war. Nothing abouts of is 'known this sculptor from The m a j o r i t y of war and In simple technique, the m a t e r i a l between the ornamentation and no the the his w o r k was photographs destroyed have been during the preserved. t r a d i t i o n i n peasant decorations Denmark should in view as well of decoration. i n sand made are not interior the by reminiscent look for any distance as c u l t u r a l sculptured only leisure hours, w h e n fields. But works were he sought in one to time from work women of in sou­ the Polish. influence separating of Yet, cultures the countries, differences. he gained renown by buyers, he in wood block, covered of with often clad resigned that is w h y portionalyy in folk above the his all Nicolae Dunare — Rumanian tiling folk in were only Inspired by his artist's figures features in as THE SIEDMIOGRÓD art plays an i m p o r t a n t p a r t that 'country's historic ethnography, a yet the insufficiently explored. history and the Dr. application of expression, Biliński p l a n personages are into this section of Anna IN Kowalska THE folk art. Lewicka PODHALE Among the ORNAMENTS "DRAWN" IN — WHITE EMBROIDERY REGION. t h e numerous types most variety As SAND peasant t h e Clay presents custom floors of decorative sand designs of t h e h u t s , o r i n f r o n t o f them, a n i n t e r e s t i n g subject of e x p l o r a t i o n of interior decoration of village the dwellings. no of decorative this sub­ ject. In her article the authoress availed materials collected d u r i n g research of the conducted o n herself the spot b y the F o l k A r t Plastic Research Section Institute views The of Art), drawings, with local peasants. decorative photographs (Polish and inter­ c u s t o m is connected has been preserved in art proved a rich p r i m a l sources relating are to the available, the history of authoress g i v e s an a n a l y s i s o f m o d e r n e m b r o i d e r y , d a t i n g b a c k to the last White decade o f embroidery on the 19th was women's century. above all ornamental and the short linen pettitcoat w o r n under the skirt. For­ merly, also aprons adorned with and till the Men's was end a head-lkerchiefs The preserved of garments for linen embroideries, a linen kerchief men garments, o n an the chemise except sand-designing and folk has forms. embroidery element Etnographic l i t e r a t u r e d i d not deal w i t h vital of Podhale The orna­ m e n t a l t i l i n g , g i v i n g a n o u t l i n e o n present researches unpro- small. — analyses Rumanian and f r o m r e a l i s t i c -truthfulness to n a t u r e , Mulkiewicz discipline Dunare in the Podhale region, w h i t e embroidery Olga TILES. garments. artistic his second Dr. abandoned polychromy his career. surroundings, this peasant Stressing in and a n d his figures scenes f r o m r e l i g i o u s l i f e h a d p e a s a n t s were often during himself to sculpture. the Initial period rustic time free after He mostly engraved made from was later, w h e n f a r m i n g and devoted on the very t h e f i r s t ^ p e r i o d o f h i s c r e a t i v e w o r k u p t o 1934, Biliński at about old of historic p r i m i t i v e b u i l d i n g structures w o u l d point to a of on f r o m other decorative drawings^ on sources. B u t t h e v e r y the floor and the "paper-cute" difficult in the composition were borrowed above and BILIŃSKI are now as a n o r n a m e n t a l Easter-egg CREATIVE DYMITR letters types: human o f the designs o n t h e floors of t h e h u t s , b u t i t w o u l d It Marto a n d f l o r a l designs; difficult drawings THE can be classified i n t o t w o basic figures were custom of wearing by the Podhale wo­ the 19th century. were short as time a rule at the not embroidered, end of the 19th c e n t u r y , w h e n i t became c u s t o m a r y to e m b e l l i s h with t e r r i t o r i a l l y w i t h central Poland, the left b a n k of the embroideries Vistula, time that it became customary to ornament bed and table bed comprising Kielce, and Kujawy regions, the h u t s of these regions. w e r e d o n e o n t h e eve to give the wooden tation floor was disappeared By home now in Rawa, clay Łowicz floors ornaments in in sand of a h o l i d a y — t h e a i m b e i n g appearance. the clay front of during World such as w i t h The a holiday ousted done Opoczno, as w e l l floor, the War ornamentation is the even rarity. the ornamen­ hut. The I , or a When custom/ earlier. linen covers, table m e r e ' s S u n d a y s h i r t s . I t w a s also a t t h a t with embroideries cloths, etc.). The (pillow-slips, embroidered w e r e not h o w e v e r destined for every day were decorative festive stom objects ceremonies has survived in the were till being "best" embroideries They where This cu­ day. A t present ever m o r e pieces a r e b e i n g with use. room celebrated. the present pieces ornamented ( n a p k i n s , c u r t a i n s , etc.). �S t i ł c h e s. A characteristic feature placed In addition to many more, the are v e r y c o m m o n i n P o d h a l e flat, satin, open compositions successive work vary by periods stitches ves ,cuffs, r o u n d the neck). embroideries: The chain, not only and the overcast designs i n the following of The in running net-laoe the first stitch was bonnet-like half used quarter of rably linked the with of the usually angular embroideries this art. of The 19th c e n t u r y the was of white was genre half i n the insepa­ of floral at t h e e n d of the 19th used to embellish chiefly kerchiefs, the on second and biedermeier chiefly bonnet-shaped the middle the flat stitch appeared atlas-button-hole stitch, tiste in and in was first tion needle on The work on these com­ differ scent of variety made a frequent stitches i n machine-made from most Remini­ t h e b l a n k e t stitch, the h e m s t i t c h , i n a At lace, popular the now of grew titcoat Till (from all end of the altogether technique in in theme placed on the embroidery, and today hem to quite recently an most corners the the ornaments all-embroidered waist) is common. the ornamen­ t h e composition of o n stripes. Larger themes were of above flowers, always placed symetrlcaliy, have been recently duced o n sleeves a n d on the corners pet- very itself and its i n d i v i d u a l elements based re­ are n a p k i n s , etc. W i t h t h e i n t r o d u c ­ machine-made i n volume tation elaborated not intro­ of bed covers. M a t e r i a l , Tools and T e c h n i q u e . with embroi­ hand-made. o f f o r m s , is a d o m i n a n t e l e m e n t embroidery. tion In the 19th century, exclusively made somewhat needle^work kerchiefs, i a b l e decora­ kerchiefs. decorative deries quite less ba­ introduced 19th c e n t u r y . I n g e n i o u s were or are but aprons. used b i n a t i o n s of these stitches a n d holes i n t e r s e c t e d artistic its are Compositions w h i c h certain elements, a more 19-th century. exclusively ornamentation. I t disappeared century the kerchiefs, of the 19-th century. The third of repetition of present characteristic development a The stitch. The c h a i n s t i t c h is by far the earliest. I t made appearance is t h a t a l l e m b r o i d e r i e s i n m o s t conspicuous: p a r t s o f t h e a t t i r e ( s l e e ­ rich machine 19-th c e n t u r y , forgotten, was embroidering the linen fabrics. entered tury. the arena Cotton at the very thread embroidering. embroideries was Along the A with one a t h e 19th cen­ chiefly used machine-made of a fo'iimer the embroideress frame was not for needle, embroide- pierced used in e m b r o i d e r y , i t m a d e its first appearance made almost fabrics s h a r p l y p o i n t e d a w l , of a pencil's which linen. end of the t h e .usual t o o l i n t h e h a n d s ress w a s a w o o d e n size, w i t h were on home-spun linen. Cotton holes in hand-made i n machine- embroidery. A m o n g the materials, single and double l i n e n were used. T h e O r n a m e n t s The ornaments in the Podhale divided into t w o groups — mentation. The in former includes earlier chain stitches. Here tive motif. other various ments the their own i n the .trousers atlas of of form of latter group beginning with ending broideries. ousted with More as a not originate headdress. each 19th c e n t u r y and bonnet-like floral creative They among In them has to C o m p o s i t i o n of its ked composition of with its place the embroidery on the object it have been synchronise E m b r o i ­ is c l o s e l y is The customers spinsters, o r most famous nearly from, wo­ from all over machine-made this trade which peasant was an embroidery women had became to learn elementary part in their is seasonal education. present, side-line embroidery occupation, only practiced a exclusively and during the long w i n t e r nights. H i s t o r y of Podhale W h i t e E m b o r i d e r y i n Region. oppo­ deries. The women, with art. P o d h a l e had popular, young The h i s t o r y of region dates lin­ adarniingj White back to embroidery the end of i n the the Podhale 18th c e n t u r y . D u r i n g t h e 150 y e a r s o f i t s d e v e l o p m e n t , t h e e m b r o i ­ dery went was dominated second The poor children. 1925, w h e n very The skill chiefly no ornamen­ along they were having Podhale. the patterns. Nevertheless, in the on began em­ patterns, particularly embroidery used men the German in pencil 19-th century. did theme sketched to b e ornamentation the much embroideries, garments in with Drawings first N e e d l e - W o m e n of womens number the Podhale II, region site remodelled (an were d r a w n i n p e n c i l on paper At stylized Floral i n Podhale, pal- machine-made Podhale the orna­ g. " t h e all other aprons less the in usually adorning (Table modern or in all reappearing others. includes introduction into with decora­ 6), „ p a r z e n i c e " a heart biedermeier appeared kerchief 1 — highlanders), kerchiefs, tation stitch themes n o m e n c l a t u r e , e. 19), s t a r ' s a n d m a n y The the on, number be embroideries a s p i r a l is t h e c h i e f (Table I I , Drawings ornament 17 — can combinations m a r k e d the period. The had metes", the Later stitches. A region abstract and f l o r a l o r n a ­ designs the linen. Patterns through two was influence of retains its artists who the by popular introduced by the so-coiled folk and chain The first stitch. The developed under "upper strata". I f character, remodelled ornamental and style. distinct periods. the it owes town this to embroidery technical patterns — it the still peasant — both into folk �Patterns deries analogous to are m e t w i t h area, i n the C r a c o w the earliest types the i n the chain voivodship of In of these paintings. The of Poland now among already Moravia, Hungary, Bulgaria). the middle stitch invaded of t h e 19th century, the all the Western The the new old local embroidery atlas-hole- Slav countries, in Podhale a b i g square bonnet-like kerchief. types The of from very difficult 20th s u c h as t h e decorative easy high Machine-made Very was based on abstract themes being a i n both the women character. folk atlas-hole-stitch turn stitches and the 19th technique, needle­ oblivion i t became on by cheaper now, went it ousted linen. through covered Poland At two the designs be­ with was designs. The lasie regions a n d i t is t h e r e i n these f o r m e r l y among for the n u m e r o u s l y preserved traces The of Skulsk of the in the face competition of Skulsk 'Cheaper centre factory w h i c h suited better t h e changed At present is t o b e Skulsk any descriptive SKULSK — IN THE only data available materials been points to the themes patrons reputed tunes. In view the basis ting from for protecting mortals f r o m of of a the Skulsk of original of region, the originating from that Sinołeka (Wągrów Boczki (near region was ma'in centre of vesniks", that means of f o l k art painters and and as has three main (Siedlce from well the as from the paintings neutral these groups background, were made being forward around the contours. The the figures of thick, straight­ and a in t h r o w n i n t o sharp r e l i e f b y means OF 19th c e n t u r y , t h e authoress Paprotnia, Łowicz), on origina­ Włocławek. decoration THE Skulsfc "okhpedlars flowers, figure or else garlands. milion, white the sources, into region) those misfor­ paintings paintings region), in lack analysis Skulsk groups: Church the formal the classified and paintings and green formal were maintained style. only p r i m a r y colours w e r e used — yellow primitive U p to the m i d d l e of the which needle­ „OKHVESNIKS" Wielkopolski Nei­ preserved. against resorts. TRAILS painting dealt mostly w i t h the V i r g i n Mary, Christ and Generally, Przezdziecka pictures "okhvesnik's" in Maria made tastes o f t h e b u y e r s . f o u n d e i t h e r i n S k u l s k or its v i c i n i t y . ther have The n o t one began violent hemstitching summer search, second h a l f o f t h e 19th c e n t u r y w h e n i t h a d t o the decay poorefr should folk art paintings, to neighbouring Their paintings. was e i t h e r i n ornamentals, i n single from the Vienna eastern territories. at t h e s a m e t i m e t h e f a s h i o n f o r f l o r a l d e s i g n s c a m e villages areas of (set u p a f t e r t h e Congress) and the a d j a c e n t All a vast territories itinerary most frequently l e d t o the L u b l i n and P o d ­ feature. there machine-made of the stitch, or dominant war of easier hand-made world mastered of its development. it turn new! ornaments embroidery second the fashionable ginning the Pod- region, to when — I m p o r t e d to f r o m complete kinds of stages i n the course o f After the way embroidery, popular at is women qualifications open-work saved to make. other pedlars in particular the former Kingdom of ousting region for painstaking vanished I t was machine-made all devoid centuries, g i v i n g w o r k lace. and and It Cracow are demanded needle^womian. headdress the embroideries embroidery and new the by probably Sout­ embroideries. accompanied hale a and regions w i t h s t r o n g t r a d i t i o n s t h a t w e hern Poland, Slovakia, Moravia and Bohemia, everywhere for­ are met w i t h on the southern side of the C a r p a t h i a n s (Slovakia, and embroi­ Carpathian and i n Silesia embroideries, gotten. S i m i l a r themes Rumania stitched entire ethnic in sky-tolue touches. and full their The ,aiccentuated painters colouring of specific by resorted means, yet expresión a n d individual, ver­ some relatively to their were uniform �polska sztuka ludowa KWARTALNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XI 1957 NR 4 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackow­ ski, m g r Kazimierz Piet­ kiewicz, prof. dr Ksawery Piwooki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackow­ ski (redaktor naczelny), mgr Anna Kunczyńska (sekretarz redakcji), prof. dr Roman Reinfuss (za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go), m g r B a r b a r a Radzi­ wiłł ( r e d a k t o r techniczny), Józef W i l k o ń (okładka i układ g r a f i c z n y ) , K r y s t y n a Żmijewska (adiustacja i korekta), Eugenia Tarska (tłumacz). REDAKCJA i ADMINI­ STRACJA: PAŃSTWOWY INSTYTUT S Z T U K I , W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 194 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource indeks czasopisma " Lud" Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2024 Title A name given to the resource Indeks t. 1-39 / LUD 1952-53 t.40 Description An account of the resource LUD 1952-53, s. 3- 1111 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4804154f7fb310fa556685b3f7f0fd92.pdf 674fbd1ced7e26b9f2b83b8f31dee364 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3992 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3735 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.6 ; s.381-383 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKARBY PODHALA Opracowanie i materiały — Józef Grabomski, ilustracje — Maria Orłowska, kompozycja graficzna — Aleksander Haupt, tekst — Maria Kann, redaktor techniczny — Adam Warchła. Wydawnictwo „Sztuka", Warszawa 1954. Stron 24, format A-5. Nakład 15.000 egz. Z prawdziwą radością powitaliśmy pierwsze popular­ ne wydawnictwo z zakresu sztuki ludowej. Wydaw­ nictwo to, w postaci broszury-prospektu z licznymi jedno- i wielobarwnymi ilustracjami i rysunkami, sprawiało wrażenie prawdziwie masowej publikacji, tak potrzebnej dla szkół, świetlic i każdego miłośnika ludowej sztuki. Atrakcyjność wydawnictwa podnosiła niska cena — 5 zł! Radość ta zmalała jednak po bliższym zapoznaniu się z tomikiem. Co tu dużo mówić, książka — pomimo szeregu interesujących zdjęć i słusznej ogólnej koncep­ cji — nie jest dobra. W „Skarbach Padha'a" trudno dostrzec prawdziwe Podhale, a i skarby skutkiem nie­ frasobliwości ilustratora robią nieraz wrażenie fal­ syfikatów. Książkę odkłada się z uczuciem rozczaro­ wania i żalu do tych, którzy ją tak wydali. Niedobrze by się jednak stało, gdyby „Sztuka", znie­ chęcona tym pierwszym nieudanym dzieckiem (a raczej podrzutkiem dawnego wydawnictwa artystycznego CPLiA), zrezygnowała w przyszłości z dalszych, oczy­ wiście lepszych pozycji tego typu. Obok poważnych, naukowych opracowań czy popularno-naukowych mo­ nografii w rodzaju wydanych niedawno przez tę samą „Sztukę" — Romana Reinfussa „Skrzyń ludowych" — konieczne są popularne, barwne, tanie albumiki poka­ zujące piękno sztuki ludowej poszczególnych ziem, dają­ ce krótkie informacje i przegląd najlepszych prac ośrodków, a więc malowanek Zalipia, wycinanek kur­ piowskich czy tematycznych wyklejanek łowickich. Publikacje takie najpełniej realizować będą postulat zbliżenia szerokich mas do piękna naszej ludowej sztu­ ki, rozbudzenia zainteresowań plastycznych w ruchu świetlicowym itp. Ale jeden warunek — seria taka musi być wydana z dużą pieczołowitością i fachowo­ ścią. Gdzie jak gdzie, ale w wydawnictwach popular­ nych każdy błąd czy niechlujstwo mści się najbardziej, dylentatyzm i radosna niefrasobliwość stają się szkod­ nictwem. Dlatego właśnie tak istotna jest odpowiedź na pyta­ nie — w czym leży źródło błędów „Skarbów Podhala"? Zacznijmy od stwierdzenia, że maleńka ta książecz­ ka posiada, sądząc z winiety, wyjątkowo liczną obsadę redakcyjno-autorską. Firmuje ją nazwisko poważnego znawcy sztuki ludowej, miłośnika Podhala — dra J ó ­ zefa Grabowskiego. Piszę „firmuje" z całą świadomo­ ścią, trudno bowiem inaczej nazwać fakt użycia jako parawanu nazwiska człowieka, który dał co prawda koncepcję książki, ale — jak to łatwo stwierdzić po­ równując pierwotny tekst — koncepcję w dużej mierze zniekształconą w dalszej realizacji. Dr Grabowski do­ starczył również materiały, z których część została bez porozumienia z nim zamieniona. Pół biedy, jeśli cho­ dzi o ilustracje, gorzej, że na tekście opisowym doko­ nano takich operacji, które nie tylko zniekształcają sens, ale dają szereg mylnych informacji. Tak np. baca to nie najstarszy pasterz, jak to sugeruje tekst, ale kierownik gospodarki pasterskiej na szałasie. Pudełko przedstawione na ryc. 7 nie jest wykonane z łyka, lecz plecione z korzeni jałowca. Przyrząd do przędzenia włókna nie nazywa się „kołowrót", ale kołowrotek, a na Podhalu „wózek". „Brembolce" (poprawniej „brymbulce") to nie ozdoby z czerwonej włóczki, lecz meta­ lowe ozdoby na łańcuszkach od spinek bądź też mo­ siężne kulki nanizane na sznurek i noszone jako na­ szyjniki (Antoniewicz: Spinki góralskie, s. 21). „Orna­ menty na wyrobach metalowych robione były ostrym narzędziem." — Nieścisłe. Jakim? Do zdobienia zwyk­ łych wyrobów kowalskich używa się na Podhalu tłocz­ ków, czyli stempli! „Trudno spotkać kowala, który zdobi młotki, okucia do drzwi czy też okucia do dyszla." — Nieprawda. W każdej wsi na Podhalu żyją kowale, którzy to potrafią i nadal wykonują. Potknięć takich można wyl>zyć więcej. W jmię czego dokonano tj ch „poprawek" pierwot­ nego tekstu? Jak się wydaje, wydawnictwo — w słusz­ nej trosce o dostępność tekstu dla najszerszych warstw czytelniczych, zwłaszcza młodzieży — przeka­ zało tekst pierwotny do opracowania literackiego p. Marii Kann. Niestety, nie zadbało o to, aby skontro­ lować ostateczną wersję, aby uzgodnić ją z fachowcem, który przecież figuruje na stronie tytułowej jako od­ powiedzialny za „opracowanie i materiały". I tu sięgamy do sedna sprawy — współpracy wydaw­ nictwa (a ściślej właściwej redakcji merytorycznej) z autorem opracowania. Współpraca ta w fazie realizacji — niemal nie ist­ niała. Redakcja merytoryczna — jak się wydaje słabo zorientowana w problematyce — w pogoni za wskaź­ nikami, normami, terminami, nie uważała za słuszne przekonsultować z autorem ani tekstu (o czym wyżej), ani strony ilustracyjnej. W rezultacie zaangażowano grafika, który miał opracować ilustracje, dokonać licz­ nych kopii rysunkowych przedmiotów znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim i w innych muzeach. Nie zwrócono jednak uwagi na to, że kopia etnograficznie wierna — to sprawa, której nie można zawierzyć jedy­ nie artystycznemu wyczuciu grafika, po raz pierwszy chyba stykającego się ze sztuką ludową. Brak kontroli fachowej spowodował, że otrzymaliśmy w wielu wypad­ kach przedmioty sztuki ludowej „poprawione", „upięk­ szone". Trudno żądać od plastyka poszanowania sztuki ludowej, to sprawa jego poglądów estetycznych i sma­ ku. Można natomiast chyba wymagać od wydawnictwa prymitywnej w tym względzie rzetelności, zwłaszcza gdy chodzi o popularyzację tejże ludowej sztuki. Aby nie być gołosłownym — kilka przykładów. Odrzwia (s. 4), cyrkiel (s. 7, ryc 9), maglownica (ryc. 12) czy grabie — rysowane są niedokładnie, niedbale albo wręcz błędnie („Ospinki", ryc. 13). Przęślica" (ryc. 15) posiada złe proporcje (pióro zbyt masywne, przysiadka za krótka); łyżnik (ryc. 8) publikowany jest „do góry nogami". Ornament na grabiach nieczytelny w ry­ sunku. Zawias żelazny (s. 8, ryc. 9) źle narysowany. Główna sztaba pozioma jest pod kątem 45°, a boczne odgałęzienia u góry. Zakończenie zawiasu zgięte pod kątem prostym, co jest nonsensem, ponieważ zawias taki nie da się przybić do drzwi. Młotek (ryc. 3) ma dowol­ nie zmieniony kształt i w szczegółach ornament. Spinka (ryc 4) narysowana niedbale. Okrągłe wałki po krajach, kształt „przekolaca" (nie „przekołaca", jak w tekście!) podobny do strzałki na transformatorach wysokiego napięcia. Jakże takim przekolacem przeczyścić fajkę? Łańcuszek przy nim, złożony w rzeczywistości z po­ szczególnych ogniw, w interpretacji plastyka upodobnił się do kręconego sznura, jakim przepasuje się szlaf­ rok. Fajka (ryc. 6) ma błędne proporcje i niewłaściwy kształt cybucha. Czerpaki i warzecha (s. 18, 19) błędne w proporcjach. Z powodu użycia 3 kolorów odnosimy wrażenie, jakby ucha czerpaków były malowane. Zwierzę na rączce warzechy z powodu użycia odmien­ nego koloru sprawia wrażenie zrobionego z innego materiału. Warzecha ta nie przypomina zresztą w n i ­ czym znanego wszystkim miłośnikom sztuki podha­ lańskiej oryginału, znajdującego się w Muzeum Ta­ trzańskim. Śliczny miś w realizacji grafika przypomi­ na szczura, niefortunnie przylepionego do rączki wa­ rzechy. Źle narysowane formy do wyciskania serków — niezgodne z odciskiem (ryc. 7 i 8). W dziale instrumen­ tów muzycznych główka kozy w interpretacji plastyka upodobniła się, do murzyńskiego fetysza. Jak na nie­ wielką publikację, ilość uchybień raczej niemała... Nasuwa się pytanie: czy w przyszłości nie byłoby bardziej celowe szersze posługiwanie się fotografią? W wielu wypadkach było to możliwe i na pewno da­ łoby wierniejszy i piękniejszy dokument sztuki. 382 �Inna rzecz, że oglądając fotografie zamieszczone w „Skarbach Podhala" mimowoli myśli się o wyższości rysunku... Ale to już sprawa inna — poziomu edytor­ skiego książki. Wiemy, z jakimi trudnościami borykają się wydaw­ nictwa, jak wątła jest jeszcze baza poligraficzna zdol­ na do produkcji wysokowartościowych publikacji. Praktyka pokazała, że „Sztuka" przezwycięża dawne CPLiA-owskie grzechy, że niemal, z pozycji na po­ zycję widoczne jest podnoszenie się poziomu jej wydaw­ nictw. Niemniej z obowiązku recenzenckiego wspom­ nieć muszę o kilku usterkach szczególnie rażących w omawianej książce. Kolor — niemal wszędzie jakiś umowny, zwłaszcza nieudana zieleń i niebieski. Okładka nie sprawca przyjemnego wrażenia, i to zarówno ze względu na kolory, jak też na jakąś nieprzyjemną, „tłustą" konsystencję i samą kompozycję (góral robi wrażenie woskowej figury). Fotografie re­ produkowane b. słabo. Odbitka redyku sprawia u nie­ wtajemniczonych wrażenie spędu psów, a nie owiec, które na dalszym planie „zatarły się". Turystka, w i ­ doczna na zdjęciu ostatnim, wisi w powietrzu, a nie stoi na ścieżce itd. Należy również wspomnieć o paru błędach korektorskich. Istotny i niestety nie uwzględniony w żadnej „erracie" — to pomylenie podpisów .pod strojami. Napis „Spisz" umieszczony jest pod strojem oraw­ skim i odwrotnie. Zastrzeżenia dotychczasowe skierowane były głów­ nie pod adresem wydawnictwa i w zasadzie sprowa­ dzają się do stwierdzenia, że duża ilość błędów i niechlujstw wynika z niedostatecznej koordynacji książki przez fachowego autora, z wadliwej praktyki wewnątrz-redakcyjnej, sprowadzającej autora do roli szyldu i parawanu, za którym dzieją się różne sprawy, redak­ cji tylko wiadome. Niezależnie od tego trzeba jednak zgłosić zastrzeżenia i pod adresem dra Grabowskiego. Autor, naszym zda­ niem, nie ma prawa w żadnym wypadku godzić się na to, żeby jego kompetencje zostały naruszane. Jeśli wydawnictwo nie zdradza zbytniej ochoty do konsulto­ wania się, uzgadniania zmian i tym podobnych poczy­ nań — obowiązkiem moralnym autora jest domagać się tego, chociażby ze względu na to, że niezależnie od wszystkiego, nie wydawca, ale autor odpowiada za swe dzieło. Z drem Grabowskim chciałabym ponadto posprzeczać się o kilka spraw. Umieścił on w książce wnętrze izby góralskiej, co nie może oczywiście budzić zastrzeżeń. Kwestionowałabym natomiast słuszność wykonania ry­ sunkowej kopii na podstawie izby z Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie, przez co powtórzono błędy tej ekspozycji, jak — umieszczenie skrzyni sarkofagowej nieznanej na Podhalu czy umieszczenie pościeli z kanafasu występującego na Spiszu. Dyskutować można wysunięcie —• w ilustracji — stołu na środek izby, nie wiem, czy taka licentia grafica była konieczna. Poza tym wolałabym, aby spinka (ryc. 2) i spinka do pasa (ryc. 7) miały kształt bardziej typowy dla zdobnictwa góralskiego. Szkoda również, że — obok ciekawej i słusznie umieszczonej skrzyni malowanej ze zbójni­ kiem z 1846 r. — nie pokazano typowych dla Podhala skrzyń o ornamencie rysowanym. Warto by również nieco szerzej omówić problem rzeźby podhalańskiej, która — pod wpływem importu z Tyrolu różnych eksperymentów Kovacsa czy Neużila —• zmieniła w ostatnich dziesiątkach lat swój cha­ rakter. Szkoda, że nie nawiązano w książce do prac Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem, która zwłaszcza w ostatnich latach pod kierownictwem prof. Kenara ma interesujące osiągnięcia, szczególnie w za­ kresie rzeźby, zabawki i pamiątkarstwa (ta pretensja zresztą pod adresem wydawnictwa — jako że konspekt autorski to przewidywał). Pozostaje jeszcze problem rodzimości znanej nam na Podhalu ceramiki. Oczywiście trudno tu zgłaszać pre­ tensje do autora, skoro zagadnienie nie jest jeszcze opracowane od strony ściśle naukowej. Niemniej na marginesie recenzji wdarto wysunąć ten problem, wy­ magający szczegółowego przebadania. Może Muzeum Tatrzańskie lub PIS podejmą odpowiednie poszukiwa­ nia, i to zarówno w naszym terenie, jak i na Słowaczyźnie? Lepiej wygląda sprawa ludowego malarstwa na szkle, którego doskonałym znawcą jest właśnie dr Józef Gra­ bowski. Jak wiadomo, miał on jeszcze w 1947 r. za­ strzeżenia odnośnie do obrazu przedstawiającego „zbójników niosących dudki w kotliku", podejrzewa­ jąc tu import słowacki. Nowsze badania pozwoliły mu na rewizję tego sądu, czego dowodem zamieszczenie reprodukcji tego obrazu w „Skarbach Podhala". Kończąc recenzję, dobrze chyba będzie krótko wy­ punktować nasuwające się wnioski: 1. Krytyczna ocena „Skarbów Podhala" wynika z du­ żej wagi, jaką do tego rodzaju publikacyj przywią­ zujemy. Dyskusji może też podlegać w przyszłych pozycjach tego typu zarówno koncepcja układu, jak i wygląd zewnętrzny (format, technika druku itp.), poza dyskusją jest chyba jednak sama kwestia celowości dalszych wydawnictw popularnych z za­ kresu sztuki ludowej. 2. Słuszna troska wydawnictwa o „jasny" wykład nie może oznaczać ograniczenia kompetencji auto­ ra opracowania, który tylko w tym wypadku może ponosić odpowiedzialność, jeśli istotnie koordynuje prace „popularyzatora", ilustratora i grafika. 3. Żaden pośpiech i pogoń za realizacją planu nie mogą usprawiedliwić faktu brakoróbstwa — szczególnie w pracy popularyzatorskiej. Jedynie kompetencja zespołu autorskiego i poważny sto­ sunek wydawnictwa do fachowych recenzji mogą ustrzec przed takimi pomyłkami, jak szereg po­ zycji, wydanych w ostatnim czasie przez różne in­ stytucje (np. „Skarby Podhala" i „Stroje ludowe Lubelszczyzny" J. Świeżego — wydane przez „Sztukę", „Ubiory ludowe" J. Rosen-Przeworskiej — nakład CRZZ czy niektóre przeźrocza wraz z objaśnieniami — wydane przez „Fotoprzeźrocze"). 4. Celowa jest fachowa specjalizacja grafików, re­ daktorów technicznych itp. — współpracujących przy wydawnictwach z zakresu sztuki ludowej. Nawet najlepszy ilustrator, nie znający dosta­ tecznie zagadn.eń ludowej sztuki, może popełniać żenujące błędy. Wierzymy, że „Sztuka", która ma już poważne osiąg­ nięcia w swej pracy, pozwoli nam w przyszłości na inne recenzje, tym bardziej że, jak się wydaje, na „Skarbach Podhala" zaciążyły szczególnie mocno grze­ chy dawnego inicjatora-wydawcy. Wanda Gentil-Tippenhauer „ART P O P U L A I R E S L O V A Q U E " Wyd. „Tatran", Bratislava Każdego z etnografów zajmujących się zagadnie­ niami sztuki ludowej, a w szczególności tych, którzy tkwią w zagadnieniach karpackich, zainteresować musi piękne wydawnictwo albumowe, ilustrujące słowacką ludową architekturę i strój wraz z haftem. Poza kilkustronicowym wstępem pióra Rudolfa Mrliana, album zawiera 265 ilustracji w postaci foto­ grafii jednokolorowych i 31 barwnych, zaopatrzonych 382 1953. w zebrane na końcu krótkie objaśnienia opracowane przez Jana Svetlika (architektura) i Sonie Kovaćevićovą (strój i haft). We wstępie R. Mrlian szkicuje tło historyczne i spo­ łeczne, na którym rozwijała się słowacka sztuka l u ­ dowa, podkreślając feudalne niemal stosunki, jakie istniały na Słowaczyźnie za czasów panowania wę­ gierskiego, zmiany, jakie nastąpiły po roku 1918, kiedy �Słowacja weszła w skład państwa czechosłowackiego, oraz po I I wojnie światowej, gdy zagadnienie ludowej twórczości artystycznej stało się przedmiotem zainte­ resowania państwa ludowego. Omawiając dalej poszczególne działy ludowej twór­ czości plastycznej, autor wstępu wychodzi poza zakres tematyki zawartej w części ilustracyjnej i zajmuje się pokrótce ceramiką, rzeźbą i malarstwem. Wstęp ze względu na swe szkicowe i popularne uję­ cie nie konkuruje z częścią ilustracyjną, która dla czy­ telnika polskiego stanowi przede wszystkim zbiór ma­ teriałów porównawczych, obrazujących bogactwo sztuki ludowej naszych zakarpackich sąsiadów. W części pierwszej albumu, poświęconej architekturze, materiał zgromadzony został według nie zawsze konsek­ wentnie traktowanych regionów geograficznych, okre­ ślonych w dodatku w sposób bardzo ogólny („Słowacja centralna", „północna" itd.). Poszczególne regiony ilu­ strują zdjęcia przedstawiające krajobraz, wsie na tle krajobrazu, charakterystyczne zespoły architekto­ niczne, pojedyncze budynki i ich fragmenty. Stosunko­ wo najobficiej ilustrowany jest region podtatrzański, wykazujący w wielu elementach (materiał, proporcje, forma dachu z „koszyczkiem" i „pazdurem", z ryzowa­ nymi tragarzami) bezpośrednie analogie z ludową archi­ tekturą polskiej Góralszczyzny. Specjalną uwagę zwra­ cają w tej grupie dekoracje malowane wapnem na zewnętrznej stronie obramienia okien w Żdziarze na Spiszu, świadczące o rozwoju tej gałęzi zdobnictwa w porównaniu z prymitywną dekoracją, jaką tam, przed blisko półwieczem notował Władysław Matlakowski („Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu", ryc. 94 •— 98). Wśród fotografii ze Żdziaru znajdujemy rów­ nież piec malowany w kolorowe rozety i schematycz­ nie traktowane postacie ludzkie. Być może tak malo­ wane były dawniej piece na obszarze naszej Sądeczyzny, o czym wiemy z opowiadań starych informatorów, a czego już dziś — jak się zdaje — w terenie nie znaj­ dujemy. Uproszczony podział materiału według stron świata spowodował, że architektura „Słowacji zachodniej" przedstawia obraz dosyć niejednolity. Znajdujemy tam bowiem zarówno piętrowe, bogato malowane domy z Cicman (duża wieś leżąca w powiecie Żylina), nawią­ zujące raczej do budownictwa górskiego, i typowe n i ­ zinne glinobitki kryte strzechą z Suchej, Cataja czy Traehovic, leżących na dolinnych terenach Słowacji, na południe od Trnavy i Nitry. Budownictwo centralnej i południowej Słowacji re­ prezentują budynki murowane, kryte słomianymi da­ chami czterospadowymi lub naczółkowymi o bogato zdobionych szczytach (Sladkovićovo). Najsłabiej zilu­ strowane jest budownictwo „Słowacji wschodniej". W serii zdjęć architektonicznych znajduje się kilka interesujących fotografii wnętrz, dokonanych nie w sztucznej muzea nej scenerii, jak to się często spotyka w wydawnictwach naukowych, ale wprost w terenie. Dział architektury zamykają doskonałe zdjęcia (nie­ stety nie kolorowe), przedstawiające znane już szeroko polichromie wnętrz z Cataja (pow. Pez.nok), Vem'ćnego i Piestan (Piszczan) na zachodniej Słowaczyźnie. Część druga albumu, obejmująca stroje, hafty i tka­ niny, jest trudniejsza do omówienia, gdyż zawarty w niej materiał nie jest uporządkowany ani wedle tech­ nik, ani wedle regionów, zaś brak orientacyjnej mapy bądź też informacji, w jakim powiecie leżą podane miejscowości, utrudnia zlokalizowanie poszczególnych zabytków. Rozdział ten, objętościowo przeszło trzy­ krotnie przerastający część pierwszą, poświęconą bu­ downictwu — otwiera seria haftów wykonanych tech­ niką „filet", zdobiących antepedia z końca X V I I I i po­ czątku X I X wieku. Szczególną uwagę zwraca w nich sposób traktowania postaci ludzkiej oraz form zwierzę­ cych. Tendencja do dekoracyjnego ujmowania tematu bierze tu często górę nad realną obserwacją. Ciekawe­ go przykładu dostarcza tu XIX-wieczny haft kolorowy, pochodzący z miejscowości Cataj (południowo-zachod- nia Słowacja), w którym jako jeden z elementów wy­ stępuje szereg sylwetek kobiecych o głowach w postaci abstrakcyjnej formy ornamentalnej. Ludowe hafty słowackie odznaczają się szerokim wachlarzem możli­ wości technicznych i kolorystycznych oraz niesłycha­ nie bogatym zespołem motywów i rozważań ornamen­ talnych. Porównując ludowe hafty słowackie zawarte w al­ bumie z haftami występującymi na terenach sąsied­ nich, dostrzegamy liczne nici wiążące sztukę ludową słowacką z sąsiadującym poprzez Dunaj obszarem Wę­ gier. Ta sama barwność, ten sam lęk przed pozosta­ wieniem wolnej przestrzeni, doprowadzający niekiedy do zupełnego zaniku wolnego tła. Drugim rysem łączą­ cym hafty słowackie z węgierskimi jest stosunkowo sil­ ny wpływ hafciarstwa stylowego, zwłaszcza renesanso­ wego i barokowego. Poprzez to wspólne źródło — nie­ które hafty zakarpackie (np. złotogłowie) czy hafty z okolicy Piestan przypominają niekiedy hafty polskie, i to z terenów odległych, jak np. z Kaszub czy Mazurów. Tymi samymi niezależnymi od siebie drogami mogły wytworzyć się pewne podobieństwa, występujące np. w hafcie płaskim białym czy kolorowym, o drobnym wzorze roślinnym. Materiału, który w przyszłych badaniach mógłby sta­ nowić okazję do rozważań na temat wzajemnych wpływów kulturalnych, promieniujących poprzez Kar­ paty, dostarczają ciekawe wschodnio-słowackie hafty z Soporni i Senicy, wykonane liczonym ściegiem płas­ kim o geometrycznych motywach, złożonych z wystę­ pujących w różnych kombinacjach prostokątów, kwa­ dratów i meandrów, przypominających nieco podobne w charakterze hafty ludowe polskie z południowej części powiatu łańcuckiego (Albigowa i in.). Tkaniny dekoracyjne w postaci pasiastych lnianobawełnianych „kanafasów" i żeberkowanych kilkukolorowych rypsów, niekiedy urozmaiconych prostym wzorem przetykanym, dają ciekawy materiał porów­ nawczy do naszych ludowych wyrobów tkackich z po­ łudniowo-wschodniej Nowotarszczyzny i występują­ cych w centralnej i północno-wschodniej Polsce. Stroje pokazane są zarówno w kompletach, jak i we fragmentach. Przeważają ubiory kobiece, które zapew­ ne — podobnie jak i u nas — zachowały się w terenie lepiej niż męskie. Dobór ilustracyj daje ogólne pojęcie o bogactwie i charakterze ludowego stroju słowackiego, wyczerpujący jednak nie jest. Widzimy więc w albumie dosyć pry­ mitywne bieliźniane ubiory kobiece z okolicy Cicman i przeładowane haftami stroje od Trenczyna, Pobedima, czy fantastyczne ubrania głowy kobiet z Cajkova. Spośród ubiorów męskich reprezentowane są ubiory spiskie (Żdziar) i dolnoorawskie, a z południowo-słowackich ubiory z Detvy, ale bez tak bardzo charakte­ rystycznej dla ludowego ubioru słowackiego „haleny". Tego rodzaju luk dołaby się wskazać więcej (nie poka­ zano wspaniałych słowackich parzenic, pasów tłoczo­ nych, torb juhaskich itp.). Braki, których listę można by znacznie przedłużyć, nie zawsze dadzą się wyjaśnić kończącym wszelką dyskusję argumentem o „braku miejsca". Przeglądając album, widzimy w niektórych wypadkach nadmierne szafowanie zdjęciami podobny­ mi czy fragmentami, jakie bez szkody dałoby się usu­ nąć na rzecz tematycznego rozszerzenia doboru ilustra­ cyj. ' ; Zdjęcia oraz poziom reprodukcji — bardzo dobre. Doskonałe są zwłaszcza niektóre reprodukcje barwne, robione wprost z oryginału z zachowaniem wszelkich subtelności materiału i wykonania. Komentarze do ilustracyj, umieszczone poza tekstem, są treściwe i dobrze zredagowane. Jednym z poważ­ niejszych mankamentów jest wspomniany wyżej spo­ sób publikowania nazw drobnych miejscowości bez podania dla orientacji jakiejś większej jednostki admi­ nistracyjnej, np. powiatu. Podawanie proweniencji „Dolny Ohaj — Slovaquie méridionale" nie jest wy­ starczające, zwłaszcza w wydaniu dla cudzoziemców, którzy przecież ńie rozporządzają szczegółowymi ma­ pami. Rss. �W r. 1955 czasopisma Państwowego Instytutu Sztuki będą w zasadzie rozprowadza­ ne drogą prenumeraty. W niewielkiej ilości pozostaną w sprzedaży komisowej w księgarniach naukowych „Domu Książki" oraz w kioskach, sklepach PPK „Ruch". Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 1. Warszawa, Wiślana 6 Zam. 1897. Pap. ilustrac. kl. I I I 120 g A l + karton biały kl. I I I 220 g A l . Nakład 3000 egz. B-6-840 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea67e68f28edef60ef89a653c9c1c20e.pdf 2b028dd2e851baa78c09c4d75a74ceec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3991 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3734 Title A name given to the resource Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Stalingrodzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.6 ; s.375-380 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POKONKURSOWA W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W STALINOGRODZIE MARIA Ryc. 1. Wazon dwuuszny. Glina po­ lewana. Wyk. Antoni Maltazar z Siewierza (pow. zawierciański). ŹYWIRSKA Jedną z dróg akcji, mającej na celu wydobycie ł za­ bezpieczenie znajdujących się w terenie reliktów tradycyjnej sztuki ludowej oraz pobudzenie wygasa­ jących ognisk ludowej twórczości artystycznej, są organizowane konkursy. Poprzez szczegółowo i wszech­ stronnie opracowane warunki konkursu organizatorzy Ryc. 2. Fartuch haftowany przez Weronikę z Bobrownik (pow. będziński). usiłują wysondować teren i wychwycić nie tylko roz­ rzucone w terenie zabytki przeszłości, ale utrwalić — jak gdyby na kliszy fotograficznej — obraz żywotności sztuki ludowej zarówno wśród twórców ludowych, jak i odtwórców, a nawet poznać stopień zainteresowania się nią szerokiego ogółu społeczeństwa. Baciową Ryc. 3. Wstążka haftowana przez Marią Gwóźdź z Brzezinki (pow. sialinogrodzki). 375 �Po tej linii poszedł Wydział Kultury i Sztuki Woje­ wódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie, ogłasza­ jąc w jesieni 1953 roku „Wielki Konkurs Sztuki Ludo­ wej", do którego przystąpić mógł każdy artysta ludo­ wy, każdy artysta zawodowy i amator, a nawet każdy, kto by pomógł „wydobyć nieznany, artystycznie war­ tościowy dorobek ludowy". Zakrojone tak szeroko cele wymagały — rzecz oczywiista — doskonale przemyślanej akcji propagan­ dowej, właściwej oceny nadesłanych eksponatów, wreszcie prawidłowego wykorzystania pozyskanego materiału. Jednym z etapów podsumowujących osiągnięcia była wystawa, którą mieliśmy możność oglądać w Stali­ nogrodzie w maju i czerwcu 1954 roku. Obrazowała ona w pewnej mierze plon konkursu. A plon ten by) obfity i niezmiernie różnorodny, co należy uważać za wielki sukces organizatorów. W konkursie bowiem wzięło udział 123 uczestników zarówno spośród arty­ stów zawodowych, jak i twórców ludowych, wreszcie szperaczy terenowych, którzy umieli wyszukać nie­ zmiernie ciekawy materiał zabytkowy. Trud ich został uwieńczony licznymi nagrodami. Ogółem nadesłano 509 eksponatów. Były więc wśród nich oryginalne prace, które wyszły z warsztatów twór­ ców ludowych, ujrzały światło dzienne wyciągnięte ze skrzyń zapomniane części strojów po babkach, ukaza­ ły się rekonstrukcje dawnych ubiorów ludowych oraz przedmioty przemysłu artystycznego wykonane przez artystów zawodowych bądź amatorów w oparciu o sta­ re wzory sztuki ludowej, niekiedy zaś wykonane specjalnie na konkurs. Wśród nadesłanych eksponatów znalazły się przed­ mioty sztuki z dobrze już znanych warsztatów twór­ czych, które dały możność prześledzenia ich drogi rozwo­ jowej, pozwalając stwierdzić ciągłą ich żywotność. Nie zabrakło więc pięknych koronek Marekwicowej i Gwarkowej z Istebnej i Koniakowa, ciekawej ceramiki z Siewierza, pasiaków z powiatu zawierciańskiego czy rzeźby z Wisły, których przykłady oglądaliśmy już na poprzedniej wystawie, w grudniu 1951 roku*. Pozwoliło to stwierdzić, że warsztat ceramiczny Antoniego Maltazara przeszedł na wyrób dwuusznych wazonów o pięk­ nej, pogłębionej barwie polewy, a pasiaki Józefy * Maria Żywirska: Wystawa sztuki ludowej w Ka­ towicach. Polska Sztuka Ludowa nr 3-4/1952. Ryc. Wyk. 376 4. Chłopiec. Rzeźba w drzewie. robotnik Franciszek Gluza z Wisły. �Ryc. 5. W kopalni. Rzeźba z miału węglowego. górnik Karol Adamczyk z Jaworzna. Wyk. Białej z Postaszowic zyskały ciekawy rytm układu pa­ sów i większą różnorodność barwną. Ułożone zaś w określony ciąg chronologiczny pozyskane zabytki ko­ ronkarskie z Koniakowa i Istebnej — zacząwszy od czepka z 1870 roku, plecionego techniką klockową, aż po ostatnie serwetki, wykonane igłą — pozwoliły prze­ śledzić rozwój motywów i technik na przestrzeni ostatnich lat osiemdziesięciu. I to było pierwsze po­ ważne osiągnięcie konkursu. Drugim, niezmiernie ważnym — okazały się próby rekonstrukcji zapomnianych ubiorów ludowych, a więc dziewczęcego stroju pszczyńskiego (praca Anny Ho­ lewa, żony górnika z Ligoty pod Stalinogrodem) i za­ wierciańskiego (Franciszki Bekusowej z Krasie, pow. częstochowskiego), wreszcie ciekawe zestawienie ubioru wyrobnika i bogatego gospodarza spod Zawiercia, akcentujące rozwarstwienie wsi polskiej w okresie kapitalistycznym. Z kolei zwracamy uwagę — podobnie jak na po­ przedniej wystawie — na wyciągnięte na światło dzienne zabytki sztuki ludowej Zagłębia. Dlatego też prace laureatki konkursu, Weroniki Bacia z Bobrow­ nik pod Będzinem, mają bez mała podwójną wartość. Pominąwszy bowiem istotne walory artystyczne na­ desłanych eksponatów, dzięki nim został powiększony szczupły inwentarz mało znanych przejawów sztuki ludowej tego terenu. Weronika Bacia, poza dużą ma­ kietą przedstawiającą wesele w Bobrownikach (nale­ żałoby sprawdzić, czy rzeczywiście panna młoda szła do ślubu w chustce, gdy druhny miały na głowach wieńce), nadesłała piękny fartuch haftowany w fan­ tastyczne kwiaty, będący ciekawym naśladownictwem tkanin adamaszkowych używanych na fartuchy i kiec­ ki w stroju rozbarskim. Wskazywałoby to na trwałe tradycje zasięgu tego stroju na teren Zagłębia. JednoRyc. 6. Matka z dzieckiem. Rzeźba z miału węglowego. Wyk. górnik Karol Adamczyk z Jaworzna. �Ryc. 7. Pisanki wykonane przez Emilię Majcher z Wierszowej (pow. cześnłe niezwykle harmonijne zestawienia barwne mówią o dużym wyczuciu wartości koloru u tej nowopoznanej artystki. Podobne walory artystyczne znaj­ dujemy w kiecce-malowance Julii Zymuły z Mysło­ wic czy drukowanej spódnicy Anny Stańko z Istebnej. Szkoda, że nie wyjaśniono nam, czy są to oryginalne, współczesne prace, czy też jedynie wierne naśladow­ nictwo starych tkanin. Stwierdzeniem żywotności tradycji zdobniczych lud­ ności województwa są współcześnie wykonane i do­ tychczas noszone chustki na głowę, malowane przez wymienioną już wyżej Julię Zymułę z Mysłowic i Re­ ginę Solik z Siemianowic Śląskich. Tymi dwiema arty­ stkami, jak i osobą Weroniki Bacia należałoby za­ interesować się bliżej i wyzyskać ich inwecję twórczą w naszym współczesnym przemyśle artystycznym. W zakresie rzeźby wystawiono niewiele eksponatów, choć dość różnorodnych pod względem stosowanych technik. A więc ciekawa rzeźba w drzewie Franciszka Gluza z Wisły, robotnika; pomimo jego studiów w Ognisku Kultury Plastycznej w Bielsku, widać tu wyraźne śla­ dy dawnej tradycji rzeźb podbeskidzkich; następnie modelowane w glinie i polewane kompozycje figu­ ralne Janmy Nowak z Będzina i Edwarda Guzego z Czeladzi, wreszcie wykonane z miału węglowego nie­ zmiernie interesujące prace Karola Adamczyka, górni­ ka z Jaworzna, który kilka lat temu zaskoczył nas swoimi pełnymi uroku pezjażami. Droga twórcza te­ go artysty wymaga specjalnego omówienia. Obok wyżej wymienionych twórców, wyrasta cie­ kawa i bujna indywidualność Emilii Majcher z Wier­ szowej (powiat Tarnowskie Góry), na razie wypowia­ dającej się w pięknych pisankach, które zdumiewają bogactwem inwencji artystycznej. Pełne prostoty w rysunku są pisanki Marii Nogajowej z Czeladzi i 378 tarnogórski). Ludwiki Świdniak ze Stalinogrodu. Zaciekawiają umiarem i urokiem kompozycje hafciarskie Ja­ niny Badurowej w Wierszowej i Marii Gwóźdź z Brze­ zinki. Niesposób wymienić tu wielu innych, którzy drobnymi nawet pracami zasygnalizowali, że ludowa twórczość artystyczna jest ciągle żywa w terenie. Osobnego omówienia wymagałyby prace artystów zawodowych, jak Olgi Chrapowickiej z Bielska (ku­ kiełki w strojach ludowych), Haliny Pawlikowej z Bielska (kafel) i Józefa Lipowczana z Wisły (ozdoby metalowe), wobec których należałoby stoso­ wać inne nieco kryteria. Niewątpliwie wkład ich pra­ cy w dzieło odrodzenia sztuki ludowej należy uważać za pozytywny. Wszystkie podkreślone osiągnięcia konkursu — to rezultat poważny, z którym musimy się liczyć. Należy jedynie żałować, że pewne zastrzeżenia musi budzić strona ekspozycyjna pozyskanego materiału. Dla tych bowiem, którzy żywiej interesują się sztu­ ką ludową, znają ją, śledzą jej rozwój i zachodzące w niej przemiany, zebrane eksponaty stanowiły ważki i interesujący materiał badawczy. (Brakujące infor­ macje każdy mógł uzyskać ze skrupulatnie prowadzo­ nych kartotek Wydziału Kultury i Sztuki WRN.) Dla ar­ tystów w wielu wypadkach był on doskonałym two­ rzywem, jednak dla przeciętnego widza, dla masowego odbiorcy — wskutek braku jasnego sprecyzowania roli każdego z wystawionych przedmiotów — wystawa okazała się małym nieporozumieniem. Widz taki bo­ wiem błądził wśród estetycznie rozłożonych ekspona­ tów, gdzie jednak przeważnie — wobec braku dokład­ nych metryk czy objaśnień — nie wiedział, czy ma przed soba ?non mową pr^ce diwne^o t w " — u dowego, wyciągniętą z zapomnienia, czy współczesną, wykonaną dopiero na konkurs. Nadto trudno było u stalić, czy dana praca to oryginał, czy jedynie wierne ; 1 ��naśladownictwo dawnych wzorów, bądź nawet dowol­ na interpretacja starych motywów zdobniczych, wple­ cionych w nową kompozycję dojrzałego artysty zawo­ dowego. W końcu przeciętny widz niezupełnie rozu­ miał, jak ma się ustosunkować do pięknych, rzetelnie wykonanych lalek w strojach ludowych, postawionych obok nieudolnego modelu ludowego ubioru kobiecego, gdzie nakrycie głowy stanowił kawałek fabrycznego haftu. Brakło bowiem objaśnienia, że piękne kukiełki to praca zawodowej artystki O gi Chrapowickiej, na­ Fotografował 380 tomiast niestarannie wykonaną lalkę przesłała na konkurs amatorka, nie mająca poczucia pełnej odpo­ wiedzialności za autentyzm swojej pracy. Należy żałować, że tego typu błędy wkradły się w całość wystawy. Brak bowiem jasnej, dydaktycznej myśli w układzie wystawy, wyczerpującego omówienia pokazanych eksponatów, ich odpowiedniego przewar­ tościowania — nie pozwolił przeciętnemu widzowi na­ leżycie ocenić pozytywnych osiągnięć zorganizowanego konkursu. B. Gajdzik. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/822e070b041425f3de7c2e86e30fc7e2.pdf 0d3ae74a88f1aeed5a9f126f97f3ba88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3988 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3731 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.6 ; s.320-322 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I OLSKA SZTUKA L �JVa okładce: Klara Prillowa. Zamyślony chłop. Rzeźba w glinie, nie wypalana Wym. 21 x 11 x 11 cm. 1953 r. Muzeum Pomorskie w Toruniu. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. Adiustacja i korekta: Jerzy Bokiewicz. REDAKCJA i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26 �POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : Str. Andrzej Abramowicz Sztuka rybaków i rzemieślników gdańskich X I — XIII w 323 Maria ZnamierowskaPrufferowa Klara Pri.lowa - artystka ludowa z Pałuk . 354 Maria Żywirska Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Sta'inogrodzie 375 Wanda GentilTippenhauer Recenzja. Skarby Podhala 381 Rss. Recenzja. Art Populaire Slovaque . . . . 382 Cepelia " W*C; o r c o w n i a Nr. S ROK 1954 P A Ń S T W O W Y l^M, NË 6 I N S T Y T U T S Z T U K I ��