12 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1425bf84c2e9b8104f180c97d8da526c.pdf b6d560ffb2ab864207321a0988904b9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4688 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4353 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.3; s.187-189 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres X-XII 1970 r. Dni folkloru, festiwale Impreza „Dni F o l k l o r u Polskie­ go 1970" kontynuowana b y ł a w w o j . g d a ń s k i m w p a ź d z i e r n i k u . W jej ramach odbyły się D n i F o l k l o r u Kaszub „ J e s i e ń Kaszubska" oraz Dni F o l k l o r u P o w i ś l a . 'W g d a ń s k i m P a ł a c u O p a t ó w otwarto w y s t a w ę pn. „Współczesna sztuka ludowa Polski P ó ł n o c n e j " . W Sztumie o t w a r t o w y ­ s t a w ę sztoki ludowej. W y s t ę p o w a ł y liczne zespoły regionalne. 18 p a ź d z i e r n i k a na z a m k n i ę c i e Dni o d b y ł a się w M a l b o r k u konfe­ rencja popularno-naukowa n.t, f o l ­ k l o r u n a d w i ś l a ń s k i e g o . G ł ó w n y re­ ferat wygłosiła prof, dr Jadwiga Klimaszewska. * III Rzeszowskim Jarmarkiem Pieśni i T a ń c a „Mielec 70" w dniach 17-—19 p a ź d z i e r n i k a r o z p o c z ą ł się I I Festiwal K u l t u r a l n y Z w i ą z k ó w Za­ wodowych, w i e l k a impreza o zasię­ gu o g ó l n o k r a j o w y m t r w a j ą c a dwa miesiące. W J a r m a r k u b r a ł y udział zespoły stylizowane, regionalne oraz kapele ludowe. Otwarto w y s t a w y : „Polskie folkloriana" i „ P o l s k a t k a ­ nina ludowa", w y r o b y t w ó r c ó w l u ­ dowych sprzedawano na kiermaszu. O d b y ł a się konferencja nauko­ wa n.t. „ S t a n b a d a ń nad folklorem polskim", na k t ó r e j referaty w y g ł o ­ sili: prof, dr Józef Burszta, dr Bo­ g u s ł a w Linette, prof, dr Józef L a r socki oraz doc. dr A d o l f Dygacz. Prof. Burszta w y s t ą p i ł z projektem utworzenia c e n t r u m folklorystycz­ nego, gdyż inicjatywy Instytutu Sztuki P A N na t y m polu n a l e ż y uznać za n i e w y s t a r c z a j ą c e . Wystawy, konkursy 1 p a ź d z i e r n i k a rozpoczęły się Dni Z i e m i Lubaczowskiej. Otwarto wystawy: „Twórczość amatorska pow. lubaczowsfciego" i „Stroje re­ gionalne w o j . rzeszowskiego". * 3 października rozstrzygnięto w G r u d z i ą d z u k o n k u r s dla p l a s t y k ó w -amatorów. J e d n ą z nagród otrzy­ m a ł Zenon Zaremba. W listopadzie otwarto w tamtejszym Muzeum wystawę pokonkursową. * 17* p a ź d z i e r n i k a r o z p o c z ę ł a się w Ż n i n i e impreza cykliczna D n i Kultury Pałuckiej „Pałucka Jesień". Otwarto w y s t a w y : „ S z t u k a ludowa P a ł u k " oraz twórczości a m a t o r ó w . Ogłoszono w y n i k i konkursu na pa­ m i ą t k ę p a ł u c k ą ; w y s t ę p o w a ł y ludo­ we zespoły artystyczne; o d b y ł się sejmik t w ó r c ó w ludowych. * 19 p a ź d z i e r n i k a n a s t ą p i ł o roz­ strzygnięcie k o n k u r s u pn. „ W s p ó ł ­ czesne k o r o n k i i w y r o b y siatkowe z terenu w o j . katowickiego", zorga­ nizowanego przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Katowicach, Muzeum G ó r ­ n o ś l ą s k i e w B y t o m i u i Muzeum w Gliwicach. I nagrody otrzymały: Jadwiga B i e ń z Sosnowca i Jadwiga Rudzka z Koniakowa. 6 grudnia otwarto w g l i w i c k i m Muzeum w y s t a w ę p o k o n k u r s o w ą . * W p a ź d z i e r n i k u odbył się V I I I M i ę d z y n a r o d o w y Kongres M i ł o ś n i ­ k ó w Sztuki Ludowej 'i Szopkarzy w Neapolu. Podczas trwania K o n ­ gresu otwarta b y ł a wystawa, na k t ó ­ rej pokazano n i . i n . 10 szopek k r a ­ kowskich ze zbiorów Muzeum H i ­ storycznego m. K r a k o w a . * I I Wojewódzką Wystawę Ama­ torskiej Twórczości Plastycznej pn. „Pejzaż Z i e m i B i a ł o s t o c k i e j " otwarto w pierwszej dekadzie p a ź d z i e r n i k a . Część prac każdego autora ekspono­ wano w foyer Teatru Dramatycz­ nego w B i a ł y m s t o k u , inne — w So­ kółce. Pokazano 90 o b i e k t ó w spo­ śród n a d e s ł a n y c h 176. * Muzeum Kujawskie przygoto­ w a ł o w y s t a w ę twórczości ludowej regionu. B y ł a ona u d o s t ę p n i a n a w paru m i e j s c o w o ś c i a c h K u j a w . Z ł o ­ żyło się na n i ą 120 prac z zakresu malarstwa, rzeźby, haftu i garncar­ stwa. Dzieła czterech .artystów ludo­ w y c h z L i t w y — rzeźby, tkaniny, w y r o b y p a m i ą t k a r s k i e — pokazano na wystawie w warszawskiej Galerii Towarzystwa P r z y j a c i ó ł Sztuk P i ę k ­ nych w p a ź d z i e r n i k u , a w listopa­ dzie — w g d a ń s k i m Ratuszu Staro­ miejskim. * P a ź d z i e r n i k . Galeria Sztuki W ę ­ gierskiej w Budapeszcie: wystawa polskiej sztuki ludowej zorganizo­ wana przez muzea etnograficzne Budapesztu i K r a k o w a . Muzeum Techniki w Koszycach (Słowacja): wystawa rzeszowskiej sztuki ludowej podczas D n i K u l t u r y Polskiej. Budziszyn (NRD): wystawa pn. „Współczesna sztuka ludowa na D o l ­ n y m Ś l ą s k u " zorganizowana przez w r o c ł a w s k i e Muzeum Etnograficzne. Gera (NRD): wystawa pn. „Współczesna sztuka ludowa Pod­ hala" zorganizowana przez Muzeum T a t r z a ń s k i e podczas D n i K u l t u r y Polskiej. Muzeum Archeologiczne w W a r ­ szawie: wystawa pn. „Rzemisło ar­ tystyczne Dagestanu". Muzeum w .Międzyrzeczu: pod­ czas walnego zjazdu Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego otwarto wystawę wiklińiarstwa. Muzeum Regionalne w M y ś l e ­ nicach: wystawa ceramiki Jana Reczkowskiego z Nowego Targu. W D K na Z a m k u w Szczecinie: wystawa pn. „Pokaz fragmentów w n ę t r z i stroju", zorganizowana przez Cepelię. Wśród p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej z n a l a z ł y się rzeźby Z e g a d ł y i Zagajewskiego. W D K w Rzeszowie: na wysta­ wie osiągnięć W ę g i e r s k i e j Republiki Ludowej pokazano m i n . obiekty sztuki ludowej. W D K w Kielcach: wystawa r y ­ s u n k ó w Nikifora. P D K w iSokółce: wystawa t k a ­ niny ludowej wykonanej t e c h n i k ą d w u o s n o w o w ą i sejpafcową. P D K w Gryfinie: p r z e g l ą d sztu­ k i ludowej i plastyki amatorskiej z dziedzin: malarstwa, haftu, rzeź­ by, metaloplastyki i i n . Ż D K „ P r o n i t " w Pionkach: w y ­ stawa r z e ź b y S t a n i s ł a w a Denkiewicza z Jedlni Kościelnej. Białystok: wystawa haftów oraz twórczości amatorskiej regionu goł­ dapskiego. Sobolów pow. Bochnia: wystawa r z e ź b y ludowej. M i ę d z y u c z e l n i a n y K l u b Studen­ cki w R y b n i k u : wystawa o b r a z ó w malarza naiwnego L u d w i k a Holesza ze Ś w i e r k l a n Dolnych, pow. Rybnik. * W Myślenicach tamtejsze Pre­ zydium PRN, Muzeum Regionalne i P D K ogłosiły w listopadzie kon­ kurs na wyroby ceramiczne z terenu powiatu, w y k o r z y s t u j ą c e tradycyjne m o t y w y zdobnicze i sposoby pro­ dukcji. * Listopad. Muzeum Archeologicz­ ne we W r o c ł a w i u : pokonkursowa wystawa pn. „ X X V lat plastyki amatorskiej we W r o c ł a w i u " . Muzeum O k r ę g o w e w L u b l i n i e : W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d Plastyki Ama­ torskiej. Jeden obraz w y s t a w i ł ma­ larz n a i w n y , Bazyli Albiczuk z Bia­ łej Podlaskiej. Muzeum Etnograficzne we W r o ­ c ł a w i u : wystawa rzeźby ludowej „ S w i ą t k a r z e " , przeniesiona tu z L u ­ bania Śląskiego. Muzeum w Gorzowie: wystawa p r z e d m i o t ó w n a d e s ł a n y c h na kon­ kurs sztuki ludowej i p a m i ą t k a r s t w a regionalnego. W D K w Rzeszowie: wystawa sztuki ludowej pow. przeworskiego — podczas „ p r z e g l ą d u p o w i a t ó w " . P D K w Starogardzie: wystawa sztuki ludowej i twórczości amatorrkiej z terenu powiatu. P D K w Gryfinie: wystawa sztu­ k i ludowej i plastyki amatorskiej z terenu powiatu. Dom Esterki w Radomiu: w y ­ stawa o b r a z ó w Nikifora. 187 �K l u b Robotnika w Kielcach: wystawa r z e ź b y ludowej regionu — podczas imprezy „ J a r m a r k l u d o w y " zorganizowanej w ramach I I Festi­ walu Kulturalnego Z w i ą z k ó w Za­ wodowych. Uniwersytet i m . M a r i i Curie- S k ł a d o w s k i e j w L u b l i n i e : wystawa kowalstwa artystycznego, plon k o n ­ kursu, k t ó r y o d b y ł się we w r z e ś n i u w Gutanowie, pow. P u ł a w y . Klub Kultury w Żurominie: wy­ stawa rzeźby ludowej rodziny B ł a ­ żejczyków. 1 grudnia w Instytucie Wzor­ nictwa P r z e m y s ł o w e g o otwarto w y ­ s t a w ę pn. „ I n w e n c j e ludowe we wzornictwie", na k t ó r e j pokazano efekty w s p ó ł p r a c y tkaczek ludo­ wych, p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u oraz p r z e m y s ł u lekkiego. Problematyce tej poświęcone były a r t y k u ł y Wandy Telakowskiej i L i d i i Buczek w n u ­ merze 3/4 naszego pisma z r. 1970. 18 tkaczkom l u d o w y m z w o j . kieleckiego, lubelskiego i warszaw­ skiego M i n . K u l t u r y i Sztuki przy­ znało nagrody za odtworzenie t r a ­ dycyjnych w z o r ó w tkackich. * Jana Swiderskiego", k t ó r a z o s t a ł a otwarta 31 grudnia i t r w a ł a do 3 stycznia w warszawskim Klubie M P i K „ R u c h " ma Ś c i a n i e Wschod­ niej. Jan Swiderski, nasz stały w s p ó ł p r a c o w n i k , p o k a z a ł 39 foto­ g r a m ó w drewnianych ś w i ą t k ó w w plenerze. skiej zorganizowana przez Wydział K u l t u r y P W R N i szczeciński W D K . Polskie Radio przy w s p ó ł u d z i a l e w i e l u instytucji z o r g a n i z o w a ł o k o n ­ kurs pn. „Do tańca, ś p i e w a n i a p i ę ­ knie zapraszamy", o b e j m u j ą c y m u ­ z y k ę i l i t e r a t u r ę l u d o w ą z terenu Mazowsza, K u r p i i i Podlasia. Wiejski D K w Śliwicach: w y ­ stawa prac t w ó r c ó w ludowych z Bo­ r ó w Tucholskich. * Saint-Germain-en-Laye pod Pa­ r y ż e m : w y s t a w a w y r o b ó w Cepelii. Trzy audycje o w s p ó ł c z e s n e j polskiej sztuce ludowej p r z e d s t a w i ł w okresie ś w i ą t e c z n y m w telewizji szwedzkiej Lasse Holmqvist. R ó w ­ nocześnie w największej galerii Sztokholmu otwarto w y s t a w ę 300 e k s p o n a t ó w z wszystkich dziedzin polskiej sztuki ludowej. Pokazano m. i n . rzeźby Kołacza, L a m ę c k i e g o i Skrętowicza, reliefy Dobiasza, obrazy Ociepki, a t a k ż e szopki k r a ­ kowskie. * 4 grudnia w K r a k o w i e odbył się pokaz szopek wykonanych na X X V I I I konkurs organizowany przez Muzeum Historyczne m . K r a k o w a . Spośród 56 o b i e k t ó w pierwsze na­ grody zdobyły szopki Jana Malika, Zygmunta Grabowskiego i Witolda Głucha. 6 grudnia otwarto w y s t a w ę p o k o n k u r s o w ą . Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. * 7 grudnia r o z s t r z y g n i ę t o k o n ­ kurs na s z t u k ę l u d o w ą i p a m i ą t k ę woj. zielonogórskiego. W styczniu otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę w Zielonej Górze. * Redakcja „Polskiej Sztuki L u ­ dowej" p a t r o n o w a ł a wystawie pn. „ D a w n a r z e ź b a ludowa w fotografii G r u d z i e ń . Muzeum Historyczne m. Warszawy: jako t ł o w y s t a w y poświęconej T y t u s o w i C h a ł u b i ń s k i e ­ m u pokazano eksponaty p o d h a l a ń ­ skiej sztuki ludowej. L o k a l Stowarzyszenia History­ k ó w Sztuki w K r a k o w i e : w y s t a w a rzeźb Edwarda Sutora z Nowego Targu zorganizowana przez Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. Muzeum Etnograficzne w T o r u ­ n i u : wystawa r u m u ń s k i e j sztuki l u ­ dowej z kolekcji P a ń s t w o w e g o M u ­ zeum Etnograficznego w Warszawie. Bielsk Podlaski: wystawa t w ó r ­ czości ludowej z terenu p o w i a t u zorganizowana przez Muzeum O k r ę ­ gowe w B i a ł y m s t o k u . Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich w Szczecinie: W o j e w ó d z k a Wystawa Sztuki Ludowej i Plastyki A m a t o r ­ P D K w Strzelcach K r a j e ń s k i c h : wystawa twórczości ludowej i ama­ torskiej regionu. P D K w Brodnicy: wystawa prac t w ó r c ó w ludowych -oraz p r o j e k t ó w w n ę t r z mieszkalnych, zorganizowana przy w s p ó ł u d z i a l e Cepelii. Sztokholm: wystawa 12 obrazów Ludwika Holesza zorganizowana przez „Desę". Kamieńczyk, pow. Wyszków: wystawa k u r p i o w s k i e j sztuki ludo­ wej podczas imprezy „Niedziela na wsi". Inne 9 i 10 p a ź d z i e r n i k a t r w a ł założy­ cielski zjazd O d d z i a ł u Stowarzysze­ nia T w ó r c ó w L u d o w y c h Ziemi K i e ­ leckiej. Jest to czwarty oddział Sto­ warzyszenia. W dniach 13—14 listopada obra­ d o w a ł a w A r t u r ó w k u k . Łodzi I V Ogólnopolska Konferencja Etnogra­ ficzna. Zasadniczy referat pt. Ten­ dencje b a d a ń nad przemianami k u l ­ t u r o w y m i w y g ł o s i ł a doc. dr B. Kopc z y ń s k a - J a w o r s k a . Referaty i dys­ kusja k o n c e n t r o w a ł y się w o k ó ł zja­ wiska p r z e k s z t a ł c e n i a się środowiska w s p ó ł c z e s n e j wsi polskiej. * W p a ź d z i e r n i k u rzeźbiarz ludo­ w y z Morawicy, pow. Kielce, Józef Piłat, o t r z y m a ł n a g r o d ę jubileuszo­ w ą M i n . K u l t u r y ii Sztuki z okazji 40-lecia pracy t w ó r c z e j . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab2877c14fa8adf5da94a9dea7cd3fa0.pdf ed6eea71526ed9009060b6ee676379fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4689 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4354 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.3; s.190-193 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Aleksander Jackowski — TWENTY ANNIVERSARY OF „ P O L I S H F O L K A R T " FIFTH On the occasion of the t w e n t y f i f t h anniversary oí „Polish Folk A r t " , the editor-in-chief writes about the changes i n the problems dealt w i t h by the periodical and the scope of research subjects. These changes have taken place dn connection w i t h the process of the cry­ stallization of theoretical stands and the transformations taking place i n folk c u l t u r e and also the phenomena by which i t manifests itself. Discussing the principles on which earlier research was based, the author draws attention to the fact that i n the period w h e n students of the humanities were conducting an animated and creative discussion on methodology, the research into folk art was practically confined to the system of col­ lecting specimens, treating the various manifestations of this art as something separate f r o m folk a r t as a whole. As a result, w o r k s of a registrative character prevailed. I t is only i n recent years that w e have been getting more and more w o r k s of a general nature, giving a synthetic presentation of the subject based on the achievements of various branches of science, such as ethnography, sociology, the history of art, archaeology and psychology. For nearly ten years now, problems of the study of cultures have been discussed i n the columns of the periodical, p a r t i c u l a r l y i n studies of the modern manifestations of folk art, w h i c h cannot be studied away from the complex problems of its associa­ tions and the conditions i n w h i c h i t can come into being. The development of research, the deeper theoretical attitudes and the development of reality, have a l l meant that the very notion of folk art is different today, its scope having become much wider. Referring to the thesis of Professor P i w o c k i that: the „ m e a s u r e of folk art is its „differentness" i n relation to the officially accepted socio-cultural standard (...), the measure of folk art is different at different times, depending on histo­ rical conditions, as a result of w h i c h the subject of our interest is „not the folk as a metahistorical notion ... but various social groups i n different historical periods and i n various places", the author says that the task of the researcher is to compare the products of these groups w i t h the official standard. When approached this way, the scope of the notion „folk" becomes wider. I t is a w o r d w i t h many meanings. So when speaking of folk art one can understand i t both as what the r u r a l artist makes for the cities i n folk style and w h a t he makes for himself, both the old folk art and the trashy art sold at bazaars, made by chance producers i n cities and small towns. Even ama­ teur art, regardless of the m i l i e u of the producer, can be regarded as folk art, as can t h e w o r k s produced by professional, trained artists following folk traditions. So, on' the one hand we have the stereotype folk art, based on the characteristic features of the old r u r a l art, and on the other hand we are dealing w i t h various phenomena that today go to make up the modern notion of ,,folk art" as seen by Professor P i w o c k i . I n v i e w of the many meanings of the w o r d „folk", i t w o u l d seem indicated to use more adequate terms to describe the art produced by the various social groups. Roman Reinfuss — DRESSING UP I N F O L K SPECTACLES A N D M O D E R N C H A N G E S The author gives a detailed description of the co­ stumes in which the carol singing groups dress up at Christmas and the New Year. The magic function of the rite is now disappearing and going carol singing has turned into an amusement, a spectacle. A t the same time there are changes i n the cast of „ c u r r e n t l y played" characters. New ones are being included, such as the Veterinary Surgeon, the Doctor, the Gypsy and the Indian. The costumes at present i n use represent various stages of the development of the rite. This depends to a large extent on the degree of isolation of villages from mass communication media. I n villages that are more remote the costumes may be sheepskin coats t u r n ­ ed inside out w i t h fur showing and belted w i t h a piece of rope. The carol singers blacken their faces w i t h soot or use p r i m i t i v e masks. On the other hand, i n villages where there are frequent cinema shows, a good supply of newspapers and periodicals and television • sets, or i f the groups have participated i n competitions and reviews, the costumes are richer, often made by the village spe­ cialists. Instead of masks, w h i c h make i t difficult to hear the voices of the actors on the stage, make-up is applied. The decorativeness of the props also increases. A fundamental feature of the groups performing at pre­ sent, for instance, those giving the „ H e r o d y " spectacle, is the great variety of i n d i v i d u a l designs of costumes. The desire to attract attention, to be better than other groups, incline the groups to seek to gain the greatest effects. This trend, on the one hand stimulated by competitions for w i n t e r rites, is, on the other hand, checked by these very events, for the competition judges t r y to promote and support the developmental forms originating from native traditions. Jan D o r m á n — R E M A R K S A N D OBSERVATIONS CONCERNING T H E C U S T O M K N O W N AS „ H E R O D Y ' The author is director • of the Theatre of the Children of the Coal Basin at B ę d z i n and organizer of the Review ogFolk/rite Groups performing rites linked w i t h Christ­ mas and the N e w Year. The Review of Carol Singers' Groups was organized i n Będzin for the first time i n 1965. I n the present article, D o r m á n conveys his remarks and observations from watching the groups i n their „ n a t u r a l " environment and during performances i n the theatre. The r i t e shown on the stage is just a spectacle in w h i c h the audience does not take an active part. Nevertheless, the „ R e v i e w " is a w a y of acquainting people w i t h the traditions and customs and also a way of keeping these rites alive. The author deliberates on the symbolic meaning of various scenes and elements of the rite. He deals i n detail w i t h one of the m a i n scenes: the death of K i n g Herod, emphasizing the differences i n interpretation by various groups. There are various ways of showing that the k i n g does not die a natural death. When ho becomes weak, his power as ruler is taken away from h i m . Magdalena Kroh — CHANGES I N RITES I N T H E V I L L A G E OF C H Y Ż Ó W K I ANNUAL The subject of the study is the process of changes i n the annual rites of the village of C h y ż ó w k i (Limano­ w a district) f r o m the end of' the 19th century to the present day; i t concerns both folk rites and the manner of celebrating public holidays, church feasts and special occasions. The study has been w r i t t e n on the basis of field investigations. The described process oí changes i n folk rites is varied; i n the great majority of cases the old customs show a tendency towards dying out, but there are also some that are s t i l l observed just as they were of old and also some new ones w h i c h have appeared. The changes consist, above all, i n the different way of cele­ brating the rites, their functions and meaning i n the social life of the village, w h i c h brings consequent chan­ ges i n the external forms they take. For instance, there are changes i n the frequency of holding the rites and in the composition of those t a k i n g p a r t i n them, both as regards the age of those participating and their sex, social position, etc. The very k i n d of rite has also under­ gone changes (for instance, new types of carol-singing performances have been introduced), and the people for w h o m the rites are performed as spectacles are different too; costumes and accessories show changes and new elements appear, not only i n the rites that are kepi up, b u t also i n those showing a tendency to die out. Andrzej K r a s n o w o l s k i — A N T O N I TOBORO­ W I C Z — SCULPTOR OF W O L A L I B E R T O W S K A The author presents a young sculptor of r u r a l o r i ­ gin. He completed a secondary general education school, attending an art circle. He w o r k e d as a cultural and educational instructor and sold his sculptures to the Ce­ pelia Folk Industry Cooperative. Fascinated by folk art, he decided to become „a folk artist". 259 �РЕЗЮМЕ Александр Я ц к о в с к и — 25-ЛЕТИЕ СКОГО НАРОДНОГО И С К У С С Т В А " „ПОЛЬ­ По случаю 25-летия ж у р н а л а „Польское народ­ ное и с к у с с т в о " его г л а в н ы й р е д а к т о р п и ш е т о п е р е ­ менах, п р о и с х о д и в ш и х з а это в р е м я в п р о б л е м а т и к е ж у р н а л а и предмете исследований. Перемены эти б ы л и в ы з в а н ы процессом к р и с т а л л и з а ц и и т е о р е т и ­ ч е с к и х основ, п р е о б р а ж е н и я м и в области н а р о д н о й к у л ь т у р ы и в, с ф е р е в ы т е к а ю щ и х и з н е е я в л е н и й . О б с у ж д а я более р а н н и е п р е д п о с ы л к и и с с л е д о в а н и й , автор отмечает, что в то в р е м я , к о г д а в г у м а н и т а р ­ н ы х н а у к а х в е л и с ь о ж и в л е н н ы е , т в о р ч е с к и е методо­ л о г и ч е с к и е д и с к у с с и и , и с с л е д о в а н и я в области н а р о д ­ ного и с к у с с т в а с в о д и л и с ь т о л ь к о к с и с т е м а т и з а ц и и на базе собирательства, п р и ч е м р а с с м а т р и в а л и с ь от­ д е л ь н ы е я в л е н и я этого и с к у с с т в а в о т р ы в е от н а р о д ­ ной к у л ь т у р ы в, целом. В р е з у л ь т а т е этого п р е о б л а ­ д а л и работы, т а к с к а з а т ь учетного х а р а к т е р а . Л и ш ь в последние годы все ч а щ е стали выходить обобща­ ю щ и е с и н т е т и ч е с к и е т р у д ы , о п и р а ю щ и е с я на д о с т и ­ ж е н и я в различных областях науки, к а к : этногра­ ф и я , социология, история, и с к у с с т в о в е д е н и е , а р х е о ­ логия, п с и х о л о г и я . У ж е около 10 л е т на с т р а н и ц а х журнала затрагивается культуроведческая проблема­ тика, особенно в т р у д а х , к а с а ю щ и х с я современных я в л е н и й , к о т о р ы х н е л ь з я р а с с м а т р и в а т ь в о т р ы в е от всей сложности их взаимосвязей и взаимозависи­ мости. Развитие исследований, углубление теоретичес­ к и х основ и п р е о б р а ж е н и я р е а л ь н о й с и т у а ц и и п р и ­ в е л и к тому, что в н а ш е время и з м е н и л о с ь само п о н я т и е народного искусства, ибо з н а ч и т е л ь н о р а с ­ ш и р и л с я его охват. И с х о д я и з т е з и с а п р о ф . П и в о ц кого, что „Мерой н а р о д н о с т и я в л я е т с я ее с в о е о б р а з ­ ное о т л и ч и е от о ф ф и ц и а л ь н о п р и н я т о г о о б щ е с т в е н ­ н о - к у л ь т у р н о г о с т а н д а р т а (...) и з м е н е н и я в о б ъ е м е этой „ н а родн ос т и " и с т о р и ч е с к и о б у с л о в л е н ы , в с в я з и с чем предметом н а ш и х и с с л е д о в а н и й я в л я е т с я не народ, к а к м е т а и с т о р и ч е с к о е п о н я т и е (...), но р а з л и ч ­ ные общественные группы, р а з л и ч н ы е в зависимости от в р е м е н и и п р о с т р а н с т в а " , — а в т о р с т а т ь и у т в е р ж ­ дает, ч т о з а д а ч е й и с с л е д о в а т е л я я в л я е т с я с о п о с т а в л е ­ ние произведений упомянутых групп с о ф ф и ц и а л ь н ы м стандартом. Т а к и м образом п о н я т и е „ н а р о д а " т е п е р ь безусловно р а с ш и р я е т с я . В п р о ч е м , понятие это многозначно, поэтому г о в о р я о н а р о д н о м т в о р ­ честве, м ы имеем в в и д у р а в н о то, что д е р е в е н с к и й у м е л е ц в ы п о л н я е т в н а р о д н о м с т и л е д л я города, к а к и то, ч т о он т в о р и т д л я себя, р а в н о с т а р о е н а р о д н о е искусство, к а к и я р м а р о ч н ы е х а л т у р ы , п о с т а в л я е м ы е с л у ч а й н ы м и и з г о т о в и т е л я м и городов и м е с т е ч е к . К народному и с к у с с т в у п р и ч и с л я ю т д а ж е д е я т е л ь н о с т ь любителей, н е з а в и с и м о от и х с р е д ы , и часто т а к ж е искусство профессиональных художников-пластиков, придерживающихся народной традиции. И т а к , с одной с т о р о н ы в ы с т у п а е т стереотип н а ­ родного искусства, и с п о л ь з у ю щ и й с т и л е в ы е особен­ ности д а в н е г о д е р е в е н с к о г о т в о р ч е с т в а , а с д р у г о й стороны в ы с т у п а ю т р а з н о о б р а з н ы е я в л е н и я , с о с т а в ­ ляющие теперешнее современное понятие „народа" в понимании Пивоцкого. У ч и т ы в а я многозначность п о н я т и я „народ", б ы л о б ы ц е л е с о о б р а з н ы м п р и м е ­ нять более а д е к в а т н ы е о п р е д е л е н и я по о т н о ш е н и ю к творчеству к о н к р е т н о й о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы . Р о м а н Р е й н ф у с с — РЯЖЕНИЕ В НАРОДНЫХ З Р Е Л И Щ А Х И ЕГО С О В Р Е М Е Н Н Ы Е П Р Е О Б Р А Ж Е ­ НИЯ Автор подробно о п и с ы в а е т к о с т ю м ы , в к о т о р ы х выступают о б р я д о в ы е г р у п п ы н а т е р р и т о р и и К р а ­ ковского воеводства во в р е м я Р о ж д е с т в а и Нового Года. В н а с т о я щ е е в р е м я о б р я д п о т е р я л у ж е свою магическую ф у н к ц и ю , а к о л я д о в а н и е п р и н я л о х а ­ рактер представления, зрелища. Одновременно меня­ ются д е й с т в у ю щ и е л и ц а з р е л и щ а . П о я в л я ю т с я н о в ы е персонажи, к а к наприм. Ветеринар, Врач, Цыган, Индиец. Т е п е р ь р я ж е н и е о т о б р а ж а е т р а з л и ч н ы е с т а ­ дии р а з в и т и я о б р я д а . Это в б о л ь ш о й м е р е з а в и с и т от того н а с к о л ь к о д а н н а я д е р е в н я и з о л и р о в а н а и л и ш е ­ 260 на средств массовой и н ф о р м а ц и и . В г л у х и х д е р е в н я х в к а ч е с т в е к о с т ю м а и с п о л ь з у ю т иногда т у л у п н а и з ­ нанку, стянутый перевяслом. В т а к и х случаях колядовщики измазывают лицо сажей или ж е надевают п р и м и т и в н ы е м а с к и . В т е х м е с т н о с т я х , где р е г у л я р н о работает кино, где доступны печать и телевидение, либо в т е х с л у ч а я х , к о г д а а н с а м б л и п р и н и м а л и у ч а ­ стие в к о н к у р с а х и п о к а з а х , н а р я д ы б ы в а ю т богаче и часто п о ш и т ы деревенскими специалистами. П о ­ с к о л ь к у м а с к и м е ш а ю т во в р е м я в ы с т у п л е н и й на с ц е н е с л ы ш а т ь голоса, к о л л е к т и в ы эти п р и б е г а ю т к г р и м и р о в к е . К р о м е того более д е к о р а т и в н ы м и ста­ н о в я т с я р е к в и з и т ы . Основной ч е р т о й в ы с т у п а ю щ и х в н а с т о я щ е е в р е м я групп, н а п р и м . И р о д о в , я в л я е т с я р а з н о о б р а з и е и и н д и в и д у а л и з а ц и я костюмов. С т р е м л е н и е о б р а т и т ь на себя в н и м а н и е , з а т м и т ь д р у г и е г р у п п ы в ы з ы в а е т своего р о д а погоню з а в н е ­ ш н и м и э ф ф е к т а м и . П р и ч и н о й этого я в л я е т с я ж е л а ­ ние о т л и ч и т с я н а к о н к у р с а х , п о с в я щ е н н ы х з и м н и м обрядам, но, н а д о с к а з а т ь , что к о н к у р с ы п ы т а ю т с я п р о т и в о д е й с т в о в а т ь этому с т р е м л е н и ю . Я н Д о р м а н — МОИ ЗАМЕЧАНИЯ И НАБЛЮДЕ­ Н И Я В С В Я З И СО С М О Т Р О М „ И Р О Д О В " А в т о р я в л я е т с я д и р е к т о р о м Детского т е а т р а в Б е н д з и н е и о р г а н и з а т о р о м смотров н а р о д н ы х обря­ довых коллективов, выступающих с показами р о ж ­ д е с т в е н с к и х и н о в о г о д н и х обрядов. П е р в ы й „Смотр к о л я д о в ы х к о л л е к т и в о в " в Бендзине состоялся впер­ в ы е в 1965 г. В п у б л и к у е м о м т е к с т е Д о р м а н д е л и т с я своими замечаниями в связи с наблюдениями над ансамбля­ ми в и х „ е с т е с т в е н о й " среде и во в р е м я в ы с т у п л е н и й в т е а т р е . Обряд, п о к а з а н н ы й на сцене, — это т о л ь к о зрелище, в котором зритель не принимает действен­ ного у ч а с т и я . Т е м н е менее „ С м о т р " я в л я е т с я спосо­ бом о з н а к о м л е н и я л ю д е й с т р а д и ц и о н н ы м и о б ы ч а я м и , а т а к ж е с т а в и т себе ц е л ь ю с о х р а н е н и я обрядов. Магдалена К р о х — ПРЕОБРАЖЕНИЯ ОБРЯДНОСТИ В ДЕРЕВНЕ Х И Ж У В К И ФОРМ Предметом обсуждений настоящей статьи я в л я ­ ется процесс и з м е н е н и я ф о р м о б р я д н о с т и в деревне Х и ж у в к и ( Л и м а н о в с к и й п о в я т ) , н а ч и н а я с конца X I X в. д о н а ш и х д н е й . Это к а с а е т с я р а в н о н а р о д н ы х обрядов, к а к и способа о т м е ч а н и я г о с у д а р с т в е н н ы х и р е л и г и о з н ы х п р а з д н и к о в , а т а к ж е р а з л и ч н ы х тор­ ж е с т в е н н ы х дат Статья написана на основании лич­ н ы х н а б л ю д е н и й и и с с л е д о в а н и й автора, п р о в е д е н ­ н ы х и м в у к а з а н н о й местности. П р е д с т а в л е н н ы й процесс п р е о б р а ж е н и й народ­ н ы х обрядов очень разнообразен, причем в большин­ стве случаев замечается тенденция отмирания о б ы ч а е в . О д н а к о н а р я д у с этим с у щ е с т в у ю т и такие о б р я д ы , к о т о р ы х стойко п р и д е р ж и в а ю т с я , п о я в л я ю т ­ ся т а к ж е и н о в ы е . П р е о б р а ж е н и я обрядности п р е ж д е всего з а к л ю ч а е т с я в и з м е н е н и и сути обряда, его ф у н к ц и и , его з н а ч е н и я в о б щ е с т в е н н о й ж и з н и д е ­ р е в н и , в р е з у л ь т а т е чего и з м е н я е т с я т а к ж е его в н е ш ­ н я я ф о р м а . М е н я е т с я п е р и о д и ч н о с т ь о т м е ч а н и я об­ рядов, состав обрядовой г р у п п ы р а в н о в смысле в о з р а с т а е е у ч а с т н и к о в , к а к и и х п о л а , обществен­ ного п о л о ж е н и я и т.д. П о д в е р г а е т с я и з м е н е н и я м сам р о д о б р я д а (так н а п р и м . в в о д и т с я н о в ы й в и д к о л я ­ довых представлений), появляются новые зрителя, к о с т ю м ы и и х п р и н а д л е ж н о с т и , п о я в л я ю т с я новые э л е м е н т ы н е т о л ь к о в с о х р а н я ю щ и х с я о б р я д а х , но и в тех, к о т о р ы е п о с т е п е н н о и с ч е з а ю т . А и д ж е й К р а с н о в о л ь с к и — АНТОНИ ТОБОРОВИЧ — СКУЛЬПТОР ИЗ ВОЛИ ЛИБЕРТОВСКОЙ Т о б о р о в и ч родом и з д е р е в н и . О к о н ч и л среднюю школу, усердно посещал любительскую изостудию. Работал инструктором культурно-просветительной р а б о т ы , п р о д а в а л свои ш д е л и я Ц е п е л и и . В л ю б л е н ­ н ы й в н а р о д н о е творчес^)йо^оЭ|Ьб орович р е ш и л стать ., н а р о д н ы м худсжнико!(Щ£ -£\ 1 ршвд �CZASOPISMA ZAKŁAD INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t l n i k , ponad 100 sto. dużego formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 sto. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 sto. druku, około 100 'ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 sto. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w prenu­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w t e r m i n i e do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w C K P i W „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, u l . To­ warowa 28 — na uprzednio zgłoszone z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za zalicze­ niem pocztowym. Tel. 20-95-26. Aktualne n u m e r y czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w War­ s z a w i e 1972. N a k ł a d : 1800 + 185 egz. O b j ę t o ś ć : 10,40 a r k . w y d . : 8,50 a r k . d r u k . P a p i e r : i l u s t r . I I I k l . , 120 g r a m . , A l . K a r t o n : b i a ł y , Ш k l . , 220 g r a m . , B I . O d d a n o do s k ł a d a n i a 25.VIII.1971. P o d p i s a n o do d r u k u 7.III.1972. W y d r u k o w a n o w m a r c u 1972. C e n a : 18,- z ł . Zakłady Graficzne „Tamka" — Z a k ł a d n r 2, W a r s z a w a , Z a m . 550. A-104. ul. Podchorążych 39. �POLSKA SZTUKA. - POLSKA. LUDOWA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9e15dc44c1bcda03ef5067e6519ae1d.pdf 462a7304dc065508bb4b84099215d264 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4692 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4356 Title A name given to the resource Po 25 latach - o przedmiocie badań / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.195-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski PO 25 LATACH - O PRZEDMIOCIE BADAN Profesorowi Kiedy powstawała „Polska Sztuka Ludowa", zakres jej działania różnił się znacznie od obecnego. Nie tylko dlatego, że pismo podejmowało w ó w c z a s problematykę różnych dziedzin, podczas gdy obecnie ogranicza się w zasadzie do spraw ludowej plastyki. W tym przy­ padku nastąpiła tylko redukcja zadań, przekazanie za­ gadnień literatury ludowej, pieśni, muzyki — innym, specjalistycznym czasopismom. Istotna zmiana dotyczy rozszerzenia płaszczyzny zainteresowań na zjawiska po­ graniczne w sztuce ludowej, na twórczość nieprofesjo­ nalną oraz na problematykę kulturoznawczą. Zmiana dotyczy też metod i celów badawczych. Powodem tych zmian jest zarówno krystalizowanie się postaw teoretycznych badaczy sztuki ludowej, jak i — przede wszystkim — przemiany zachodzące w kulturze ludowej i w sferze zjawisk z niej s i ę w y w o d z ą c y c h . Pierwszy, podwójny zeszyt „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" ukazał się w końcu 1947 roku. Pismo, organ wielodziałowego P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki L u ­ dowej, redagował organizator i kierownik tego Insty­ tutu, Józef Grabowski. Dodać tu trzeba, że Grabowski należał do nielicznych przed wojną h i s t o r y k ó w sztuki doceniających znaczenie i wartość artystyczną sztuki ludowej. Idąc śladami myśli teoretycznej Riegla, szczególną w a g ę przykładał do badań nad rozwojem formy, nad stylem. Toteż przedmiotem Jego zaintereso­ wania była nie kultura artystyczna ludu, ale te w niej zjawiska, które wiązała wspólna postawa artystyczna, wspólny styl. Stanowisko takie reprezentował w ó w c z a s również Ksawery Piwocki, który w programowym arty­ kule pisał: „Jeżeli sztuka chłopska obejmuje wszystkie dzieła stworzone przez jednostki należące do warstwy chłopskiej, to sztuka ludowa musi posiadać zakres w ę ż ­ szy, pozwalający na wydzielenie tych tworów, które zaliczylibyśmy raczej do sztuki ogólno-narodowej" Wydzielając z kręgu kultury chłopskiej sztukę ludową jako przedmiot badań, Grabowski za podsta­ wowe kryterium przyjmował styl. Zagadnieniu temu poświęcił cykl artykułów publikowanych w kilku ze­ szytach pisma . T a k więc styl określał, które ze zjawisk twórczych miały wejść w orbitę zainteresowań badaw­ czych Instytutu. J a k bowiem formułował w ó w c z a s P i ­ wocki, „ludową nazywamy taką sztukę, której dzieła posiadają cechy stylowe, uznane przez naukę za specy­ ficznie ludowe" . Zgodnie z tymi założeniami określał Grabowski cele i program badawczy Instytutu. „Potrzeba utwo­ rzenia go — pisał — wynikała zarówno z roli, jaką sztuka ludowa może i winna odegrać w formowaniu się nowej naszej sztuki ogólnonarodowej — jak też z konieczności zachowania dla potomności ginącej w n a ­ szych oczach odrębnej kultury ludowej, dotąd z punktu widzenia potrzeb sztuki niemal nie badanej i skutkiem tego od tej strony nie znanej" . Miał oczywiście rację Grabowski, dostrzegając w a ­ lory artystyczne sztuki ludowej w tych jej przejawach, które w y n i k a ł y ze zbiorowego charakteru twórczości, 2 Ksaweremu Piwockiemu z nawarstwienia w ł a s n y c h doświadczeń estetycznych, z odrębnej postawy twórczej. Niemniej takie stanowisko prowadziło do szukania dzieł, w y n i k ł y c h z ducha „stylu", a więc do wstępnej już selekcji materiału. Prowadziło w praktyce do postawy ahistorycznej, do odrywania się w badaniach od rzeczywistej kultury artystycznej danej społeczności, do stwarzania sztucznej systematyki sztuki ludowej, opartej o rozwój stylu, a więc zakłada­ jącej, że zjawiska prostsze wyprzedzają w czasie bar­ dziej z ł o ż o n e . Postawa taka w zrozumiały sposób pre­ ferowała dzieła mieszczące się całkowicie w ramach stylu, a w i ę c albo z okresu połowy względnie końca X I X wieku, albo nawiązujące do dawnych tradycji estetycznych. Z pola widzenia odpadały natomiast zja­ wiska nowe, procesy zachodzące w kulturze wsi, cie­ kawe i ważne, choć zapewne nie tak istotne dla do­ robku kultury narodowej, jak stylowa sztuka ludowa. Z pola widzenia wypadał też proletariat, peryferie miast i miasteczek, jako że nie stworzyły one znaczącej i stylistycznie odrębnej sztuki. Pojęcie ludu, aczkolwiek teoretycznie definiowane szerzej (łącznie z proletaria­ tem), w praktyce badań nad sztuką sprowadzono głów­ nie do warstwy chłopskiej. Grabowski chciał bowiem badać, jak to już uprzednio podkreślałem, nie kulturę artystyczną wsi i środowisk robotniczych, ale sztukę. Programowo w i ę c odcinał się od zadań, które przypaść winny były socjologom czy etnografom. Dlatego też Instytut powstał przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, a nie przy ośrodku badań etnograficznych. Grabowski wychodził bowiem z założenia, że „to co o sztuce ludo­ wej pisali etnografowie jest tylko cennym materiałem do określenia warunków, wśród których ona powsta­ w a ł a i bytowała. Poznanie i wyjaśnienie istotnych w a ­ lorów i charakteru sztuki ludowej, to praca przede wszystkim historyków sztuki, literatury, muzykologów, choreologów czy innych specjalistów, traktujących zja­ wiska sztuki ludowej jako jeden z przejawów sztuki w ogóle, na tle ogólnej wiedzy o sztuce oraz w związku z nią. Prace obydwu tych rodzajów badaczy: etnografa i specjalisty — badacza sztuki mogą się tylko wzajem­ nie wspomagać, nigdy zaś zastępować. Inne są bowiem punkty wyjścia, inne kryteria systematyki i wartościo­ wania, inna również metoda pracy, a nawet w tych samych przedmiotach inna treść zainteresowania nauko­ wego" . 5 6 3 4 Oczywiście inne są zadania Instytutu Sztuki, a i n ­ ne — placówki etnograficznej czy socjologicznej, rzecz tylko w tym, aby badając zjawiska kultury ludowej dobrze orientować się zarówno w zagadnieniach etno­ graficznych, jak w obranej specjalności, aby badać zja­ wiska z różnych stron, we wzajemnym powiązaniu z innymi elementami kultury. Ten jednak postulat został pominięty. Powstał I n ­ stytut Grabowskiego, ale jednocześnie nie uzupełniał go żaden ośrodek badań etnograficznych, kulturoznawczych. Wtedy, kiedy ważna była całość — zaintereso­ wano się wycinkiem. 195 �Tymczasem w świadomości zarówno współpracow­ ników Instytutu, jak i czynników odpowiedzialnych za kulturę narastało przeświadczenie o konieczności pod­ jęcia badań szeroko pojętej kultury artystycznej ludu. Dodajmy, że był to okres głębokich przemian ideolo­ gicznych, wprowadzania — nie zawsze pogłębionych — postulatów w y n i k ł y c h z przejmowania marksistow­ skich koncepcji nauki radzieckiej. Dość prymitywnie stwierdzano więc ex cathedra, że „[...] o ile kultura dworska w miarę swego wyradzania się odrywała się od narodowego podłoża i ulegała kosmopolitycznemu i formalnemu skostnieniu, o tyle sztuka ludowa żywiła się zawsze wiecznie twórczym, głęboko narodowym, a jednocześnie głęboko klasowym nurtem społecznym, ulegając w ten sposób wszystkim przemianom, prze­ kształceniom i przewartościowaniom ówczesnego życia wsi polskiej" . Przed nauką stawiano postulaty szu­ kania wątków, „które w tej lub innej postaci były od­ powiednikami przemian społecznych lub wręcz buntów czy rewolucji chłopskich" . Z tej pozycji poddawano też dalej krytyce „sprowadzenie zakresu i zasięgu sztuki ludowej do jakoby niezmiennych i jakoby zakończo­ nych już w swoim rozwoju m o t y w ó w , tonacji, w ą t k ó w tematycznych czy też w z o r ó w artystycznych' [...]". 7 8 W listopadzie 1948 r. Grabowski opuszcza Instytut i r e d a k c j ę . W rok później przy resorcie powstaje P a ń ­ stwowy Instytut Sztuki, który przejmuje dotychczaso­ we agendy P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki L u ­ dowej. Na czele sekcji badania ludowej plastyki staje Roman Reinfuss, dotychczasowy kierownik sekcji zdob­ nictwa. Wysuwa on postulat badań nad szeroko pojętą kulturą artystyczną ludu, zarówno badań dorobku histo­ rycznego, jak i zachodzących współcześnie procesów przemian . Opierając się na dyrektywach marksistow­ skich postuluje podjęcie prac nad teorią sztuki ludo­ wej. Przeprowadza krytykę dotychczasowych poglądów, zwłaszcza ujmujących statycznie sztukę ludową. Stwier­ dza: „chcąc więc zjawiska z zakresu sztuki należycie zrozumieć i objaśnić, musimy stale rzutować je na w ł a ­ ściwe tło ekonomiczne i polityczne" . s I0 n Rozpoczyna się drugi etap zainteresowania teorią. O ile jednak uprzednio teoria stanowiła jakby eksplikację prowadzonych już prac badawczych, wychodząc — mimo wszelkie ograniczenia — od konkretu, ta druga faza rozważań teoretycznych nosi charakter postulatywny. Przeglądając dzisiaj te artykuły zaskakuje dystans istniejący między rzeczywistością badań a hasłami w ó w ­ czas wysuwanymi. W stosunku do twórczości ludowej wiele tam było założeń apriorycznych, nie znajdujących pokrycia w rzeczywistości. Szukano w i ę c w niej — po­ wołując się na leninowską teorię odbicia — śladów walki klasowej na wsi. Mizerne były jednak rezultaty, bodaj że tylko w Janosikowych obrazach na szkle i jed­ nej parze kafli mazurskich zdołano odnaleźć bezpośredni refleks społecznych konfliktów. Czy w i ę c nie było tych konfliktów? Były! Tylko że nie pozostawiły śladów bez­ pośrednich w rzeźbie kultowej, wycinance, garnku czy tkaninie... Kilkuletni ten okres dyrektywno-frazeologiczny przyniósł w efekcie tylko parę postulatywnych artyku­ łów, przedruków z prasy radzieckiej. Zwrócił jednak uwagę na nową tematykę, występującą np. w wycinance ludowej , choć sprawę tych „nowych treści" zaciem­ niła nader skutecznie ówczesna polityka opieki nad sztuką ludową, konkursy, nagrody, zakupy, entuzja­ styczne noty w prasie stawiane słabym przeważnie twórcom, ale podejmującym z inspiracji zewnętrznej nowe tematy. Brak niestety relacji o tym, jak te prze­ miany zachodziły w świadomości wsi. Sztuka ludowa 12 196 tego okresu odzwierciedlała bowiem nie tyle rzeczywi­ stość, co intencje działaczy. Pełniła rolę politycznego plakatu, wracała też poprzez wystawy i zdjęcia w pra­ sie — z powrotem na wieś, ale już jako „świadectwo" zaszłych przemian. Próby włączenia „Polskiej Sztuki Ludowej" w nurt toczących się w ó w c z a s w kraju dyskusji teoretycznych nie były łatwe. Widoczne są raczej w krytyce dawnych postaw i w artykułach postulatywnych niż w samych opracowaniach. Mimo w i ę c słusznych zaleceń w rodzaju: „musimy dążyć do tego, ażeby omawiane w „Polskiej Sztuce Ludowej" zagadnienia ujmowane były w perspek­ tywie historycznej, w ich dialektycznym rozwoju na tle całokształtu zjawisk kulturalnych, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m m o m e n t ó w ekonomicznych i społecz­ nych" — sporo czasu upłynęło, nim prace takie za­ częły powstawać. 1 3 Pierwszą poważną próbą przemyślenia podstawo­ wych zagadnień teoretycznych i praktycznych stała się w 1951 r. konferencja w J a d w i s i n i e (poprzedzona w s t ę p n y m i dyskusjami na I ogólnopolskiej konferencji v/ sprawie badań nad sztuką). Poruszono na niej m. in. sprawy stosunku do dorobku ludowej plastyki i jej roli w kulturze narodowej (A. Wojciechowski ), problemy opieki nad twórcami i ośrodkami sztuki ludowej (K. Piet­ kiewicz), przemian w charakterze ludowej twórczości wykonywanej na potrzeby miejskiego odbiorcy (M. Gładysz). Wanda Telakowska omówiła pierwsze doświad­ czenia z prac k o l e k t y w ó w wiejskich i robotniczych, kie­ rowanych przez artystów-plastyków. Zasygnalizowano też powstanie Cepelii i zakres podjętych przez nią za­ gadnień. Wszystkie te tematy zaczynają odtąd prze­ nikać na łamy pisma, wzbogacając jego dotychczasową problematykę. 14 15 Najważniejszym jednak w k ł a d e m w dyskusje teore­ tyczne była próba Ksawerego Piwockiego nowego spoj­ rzenia na genezę sztuki ludowej, a przy okazji ustosun­ kowanie się do definicji takich pojęć jak np. ludowość w sztuce. W referacie publikowanym później na łamach naszego pisma w y k a z y w a ł Autor przemiany sztuki l u ­ dowej na przestrzeni dziejów, stałe jej zazębianie się ze sztuką służącą potrzebom Kościoła, dworu, szlachty czy m i e s z c z a ń s t w a . Zwracał u w a g ę na ogromne bo­ gactwo tzw. sztuki prowincjonalnej, która w wielu dziedzinach poprzedzała ludową, a „ w swej istocie była równocześnie g ł ó w n y m nurtem sztuki narodowej w for­ mie". 16 Poglądy Piwockiego, opublikowane później w peł­ niejszej wersji książkowej wzbudziły jednak pewne obiekcje w środowisku zarówno etnografów, jak i hi­ storyków sztuki. Piwocki wystąpił z argumentami prze­ m y ś l a n y m i logicznie i opartymi o dużą wiedzę histo­ ryczną. Na tle ó w c z e s n y c h sloganowo-postulatywnych dyskusji praca Piwockiego zaskakiwała samodzielnością i śmiałością sądów, ż y w y m pulsem krytycznego m y ś l e ­ nia każącego Autorowi zawsze patrzeć sceptycznie na w ł a s n e dawne sformułowania, konfrontować je z rze­ czywistością, z argumentami adwersarzy. Ferment my­ ślowy, jaki s p o w o d o w a ł y tezy Piwockiego, b y ł znacznie głębszy, niżby się to mogło w y d a w a ć na podstawie pu­ blikowanych recenzji czy artykułów. Spośród etnografów najistotniejszą k r y t y k ę przepro­ wadził Tadeusz S e w e r y n , dowodząc, iż autor zawęził zakres pojęcia sztuki ludowej, ograniczając się w zasa­ dzie do rzemiosł, tymczasem w sztuce ludowej istnieje wiele innych dziedzin, których kolebką była kultura chłopska, a nie spadek po cechowych mistrzach. Na uję­ ciu problemu przez Piwockiego zaciążyły poglądy Aloj­ zego Riegla, który s t a w i a ł znak równości między sztuką 18 �ludową a rzemiosłem (w książce Volkskunst, Hausfleiss und Hausindustrie). Sztuka ludowa stawała się w i ę c trawestacją stylów historycznych, ich barbaryzacją. Seweryn przeciwstawia się takiemu widzeniu sztuki ludowej, w którym jest ona ujmowana jako wynaturze­ nie czy sprymitywizowanie sztuki stylowej. Dlatego wy­ stępuje przeciw „zasadzie kwalifikowania dzieł (ludowej) sztuki zależnie od stopnia ich odchylenia od z góry przyjętych wzorców zachodnioeuropejskiej sztuki". Me­ toda „odchyleniowa" bowiem autonomizuje dzieło sztuki na zasadzie wyłącznie cech formalnych, wyodrębniają­ cych je z całokształtu czynników historycznych, a poza tym hierarchizuje zjawiska artystyczne, z góry depre­ cjonując „odgałęzienia" na rzecz rzekomego „pnia ma­ cierzystego". Z historyków sztuki polemizowali z tezami Piwockiego Kazimierz Malinowski i Aleksander Wojciechow­ ski . Wojciechowski zwracał u w a g ę na nie dość wy­ raźne rozróżnianie pojęć „sztuka ludowa" i „sztuka na­ rodowa" oraz utożsamianie ludowości sztuki ze sztuką ludową. Malinowski sugerował wymienne traktowanie pojęć „sztuki ludowej" i „amatorskiej". Piwocki zga­ dzając się na brak precyzji w dotychczasowych swych sformułowaniach, bronił jednak zasadniczych t e z . O d ­ rzucając sugestię Malinowskiego w y k a z y w a ł , że sztuka ludowa w „olbrzymiej większości nie jest sztuką ama­ torską, lecz właśnie najściślej zawodową", a z kolei sztuka amatorska nie musi b y ć wcale ludową, skoro np. uprawiają ją „znudzeni przedstawiciele najwyższych szczebli klasy posiadającej". Cóż to w i ę c jest „sztuka ludowa"? Piwocki dawną s w ą definicję koryguje wpro­ wadzając zasadę prymatu treści nad formą, oczywiście treści wysuniętych przez lud (a nie służących ludowi, bo wtedy „ludowym" staje się np. Frycz-Modrzewski). Treści te wynikają z różnic między poziomami rozwoju kulturalnego artysty ludowego i nie-ludowego. 19 20 Piwocki wprowadza również uściślenia do pojęć „rodzimości" i „sztuki narodowej", dowodząc, iż są to pojęcia różne, wcale nie wymienne, i że niejednokrotnie „dzieła sztuki powstałe w naszym kraju posiadały tre­ ści nam obce, a nieraz wręcz wrogie narodowi". Z kolei „każda sztuka ludowa jako niosąca treści zawsze rodzi­ me, będzie posiadała cechy sztuki rodzimej, chociaż po­ jęcia rodzimości i ludowości bynajmniej się nie pokry­ wają, gdyż rodzime treści i formy posiadać może także sztuka nieludowa". Wprowadzając te uściślenia Piwocki podtrzymywał jednak podstawową tezę książki, iż genezę współczesnej (tj. X D Í - w i e c z n e j ) sztuki ludowej wiązać należy z do­ bą renesansu, a w i ę c okresem gdy uwidoczniło się zróż­ nicowanie kultur „oświeconej" i ludowej. Wcześniej, zdaniem Piwockiego, nie było koniecznego odskoku k u l ­ turowego dla powstania odrębnej sztuki ludowej, choć oczywiście „współczesna sztuka ludowa posiada związki ze sztuką okresów wczesnofeudalnych i wcześniej­ szych [...]". Diametralnie inne stanowisko zajął w sprawie ge­ nezy Andrzej Abramowicz, archeolog, który wychodząc z analizy zachowanej sztuki zdobniczej dowodził istnie­ nia już od zarania feudalizmu odskoku kulturowego między klasami. Dla Abramowicza „ w społeczeństwie przedklasowym będziemy mieli do czynienia z jednym nurtem sztuki, który obsługuje całe społeczeństwo. Cała sztuka będzie miała charakter sztuki ludowej" . Ludo­ wość znaczy tu dla autora tyle, co powszechność wśród mas, co zrośnięcie się z historią społeczeństwa, które tę sztukę wykształciło, i wreszcie — bliskość jej procesowi pracy, codziennym zajęciom człowieka. łl Poglądy Abramowicza spotkały się z zastrzeżeniami zarówno historyków sztuki, jak i e t n o g r a f ó w . Ale, wbrew oczekiwaniom, dyskusja szybko wygasła, nie do­ prowadziła do konfrontacji stanowisk i do jakichś pow­ szechnie przyjętych ustaleń. Dlaczego? Sądzę, że pierw­ szym powodem było niesprecyzowanie podstawowego po­ jęcia — ludu. A poza tym zbyt wątła była (i jest) pod­ stawa materiałowa. Słusznie bowiem pisał wówczas Se­ weryn: „[...] nauka nasza nie dysponuje jeszcze odpo­ wiednio przygotowanym materiałem faktograficznym, przydatnym do wykrycia punktów wyjściowych sztuki ludowej i jej linii rozwojowych" . 22 23 Materiał ten poszerzyła co prawda wielka wystawa Odrodzenia i publikacje związane z tematyką Odrodze­ nia, ale coraz wyraźniej widać było, że bez dalszego pomnażania faktów, zwłaszcza dotyczących przeszłości, trudno będzie o ujęcia syntetyczne, teoretyczne. Bada­ nia takie postulowano na Konferencji Wawelskiej, i to zarówno sięgające w głąb historii, jak i wszerz, bowiem jak to formułował Roman Reifuss „[...] mimo, że na te­ mat sztuki ludowej pisano sporo, istnieje wiele dziedzin prawie zupełnie nietkniętych i znaczne obszary Polski nie zostały jeszcze przebadane" . Liczono przy tym za­ r ó w n o na badania centralne, prowadzone w skali całego kraju przez Sekcję krakowską prof. Reinfussa, jak też i na badania prowadzone przez ośrodki uniwersyteckie, muzealne, towarzystwa naukowe i poszczególnych ba­ daczy oraz miłośników ludowej sztuki. 24 Program badań Sekcji krakowskiej wynikał z oceny istniejącej sytuacji, ze świadomości luk w materiale i szybkich przemian zachodzących na wsi. Przewidywał „intensywne gromadzenie materiałów dokumentacyjnych, uzyskanych poprzez zakrojone na szeroką skalę badania terenowe" . Była to w i ę c akcja w samym założeniu pospieszna, z góry zakładająca niepełność pozyskanych informacji, możliwość przeoczeń ważnych nawet ewe­ n e m e n t ó w — miała jednak dać obraz ogólny, typowy. 25 W takiej sytuacji „Polska Sztuka Ludowa" stała się nie tylko i nawet nie tyle w y k ł a d n i k i e m badań Sekcji, ale i placówką równoległą, o rosnących ambicjach obej­ mowania coraz to szerszej problematyki badawczej, pla­ cówką inspirującą podejmowanie określonych tematów uzupełniających badania Instytutu i skupiającą liczne grono współpracowników. Na łamach pisma publiko­ wano nie tylko rezultaty prac własnych, ale i mate­ riały pochodzące z innych ośrodków opracowane przez autorów spoza Instytutu. Powstała dość szczególna sytuacja, w której postu­ laty teoretyczne i metodologiczne, wysuwane na Konfe­ rencji Wawelskiej i na łamach pisma — realizowane były raczej w pracach powstałych poza Instytutem (choć często z inspiracji Instytutu). Postulaty te dotyczyły bo­ wiem badań wszechstronnych i pogłębionych, sięgają­ cych do historii, do archiwów, dokumentów, co wyma­ gało — pomijając wszystko inne — dużego nakładu czasu. Tymczasem szczupły zespół (4—6 osób) pracow­ n i k ó w Sekcji badania sztuki ludowej musiał realizować napięty plan penetracji terenowych i to przy słabym wyposażeniu w środki transportu i dokumentacji. Utrud­ niało to równoczesne prowadzenie badań pogłębionych, kompleksowych, podejmowanie poszukiwań archiwal­ nych czy archeologicznych, choć i takie organizowano w pierwszym okresie koniunktury finansowej . (Cenne prace prof. Reinfussa i jego współpracowników stanowią w tych warunkach ich osobistą „nadwyżkę"; są to po­ zycje autorskie wykorzystujące materiały Sekcji, ale uzupełnione własnymi poszukiwaniami archiwalnymi i nawet terenowymi.) 28 197 �Nastąpiły lata „pracy organicznej", dokumentacji terenowej i opracowań wstępnych, cząstkowych. Pierw­ sze bowiem opracowania monograficzne, drukowane w latach powojennych, oparte były przeważnie o bazę materiałową z lat międzywojennych, a nowe wykorzy­ stywały dokumentację współcześnie zbieraną, toteż po­ częły się pojawiać już w latach zaawansowania tych prac dokumentacyjnych. Prace takie p o w s t a w a ł y w róż­ nych ośrodkach. Oczywiście wielu piszących musiało na własny użytek przyjmować określone postawy metodo­ logiczne czy teoretyczne, rozwiązywać trudne problemy terminologiczne. A jednocześnie tuż obok, o miedzę, to­ czyły się wartkie dyskusje metodologiczne w środowisku teoretyków kultury, językoznawców, etnografów, m u ­ zykologów, historyków sztuki. We Francji dzięki pracom Lévi-Straussa etnologia stała się przodującą dziedziną nauk humanistycznych, animując poszukiwania w in­ nych dyscyplinach. Strukturalizm, teorie mitów, zna­ ków, informacji, gier, kultury masowej, rozwój metod matematycznych i technik badawczych psychologii oraz socjologii, koncepcje archetypów (Junga), ikonologia P a nofsky'ego czy teorie Kublera — wszystko to nie po­ winno było pozostać bez oddźwięku w w ą s k i m światku naszych badaczy sztuki ludowej. Jeśli jednak oddźwięk nie b y ł zbyt silny, wynikało to właśnie z ograniczania się do systematyki na bazie zbieractwa, do traktowania poszczególnych zjawisk ludowej sztuki w oderwaniu od całokształtu kultury ludowej. Po prostu — na tym szcze­ blu badań, jaki u nas dominował i nadal dominuje, nie było miejsca na dostrzeżenie problematyki kulturoznawczej w jej całej złożoności. Nie mogła wystarczać mniej czy bardziej powierzchowna penetracja terenu, a ko­ nieczne były badania długotrwałe, wszechstronne. B a ­ dania takie miały oczywiście miejsce i cofając się do dawnych, rodzimych w z o r ó w m ó g ł b y m przypomnieć pnedwojenne książki Gładysza o zdobnictwie w drze­ wie i metalu , prace Reinfussa o kulturze ł e m k o w ­ skiej i , a w latach ostatnich chociażby studia nad sztuką Kurpiów O l ę d z k i e g o , prace Błaszczyka nad grafiką l u ­ dową Wielkopolski , czy Kunczyńskiej nad malarstwem częstochowskim . 27 29 30 3 1 Dlatego też, mimo iż szanuję bardzo prace doku­ mentacyjne, wydaje mi się, że nie daje dobrych rezul­ tatów takie postępowanie, gdy najpierw się rejestruje, zbiera materiał „sam w sobie", po to, aby później do­ piero myśleć i uprawiać na tym materiale różne tech­ niki badawcze. Okazuje się bowiem w tej drugiej fazie, że o czymś nie pomyślano podczas zbierania faktów, a często jest już za późno, aby wracać w teren i noto­ wać pominięte dane. Rzecz bowiem w tym, że odpo­ wiedź zależy od pytania, od dostrzeżenia problemu, k t ó ­ ry określa potrzebę i charakter badań dokumentacyj­ nych. Dokumentacja „sama dla siebie" odpowiada na dość prymitywny kwestionariusz nagminnie stosowa­ nych pytań, dokumentacja zaś ukierunkowana — stawia problemy już we wstępnej fazie pracy. Inna rzecz, że problemy istnieją na określonym szcze­ blu uogólnienia, syntetyzacji — wtedy gdy patrzy się na zjawiska w kontekście kulturowym, trudno zaś je dostrzec przy uprawianiu tradycyjnego zbieractwa. W ciągu zaś minionego ćwierćwiecza dominował u nas nader powszechnie taki właśnie typ opracowań reje­ stracyjnych i dopiero w ostatnich latach zaczynają się pojawiać uogólnienia syntetyzujące, oparte o dorobek różnych dziedzin nauki: etnografii, historii sztuki, hi­ storii, archeologii, socjologii, a nawet psychologii. Na łamy pisma wchodzi też od blisko dziesięciu lat pro­ blematyka kulturoznawcza. Pojawia się ona przeważnie w pracach dotyczących zjawisk współczesnych, jako że 198 przemiany zachodzące na naszych oczach prowokują wprost do szukania ich źródeł, do widzenia rzeczywi­ stości w całym splocie wzajemnych powiązań. Warto tu może przypomnieć, że w pierwszych l a ­ tach powojennych szukano raczej śladów czasu minio­ nego, starano się odtworzyć obraz „złotego okresu" l u ­ dowej sztuki. Czyniła to szkoła formalistów widząc w przeszłości najdoskonalszy wyraz odrębnej stylowo ludowej sztuki, czynili i dokumentaliści szukając zja­ wisk typowych, przeciętnych, oznaczając zasięgi w y s t ę ­ powania określonych technik, m o t y w ó w ornamentacyjnych itd. Rzecz zrozumiała, że nawet rozpoznanie ż y ­ wych ośrodków ludowej twórczości, konkursy i aktywi­ zacja t w ó r c ó w w Cepelii nie zmieniały tego spojrzenia wstecz, jako że wszystkie te formy opieki nad twór­ czością — martwiejącą już we w ł a s n y m środowisku, a przeznaczoną dla miejskiego odbiorcy — dotyczyły i dotyczą innego zjawiska: nie autentycznej twórczości ludowej, a g a l w a n i z a c j i tra­ d y c y j n y c h f o r m s z t u k i l u d o w e j , wprowadza­ nia ich w obieg kultury popularnej, masowej. Pierwszym, opublikowanym w 1954 r. przejawem nowej współczesnej twórczości ludowej były malowanki z Chotyziów, a potem pionierski artykuł Franciszka Kotuli o rzeszowskich „dywanach" papierowych . Od tego czasu temat ten, sumiennie dostrzegany w bada­ niach Sekcji prof. Reinfussa, zaczyna zyskiwać prawo obywatelstwa tak w piśmie, jak i w świadomości etno­ grafów . 32 33 Bezpośrednio problematykę zachodzących przemian w kulturze wiejskiej na Ziemiach Zachodnich rejestro­ wali jednak dopiero Józef Burszta i Zbigniew Jasie­ wicz . Artykuł ich wyraźnie wykraczał poza dotychcza­ sowy krąg t e m a t ó w podejmowanych przez pismo i su­ gerowanych samym jego tytułem. Bo też i nie sposób dziś zajmować się „sztuką ludową" w oderwaniu od szerszej problematyki kulturoznawczej. Czyżby więc po­ wrót na łono etnografii, tak ochoczo porzuconej w l a ­ tach tworzenia się pisma? Myślę, że w znacznym stopniu tak, ale etnografii rozumianej inaczej niż w tamtych latach, etnografii, która nie zastępuje innych dyscyplin naukowych, ale je łączy, zespala w nadrzędnym pro­ gramie badania kultury nie-elitarnej. Etnografii tak po­ jętej, jak to postulował Piwocki pisząc w 1968 roku „[...] przedmiotem badań etnografii nie może być kul­ tura ludowa w ogóle, lecz kultura warstw, które z naj­ rozmaitszych przyczyn wytwarzały w obrębie kultury narodowej zjawiska inne niż oficjalna wersja tej kul­ tury" . 34 s 5 T a w ł a ś n i e szeroko pojęta problematyka badań nad kulturą nie-elitarną zmusza dziś do wyjścia poza opłotki „czystej" sztuki ludowej (to jest sztuki „stylowej", opartej o przekaz tradycyjny) zmusza do sięgania po zjawiska pograniczne, twórczość innych warstw spo­ łecznych, twórczość „nieprofesjonalną", „inną". Toteż na łamach pisma, które już od początku swe­ go istnienia wprowadzało tematykę sztuki grup zawo­ dowych (górników) i amatorskiej, pojawiają się w ostat­ nim okresie coraz częściej tematy sztuki „nieprofesjo­ nalnej", twórczości „jarmarczno-odpustowej" itp. Przy­ kładem może tu b y ć specjalny numer „Polskiej Sztuki Ludowej" analizujący zjawisko kiczu i estetyki odpustowo-jarmarcznej , czy też zeszyt poświęcony twór­ czości „ n a i w n e j " , w którym sporo miejsca poświęcono o m ó w i e n i u strefy pogranicznej między tą twórczością a sztuką ludową. 36 37 Podjęcie tematyki sygnalizowanej tu określeniem „twórczość nieprofesjonalna" w y n i k a ł o z kilku powodów. �Jednym jest wspólne pogranicze wielu p r z e j a w ó w tej twórczości z tradycyjną sztuką ludową (w twórczości grup zawodowych, w plastyce amatorskiej, sztuce na­ iwnej, „prymitywnej", a nawet psychopatologicznej), drugim — zmiany, które zachodzą w samym zjawisku sztuki ludowej, a ściślej m ó w i ą c w pojęciu „ludu". B ę ­ dę o tym dalej pisać. Trzecim powodem jest sytuacja w stratyfikacji ba­ dań nad sztuką. W orbicie zainteresowań historyków sztuki znajduje się bowiem twórczość zawodowa i szczy­ towe osiągnięcia cechów, ale już w znacznie mniejszym stopniu zwraca się u w a g ę na sztukę lokalną, prowincjo­ nalną. Praktycznie rzecz biorąc pozostaje ona niemal całkowicie poza zasięgiem zainteresowań, zwłaszcza w przejawach bardziej prymitywnych. Zjawiska te z ko­ lei ważne są dla badań nad sztuką ludową, zwłaszcza nad malarstwem, drzeworytem, rzeźbą, meblarstwem, metaloplastyką, ceramiką, budownictwem. Jeśli przyj­ miemy, że kultura społeczeństwa obejmuje różnorakie warstwy, a zatem i poziomy rozwoju, to jasne jest, że pozostają one ze sobą w stanie określonych zależności, związków. Dla historyka sztuki ludowej konieczne jest wyjaśnienie zjawisk pokrewnych, a w i ę c i tej t w ó r ­ czości rzemiosł i cechów, która przeznaczona była dla ludności miast, dla warstwy drobnej szlachty, dla ko­ ściołów. Badania takie prowadzili Seweryn, Reinfuss, Kotula, Kunczyńska, Błaszczyk, Szetela i inni, a skoro czasopisma naukowe historii sztuki nie przejawiają za­ interesowania dla tych prac, a etnografowie spod znaku kultury materialnej opracowują tylko niektóre zagad­ nienia rzemiosł, uważaliśmy za konieczne wprowadze­ nie tej granicznej problematyki na łamy pisma. Nie należy też zapominać, że określenie „sztuka l u ­ dowa" jest nieprecyzyjne, wprowadzone „z zewnątrz" i stosowane często na zasadzie zwyczajowej, bez do­ statecznie precyzyjnych kryteriów. Widać to szczególnie wyraźnie właśnie w odniesieniu do pogranicza t w ó r ­ czości cechowo-ludowej. Rozszerzając zakres zainteresowań chcieliśmy, aby zwolniło to piszących od obowiązku legitymowania się za każdym razem przynależnością omawianego zjawiska do „sztuki ludowej". Dla dobra nauki na pewno jest lepiej, gdy ściśle definiuje się zjawisko, a nie usiłuje podciągnąć go pod ogólne, aż za ogólne określenie. (Przykłady — znaki wodne na papierze: ludowe czy nie ludowe? a rzeźby K l a r y Prillowej? a opublikowane v/ tym numerze rzeźby Toborowicza? Z kolei — „stra­ chy": sztuka czy nie sztuka? a ekrany fotografów ulicz­ nych?) Zajmując się „sztuką ludową" trzeba było rzecz prosta objąć badaniami: sytuację współczesną tej sztu­ ki, problemy opieki nad ośrodkami i twórcami, zagad­ nienia dalszego życia tej sztuki poza macierzystym śro­ dowiskiem, jej rolę inspirującą w kulturze narodowej i rolę w kulturze popularnej, w turystyce, reklamie itd. Pierwsze materiały na ten temat pojawiły się w „Pol­ skiej Sztuce Ludowej" już w pięćdziesiątych latach i odtąd dział ten jest nader bogato reprezentowany . 38 To rozszerzenie zakresu tematycznego pisma w i ą ­ zało się z podjęciem podobnej problematyki badawczej przez Instytut Sztuki. Wyrazem tego było poszerzenie zainteresowań Sekcji krakowskiej o zagadnienia w s p ó ł ­ czesne i problemy opieki nad twórczością ludową a tak­ że utworzenie w Warszawie Pracowni badania plastyki nieprofesjonalnej (tematyka: — 1 pogranicze cechowo-ludowe w malarstwie i grafice, 2 — współczesna pla­ styka „naiwna", „amatorska", „inna", 3 — inspiracje ludowe w sztuce polskiej końca X I X i X X w.). Pismo więc w obecnym swym kształcie odzwierciedla proble­ m a t y k ę podejmowaną przez Pracownię (d. Sekcję) ba­ dania sztuki ludowej w Krakowie i wyżej wspomnianą Pracownię warszawską. Dzięki zainteresowaniom Jacka Olędzkiego pojawiły się w „Polskiej Sztuce Ludowej" artykuły o poglądach estetycznych K u r p i ó w . Są to niestety jedyne, jak do­ tąd, prace na łamach pisma wkraczające na ważny, a zu­ pełnie niemal niezbadany teren. Olędzki w swej ostat­ niej książce zajął się też szerzej problemem miejsca i roli twórczości artystycznej w życiu zbiorowości, usta­ leniem zależności pomiędzy dziełem a światopoglądem artystycznym twórcy . 39 40 To ostatnie zagadnienie •— światopoglądu twórcy — w y m a g a ł o studiów nad konkretnymi artystami, i sądzę, że na tym polu pismo dało rzeczywiście cenny mate­ riał, przynosząc kilkadziesiąt biografii twórczych wy­ bitniejszych garncarzy, tkaczy, wycinankarzy a zwłasz­ cza rzeźbiarzy. Pozwala to z kolei na śledzenie roli jed­ nostki w kształtowaniu się tradycji. Tak więc, zwłaszcza w ostatnich 10—15 latach, co­ raz częściej dochodziły do głosu zagadnienia ściśle w i ą ­ żące się z postawami metodologicznymi i teorią. Nara­ stała wyraźnie wyczuwalna potrzeba rewizji dotych­ czasowych schematów badawczych. Dlatego, że powięk­ szał się zasób faktów, cząstkowych opracowań, dlatego, że życie stawiało pod znakiem zapytania lub burzyło dotychczasowe schematy. Nowy p r z y p ł y w zainteresowań teorią, jaki dostrze­ gamy w ostatnich latach, nie był więc jak poprzednio wynikiem bodźców działających z zewnątrz, a wynikał z potrzeb rzeczywiście nurtujących ludzi zajmujących się sztuką ludową, tak naukowców, jak i p r a k t y k ó w . Przedmiotem tych zainteresowań jest przede wszystkim współczesne pojęcie sztuki ludowej, jej zakres i cechy szczególne, zagadnienia życia tej sztuki (czy też trady­ cji) we współczesnej kulturze (folkloryzm) i związane z tym problemy opieki, a w szczególności potrzeba zde­ finiowania, kto jest ludowym twórcą. 41 Jest to krąg spraw żywotnych, wynikających z ob­ serwacji aktualnego stanu rzeczy, stąd też zapewne mniejsze zainteresowanie dla problemów historycznych, choć i tu chciałbym wyróżnić dwa głosy ważkie i na pewno inspirujące. Myślę tu o sprawie „ludowości" dzieła i ciekawej tezie Olędzkiego, który dowodzi na przykładzie prac srebrników i złotników z okresu od X V I do końca X V I I I w., że ludowości dzieła nie można utożsamiać z jego funkcją społeczną. Nie zawsze bowiem decyduje to, komu ono służy, ważniejszy jest świato­ pogląd twórcy. Analizując wota o cechach stylowych odbiegających znacznie od ówczesnych rozwiązań sztuki elitarnej, pisze Olędzki: „Dzieło to można uważać za ludowe, mimo że służy warstwom uprzywilejowanym, w y r a ż a się w nim bowiem swoisty światopogląd arty­ styczny, szczególna mentalność grupy, która nie ma swo­ bodnego dostępu do całości dobra artystycznego, róż­ nych jego postaci, jakie występują w danym k r a j u " . Sąd ten jest uściśleniem poglądu Piwockiego, który uważał, że „Zbadanie stosunku artysty do świata a prze­ de wszystkim do otaczającej go rzeczywistości społecz­ nej poprzez treści zawarte w jego dziele — pozwoli zaliczyć go bądź do t w ó r c ó w ludowych, bądź nieludowych" . 42 43 Drugi głos dotyczy zagadnienia genezy. Sprawie tej poświęciliśmy dyskusję w redakcji z udziałem repre­ zentantów różnych dyscyplin naukowych. Dyskusja nie przyniosła co prawda konkretnych rozstrzygnięć, ale dała jak sądzę mocną podstawę dla dalszych przemy­ śleń. 199 �Myślę tu o ważkim stwierdzeniu Piwockiego, który idąc śladami Gramsciego zdecydowanie odrzucił pojęcie ludu jako kategorii ahistorycznej, wywodzącej się z my­ śli romantyczno-metafizycznej. „Miarą ludowości jest «inność»- w stosunku do przyjętego oficjalnie standardu socjo-kulturalnego [...] miara tej «ludowosci» ma zmien­ ne w czasie wymiary, historycznie uwarunkowane, gdyż «inność» jest płynna. To co jest w s p ó l n e dla całej spo­ łeczności w jednym czasie, staje się stopniem dyferencjacji w innym". Przedmiotem naszych zainteresowań staje się w takim ujęciu „nie lud, jako pojęcie metahistoryczne i tym samym abstrakcyjne, ale grupy spo­ łeczne różne w różnych okresach dziejowych i miejscach, [które] są nosicielami innych struktur klasowych [...]" . Zadaniem więc badacza staje się „porównywanie wy­ tworów tych grup ze standardem „oficjalnym". aktualnie istniejącej kultury danej grupy społecznej (tj. ludu). Wytwory kultury trzeba bowiem oceniać na tle całokształtu procesów zachodzących w tej kulturze, widzieć w ł a ś c i w e czynniki sprawcze, funkcje, zależność od światopoglądu artystycznego grupy itd. Kultura jest zawsze p e w n ą strukturą, w ramach której powstają, utrzymują się, przekształcają bądź zanikają różne zja­ wiska artystyczne. Należy w i ę c je badać w oparciu 0 analizę tej konkretnej kultury, nie tracąc oczywiście z oczu istniejących więzi między tym „piętrem" k u l ­ tury a innymi „piętrami". Taki sam przedmiot co inne­ go może bowiem znaczyć na różnych piętrach kultury, inaczej wiązać się z całością. 44 W ujęciu takim zawarte są ważne implikacje meto­ dologiczne dla badań nad genezą sztuki ludowej w Pol­ sce. Warto przy tym pamiętać o zastrzeżeniach zgłasza­ nych w swoim czasie przez Seweryna w związku z za­ łożeniami książki Piwockiego o genezie sztuki ludowej. Krok dalej idzie w kierunku uściślenia podstaw teore­ tycznych Jacek Olędzki. W artykule Rejony sztuki lu­ dowej w Polsce („Pol. Szt. Lud.", R. X X V , 1971, nr 1) wiąże on kształtowanie się nurtu sztuki ludowej z pro­ cesem formowania się zwartych zbiorowości o silnym poczuciu więzi społecznych, w ł a s n y c h odrębności. Olędz­ ki szuka więc nie genezy sztuki ludowej „ w ogóle", ale specyfiki rozwoju kultury poszczególnych grup społecz­ nych i determinant wyznaczających tę specyfikę. Na tym tle bada stosunek do szeroko pojętych tradycji kultu­ rowych. Przykładem konkretnym stosowania tych zało­ żeń jest wzmiankowana już książka o kulturze artystycz­ nej ludności kurpiowskiej. Wracając do wywodu Piwockiego, przyznać muszę, że rozumowanie Jego odpowiada mi szczególnie, zwal­ nia bowiem od konieczności nazywania wciąż i n ­ nych, różnych od siebie f a k t ó w — tym samym mia­ nem, od podciągania wielości zjawisk pod jedno okre­ ślenie „sztuka ludowa". Lepiej nazywać je konkret­ nie, jednoznacznie. Zresztą chęć ta nieobca była P i wockiemu, gdy zapytywał: „Jeśli pojęcie ludu — wedle Gramsciego — jest zmienne, to nie może ono dać żad­ nego solidnego oparcia dla badaczy kultury tegoż ludu. Może by spróbować odrzucić w ogóle pojęcie «ludu»? Co by się wtedy s t a ł o ? " . Zostałyby różne grupy — odpowiada Piwocki — powstałe na skutek rozwarstwie­ nia klasowego, majątkowego, poziomów kulturalnych, ale także i na skutek p o w o d ó w religijnych, zawodo­ wych, psychicznych. Badanie tych grup winno b y ć za­ daniem etnografii. 45 A twórczość artystyczna tych grup? Podchodząc do zagadnienia historycznie, wydzielimy z tej większej ca­ łości — wiejską, tę właśnie, którą przywykliśmy nazy­ wać „ludową", sztukę, opartą o tradycyjny przekaz, uformowaną w procesie zbiorowego kształtowania norm estetycznych, kanonu stylistycznego. T a sztuka, którą niekiedy nazywa się dziś „tradycyjną", „klasyczną" czy „stylową" — byłaby rzecz prosta szczególnie ważna dla nas, ponieważ ona to właśnie odegrała ważną rolę w kształtowaniu się naszej narodowej tradycji sztuki i naszej kultury artystycznej. Polemizowałbym natomiast z Piwockim tam, gdzie twierdzi on, że „wydobycie różnic dzielących sztukę l u ­ dową danego czasu od sztuki nieludowej jest możliwe tylko drogą porównywania jej dzieł ze sztuką inną niż ludową". To znaczy, zgadzając się na zasadność takiego postępowania dla wydobywania „różnic" — nie uogól­ niałbym tej metody na badanie wszystkich zjawisk 200 Uwagi te zmierzają do rozszerzenia tez Piwockiego, w niczym ich nie kwestionując. U w a ż a m bowiem, że przyjęcie tez Piwockiego uściśla tylko zagadnienie, a co więcej, stwarza rzeczową podstawę do badań nad sty­ lem, nad formą tej sztuki „ludowej". Tyle, że widzianej we w ł a ś c i w y m kontekście historycznym i kulturowym. Rzecz jest o tyle ważna, że w obecnym czasie po­ wstaje nieprawdopodobny zamęt pojęciowy, trudny do opanowania przez jakiekolwiek „umowy" między piszą­ cymi. „Ludowe" jest już niemal wszystko i nic już nie wiadomo naprawdę. Sztuką ludową nazywa się zjawi­ ska bardzo od siebie różne — twórczość dawną („kla­ syczną") i to, co w y t w ó r c a wiejski robi dla miasta w stylu ludowym, i to, co robi dla siebie, i to, co dla rzesz najmniej przygotowanych do odbioru sztuki „eli­ tarnej" produkują rzemieślnicy (gipsy, kolorowane foto­ grafie itp.). Sztuką ludową nazywa się rzeźby w drze­ wie amatorów, a nawet to wszystko, co robi w dzie­ dzinie artystycznej twórca n i e w y k s z t a ł c o n y . Za sztukę ludową uważa się też i produkcję inteligenta, a nawet plastyka (np. Gałka), który dla Cepelii czy Desy wy­ rabia przedmioty „ludowopodobne". Sztuką ludową na­ zywana jest i twórczość niezawodowych artystów, wy­ powiadających się w absolutnie szczery sposób właśnie w bliskiej sobie (z różnych powodów) konwencji ludo­ wej — jak np. Słowiński, Furgała, H . Zegadło czy To­ borowicz . Wydaje się zatem, że pojęcie to staje się coraz bardziej wieloznaczne. 4 6 47 48 Ważną próbą uporządkowania, przynajmniej częścio­ wego, tego zamętu było wprowadzenie przez prof. Bursztę terminu „ f o l k l o r y z m " , który oddzielał auten­ tyczną dawną sztukę ludową od jej kontynuacji współ­ czesnych, dokonywanych na użytek miasta. „Folklo­ ryzm" — pisał St. Błaszczyk — „usiłuje w y d o b y ć z kul­ tury ludowej, w zasadzie traktowanej już jako kultura w rozwoju swym zamknięta, te tylko elementy, które w konfrontacji ze w s p ó ł c z e s n y m masowym odbiorcą l i ­ czyć mogą na zainteresowanie nie tyle "z racji swego poznawczego charakteru, co z powodu emocjonalnego ładunku i atrakcyjnej formy" . Niestety termin ten jak dotąd nie zyskał powszechnego zrozumienia. A przecież niemal wszystko, co obserwujemy w o k ó ł nas, jest już nie autentyczną sztuką ludową, ale „folkloryzmem". 49 50 Zdaje się, że zmuszeni będziemy pogodzić się z tym, że pojęcie „sztuka ludowa" stało się elastyczne jak guma 1 że na użytek specjalistów trzeba będzie wypracować system pojęć bardziej precyzyjnych i jednoznacznych. T y m bardziej, że — jak wolno sądzić z w ł a s n y c h obser­ wacji — pojęcie „sztuki ludowej" w powszechnym od­ czuciu da się sprowadzić wyraźnie do dwóch wymie­ nionych już uprzednio zakresów. Jeden — to s t y l l u d o w y (a raczej stereotyp tego stylu w powszechnym odczuciu). Styl, w którym pracują rzemieślnicy i dostawcy Cepelii, w którym co­ raz częściej w y p o w i a d a j ą się ludzie niewiele już mający �wspólnego ze wsią. A w i ę c wszystko, co jest kopią, re­ pliką, wariantem czy nawet dość dalekim przetworze­ niem ludowych m o t y w ó w (czy kolorystyki), traktowane jest jako „ludowe", jako „sztuka ludowa". Drugi zakres — to sztuka ludowa jako sztuka ludu, tak jak dziś rozumiemy to pojęcie potocznie, w sen­ sie — „lud pracujący", „masy ludowe". W tym rozu­ mieniu „ l u d ó w e " , t o t y l e , c o p o w s z e c h n e , ł a ­ two z r o z u m i a ł e , t w o r z o n e p r z e z a r t y s t ó w n i e k s z t a ł c o n y c h , nie odrywających się od możli­ wości i n a w y k ó w percepcyjnych masowego odbiorcy. Lansując termin „ludowy" w odniesieniu do zjawisk ideologicznych, politycznych, (np. m ó w i ą c o „Polsce L u ­ dowej" czy „ludowej demokracji" — n i e ł a t w o jedno­ cześnie stosować to pojęcie w innym znaczeniu, a z w ł a s z ­ cza, gdy znaczenie to jest bliskie i pochodne. Nie budzi bowiem wątpliwości rozróżnienie „lód" — jako zamarz­ nięta woda i „lud" —• jako masy pracujące, podobnie, jak łatwo rozróżniamy zamek magnacki od zamku w drzwiach. Ale trudno o precyzyjne rozróżnianie po­ jęć bliskoznacznych — i dlatego sądzę, że praktyka spo­ łeczna nie ułatwi nam zadania, przeciwnie — zakres stosowalności pojęcia „lud", „ludowe" będzie się roz­ szerzał. Z tych wszystkich p o w o d ó w trudne też jest precy­ zyjne zdefiniowanie pojęcia „twórca ludowy". Przeko­ nała o tym narada zorganizowana niedawno w K r a k o ­ wie przez Pracownię badania sztuki ludowej i Muzeum Etnograficzne. Cóż to bowiem znaczy obecnie „twórca ludowy"? Tyle kategorii t w ó r c ó w i w y t w ó r c ó w (rze­ mieślników) da się podciągnąć przecież pod tę nazwę. Na naradzie proponowano ograniczyć termin „twórca ludowy" jedynie do osób pozbawionych wykształcenia. Kryterium wykształcenia nie da się utrzymać, jako że wzrasta powszechny poziom oświaty i jakoś nawet nie przystoi utożsamiać dziś pojęcia artysty ludowego z analfabetyzmem czy niedokształceniem. R ó w n i e nie­ przydatna wydaje mi się wysunięta podczas narady pro­ pozycja, aby uzależniać „ludowość" twórcy m. in. od przynależności jego do ludzi nie zajmujących się za­ wodami inteligenckimi. Niesłuszne byłoby też ograniczenie się wyłącznie do terenu wsi, mamy bowiem i takie sytuacje, że urodzeni na wsi a mieszkający obecnie w mieście (np. u dzieci) reprezentanci rzemiosł ludowych znaleźliby się poza na­ wiasem definicji. Podobnie jak szopkarze krakowscy, którzy w 90°/o należą do wielkomiejskiego proletariatu, a w ł a ś n i e w szopkach przechowało się coś istotnego z mechanizmu tradycyjnej sztuki ludowej. Skoro w i ę c dla praktyki administracyjnej konieczne jest określenie kategorii twórców ludowych, najbardziej użyteczna wydaje się definicja przyjęta przez Cepelię: „Za twórcę ludowego uważa się rękodzielnika posiada­ jącego nabytą w zasadzie w sposób tradycyjny umiejęt­ ność samodzielnej twórczości, tworzącego w oparciu o regionalne tradycje ludowe bądź posiadającego umie­ jętność indywidualnej interpretacji tradycyjnych regio­ nalnych w y t w o r ó w plastyki ludowej względnie twórcze­ go ich rozwijania" . 51 Ważne wydaje się tylko, aby dostrzegając reliktowe dalsze życie tradycyjnej sztuki ludowej (a raczej jej stereotypów), nie tracić z pola widzenia zjawisk nowych, twórczości niekoniecznie determinowanej dawną ludową tradycją. Zmienia się bowiem sytuacja w kulturze, daw­ ny jej model, w którym rozróżnialiśmy różne piętra — od ludowego do elitarnego — ulega przekształceniom. Ale nie przestają istnieć zróżnicowania kultury, różnice między kulturą elitarną a popularną, ludową w nowym znaczeniu, w której mieszają się różne w p ł y w y , różne tradycje. Trzeba je badać, trzeba dostrzegać w całej złożoności zjawiska. I to jest chyba najważniejsze zada­ nie, jakie powinno sobie nasze pismo stawiać w obecnym okresie. PRZYPISY 1 K . Piwocki, Pojęcie sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. I, 1947, nr 1—2. J . Grabowski, Zagadnienie stylu ludowego, „Pol. Szt. Lud.", R. I , 1947, nr 1—2; R. I I , 1948, nr 1, 2, 3, K . Piwocki, op. cit. Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. I, 1947, nr 1—2. Por. J . Grabowski, Wycinanka ludowa, Warsza­ wa 1955. Powstanie, organizacja [...], op. cit. * Por. „Pol. Szt. Lud.", R. I I I , 1949, nr 5. Tamże. Po J . Grabowskim redakcję przejął R. Reinfuss (R. I I , 1948, nr 11—12), następnie Tadeusz Zygler (R. I I I ) i znów R. Reinfuss (R. I V , V , V I nr 1—2), a od nr 3 z 1952 r. pismo redaguje A. Jackowski. R. Reinfuss, Stan badań nad polską sztuką lu­ dową", „Pol. Szt. Lud.'", R. I V , 1950, nr 1—6. Tamże. A. Wojciechowski, Tematyka społeczna i politycz­ na w wycinance łowickiej, „Pol. Szt. Lud.", R. I I I , 1949, nr 11—12. R. Reinfuss, U progu piątego roku, „Pol. Szt. Lud.", R. V, 1951, nr 1—2. Omówiona dokładnie w sprawozdaniu B. Urba­ nowicza, Konferencja w Jadwisinie, „Pol. Szt. Lud.", R. V, 1951, nr 4—5. A. Wojciechowski, Zagadnienia rzemiosła i prze­ mysłu artystycznego na tle stosunku do dziedzictwa pol­ skiej sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. V , 1951, nr 4—5. 2 3 4 5 8 8 9 1 0 1 1 1 2 13 14 1 5 1 6 K . Piwocki, Sztuka ludowa i narodowa, „Pol. Szt. Lud.", R. V, 1951, nr 3. K . Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztu­ ki ludowej, Wrocław 1953. T. Seweryn, Zakres przedmiotowy sztuki ludo­ wej, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I I , 1954, nr 5. A. Wojciechowski, Z dyskusji nad pojęciami — sztuka ludowa i ludowość w sztuce, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I , 1953, nr 2; K . Malinowski, recenzja książki O historycznej genezie..., „Biul. H . 5.", R. X V , 1953, nr 3—4. K . Piwocki, Próba definicji kilku pojęć, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I , 1953, nr 6. A. Abramowicz, Uwagi o problematyce badań nad sztuką Polski wczesnośredniowiecznej (głos archeologa), „Pol. Szt. Lud.", R. V I I I , 1954, nr 4. Rozszerzona wersja ukazała się następnie w postaci książkowej pt. Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej, Łódź 1962. Por. recenzja J . Olędzkiego w „Etnografii Pol­ skiej" t. 9, 1965; W. Hensel, Szkice wczesnodziejowe cz. V, 1: Do dyskusji nad genezą polskiej kultury arty­ stycznej, „Slavia Antiqua", t. 11, 1964. T. Seweryn. Kultura duchowa Odrodzenia, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I I , 1954, nr 4. R. Reinfuss, Po I ogólnopolskiej konferencji nau­ kowej w sprawie badań nad sztuką, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, nr 7—12. Tamże. Program ten, zaplanowany nader optymi­ stycznie na 4 lata, trwa jednak po dziś dzień, co oczy­ wiście zmienia pierwotny sens całej akcji. A. Żaki, Metoda wykopaliskowa w badaniach pol­ skiej sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. V , 1951, nr 6. 1 7 18 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 202 �2 7 M. Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Kraków 1935; tenże, Zdobnictwo metalowe na Kraków 1938. R. Reinfuss, Łemkowie jako grupa etnograficzna, „Prace i materiały etnograficzne", Т. V I I , Lublin 1948, tenże, Sztuka ludowa na pograniczu Łemkowszczyzny i Podlasia, „Studia i materiały lubelskie. Etnografia", I, Lublin 1962; tenże, Rzeźba figuralna Łemków, „Pol. Szt. Lud." R. X V I I , 1963, nr 3—4. J . Olędzki, Kultura artystyczna ludności kurpiow­ skiej, Wrocław 1971; tenże, Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Pol. Szt. Lud.", R. X I V , 1960, nr 1. St. Błaszczyk, Drzeworyty wielkopolskie, „Pol. Szt. Lud.", R. X X V , 1971, nr 3. A . Kunczyńska, Obrazy częstochowskie, „Pol. Szt. Lud.", R. X X , 1966, nr 2; tejże, Malarze ludowi z Gidel, „Pol. Szt. Lud.", R. X I X , 1965, nr 2. R. Reinfuss, Malowanki ścienne z Chotyziów, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I I , 1954, nr 1; F . Kotula, „Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, „Pol. Szt. Lud.", R. X V I I , 1963, nr 3—4. Nobilitacją twórczości „jarmarcznej" była wysta­ wa k w i a t ó w sztucznych zorganizowana przez Cepelię (1965) oraz wystawa współczesnego malarstwa ludowego (makatek) w Lublinie (1967). Zasługuje też na u w a g ę żywa reakcja czytelników na numer poświęcony kiczowi i na książkę o kiczu A. i E . Banachów. Wartościową i cenną pozycję stanowi tu też film dokumentalny Ka­ ruzela łowicka. J . Burszta, Z. Jasiewicz, Zderzenie kultur na Zie­ miach Zachodnich i Północnych, „Pol. Szt. Lud.", R. X V I , 1962, nr 4. K . Piwocki, Kilka słów o sztuce współczesnych prymitywów, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I , 1968, nr 1—2. „Pol. Szt. Lud.", R. X X , 1966, nr 3—4. „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I , 1968, nr 1—2. „Pol. Szt. Lud.", R. X X I V , nr 3—4. J . Olędzki, Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb, „Pol. Szt. Lud.", R. 1959, nr 1—2; ten­ że, Światopogląd artystyczny ludności wiejskiej w świe­ tle studiów nad kulturą Kurpiowszczyzny, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1969, nr 3—4. I w tymże zeszycie pisma: J . Hilczer-Pilich, Współczesne upodobania estetyczne ludności Kurpiowszczyzny na podstawie analizy wnętrz domów Kadzidła; oraz M. Szeska, Miejsce twórczości w życiu wycinankarza. J . Olędzki, Kultura artystyczna [...], op. cit. Przykładem tego jest m. in. art. К. Piwockiego, Niektóre zagadnienia teorii sztuki ludowej, „Studia Śląsku, Śląsku, 23 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 202 Estetyczne", t. 3, 1966; tegoż cytowane już: Kilka słów 0 sztuce {...] z dyskusją: Zakres pojęcia sztuki ludowej; wstępna część książki J . Olędzkiego, Kultura artystycz­ na [[...], op. cit.; A. Jackowskiego, Funkcje sztuki ludowej 1 twórczości niezawodowej w naszej kulturze Iw:] Tra­ dycja i współczesność, Warszawa 1970; tegoż: Wprowa­ dzenie do dyskusji [w:] Aktualne problemy ludowej twórczości i opieki nad nią w Polsce, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I V , 1970, nr 3—4 i inne głosy w tejże dyskusji. J . Olędzki, Kultura artystyczna [[...], op. cit., s. 14. Por. tenże, Wota srebrne, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I , 1967, nr 2. K . Piwocki, Próba definicji {...], op. cit. K . Piwocki, Kilka słów o sztuce {...], op. cit. K . Piwocki, Pojęcie sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud." R. X X I , 1967, nr 4. Szerzej poruszam to zagadnienie w art. Współ­ czesna sztuka ludowa, „Pol. Szt. Lud.", R. X I X , 1965, nr 1 oraz we Wprowadzeniu do dyskusji [w:] Aktualne problemy [...], op. cit. Por. Biuletyn Informacyjny nr 1 Klubu Twórców Amatorów, Warszawa, 21 X I I 1970 r. Czytamy tam o pro­ pozycji akcesu klubu do Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u ­ dowych (nie doszło do tego, ponieważ Stowarzyszenie... nie odpowiedziało na list) i o dyskusji nad nazwą klubu. Jedną z dwóch propozycji b y ł „Klub T w ó r c ó w Ludo­ wych". A dodać tu warto, że członkami klubu są inży­ nierowie, urzędnik M S Z itd. O Toborowiczu pisze w tym zeszycie A. Krasno­ wolski. O Słowińskim: E w a Śnieżyńska-Stolot, Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I , 1967, nr 2. M. in. „Przyjęło się dotąd określać prymi­ tywną formę twórczości ludowej jako odbicie własnego widzenia i własnej estetyki jej twórców, niewątpliwie ludzi prostych i prymitywnych. Jak wytłumaczyć po­ sługiwanie się tą formą przez człowieka o zupełnie in­ nym poziomie u m y s ł o w y m w sposób w pełni szczery, nie mający nic w s p ó l n e g o z kopią czy falsyfikatem"? O Furgale patrz folder: Wystawa mebli i rzeźby Jaro­ sława Furgały. Dni Folkloru i Sztuki Ludowej Dolnego Śląska, Lubań—Wrocław 1971. Na temat folkloryzmu zorganizowano w Poznaniu (czerwiec 1969) sesję naukową pn. „Folklor w życiu współczesnym". Referaty, łącznie z programowym J . Burszty, opublikowano w książce Folklor w życiu współ­ czesnym, Poznań 1969. S. Błaszczyk, Współczesne przeobrażenia sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I V , 1970, nr 3—4. Protokół posiedzenia Rady Naukowej przy Związ­ ku C P L i A z 26 listopada 1971 r. 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9e4f783b8d9dbdd9d99dd58f214337c.pdf f6bc23134449cc34f950a585806f842c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4693 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource widowiska obrzędowe przebierańcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4357 Title A name given to the resource Przebrania w widowiskach ludowych i ich wspólczesne wyobrażenia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25,z.4; s.203-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss PRZEBRANIA W WIDOWISKACH LUDOWYCH I ICH W S P Ó Ł C Z E S N E PRZEOBRAŻENIA Podobnie jak w innych dziedzinach ludowej kul­ tury, tak i w zakresie folkloru widoczne są przemiany idące w kierunku niwelacji treści tradycyjnych. Proces ten nie przebiega jednak równomiernie na terenie całe­ go kraju. Najbardziej zaawansowany jest on na tere­ nach zachodnich (Wielkopolska, Pomorze), mniej na ob­ szarach środkowej i wschodniej Polski, a najmniej w jej części p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , w w o j e w ó d z t w a c h krakowskim i rzeszowskim, gdzie do dzisiaj wiele tra­ dycyjnych z w y c z a j ó w jest jeszcze we wsi praktykowa­ nych i gdzie w niektórych przypadkach obserwuje się nawet w tej dziedzinie pewne tendencje rozwojowe. W dotychczasowych badaniach nad ludową sztuką plastyczną bardzo mało uwagi zwracano na artystyczną stronę przebrań i r e k w i z y t ó w u ż y w a n y c h w związku z obrzędami i zwyczajami. Nie interesowano się również przemianami, jakie w tym zakresie zachodzą w czasach obecnych, kiedy tradycyjny obrzęd czy zwyczaj zaczyna pojawiać się na scenie, wchodząc do repertuaru folklo­ rystycznych zespołów pieśni i tańca. Szczególnie bogaty materiał do badań z tego za­ kresu dostarcza cykl z w y c z a j ó w zimowych związanych z Bożym Narodzeniem, czyli tzw. Godami lub Ś w i ę t a m i Godnimi, kiedy to oprócz szopki z ruchomymi kukiełka­ mi występuje „żywa szopka" — Herody (11. 1), „góralska pastorałka" (il. 2), kiedy po wsiach chodzą z gwiazdą Trzej Królowie (il. 3), Droby Noworoczne, Dziady (il. 4) i Szlachcice, i różnego rodzaju kolędnicy (il. 5). Po­ mijając szopkę, która stanowi zagadnienie oddzielne, gdyż rola uczestników ogranicza się w niej do porusza­ nia lalkami i udzielania im swego głosu, we wszystkich pozostałych przypadkach mamy do czynienia z żywymi aktorami, których przebrania i rekwizyty stanowią cie­ kawy materiał do analizy artystycznej strony kostiumu, używanego w tradycyjnym teatrze ludowym. Porównując przebrania uczestników ludowych wido­ wisk zwyczajowych stwierdzamy dużą różnorodność za­ równo sposobów ich artystycznego rozwiązania jak i lo­ kalnych odrębności. Jedną z przyczyn, które tę różno­ rodność powodują, jest fakt, że przebrania używane w czasach dzisiejszych reprezentują rozmaite okresy chronologiczne i stadia rozwojowe. Stwarzanie przy działaniach obrzędowych specy­ ficznej atmosfery niesamowitości przez stosowanie róż­ nego rodzaju fantastycznych przebrań jest zjawiskiem dobrze znanym, występującym w kulturach ludów pry­ mitywnych. Wystarczy przypomnieć stroje i maski uży­ wane przez tancerzy biorących udział w obrzędowych tańcach u ludów Afryki, Ameryki Południowej, Azji czy Polinezji. Podobnie miała się rzecz u ludów Europy, które z tych najdawniejszych warstw swej kultury do dziś przechowały sporo e l e m e n t ó w archaicznych. Wiążą się one najczęściej z pradawnymi obrzędami o charak­ terze agrarnym i zaduszkowym, które mimo późniejszych nawarstwień i tysiącletniej działalności Kościoła utrzy­ mały się do naszych czasów, m. in. w obrzędowości II. 1. Herody. Libiąż, pow. Chrzanów. 203 �204 �świąt zimowych \. Należy tu obrzędowe składanie życzeń przez różnego rodzaju przebierańców, którzy chodzą po wsi w okresie Nowego Roku przyodziani w fantastyczne ubiory, sporządzone w sposób prymitywny z najłatwiej dostępnych materiałów. Przykładem tej najstarszej warstwy w przebraniach obrzędowych używanych w okresie świąt zimowych są stroje tzw. D r o b ó w Noworocznych, występujących do dziś w powiatach: gorlickim czy tarnowskim. W ob­ rzędzie tym biorą udział dorośli mężczyźni, którzy w dniu Nowego Roku obchodzą w i e ś od chałupy do chału­ py składając gospodarzom życzenia pomyślnych zbiorów. Odziani są oni w kożuchy, odwrócone futrem na wierzch, przepasane słomianymi powrósłami. Słomą okręcone mają również nogi. Czasem Droby nakładają na kożuchy rodzaj spódnic wykonanych z równo u ł o ­ żonych ździebeł słomy (il. 6). Na głowach noszą wysokie, szpiczaste czapy słomiane, zakończone u góry ozdobnie upiętym i zwisającym do tyłu słomianym warkoczem. W rękach trzymają potężne drewniane palice, którymi stukają o ziemię wybijając rytm w y g ł a s z a n y c h oracji. Twarze ich najczęściej b y w a j ą usmolone sadzą lub osło­ nięte prymitywnymi maskami sporządzonymi z baraniej skóry, ażeby ich nie można było rozpoznać (il. 7). Elementem późniejszym, m a j ą c y m uświetnić opisa­ ny ubiór, są drobne ozdoby z kolorowej bibułki powplatane w słomiany warkocz czapki i paski kolorowego papieru (il. 6), którymi oklejone b y w a j ą w formie spi­ rali pałki Drobów. Pierwotnym celem opisanego tu przebrania była wspomniana poprzednio chęć stworze­ nia dookoła siebie atmosfery niesamowitości i lęku, przez co całość obrzędu z y s k i w a ł a odpowiedni walor. Być może wiązało się to z jakąś szerszą, magiczną funk­ cją obrzędu, o której pamięć nie zachowała się już do naszych czasów. Gdy magiczna treść noworocznych życzeń uległa już dewaluacji, chodzenie po wsi Drobów nabrało charak­ teru bardziej zabawowego. Wtedy to do opisanego ze­ społu dołączyły się: 1) postać mężczyzny, przebranego w stare niewieście szaty, który grając rolę Czarownicy „kleci masło" w starej maślnicy; 2) Diabeł w masce z baraniej skóry pobrzękujący widłami okręconymi łań­ cuchem, wreszcie 3) Dziad ubrany w łachmany, w masce z brodą w y k o n a n ą z pakuł, odmawiający parodię pa­ cierza na różańcu z nanizanych na sznurek ziemniaków, kasztanów czy drewnianych krążków (il. 8). Prymitywne ubiory widuje się również u grup ko­ lędniczych w pow. żywieckim. Występują tam np. w nie­ których wsiach Dziady z uczernionymi twarzami, odzia­ ne w odwrócone sierścią na wierzch kożuchy przewią­ zane powrósłami, z nogami okręconymi słomą. Dziadom towarzyszą poprzebierane w łachmany Cyganki i Dziadówki, których rolę grają mężczyźni. W przypadku, gdy uczestnik zwyczajowego wido­ wiska „gra" jakąś określoną osobę, mamy już do czy­ nienia z „aktorem", a jego przebranie należy uważać za „kostium". Spotykamy się z tym np. w „góralskiej pastorałce", która do dziś jest jeszcze popularnym, ludo­ wym przedstawieniem, granym w okolicach Wieliczki, Bochni, a także w pow. myślenickim czy limanowskim przez domokrążne zespoły, według tekstu zapisanego w kantyczkach ks. Mioduszewskiego . Grupa ta złożona z 5 mężczyzn przedstawia Pasterzy, którzy na wezwanie Anioła (rolę tę gra młody chłopak, a obecnie też czasem dziewczyna) udają się złożyć hołd nowonarodzonemu Jezusowi, znajdującemu się w pięknie wykonanej szóp2 II. 4. Dziady. Laliki, pow. Żywiec. 4 .- i 205 �II 5. Kolędnicy, Radziechowy, pow. Żywiec. II. 6. Draby noworoczne. Ciężkowice, pow. Tarnów. II. 7. Drab no­ woroczny. Poręba Wielka, pow. Limanowa, II. 8. Dziad. Szczawa, pow. Limanowa. II. 9. Pasterze z Pastorałki góral­ skiej. �ce. W okolicach Wieliczki i w pobliskich wsiach pow. myślenickiego Pasterze, podobnie jak poprzednio opisa­ ne Droby, odziani są w kożuchy w y w r ó c o n e sierścią na wierzch, przepasane słomianymi powrósłami lub pasami (u. 2). W rękach mają długie palice ozdobione koloro­ wymi papierami, a na głowach kapelusze i czapki wykowane z tektury oklejonej barwnymi papierami. Naj­ starszy z Pasterzy — K u b a — posiada duży kapelusz 0 szerokim, płaskim rondzie (il. 9), pozostali zaś uczest­ nicy wysokie czapki szpiczaste, stożkowate lub w kształ­ cie zwężającego się ku górze trapezu, z m a ł y m dasz­ kiem nad czołem, jedynie najmłodszy — Furgoł — grający rolę nierozgarniętego głuptaka, nosi czapkę w formie dość swobodnie potraktowanej rogatywki. T w a ­ rze pasterzy osłaniają maski z baraniej skóry lub płót­ na, czasem występują oni jedynie z długimi przyprawio­ nymi brodami i wąsami, a tylko Furgoł w masce. Ubiory tę utrzymują się bez widocznej tendencji do zmian. Aktorzy sądzą widać, ż e grając pasterzy z czasów biblijnych powinni w y s t ę p o w a ć w kostiumach u w a ż a ­ nych przez nich za starożytne. W niektórych jednak wsiach południowej części pow. myślenickiego (jak np. w Lubniu) Pasterze w y s t ę p u j ą w strojach góralskich. Na głowie mają stare kapelusze z muszelkami, odziani są w krótkie kożuszki odwrócone sierścią na wierzch 1 specjalnie szyte płócienne spodnie ozdobione parzeni­ cami o swobodnie potraktowanym rysunku. Inaczej już przedstawia się rozwój kostiumu no­ szonego przez Trzech Króli, którzy (czasem w towa­ rzystwie Heroda) obchodzą w i e ś śpiewając po domach kolędy. Są to mężczyźni (dziś też czasem chłopcy w wie- 8 ku szkolnym), z których jeden niesie zwykle dużą gwiazdę wyklejoną z kolorowych papierów (il. 10). Pierwotnie akcesoria podkreślające królewski majestat trzech w ę d r o w c ó w były niesłychanie ubogie. Królowie w y s t ę p o w a l i w papierowych koronach i zwyczajnych ubraniach, przepasywanych niekiedy kolorową szarfą biegnącą ukośnie przez piersi i plecy. W rękach trzy­ mali wysokie laski, które miały oznaczać, że znajdują się oni w dalekiej podróży. Często Królowie na wierzch ubrań wdziewali białe, sięgające kolan koszule. Jeden z nich, przedstawiający władcę przybywającego ze Wschodu, miał twarz umazaną sadzą, a inni tym samym sposobem zaznaczone w ą s y i brody. Opisany tu skrom­ ny strój Trzech Króli w y s t ę p o w a ł powszechnie na prze­ łomie X I X i X X w. nie tylko na interesującym nas tu obszarze woj. krakowskiego, ale i w innych stronach Polski, a także na południe od Karpat — w Słowacji i na Węgrzech. Dziś spotyka się go u nas przeważnie wtedy, gdy uczestnikami obchodu są chłopcy w wieku szkolnym. Starsza młodzież dba już o to, aby zaprezen­ tować kostiumy i rekwizyty bardziej okazałe, często specjalnie w tym celu wykonane. Efekt tych usiłowań bywa czasem dość zabawny. Przykładem tego mogą być ubiory Trzech Króli z Sopotni Małej w pow. żywieckim, którzy występują w bryczesach wpuszczonych do butów z cholewami, tekturowych półpancerzach na białych ko­ szulach i z dzidami w ręku (il. 3). Zwykle rozwój kostiu­ mu idzie w kierunku nadania Trzem Królom odpowied­ niej godności i powagi. W Korbielowie, pow. Żywiec, gdzie Trzej Królowie chodzą w towarzystwie Heroda, odziani, są oni w powłóczyste białe szaty, korony wal­ cowatego kształtu, w rękach zaś dzierżą okazałe b u ń czuki (il. 11). Zdarza się czasem, że trzej władcy wy­ stępują w ubiorach przypominających kościelne ornaty (il. 12). Najbardziej „realistycznie" potraktowany jest 207 �II. 10. Trzej Królowie. Płaza, pow. Chrzanów. II. 11. Trzej Królowie i Herod. Korbielów, pow. Żywiec. II. 12. Trzej Królowie i Herod. Poznachowice Górne, pow. Myślenice. I I . 13. Trzej Królowie. Poznachowice Dolne, pow. Myśle­ nice. II. 14. Herod. Poznachowice D. pow. Myślenice. kostium Trzech Króli z Poznachowic Dolnych w pow. myślenickim. Ubrani są oni w długie szaty, na ramio­ nach mają narzucone płaszcze z wzorzystej tkaniny, a jeden z nich, przedstawiający władcę ze Wschodu, za­ miast korony ma na głowie turban (il. 13). W parze z rozwojem kostiumu wzrasta dekoracyj­ ność rekwizytów. Gwiazdy, które dawniej były dość proste w formie i kolorze, rozrastają się, przybywa im promieni i barw, a powierzchnia ich zdobiona jest mi­ sternymi wycinankami. Najbogaciej rozwinęły się gwiaz- 12 dy w Żywiecczyźnie, gdzie środek w postaci oszklonego koła wypełniają rzeźby wyobrażające biblijną scenę narodzenia Chrystusa w stajence betlejemskiej. W podobny sposób przebiegał rozwój ubiorów uczestników „żywej szopki", czyli tzw. Herodów. Jest to ludowe widowisko stanowiące fragment średniowiecz­ nego misterium, opiewające zbrodnie króla Heroda, który w obawie o utratę korony na rzecz narodzonego w Betlejem Jezusa, nakazuje swym siepaczom wymor­ dować wszystkie noworodki płci męskiej, nie wyłącza- �jąc własnego syna, za co spotyka go zasłużona kara, gdyż zostaje przez Śmierć ścięty kosą i zabrany przez Diabła do piekła. W widowisku tym bierze zwykle udział kilkanaście osób. Prócz Heroda, będącego postacią cen­ tralną, występują: jego dwaj Marszałkowie (lub Feld­ marszałkowie), Turek, Polski Ułan, a ponadto Ż y d - R a bin (czasem ze swym towarzyszem), Chłop z Turoniem, Dziad. Wyjątkowo też pojawia się Żona Heroda lub inne postacie jak Cygan czy Góral. „Żywa szopka", grana dawniej na znacznych ob­ szarach Polski, dziś już po największej części zapomniana, utrzymuje się najlepiej w najbliższych okolicach K r a ­ kowa. Gdy w 1968 r. zorganizowano w pow. krakowskim konkurs na obrzędy zimowe, zgłosiło się ponad 20 grup herodowych z różnych wsi, co wymownie świadczy o żywotności tej do dziś zachowanej tradycji. Pojawiają się też Herody na konkursach w Rabce, Ż y w c u czy B ę ­ dzinie, gdzie w 1971 r. przybyły m. in. grupy Herodów z okolicy Myszkowa i Częstochowy oraz z Medyki k. Przemyśla. Grupy te nie mają nic wspólnego z organi­ zowanymi dla celów scenicznych zespołami artystyczny­ mi, podobnymi do amatorskich zespołów ludowych pie­ śni i tańca. Są to autentyczni wiejscy kolędnicy, którzy w okresie Bożego Narodzenia i Nowego Roku chodzą po wsi (il. 17) i dają po chałupach przedstawienia, za co wynagradzani są datkami pieniężnymi i poczęstun­ kiem. Brak materiałów ikonograficznych nie pozwala na odtworzenie w y g l ą d u zespołów Herodów z czasów daw­ niejszych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m i bezpośrednio po zakończeniu I I wojny światowej kostiumy osób bio­ rących udział w widowisku przedstawiały się dosyć ubogo. Herod w y s t ę p o w a ł w z w y k ł y m miejskim ubraniu, na które narzuconą miał wzorzystą kapę do nakrywania 13 \ łóżek imitującą płaszcz królewski, z tekturową koroną oklejoną złotym papierem; w ręku miał drewniane ber­ ło. Marszałkowie natomiast zakładali na g ł o w y tektu­ rowe czapki, najczęściej o kształcie przypominającym czaka ułańskie z czasów Księstwa Warszawskiego, do tego zaś tekturowe lederwerki; niekiedy na ramionach z w y k ł y c h miejskich bluzek naszywano epolety z koloro­ wego papieru lub bibułki, a na spodniach lampasy z ko­ lorowej wstążki. Przy boku przytroczone mieli szable prawdziwe lub wykonane z drewna. Podobnie ubrani byli: Polski Ułan i Turek — z tym, że ten ostatni miał zwykle jakieś fantazyjne nakrycie g ł o w y wyróżniające go spośród reszty uczestników. Żyd występował w dłu­ gim chałacie, często z wypchanym garbem, w baraniej czapce lub starym kapeluszu. Dziad odziany był w po­ łatany płaszcz lub kożuch odwrócony sierścią na ze­ wnątrz, przepasany sznurem lub powrósłem ze słomy, przez ramię przewieszony miał worek, a na szyi róża­ niec z kasztanów lub ziemniaków. Herod m i e w a ł często przyprawioną lub w y m a l o w a n ą sadzą czarną brodę, zaś Żyd i Dziad w y s t ę p o w a l i w maskach wykonanych z ba­ raniej skóry lub tkaniny z przyprawionymi brodami i w ą s a m i zrobionymi z lnianych pakuł. Śmierć owinięta w białe prześcieradło miała twarz zasłoniętą maską z białego płótna lub tektury, w ręku trzymała drewnia­ ną kosę; Diabeł biegał w czarnym kożuchu z przypra­ wionym ogonem, twarz a czasem całą głowę okrywała mu maska z baraniej skóry względnie czarnej lub czer­ wonej tkaniny. Występował on zawsze z widłami i łań­ cuchem, którym podzwaniał przy każdym ruchu. Rolę Anioła grał zwykle chłopak występujący bez charak­ teryzacji, odziany w białą wolno spuszczoną koszulę z przytwierdzonymi na ramionach papierowymi skrzy­ dłami. Głowę jego zdobił diadem z paska złotego papie- I 14 ��ru. Jedną z efektowniejszych postaci zespołu b y ł Turoń („koza") z potężnym rogatym łbem pokrytym baranim, zajęczym lub króliczym futrem ze skórką jeża na nozdrzach i oczyma wykonanymi z metalowych, błysz­ czących guzików. Kłapał on groźnie ruchomą szczęką, do której dla większego wrażenia przymocowany był cza­ sem mały dzwonek. Osoba nosząca Turonia ukryta była pod derką używaną do nakrywania koni lub pod starą kapą na łóżko. Naszkicowany tu obraz H e r o d ó w uległ w ciągu ostatniego 20-lecia p o w a ż n y m zmianom idącym w kie­ runku wzbogacenia kostiumów. Przyczyny były te same co i w przypadku Trzech Króli. I m piękniej i bogaciej ubrany był zespół, im efektowniej przedstawiał się, tym większe było jego powodzenie u w i d z ó w , obfitsze datki i większa szansa wygrania w konkurencyjnej walce z innymi zespołami, które po wsi chodziły. Obecnie co­ raz częściej spotyka się w Krakowskiem zespoły, k t ó ­ rym nie wystarczają już przebrania improwizowane z tego, co jest pod ręką; posiadają one kostiumy specjal­ nie szyte dla celów widowiskowych. Ze szczególną uwa­ gą traktowana jest postać Heroda, który występuje w bogatej koronie ozdobionej świecidełkami (il. 15), dłu­ giej szacie wzorzystej i płaszczu najczęściej czerwonym, lamowanym po brzegach, dekorowanym aplikacjami lub haftem (il. 16). Twarz Heroda zdobią niekiedy spadające na ramiona loki czarnej peruki i broda. D l a dodania sobie królewskiego majestatu Herod zakłada czasem czarne okulary. Marszałkowie, stanowiący świtę tak wystrojonego Heroda, mają kolorowe jedwabne lub wzorzyste perkalowe kaftany ozdobione frędzlą, z epo­ letami, przepasane szarfami lub lederwerkami, i nakrycia g ł o w y przypominające rzymskie hełmy, bogato przy­ brane kolorowymi choinkowymi bańkami (il. 18). Po­ dobnie odziani są: Ułan i Turek, z tą tylko różnicą, że pierwszy z nich ma na głowie pięknie wykonane czako z czasów księcia Józefa, Turek zaś fantazyjnie potrak­ towaną czapkę. Wszyscy uzbrojeni są w szable. W nie­ których grupach z powiatów: myślenickiego, limanow­ skiego czy żywieckiego marszałkowie występują w zie­ lonych bluzach wojskowych z doszywanymi epoletami i licznymi orderami, w rogatywkach z generalskimi dystynkcjami. Naszkicowanego w y ż e j obrazu nie można oczywiście uogólniać, gdyż współcześnie u ż y w a n e przebrania odzna­ czają się dużą rozmaitością. Zdarza się, że Herod za­ miast w płaszczu k r ó l e w s k i m występuje w szacie przy­ pominającej ornat (il. 14) lub z w y k ł y m ciemnym ubra­ niu, mając jedynie narzuconą na ramiona krótką pele­ rynkę ozdobioną frędzlą. Czasem Herod gra s w ą rolę zupełnie bez charakteryzacji, kiedy indziej on i jego świta mają twarze osłonięte maskami (il. 20). Podobnie ma się rzecz z przebraniami Marszałków, których stroje różnią się przede wszystkim nakryciami głowy. Pomi­ n ą w s z y wypadki, gdy ubrani są oni w autentyczne dawne hełmy strażackie, spotykamy tu wykonane z tek­ tury czapki ułańskie z czasów K s i ę s t w a Warszawskiego, rozmaite formy hełmów, w których dopatrzeć się można 211 �212 �II. 21. Koniki z grupy Dziadów. Laliki, pow. Żywiec. wzorów klasycznych greckich czy rzymskich, wreszcie czapki o kształtach zapożyczonych z umundurowania dawnej armii austriackiej (il. 20). Przebrania innych postaci nie ulegają bardziej istot­ nym zmianom. Anioł w y s t ę p u j e czasem w jasnej peruce i koronie na głowie, odziany w długą, białą szatę. W r ę ­ ku trzyma krzyż lub zapaloną świecę, niekiedy błyska światłem elektrycznej latarki. Nosi też czasem g w i a z d ę lub małą szopkę. Rolę tę, graną dawniej wyłącznie przez chłopców, powierza się też obecnie niekiedy dziewczynie. Śmierć ma twarz zasłoniętą maską przed­ stawiającą trupią czaszkę, owinięta jest w białą płachtę lub nosi koszulę i białe spodnie. Na bluzie albo krót­ kim białym płaszczu miewa czasem namalowane czar­ nymi kreskami żebra, na głowie zaś kaptur lub wysoką, stożkowatą, szpiczastą czapkę. Diabeł ubrany jest cały na czarno lub czerwono, twarz a czasem i g ł o w ę osła­ nia mu maska z rogami, wykonana z baraniego kożucha lub tkaniny. Postać wiejskiego Żyda nie zawsze w y ­ raźnie rysuje się w wyobraźni współczesnego młodego pokolenia. Najczęściej dzięki tradycji odziany jest on tak, jak to zostało już poprzednio opisane (il. 23), zda­ rza się jednak też, że Żyd ubrany jest np. w cylinder i frak (il. 22) obrębiony czerwoną l a m ó w k ą względnie sztywną czapkę „degolówkę" (il. 24), co oczywiście od­ biega całkowicie od tego, jak p r z y w y k l i ś m y oglądać Żyda w wiejskich widowiskach. Żyd, który w y s t ę p u j e równocześnie w charakterze uczonego rabina, nosi ze sobą książkę („bublia") czytając z niej, gdy odpowiada na stawiane przez Heroda pytania. Szczególnym bogactwem i różnorodnością k o s t i u m ó w odznaczają się w pow. ż y w i e c k i m grupy Dziadów i Szlachciców. W skład ich wchodzi do 30 osób, różnego rodzaju przebierańców, których na tym miejscu nie będę opisywał, ponieważ zrobili to już przed 12 laty Barbara Bazielich i Stefan Deptuszewski w obszernym artykule, publikowanym w „Polskiej Sztuce Ludowej" . W pierwszych latach po I I wojnie światowej w gru­ pach tych przebierańców w y s t ę p o w a ł a cała czereda roz­ maitych postaci. B y ł tam Ksiądz, Kominiarz, Żebracy i Żebraczki, Diabły, Pachołki poganiające strzelaniem z biczów Jeźdźców harcujących na drewnianych koni­ kach, nakrytych wzorzystymi czaprakami, Niedźwiedzie i wiele innych. Ubiory ich były jeszcze wówczas w du­ żej mierze improwizowane z rozmaitych części starych strojów znajdujących się po domach. Jedynie niektóre, jak np. przebranie Niedźwiedzi, wykonywane były z ba­ ranich skór wyłącznie dla celów widowiskowych, po­ dobnie jak różnego kształtu nakrycia g ł o w y i maski. W ciągu kilkunastu lat niemal powszechnie wprowa­ dzono kostiumy specjalnie szyte z kolorowych materia­ łów, bogato zdobione, ze wspaniałymi niekiedy nakry­ ciami głów, czego przykładem są olbrzymie czapki wspomnianych w y ż e j Jeźdźców (il. 21, 26). W przebra­ niach tych widoczne są nieraz wyraźne w p ł y w y w z o r ó w czerpanych z ilustrowanych tygodników, kina czy tele­ wizji, co obserwujemy m. in. w sposobie kształtowania masek robionych z masy papierowej, przypomi­ nających ż y w o groteskowe postacie z zagranicznych ko­ r o w o d ó w k a r n a w a ł o w y c h (il. 25). Pojawiają się również nowe postacie, czasem brane z otoczenia, jak np. Wete­ rynarz, Lekarz, Telefonista, uliczny Fotograf, a niekiedy 3 213 �II. 22. Żydzi i Marszałkowie. Zielonki, pow. Kraków. II. 23. Żyd. Węgrzce. pow. pow. Kraków. 24 214 Kraków. U. 24. Herody Rzozów, �IL 25. Śmierć i Zyd ze „Szlachciców". Żabnica, pow. Żywiec. II. 26. Konik i Poganiacz z Dziadów. Cisiec, pow. Żywiec. wzięte z innej zupełnie kultury, jak np. postać Indianina w bogatym pióropuszu (il. 27). Podobną drogę rozwoju, jaką o b s e r w o w a l i ś m y u ż y ­ wieckich Szlachciców i Dziadów, widzimy także u Z a ­ pustnych Drobów, którzy w Ostatki krążą pojedynczo lub grupkami po wsi zbierając datki, za które wieczorem urządzają w gospodzie wspólną zabawę. Dawniej cho­ dzili oni z umazanymi sadzą twarzami, w prymitywnych przebraniach składających się ze starej odzieży i kożu­ chów opasanych słomianymi powrósłami. Dziś w ten sposób ubierają się jedynie mali chłopcy chodzący „po drobsku". Starsza młodzież natomiast przebiera się w improwizowane czy specjalnie w tym celu szyte kostiu­ my, przypominające raczej przebrania młodzieży akade­ mickiej w czasie „juwenaliów", a wieczorna zabawa przywodzi na m y ś l bal maskowy. Jak widać z przedstawionego tu przykładowo ma­ teriału, zwyczaje związane z okresem ś w i ą t zimowych utrzymują się zarówno w Krakowskiem, jak i na przy­ ległej Góralszczyźnie stosunkowo dosyć dobrze. Straciły one wprawdzie s w ó j dawny obrzędowy charakter, ale stanowią tradycyjną okazję do rozrywki, wspólnej za­ bawy, dając również możność zarobku uczestnikom biorącym czynny udział w widowiskach. Zdobyty tą drogą grosz bywa niekiedy wykorzystywany na cele społeczne. Zdarza się пр., ż e chodzenie z szopką czy Herody organizuje ochotnicza straż pożarna lub koło Związku Młodzieży Wiejskiej, a uzyskane fundusze przeznacza się na zakup sprzętu czy urządzenie świetlicy. Oprawa plastyczna widowisk bywa jak wiemy nie­ kiedy bardzo prymitywna. Wynika to albo z charakteru samego zwyczaju, który hamuje swobodny rozwój prze­ brania, co zachodzi np. w przypadku wykonywanych ze słomy ubiorów Drobów Noworocznych czy przebrań aktorów z pastorałki góralskiej, albo z braku inwencji i środków materialnych, niezbędnych do wzbogacenia kostiumów. Dawniej, gdy wynagrodzenie dla wszelkie­ go rodzaju kolędników ograniczało się najczęściej do skromnych darów w naturze, które zbierał do worka towarzyszący im Dziadek, i nie było pieniędzy na przy­ gotowanie kosztownych kostiumów, przebrania używane w czasie obrzędowych widowisk wykonywane były we w ł a s n y m zakresie przy użyciu najprostszych środków. Ograniczały się one w ł a ś c i w i e do mniej lub bardziej ozdobnych nakryć g ł o w y i drobnych dodatków, jak szarfy, papierowe lederwerki czy epolety, którymi przy­ strajano normalne ubrania. Obecnie w związku z ogól­ nym podniesieniem się stopy życiowej na wsi przeważa­ ją datki pieniężne i to wcale poważne, co powoduje, że przygotowanie specjalnych k o s t i u m ó w staje się inwe­ stycją w pewnym sensie opłacalną. Wspaniałe, zdobione świecidełkami korony i h e ł m y Herodów spod Krakowa, płaszcze królewskie, jedwabne kaftany dla świty, żło­ bione w drewnie maski żywieckich Dziadów i Szlachci­ c ó w wykonane są przez wiejskich specjalistów, którym za usługę trzeba niekiedy dobrze zapłacić. Ubogie przebrania, przypominające dawniejsze czasy, zachowały się do dnia dzisiejszego przede wszystkim we wsiach mniej wystawionych na oddziaływania miasta i to głównie w ó w c z a s , gdy uczestnikami i organizatora­ mi widowiska są ludzie starzy lub też chłopcy w wieku szkolnym, nie posiadający środków finansowych potrzeb­ nych dla sporządzenia bogatszych kostiumów. Elementem, który wprowadza nowości i rozwija zewnętrzną oprawę ludowych widowisk, jest dorosła młodzież. Ona to sprawia sobie stroje specjalnie prze­ znaczone dla celów widowiskowych, stosuje nowe spo­ soby sporządzania masek (np. z masy papierowej), wprowadza do grup nowe postacie, jak to widzieliśmy np. w żywieckich Dziadach. Rozwój ten odbywa się w sposób zupełnie naturalny, bez jakiejkolwiek inge­ rencji z zewnątrz. Z jednej bowiem strony mamy wieś, która zwyczajowe widowiska życzliwie przyjmuje i chęt­ nie za nie płaci, z drugiej uczestników grup, którzy 215 �widoczne są jak wiemy nie tylko w tym, że w zespo­ łach pojawiają się nowe postacie obce naszej tradycji, jak np. Indianin czy zwierzęta egzotyczne, ale i w pla­ stycznej kompozycji k o s t i u m ó w i masek . Wzmagające się wśród społeczeństwa zainteresowa­ nia folklorem powoduje, że widowiska obrzędowe coraz częściej pojawiają się na scenie, w telewizji, w kroni­ kach filmowych. Daje to w i e l k ą satysfakcję wiejskim wykonawcom i przyczynia się niewątpliwie do podtrzy­ mania tradycyjnych zwyczajów, ale równocześnie przy­ spiesza zmiany, które je od tej tradycji oddalają. Przykładem może być u ż y w a n i e masek . J a k długo ze­ społy produkowały się wyłącznie w kameralnych wa­ runkach izby wiejskiej, m ó w i e n i e czy śpiewanie w masce nie przeszkadzało słuchaczom w odbieraniu tekstu. Obecnie, gdy zespół taki znajduje się na scenie w dużej sali, słowa wygłaszane przez zamaskowanych aktorów dochodzą na w i d o w n i ę już tylko w postaci niezrozu­ miałego bełkotu. Ażeby tego uniknąć, niektóre grupy kolędnicze likwidują maski na rzecz charakteryzacji, gdyż przyprawione brody i w ą s y nie tłumią głosu. 4 5 II. 27. Indianin ze „Szlachciców". Żywiec. Pietrzykowice, pow. chcą swoich widzów zadowolić, spodobać się im, oszoło­ mić ich wspaniałością k o s t i u m ó w i r e k w i z y t ó w i tym sposobem wygrać walkę z ewentualnymi konkurentami. Rozwój przebrań i k o s t i u m ó w odbywa się przeważ­ nie w ścisłym powiązaniu z tradycją. Obserwujemy to przede wszystkim w grupach przedstawiających Trzech Króli czy Herody, gdzie charakter ubioru nie zmienia się w sposób zasadniczy, przybywa mu tylko zewnętrz­ nej wspaniałości. Jedyną istotną nowością, jaką tu trze­ ba podkreślić, jest widoczne w niektórych grupach herodowych zastępowanie tradycyjnych strojów świty królewskiej współczesnymi, autentycznymi mundurami wojskowymi lub straży leśnej, uzupełnianymi czasem przez różne dekoracyjne dodatki. Najbardziej od "form tradycyjnych odbiegły kostiu­ my żywieckich Dziadów i Szlachciców, u których naj­ więcej zaobserwować można nowości i obcych w p ł y ­ wów. Przedostały się one tam najprawdopodobniej za pośrednictwem prasy, kina i telewizji. W p ł y w y obce 1 J . St. Bystroń, Etnografia Polski, Warszawa s. 171. K s . M. Mioduszewski, Pastorałki i kolędy, ków 1908, s. 261. B. Bazielich, St. Deptuszewski, „Szlachcice" i dy" — widowiska zwyczajowe, „Pol. Szt. Lud.", R. 1959, nr 1—2, s. 20—60. 2 3 Chęć podobania się miejskiej publiczności, zwróce­ nia na siebie uwagi, ażeby dostać się na ekran kinowy czy telewizyjny, skłania autentyczne zespoły wiejskie do pewnego efekciarstwa. T y m zapewne należałoby tłuma­ czyć niejedno dziwactwo w zakresie treści czy formy plastycznej, pojawiające się w niektórych grupach ży­ wieckich D z i a d ó w lub Szlachciców, wielokrotnie w y s t ę ­ pujących na scenie przed miejską publicznością, a także przed obiektywami kamer kinowych i telewizyjnych. Przeciwwagą, która w pewnej mierze hamuje roz­ wój idący w kierunku n i e w ł a ś c i w y m , stanowią organi­ zowane w różnych miejscowościach (Żywiec, Rabka, Myślenice, Będzin) konkursy na zwyczaje zimowe. Sądy konkursowe, złożone z osób znających się na folklorze, przez odpowiednią politykę, stosowaną przy rozdziale nagród i przyznawaniu wyróżnień, starają się popierać formy rozwojowe w y w o d z ą c e się z rodzimej tradycji i przeciwstawiać się równocześnie obcym, bezkrytycznie wprowadzanym wtrętom. W osrtaitnitih 'Czasach amatorskie zespoły pieśni i tań­ ca zaczęły włączać do swych programów obrzędy i zwy­ czaje. Forma, w jakiej się to odbywa, jest dość swo­ bodna. Pomijając treść obrzędu czy zwyczaju, przy­ krawanego do potrzeb scenicznych, poddany jest prze­ róbkom i adaptacjom również kostium, a czasem i rek­ wizyt, który po opracowaniu go przez scenografa różni się dość zasadniczo od autentycznego. Trudno jest dziś przesądzać, jaki to będzie miało w p ł y w na przemiany przebrań i k o s t i u m ó w u ż y w a n y c h przez wiejskie grupy organizujące widowiska w terenie. Przypuszczać jedy­ nie można, że opracowane przez znane i cieszące się autorytetem zespoły formy prezentacji zwyczajów ludo­ wych, spopularyzowane odpowiednio przez telewizję, staną się wzorem chętnie naśladowanym przez wiejskie grupy kolędnicze. Nie będzie to jednak chyba najwłaś­ ciwsza droga inspiracji dla rozwoju kultury ludowej, która powinna czerpać ożywcze soki przede wszystkim z własnej tradycji, a nie ze sceny, gdzie obrzędy i zwy­ czaje prezentuje się już w formie artystycznie prze­ tworzonej. PRZYPISY 1947, Z. Cieśla-Reinfussowa, Obrzędy ludowe w kon­ kursach, pokazach i w terenie, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1969, nr 2, s. 129. Kra­ R. Reinfuss, Die Volksmasken in Polen, Schweizerisches Archiv für Volkskunde, Basel 1967, Heft 3—4, „Dzia­ s. 134 i nast. XIII, 4 5 rot.: Stefan Deptuszewski - il. 1, 2, 10; Jerzy MŁraki — II. 18, 21; Roman Reinfuss - il. 3-9, 11-17, 19, 20, 22-27. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6a3e35fe30299f9f1ba45d65b911d23.pdf b54612b7fda16e57d5a6e5cd7ef21d17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4596 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rok obrzedowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4269 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource "Mikołaje" z Łąki / Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.207-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Spyra, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Spyra „MIKOŁAJE" Z ŁĄKI We wsi Ł ą k a pow. Pszczyna każdego roku odbywa się ciekawy zwyczaj z w i ą z a n y z odpustem w miejscowym kościele pod wezwaniem św. Mikołaja, w dniu 6 grudnia lub najbliższą tej daty niedzielę. Zwyczaj ten przedstawiam na podstawie relacji Agniesz­ k i N o c o ń i Ottona Zieleznika, m i e s z k a ń c ó w Ł ą k i , odtwarza­ jąc widowisko, k t ó r e miało miejsce 10 grudnia 1972 r. Od wczesnego p o p o ł u d n i a chodzą po wsi grupy prze­ bierańców. Tradycje tego zwyczaju sięgają dawnych cza­ sów. Nie u d a ł o się nam stwierdzić jednak od kiedy on w Łące istnieje. Prawdopodobnie jest to jedyna miejscowość na G ó r n y m Śląsku, w k t ó r e j zwyczaj ten do dziś jest bardzo ż y w o t n y . Świadczy o t y m fakt, że w t y m roku chodziło po Ł ą c e 9 grup. P o n i e w a ż k a ż d a z nich liczy co najmniej 10 osób, a więc ok. 100 m ł o d y c h ludzi bierze udział w t y m obrzędzie. Przy ogólnej liczbie ponad 1000 m i e s z k a ń c ó w wsi jest to d u ż y procent i świadczy o stosunku społeczności Ł ą k i do tego ludowego o b r z ę d u . Cieszy się on zresztą d u ż y m poparciem ludności, o czym świadczy fakt, że gdy poprzedni proboszcz chciał zwyczaj ó w zlikwidować, społeczność wiej­ ska przeciwstawiła się t e m u stanowczo. N o w y proboszcz otoczył ten zwyczaj o p i e k ą . Ł ą k a jest zresztą znana z ciekawych pieśni ludowych, interesujących opowieści o „ u t o p c a c h " i „ m ł y n o r z a c h " zbieranych przez miejscowego p o e t ę ludowego Jana Kupca, a t a k ż e przez nieżyjącego j u ż również p . Pilot г, zw. „Pilo­ tek". A oto opis tego zwyczaju. P r z e b i e r a ń c y składają się z trzech grup. Pierwsza z nich, t o : Mikołaj, Biskup i K s i ą d z . W c h o d z ą do izby poszczególnych gospodarzy jako pierwsi. Reszta osób pozostaje na zewnątrz, s t r a s z ą c i goniąc przy­ padkowych przechodniów, gapiów, a szczególnie m ł o d e dziewczęta, k t ó r e p r z y t u l a j ą do siebie, b r u d z ą c je przy t y m s a d z ą lub kłując szpilkami, k t ó r e są powtykane do rogów D i a b ł a , do nosów i „ l a r w y " Śmierci. Grupa pierwsza (mikołaje) pozdrawia najpierw domow­ n i k ó w s ł o w a m i : K s i ą d z : „ n i e c h bydzie pokwolony Jezus Chrystus, niech pokój i szczynście zamieszko w t y m d o m u " . Tutaj n a s t ę p u j e dwukrotno uderzenie p a s t o r a ł e m o podłogę i grupa śpiewa 2 p i e ś n i . Czasami z g r u p ą pierwszą do izby wchodzi również harmonista, a k o m p a n i u j ą c ś p i e w a j ą c y m . Charakter pieśni wskazuje na ich kościelne pochodzenie (kadencje), lecz sposób w y k o n y w a n i a jest j u ż wybitnie regionalny. Tekst jest również chyba przeinaczony, a fragmenty nielogiczne. Melodyka interpretowana jest dość swobodnie, r y t m i k a — przypadkowa. A oto te dwie p i e ś n i : I I . 1. „ M i k o ł a j e " z Ł ą k i . 207 �Tl. 2. „Mikołaje" z Łąki. 1) Pragniesz cudów z nieba pragniesz cudów z nieba ufać błagać trzeba Mikołaj z pomocą spieszy dniem i nocom, ciemnymu wzrok wraco chromymu krok skraco i rodzaj niewieści w godzinie boleści gdy z wiarom go wzywo ratunek dobywo. I 2) Niech bydzie B ó g nasz pokwolony niech bydzie B ó g nasz pokwolony święty Mikołaju niech wzsystkie niebieskie tryumfy do górnego kraju otwarta droga kto sie do Boga udo przez niego, dojdzie wiecznego pokój, azozynśliwości. |, JJ]|J,| |^|.j-JJ )JJ.I l ^ J J i V t ^ ^ J J J J J ^ J ^ J r n j J n , : | ] JJ S rf f ir 1| l l r �Po odśpiewaniu pieśni Mikołaj zbiera d a t k i do skar­ bonki. Ciekawa rzecz, że w przeciwieństwie do pozostałych przebierańców „ Ś w i y n c i " nie piją podawanego i m alkoholu. U m o w n o ś ć jest t u więc dość daleko p o s u n i ę t a . Stroje grupy p i e r w s z o j : 1) Mikołaj — ubrany w ornat z m a t e r i a ł u obszyty imitacjami srebra, na głowie —• tiara biskupia, malowana i m i t a c j ą złota. Broda i w ą s y okalają twarz, p o m a l o w a n ą dość kolorowo. W r ę k u — „ s z k a r b o n k a " — skrzynka oblepiona staniolem kolorowym. 2) Biskup — ubrany podobnie j a k „ M i k o ł a j " , lecz skromniej, bez brody i w r ę k u dzierży p a s t o r a ł poma­ lowany na srebrno. 3) K s i ą d z — na głowie biret. U b r a n y w imitację sutanny, na niej k o m ż a haftowana, biała. S t r o j e g r u p y d r u g i o j : 1) K o z a — w kurtce z f u t r a baraniego przepasana szerokim pasem s k ó r z a n y m zdobionym m o s i ę ż n y m i dzwonkami i k u l k a m i . N a głowie — d u ż y łeb kozy z posrebrzonymi rogami, na k t ó r y c h sterczą sztuczne kolorowe k w i a t k i i w s t ą ż k i . Jedna z K ó z m i a ł a na łbie rogi jelenie, a na k a ż d y m r o ż k u ż a r ó w k ę , k t ó r a m i g o t a ł a (podłączenie do baterii). W n ę t r z e otwartego pyska jest również podświetlone na czerwono. 2) Dioboł — kostium jednoczęściowy (kombinezon) przeważnie czerwony, obszyty gęsto b i a ł y m i frędzlami. N a głowie czerwona „ l a r w a " z przyczepionymi trzema, zrobionymi z czarnej szmaty, rogami, p e ł n y m i powtykanych szpilek, k t ó r y m i bodzie dziewczęta w "czasie przytulania. N a plecach — wymalo­ wana czaszka z piszczelami i napis „ m e m e n t o m o r i " . Ogon dość długi, z włosia końskiego. W r ę k u — cep względnie bicz, k t ó r y m Dioboł bije napotkane dziewczyny i dzieci. 3) Śmiercica — ubrana w białe płócienne spodnie i białą koszulę lub c h u s t ę , p o m a l o w a n ą w ż e b r a i kości. N a gło­ w i e — biała „ l a r w a " , w r ę k u — kosa, k t ó r ą łapie dziew­ częta. 4) Na W na Ż y d — w czarnym fraku lub garniturze oraz w meloniku. twarzy binokle. T r z y m a s k r z y n k ę - k r a m i k na pasku. skrzynce nosi towary, k t ó r y m i handluje (oczywiście niby) — j a k i e ś staniki, paski damskie, obrazki i t p . 5) Baba — mężczyzna, przebrany za dziewczynę, pomalo­ wany w y z y w a j ą c o , na głowie peruka z warkoczami i koloro­ wa chustka. Biust wypchany, w r ę k u kosz wiklinowy. Ta grupa przebierańców wpada do domostw gwaltownio wraz z k a p e l ą i natychmiast rozpoczyna dzikie harce. P r z e b i e r a ń c y p o r y w a j ą do t a ń c a wszystkie kobiety, kłując je i bodąc w czasie t a ń c a . Kapela gra j u ż przeważnie melodie współczesne, marszowe, a nawet przeboje. W czasie przerwy gospodarz obowiązkowo częstuje p r z e b i e r a ń c ó w w ó d k ą , a gospodyni „ s z e w k a m i " (są to okrajki kołaczy). Po k i l k u t a ń c a c h przebierańcy idą dalej, bo n a s t ę p n i gospodarze już czekają. S t r o j e i i n s t r u m e n t y k a p e l i . Skład i n ­ s t r u m e n t ó w b y w a różny, od akordeonu solo do czteroosobo­ wego: akordeon, b ę b e n z talerzami, klarnet C, t r ą b k a C. Skrzypiec nie s p o t k a l i ś m y w ogóle, s ą one zresztą rzadkim instrumentem w regionie p s z c z y ń s k i m . Kapela ubrana jest przeważnie po cywilnemu, t y l k o n i e k t ó r z y z m u z y k a n t ó w noszą k u r t k i baranie, natomiast prawie wszyscy m a j ą na głowach s t o ż k o w a t e kapelusze. I I . 3. „ M i k o ł a j e " z Ł ą k i . 209 �П. 4. „Mikołaje" z Łąki. W roku 1972 działało w Łące 9 grup. Nie zauważyliśmy konfliktów między nimi. Zdawało się nam, że mają swoje rejony, z góry ustalone. Nie było też bijatyki. P ó ź n y m wieczorem, przebierańcy zbierają się w gospodzie względnie u jakiegoś gospodarza, dzieląc zyski i omawiając wrażenia. Reasumując — zwyczaj ten jest jeszcze ż y w o t n y na wsi i wolno sądzić, iż długo jeszcze będzie egzystował kon­ tynuując dawne tradycje. Fot.: Autor—ii. 1-4. �Anłoni Słelmach PAMIĄTKA ZNIESIENIA PAŃSZCZYZNY W ŁOWCZY W Łowczy, wsi leżącej w pow. lubaczowskim, ciąg­ nącej się malowniczo po obu brzegach głębokiego parowu wcinającego się w zachodnio stoki Roztocza z a c h o w a ł się podworski park d o m i n u j ą c y swym położeniem ponad całą okolicą; na przeciw parku, po drugiej stronie w ą w o z u — dziewiętnastowieczna drewniana cerkiewka k r y j ą c a w pod­ ziemiach grobowiec rodziny M a t c z y ń s k i c h , obok, przy cerkwi — dzwonniczka, kilka kamiennych k r z y ż y , a wśród nich klasycystyczny nagrobek Ignacego Thullie, zmarłego 15 stycznia 1848 г.; opodal — zaniedbany cmentarz z niep o k a ź n ą k a p l i c z k ą wzniesioną niedługo po śmierci Ignacego. Niewiele ponadto śladów przechowała wieś ze swej wielo­ wiekowej przeszłości. 1 Ł o w c z a b y ł a wsią szlachecką. Od r o k u 1637 należała do B e l ż e c k i c h , w X V I I I w. do Matczyńskich, a w n a s t ę p ­ n y m przeszła przez ręce k i l k u rodzin. Maria, c ó r k a Jana Matczyńskiego, 1° voto Cybulska, 2° voto Gwinczewska , utraciła Łówczę w drodze licytacji w 1840 т.'. N o w y m n a b y w c ą wsi b y ł wspomniany Ignacy Thullie, t r z e ź w y kalkulator szacujący wieś w 1838 r. na 12 tysięcy złp.s. Analizując a t u t y p r z e m a w i a j ą c e za pozbyciem się d ó b r w Świrzu i nabyciem innych brał pod u w a g ę „procesliwość" świrskich c h ł o p ó w . Łówczę oczywiście n a b y ł z c h ł o p a m i . Może b y l i oni mniej ,,procesliwi", ale podobnie j a k i chłopi innych wsi galicyjskich, zależnie od wielkości posiadanej ziemi, obciążeni byli do 1848 powinnościami pańszczyź­ nianymi . 2 5 6 7 r Pod wpływ em w y d a r z e ń 1846 roku, p o w t a r z a j ą c y c h się s t r a j k ó w chłopskich i rewolucyjnego wrzenia Wiosny L u d ó w zniesionie p a ń s z c z y z n y w Galicji stało się koniecznością. Zanim do tego doszło — o duszę chłopa galicyjskiego sto­ czono jeszcze zaciekłą walkę m i ę d z y r z ą d e m austriackim a polskim obozem niepodległościowym, walkę, z k t ó r e j r z ą d wyszedł zwycięsko. Stronie polskiej szlo o to, aby unie­ możliwić biurokracji austriackiej wykorzystanie chłopów przeciwko ruchowi wyzwoleńczemu. Nie zważając na w y n i k i pertraktacji prowadzonych przez d e p u t a c j ę polską we Wied­ niu, K o m i t e t i akademicy krakowscy dn. 7 kwietnia, a świeżo p o w s t a ł a Rada Narodowa we Lwowie — 17 kwietnia 1848 r. wydali odezwy nawołujące do dobrowolnego zniesienia p a ń s z c z y z n y . Rozesłano do dworów formularze zrzeczenia się p a ń s z c z y z n y . W y s t a r c z y ł o t y l k o wpisać d a t ę i p o d p i s a ć się przy ś w i a d k a c h . T e r m i n darowania p a ń s z c z y z n y ustalono na 23 kwietnia, na pierwszy dzień Wielkanocy. Chcąc wyprzedzić termin wielkanocny gubernator Galicji, Stadion, pośpiesznie, nawet bez zgody cesarza, opublikował we Lwowie w Wielką S o b o t ę 22 kwietnia (w Krakowie — w poniedziałek 24 kwietnia) obwieszczenie, że z rozkazu cesarza p a ń s z c z y z n a zostaje zniesiona od 15 maja. W y d a n y później akt cesarski pozwalał głosić, że d o b r o c z y ń c ą chłopów jest cesarz, nie szlachta ani rewolucjoniści . D u ż y sukces propagandowy, u t r w a l a j ą c y przekonanie o dobrej woli cesarza odniósł r z ą d austriacki w Galicji wschodniej za p o ś r e d n i c t w e m Głównej R a d y Ruskiej powołanej do życia 2 maja 1848 r. z inicjatywy Stadiona. Główna Rada Ruska u z n a ł a dzień nadania konstytucji i zniesienia p a ń s z c z y z n y w Galicji za dzień odrodzenia i zmartwychwstania narodo­ wego. W „ W e z w a n i u " z dnia 23 marca 1849 r. dzień 15 maja 8 I I . 1. Ogiócl podworski w Łowczy, pow. L u b a c z ó w . 211 T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b90ab431b82b85ac8b8ca990d519bc0.pdf 3f1eae6b5760f8cb516434495a026f29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5109 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Rouch, Jean (1917-2004) Łaszczyński, Andrzej (1919-2003) Ter-Oganian, Leon( 1910-2002) Szewczyk Zdzisław (1918-2004) Dydowicz, Janina (1930-2003) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4740 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 VI. IN MEMORIAM JANINA DYDOWICZ (1930-2003) Janina Dydowicz, z domu Kroczyńska, urodziła się 3 września 1930roku w Wołorninie. W 1946 roku wraz z rodziną przybyła do Poznania i w tym mieście zamieszkała już na stałe. W 1950 roku ukończyła gimnazjum ogólnokształcące im. Dąbrówki. W latach 1951-1956 studiowała na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Poznańskiego, uzyskując w 1956 roku tytuł magistra historii kultury materialnej. Jeszcze przed ukończeniem studiów wykonywała zlecenia pracując w Muzeum Archeologicznym, w Katedrze Etnografii oraz w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, a także w Poznańskim Oddziale Towarzystwa Historycznego. Wydział Kultury WRN w Poznaniu zatrudniałjąjako konsultanta w sprawach dotyczących kultury ludowej. W związku z tym, że w Poznańskim Oddziale PTH oraz w IHKM PAN zajmowała się m.in. prowadzeniem bibliotek, w kręgu jej zainteresowań pojawiło się zagadnienie czytelnictwa w bibliotekach naukowych. W międzyczasie, pod kierunkiem prof. Jerzego Topolskiego, przygotowywała rozprawę doktorską "Historyczne warunki kształtowania i zanikania zwyczajów gospodarczych", którą obroniła w 1963 roku. W 1964 roku została zatrudniona w Bibliotece Głównej UAM w Poznaniu w Sekcji Bibliograficznej Oddziału Informacji Naukowej na stanowisku bibliotekarza. Już w 1969 roku powołano ją na stanowisko kierownika tej Sekcji. Stopień starszego kustosza dyplomowanego uzyskała w 1976 roku. Od 1972 roku do przejścia na emeryturę w 199 l roku kierowała Oddziałem Prac Naukowych i Dydaktycznych. Przez kolejnych 10 lat,już w niepełnym wymiarze czasu, zatrudniona była w Oddziale Udostępniania Zbiorów. 1. Dydowicz prowadziła szeroką działalność dydaktyczną, kształcąc bibliotekarzy, a także młodzież akademicką, którą m.in. uczyła umiejętności korzystania z księgozbiorów naukowych. W formalnych opiniach podnoszono jej niezwykłą aktywność zawodową i społeczną, wysoki profesjonalizm, wielkie zaangażowanie w programowanie i organizację tradycyjnych i nowatorskich form szkolenia studentów i młodej kadry bibliotekarskiej. Jej różnorodne zainteresowania i osiągnięcia w dziedzinie naukowo-badawczej znalazły wyraz w szerokiej działalności upowszechnieniowej oraz w licznych publikacjach związanych nie tylko z bibliotekarstwem, ale także z tymi dyscyplinami, które stanowiły podstawę jej studiów,jak historia kultury materialnej i etnografia. Uczestniczyła m.in. w pracach Komisji Koordynacji i Badań nad Dziejami Wsi Polskiej przy Instytucie Historii PAN w Warszawie, wygłaszała referaty z tego zakresu (m.in. na Kongresie Kultury Polskiej w 1966 roku). Będąc już w 1974 roku członkiem Oddziału Poznańskiego Komisji Badań Regionalnych PAN,jak również współpracując z Komisją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, opracowywała rozdziały do takich publikacji jak m.in. Wielkopolska w XXX-leciu, Dzieje Gniezna, �Inmemoriam 412 Dzieje Poznania, Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Opracowała również artykuły do następujących pozycji wydawniczych: 60D-lecie Koła, Ziemia Jarocińska w Polsce Ludowej. Większość z kilkudziesięciu jej publikacji dotyczy głównie metodologii nauk, naukoznawstwa, infonnacji naukowej i bibliotekoznawstwa. Szczególnie należy także podkreślić jej wkład badawczo-naukowy w zakresie kultury ludowej Wielkopolski. J. Dydowicz była od początku członkiem zespołu powołanego przez prof. Józefa Bursztę w 1957 roku w celu przeprowadzania badań na terenie Wielkopolski, ziemi lubuskiej i w Koszalińskiem oraz opracowania monografii na podstawie uzyskanych materiałów. Udział w szeroko zakrojonych tematycznie badaniach i ich krótkie tenniny realizacji wymagały od zespołu (w tych trudnych powojennych czasach) szczególnej mobilizacji, dyscypliny, dyspozycyjności, a także odporności psychofizycznej. J. Dydowicz podjęła ten trud, realizując zadania z właściwą sobie odpowiedzialnością, energią i entuzjazmem. Zawsze uśmiechnięta, życzliwa i koleżeńska. Łatwo nawiązywała kontakty z miejscową ludnością, pozyskiwała ich zaufanie i pełną akceptację oraz uznanie członków zespołu badawczego. Była współautorką Kultury ludowej Wielkopolski - trzytomowej pracy zbiorowej pod redakcją Józefa Burszty wydanej przez Wydawnictwo Poznańskie w latach: t. l, 1960; t. 2, 1962; t. 3, 1967. Opracowała artykuły: Wnętrze chałupy (t. l), Zwyczaje i obrzędy doroczne (t. 2), Zbieractwo (t. 2). Jej uczestnictwo w badaniach w Koszalińskiem zaznaczyło się artykułem Rok obrzędowy wczoraj i dziś, w pracy zbiorowej pod kierunkiem i redakcją Józefa Burszty Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, wydanej w 1964 roku przez Wydawnictwo Poznańskie. J. Dydowicz była zawsze bardzo związana z rodziną, którą założyła w 1951 roku, wychodząc za mąż za Zbigniewa. Miała dwie córki - Hannę i Ewę. Za zasługi w pracy naukowej, dydaktycznej i społecznej otrzymała liczne nagrody, wyróżnienia i odznaczenia, m.in: Złoty Krzyż Zasługi (1989), Srebrny Krzyż Zasługi (1981), Zasłużony dla Województwa Poznańskiego (1985), Zasłużony Działacz Kultury (1980), Honorowa Odznaka Miasta Poznania (1975), Zasłużony dla rozwoju informacji naukowej (1989), Nagroda Rektora UAM (1974, 1982). Publikacje etnograficzne Janiny Dydowicz 1960 1963 1964 1964 1965 1965 1965 1967 1969 Wnętrze chałupy, w: Kultura Ludowa Wielkopolski, red. J. Burszta, t. 1, Poznań, s. 163-197, ił. Wielkopolskie zapusty, "Polska Sztuka Ludowa", nr 2, s. 72-81, ił. Rok obrzędowy wczoraj i dziś, w: Stare i nowe na wsi koszalińskiej, red. J. Burszta, Poznań, s. 208-234. Zbieractwo w Wielkopolsce, w: Kultura Ludowa Wielkopolski, red. J. Burszta, t. 2, Poznań, s. 299-329, ił. Literatur zur volkskundlichen Gegenwatschung-Polen, "Deutsche Jahrbuch rur Volkskunde", Teil II, s. 343-358. Problematyka i metody badań nad wiejskimi zwyczajami gospodarczymi, ,,Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr l, s. 87-101. (ree.) O metodołogiczeskich woprosach istoriczeskoj nauki. Woprosy Istorii 1964 nr 3, s. /-68 - "Studia Metedologiczne" nr l, s. 139-141. Zwyczaje i obrzędy doroczne w Wielkopolsce, w: Kultura Ludowa Wielkopolski, red. J. Burszta, t. 3, Poznań, s. 11-89, ił. O kryteriach doboru wsi do badań monograficznych, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 3, s. 387-399. Aleksandra Wojciechowska �Inmemoriam 413 ANDRZEJ ŁASZCZYŃSKI (1919-2003) Urodził się 19lutego 1919 roku w Jodłowniku k. Limanowej, w ziemiańskiej rodzinie Witolda i Janiny z Romerów. Egzamin dojrzałości zdał w 1939 roku w gimnazjum im. św. Jana Kantego w Poznaniu. Przez cały okres okupacji pracował w nadleśnictwach myślenickim i bocheńskim jako robotnik leśny, gajowy, później leśniczy, równocześnie działając w partyzantce, w Batalionach Chłopskich, potem w Armii Krajowej - w placówce "Dwór" Dobra, obwodu "Lina" Limanowa pod pseudonimami "Wierzbno" i "Andrzej". Dosłużył się stopnia plutonowego z cenzusem. Po ujawnieniu się w 1945 roku rozpoczął studia na Wyższych Kursach Leśnych UJ w Krakowie, kontynuował je od 1946 roku na Uniwersytecie Wrocławskim, będąc równocześnie asystentem i starszym asystentem. W 1948 roku uzyskał tam magisterium z filozofii w zakresie geografii i geologii i pozostałjeszcze przez rok na tej uczelni, wykonując jednocześnie mapy Dolnego Śląska dla Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. W latach 1949-1953 pracował w Państwowym Instytucie Hydrologiczno-Meteorologicznym w Gdyni, potem w Warszawie, gdzie został kierownikiem sekcji w wydziale geologii surowców wtórnych. Równocześnie współpracował z Biurem Projektów Wodnych i Melioracji, po czym w 1953 roku, kiedy przeniósł się do Krakowa, podjął stałą pracę w krakowskim oddziale tegoż Biura, dochodząc do stanowiska starszego projektanta. Pracował w nim do 1971 roku, ale równolegle prowadził zajęcia dydaktyczne w Wyższej Szkole Pedagogicznej (1956-1958), w Instytucie Geografii UJ (1959-1961), potem także na Wydziale Leśnym Wyższej Szkoły Rolniczej. W 1971 roku obronił pracę doktorską u prof. Bolesława Alexandrowicza na Wydziale Leśnym Wyższej Szkoły Rolniczej w Krakowie i tam podjął pracę dydaktyczną. Na Akademii Rolniczej pracował do emerytury, na którą przeszedł w 1984 roku. Z etnografią zetknął się podczas swych geograficznych studiów we Wrocławiu, uczęszczając na zajęcia Romana Reinfussa. Prowadził wówczas z przyjacielem badania terenowe w obu dziedzinach. Prezentować się musieli wówczas dosyć podejrzanie - gdyż jak wspominał póżniej prof. Reinfuss - wielokrotnie wiejskie posterunki milicji sprawdzały u władz uczelni ich tożsamość i legalność delegacji. Zainteresowania kulturą ludową i krajoznawstwem przetrwały długo. Podczas swych licznych wypraw w teren, tak służbowych, jak i rekreacyjnych, wiele obserwował z tego zakresu. Dzielił się swymi spostrzeżeniami w kilku artykułach i przyczynkach na łamach "Ziemi" pod koniec lat 50. i również w dalszych latach, ponieważ znajomość z prof. Reinfussem przerodziła się w trwałą przyjaźń. Podczas wizyt w Pracowni Badania Sztuki Ludowej IS PAN przynosił zdjęcia interesujących kapliczek i figur odkrytych w leśnej głuszy, wskazywał stare budynki wiejskie. Do oddziału krakowskiego PTL wstąpił w 1959 roku, ale rzadko pokazywał się na zebraniach. Należał raczej do samotników. Uaktywnił się dopiero w 1990 roku w Światowym Związku Żołnierzy Armii Krajowej, w gronie dawnych towarzyszy z partyzantki. Zmarł 8 listopada 2003 roku, pochowano go z honorami wojskowymi w kwaterze AK na Cmentarzu Batowickim w Krakowie. Ewa Fryś-Pietraszkowa �lnmemoriam 414 JACEK OLĘDZKI (1933-2004) Latem tego roku, 11 sierpnia, po wielomiesięcznej chorobie zmarł nasz kolega, który w polskiej humanistyce i w etnologicznym polskim życiu naukowym zajmował miejsce niepoślednie, godne naj znakomitszych. Zajmował je nie dlatego, że skutecznie wspinał się po szczeblach akademickiej kariery, ale dzięki realizowanym pomysłom naukowym i badawczym, oryginalnym interpretacjom teońi, metod i tekstów już publikowanych, rzadko spotykanej intuicji w ocenie dzieł artystycznych. Studia i całe życie naukowe Jacka Olędzkiego związane było z warszawskim ośrodkiem etnograficznym. W roku 1955 ukończył studia na Uniwersytecie Warszawskim ijako asystent rozpoczął pracę w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Tu właśnie, w roku 1965, uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych. Od roku 1969 do 1973,jako dziennikarz Wydawnictw Współczesnych RSW "Prasa", zajmował się niepopularnym w owych czasach realnego socjalizmu rodzajem publicystyki, pisząc o paradoksach polskiej kultury, o zwyrodniałych obyczajach społeczeństwa, o śmiesznościach życia codziennego i o nonsensach świętowania. Pisał też o swoich doświadczeniach jako badacza kultur innych kontynentów. Wiele też publikował w czasopismach etnograficznych (w "Etnografii Polskiej" i w "Polskiej Sztuce Ludowej", potem w "Kontekstach"). W 1974 roku powrócił do nauki dzięki etatowi adiunkta w ówczesnym Studium Afrykanistycznym UW, a potem osiadł na uniwersyteckim Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych. Ale habilitację w roku 1991 uzyskał na Wydziale Historycznym. Przechodząc na emeryturę w 1999 roku, wprawdzie pożegnał się z uczelnią, ale nie przeIWał kontaktów naukowych i pisania. Przez całe życie był związany przede wszystkim z etnologią. Od początkowych zainteresowań sztuką ludową, Kurpiami i Mazowszem, czego dowody pozostawił w pierwszych artykułach i książkach, poprzez refleksje mongolskie, afrykańskie studia w Senegalu, aż po powrót do mazowieckich korzeni w Murzynowie. Ta naukowa droga życia Jacka Olędzkiego wiedzie przez kilka miejsc, w których nieco dłużej się zatrzymał. Najpierw oczywiście Kurpie, gdzie przyglądał się artystycznym wypowiedziom tamtejszych mieszkańców, zawartym w ich oryginalnej sztuce i w obyczajach. Potem Mongolia (uczestniczył w pierwszych naukowych ekspedycjach organizowanych przez prof. Witolda Dynowskiego), gdzie zafascynowali go araci, ukazując mu świat serdecznych, aczkolwiek surowych więzi z przyrodą i ze zwierzętami. Następnie Afryka - pierwsza wielomiesięczna podróż z uniwersytecką wyprawą na ten kontynent przez prawie całą Afrykę Środkową, potem roczny pobyt w Senegalu, dzięki stypendium Institut Fondamentale d' Afrique Noire. Powrócił stamtąd z tysiącami zdjęć i notatek, wrażeń i refleksji, które z czasem zaowocowały zbiorem esejów zatytułowanym Ludzie wygasłego wejrzenia. Szkice poświęcone wybranym kulturom pierwotnym dawnego i w.spółczesnego świata, wydaną w 1999 roku. Ale wcześniej opublikował inną książkę, tę, w której śledził losy ludzi z wioski, gdzie zatrzymał się na dłużej: Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturowej mieszkańców wioski nadwiślaJlskiej XVIII-XX wieku, �Inmemoriam 415 wydane w roku 1991. Tę książkę uznano za godną habilitacji, natomiast Ludzie wygasłego wejrzenia okazali się godni profesury na Wydziale Historycznym UW. Przewód profesorski dobiegł końca latem 2004 roku, finału jednak Jacek 01ędzki już nie doczekał. Urzędnicza indolencja odebrała i jemu, i nam tę satysfakcję. Naukowe obserwacje notował Jacek 01ędzki nie tylko słowami. Aparat fotograficzny i filmowa kamera były dla niego równie użytecznymi, a doskonale ze słowem zgranymi narzędziami pracy. W tych technikach dokumentujących obrazem życie spotykanych ludzi był chyba zawodowcem. Nie chodzi jednak tylko o ukończone kursy - np. w 1957 roku został absolwentem Studium Realizatorów Filmów Naukowych we Wrocławiu - ale przede wszystkim o znaczenie, jakie przywiązywał do obrazu filmowego czy fotografii oraz o intuicję w tworzeniu obrazowej dokumentacji naukowej. Każdą bowiem rozprawę, artykuł czy książkę rozpoczynał od wyboru fotografii, które stawały się swoistym kwestionariuszem, natomiast słowa opisywać musiały wydobywane stamtąd problemy. Tak właśnie powstał album Sztuka Kurpiów (wydany w 1970 roku) i Kultura artystyczna Kurpiowszczyzny (ukazała się rok później). Od fotograficznego konspektu zaczynał też pracę przy wszystkich artykułach "kurpiologicznych": o rybakach (rok 1959) i kowalach (1964), o poglądach na piękno puszczańskich mieszkańców (1963) i ich domostwach (1965). Podobnie postępował, opisując i analizując rodzimość i ludowość narodowej sztuki Mongołów (1969) i znacznie już później zagłębiając się w morze problemów współczesnej sztuki Afryki (1976). Co więcej, nawet teksty pozornie odległe od wizualności dla Jacka Olędzkiego i tak były inspirowane obrazami. W ten właśnie sposób powstał jego pomysł wspólnego (T.M. Ciołek, l. Olędzki, A. Zadroźyńska) pisania »yrzeczyska (rok 1977), który udało sięjakoś zrealizować, pomimo kontynentalnych (Australia, Afryka, Europa) odległości - fotograficzny scenariusz umożliwił tę dziwną współpracę. Od 1978 roku wiele lat Jacek Olędzki spędził w Murzynowie, które stało się miejscem jego badań i życiową przystanią. To stamtąd pochodzi obfity zbiór fotografii i notatek inspirujących liczne jego artykuły i książkę. To właśnie tam powołał do istnienia i prawie własnoręcznie wybudował regionalne murzynowskie muzeum, wypełnione drobnymi przedmiotami, z których każdy opowiada historię swych właścicieli, historięjakiejś części wioski. To właśnie owe znaki istnienia pozostawione przez ludzi, zarówno przez tych, dawno już pożegnanych,jak i do dziś żyjących, o których Jacek Olędzki pamiętał do ostatnich chwil życia. Oni stali się znakami jego istnienia. Znakami jego istnienia są też ci, z którymi współpracował w Warszawie. Przede wszystkim młodsze i naj młodsze pokolenie etnologów, których pobudzał swoją wyobraźnią do oryginalnych badań i interpretacji zjawisk współczesnej kultury. To ziarno owocuje już w artykułach "Kontekstów", w kilku pracach magisterskich studentów warszawskiej etnologii, w akademickich analizach interpretacyjnych. Podstawą ich staje się uwaźne odczytywanie tekstów Jacka Olędzkiego, które - jako wsparte o skrupulatne archiwalne i terenowe penetracje, studia, poszukiwania i badawcze doświadczenia - podsuwają niebanalne skojarzenia, a tym samym mogą otwierać zapomniane albo zupełnie nowe furtki w etnologicznej refleksji. Można w nich odnaleźć nie tylko oryginalne spojrzenie ich autora, odkrywcząprezentację, nieoczekiwaną interpretację, ale nierzadko także i kpinę z prymitywnych niekiedy opinii, propagowanych z całą powagą. Jacek Olędzki bowiem do ludzi łagodnych nie naleźał. Jak każdy człowiek wrażliwy, chronił się za chropowatością słów i gestów, nierzadko też uprzedzał bolesne dotknięcie niemniej bolesnym dla innych atakiem. Od tych zaprzyjażnionych wymagał doskonałości osobistej, moralnej, estetycznej. Nikt jednak tych oczekiwań nie był w stanie spełnić, on także. Stawało się to powodem sporów i kłótni. Każdy jednak spór toczył się o sprawy najważniej- �Inmemoriam 416 sze, o zasady, o życie, o śmierć. Ale w spotkaniach z nami, posługując się z pozoru tylko imponderabiliami rzeczywistości, Jacek Olędzki wskazywał najwyższe obszary wzniosłości nauki, kultury, światopoglądu. Nic chyba dziwnego, że uznawano go za człowieka konfliktowego i trudnego. Odszedł CZŁOWIEK w całej tego słowa wielkości i mizerii, którego życie wypełniały nie tylko upadki, ale wcale nierzadkie wspaniałe wzloty, który obok egoizmu potrafił okazać głębię mądrości i naprawdę bezinteresownej dobroci. Zapewne pozostanie w naszej pamięci. Ale pozostanie także w swoim dziele, o które przyjdzie zadbać nam, przy życiu pozostałym. Anna Zadrożyńska JEAN ROUCH (1917-2004) 19 lutego 2004 roku w wypadku samochodowym w Nigrze zginął Jean Rouch - człowiek legenda, pionier filmu etnograficznego, który poświęcił całe swe życie Afryce. Nadzwyczaj trudno w krótkiej notce pośmiertnej streścić bogate i niezwykle twórcze życie człowieka, który tysiącom ludzi "pokazał" Afrykę. 1. Rouch był twórcą ponad 120 filmów dokumentalnych o tym kontynencie, w większym lub mniejszym stopniu związanych z Afryką. Urodzony w Paryżu w rodzinie naukowców (ojciec był dyrektorem Muzeum Oceanograficznego w Monako), w młodości studiował zarówno nauki humanistyczne, jak i techniczne. Z Afryką zetknął sie w czerwcu 1940 roku, do której rzuciły go wypadki wojenne. Początkowo pracował w Nigrze jako inżynier. Szybko jednak porzucił stałą pracę na rzecz przygód typowego afrykańskiego trampa. W latach 40. podróżował po pustyniach Nigru, spłynął w dół Nigru w drewnianej dłubance, konno przemierzył cały niemal kraj. Cimetiere dans la Jalaise (1950), którym "pokazał" (dosłownie) "zaczarowany" świat Dogonów, kręcony w Ghanie Jaguar (1954), czy powstały na Wybrzeżu Kości Słoniowej Moi, Un Nair (1959), poświęcone zmieniającej się tożsamości Afrykanów poddanych presji akulturacji, to pierwsze jego filmy. Wśród najczęściej cytowanych tytułów wymienić można jeszcze Cocorico, Monsieur Poulet (1974), opowiadający o przygodach trzech przyjaciól podróżujących po nigeryjskim buszu, a także powstały we Francji i w Afryce Madame /'Eau (1992), ukazujący problemy imigrantów afrykańskich w Paryżu i ich trudne powroty w rodzinne strony. 1. Rouch zapisał się także w historii filmu jako twórca przełamujący granicc mi«dzy antropologiem, reżyserem i producentem, łączący różne zakresy kompetencji profcsjonalnej. Dzięki swemu wykształceniu akademickiemu, łączącemu różne zakresy kompctencji: antropologa, inżyniera oraz profesjonalncgo filmowca stał się on wzorem i nauczycielem kilku pokoleń filmowców i afrykanistów. 1. Rouch przeszedł do historii antropologii dzięki wkładowi w rozwój wizualnych tcchnik opisu etnograficznego. Do historii filmu zaś - dzi«ki brawurowemu prowadzeniu r«cznej kamery, łamiącemu niekiedy dotychczasowe kanony estetyczne. Obie sfery aktywności intelektualnej zawdzięczają mu pionierskie próby "przełożenia" języka nauki na j«zyk sztuki iodwrotnie. Szczególna wrażliwość artystyczna autora sprawiła, iż elementy fikcji micszały �lnmemoriam 417 się niekiedy w jego filmach z wiernym ("naukowym") odzwierciedleniem rzeczywistości. Przedmiotem jego szczególnego zainteresowania stały się afrykańskie mity i rytuały. Treść i forma jego filmów - łącząca walory artystyzne z naukowymi - nadały mu w środowisku afrykanistów przydomek Cinematic Griot. 1. Rouch był twórcą i wieloletnim dyrektorem Comite du Film Etnographique działającego przy Musee de I;Homme, a także dyrektorem Centre National de la Recherche Scientifique, był też profesorem w Ecole Pratique es Hautes Etudes. Był aktywny zawodowo do ostatnich swych dni. W marcu 2004 roku miał prowadzić seminarium w ramach paryskiego festiwalu "Bilan du film ethnographiques", zginął w drodze na festiwal filmowy w Niamey. Wraz z jego śmiercią wielką stratę poniosła zarówno kinematografia francuska, jak i światowa afrykanistyka. Dorobek twórczy 1. Roucha stanowi jednak niewyczerpane źródło inspiracji dla kolejnych pokoleń etnologów sięgających w swej pracy po zapis wizualny. Świadectwem tej tendencji jest m.in. wielka konferencja "Jean Rouch (1917-2004) and his contribution to cinema", zorganizowana 7-10 października 2004 roku przez Westminster University w Londynie. Ryszard Vorbrich ZDZISŁAW SZEWCZYK (1918-2004) 21 czerwca 2004 roku na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie pożegnaliśmy wieloletniego pracownika Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie - stokustosza, mgr Zdzisława Szewczyka. Zmarł w Krakowie po przewlekłej chorobie 14 czerwca 2004 roku. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie Zdzisław Szewczyk pracował nieprzerwanie od I marca 1946 do 31 grudnia 1990 roku, ostatnie pięć lat będąc już emerytem. Swe pracowite życie rozpoczął 10 pażdziemika 1918 roku w Krakowie. Tu ukończył w 1937 roku Gimnazjum im. Św. Jacka, a następnie rozpoczął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wojna przerwała je i zmusiła młodego Zdzisława do pracy w tartaku w Kielcach (1940), w piekarni w Krakowie (1941-1942), a w latach 1942-1945 w wojskowym niemieckim magazynie mundurowym i w wojskowych zakładach remontowych w Krakowie. Nie brał czynnego udziału w działaniach wojennych w cza.sie II wojny, lecz umiejętnie sabotował pracę, wykonując ją nieprecyzyjnie lub uszkadzając sprzęt. Po wojnie od pażdziernika 1946 roku kontynuował studia, lecz nie wrócił na chemię, zaczął studia humanistyczne, wybrał etnografię, którą ukończył w 1952 roku. Pracował także w Przedsiębiorstwie Państwowym "Film Polski" jako operator i prelegent (1947) oraz jako asystent w Sekcji Zdobnictwa w Państwowym Instytucie Badania Sztuki Ludowej w Krakowie (1948-1949), w którym zetknął się z późniejszym wieloletnim nauczycielem i przyjacielem Romanem Reinfussem. Pracę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie rozpoczął jako jeden z pierwszych pracowników muzeum odbudowującego się po wojennych wstrząsach. I stycznia 1950 roku �418 Jnmemoriam został asystentem, a od J lipca 1951 roku do końca swej pracy był kierownikiem działu kultury materialnej. Na stanowisko starszego kustosza został powołany w październiku 1979 roku, zgodnie z ówczesnymi przepisami, przez dyrektora Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakowa. Zdzisław Szewczyk był wybitnym etnografem, który całe swoje Zyciezawodowe poświęcił badaniu, dokumentowaniu i upowszechnianiu kultury ludowej. Pasjonowała go bardzo praca w terenie, przemierzył wraz ze swą żoną Haliną Bittner-Szewczykową ziemię krakowską, limanowską, sądecką, Pogórze, Podhale i wiele innych regionów Polski. Wykonał setki fotografii dokumentacyjnych, zapisał drobnym pismem dziesiątki zeszytów, sporządzając drobiazgowe opisy rzemiosła ludowego, budownictwa, rękodzieła, a przede wszystkim dokumentował temat najbardziej ulubiony - strój ludowy. Dzięki jego mrówczej pracy badawczej udało się odtworzyć szczegóły wielu strojów regionalnych południowej Polski. Opublikował szereg artykułów poświęconych tej tematyce w czasopismach i seriach "Polska Sztuka Ludowa", "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Ziemia". W ostatnim okresie, będąc już na emeryturze, opracował i przygotował do wydania tekst o strojach szczyrzyckich. Był muzealnikiem, współpracował przy tworzeniu kolejnych wystaw stałych Muzeum, szczególnie przy prezentacji strojów ludowych, rzemiosła, izb: krakowskiej, podhalańskiej i dolnośląskiej, warsztatów ludowych - do dziś tak lubianych przez zwiedzających. Był także autorem wystaw czasowych. Z ważniejszych wymienić naJeży "Ule zdobione w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie" (1969), ,,Kolorowa wieś Zalipie" (1974), ,,zegary ludowe" (1978), "Malowanki Powiśla Dąbrowskiego" (1982), "Od Krakowa. Krakowskie stroje ludowe" (1988), "Zegary w izbie wiejskiej" (1990), pisząc do nich katalogi, foldery i informatory. Wiele z nich prezentowanych było w muzeach południowej Polski iza granicą. Opracował założenia merytoryczne i techniczne do projektu nowego budynku Muzeum w Rabce (1967), projektu wnętrza karczmy-ekspozycji w Muzeum Lenina w Poroninie (1974), przygotował scenariusz wystawy stałej strojów ludowych Lachów Sądeckich dla Muzeum w Nowym Sączu (1974), scenariusz wystawy w Muzeum Towarzystwa Miłośników Starego Sącza "Dom na Dołkach" (1975), scenariusz wystawy malarstwa ludowego na Powiślu Dąbrowskim dla Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Tarnowie (1978), ponadto konsultował wiele wystaw organizowanych w izbach regionalnych województwa krakowskiego. Swą wiedzą dzielił się z innymi, przygotowywał opisy i wykroje strojów ludowych dla bardzo wielu zespołów regionalnych. Był konsultantem między innymi zespołu "Mazowsze" i "Krakowiacy". Współpracował z twórcami filmu Wesele Andrzeja Wajdy. Prowadził zajęcia na Podyplomowym Studium Muzealnym przy Uniwersytecie Jagiellońskim, Studium Folklorystycznym w Nowym Sączu, prowadził seminaria folklorystyczne w Limanowej. Wygłaszał okolicznościowe wykłady, prelekcje i odczyty na tematy związane z etnografią południowej Polski. Wielokrotnie konsultował prace seminaryjne i dyplomowe studentów, recenzował publikacje o strojach ludowych. Był jurorem, znanym z wymagań merytorycznych, na licznych festiwalach folklorystycznych w Kazimierzu nad Wisłą, "Tatrzańska Jesień" w Zakopanem, "Malowana Chata" w Zalipiu, "Wianek Krakowski", zespołów dziecięcych krajowych i polonijnych oraz wielu innych. Był stałym konsultantem spółdzielni rękodzielniczych "Cepelia", "Milenium", "Starodruk" w Krakowie. Wielokrotnie współpracował z radiem, prasą oraz telewizją Kraków i Katowice. Zdzisław Szewczyk posiadał duże zdolności techniczne, które wykorzystywali kolejni dyrektorzy Muzeum. Dyrektor prof. Tadeusz Seweryn powierzył mu opracowanie wstęp- �Inmemoriam 419 nych projektów adaptacji nowej, uzyskanej po IIwojnie światowej, siedziby Muzeum, tj. budynku ratusza dawnego miasta Kazimierza przy pl. Wolnica l. Później nadzorował remonty i rozbudowę tego budynku. Zawdzięczamy mu wprowadzanie istotnych modyfikacji, np. mimo oporu władz konserwatorskich udało mu się przeforsować zainstalowanie windy, co w znacznym stopniu usprawniło pracę w muzeum. Jego rozwiązania techniczne w magazynach zbiorów służą do dziś, na ich przykładzie uczyli się inni muzealnicy, jak w sposób bezpieczny ulokować w minimalnej kubaturze maksimum zbiorów. Kiedy w końcu odszedł na zasłużoną emeryturę, jeszcze przez wiele lat zwracaliśmy się do niego z prośbą o pomoc w sprawach remontowych ikonsultowaliśmy szereg kolejnych projektów zmian w tej dziedzinie. Był człowiekiem skromnym, cenionym fachowcem, wychowawcą i nauczycielem kilku pokoleń muzealników. Był wymagający, ale i niezwykle pracowity. Za swą pracę w Muzeum był wielokrotnie nagradzany. Z ważniejszych odznaczeń państwowych, resortowych i regionalnych, wymienić należy Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Złotą Odznakę za Pracę Społeczną dla Miasta Krakowa, odznaczenie Za Zasługi dla Ziemi Krakowskiej, odznakę Zasłużony Działacz Kultury, Nagrodę im. Oskara Kolberga. Był honorowym członkiem CrOFF - Międzynarodowej Organizacji Festiwali Folklorystycznych. Zdzisław Szewczyk był krakowianinem silnie związanym z miastem i regionem krakowskim. Znał jego historię, kulturę, w szczególności kulturę ludową, pracował nad szczegółowym wyznaczeniem zasięgu strojów krakowskich i granic etnograficznych regionu krakowskiego. Publikował mało, lecz w zebranych przez siebie materiałach z badań terenowych czy na kartach katalogu naukowego Muzeum zapisał bezcenne dane, które dziś już stały się zamkniętą przeszłością. Nasz kolega odszedł na zawsze, lecz w Muzeum Etnograficznym w Krakowie pozostaną plony Jego pracy, które służyć będą kolejnym pokoleniom. Maria Zachorowska LEON TER-DGANIAN (1910-2002) Leon Ter-Oganian przypominał wielu bohaterów powieści Romain Gary'ego, jego biografię cechowały bowiem podobne zawiłości etniczne. Urodził się w Sankt Petersburgu jeszcze w 1910 roku, z matki Rosjanki i ojca Onnianina. Na początku lat dwudziestych przybył do Polski. Ale pierwsze lata trzydzieste spędził u onniańskich krewnych w Stanach Zjednoczonych, otrzymał nawet obywatelstwo amerykańskie. Wrócił jednak do Polski. Po kampanii wrześniowej trafił na Litwę. Po jej zagarnięciu przez Sowietów stał się więźniem łagrów. Mógł je opuścić jako żołnierz Annii Czerwonej, będąc jednak polskim oficerem, odmówił złożenia przysięgi. W końcu pozwolono mu wrócić do Polski. Kiedyś powiedział mi, że ze wszystkich wątków etnicznych, jakie złożyły się na jego biografię, za najważniejszy uznaje ten polski. Polską kulturę wzbogacał zatem w narzędzia potrzebne do obcowania z innymi kulturami. Czynił to chociażby jako lektor języków obcych uczelni warszawskich. Chciałbym zwrócić uwagę na jedną z wielu dziedzin działalności Leona Ter-Oganiana, wiążącą się z jego pochodzeniem po mieczu. Doprawdy uczynił on bardzo wiele dla środowiska Onnian polskich, dla imigrantów onniańskich, a także przyczynił się znacznie do po- �I I I I I I 420 Inmemoriam pularyzacji wiedzy na temat narodu swego ojca. Wokół niego skupiali się ludzie w różnoraki sposób związani z Armenią. Z myślą o nich, w 1981 roku przy warszawskim oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzył Koło Zainteresowań Kulturą Onnian (K.ZKO). Na comiesięcznych zebraniach K.ZKO w warszawskim Muzeum Etnograficznym gromadził grono osób z takich czy innych powodów zainteresowanych sprawami ormiańskimi. Na każdym spotkaniu był przedstawiany jakiś referat, wygłaszany przez znawców tematyki ormiańskiej. Leon Ter-Gganian umiał takich wyszukiwać w całej Polsce. Umiał też ich kontaktować ze sobą, w ten sposób przyczyniając się do konsolidacji polskich armenistów. Dzięki niemu mieli oni znakomitą możliwość upowszechniania wyników swoich badań, stworzył bowiem serię wydawniczą poświęconą zagadnieniom ormiańskim - Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (omawiałemje w "Ludzie" w latach 1991-1993). W dwóch ostatnich tomikach tej serii, z 1998 roku, zamieścił własne tłumaczenia prozy Williama Saroyana. Leon Ter-Gganian był człowiekiem ogromnie wrażliwym na potrzeby bliźnich, zwłaszcza jeśli znajdowali się w tragicznej sytuacji. Kiedy w 1988 roku w Armenii nastąpiło trzęsienie ziemi, zorganizował akcję pomocy ofiarom tego kataklizmu. Pomagała mu w tym, też już nieżyjąca, Flora Nazarian. A kiedy do Polski zaczęli przyjeżdżać Ormianie z byłego Związku Radzieckiego, w tym także uchodźcy z będącego w stanie wojny Karabachu, troszczył się o zaspokojenie ich wszelkich potrzeb. Wciąż spotykam ludzi, którzy z rozrzewnieniem wspominają Leona Ter-Gganiana i często ujawniająjakiś niezwykły, a nieznany mi fakt dotyczący jego życia czy działalności. Ostatnio dowiedziałem się na przykład, że był zasłużonym działaczem Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Islandzkiej. Ja wspominam go jako lidera społeczności ormiańskiej. Był pierwszym Ormianinem, zjakim rozmawiałem. Nasz dialog trwał kilkanaście lat, aż do jego śmierci. Żywięjednak nadzieję, że będzie kontynuowany w Domu Ojca. Grzegorz Pelczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de96bb6421a02d47c439a82d8a79a417.pdf 9dfda5a1014b66ae146e5269b7e407f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4246 Title A name given to the resource Przegląd twórczości plastycznej amatorów cz.II. województwo wrocławskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.42-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski PRZEGLĄD T W Ó R C Z O Ś C I PLASTYCZNEJ AMATORÓW C Z . II. W O J E W Ó D Z T W O WROCŁAWSKIE Nic tak dawno b y ł y t u zgliszcza, r u i n y . P r z y c h o d z i l i ludzie — z e w s z ą d , z r ó ż n y c h c z ę ś c i k r a j u , z r ó ż n y c h w a r s t w i ś r o d o w i s k . Z a k ł a d a l i rodziny, odbudowywali tworzyli zawiązki nowej społeczności. gospodarkę, Nawarstwiały się zarówno teraźniejszością jak wspomnieniami przeszłości W ł a ś n i e w sferze potrzeb p s y c h i c z n y c h d o p a t r y w a ł b y m s i ę t u w i ę k s z e j , n i ż gdzie indziej a k t y w n o ś c i t w ó r c z e j jednostek. Aktywności, k t ó r a w y r a s t a z potrzeby kompensacji, zna­ i z d e r z a ł y r ó ż n e obyczaje, gwary, tradycje, aby w zadzi­ lezienia osi, w o k ó ł k t ó r e j k r y s t a l i z u j e s i ę ż y c i e w e w n ę t r z n e wiająco człowieka, szybkim czasie utworzyć w y j ą t k o w o zwarte, ambitne, patriotyzmu. Nie minęło środowiska kulturowe o dobrych cechach lokalnego dziesięć lat a W r o c ł a w stał się Aktywności, jego świat której przeżyć, przejawem sentymentów jest i właśnie ambicji. twórczość a m a t o r s k a , a w o m a w i a n y m t u p r z y p a d k u -— p l a s t y c z n a . j e d n y m z c e n t r ó w naszej k u l t u r y , n a u k i , s z t u k i . Ś r o d o w i s k o S p e c y f i k a tej t w ó r c z o ś c i polega na t y m , ż e w plastyczne od z e s p o ł o w y c h form u p r a w i a n i a s z t u k i , p l a s t y k a jest f o r m ą , wysunęło się na jedno z pierwszych w kraju, a ta a k t y w n o ś ć instytucji i zawodowych znalazła w j a k b y swoje szerokim zasięgu przedłużenie uprawiania w ruchu plastyki, miejsc odróżnieniu artystów w k t ó r e j a k t t w ó r c z y m a charakter indywidualny, a dzia­ amatorskim, ł a l n o ś ć t w ó r c z a a m a t o r a c z ę s t o p r z e j a w i a s i ę poza, ś r o d o ­ szerszym niż wiskiem, poza kontaktem z innymi ludźmi o podobnych gdzie indziej w k r a j u . C z e m u to p r z y p i s a ć ? C z e m u w ł a ś n i e nawet potrzebach i upodobaniach. Teatr, z e s p ó l t u , na ziemi d o l n o ś l ą s k i e j t y ł u l u d z i r z e ź b i , m a l u j e , r y s u j e ? muzyczny, T r u d n o o d p o w i e d z i e ć n a to p y t a n i e , nie b y ł o odpowiednich b a d a ń , a g d y b y je nawet p o d j ą ć , dotyczyć tak skomplikowanych zjawisk jak bowiem musiałyby psychologia chóralny, r e c y t a t o r s k i —- t w o r z ą taneczny, płaszczyznę w i ę z i z g r u p ą . J e d n o s t k a jest c z ą s t k ą c a ł o ś c i , w k t ó r ą s i ę w t a p i a , k t ó r e j s i ę p o d p o r z ą d k o w u j e , ł ą c z ą c swojo ze ś r o d o w i s k i e m ambicje k t ó r e w y b i e r a , z k t ó r y m s i ę b. c z ę s t o iden­ j e d n o s t k i i g r u p y w y r w a n e j ze swego ś r o d o w i s k a , zderzonej tyfikuje. T w ó r c z o ś ć zaś indywidualna, j a k np. z c z y pisanie, b y w a c z ę s t o gestem o b r o n n y m p r z e d a l i e n a c j ą , inną grupą, intensywniej, o odmiennych n i ż to wzorcach m a miejsce I I . 1. S t a n i s ł a w S u c h o c k i , Rusałki, kultury, w grupie drewno, żyjącej zakorzenionej, swoistym amortyzatorem u ł a t w i a j ą c y m wrażliwej w y s . 2!) c m . 11. 2. J ó z e f S e r w i k . Matka w y s . 25 c m . z dzieckiem, drewno malowanie jednostce polichromowano �kontakt utwierdzającym wiarę w siebie, swoje m o ż l i w o ś c i , u w z n i o ś l a j ą c y m w ł a s n ą z otaczającym światem, egzys­ t e n c j ę , n a d a j ą c y m jej n o w y n i z a c y j n i e i k o n c e p c y j n i e , w s p o m a g a n a przez grono w s p ó ł ­ p r a c o w n i k ó w w terenie i k o n s u l t a n t ó w , p l a s t y k ó w P l a s t y k ę a m a t o r s k ą Dolnego Ś l ą s k a cechuje p r z y t y m za najważniejsze d u ż a r ó ż n o r o d n o ś ć . W o d r ó ż n i e n i u od takiego n p . w o j . b i a ­ łostockiego, jednolite, które jest stabilne, w estetycznych — amatorzy różnych tradycji swym wyrastające przekroju na Na stosunkowo podobnych dolnośląscy i postaw. tworzą przeglądach tyki amatorskiej, wzorcacli konglomerat wojewódzkich w różnych tradycjach kultu­ 2 - — dobrą rowych. T w ó r c ó w z miast i wsi, m ł o d y c h i starych . Dokładny szacunek liczby amatorów dolnośląskich nie j e s t o c z y w i ś c i e m o ż l i w y , n a w e t p r z y b l i ż o n y wymagałby k o s z t o w n y c h i niewiele w k o ń c u d a j ą c y c h b a d a ń . O b s e r w u ­ jąc dotychczasowe „Wojewódzkie Przeglądy Twórczości A m a t o r s k i e j " , a b y ł o i c h j u ż siedem, w y r a ź n i e w i d a ć w z r o s t 2 l i c z b y u c z e s t n i k ó w . C z y ś w i a d c z y to o r o s n ą c e j l u d z i do twórczej wypowiedzi, czy t e ż o coraz p o p u l a r n o ś c i „ P r z e g l ą d ó w " i dobrej p r a c y oraz P o w i a t o w y c h Domów tendencji większej Wojewódzkiego K u l t u r y '! W y d a j e s i ę , ż o wys­ t ę p u j ą t u oba wspomniane powody. C z y n n i k organizacyjny roli z a r ó w n o jego t w ó r c y co jest i efekciarstwa, miejsca plastyki amatorskiej powinna ona bowiem i jej konkurować p l a s t y k ó w , ani jej z a s t ę ­ D o d a ć n a l e ż y , ż e W D K stara się o kontakty z i n n y m i analogicznymi placówkami w kraju i za g r a n i c ą i o kon­ f r o n t a c j ę n a j c i e k a w s z y c h (z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w ) p r a c w ł a s ­ nych z obcymi'. Wrocławskie „Przeglądy" a m a t o r ó w , s t a n o w i ą bowiem mają dużo znaczenie teren p o r ó w n a ń dla umiejętności w ł a s n y c h z c u d z y m i , s p r z y j a j ą rodzeniu s i ę m y ś l i k r y t y c z n e j , horyzontów się przy tym intelektualnych podnoszenie i estetycznych. poziomu wystaw, (inicjatora a z w ł a s z c z a dolnej j a k o ś c i t y c h prac". S ą d z ę , ż e jest to re­ „ P r z e g l ą d ó w " i a u t o r a jego regulaminu) — a r t . piast. S t e f a n a z u l t a t z a r ó w n o o g ó l n e g o podnoszenia s i ę k u l t u r y p l a s t y c z n e j S z m i d t a , j a k i mgr K r y s t y n y amatorów, 3 i k i e r o w n i k a do r. 1970 zasługą geniuszy pować). Obserwuje kraju, (nio istotnie 4 opieką . propagandowo-upowszech- kreowania właściwego wyławianie ich z d o b r ą twórczością zawodowych jest w unikanie społecznej poszerzaniu pracujący terenu, l u d z i , otaczanie 3 — prawidłową działalność nieiiiową, n a pewno jest istotny. D z i a ł P l a s t y k i w r o c ł a w s k i e g o W D K c h y b a najlepiej penetrację utalentowanych rozumienie 1 uważam : 1 - - stworzenie k l i m a t u s p r z y j a j ą c e g o r o z w o j o w i plas­ s p o t y k a m y j e d n o c z e ś n i e prace l u d z i p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h części kraju, wychowanych i peda­ g o g ó w z p r a w d z i w e g o z d a r z e n i a , p r z y n o s i efekty, z k t ó r y c h sens. Gerliczowej, p r o w a d z ą c e j od tego c z a s u ten d z i a ł . S y s t e m a t y c z n a p r a c a , s p r a w n a orga- jak i zaostrzania kryteriów przy typowaniu prac na wystawo. 11. 3. J ó z e f L u r k a , Golgota, artystycznych M o ż l i w o to jost m.in. drewno, w y s . 31 c m . ..4 43 ��właśnie dzięki coraz większej liczbie nadsyłanych dzieł. co j e d e n a s t a . P o s z e r z a n i e s i ę k r ę g u u c z e s t n i k ó w T a k w i ę c , g d y w 1968 r. n a w y s t a w i e z n a l a z ł a s i ę co c z w a r t a liczby n a d s y ł a n y c h z n a d e s ł a n y c h p r a c , to w rok p ó ź n i e j j u ż co p i ą t a , a w 1971 — tawienie : Przeglądy nr I II III IV V VI VII Z zestawienia tego w i d a ć , lata Udział powia­ tów 1965/66 1966/67 1967/68 1968/69 1969/70 1970/71 1971/72 11 18 21 21 26 27 27 ż e od d w ó c h lat I I I elimi­ nacje eliminacje uczest­ nicy prace 62 143 153 194 280 385 355 у ? 1361 1895 4302 5070 4703 przeglądami zes­ Przegląd Wojewódzki uczest­ prace nicy prace 162 490 574 842 999 1299 1218 Obejmując i wzrost d z i e ł p o k a z u j e najlepiej p o n i ż s z e 50 97 114 144 136 202 198 72 208 317 338 303 453 519 wszystkie powiaty „Przeglądy" nie dają o b j ę t e s ą wszystkie powiaty, przy c z y m n a t y m pierwszym j e d n a k p e ł n e g o o b r a z u s y t u a c j i , p o m i j a j ą bowiem... W r o c ­ szczeblu ław, a w i ę c ośrodek najbardziej w a ż n y i liczny. autora do eliminacji wybiera na pokaz Wrocławia walor p r a c . wymogiem tawie na skąd 11 W Komisja eliminacje. regulaminu, aby każdy tej powiat reprezentowany. wojewódzkim Dąży znalazły najciekawszych, najlepszych również zać prace fazie decyduje jest był zostają jedynie na wys­ t e ż do tego, s i ę obok prac i typowe. A b y poka­ c a ł ą g a m ę postaw — od p r y m i t y w u dojrzałą artystycznie. każdego przesłane o c e n i a j ą c a ograniczona wojewódzkiej aby na Przeglądzie s i ę najlepsze środowiskowy a ż po twórczość Przyjęto b o w i e m z a s a d ę ograniczenia s i ę do obszaru d z i a ł a n i a W D K . „Przegląd" jest więc podsumowaniem opieki metodycz­ nej W D K , nie jest z a ś p r z e g l ą d e m p e ł n y m p l a s t y k i dolno­ śląskiej. Rozumiem stanowisko t r u d n o o pomieszczenie że odrębne, W D K , argument, że c a ł o ś c i o w e p r z e g l ą d y robią w swoim Stowarzyszenie i n a wystawie w y t y p o w a n y c h (Klub) Plastyków Amatorów, tak prac, zakresie Państwowe O g n i s k o K u l t u r y P l a s t y c z n e j oraz Z a k ł a d o w e D o m y Kul­ t u r y . N i e m n i e j w y d a j e m i s i ę , ż e co pewien czas jest celowa konfrontacja działań różnych instytucji, pokazanie naj­ bardziej t y p o w y c h i c i e k a w y c h p r a c r a z e m , w ł a ś n i e w formie przeglądów całego województwa. W r o c ł a w - m i a s t o jest ż y w y m c e n t r u m p l a s t y k i a m a t o r s ­ kiej, działa w nim chociażby wspomniany K l u b P l a s t y k ó w -Amatorów, w którego r e j e s t r a c h figuruje p o n a d ćwierć t y s i ą c a o s ó b , a w y s t a w y g r o m a d z ą prace 100—120 p l a s t y ­ k ó w . A K l u b nie o b e j m u j e p r z e c i e ż w s z y s t k i c h , a m a t o r z y skupiają wielu się również pozostaje We wokół poza branżowych zasięgiem domów kultury, jakiejkolwiek instytucji. W r o c ł a w i u d z i a ł a ł przez l a t a , z m a r ł y w 1969 г., c i e k a w y m a l a r z i pisarz B o l e s ł a w D y n d a , listonosz. J e s z c z e wcześniej, w latach pięćdziesiątych, swoistą sensacją w śro­ dowisku plastycznym miasta b y ł samorodny dziutkiego talent mło­ 7 Jana K a z i m i e r s k i e g o . O t o c z o n y o p i e k ą i skie­ r o w a n y n a u c z e l n i ę z n i k n ą ł j e d n a k z p o l a w i d z e n i a . (Co s i ę z nim stało ? Czy przestał b y ć „ n a i w n y m " w miarę rozwoju? A m o ż e w o g ó l e o d s z e d ł od m a l a r s t w a ?). Obecnie z c i e k a w y c ł i indywidualności Ignarską, na artystkę terenie z miasta pogranicza wymieniłbym twórczości Marię „naiwnej", d o b r ą k o l o r y s t k ę , w y p o w i a d a j ą c ą się p r z e w a ż n i e w scenach z ż y c i a w s i , r ó w n i e c i e k a w ą A n n ę B i n k u ń s k ą oraz T o m a s z a Sitkowskiego, który dotknięty kalectwem (mongolizm) wypowiada się w r y s u n k u i malarstwie w s p o s ó b n a pozór bliski u j ę c i u p r z e d m i o t ó w przez s z t u k ę w s p ó ł c z e s n ą , r ó ż n i ­ c a jest t y l k o t a k a , m ó w i ą c w n a j w i ę k s z y m s k r ó c i e , ż e to co d l a a r t y s t y w s p ó ł c z e s n e g o jest ś w i a d o m ą s y n t e z ą k s z t a ł t u przedmiotu, jego u zapisem, Prace Sitkowskiego jest jost znakiem Sitkowskiego były jakby pierwiastkowym przedmiotu, pokazane na czy sytuacji. „Przeglądzie" w 1969 г., w listopadzie 1972 r. — n a i n d y w i d u a l n e j w y s ­ tawie w „Klubie Dziennikarza". Inną widualnością środowiska wrocławskiego, ciekawą o której indy.chcę tu w s p o m n i e ć , jest Andrzej W a c l a w c z y k , t w ó r c a znakomitych, dziwnych Wróćmy W 8 ex-librisów . jednak 1969 r . p r ó b o w a ł e m do „Przeglądów ustalić liczebność wojewódzkich". poszczególnych t y p ó w p r a c i t e m a t ó w . O k a z a ł o s i ę w ó w c z a s , ż e n a 338 p r a c o b r a z ó w b y ł o 249, r z e ź b 39 (w t y m : w drzewie 24, glinie 2, gipsie 4, s t y r o p i a n i e 2, k o ś c i 2, korzenio-form 7), g r a f i k i 45 �oraz r y s u n k ó w 23, m e t a l o p l a s t y k i 4, t k a n i n 4, w y c i n a n e k 4, i n n y c h 7. Prac z pogranicza ludowo-jari n a r o ż n e g o było ok. 30, a podtrzymywanych przez środki masowego przekazu. N a j c i e k a w s z ą d l a c z y t e l n i k ó w naszego p i s m a jest g r u p a prac z p o g r a n i c z a s z t u k i l u d o w e j . P o g r a n i c z e to o d g r y w a twórczości, choć a l a „ g r u p a Z a c h ę t a " ok. 30. p o s t i m p r e s j o n i z m o w i ok. 15, w o d r ó ż n i e n i u od w y s t a w a m a t o r ó w w B i a ł y m s t o k u , Rze­ s u r r e a l i z m o w i —- 10, e k s p r e s j o n i z m o w i - • ok. 20. a b s t r a k - szowie, L u b l i n i e c z y K i e l c a c h , nie s p o t k a m y t u b e z p o ś r e d ­ p r y m i t y w n o - n a i w n y c h (i. p o d o b n y c h w typie r e a l i z m o w i 2, f o r m i z m o w i — 12. cjonizmowi Oceniając subiektywnie walory plastyczne wystawy, z a w y r a ź n i e dobro u z n a ł e m ok. 15 p r a c , z a dobre, s p r a w n e warsztatowo W z obrazów a r c h i t e k t u r ą ) - - ok. 00 dominował prac, rolę w panoramie dolnośląskiej nich p r z y k ł a d ó w dawnej s z t u k i wystawach jeszcze były albo z o s t a ł y ludowej (na p o p r z e d n i c h wycinanki łowickie, wyeliminowane w powiatowych t y m razem przeglądach, albo i c h nie n a d e s ł a ł a p. A n n a K r z e m i ń s k a z J e l e n i e j G ó r y ) . ok. 30. z a ś r e d n i e ok. (iO. tematyce istotną pejzaż portretów było (łącznio ok. 30, Nie było toż stylistycznej kontynuacji sztuki ludowej, poza r z e ź b a m i A d a m a Ł a w i ń s k i c g o . B y ł y n a t o m i a s t p r a c e k w i a t ó w 24. r ó ż n y c h k o m p o z y c j i f i g u r a l n y c h ok. 70. M a r t ­ należące w y c h n a t u r n a l i c z y ł e m 4. B y ł o i c h o c z y w i ś c i e bardzo wielo d a w n a a u t e n t y c z n a s z t u k a l u d o w a , a w k t ó r y m d z i ś fun­ zgłoszonych kcjonują ogniska do e l i m i n a c j i p o w i a t o w y c h , i kluby, większość zwłaszcza jednak t y c h prac, - znamion Przejdźmy osobowości, z odpustowych czy jeleniami. kramów, Przykładem b a n i a (dozorcy), J ó z e f a L u r k i z B y s t r z y c y G ó r n e j ( d r w a l a ) salach za m a ł y c h wobec łabędziami istniała najlepszym i ciekawym s ą tu r z e ź b y J ó z e f a Serwika z L u ­ ostatniej wystawy, oraz S t a n i s ł a w a Suchockiego z L w ó w k a k t ó r a m i a ł a m i e j s c e w listopadzie 1972 r. w salach M u z e u m stłoczonych jarmarczne, z różami, w którym b y w a w ognis­ j e d n a k do o m ó w i e n i a Archeologicznego, wyroby makaty kulturowego, o d p a d ł a w czasie e l i m i n a c j i . p r a w n y c h i pozbaw i o n y c ł i - - jak to c z ę s t o kach przez lodwio po­ do togo k r ę g u togo n a ś c i a n a c h d l a 519 e k s p o n a t ó w , w sposób wybitnie Serwik gdy żywa reprezentuje jeszcze pamięć istnieje z e s t e t y k ą , którą dawnej fazę przejściową, ludowej współ­ nazywa się „drobno- u t r u d n i a j ą c y oglądanie. Dodajmy, że plastyk rozwieszający mieszczańską". z p a k u ł , u ł a n n a k o n i u c z y t y p y ludowe — to r z e ź b y p r y ­ rozpraszając m i t y w n o , ś w i a d c z ą c e o t r u d n o ś c i p o r a d z e n i a sobie z n o w ą w różnych miejscach obrazy togo samego tematyką, N a w y s t a w i e z n a l a z ł o s i ę 370 o b r a z ó w . 88 r z e ź b , 54 g r a f i k i . 7 tkanin. czasom W porównaniu z poprzednimi przeglądami u w a g ę w z r o s t l i c z b y r z e ź b , co ś w i a d c z y 7 zw raca o żywotności tej sensie z chęcią określenie tego tematyce przełamać, słowa. z Śląskiego. rzeźby umownie aniołki tę prace u c z y n i ł to w s p o s ó b . . a r t y s t y c z n y " , c z y l i bez sensu, artysty. Jego najlepiej przyklejonymi indywidualizacji postaci. ..zabawne", ale raczej w Serwik zachowuje jeszcze włosami Nasuwa się pozytywnym w ludowej s z t y w n o ś ć k o m p o z y c j i , ale w i d a ć , ż e c h c i a ł b y j ą nie r a d z i sobie czasom z p r o p o r c j a m i postaci, d z i e d z i n y s z t u k i n a p o ł y jeszcze l u d o w e j , i co jest zapewne gdy p r ó b u j e b u d o w a ć jo raczej n a w z ó r k o l o r o w y c h g i p s ó w rezultatem niż zainteresowań rozbudzonych przez Cepelię dawnych świątków. Inspirują go bardziej postacie �47 �т �П . 12. B r u n o n P o d j a s k i , Sanatorium, ol./pł., 4 0 x 5 5 , 5 cm. z szopek n i ż k a p l i c z e k . N a i w n o ś ć jego, z j e d n u j ą c a s y m p a t i ę pełen wielu w i d z ó w zasadza s i ę c h y b a t r o c h ę n a t y m , ż e nie p o j ą ł on p r a c a c h s z t u k ą l u d o w ą , ale b l i ż s z y m u j e s t w t y p i e t e n ro­ pomysłów, świadomie inspiruje się w niektórych do k o ń c a n o w y c h p r a w d , a nie u m i a ł z a p o m n i e ć o s t a r y c h . dzaj p o m y s ł o w o ś c i , k t ó r ą m a j ą np. uczniowie s z k o ł y K e n a r a . T o p r a w d a , ż e r z e ź b y te s t o j ą c e n a g r a n i c y s z t u k i l u d o w e j , T y m r a z e m p o k a z a ł o b r a z y n a szkle o t e m a t y c e h i s t o r y c z n e j p r y m i t y w n e j -— o c i e r a j ą frapują d o l n o ś l ą s k i e j oraz d w i e k o m p o z y c j e m a r t y r o l o g i c z n e o c h a ­ świeżością w sobie k o m p l e t figur s z a c h o w y c h , s t y l i z o w a n y c h n a d a w ­ Przekła­ n y c h w o j ó w . Skrzynia w dowcipny i funkcjonalny s p o s ó b się często o kicz, jednak swoją odrębnością, autentyzmem Suchocki, pomysłów, mimo swych ale (il. 2). rakterze 70 l a t , z a s k a k u j e b r a k i e m konwencjonalnego myślenia. pomnikowym, rzeźbioną skrzynię mieszczącą d a on k a ż d y z a m i a r t e m a t y c z n y n a z u p e ł n i e w ł a s n ą f o r m ę z a m y k a się i otwiera. T y p m y ś l e n i a plastycznego p l a s t y c z n ą , p r z y c z y m n i e m a l z a w s z e s ą to b a z u j e n a p o m y ś l e , c z ę s t o r z e c z y w i ś c i e d o w c i p n y m , co n a j ­ płaskorzeźby, c z ę s t o b. p i ę k n i e a ż u r o w a n e . M a on d u ż ą s p r a w n o ś ć ręki, nie z d a r z a j ą m u s i ę k i k s y , u j ę c i e t e m a t ó w p o d p o r z ą d k o w u j e swoim możliwościom, i w tych granicach jest jego l a u b z e g o w o - a ż u r o w e k o m p o z y c j e p r z y p o m i n a j ą rzeźby Łęczycy. kompozycji „ F o t o g r a f i a r o d z i n n a " (il. 4), doskonały z d u ż y m w y c z u c i e m w a r t o ś c i d e k o r a c y j n y c h (il. 1). N i e k t ó r e W a l c z a k a spod lepiej w i d a ć n a p o k a z a n e j p r z e d t r z e m a l a t y Furgały Odrębne zagadnienie reprezentują rzeźby Bolesława M u s i a ł a z O l e ś n i c y (il. 6). M o t o r e m tej t w ó r c z o ś c i j e s t p r z e ­ ż y c i e w e w n ę t r z n e c z ł o w i e k a , k t ó r y c h o c i a ż p o c h o d z i ze w s i i t k w i w j e j k u l t u r z e , to w r z e ź b i e w y p o w i a d a n ę k a j ą c e go technikę m y ś l i i emocje, o b o j ę t n y n a to, j a k jego p r a c e s ą p r z y j m o ­ jego o b r ó b k i . I w t y m b l i s k i j e s t d a w n y m m i s t r z o m l u d o w e j w a n e przez i n n y c h . N i e jest to n a w e t o b o j ę t n o ś ć , a r a c z e j Lurka, 45-letni drwal rzeźby. Nie czuje ograniczony konkretnymi zna dobrze drzewo, się jednak, tak j a k dawni świątkarze, ujęciami kilku tematów. Ins­ przeświadczenie, że tylko tali m o ż n a i n a l e ż y dany przedstawiać. Ludzie w rodzaju Musiała zawsze temat istnieli p i r u j ą go nie r z e ź b y , ale s ł o w o , t e m a t y k a b i b l i j n o - r e l i g i j n a n a w s i , ż e w y m i e n i ę ze z n a n y c h p r z y k ł a d ó w D o r o t ę a nie wzorce ikonograficzne, k t ó r y c h z n a niewiele i nie wie part, n a w e t , ż e „ p o w i n n y " go o b c h o d z i ć . S i ł ą jego z n a k o m i t y c h odrzucana rzeźb mieściła się w k r ę g u norm estetycznych i przyjętej tematyki, jest doskonale bryły, więc z jednej strony wyobraźnia, przełożona uzyskanego przez czy przez Nikifora. Twórczość miejscową społeczność, i c h nieraz tak nie s t a n o w i ł a w i ę c nasycony g ł ę b o k ą e m o c j ą jednostki margines l u d o w e j s z t u k i . P e ł n e w y r a z u f i g u r y M u s i a ł a , z niepropor­ cjonalnie d u ż y m i g ł o w a m i ł ą c z ą s i ę w naszej c z ę s t o r z e ź b i sceny, bardziej a rzeźby była wyczucie ciekawą, przeważnie bezbłędną. Warto tu dodać, że L u r k a grupy postaci, dalece Lam­ kompozycję n a j ę z y k r z e ź b y , z drugiej d o s k o n a ł e ekspresji, w y r a z u Heródka swe maluje a k w a r e l ą (il. 3). J a r o s ł a w F u r g a ł a z P o l w i c y , pow. O ł a w a (ur. 1935 г.), ze sztuką np. Rząsy niż świadomości ludowo-cepeliowskimi rzeźbami czy też d a w n ą sztuką ludową. W malarstwie ź r ó d ł e m inspiracji, m o ż e nawet n i e ś w i a ­ m a l u j e , r z e ź b i , u r z ą d z i ł t e ż sobie w s t y l u l u d o w o - r u s t y k a l - domej, s ą w s p ó ł c z e s n e ludowe n y m b. interesujące w n ę t r z e pracowni. Pracownik fizyczny, niami, oleodruki, spotykane z r e s z t ą n a Ś l ą s k u c z ę ś c i e j n i ż „ d y w a n y " , m a k a t y , z jele­ 49 �13 13. B o g d a n K r u p i ń s k i , Kompozycja, o l . / p ł . , 97x97 c m . I I . 14. J ó z e f P u c k , Poranek, o l . / p ł . , 50,6x70 c m . I I . M a r e k L e r c h e r , Południe, l i n o r y t , 50 X 36 c m . I I . 16. K a r o l P o t y s z , Mandragora, t e m p e r a / p a p i e r , 29,5 X 21 c m . �15 gdzie indziej. twórczości Na, granicy „naiwnej" i sztuki nawet ludowej, kiczu prymitywu, plasują się k u n a i w n e j r e m i n i s c e n c j i wczesnego W płótna klimacie „naiwnej" znacznie O d l a t w y s t a w i a o n swe prace n a „ P r z e g l ą d a c h " (il. 5). palacz k o t ł o w n i w B u k o w c u , zafascynowany bowością świadomy wielkiego 57-letni artysty, włoskiego maluje J ó z e f a M ą c z y n s k i e g o z M i s z k o w i c (pow. K a m i e n n a G ó r a ) . Pogranicze z t w ó r c z o ś c i ą p r y m i t y w n ą i n a i w n ą stanowi bardziej renesansu twórczości również Brunon pacjenta Pod jaski s z t u k ą i oso­ sanatorium Józefa i n t e r e s u j ą c e w k o m p o z y c j i (obraz w obrazie), bliskie oleo- G i e l n i a k a , k t ó r y z w ł a ś c i w ą sobie d e l i k a t n o ś c i ą drukowo-makatowej malarstwu amatora. L i n o r y t y Gielniaka, z w ł a s z c z a z c y k l u tematyce, płótno ogrodnika-emeryta J a n a D u d z i a k a z B ę d k o w i e „ L e ś n i c z ó w k a P o k r z y w i ł o " (il. 7). Na Dolnym granicze B. Wł. Śląsku nurt reprezentuje Lipiński, kilku M. Osińska, Malitowski, ale „prymitywny" amatorów: St. A b ł a m o w i c z , naprawdę i Wł. ciekawe są jego po­ Antonowicz, Al. Kosińska, tu akwarele B r o n i s ł a w y S o k o ł o w s k i e j , s p r z ą t a c z k i z Legnicy, nierzadko świetne w charakterystyce przedstawionej w kolorze. S o k o ł o w s k a p o k a z a ł a w t y m sceny, roku kilka dobre prac, (il. 8), ale n a j l e p s z ą j e s t c h y b a „ M y c i e p o d ł o g i " s p r z e d t r z e c h lat, zakupione podobnie j a k i wiele i n n y c h dziel z „ P r z e ­ g l ą d ó w " do d z i a ł u m a l a r s t w a a m a t o r s k i e g o Muzeum wrocławskiego Etnograficznego. „Sanatorium w Bukowcu" w y w a r ł y w y r a ź n y w p ł y w na kom­ p o z y c j ę i u j ę c i e o b r a z ó w P o d j a s k i e g o (il. 12). S ą to oleje dos­ k o n a ł e w kolorystyce, o specyficznym stylu, znane publiczno­ ści zagranicznej z tegorocznej w y s t a w y n a F e s t i w a l u w Spoleto. P o d j a s k i m a j u ż z r e s z t ą u c z n i a , A l e k s a n d r a M i c h a l c z y k a , k t ó r y m a l u j e n i e k t ó r o swe oleje „ p o d " m i s t r z a (il. 11) w y k a ­ zując zresztą osobowości pielęgniarki lepsze z w „naiwnej" formuło W a ł b r z y c h a •— M a r i i jest malarstwo Hawro zwłaszcza „ P e j z a ż z m ł y n e m " (il. 9). własnych szeregów. powszechnie interesujących nej Góry, tonacji n y m j a k W r ó b e l , K a r u l a k czy Albiczuk. K a r o l Sorychta, np. np. Ociepka, sierpeckich). środowiska emeryta, malującego jest jakby dolno­ swe obrazy Kontury zawsze rozjarzającymi O b r a z y jej s ą w y p u k ł e , z reliefowy podkład, P i ę ć d z i e s i ę c i o l e t n i kotlarz z pow. B y s t r z y c a — Ignacy miał rzeźbiarzy O d r ę b n ą p o s t a c i ą j e s t r ó w n i e ż 64-letnia J ó z e f a z Ząbkowic. najpierw P r z e w o d n i c z ą c y W R N K a t o w i c e " , (il. 10) u wając papier-mache kontur który mają autor d w ó c h p r a c : „ M a l b o r k " i „ W ś w i ą t y n i " , pełnej w d z i ę ­ oliwkową robi jaka czy z której Nowak artystka formuje podmalowuje, wiedząc w jakim wyczu­ słoiczku z n a j d u j e s i ę f a r b a . O b r a z y jej żółto-złocisto-brązowy zielenią i niewidoma papkę, następnie przedmiotów przed n i ą s t o j ą c y m P a w ł o w s k i p o z o s t a ł w m e j p a m i ę c i przede w s z y s t k i m j a k o się (il. 14). „ L a s bukowy", „ P o s t ó j przy studni", i „Gen. Ziętek, obserwo­ naśladują oliwkowo-ziolono-brunatnej. obraz b u d o w a n y b y ł n a wystawie 8 olejami, z k t ó r y c h najciekawszymi b y ł y młyńska" skrystalizowanej l e k k o s t y l i z o w a n y c h drzew b i e g n ą w jogo p ł ó t n a c h pasmami koloru „Uliczka to indywidualności 70-letniego w s z y m a wszelkie dane, a b y s t a ć s i ę r ó w n i e c e n i o n y m i z n a ­ reprezentowany brak ś l ą s k i e g o w y m i e n i ć t r z e b a jeszcze J ó z e f a P u c k a z K a m i e n ­ faliście, z Jeleniej G ó r y , obrazach (Naśladowców występuje g l ą d z i e " S o r y c h t a i P a w ł o w s k i , z k t ó r y c h z w ł a s z c z a pierw­ 73 l e t n i r o b o t n i k - e m e r y t innych nie t y l k o t w ó r c z o ś ć „ z a w o d o w ą " ale i m i s t r z ó w ze s w o i c h zawsze Czystej wody „ n a i w n e " malarstwo pokazali na „ P r z e ­ w artystycznej. W y s t ę p u j e t u zjawisko wane j u ż przeze m n i e wielokrotnie, iż a m a t o r z y Z Coraz patronował koloryt, czernią. delikatnie Przedstawia ożywiony często siebie 51 �w czarnych okularach, siedzącą rodziny. G ł ę b o k o w z r u s z a j ą przy stole w otoczeniu mnie o b r a z k i J ó z e f y Nowak. P o k a z u j ą w y m i a r s z t u k i , k t ó r a jest c z y m ś w i ę c e j n i ż z a b a w ą czy popisem zręczności. M a l a r s t w o to pełni funkcje t e r e s o w a ł y mnie r ó w n i e ż agresywne w barwie, d u ż e p ł ó t n a Konstantego Biehnana i Bogdana Krupińskiego (il. 13), p o d e j m u j ą c e w e k s p r e s y j n e j formie s y m b o l i c z n e t r e ś c i . tak Nie zabrakło t e ż na wystawie prac d o j r z a ł y c h świad­ istotne, ż e w r ę c z nie chce s i ę p r z y n i m m ó w i ć o p r o b l e m a c h c z ą c y c h o ś w i a d o m o ś c i i wrażliwości plastycznej, s t o j ą c y c h estetycznych. B u d z i W było szacunek i podziw. licznej grupie p r a c oczywiście ślady już na można Do takich właśnie różnych (il. 15), amatorskich n a p o t k a ć zainteresowania sztuką k i e r u n k ó w i m i s t r z ó w n p . A j w a z o w s k i e g o , v a n G o g h a , Modiglianiego, S a l v a d o r a D a l i czy Chagala — z naszych Liberskiego, Gepperta i Gielniaka. dostrzec b y ł o (R. można inspirowanie się b a r w n ą fotografią Kowalczyk). Były n a wystawie prace ś w i e ż e , malowane dobrze z b u d o w a n e k o l o r y s t y c z n i e , j a k n p . kiewicza, Mariana Wódkiewicza, wrażliwie, Jerzego Ryszarda Wagnera, A d a m a Niewidoka, Karola Mielżyńskiego, Leona W a n d y Victorini, Konrada J a n u s z a Boguckiego czy pokazał Bociana, Tyszkiewicza, Tomasza George S c h m i d t a . D o b r y 18 l e t n i K r z y s z t o f Z a j ą c , ł a d n e w Woja- kolorze Dudy, Z w sztuką zawodowych plastyków. Lerchera a s ą d z ę , ż e w k r ó t c e do tej g r u p y dojdzie robiący Wódkiewicz. przyjemnością zawodach obserwuję, bliskich plastyce, jak ludzie pogłębiają pracujący amatorskim uprawianiem sztuki s w ą wrażliwość artystyczną. Przykła­ d e m s ą t u b. dobre o b r a z y m a l a r z a pokojowego Edmunda Zalisza, dojrzałe Niewidoka, intelektualnie prace wspomnianego i n s t r u k t o r a plastycznego s a n a t o r i u m w już Stro­ n i u Ś l . , poligrafa M a r i a n a Z u b r z y c k i e g o , fotografa J a n u s z a Manieckiego, c z y rzego obraz kafelki ze z a l i c z y ł b y m linoryty Marka stało p o s t ę p y Marian choćby W n i e k t ó r y c h obrazach pograniczu dekoratorów Henryka Kryńskiego i Je­ Marciniaka. „ P r z e g l ą d " wrocławski pokazał więc w s p o s ó b niemal m o d e l o w y c z y m jest p l a s t y k a a m a t o r s k a . P o k a z a ł z p e j z a ż a m i miejskimi n a d e s ł a ł a Zinaida Moszkowicz z L e g ­ b i e g u n j a k i m jest t w ó r c z o ś ć jeden „ p r y m i t y w n a " o p a r t a o sto­ nicy. Z s y m p a t i ą o g l ą d a ł e m skromne studia k w i a t ó w L u d w i ­ s u n k o w o n i k ł e zaplecze t r a d y c j i k u l t u r o w e j i d r u g i biegun k a T y ń s k i e g o , 63-letniego r z e m i e ś l n i k a ze Ś w i d n i c y , który sztuki pozostawiając rysunkowy, każdy ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u lat. P o k a z a ł zjawiska spontaniczne kolorystycznie. Zain­ i k o n t r o l o w a n e ś w i a d o m o ś c i ą . W a ż n e s ą i j e d n e i drugie. identyczny schemat o b r a z e k i n a c z e j a dobrze r o z w i ą z a ł ukształtowanej w kręgu zainteresowań plastyką PRZYPISY 1 K r y s t y n a Gerliczowa s t o s u j ą c m e t o d ę reprezenta­ t y w n ą , w oparciu o karty ewidencyjne p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w s t w i e r d z i ł a , iż n a w s i z a m i e s z k u j e i c h ok. 20%, pozostali z a m i e s z k u j ą m i a s t a p o w i a t o w e , m i a s t e c z k a i osiedla (ba­ dania dla W r o c ł a w s k i e g o Towarzystwa Naukowego na temat u d z i a ł u wsi w plastyce amatorskiej). Autorka, której d z i ę k u j ę t u serdecznie z a p r z e k a z a n e i n f o r m a c j e , d o d a j e , ż e w ś r ó d a m a t o r ó w n a j w i ę c e j jest o s ó b z w y k s z t a ł c e n i e m średnim, najmniej z w y ż s z y m . W ś r ó d rzeźbiarzy przewa­ ż a j ą m i e s z k a ń c y wsi. W i e k - z r ó ż n i c o w a n y w z a l e ż n o ś c i od p ł c i . T a k n p . w ś r ó d k o b i e t p r z e w a g a o s ó b w w i e k u ś r e d n i m , podczas gdy w ś r ó d m ę ż c z y z n w ł a ś n i e w tej grupie wieku jest najmniej a m a t o r ó w , n a j w i ę c e j zaś m ł o d y c h i p o w y ż e j 40 lat, z w ł a s z c z a w l a t a c h e m e r y t a l n y c h ( w ś r ó d kobiet j e s t t y l k o k i l k a w tej grupie w i e k u ) . P l a s t y k ą a m a ­ t o r s k ą z a j m u j e s i ę w i ę c e j m ę ż c z y z n n i ż kobiet. 2 W e w i d e n c j i W D K z n a j d u j e s i ę blisko 700 o s ó b , a t y l k o w czasie ostatniego p r z e g l ą d u p o j a w i ł o s i ę 97 n o w y c h nazwisk. ' W Dziale Plastyki W D K (Pracowni plastycznej) poza mgr K r y s t y n ą Gerliczowa, s p e c j a l i z u j ą c ą się w za­ kresie e s t e t y k i i psychologii p r a c u j ą a r t y ś c i p l a s t y c y , wszyscy z w y ż s z y m w y k s z t a ł c e n i e m — Stefan Schmidt (obecnie w 3 letniej delegacji do A f r y k i ) , W ł a d y s ł a w L e c h i Tadeusz Wroński. D z i a ł współpracuje z 6 konsultantami, artystami plastykami — s t a n o w i ą c y m i K o m i s j ę I eliminacji Wojewódzkich Przeglądów. W powiatowych o ś r o d k a c h K u l t u r y działają etatowi i n s t r u k t o r z y p l a s t y c z n i . J e s t i c h w 18 p o w i a t a c h — d w u ­ d z i e s t u . W t y m 8 z w y k s z t a ł c e n i e m w y ż s z y m , 11 z w y k s z ­ t a ł c e n i e m ś r e d n i m (po l i c e u m p l a s t y c z n y m ) , 1 (na 1/2 e t a t u ) ukończył Studium Nauczycielskie. Wszyscy prowadzą k o ł a p l a s t y c z n e n a s w o i m terenie. Z a j ę c i a i n s t r u k t o r ó w w i z y t o w a n e s ą przez w s p ó ł p r a c o w n i k ó w P r a c o w n i P l a s t y c z ­ nej W D K i n a tej p o d s t a w i e p r z e p r o w a d z a n a jest w e r y ­ fikacja kadry. S p o ś r ó d p r a c o w n i k ó w W D K — poza jednym wszyscy p r a c u j ą p o n a d 3 l a t a , w terenie 11 i n s t r u k t o r ó w p r a c u j e 3 lata i dłużej. Można więc m ó w i ć o stabilności kadry, zwłasz­ c z a , ż e p o z o s t a l i p r a c o w n i c y o b j ę l i s w o j e p l a c ó w k i w ostat­ n i c h l a t a c h , co z a p e w n e w i ą ż e s i ę z r o z s z e r z a n i e m d z i a ł a l ­ ności na skutek b o d ź c a jakim są W o j e w ó d z k i e P r z e g l ą d y Plastyki Amatorskiej. J e d n y m z p r z e j a w ó w tego s ą z a k u p y prac do G a l e r i i Plastyki Amatorskiej we w r o c ł a w s k i m Muzeum Etnografi­ c z n y m . W z b i o r a c h t y c h z n a j d u j ą s i ę obecnie 173 p r a c e do­ b r a n e g ł ó w n i e z n u r t u ludowego, naiwnego, p r y m i t y w n e g o . 4 F o t . : J a n Ś w i d e r s k i — II. 1—4, 52 T W D K wraz z Muzeum zorganizowało w y s t a w y z katalogami, z zaproszeniami, afiszami): a (wraz b — „ Ś w i ą t k a r z e " ( L u r k a , Serwik, Giejson, J ó z k ó w , F u r g a ł a ) w L u b a n i u podczas „ D n i F o l k l o r u " oraz we w r z e ś n i u we W r o c ł a w i u w g m a c h u Muzeum, — kiermasz r z e ź b y ludowej (autorzy j a k w y ż e j plus с — wystawę E l s n e r ) , W r o c ł a w , M u z e u m , g r u d z i e ń 1970 r. mebli L u b a ń , maj i 1971, rzeźb Jarosława Furgały. MDK W D K W r o c ł a w , czerwiec 1971 r. d — Wystawa rzeźb Józefa Lurki. M D K Lubań, oraz M u z e u m , W r o c ł a w , m a j 1972 r. e — W y s t a w a malarstwa B r u n o n a Podjaskiego i A n n y B i n k u ń s k i e j . M u z e u m , W r o c ł a w , l u t y 1972 (przy współpracy Wrocławskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h ) f — W y s t a w a rzeźb Józefa Serwika, Muzeum, W r o c ł a w , m a r z e c 1973 r. Penetracji terenu s ł u ż y ł y t e ż konkursy i w y s t a w y pokonkursowe: a — z o k a z j i 20 l e c i a P R L ( W D K , 1964 r.) b — z o k a z j i 25 l e c i a P R L ( W D K , 1969 r.) R o z d z i e l o n o n a g r o d y rzeczowe. с — n a m a l o w a n k ę n a szkle i w y c i n a n k ę o charakterze l u d o w y m (konkurs m i a ł charakter s o n d a ż u ) . W y s t a w ­ k a pokonkursowa — Muzeum Etnograficzne, paździer­ n i k 1972 r . W y b ó r 54 p r a c 39 a u t o r ó w z I I I P r z e g l ą d u w y s ł a n o w r a m a c h w y m i a n y K u l t u r a l n e j z D r e z n e m do D i p p o l d i s w a l d e n a w y s t a w ę w g r u d n i u 1968 r . W y b ó r 100 p r a c 72 a . u t o r ó w z V I P r z e g l ą d u w y s ł a n o do H r a d e c K r a l o v e n a w y s t a w ę „ K o n f r o n t a c j e 72", p a ź ­ d z i e r n i k 1972 r . N a w y s t a w i e tej m o ż n a b y ł o p o r ó w n a ć c h a r a k t e r p r a c a co z a t y m idzie i m e t o d y opieki n a d plas­ tyką amatorską na Dolnym Śląsku i w województwie wschodnioczeskim. 5 Prace z „ P r z e g l ą d ó w " znalazły się też n a wystawach o g ó l n o p o l s k i c h w K r a k o w i e (1971 г.), K a t o w i c a c h (sty­ c z e ń 1973 r.) a w c z e ś n i e j w 1966 r. n a w y s t a w i e w o j e w ó d z t w zachodnich i p ó ł n o c n y c h w Opolu. « P o t w i e r d z a to o b s e r w a c j a o r g a n i z a t o r ó w we w s t ę p i e do k a t a l o g u V I „ P r z e g l ą d u " O Dyndzie i Kazimierskim pisałem w Katalogu w y s t a w y „ I n n i " W a r s z a w a , C B W A , 1965 r. O W a c ł a w c z y k u : art. В . Jakubowskiej, Książę z D o l i n y lilii, „ P o l s k a S z t . L u d . " , R . X X V I . 1972, n r 4. 7 8 6—16, Józef Milki — a . 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1613c11e54b13c7589bf52a0572de9c.pdf 104da7ee05ade58a7f389e4cae99b781 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4572 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4245 Title A name given to the resource Przegląd twórczości plastycznej amatorów : cz.1 województwo lubelskie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.39-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski PRZEGLĄD T W Ó R C Z O Ś C I PLASTYCZNEJ*AMATORÓW C Z . I. W O J E W Ó D Z T W O LUBELSKIE (DALSZY CIĄG) W n u m e r z e 3/1972 r. r o z p o c z ę l i ś m y d r u k p r z e g l ą d ó w p l a s t y k i a m a t o r s k i e j , p o s z c z e g ó l n y c h woje­ w ó d z t w . P o n i e w a ż ze w z g l ę d ó w t e c h n i c z n y c h z m u s z e n i b y l i ś m y o p u b l i k o w a ć t e k s t bez i l u s t a r c j i , z a m i e s z c z a m y j e oddzielnie — n a t y m m i e j s c u . П . 1. K o n r a d S z u r o w s k i , Konie, ol. p ł . , 58,5 x 74 c m . I I . 2. Z y g m u n t W a l e n c i u k , r y s u n e k t u s z e m , 4 0 x 29 c m . I I . 3. F e l i k s D u t k i e w i c z , Chrystus w y s . 45 c m . w cierniowej koronie, drewno �40 �U. 6. P a w e ł K r z a k , Orka, o l . / p ł y t a p i l ś n i o w a , 65x99 c m . 11. 7. F e l i k s D u t k i e w i c z , K r ó l z szopki, drewno, wys. J ó z e f K u l i ń s k i , Człowiek, l i n o r y t , 25x19 c m . Fot.: J a n Świderski— il. 1-8 23 cm. U. 8. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a165ea0154a506612ccc67a48a0e24d5.pdf 7316d657f8d5421222ef27f642c594ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3796 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3562 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z,1;s.38-40 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DZIAŁALNOŚĆ ZACHODNIEGO FONOGRAFICZNEGO W ARCHIWUM POZNANIU MARIAN Zachodnie A r c h i w u m Fonograficzne zało­ żone zostało w Poznaniu w l i p c u 1945 r. j a ­ ko instytucja piywatna, subwencjonowana przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i . Twórcami j e g o b y l i : p o d p i s a n y i mgr. T. W r o t k o w s k i . O b . W r o t k o w s k i posiadał aparaturę do n a g r y w a r i , j a zaś k w a l i f i k a c j e n a u k o w e i praktykę w dziedzinie f o l k l o r u muzycznego, nabytą przed wojną w Regio­ nalnym A r c h i w u m Fonograficznym Uniwer r y t e t u Poznańskiego, którego byłem st. asys­ t e n t e m . W a r u n k i s t w o r z e n i a i r o z w o j u na­ szej i n s t y t u c j i n i e b y ł y pomyślne, zważyw­ szy, że było t o w d w a miesiące po skończe­ n i u w o i n v . S u b w e n c i e napływały w s k r o m ­ n y m wymiarze i nieregularnie. N i e uzyskaliśmy też j e d n o r a z o w e j więk­ szej d o t a c j i na zakup p o t r z e b n y c h a p a r a t u r 1 urządzeń j a k również nie otrzymaliśmy obiecanego środka l o k o m o c j i . Z miesięcz­ n y c h s u b w e n c j i nabywaliśmy, przeto częścia­ m i najpotrzabniejszy sprzęt. T r o s k a o tani ?akup, p o s z u k i w a n i a części aparatów, k o r y ­ g o w a n i e i składanie całości pochłonęły więk­ szą ilość naszej e n e r g i i i czasu, dając w w y ­ n i k u n i e j e d n o l i t y k o m p l e t aparatur. M i m o tych trudności zaopatrzyliśmy Archiwum w następujący sprzęt t e c h n i c z n y : wzmac­ niacz 4 - l a m p o w y 8 W a t t n a prąd z m i e n n y , wzmacniacz 5 - l a m p o w y 15 W a t t „Telefunk e n " n a prąd z m i e n n y m i k r o f o n k o n d e n s a t o ­ r o w y b u t e l k o w y „Telefunken" w r a z z p r z y ­ stawką dwulampową, mikrofon węglowy , , D r a l o w i d " t y p D R 1 , aparat do n a g r y w a n i a na o r a d z m i e n n y o p r o s t e i pałakowei k o n ­ s t r u k c j i , adapter e l e k t r y c z n y s k r z y n k o w y , 2 głośniki, 2 małe wzmacniacze do o d g r y w a ­ nia, 2 s k r z y n i e akumulatorów żel. n i k l . po 12 V o l t , 500 sztuk płyt do n a g r y w a n i a oraz prądnicę polową przenośną na 220 V o l t z na­ pędem b e n z y n o w y m D K W . Prócz tego zakupiliśmy z przydziału n a j konieczniejsze umeblowanie. W s t o s u n k u do d a w n e g o sposobu n a g r y ­ w a n i a pieśni małym, ręcznym fonografem wałkowym Edisona, gdzie naśpiewywano bezpośrednio przez tubę akustyczną — obecna m e t o d a e l e k t r o a k u s t y c z n a n a g r y w a ­ nia na płyty była o w i e l e doskonalsza, w y ­ magała j e d n a k wożenia ze sobą aparatów. N i e można i c h przenosić w ręku, b o są za ciężkie, a n i też przewozić na wózkach chłop­ 38 SOBIESKI skich, gdyż są z b y t wrażliwe na wstrząsy. D l a t e g o też k o n i e c z n y n a m był środek l o k o ­ m o c j i w postaci samochodu, w związku z c z y m zakupiliśmy wymienioną przenośną rządnicę polową. Okazało się b o w i e m w p r a ­ c y t e r e n o w e j , że przede w s z y s t k i m n i e w każ­ dej w s i jest prąd z m i e n n y p o t r z e b n y d l a na­ szych aparatów, powtóre — jeżeli już jest — t o w y k a z u j e o n zbyt w i e l k i e w a h a n i a , b y mógł być używany do nagrań, n i e mówiąc 0 t y m , że n a w s i prąd b y w a t y l k o w pew­ n y c h godzinach. Prądnica umieszczona' n a sa­ mochodzie, uniezależniałaby nas o d prądu sieciowego. W s z y s t k i e te b r a k i wyszły na i e w w czasie naszych wyjazdów t e r e n o w y c h , kióre p r z y w i e l k i m nakładzie wysiłków z naszej s t r o n y , dawały zdjęcia w a d l i w e , niedość czyste, t y m więcej, że pracę u t r u d ­ niały n i e z a b l o k o w a n e m o t o r k i , działające wokół przy młockarniach, sieczkarniach i p . W o b e c t a k i c h warunków zmuszeni zo­ staliśmy do p r z e p r o w a d z a n i a naarań n a m i e j ­ scu w l o k a l u A r c h i w u m i t y m s a m y m do sprowadzania do Poznania wykonawców. Evło to z korzyścią d l a technicznei iakości zdieć n a t o m i a s t z wielką szkodą d l a i c h i ' o s c i ' ponieważ w y k o n a w c y wzbraniają się przyjeżdżać do miasta Ujemne również z r a c z e n i e m a f a k t że w y k o n a w c y c i czują sie skrępowani i onieśmieleni w n i e z n a n y m sobie środowisku, tracą swobodę i możność w v z v r i a sie muzvcznerro t a k i m właściweao w i c h własnym środowisku. ł M i m o t y c h trudności, do c h w i l i przekaza­ nia s w y c h zbiorów Państwu, Z A F wykazać się może d o r o b k i e m 471 fonogramów na 77 płytach, z tego 245 f o n o q r a m o w w o k a l n y c h 1 226 i n s t r u m e n t a l n y c h . F o n o g r a m y te po­ chodzą z następujących terenów: W i e l k o ­ polska — pow. Grodzisk: 3 instrumentalne; p o w . Gostyń: 2 w o k a l n e i 6 i n s t r u m e n t a l ­ n y c h ; p o w . J a r o c i n : 32 w o k a l n e i 60 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . Kościan: 8 i n s t r u m e n t a l ­ n y c h ; p o w . Leszno: 14 w o k a l n y c h i 7 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . Międzychód: 19 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . N o w y Tomyśl: 105 w o k a l ­ n y c h i 38 i n s t r u m e n t a l n y c h ; p o w . OstTÓw: 7 w o k a l n y c h i 14 i n s t r u m e n t a l n y c h ; p o w . Po­ znań: 5 w o k a l n y c h i 19 i n s t r u m e n t a l n y c h ; p o w . Szamotuły: 12 w o k a l n y c h i 27 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . W o l s z t y n : 10 w o k a l n y c h oraz 23 i n s t r u m e n t a l n y c h . �3> . i 3 i s Si • o 3 7 t i •'л *=; К |2 Э m о ' wC O O -Q J E 00 ^_ ТЭ i * §1 A ~. N " V О М О В Poii'. ,. „ „ „ ,, - Costllń . . . Jarocin . . . Kościan. . . Leszno . . . Międzychód . N o i r u Tomuśl Ostrów . . . Poznań . . . Szamomlu . . Wolsztun . . 11 Hel . . Kartuzi) . Morski . Puck . . Stupsk . Wrjherou - — 7 7 — — - — — « . . . . . . 2 — — — — 2 ] 1 2 2 2:i LUBELSKIE . Natomiast fonogramy instrumentalne kiutują się n i e m a l w całości z t e r e n u W i e l ­ k o p o l s k i i przedstawiają n a m zespół dudów i s k r z y p i e c — 78 fonogramów, d u d y same — 60 fonogramów, zespół: kozioł, skrzypce, k l a r n e t , trąbka — 51 fonogramów oraz i n ­ s t r u m e n t y te p o j e d y n c z o występujące, wresz­ cie 1 a k o r d e o n . W ujęciu p o w i a t o w y m wygląda t o nastę­ pująco: Dud Dud 3 r> 40 8 3 — 10 _ с M 3 Skrzu H et (ti s :£ WIELKOPOLSKA Pou.. ,, .. ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, Grodzisk . . Gostyń . . . Jarocin . Kościan . . Leszno . . . Międzychód . N o m y Tomuśl Oslrńu. . . . Poznań . . . Szamotuł)) . . Wolsmm . . — -2 4 - 1 t l<] 27 — i - О ś l « Mipdzuchód ' Ostróu, . . . Ч/amotuiu ' Wolsztun ; ' ; Nomu Tomii<i Poziićiń " ;; . . . . . 28 5 1 1 - : i Skicrnieuiicc LUBELSKIE P o u \ Lubartów WARSZAWSKIE . " WOJ. Рош. S k i o r i i i c u i i c e . WOJ. & • WOJ. WOJ. Poii'. I.iibartoii' " 1 2 1 5 — SS H 3 WIELKOPOLSKA Pou' Grodzisk Costuń J a r o c i n '. '. Kościan Pou . _ X a. o WARSZAWSKIE 1 - 7. V. . . . . . o - - a 1 P O M O R Z E Poić. H e l . . . Kartuzy . ', Pnrk . . . Morski . . ,, Słupsk . . „ Wejherou.o 2 — — — Li С * T РЬ7Г»0 WIELKOPOLSKA Рош. ., ,, ,, ,, „ ,, ,, ,. ,, 1 Pomorza m a m y j e d y n i e 2 f o n o g r a m y i n s t r u m e n t a l n e (harmonia ręczna). Fonogra­ mów i n s t r u m e n t a l n y c h z w o j e w . warszaw­ skiego i l u b e l s k i e g o n i e posiadamy. Następna t a b l i c a w y k a z u j e , że największą ii ość f o n o q r a m o w stanowią pieśni zalotne, następnie tańce l u d o w e , dalej pieśni wesel­ ne a w s k r o m n i e j s z y c h ilościach dalsze for­ my. kolie >ścio Pomorze — p o w . H e l : 2 w o k a l n e ; p o w . Kartuzy: 3 wokalne; pow. M o r s k i : 6 wokal­ n y c h ; p o w . P u c k : 1 w o k a l n y ; p o w . Słupsk: 2 w o k a l n e ; p o w . W e j h e r o w o : 34 w o k a l n e i 2 instrumentalne. W o j e w . warszawskie — pow. Skiernie­ wice: 8 wokalnych. W o j e w . l u b e l s k i e — p o w . Lubartów: 2 w o ­ kalne. N a f o n o g r a m y w o k a l n e składają się prze­ de w s z y s t k i m śpiew s o l o w y żeński, w n i e w i e ­ l u p r z y p a d k a c h śpiew s o l o w y męski i p a r o ­ k r o t n i e śpiew jednogłosowy g r u p y młodzie­ ży żeńskiej l u b mieszanej, wreszcie śpiew z towarzyszeniem instrumentu. I t a k : 7 . . Z a t e m z W i e l k o p o l s k i p o s i a d a m y 235 p i e ­ śni z a l o t n y c h , 130 tańców, 35 pieśni wesel­ n y c h , 3 żniwne, 2 kościelne, 1 b a l l a d a , 2 okolicznościowe i 3 skale i n s t r u m e n t a l n e . Z Pomorza zaś: 36 z a l o t n y c h , 7 tańców, 2 weselne, 1 żniwna, 2 k o l e n d y i 2 o k o l i c z ­ nościowe. Z W a r s z a w s k i e g o — 8 z a l o t n y c h i z Lubelskiego 2 zalotne. Ogólna ilość n a g r a n y c h przez Z A F tań­ ców l u d o w y c h z t e r e n u W i e l k o p o l s k i w y n o ­ si 130. S p o t y k a m y t u przede w s z y s t k i m w i ­ w a t y j a k o taniec n a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s ­ t y c z n y d l a W i e l k o p o l s k i , następnie zaś obe­ rek, w a l c e r e k oraz tańce k o r o w o d o w e . W szczególności n a g r a n o : W i w a t ó w : 5 1 , Oberków: 34, Polek: 14, W a l c e r k ó w : 11, Równych: 6, Przodków: 4, C h o d z o n y c h : 4, Polonezów: 1, Szoczów: 1, C e g l a r z y : 1, M i e t l a r z y : 1, Trojaków śl.: 1, Służb d o czepca: 1. Z t e r e n u Pomorza posiada Z A F siedem tańców K a s z u b s k i c h : Szewców k a s z u b s k i c h : 2, Trojaków k a s z u b s k i c h : 1, Kosesów: 1, K o zyder: 3. Jeśli chodzi o w y k o n a w c ó w — t o r e k r u ­ t o w a l i się o n i przeważnie z l u d z i starszych, między 60 — 80 r o k i e m życia. D o t y c z y t o szczególnie instrumentalistów: koźlarzy, d u ­ dziarzy i skrzypków. Z n a g r a n y c h koźlarzy najstarszy ma l a t 69, najmłodszy 28; d u d z i a r z najstarszy m a l a t 78, najmłodszy 56; s k r z y p e k najstarszy 72, najmłodszy 37; ze śpiewaczek najstarsza 79 l a t , najmłodsza 12.' N a g r a n o 39 �również 3 zespoły w o k a l n e jednogłosowe w w i e k u do l a t 20. Nadmienić w y p a d a , że starszych w y k o n a w c ó w jest jeszcze sporo p o w s i a c h . Są o n i d l a nas c h w i l o w o nieosią­ g a l n i , ponieważ do Poznania przyjechać n i e chcą, a m y bez środka l o k o m o c j i dotrzeć do n i c h n i e możemy. Z n a m i e n n y jest również fakt, że n a s k u t e k a k c j i p r o w a d z o n e j przez Z A F w z b u d z a się wśród młodzieży zaintere­ sowanie pieśnią i i n s t r u m e n t a m i l u d o w y m i . B r a k o d p o w i e d n i e j a p a r a t u r y do o d g r y w a ­ n i a (któraby n i e niszczyła nagrań) j a k o też b r a k s p e c j a l n y c h igieł do o d g r y w a n i a stał się przyczyną, że d o k o n a n o j e d y n i e 22 t r a n ­ s k r y p c j i z płyt. Z n a s z y c h o s o b i s t y c h ( m o i c h i żony) przedwojennych zapisków pieśni (w z n i k o m e j części z a c h o w a n y c h po w o j n i e ) dołączyliśmy do zbiorów Z A F —- 34 m e l o d i e dotychczas nigdzie n i e p u b l i k o w a n e . Dalszym dorobkiem n a u k o w y m Z A F u jest: 1) k a t a l o g koźlarzy i d u d z i a r z y w i e l k o p o l ­ s k i c h według powiatów i według spisu i m i e n ­ nego. K a t a l o g t e n jest podstawą do s t w i e r ­ dzenia j a k i e w y ł o m y w d u d z i a r s t w i e w i e l k o ­ p o l s k i m poczyniła ostatnia w o j n a ; 2) K a ­ t a l o g tańców w i e l k o p o l s k i c h z m e l o d i a m i i o p i s e m c h o r e o g r a f i c z n y m . Praca n a d t y m i k a t a l o g a m i t r w a n a d a l . W celach p o p u l a r y ­ z a c y j n y c h materiał f o n o g r a f i c z n y Z A F u w y ­ k o r z y s t a n y został do t r z e c h a u d y c j i r a d i o ­ w y c h n a falę ogólnopolską (w o p r a c o w a ­ n i u m g r . J . i M . Sobieskich). W c h w i l i obecnej Z A F przestało istnieć. W o p a r c i u o d o r o b e k Z A F u Państwo przejęło akcję z b i e r a n i a p o l s k i e j m u z y k i l u d o w e j , stwarzając w Poznaniu Sekcję Muzyczną Państwowego I n s t y t u t u Badania S z t u k i L u ­ d o w e j p r z y M i n i s t e r s t w i e K u l t u r y i Sztuki. B A D A N I A N A D SZTUKĄ L U D O W Ą NA K U R P I A C H W PUSZCZY BIAŁEJ MARIA Prowadzone w l a t a c h międzywojennych badania n a d sztuką ludową Puszczy Białej, K u r p i o w s k i e j , wznowiłam miesięczną węd­ rówką w czasie ubiegłego lata. Interesowały m n i e głównie t r z y j e j p r z e j a w y : rzeźba w drzewie, stosowana do zdobienia chaty, t k a n i n a i haft. N a s k u t e k działań w o j e n n y c h Puszcza ucierpiała w i e l e , głównie w części północnow s c h o d n i e j , t a k , że niektóre wsie spłonęły d w u k r o t n i e , jeśli n i e całkowicie t o w znacz­ nej części w 1939 r o k u i 1944 (Trzcianka, Poręba). J e d n a k szczęśliwie uratowały się najcenniejsze j e j r e z e r w a t y — w s i e u k r y t e w ałebi lasów i a k Porzadzie, Rząśnik, Dą­ b r o w a , Wielątki, O s u c h o w a . U r a t o w a w s z y sie n r z e d całkowitym s D a l e n i e m n i e uchro¬ niły sie j e d n a k przed częściowym zniszcze­ n i e m zwłaszcza wnętrz advż w czasie a k c i i w o i e n n e i ludność zmuszona była opuszczać m a s o w o swoje z a g r o d y nieraz k i l k a k r o t n i e . 40 ZYWIRSKA P o m i m o t o udało m i się jeszcze znaleźć w i e l e materiału, jeśli c h o d z i o haft, który już w o b e c n y m u b i o r z e k o b i e c y m n i e m a zastosowania, tkaninę dawną i współczesną (tę zbierała d e l e g a t k a I n s t y t u t u Badania Sztu­ k i L u d o w e j w północno-wschodniej części Puszczy) wreszcie — zanotować i sfotografo­ wać z d o b i e n i a c h a t y . Z d o b y t e materiały uzupełniły na t y l e zbio­ ry, p o c z y n i o n e w d a w n y c h l a t a c h , że pozwo­ lą już przystąpić do z a n a l i z o w a n i a i o p r a ­ c o w a n i a t y c h d z i e d z i n twórczości l u d o w e j Puszczy. N a razie da się bezsprzecznie stwierdzić, że — o i l e współczesne t k a c t w o idzie p o l i n i i całkowitego naśladownictwa w z o r ó w f a b r y c z n y c h ( j e d y n i e f a r t u c h y za­ chowały d a w n y układ b a r w n y ) , t o zdobie­ nie rzeźbą drzewną n o w y c h chat t r z y m a się w dużej mierze d a w n y c h , t r a d y c y j n y c h ele­ mentów z d o b n i c z y c h . �CENA E G Z E M P L A R Z * ZŁ. 150. — (PODWÓJNEGO ZŁ. 3 0 0 . - ) WARUNKI P R E N U M E R A T Y : MIESIĘCZNIE Z PRZESYŁKA POCZTOWĄ ZŁ. 100.-WPŁATY N4 K O N T O P. K. O. Nr 1-6939 POLSKA 1. 2.000 SZTUKA L U D O W A B-47188 �\^'0 b if PAŃSTWOWY INSTYTUT B A D A N I A S Z T U K I LUDOWEJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7960f9ff6fa2dc111c21d4cd20d7930a.pdf 7f71a44e96a9240813564c1f8c4ed547 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4567 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4240 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TRESĆ Ksawery Piwocki W dwudziestopięciolecie „Polskiej Sztuki ludo­ wej" Jacek Olędzki Wota lwowskie Zdzisław Zgieruń Rola dokumentacji filmowej w realizacji skan­ senów Richard Jefabek Wielkopolska czy Morawy? Z badań nad grafiką ludową Aleksander Jackowski Przegląd twórczości plastycznej amatorów. cz. I. Województwo lubelskie (dalszy ciąg) . cz. I I . Województwo w r o c ł a w s k i e Aleksandra Jacher-Tyszkowa Nieznany rękopis Szymona Poprzęckiego o war­ sztacie częstochowskiego malarza ludowego z lat 1880-tych Antoni Kroh Z życia K R O N I K A S U M M A R Y P E 3 I O M E 3 5 30 33 39 42 53 55 56 : O F ; A R T I C L E S 62 63 N a o k ł a d c e : Fragment wota, (całość na str. 6, il. 1) Wł. klasztor o.o. bernardynów w Leżajsku. F o t : Jacek Olędzki N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Wotum z wyobrażeniem konia, pocz. X I X w. srebro, 5,7 X 8 cm. Wł. klasztor o.o. bernardynów w Rzeszowie. Fot.: Jacek Olędzki �P O L S K A S Z T U K A L U D O W A ROK X X V I — 1972 TREŚĆ cz. I . s. 69—82 nr 2 B l a s z c z y k S t a n i s ł a w , L u d o w a r z e ź b a k u l t o w a w W i e l k o p o l s c e cz. I I . s. 13.1—152 Blaszczyk S t a n i s ł a w , L u d o w a rzeźba kultowa w Wielkopolsce nr 3 Czajkowski nr 1 Jerzy, Michał Gier, rzeźbiarz Fryś-Pietraszkowa E w a , Szopkarze Jabłońska Teresa, Tradycja Jackowski Aleksander, Jackowski woj. lubelskie Jakubowska Książe Edward Kłobuszowska Bożena, Kotula czyli Przegląd w a konkursy polskiej opowieść twórczości rzeźbie szopek ludowej najprawdziwsza plastycznej s. . s. s. . 5?—58 nr 1 83—96 . nr 2 11—26 amatorów, . . cz. I. s. 181—183 Bogna, Jończyk Leon, s. gotycka Film, Aleksander, l u d o w y z R y b n e j s. 33—46 . krakowscy nr 3 z Doliny Lilii s. 235—240 Sutor — rzeźbiarz ś w i e c k i e j Karol Wójciak-Heródek. nr 4 prawdy Portret s. 101—104 . ludowego . nr 2 artysty 207—214 nr 4 F r a n c i s z e k , K o d e k s A . D . 1967 W ł a d y s ł a w a Kowalski nr 1 Marek Arpad, C h a j c a s. 171—179 . Mamert Piórko — rzeźbiarz . nr 3 l u b u s k i s. 97—100 . . K r o h A n t o n i , A k t u a l n y stan s t r o j u p o d h a l a ń s k i e g o s. 3—10 K r o h A n t o n i , S t a r y obrazek n a s z k l e z P o d l a s i a s. 180 K u r a l Bożena, Najstarsze malowane nr 3 skrzynie podhalańskie s. 47—56 . L i p p ó c z y N o r b e r t , W ę d r ó w k i po W ę g r z e c h w p o s z u k i w a n i u l u d o w y c h na szkle Mitarski Jan, Twórczość n y c h ) s. 195—806 chorych psychicznie. (Przegląd nr 2 nr 1 badań . . nr 1 obrazów nr 1 psychiatrycz­ nr 4 Mroczek Janusz, H e r ó d k o w e muzykowanie s. 215—222 nr 4 P i w o c k i K s a w e r y , S t y l w sztuce t a k ż e l u d o w e j s. 67—68 nr 2 P o l o c z k o w a B a r b a r a , S t r ó j c i e s z y ń s k i w X I X w. s. 153—170 nr 3 S e t k o w i c z J a n , J a n P a k o s z — r z e ź b i a r z l u d o w y z J e z i o r z a n s. 105—109 . Średniawa Helena, Radzik Targu s. Eugeniusz, E d w a r d Sutor — rzeźbiarz z . nr 2 Nowego 241—246 nr 4 W a l i c k a J o l a n t a , B r o n i s ł a w S u r o w i a k s. 223—234 RECENZJE Z Fryś-Pietraszkowa s. Ewa, Olga A. nr 4 PUBLIKACJI Ganckaja, Narodnoje Iskustwo Polszi 184—185 nr 3 Jackowski Aleksander, Jacek Olędzki, Kultura artystyczna ludności skiej s. 110—112 nr 2 MATERIAŁY Brykowski Ryszard, Sukienka-votum Kurkiewicz kurpiow­ Jan, Ludowi rzeźbiarze DO SZTUKI LUDOWEJ m e t a l o w e z P a r c z e w a s. 59—60 . beskidzcy s. . . 113—121 nr 2 M a z u r e k M i k o ł a j , Ż y c i o r y s w ł a s n y s. 122 Z W y b ó r i opracowanie nr 2 ŻYCIA A . K r o h s. 186—187 WSPOMNIENIA Od Redakcji, nr 1 nr 3 POŚMIERTNE Z y g m u n t S k r ę t o w i c z , J ó z e f P i ł a t , J a n L a m ę c k i s. 123 . . . nr 2 �ROŻNE Kronika Kronika I V — V I 1971 s. 60—62 V I I — X I 1971 s. 124—125 K r o n i k a X I I 1971 — Kronika IV—VI 1972 I I I 1972 s. 188—190 nr 3 247—252 nr 4 Summary Summary of a r t i c l e s s. 63 of a r t i c l e s s. 126—127 nr 1 nr 2 Summary of a r t i c l e s s. 191 nr 3 Summary of nr 4 articles s. nr 1 nr 2 s. 253—254 Резюме s. 64 nr 1 Резюме s nr 2 127—128 Р е з ю м е s. 192 nr 3 Резюме nr 4 s. 255—256 �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVII • 1973 • NR 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r JaOkowskd (red. nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a ( z - c a r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-Iiraetoa, Jacek Olędzki, K s a w e r y P i w o c M , R o ­ m a n R e i n f u s s ( z - c a r e d . nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d g r a ­ ficzny — J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — M a g d a l e n a M i e r o w s k a (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, W a r ­ s z a w a , ul. D ł u g a 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c943fbfc0a46d2e5d21d9b691274abe.pdf 323a29184b67a6f2864fa45341428add Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4568 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource Polska Sztuka Ludowa - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4241 Title A name given to the resource W dwudziestopięciolecie "Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki W DWUDZIESTOPIĘCIOLECIE „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" A r t y k u ł ten jest referatem w y g ł o s z o n y m n a z e b r a n i u d y s k u s y j n y m , z o r g a n i z o w a n y m w 25-lecie „ P o l s k i e j S z t u k i ludowa poglądy wypowiadałem na temat c z y m jest sztuka już kilkakrotnie i nie potrafię O c z y w i ś c i e w c i ą ż jeszcze ż y j ą s z c z ę ś l i w i ludzie, k t ó r z y nie m a j ą w i ę k s z y c h w ą t p l i w o ś c i co do tego c z y m jest s z t u k a i jaką może odegrać r o l ę w dzisiejszej k u l t u r z e , ezy t e ż j a k o p r z e d m i o t b a d a ń n a u k o w y c h . „ S z t u k a w a " •— p o w i e d z i a ł w Pradze w B r o c h e r e l n a kongresie 1928 r. — ,,jest nadświadomego gustu sztuki zmaterializowaną estetycznego, k t ó r y ludo­ ludowej ekspresją wydobywa się z n a j g ł ę b s z y c h warstw duchowych szczepu" — a w t ó r o w a ł m u w ó w c z a s Franciszek B u j a k ( X I I I konferencja o ś w i a t o ­ wa Ministerstwa W y z n a ń licznego, Warszawa Religijnych i Oświecenia 1930): „Kultura ludowa Pub­ jest cudownym zwierciadłem, k t ó r e pozwala patrzeć tym narodowi w p r z e s z ł o ś ć i o g l ą d a ć s w ą m ł o d o ś ć ... L u d w i e j s k i jest w i ę c niejako k a p i t a ł e m z a k ł a d o w y m n a r o d u , z k t ó r e g o swą teraźniejszość i buduje l u d o w a jest to p r z e s z ł o ś ć , s w ą p r z y s z ł o ś ć ... która żyje w czerpie Kultura teraźniejszości". O w o ż o k a z a ł o s i ę w k r ó t c e , ż e nie b a r d z o ż y j e , ale odwrotnie, że u m i e r a i ginie. Przywołano dziś w pomoc wrodzone „ l u d o w i " i jego o s t a t n i m m o h i k a n o m p o j ę c i e s t y l u ludo­ wego, w y r a s t a j ą c e g o z p i e r w o t n y c h , n a j p r o s t s z y c h i r ó w n o ­ cześnie jakby najwyższych estetycznie warstw ludzkiej u m i e j ę t n o ś c i t w o r z e n i a i w i d z e n i a . W s t o s u n k u do z a w o ł a ń B u j a k a jest to z n a m i e n n a z m i a n a : p o z w a l a b o w i e m w i e r z y ć , ż e m o g ą z a w s z e z n a l e ź ć s i ę ludzie, k t ó r z y w swej t w ó r c z o ś c i nawrócą czy będą spontanicznie stosować owe reguły czystego s t y l u ludowego. pesymistyczni. I tak п р . Tadeusz p i s a ł j u ż w r o k u 1932 ( P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y „U Dobrowolski 1932 n r 121): l u d u —• podobnie po p r o s t u , j a k u ludzi m i e j s k i c h — smak artystyczny społeczna ale kompleksowych — to dwie wersje nowoczesnego, całościowego p o d e j ś c i a n a u k i do p r o b l e m a t y k i i s t n i e n i a , f u n k c j o n o w a n i a rodziny i społeczności wiejskiej, plemienia począwszy, n a grupie formalnej, s p o ł e c z n o ś c i lokalnej t y p u miejskiego, a nawet w wielkim nowoczesnym mieście lub państwie s k o ń c z y w s z y " . J e s t to w i ę c — m ó w i ą c j ę z y k i e m d a w n y m — o ż e n i e n i e etnografii przede w s z y s t k i m z s o c j o l o g i ą , a m o ż e p r ó b a z a s t ą p i e n i a obu t y c h t r a d y c y j n y c h dyscyplin. „ A n ­ tropologia kulturalna"-—pisze Alberto Cirese 3 •—„wyw­ r ó c i ł a d o k u m e n t n i e wszelkie p o d z i a ł y d o t y c h c z a s o w e . Cho­ d z i o j a s n e s p r e c y z o w a n i e c z y m j e s t etnologia e u r o p e j s k a i jaki wydziela ona zakres, czy m a specyficzny punkt w i d z e n i a w obliczu r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r a l n e j . . . i j a k i to j e s t t e n p u n k t w i d z e n i a " , „ p o d w a ż a samo p o j ę c i e l u d u " , j a k o s p a ­ dek po r o m a n t y z m i e . „ W i e m y d z i ś w s z y s c y , ż e l u d i w i e k u i s t e s i ł y jego d u c h a s ą m i t e m i m i t y c z n y m sposobem u j m o w a n i a z j a w i s k , k t ó r e t r z e b a p o z n a ć i n a z w a ć sposobem n a u k o w y m . C h o d z i o to, ż e t r z e b a w y r z u c i ć m e t a h i s t o r y c z n e pojęcie l u d u z jego w i e c z n y m i w a l o r a m i m o r a l n y m i , z d o l n o ś c i a m i tworzenia etc. — p o j ę c i e , które nie wiadomo gdzie s i ę z a c z y n a i gdzie k o ń c z y i c z y m r ó ż n i s i ę o d n i e - l u d u . . . J e ś l i specjalność faktów kulturowych, k t ó r y m i się zajmujemy, opiera- s i ę j e d y n i e n a r o m a n t y c z n e j wierze, ż e l u d wiecznie ż y j e i ż e jego t w o r y s ą p i ę k n e , dobre, oryginalne, u n i w e r ­ salne, wieczne e t c . — to j e s t e ś m y od d a w n a . ... M o ż e m y przecież m a r t w i d l a wiedzy j u ż wcale w to nie wierzyć: wystarczy, gdy potrafimy u d o w o d n i ć , ż e przedmiot naszych zainteresowań tworzy kompleks b y ł zawsze wątpliwy. Utalentowani etnograficzne" — o d p o w i a d a trywane tycznych, niejednokrotnie stylizowane ze szczerym jako zespół faktów kulturalnych, Cirese — „ m o g ą b y ć rozpa­ operacji dokumentacyjnych, eksplikowanych kulturalnych, istniejących na zjawiskach wewnątrz anali­ różnorodności najbardziej nawet 4 zaawansowanych w cywilizacji społeczeństw" . m a l a r z e , r z e ź b i a r z e i snycerze l u d o w i t w o r z y l i o n g i ś d z i e ł a prostacze, i badań k t ó r y d a s i ę w y o d r ę b n i ć od i n n y c h " . C z y s i ę d a ? „ S t u d i a J u ż p r z e d o s t a t n i ą w o j n ą z n a l e ź l i s i ę j e d n a k badacze bardziej szerszego i p e r s p e k t y w r o z m a i t y c h z b i o r o w o ś c i l u d z k i c h , od wielkiej dzisiaj w z b o g a c i ć d y s k u s j i . ludowa podejścia jej c a ł o ś ć o g a r n ą ć m o ż e t y l k o antropologia k u l t u r y i antro­ pologia s p o ł e c z n a " * . „ A n t r o p o l o g i a k u l t u r y i antropologia Ludowej" w I S P A N . Swoje aktualne wymaga Chodzi o w y s u n i ę c i e n a pierwszy plan b a d a ń n a d gru­ pami społecznymi, które były i s ą jeszcze, a m o ż e będą p o c z u c i e m f o r m y . L u d p r z y j m o w a ł i t o l e r o w a ł te p r o d u k ­ zawsze, w o p o z y c j i do oficjalnego s t a n d a r d u k u l t u r a l n e g o , c j e . . . d o p ó k i nie zaoferowano b a d a ń z a r ó w n o w aspekcie s y n c h r o n i c z n y m , j a k d i a c h r o - m u innej. D r z e m a ł y w n i m b o w i e m p o ż ą d a n i a b a r d z i e j powierzchowne, j a k o pochodne nicznym. Zawsze p o w s t a w a ł y przyrodzonego ł e c z e ń s t w a c h c y w i l i z o w a n y c h —• nie t y l k o socjalne, klasowe braku smaku — pożądania, które w y z w o l o n e przez p r o d u k c j ę m i e j s k ą i t a n d e t ę zostały fabryczną". R e f l e k s j e tego r o d z a j u p r o w a d z i ł y p r o s t ą d r o g ą do k r y ­ zysu n a u k i zwanej etnografią. Wedle Encyklopedii Pow­ i ekonomiczne, ale r ó ż n i c e p o z i o m ó w — w spo­ zawodowe, szczególnie ciekawe dysydenckie, narodowo-mniejszośoiowe. W topograficzne, religijne, językowo-mniejszościowe, tym sensie przedmiotem szechnej etnografia j e s t n a u k ą o p o c z ą t k a c h k u l t u r y , kie­ b a d a ń s ą f a k t y etnograficzne runkach jej rozwoju i w s p ó ł c z e s n y m kla­ nikiem a n t a g o n i z m ó w i reakcji n a kulturowe różnice. M o g ą sowym kultur r ó ż n y c h l u d ó w . G d y zarysuje się m o ż l i w o ś ć one m i e ć s w o j ą d ł u g ą h i s t o r i ę , j a k n p . k u l t u r a p a ń s z c z y ź ­ powstania kultur zróżnicowaniu b e z k l a s o w y c h — etnografia musiałaby n i a n y c h c h ł o p ó w , ale t a k ż e b y ć z j a w i s k a m i e f e m e r y c z n y m i , s t a ć sio w i ę c n a u k ą „ a r c h e o l o g i c z n ą " , b a d a j ą c ą z a m i e r z c h ł e jak kultura przedmieść s p r a w y , j a k asyrologia l u b etruskologia. J a k to c z ę s t o b y w a n y c h etc. w nauce, r a t u n k u s z u k a s i ę przede w s z y s t k i m w z m i a n i e czy kulturowe b ę d ą c e wy­ Gdy jednak i slumsów, przechodzimy do o b o z ó w koncentracyj­ badań nad sztuką, nazwy dyscypliny, za czym oczywiście kryje się tęsknota w y ł a n i a s i ę n o w a t r u d n o ś ć i to — j a k s ą d z ę — nie b y l e j a k a . z a z m i a n ą z a k r e s u b a d a ń i i c h m e t o d . „ P r z e j ś c i e od ś w i a t o ­ J e d n y m z n a j g o r s z y c h n i e d o s t a t k ó w , j a k i e m e t o d y socjo- poglądu opartego n a m a g i i — pisze 1 Bogdan Moliński — logizujące dzielą w ogólności z genetycznym tworów m i e n i a do n a r o d u , w i d z i a n e z a r ó w n o od s t r o n y j e d n o s t k i , p r z e d m i o t u b a d a ń , k t ó r e g o istota polega w ł a ś n i e n a ogrom­ j a k i od s t r o n y g r u p y , w y m a g a b a d a ń , k t ó r y c h nie jest nej z ł o ż o n o ś c i . K a ż d e n a u k o w e w y j a ś n i e n i e jest o c z y w i ś c i e w stanie p o d j ą ć z w i ą z a n e i uproszczeniem badanego fenomenu. W p e w n y c h t r a d y c y j n a etnografia. Problematyka ta duchowych wynika z usiłowania wyjaśnianiem do ś w i a t o p o g l ą d u opartego n a technice, p r z e j ś c i e o d ple­ redukowania 3 �d z i e d z i n a c h nie n i s z c z y s i ę t a k i m p o s t ę p o w a n i e m niczego z istotnego c h a r a k t e r u p r z e d m i o t u b a d a ń , w sztuce jed­ n a k ż e traci się pełnowartościową formę zjawiska, którego wartość o p a r t a jest widualnym na jednorazowym oddziaływaniu. Dzieło działaniu sztuki i indy­ bowiem leży n a i n n y m s z c z e b l u : nie r ó ż n i c e p o t e n c j a ł ó w c y w i l i z a c y j n y c h , które szybko powszechne przekazu), różnice się niwelują nauczanie, ale na (mam tu na myśli ale i o s ł a w i o n e pierwszy wąsko-grupowc, plan nie środki tylko masowego zaczynają występować a c h y b a jeszcze c z ę ś c i e j indywi­ na styku różnych szeregów motywacyjnych, uwarunkowane dualno-psychologiczne z a h a m o w a n i a , b ę d ą c e p o d ł o ż e m r ó ż ­ po pierwsze nic w sztuce. N a s z zootechnik nie jest j u ż p a s t u c h e m c z y po trzecie psychologicznie, historycznie po wtóre socjologicznie — (stylistycznie). Psychologiczna b i o g r a f i a t w ó r c y nie w y j a ś n i a dlaczego jego d z i e ł o m a sty­ t a j e m n i c z y m o w c z a r z e m , ale gdy m a c h ę ć i z d o l n o ś ć r z e n i a — s z t u k a jego m a najczęściej inny two­ charakter niż listyczne i t r e ś c i o w e z w i ą z k i z tworami m u w s p ó ł c z e s n y m i , t w ó r c z o ś ć z e s t a n d a r y z o w a n a — m i m o r ó ż n o r o d n o ś c i , raczej socjologia — dlaczego m a m y w n i m n i e m a l z z a s a d y ele­ pozornej, sztuki menty b u n t u j ą c e się przeciw zastanym schematom społecz­ artystów. Natomiast nego styloznawczych jest — j a k m i s i ę wydaje* — do r o z s z y f r o w a n i a r a c z e j w for­ nie w y j a ś n i a t r e ś c i i d e o w y c h , j a k i e d z i e ł o z a w i e r a i o j a k i e m i e b a d a ń psychologiczno-biograficznych, j a k o t y m ś w i a d ­ a r t y s t a w a l c z y . A l e to u w a g a m a r g i n e s o w a . czy odczuwania, a gramatyka form E t n o l o g i a t r a d y c y j n a , a t a k ż e o l b r z y m i procent w s p ó ł ­ czesnych antropologów prehistorycznymi bądź kultury zajmuje egzotycznymi, c h a r a k t e r y s t y c z n a — b a d a n i a te się kulturami p r z y c z y m — rzecz stawiają znak równania m i ę d z y k u l t u r ą r ó ż n y c h warstw czy nawet klas s p o ł e c z n y c h cywilizacji afrykańskich, Claude LeVi-Strauss nio tylko w amerykańskich, mówi, azjatyckich. ż e etnolog c z u j e s i ę wymienionych z a k r e s a c h , ale świetnie także jeszcze w k u l t u r z e greekiej do w i e k u V p r z e d n a s z ą e r ą — a r ó w n i e ż w k u l t u r z e n a r o d ó w e u r o p e j s k i c h do w i e k u X I V . K u l t u r a grecko-rzymska wyraźniej krajów kultura i śródziemnomorskich, a jeszcze cywilizacja europejska od czasów Renesansu stanowią nowy odmiennych badania. napęd metod rozwoju jakościowy Chodzi cywilizacyjnego, jaki stan, wymagający tu dynamiczny o stworzyła p o z i o m ó w kultury w obrębie wspomnianych Dało to im — jak w maszynach różnica społeczeństw. termodynamicznych — o g r o m n ą energię, która podbiła cały świat. Nasza cywili­ z a c j a j u ż od w i e k ó w z u ż y w a r ó ż n i c e p o t e n c j a ł ó w społecz­ życiorys oficjalnej — t w ó r c z o ś ć sztuka jego — n i ż w np. dyplomowanych Antoniego kategoriach Toborowicza socjologicznych. S p r a w y z a c z y n a j ą s i ę k o m p l i k o w a ć coraz b a r d z i e j i znale­ zienie jednego s c h e m a t u b a d a ń staje s i ę w ą t p l i w e : s z t u k a S k r ę t o w i c z a b y ł a w p e w n y m sensie t r a d y c y j n a , ale wcale nie regionalna (co uchodziło za cechę sztuki ludowej), n a t o m i a s t o b r a z y O c i e p k i niewiele m a j ą w s p ó l n e g o z dycją, sposób ale z a to związane s ą w pewien swą wymową Kultura starowierców charakterystyczny z regionem i zawodem albo m ó w i ą c y c h artysty. po b u ł g a r s k u i obyczaje — m o g ą b y ć przedmiotem klasycznych Henryka Berlewi nie d a się u j ą ć n a pewno w kategoriach c z y s t e j antropologii k u l t u r a l n e j c z y s p o ł e c z n e j . R o z u m i e m s k r u p u ł y z w i ą z a n e z t y t u ł e m naszego c z a ­ s o p i s m a . Z w r ó c ę j e d n a k u w a g ę , ż e podobne p o w i n n i politycy, nazywający przypisujący w nasz ustrój ludową audycjach radiowycłi mieć demokracją, wdrażanie postępu technicznego „ l u d o w y m " z a ł o g o m f a b r y k , badacze m u z y k i m a s o w e j , u s i ł u j ą c y r o z r ó ż n i ć „Prządki" M o n i u s z k i od big- nice klasowe, bo i s t n i a ł y one w s p o ł e c z e ń s t w a c h np. i to w w y m i a r z e m o ż e badań etnografa po d z i e ń d z i s i e j s z y , „ p r y m i t y w n a " s z t u k a m a t k i b i t o w y c h s t u k ó w , b a d a c z e l i t e r a t u r y m a j ą c y swe nych, azjatyckich, amerykańskich ma- h o m e t a ń s k i c h górali z gór Rodope w Bułgarii, ich sztuka n y c h , p r z y c z y m m a m n a m y ś l i nie r ó ż n i c ę k l a s o w ą c z y r ó ż ­ starożyt­ tra­ kłopoty ze „ s z t u k ą " r e p o r t a ż u . B r z e g i d z i e l ą c e o n g i ś strumienie różnych gatunków „kultur" zostały solidnie zerwane w i ę k s z y m n i ż u n a s , ale o r ó ż n i c ę p o t e n c j a ł ó w u m y s ł o w y c h i p o w s t a j e p ł y t k i e — niestety — rozlewisko bez i c y w i l i z a c y j n y c h , o oparcie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o n a n a u c e u k ł a d u sieci h y d r o g r a f i c z n e j w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y . W t y c h i technice. S p o ł e c z e ń s t w a p r y m i t y w n e , b a r b a r z y ń s k i e i n a w e t warunkach doradzam chwytanie wielkie walających zrozumieć cywilizacje pozaeuropejskie funkcjonowały bez dany wyraźnego wszelkich ś r o d k ó w fenomen, jakie poz­ wydają się w i ę k s z y c h n a p i ę ć , p r z y t e m p e r a t u r z e h i s t o r y c z n e j bliskiej p r z y d a t n e d l a k a ż d e g o z n i c h z osobna. B r o d z e n i e we wspo­ zeru, p o d l e g a ł y w i ę c m a ł y m mnianym zmianom, bardzo powolnym z a l e w i s k u n a pewno integruje n a s wszystkich, i w warunkach j e d n o c z ą c y c h niemal b e z w z g l ę d n i e wszyst­ ale p o w s t a j ą w n i m nowe w i r y i s k u p i s k a , d e t e r m i n o w a n e kich członków społeczeństwa. Wyjście z o k o w ó w tradycji r ó ż n i c a m i generacji, ale c h y b a przede w s z y s t k i m r ó ż n i c u ­ j e s t t a m b a r d z o t r u d n e — czego m a m y w s p ó ł c z e ś n i e z n a ­ jącym komite ności p r z y k ł a d y , np. w socjalizmie państw arabskich, się t y p e m w y k s z t a ł c e n i a i zawodu, stopniem przystosowania s i ę do otaczającego nas zdol­ mokradła, k t ó r y nie ś m i e z e r w a ć z t r a d y c j ą i s l a m u i p r z e p i s a m i K o r a n u . stopniem u m i e j ę t n o ś c i w y m a c y w a n i a w n i m g ł ę b i n i p ł y c i z n . W t y c h w a r u n k a c h — z d a j e m i s i ę — p o z a E u r o p ą nie zro­ Niektórym dziły s p o ł e c z e ń s t w o i jego k u l t u r ę c z y s z t u k ę — m o ż e m y się odrębne Andre że Malraux sztuka ludowa k u l t u r y z w a n e przeze innie słusznie wyraża gdzieś ludowymi. spostrzeżenie, europejska p o s z c z e g ó l n y c h krajów za­ z tych zjawisk dezintegrujących p o ś w i ę c i ć n a s z ą u w a g ę bez w z g l ę d u z powrotem śmiało n a to, c z y s ł o w a lud i l u d o w y m a j ą jeszcze j a k i k o l w i e k sens. c h o w a ł a n a o g ó ł f o r m y o s t a t n i c h s t a d i ó w s t y l o w y c h roz­ w o j u przednowoczesnego: skie w R u m u n i i , gotyckie w Bretanii, bizantyj­ r o m a ń s k i e nad o d c i ę t y m i fiordami Nor­ PRZYPISY wegii. S z t u k a l u d o w a w I n d i a c h — w y r a ź n i e r ó ż n a od s t a n ­ 1 d a r d u oficjalnego — p o j a w i a s i ę dopiero w X I X w., a n a n a ­ szych oczach rodzi się sztuka ludowa Etiopii czy państw Ameryki dopiero Łacińskiej. Mówię o tym dlatego, ż e r ó ż n i c a p o t e n c j a ł ó w r o d z i tego r o d z a j u z j a w i s k a , do k t ó r y c h od d a w n a p r z y w y k l i ś m y w E u r o p i e . U nas j e s t e ś m y już B . M o l i ń s k i , Historia, osobowość, sztuka. Refleksje antropologią kultury, W a r s z a w a 1966. 2 T a m ż e , s. 13. A . Cirese, Alterite et denivellement culturelle dans les societes dites superieures, „ E t h n o l o g i a E u r o p a e " , I , 1967, s. 12, 13. * T a m ż e , s. 21. nad 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6870db3a8813d8bb6f914649dea6a41f.pdf b53e79b534aa7b010878517c6ee0ba16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:338 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:300 Title A name given to the resource Zarys rozwoju badań nad polską sztuką ludową w 25-leciu PRL / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.139-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 53, 1969 r. EWA FRYS-PIETRASZKOWA ZARYS ROZWOJU BADAŃ NAD POLSKĄ W 25-LECIU PRL SZTUKĄ LUDOWĄ Dorobek badań nad sztuką ludową w Polsce w ciągu ostatnkh 25 lat ocenić można najlepiej na tle dziejów tej gałęzi nauki, które w zarysie warto tu przypomnieć 1. Początki zainteresowań sztuką ludową dają się zaobserwować dopiero w ostatnich dziesięcioleciach w. XIX, czyli w okresie, kiedy były już poważnie zaawansowane badani'a nad innymi dziedzinami ludowej kultury, zwłasz.cza duchowej. Materiały z tego zakresu publikowano w czasopismach etnógraficznych i Ikr'ajoznawczych, przeważnie w postaci drobnych przyczynków. Miały one początko-wo dość jednostronny charakter, ogranicza'ły się bowiem przede wszy'stlkim do zdobnictwa towarzyszącego obrzędom, dekoracji stroju, sprzętów czy budownictwa. Krąg badaczy ludo-wej sztuki poszerzył się znacznie w 20-leciu międzywojennym, zmienił się także w tym czasie jego skład. W miejsce dominujących w pierwszym okresie entuzjastów - amatorów - zaczynają się sztuką ludową interesować przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych, dysponujący przygotowaniem teoretycznym i metodologicznym, a mianowicie etnografowie, historycy sztuki, la ponadto także nieIktórzy artyści plastycy i działacze, zajmujący się ochroną ludowej twórczośd artystycznej. Tematyka prac, podejmowanych indywidualnie, wynikała z osobistych2Jainteresowań poszczególnych autorów. Cechowało ją pewne przesunięcie uwagi na etnicznie niepolslkie tereny wschodnie ze szkodą dla centralnej czy zachodniej częśd kraju. Stopień dopracowania ówczesnych publilkacji ograniczony bywał niejednokrotnie ,skąpą bazą materiałową. Nieliczne ty:ltkozamierzenia badawcze dotowane były 1 Por. R. Reinfuss, Stan badań nad polską sztuką ludową. "Polska Sztuka Ludowa", R. IV, 1950, nr 1-6, s. 3-13; tenże, Stan badań nad sztuką ludową i ich perspektywy na najbliższą przyszlość. "Polska Sztuka Ludowa", R. XVIII, 1964, nr 4. s. 190-193. �140 EWA FRYS-PIETRASZKOW A przez instytucje (jak Polska Aikademia Umiejętności) czy stowarzyszenia. Badania zespołowe na większą skalę prowadzono jedynie nad ludowym budownictwem w Katedrze Architektury Polskiej Politechniki WarsZlawskiej. Mimo ograniczonych możliwości osiągnięcia tego okresu posunęły poważnie naprzód stan badań nad ludową twórczością artystyczną. Międzywojenne prace z dziedziny teorii sztuki ludowej stanowiły bazę wyjściową dla współczesnych studiów w tym kierunku. Ogromnie ważnym osiągnięciem było uznanie wysokiej wartości niedocenianej wcześniej ludowej grafvki 2, rzeźby 3 i malarstwa 4. Próby szerszego ujęcia problematyki sztuki ludowej dał Eugeniusz Frankowski 5. Sporo uwagi poświęcono również psychologii twórcy i zagadnieniom ludowej estety:ki 6. Okres ostatniego 25-lecia cechuje wydatnie wzmożenie i rozszerzenie badań nad polską sztuką ludową. Wielokrotny w porównaniu z 20-leciem międzywojennym wzrost nakładów na prace naukowe objął również i omawianą dziedZJinę. Ważne wydarzenie stanowiło utworzenie przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w r. 1946 P1aństwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Przyczyną jego powstania było zrozumienie szczególnej roli rodzimych tradycji, a w tym i sztuki ludowej w formowaniu nowej sztuki społeczeństwa socjalistycznego. Jednym z podstawowych zadań nowopowstałego instytutu była dokumentacja ludowej twórczości artystycznej w zakresie plastyki, muzyki i literatury, zanikających w związku z współczesnymi przeobrażeniami wsi. Szczególny nacisk położono na planowanie badań oraz opracowanie ich podstaw metodologicznych w oparciu o zasady marksistowskie. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej podejmował szeroko zakrojone terenowe akcje badawcze, obejmujące w pierwszym rzędzie obszary najmniej dotychczas opracowane, podlega'jące najszybszym prZiemianom, lub z innych powodów zasługujące na uwagę 7. Wynvk,i prac publikowano w założonym przez ten instytut piśmie Polska Sztuka Ludowa. Wskutek zmian organiz1acyjnych instytut uległ w r. 1950 rozbiciu. Sekcja literatury ludowej K. Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce. Warszawa 1934. T. Dobrowolski, Śląska rzeźba ludowa w drzewie w świetle zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach. Katowice 1930. 4 T. Seweryn, Polskie malarstwo ludowe. Kraków 1937. 5 E. Frankowski, Sztuka ludowa. (W:) Wiedza o Polsce. Warszawa (1932), T. 3, tenże, Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1928. 6 M. Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku. Kraków 1935; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku. Kraków 1938. 2 3 7 Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Lu- "Polska Sztuka Ludowa", R. I, 1947, nr 1-2, s. 60-61; sprawozdania z działalności tego instytutu za rok 1948 "Polska Sztuka Ludowa", R. III, 1949, nr 11-12, s. 62-64 i za rok 1949, "Polska Sztuka Ludowa", R. III, 1949, s. 367--368. dowej. �Zarys rozwoju badań nad pot.kq sztukq tudowq 141 przeniesiona została do Instytutu Badań Literackich, a pozostałe - jako dwie sekcje, plastyki i muzylki ludowej włączono do powstałego wówczas Państw.owego Instytutu Sztuki. Ten z kolei przekształcił się w r. 1959 z resortowego w Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk Badaniami nad ludową twórczością plastyczną zajmuje się tu nieprzerwanie od 23 lat Zespół DOIkumentacj,i Sztuki Ludowej pod kierownictwem prof. dr Romana Reinfussa. Działalność zespołu k'oncentruje się przede wszystkim na systematycznej dokumentacji terenowej wszelkich przejawów ludowej sztuJki. Badaniami tymi objęto dotychczas około 4/5 terytorium kraju a zgromadzone w ,archiwum zespołu ich wyniki stanowią poważną bazę materiałową dla OpI'acową.ńmonograf,icznych i syntetycznych 8. Pierwotne zamierzenia opracowywania i pU'blikowania na bieżąco zebranych materiałów ,<jka:całysię w pI'a1ktyce niemożliwe do wykonania. Wykorzystane .zostały one tylkoczęśdowo w serii monografii z poszczególnych dziedzin sztuki ludowej, przygotowanych przez Romana Reinfussa oraz w licznych artykułach, ogłaszanych zarówno przez pracowników zespołu jak i przez osoby z zewnątrz na łamach Polskiej Sztuki Ludowej, która nadal stanowi organ naukowy głównie tej ;placówki. Dotychczas wydąne 22 roczniki tego czasopisma tworzą największy w Polsce zbiór publikacji z omawianego zakresu, począwszy od prac teoretycznych i metodologIcznych poprzez monografie i materiałowe przyczynki, z których wiele posiada odkrywczy charakter. Poza tradycyjną sztuką ludową sporo uwagi poświęca się tu również współczesnym przemianom tej sztuki, la talkże ;plastyce amatorskiej. Na uwagę zasługują inicjowane w ostatnich latach przez redakcję dyskusje nad zakresem pojęciowym sztuki ludowej j zagadnien:i'ami z jej pogranicza 9. Wokół Polskiej Sztuki Ludowej skupiają się praw,ie wszyscy badacze z,arówno starszego jak i młodszego pokolenia interesujący się tą problematylką, zatrudnieni w instytutach naukowych, wyższych uczelniach, czy muzeach, a tlalkże'sporo osób nie pracujących zawodowo w tej dziedzinie. Zagadnienia ludowej twórczości ;ploastycznej wchodzą w progr·am badawczy także innych poza omawJanym zespołem placówek naukowych, z których ,na plan pierwszy wysuwają się muzea, przede wszystkim zaś Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Kraikowie oraz Dział Etnograficzny Muzeum Ar.cheologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Stąd tematyka ta stosunkowo często 8 Archiwum naukowe Zespołu wg stanu z grudnia 1968 r. liczy 76 000 pozycji inwentarzowych, na które składają się sprawozdania z badań oraz rysunkowe materiały, a ponadto 47 000 fotografii. 9 Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa. "Polska Sztuka Ludowa", R. XX, 1966, nr 3-4, s. 139-202; Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej. "Polska Sztuka Ludowa", R. xxr, 1967, nr 4, s. 191-222. �EWA F'RYŚ-PIETRASZKOWA pojawia się także na łamach seryjnych wydawnictw muzealnych, zwłaszcza w Zeszytach Naukowych Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. W tym miejscu wspomnieć również należy o systematycznie 'Pr'ow1acizanejprzez Ministerstwo :K:ultury i Sztuki za pośrednictwem muzealni.ctwa oraz rad narodowych ,akcji organizowania konkursów i wystaw z zakresu sztuki ludowej. OgrQmne jej znaczenie pol'ega m. in. na tym, że wydatnie- wzbogaca bazę maJteriało'wą dla studiów nad twórczością twdycyjną i współczesną. Ta działalność, jak również stypendia i renty udzielane wybitnym artystom ludowym, a talkże organizacja ekonomiczna ludowej twórczości, do której powołana wstała "Cepelia", stanowią istotne przejawy mecenatu Państwa nad sztuką ludową· Szczupłe ramy tego szkicu nie pozwalają na dokładniejsze omówienie stanu badań nad poszczególnymi gałęziami polskiej sztuki ludowej. Osiągnięcia w zakresie budownictwa, gI'Jafikii,malarstwa i rzeźby, wycinail']ki i malowa1n:ki,stroju i 'tkani:ny, ,g,aI'Jncarsuwa,a talkże zdohnictwa w met'al'll i drewnie zostały opracowane szerzej do r. 19641°. Mimo, że nie wszystJkim dziedzinom sztuki ludowej poświęcono dotychczas równą ilość uwagi i pracy i nie we wszy'stJkich badania są jedna1kowo zaawansowane, nastąpił w omawi,anym okresie 'znaczny i pogłębiony rozwój wiedzy ,o tym przedmiocie. JeS't on niewątpl:iwie wynikiem zmian w ,organizHcji prac badawczych, a zwłaszcza rozwoju badań zespołowych, opartych na szczegółowych i długofalowych planach. Zastosowanie zasad materializmu historycznego w badaniach nad sztuką ludową, w którym to !procesie 'niepoślednią rolę odegrał P,aństwowy Instytut Sztuki i organizowane przez niego konferencje metodologiczne 11, pozwoliło na przewartościowanie poglądów na ,sztukę ludową i sposobów jej ujmowania, opartych na światopoglądzie idealistycznym. Szczególne znaczenie ma tu traktowanie sztuki ludowej, ja1kokonsekwencji klasowego podziału spoleczeństwa, ,odbicia stosunków materialnych i społecznych. W zW1iąziku z tym nastąpił rozwój monograifkznych opracowań poszczególnych dziedzin sztulki w PQwiązaniu z ich crolą w śr,odowislku. Ważnym osiągnięciem są również l'iczne biografie twórców ludowych, których ilość skutecznie obala twierdzenia niektórych z.achodnich badaczy o anonimowości, jako jednejzcharalktery'stycznych cech sztuki ludowej. Rozwój badań historycZlnych, włączenie się ,archeologów i historyków 10 Badania nad sztuką ludową w dwudziestoleciu 1944-1964. "Polska Sztuka Ludowa", R. XVIII, 1964, nr 4, s. 189-230. 11 R. Reinfuss, Po I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w sprawie badań nad sztuką. "Polska Sztuka Ludowa", R. IV, 1950, nr 7-12, s. 97-99; Konferencja w spra- wi.e aktualnych zagadnień naukowo badawczych i twórczych wej. "Polska Sztuka Ludowa", R. V, 1951, nr 3, s. 67-69; i in. polskiej plastyki ludo- �Zarys rozwoju badań nad poLską sztuką Ludową 143 w 'Ladania nad przeszłością ludowej twórczości artystycznej dostarczyły licznych dowodów, wskazujących jej przemriany dziejowe i stały rozwój mimo silnych tendencji do zachowawczości. Ostatnio wspomniane zjawisko było przecież podstawą lansowanych w okresie międzywojennym teorii o jej niezmienności i stagnacji. Uwagę c:zJOłowychbadaczy oraz praktyków przyciągają dyskusje nad zakresem pojęciowym i definicją sztuki ludowej, jej genezą, tendencjami rozwojowymi, a także 2lagadnienia pog'ranicza ze sztuką ama'torską i jarmarc2lną. Mimo ciągle jeszcze niezadawail,ających możliwości wydawniczych ukazało się -zwłaszcza w ostatnich latach - sporo bardzo interesujących publikacji z omawianego zakresu. Dużą ich część stanowią albumy niejednokrotnie 'z doskonale opracowanym wstępem, wydane na znakomitym poziomie edytorskim, kltóre spełnia,ją ważną rolę w prQgramow,aniu war·· tościowych dzieł ludowej plastyki i rzemiosła tartystycznego. Ciągle jednak brakuje jeszcze pełnej, historycznie podbudowanej syntezy polskiej Isztuki 'ludowej, ktÓirej przygotowanie, wymaga,jące dallszych badań i opracowań monograficznych, planowane jest na najbliższe lata. WYBOR WAŻNIEJSZYCH POZYCJI BIBLIOGRAFICZNYCH Z LAT 1945-1968 A. BIBLIOGRAFIE Chmieldń:ska J., Materiały do bibliografii polskiej sztuki ludowej (1950-1952). "BoIska Sztuka LudOlW1a",1952, nr 6, dodatek. Grzegorczyk P., Plastyka ludowa Polski. Zarys bibliograficzny. "Polska Sztuka Ludowa", 1950, nr 1-6, dodatek. Jackowski Al., Jarnuszkiewiczowa J., Polska Sztuka Ludowa. Spis treści za lata 1947-1962. "Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 4, dodatek. Lepiarczyk J., Bibliografia. (W:) Historia sztuki polskiej w zarysie. Kraków 1962, t. 3. Ryszkiewicz A., Bibliografia rzemiosła artystycznego. Cz. L Tkaniny. "Polska Sztuka Ludowa", 1951, nr 3, dodatek. B. WYDAWNICTWA KSIĄŻKOWE (z wyłącZieniem "Polskiej I ARTYKUŁY Sztuki Ludowej") Abramowicz A., Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej. Łódź 19,62. Czarnecka L, Polska sztuka ludowa. Warszawa 1958 (album). Gładysz M., Z badań nad współczesną sztuką ludową. Zeszyty Naukowe UJ, Prace Etnograficzne, z. 3, Kraków 1967. �144 EWA Grabowski J., Dawna polska FRYS-PIETRASZKOWA rzeźba ludowa. Warszawa 1968 (album). Warszawa 19,6,7. Sztuka ludowa. Formy i regiony w Polsce. Wycinanka ludowa. Warszawa 1955. Jackowski Al., Jarnuszkiewiczowa J., Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1967. Kondratiukowa K., Ludowe tkactwo opoczyńskie. Łódź 1958. Krassowski W., Architektura drewniana w Polsce. Warszawa 1961. OrynźYUla J., O sztukę ludową. Pamiętnik pracy. Warszawa 1965. Pietkiewicz K., Czasznicka Z., Nowak J., Haft i zdobienie stroju ludowego. Warszawa 1955. Piwocki K., NiektÓre zagadnienia teorii sztuki ludowej. "Studia Estetyczne", 1966. O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej. Wroclaw 1953. Podnieta i realizacja. (W:) Sztuka i historia. Księga pamiątkowa ku czci profesora Michała Walickiego. Warszawa 1960, s. 217-226. Sztuka ludowa. (W:) Historia sztuki polskiej w zarysie. Kraków 1962, t. 3. Sztuka ludowa w nauce o sztuce. "Lud", t. LI, 1967. Reinfuss R., Garncarstwo ludowe. Warszawa 1955. Ludowe kafle malowane. Kraków 1965. Ludowe skrzynie malowane. Warszawa 1954. Malarstwo ludowe. Kraków 1962. Polskie druki ludowe na płÓtnie. Warszawa 1953. Reinfuss R., Świderski J., Sztuka ludowa w Polsce. Kraków 1960. Seweryn T., Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce. Warszawa 1958. Polskie zabawki ludowe. Warszawa 1960. Rozdroża sztuki ludowej. Warszawa 1948. Staropolska grafika ludowa. Warszawa 1956. Swiątkarz powsinoga. Warszawa 1963. Stelmachowska B., Na drodze do teorii sztuki ludowej. "Lud", t. XXXVI, 1946, s. 163-184. Tłoczek L, Chałupy polskie. Warszawa 1958. C. CZASOPISMA "Polska Sztuka Ludowa", Kwartalnik Instytutu do 1968 r. ukazały się 22 roczniki. Sztuki PAN, wychodzi od 1947 r., EWA FRYŚ-PIETRASZKOWA INVESTIGATIONS ABOUT POLISH FOLK ART IN THE PERIOD OF TWENTY FIVE YEARS OF THE POLISH PEOPLE'S REPUBLIC In the years 194'5-1969 fonowed Ian enormous dev,elopment of investigations about Polish folk art. These investigations changed their character in comparison with earlier investigations. They are basing on new ideologic and methodologic presuppositions, are planed long-range and made in teamwork. First of all investigations are made fmm 1946 by the Set of Documentaltion of Folk Art of the Institute of Art of the Polish Academy of Sciences under the guidance of Prof. �Zarys rozwoju badań nad poLską sztuką Ludową 145 Dr. Roman Reinfuss. The scientific organ of the set is the periodical Polska Sztuka Ludowa ("Polish Folk Art"). With the periodical are cooperating scientifists interested in folk art, engaged in univer;sdty chairs, sdentifkiniStiJtutes, museums eet. As a result of extended investigation works knowledge in the sphere of theory and history of folk art has been deepened considerably as well as about its present time transformations. A great number of publications dealing with this problematic has been published, but further on there is great need for a wider synthetic work . .P.resent day signs ~n fo1kart ~e 'sUJriI'Qunded with pronect'io by lauthorities. Here should be mentioned among others systematicly organized competitive actions and exhibitions, scholarships and rentes admited more eminent creators. From the economic side in folk art engaged is the Central of Folk Art Industry and Art Craft CPLiA. 10 - Lud, t. S3. 1969 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2485aa8f2c131590b27d980dbaf32e52.pdf a3421831f59eb98a1cfd50935a7c8280 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4575 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4248 Title A name given to the resource Z życia i kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.53-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ł ż a . C h r y s t u s B o l e s n y u d o ł u napis „ P a t r z coin d l a ciebie cmentarna w Klwowie) Chrystus dał u c z y n i ć . . . " (zakrystia kościoła). z chorągwi; kościół w Ł o w i c z . Chrystus Pocieszyciel św. J a n Nepomucen P o w. Koło. w Misjonarski), (tamże). Chrystus Pow. Końskie. Łazarz i niemiłosierny bogacz (wieś Czarna). Św. Franciszek d y n ó w — Kolo), (kościół z M a r i ą M a g d a l e n ą (obraz Bielinach). z Asyżu (klasztor Ukrzyżowany bernar­ (stary kościół P o w. S ł u p c a . Św. Jerzy (st. k o ś c i ó ł , w i e ś O s t r o w i t e ) , św. Marcin ( t a m ż e ) , św. Piotr (drewniany kościół w S ł u p c y ) , ś w . K r z y s z t o f (probostwo we w s i M ł o d o j e w o ) , ś w . J a n E w a n ­ Kłodawie). gelista (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł w K o s z u t a c h ) . Pow. Opoczno. Chrystus Ukrzyżowany (kapliczka p r z y d r o ż n a we w s i R ó ż a n n a ) , A d a m i E w a (d. c h a t a Miko­ Pow. łaja cmentarny Rozeja (refektarz we wsi Gorzałków), klasztoru w św. Antoni Wielkiej Woli), Padewski Chrystus Pow. Pow. Ś w . M i c h a ł (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł Ż Y C I A . . Tryb. Witowie) M i ń s k Św. Św. Katarzyna (kościół Maria Magdalena (tamże), Św. Rozalia (feretron M a z o w i e c k i . w Siennicy), św, Barbara Pow. P r z у s u с h a. Ś w . A n n a (obraz z c h o r ą g w i , k a p l i c a Z w Naucza­ j ą c y ( t a m ż e — refektarz). Pow. S t a s z ó w . w Szydłowie) P i o t r k ó w P u ł a w y. (tamże). Chrystus „Żywiciel" (kościół w Janow­ cu). . O p o w i e ś ć pewnego r e g i o n a l i s t y : — B y ł o to p a r ę lat t e m u , T . ( r z e ź b i a r z l u d o w y ) miesz­ kał wtedy ubrany, do w sąsiedniej zapuścił niego któregoś stycznego. wsi. brodę, Widzę razu z Chodził żona, dzieci w lipcu, zawsze porządnie zadbane. Wpadłem pełnia przerażeniem, że T. sezonu tury­ ubrany jest w j a k i e ś straszliwe gacie p r z e w i ą z a n e p o s t r o n k i e m , a g ł o w ę ma o g o l o n ą do latają gołej s k ó r y . Chodzi brudne, na wszedłem, T. tłumaczył rzeźba. Kiedy jakiemuś stare s z m a t y . panu, jak też Gdy powstaje z o b a c z y ł mnie, z m i e s z a ł się trochę. O d c i ą g n ą ł e m go n a bok. — - P a n i e Т . , r a n y boskie, co zawołałem n a b o s a k a , dzieci bosaka, ubrane w się z panem dzieje? — przerażony. — Cicho -— s z e p n ą ł T — niech pan przyjdzie później, n i e c h m i p a n teraz nie p s u j e interesu. N i g d y nie m o g ł e m z r o z u m i e ć , dlaczego T . z g o l i ł sobie g ł o w ę n a zero, b y zadokumentować swą ludowość. on że symbolizuje się dowiedział, ogolony łeb Gdzie chłopa? C h c i a ł e m go p o t e m o to z a p y t a ć , ale j a k o ś nie b y ł o okazji. * — Niechże j u ż wreszcie p r z e s t a n ą do mmc przy łazić c i p a n o w i e z gazet i ci z n a w c y , j a nie m a m n a n i c h c z a s u ! -s k a r ż y s i ę n a z e b r a n i u S t o w a r z y s z e n i a T w ó r c ó w "Ludowych pewien garncarz, którego jest s p r z e d a ż s w y c h jedynym źródłem dochodów wyrobów. * -Zamówiła u m n i e C e p e l i a 00 C h r y s t u s i k ó w , robiłem i r o b i ł e m j a ż e m n i e m g l i ł o , t a k a n u d a m n i e m g l i ł a , a potem s i ę przez p ó ł d n i a nie m o g ł e m o p a m i ę t a ć ocl r a d o ś c i , ż e z głowy to C h r y s t u s i k i — opowiada o swej mam wspólpracy z Cepelią rzeźbiarz wiejski. — Którą ze swoich rzeźb pan najbardziej lubi? — p y t a m t w ó r c ę ludowego. — Chrystusiki najwięcej idą, a mnie się Chrystusik t e ż bardzo podoba •— o d p o w i a d a . 55 �Tomasz Ligas, rzeźbiarz z Krościenka n a d Dunajcem, o d o k o ł o d w ó c h l a t c z e k a n a d e c y z j ę p r z y j ę c i a go w poczet Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u d o w y c h . G ł ó w n a przeszkoda: L i g a s p r a c u j e j a k o k s i ę g o w y , jest w i ę c n i e l u d o w y m ligentem. „ D o o k o ł a Ś w i a t a " , „ P o l i t y k a " i inne czasopisma w y d r u k o w a ł y o g ł o s z e n i e , k t ó r e jakoby wisiało n a podha­ l a ń s k i e j s t a c y j c e k o l e j o w e j . O g ł o s z e n i e p o d a w a ł o , i ż jest „ s u r o w o zbronione r z u c a n i e od p a t k ó w od jedzenia, skorupow z j a j , p o m a r a j c o w i t d . " W a r t o p r z y p o m n i e ć , ż e o g ł o ­ szenie to j e s t w y d r u k o w a n e w k s i ą ż c e J a n a S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a „ K o m i z m " , wydanie przedwojenne. A l b o w i ę c r e d a k t o r z y c z a s o p i s m c z y t a j ą ostatnio B y s t r o n i a , albo naczelnik stacyjki przepisał ogłoszenie z książki, chcąc rozerwać turystów. inte­ T w ó r c a l u d o w y , p o s i a d a j ą c y w a r s z t a t (np. g a r n c a r z , k o w a l ) b a r d z o n i e c h ę t n i e p r z y j m u j e u c z n i ó w do n a u k i fachu, ponieważ za uczniów i czeladników płaci się wysoki podatek. T e n stan p r a w n y jest j e d n ą z p o w a ż n i e j ­ s z y c h p r z y c z y n , d l a k t ó r y c h t r a d y c y j n e r z e m i o s ł o ludowe ginie. T r u d n o s i ę w i ę c d z i w i ć , ż e s t a r z y m i s t r z o w i e s ą z tego p o w o d u rozgoryczeni. Cesarza Franciszka Józefa znałem C z y m o ż e i s t n i e ć fotografia l u d o w a ? — p y t a r z e ź b i a r z i malarz, wielokrotny uczestnik k o n k u r s ó w sztuki ludowej, k t ó r y z a j ą ł s i ę ostatnio f o t o g r a f i ą . o s o b i ś c i e •— o ś w i a d c z a z d u m ą s t a r y g ó r a l z K o ś c i e l i s k a . W i d z i a ł e m go w Wiedniu n a katafalku. z a s ł y s z a ł i z a n o t o w a ł Antoni N VM-IX Kroh К 1972 Imprezy folklorystyczna i regionalne L i p i e c 30. V I . — - 2 . V I I . w Kazimierzu nad W i s ł ą odbywał się V Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludo­ wych, na którym występowały zespoły r e p r e z e n t u j ą c e w s z y s t k i e regiony P o l ­ s k i i g o ś c i n n i e — d w a z e s p o ł y regional­ ne z A u s t r i i i W ę g i e r oraz k a b a r e t „ R z e p " . W s u m i e u c z e s t n i c z y ł o 27 k a p e l , 52 ś p i e w a k ó w i 8 i n s t r u m e n t a ­ listów. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, dr J ó z e f a B u r s z t y p r z y z n a ł o ^ n a g r o d y : n a g r . I (5.000 z ł . ) w kategorii k a p e l regionalnych przyznano „ S t e f a n o m " z L e ś n i c y , p o w . N . T a r g ; nagr. I I (4.000 z ł . ) — k a p e l i z S i e d l e c z k i , w o j . r z e s z o w s k i e ; n a g r . I I I (3.000 zł.) — k a p e l i z W y s o k i e j , w o j . kieleckie. W grupie z e s p o ł ó w „ s t y l i z o w a n y c h " laureatami zostały: kapela ludowa z Ł o w i i z a , kapela i m . S a b a ł y z Zakopane­ go i k a s z u b s k i e „ B a z u n y " z L e ż n a , woj. gdańskie. Z a najlepszych śpiewa­ k ó w uznano: W ł a d y s ł a w a Szczepania­ k a z L e ś n i c y , A n n ę Malec i Antoniego Słotysa z Biłgorajskiego. W ka­ tegorii i n s t r u m e n t a l i s t ó w I i I I miejsce zdobyli Florian Walkosz i B o l e s ł a w Trzmiel z zespołu i m . Sabały oraz J ó z e f Szpargała z Tomaszowa L u b . N a g r o d ę dziennikarzy o t r z y m a ł a trzy­ osobowa k a p e l a K o t a z i ń s k i c h ze Z d u n kowa, pow Przysucha. Speoyfiką Festiwalu w Kazimie­ r z u j e s t , ż e obok m u z y k ó w i ś p i e w a ­ 56 k ó w w i e j s k i c h gromadzi t a k ż o z o s p o ł y m i e j s k i e uliczne i p o d w ó r k o w o , a t a k ż e i to, ż e programowo jest to i m p r e z a 0 c h a r a k t e r z e festynu ludowego. Z n a ­ l a z ł o to w y r a z w programie, w k t ó r y m oprócz koncertów, wieczorów g a w ę d 1 poezji, w y s t ę p ó w wiejskiego k a b a ­ r e t u „ R z e p " , przewidziano targi s z t u ­ k i ludowej, n a k t ó r y c h t w ó r c y ludowi s a m i s p r z e d a w a l i swoje w y r o b y , m . i n . : Felicja Curyło i Maria W o j t y ł o z Z a ­ lipia, S t a n i s ł a w K o r p a z R u d y , J a n S ł a w i ń s k i z P a w ł o w a , Mateusz Startek z Ł ą ż k a Ordynackiego i i n . 6—9.VII. odbył się w Bukowi­ nie Tatrzańskiej V I konkurs g a w ę ­ dziarzy i i n s t r u m e n t a l i s t ó w ziem gór­ skich „ S a b a ł o w e Bajania". Organiza­ torami byli: Referat K u l t u r y P P R N i P D K w N o w y m Targu. W konkursie u c z e s t n i c z y ł o 43 g a w ę d z i a r z y i 28 instrumentalistów z 3 województw: k r a k o w s k i e g o , katowickiego i rze­ szowskiego. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, dr R o m a n a R e i n f u s s a p r z y z n a ł o n a ­ grody n a s t ę p u j ą c e : w kategorii ga­ wędziarzy ludowych g ł ó w n ą nagrodę, „Bacowską Spinkę" otrzymał Sta­ nisław Klimek z Zabrzeży, pow. N . S ą c z ; nagr. I - - J ó z e f a W ó j c i k z Ż y w c a i Alojzy Ś m i e c h z Piekielnika, pow. N . T a r g ; nagr. I I — S t a n i s ł a w K u r z e j a z K a m i e n i c y , pow. limanow­ ski i Franciszek Hodorowicz z B u k o w i n y T a t r z ; nagr. I I I — W ł a d y s ł a w Gącłek z B i a ł e g o D u n a j c a , F r a n c i s z e k J u r k o w s k i ze S z c z a w y , p o w . l i m a ­ n o w s k i i K a t a r z y n a K r a c i k ze S p y t ­ kowic, pow. Sucha Beskidzka. Ponad­ to p r z y z n a n o 8 n a g r ó d I V . W k a t e ­ gorii o g ó l n e j nagr. I i „ B a c o w s k ą Spinkę" otrzymał Józef Pitoń z Z a ­ kopanego, a p o z o s t a ł e nagrody-R u d o l f M a c u r a z U s t r o n i a , w o j . kato­ wickie i Piotr K r z y k a l s k i z N . Sącza. W kategorii m ł o d z i e ż o w e j nagrodę „Gazety Krakowskiej" otrzymała naj­ m ł o d s z a uczestniczka „Sabałowych Bajan" 11-letnia H a l i n k a M a c i a t a z Białego Dunajca. W konkursi e i n s t r u m e n t a l i s t ó w „ B a c o w s k ą S p i n k ę " otrzymał Stani­ s ł a w T r e b u n i a z P o r o n i n a , nagr. I — J a n Stoch z Z ę b u , pow. nowotarski; nagr. I I - - Adam Doleżuchowicz z Zakopanego, J a n S z e w c z y k z L i m a ­ nowej, S t a n i s ł a w S t r a m a z Zubsuchego, p o w . n o w o t a r s k i , Z u z a n n a K a w u ­ lok z I s t e b n e j ; nagr. I I I — W o j c i e c h Majerz z J e l o ś n i , pow. ż y w i e c k i , Wiktoria Stopka i K a r o l Byrtek z Ż y w c a . Ponadto przyznano 4 n a ­ grody I V . W kategorii o g ó l n e j nagr. I nie p r z y z n a n o , a nagr. I I o t r z y m a l i : Józef Broda z Koniakowa i Andrzej Majerczyk z Białego Dunajca. W k a ­ tegorii m ł o d z i e ż o w e j n a g r o d ę „ D z i e n ­ n i k a Polskiego" o t r z y m a ł 15-letni p r y ­ mista zespołu „Małe Harnasie" — Sta- �n i s ł a w S k u p i e ń z Poronina-Suchego. Ponadto j u r y p r z y z n a ł o 3 nagrody specjalne, k t ó r e o t r z y m a l i : J a n K a ­ w u l o k z I s t e b n e j , J a n J a r z ą b e k ze Skrzypnego i W ł a d y s ł a w T a t a r z Z a ­ kopanego — za k u l t y w o w a n i e d a w n e j muzyki. o d b y ł s i ę w i e l k i k i e r m a s z w y r o b ó w re­ gionu k r a k o w s k i e g o . W ś r ó d r ó ż n y c h p l a c ó w e k b r a ł a w n i m u d z i a ł t a k ż e Ce­ p e l i a o f e r u j ą c w y r o b y ludowe, g a l a n ­ teryjne i p a m i ą t k a r s k i e . * 6 . V I I . odbyła się inauguracja I X Tygodnia K u l t u r y Beskidzkiej pn. „ B e s k i d y 72", zorganizowanego w W i ś l e i S z c z y r k u p o d p a t r o n a t e m re­ dakcji „ D z i e n n i k a Zachodniego". W uroczystościach otwarcia w Wiśle uczestniczył członek B a d y Państwa, przewodniczący WBN w Katowi­ cach — Jerzy Ziętek. W ramach imprezy o d b y ł się p r z e g l ą d folkloru g ó r a l s k i e g o z u d z i a ­ ł e m 30 z e s p o ł ó w z P o l s k i , C S B S i J u ­ gosławii. Z Polski w y s t ą p i ł y m.in. „ P o d e ­ grodzie", „ J u h a s " , „ P s z c z y n a " , zespo­ ł y z Mesznej, Jaworza, Bystrej i in. O p r ó c z p i e ś n i i t a ń c a prezentowano sceny obyczajowe. O d b y ł się też przegląd kapel lu­ dowych z Limanowej, Koniakowa, Jabłonkowa, Goleszowa, Roznova, Czeskiego C i e s z y n a . W y s t ę p o w a ł zes­ p ó ł studencki z L j u b l j a n y . W Szczyrku czynne b y ł y wysta­ w y : 1 — t w ó r c z o ś c i ludowej (na k t ó r e j z a p r e z e n t o w a n o p o n a d 120 p r a c 20 a r ­ t y s t ó w ludowych z Beskidu Śląskiego i Ż y w i e c k i e g o ) , 2 —• r z e m i o s ł a a r t y s ­ t y c z n e g o i Cepelii. W W i ś l e — w y s t a ­ w a w plenerze r z e ź b A r t u r a C i e n c i a ł y i malarstwa Czesława Kuryato. W J a ­ w o r z y n c e — w y s t a w a ś w i ą t k ó w ludo­ w y c h w i z b i e regionalnej J a n a B o j k i , a w Koniakowie — nowa ekspozycja k o r o n e k w chacie regionalnej Z u z a n n y Gwarek. J u r y o c e n i a j ą c e p r a c e zaprezento­ wane n a wystawach p r z y z n a ł o na­ g r o d y u f u n d o w a n e przez W y d z . K u l t . P W R N w Katowicach. W grupie a u t e n t y c z n y c h t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h n a g r o d y po 500 z ł . otrzymali: Irena Pietrzyk z Rudzicy, pow. B i e l s k o - B i a ł a , M a r i a M a d e j c z y k , i K a t a r z y n a M o t y k a z C i ś c a , pow. Ż y ­ w i e c , J a n G u s t a f ze Starego B i e l s k a , M i c h a ł W a l c z a k ze S z c z y r k u oraz A n ­ toni Kruczała z Bulowic, pow. Oświęcim. W grupie artystów-rzemieślnik ó w , n a w i ą z u j ą c y c h do s z t u k i ludo­ wej n a g r o d y z d o b y l i : J ó z e f M i g d a ł ze Szczyrku, Stefan M i e c h ó w k a z Ustro­ n i a , L e c h L e s k i z B y s t r e j , pow. B i e l ­ sko-Biała i K a r o l K w a ś n y z BielskaBiałej . 13-go o d b y ł y s i ę b a r w n e d o ż y n k i g ó r a l s k i e w W i ś l e . G a s t o n o m i a ofero­ w a ł a d a n i a regionalne, j a k : „ p o l e ś n i k i " , „ p i e c z e ń z b ó j n i c k ą " , sery i ko­ łacze. I m p r e z a c i e s z y ł a s i ę d u ż y m po­ wodzeniem i o g r o m n ą frekwencją. * 8—24.VII. w Świnoujściu od­ b y ł a s i ę i m p r e z a p n . „ F a m a — 72". W b o g a t y m p r o g r a m i e , obok koncer­ t ó w muzyki poważnej i kabaretów występowały także zespoły folklo­ rystyczne. * 22, 23.VTI. z okazji Święta Odrodzenia na r y n k u krakowskim 2 2 . V I I . w Rzeszowie o d b y ł się k o n c e r t galowy, który zakończył t r w a j ą c y 10 d n i I I Ś w i a t o w y F e s t i w a l Polonijnych Zespołów Artystycznych. W czasie F e s t i w a l u p o z a w y s t ę p a m i ludowych zespołów pieśni i tańca czynna b y ł a wystawa pokonkursowa pn. „Sztuka Ludowa Województwa R z e s z o w s k i e g o " . Z 1752 p r a c n a d e s ł a ­ n y c h n a k o n k u r s przez 203 a u t o r ó w , a reprezentujących r ó ż n e dziedziny t w ó r c z o ś c i ludowej — w y r ó ż n i o n o 41 prac, p r z y z n a j ą c autorom nagrody u f u n d o w a n e przez M K i S . N a g r . I otrzymali: W ł a d y s ł a w Chajec z K a m i e ­ n i c y G ó r n e j , pow. J a s ł o , M a r i a K o z ł o w a z B a r a n o w a Sandomierskiego. N a g r . I I W y d z i a ł u K u l t u r y P W R N w Rzeszo­ wie o t r z y m a l i : M a r i a n B i e r n a c k i z K ł o ­ dawy , A d a m Łaba z Woli Dębowieckiej, Albina Świzdor z Bud Łańcuckich, Wła­ d y s ł a w B ą k z Woli Cichej, W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, Antoni Toborowicz z Woli Libertowskiej (pow. O l k u s z ) . N a g r . I I I o t r z y m a ł o 33 twórców. * 3 1 . V I I . — 6 . V I I I . trwał Tydzień K u l t u r y B y d g o s k i e j , w czasie k t ó r e g o otwarto m . i n . wystawę twórczości dziecięcej i w y s t a w ę prac bydgoskich plastyków amatorów. V I I — do p o ł o w y s i e r p n i a w s a l i kameralnej Filharmonii Warszawskiej o d b y w a ł y s i ę w y s t ę p y z e s p o ł ó w folklo­ rystycznych w ramach Przeglądu 1972. S i e r p i e ń 6 . V I I I . w Zamościu odbyła się im­ p r e z a p n . , , B a r w y S z t u k i L u d o w e j ",zor­ g a n i z o w a n a po r a z c z w a r t y przez M u z e ­ u m Ziemi Zamojskiej i Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych w Lublinie. N a program złożyły się: I V w o j e w ó d z k i e targi s z t u k i l u d o w e j , w y s t a w y : h a f t ó w i fotografii z a b y t k ó w a r c h i t e k t u r y l u ­ dowej regionu lubelskiego. I m p r e z ę z a i n a u g u r o w a ł ludowy orszak weselny, w y s t ę p y z e s p o ł ó w ludowych, a na tar­ g a c h a r t y ś c i l u d o w i oferowali swe w y ­ r o b y i d e m o n s t r o w a l i swoje u m i e j ę t ­ ności, w y k o n u j ą c na miejscu rzeźby w drewnie, lepiąc garnki i w y k o n u j ą c pisanki. * 5—13.VIII. odbywał się w G d a ń s k u J a r m a r k D o m i n i k a ń s k i , na­ wiązujący do tradycji miejscowej z X I I I wieku, a zorganizowany z ini­ c j a t y w y redakcji „ G ł o s u W y b r z e ż a ' pod patronatom P M R N w G d a ń s k u oraz G d a ń s k i e g o T o w a r z y s t w a P r z y ­ jaciół Sztuki. N a j a r m a r k u sprzedawano m.in. w y r o b y ludowe i w y r o b y p r z e m y s ł u artystycznego, a g d a ń s k a gastronomia lansowała kilkanaście starogdańskich i staropolskich potraw i n a p o j ó w . N a estradzie o d b y w a ł y s i ę w y s y p y 10-ciu zespołów folklorystycznych i chórów, w t y m 2 z a g r a n i c z n y c h — ze S z w a j c a r i i i ze S z w e c j i . I m p r e z a c i e s z y ł a s i ę d u ż y m powodzeniem, g r o m a d z ą c t ł u ­ m y t u r y s t ó w k r a j o w y c h i zagranicz­ nych, a uczestniczącym placówkom p r z y n i o s ł a ogromne o b r o t y . Z a c h ę c o n e sukcesem w ł a d z e miejskie p o s t a n o w i ł y j u ż od p r z y s z ł e g o r o k u p o ł ą c z y ć do­ roczne obchody „ D n i G d a ń s k a " z J a r ­ markiem Dominikańskim. * 1 7 . V I I I . w Ż y w c u zorganizowa­ no po r a z I I I „ D n i P o l s k i e " M i ę d z y ­ narodowego F e s t i w a l u F o l k l o r u Z i e m G ó r s k i c h , b ę d ą c e e l i m i n a c j ą do za­ kopiańskiej „Jesieni Tatrzańskiej". W D n i a c h P o l s k i c h b r a ł o u d z i a ł 26 z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h i 24 k a p e l e l u ­ dowe, k t ó r e z a p r e z e n t o w a ł y folklor góralski z Podhala, Tatr, Gorców, Bes­ kidu Sądeckiego, Żywieckiego i Śląs­ kiego oraz B i e s z c z a d ó w . W czasie i m ­ prezy otwarta b y ł a wystawa prac t w ó r c ó w l u d o w y c h i 20-letniego do­ robku Młodzieżowego D o m u K u l t u r y w Ż y w c u , a t a k ż e wystawa pn. „ Z d o b ­ nictwo b i b u ł k o w e Ż y w i e c c z y z n y " , na k t ó r e j zaprezentowano plon konkursu, o g ł o s z o n e g o przez M u z e u m w Ż y w c u oraz W y d z . O ś w i a t y i K u l t . P P R N w Ż y w c u . U d z i a ł b r a ł o 28 t w ó r c z y ń . Imprezę zainaugurował zespołów ludowych, k t ó r y z i śpiewem przedefilował miasta. pochód muzyką ulicami W r z e s i e ń 2—-4. I X . w Tarnowskich Gó­ rach o d b y ł y się tradycyjne „Dni G w a r k ó w " . W t y m roku impreza ta p o ś w i ę c o n a b y ł a w d u ż e j m i e r z e 500-ej rocznicy urodzin Kopernika, w z w i ą z ­ k u z c z y m zorganizowano s e s j ę po­ pularno-naukowa poświęconą wiel­ kiemu astronomowi. P o z o s t a ł y program imprezy wy­ p e ł n i ł y w y s t ę p y estradowe z e s p o ł ó w amatorskich i ludowych, m.in. pro­ d u k o w a ł się zespół estradowy ziemi bydgoskiej, „ H a l k a " z L u b l i ń c a i 8 s i ó s t r K n a p i k oraz o r k i e s t r y d ę t e , g ó r n i k ó w ze Ś l ą s k a i Z a g ł ę b i a . N a rynku wystawiono „Krakowiaków i Górali" Wojciecha Bogusławskiego w wykonaniu Sceny Polskiej P a ń s t w o ­ wego T e a t r u z Czeskiego C i e s z y n a . W niedzielne p o p o ł u d n i e o d b y ł s i ę konkurs zespołów artystycznych o na­ grodę „Srebrnego Gwarka". * 3.IX. na centralnych dożyn­ k a c h w Bydgoszczy w y s t ą p i ł y kapele l u d o w e i s o l i ś c i oraz l u d o w e z e s p o ł y pieśni i tańca. P o u r o c z y s t o ś c i d o ż y n k o w e j od­ b y ł o s i ę wiele i m p r e z , w ś r ó d n i c h —• kiermasz w y r o b ó w ludowych. Z okazji dożynek otwarta została wystawa „ Z i e m i a b y d g o s k a w m a l a r s t w i e , gra­ fice, r y s u n k u i fotografice" oraz w y ­ stawa pokonkursowa prac bydgoskich plastyków amatorów. * 5 . I X . w K r a s n y m s t a w i e odby­ ło się I I ś w i ę t o d o ż y n e k chmielarskich 57 �pn. „Chmielaki". W ś r ó d wielu im­ p r e z z a p r e z e n t o w a n o w i d o w i s k o ob­ rzędowe, nawiązująco do tradycji chmielarskich oraz zorganizowano kiermasz w y r o b ó w ludowych. * 3—10.IX. w Zakopanem od­ bywała się X l Tatrzańska Jesień. Głównym punktom programu był Międzynarodowy Festiwal Folkloru Z i e m G ó r s k i c h , w k t ó r y m uczestniczy­ ł o 17 z e s p o ł ó w z 12 k r a j ó w , w t y m 6 polskich i l l zagranicznych: z B u ł ­ g a r i i , C S R S , F r a n c j i . J u g o s ł a w i i, N R D , Norwegii, S z w a j c a r i i , R u m u n i i , W i e l kioj B r y t a n i i , W ę g i e r i Z S R R . M i ę d z y n a r o d o w e j u r y pod prze­ w o d n i c t w e m prof, d r R o m a n a R o i n fussa p r z y ocenie b r a ł o pod u w a g ę za­ r ó w n o d o b ó r roportuaru, j a k prezen­ tację s t r o j ó w i r e k w i z y t ó w , zestaw i n s t r u m e n t ó w i s p o s ó b przedstawienia starych z w y c z a j ó w i obrzędów. Tradycyjne, już „Złote Ciupagi" o t r z y m a l i : w kategorii z e s p o ł ó w auten­ tycznych — Regionalny Zespół Pieśni i T a ń c a „ P o d o g r o d z i e " , w kategorii zospołów artystycznie opracowa­ nych - - Amatorski Zespół Pieśni i Tańca Okręgu Gardabańskiego w G r u z j i , w kategorii z e s p o ł ó w stylizo­ wanych -Zespól Ludowy Spóldziołezogo D o i n u K u l t u r y w Sofii. P o n a d t o p r z y z n a n o liczne n a g r o d y i w y r ó ż n i e ­ nia,. L a u r e a t e m specjalnej n a g r o d y ministra kultury i sztuki z o s t a ł wir­ tuoz gr\- n a „ z u r l i " j u g o s ł o w i a ń s k i e g o zespołu Arif Fazli. Tradycyjną „Ciu­ p a g ę D z i e n n i k a r z y " o t r z y m a ł zes­ pól ..Skalnych". W I I Międzynarodowym Kon­ kursie L u d o w y c h z e s p o ł ó w i n s t r u m e n ­ t a l n y c h Z i e m G ó r s k i c h , j u r y p o d prze­ w o d n i c t w e m prof, dr J ó z e f a B u r s z t y przyznało główną nagrodę „Podhalańskio Z ł ó b c o k i " k a p e l i z e s p o ł u „ K o s t a Abrasevic" z Jugosławii, a 5 równo­ r z ę d n y c h w y r ó ż n i e ń — k a p e l o m z Cze­ c h o s ł o w a c j i , P V a n c j i , N o r w e g i i , kapeli braci M a ś n i a k ó w z Z a k o p a n e g o oraz kapeli zespołu „ S k a l n i " . W czasie F e s t i w a l u c z y n n e b y ł y wystawy: połączona z kiermaszem w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j , zorganizowa­ n a z i n i c j a t y w y Cepelii, w y s t a w a p n . . . Ż y e i e G ó r a l i P o d t a t r z a ń s k i c h " zorga­ n i z o w a n a przez M u z e u m T a t r z a ń s k i e . O d b y ł o s i ę r ó w n i e ż spotkanie z ludo­ w y m i p i s a r z a m i P o d h a l a , tzw. „ P o siady" , a k a b a r e t „ Z a s k r o n i e c " z a ­ p r e z e n t o w a ł s p o k t a k l p.t. „ W r a c a m y do w i o c h y " . * 1 0 . I X . z a k o ń c z y ł y się t r w a j ą c e od 2 4 . V I . w N o w o j S ł u p i „ D y m a r k i 72". W t y m czasie, w k a ż d ą s o b o t ę i niedzielę demonstrowano turystom proces w y t o p u ż e l a z a w p i e c a c h dym a r k o w y c h m e t o d ą s p r z e d 2.000 lat. N a kiermaszu sprzedawano wyroby t w ó r c ó w l u d o w y c h , organizowano w y ­ stawy a r t y s t ó w ludowych, amato­ rów, prezentowano z e s p o ł y pieśni i t a ń c a . W liczne a t r a k c j e o b f i t o w a ł zwłaszcza „dzień d o ż y n k o w y " 3 . I X . , w d n i u t y m o d b y ł y s i ę w y s t ę p y wielo­ k r o t n i e nagradzanego Z e s p o ł u P i e ś n i i T a ń c a z Sofii, z e s p o ł u r o g i o n a ł n o g o z K a d z i d ł a , pow. Ostrołęka. Przy stoisku z wyrobami kurpiowskimi obecni b y l i z n a n i w y c i n a n k a r z e — Czesława K o n o p k ó w n a i Piotr Puław- 58 ski. Zaprezentowano też widowisko związane z tradycyjnymi obrzędami dożynkowymi. W o s t a t n i m d n i u „ D y m a r o k " od­ b y ł się pokaz wytopu ż e l a z a w piecach z i e m n y c h i k i e r m a s z s z t u k i ludowej oraz w y s t ą p i ł y zespoły regionalne z Sandomierza, Kunowa, Staszowa i in. * IG—17.IX. w Warszawie od­ b y ł się wielki festyn z okazji Ś w i ę t a „ T r y b u n y L u d u " , w k t ó r y m wedle ogólnych obliczeń uczestniczyło ponad 600.000 o s ó b . W ś r ó d w i e l u a t r a k c y j ­ n y c h imprez d u ż y m p o w o d z e n i e m cie­ s z y ł się kiormasz w y r o b ó w ludowych. 20—-24.1X. w Zielonej Górze o d b y ł się M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i w a l Z e s p o ł ó w P i e ś n i i T a ń c a , organizowa­ n y t a m co d w a l a t a . W t y m r o k u u d z i a ł w improzio zgłosiły zespoły z Włoch, ,Francji, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, N R D , Anglii, J u g o s ł a w i i , Z S R R , Mon­ golii i B u ł g a r i i . P o l s k i folklor reprezen­ towały zespoły: „Olsztyn", Zespół P i e ś n i i T a ń c a Ziemi Cieszyńskioj oraz L u b u s k i Z e s p ó ł P i e ś n i i T a ń c a . Z okazji Festiwalu o d b y ł y się m.in.: pokonkursowa wystawa twór­ c z o ś c i ludowej i p a m i ą t k a r s k i e j Z i e m i L u b u s k i e j , w y s t a w a malarstwa lubus­ kiego ś r o d o w i s k a p l a s t y c z n e g o oraz o g ó l n o p o l s k i e s e m i n a r i u m folklorys­ tyczne pn. „Granice stylizacji w ama­ torskich z e s p o ł a c h piośni i t a ń c a " . * 1С- - 3 0 . I X . o d b y ł y s i ę D n i Ziom i L i m a n o w s k i e j , w czasie k t ó r y c h zaprezentowano widowisko „Weselo S z c z y r z y c k i e " . W d w u m i a s t a c h po­ wiatu -Mszanie Dolnej i Limanowej o d b y ł y się tradycyjne jarmarki, na k t ó r y c h artyści ludowi sprzedawali swe w y r o b y . * 3 0 . I X — o d b y ł a się inauguracja „ P a ł u c k i e j J e s i e n i " , w czasio k t ó r e j czynne były wystawy obrazujące 10-lotni dorobek M u z e u m R o g i o n a ł n o ­ go i o ś r o d k a campingowogo P T T K w Ż n i n i e . Zorganizowano spotkanie t w ó r c ó w l u d o w y c h i kiermasz ludo­ w y c h w y r o b ó w , zaprozentowano zosp o ł y estradowe, m.in. s ł y n n y z e s p ó ł „Pałuki". r Wystawy i konkursy L i p i e c (5. V I I . w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarta z o s t a ł a w y s t a w a p r e z e n t u j ą c a dorobek konkursu na rzeźbę ludową, ogłoszonogo w m a r c u b r . z i n i c j a t y w y C e p e l i i i S t o w a r z y s z e n i a Tw^órców L u d o w y c h d l a w'oj. w a r s z a w s k i e g o i lubelskiogo. W k o n k u r s i e u c z e s t n i c z y ł o 70 a r t y s ­ t ó w , w t y m 32 z w o j . warszawskiogo i 38 z lubelskiego, n a d s y ł a j ą c 356 p r a c . N a w y s t a w ę z a k w a l i f i k o w a n o 132. J u r y p r z y z n a ł o 9 n a g r ó d i 10 w y ­ r ó ż n i e ń z f u n d u s z y M K i S oraz C P L i A . N a g r o d y n a j w y ż s z e (po 7.000 zł.) otrzymali: B o l e s ł a w Suska i W a c ł a w S u s k a z pow. ł u k o w s k i e g o oraz S t a ­ nisław D u ż y ń s k i z Zawidza Kościel­ nego, pow. sierpocki; nagrody II (po 5.000 zl.) — T a d e u s z C ą k a ł a i R y ­ s z a r d S ę k z pow. ł u k o w s k i e g o oraz J ó z e f K o z i e ł z pow. węgrowskiego, nagr. I I I — B o l e s ł a w A d a m i a k z pow. krasnostawskiego, H e n r y k Wierzchow­ s k i z Z a w i d z a K o ś c i e l n e g o , pow. sierp e c k i i L u d w i k S z c z e p a n i k z pow. garwolińskiego. * 16. V I I . w M u z e u m S i e r a d z k i m otwarta została wystawa r z e ź b y i ma­ l a r s t w a ludowogo oraz z d o b n i c t w a w n ę t r z a d o m u sieradzkiego, n a k t ó r e j zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez Muzeum, Wydz. Kult. P W R N oraz W y d z . K u l t . w Sieradzu i w Ł a s k u . W kon­ kursie u c z e s t n i c z y ł o 33 a r t y s t ó w l u ­ d o w y c h z 24 m i e j s c o w o ś c i , w tym 17 — z sieradzkiego, 7 — z łaskiego. O g ó ł e m z g ł o s z o n o 379 p r a c . N a g r . I (z f u n d u s z u M K i S ) o t r z y m a l i : Szczop a n M u c h a z Szale, S t a n i s ł a w K o r p a z Rudy, Jerzy Kaczmarek z Wróble­ w a ; n a g r . I I (z f u n d u s z u M K i S ) — C z e s ł a w C z e k a l i k ze S t o c z k i , S t a n i ­ sław K r z y ż a ń s k i z Zawady, Marianna Balcerzak z Woli Bałuckiej. Oprócz tego p r z y z n a n o dwie nagr. I I I i wy­ różnienia. 17. V I I . w M u z e u m w Ł o w i c z u otwarto w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j , n a k t ó r e j zaprezentow ano dorobek k o n ­ k u r s u zorganizowanego przez W y d z . Kultury P P R N , Muzeum i Spółdziel­ nię „Sztuka Ludowa" w Łowiczu. W k o n k u r s i e b r a ł o u d z i a ł 93 a r t y s t ó w ludowych, w t y m 18 c h a ł u p n i k ó w pracujących w „Sztuce Ludowej". N a p o k o n k u r s o w e j w y s t a w i e reprezento­ w a n o b y ł y r ó ż n e d z i a ł y s z t u k i ludo­ wej : r z e ź b a w drewnie, w y r o b y z ż e ­ l a z a , c e r a m i k a , t k a n i n a , k o r o n k i , pa­ j ą k i , w y c i n a n k i , k w i a t y itd. * 2 0 . V I I . w salach P D K w P u ł ­ tusku otwarto w y s t a w ę „ S z t u k a K u r ­ p i ó w B i a ł y c h " , z o r g a n i z o w a n ą przez P D K , miejscowy o d d z i a ł Cepelii i T o ­ warzystwo Kulturalne Ziemi P u ł t u s ­ kiej w r a m a c h R o k u K u l t u r y L u d o ­ wej n a M a z o w s z u . N a otwarcie p r z y ­ b y l i przedstawiciele w ł a d z w o j e w ó d z ­ kich i powiatowych. N a w y s t a w i o zgromadzono 500 p r a c z regionu k u r p i o w s k i e g o P u s z c z y Białej, reprezentujących 6 działów sztuki ludowej: ceramikę, tkactwo, s t r ó j , w y c i n a n k ę , haft, w y r o b y z drew­ n a . E k s p o n a t y u z y s k a n o c z ę ś c i o w o od t w ó r c ó w l u d o w y c h , a w d u ż e j mierze z C e p e l i i i z M u z e u m Regionalnego w P u ł t u s k u . W y s t a w ę z w i e d z i ł o wielu t u r y s t ó w krajowych i zagranicznych. Równocześnie zorganizowano w P u ł t u s k u d r u g ą w y s t a w ę — 45 foto­ g r a m ó w R y s z a r d a Staronia, obrazu­ j ą c y c h unikalne zabytkowe budowle drewniane n a K u r p i a c h B i a ł y c h w pow. p u ł t u s k i m i w y s z k o w s k i m . * V I I — w ramach konkursu og ł o s z o n e g o w 8 powiatach Kielec­ c z y z n y o t w a r t o w Opocznie w y s t a w ę p r e z e n t u j ą c ą p l o n k o n k u r s u prze­ prowadzonego n a t y m terenie przez �W y d z . K u l t u r y P W R N , Cepelię i miej­ scową spółdzielnię „Opocznianka". W konkursio b r a ł o u d z i a ł ponad 170 a r t y s t ó w l u d o w y c h z 50 wsi, z g ł a s z a j ą c p o n a d 1600 p r a c z z a k r e s u r z o ź b y , t k a c t w a , koronkarstwa, stroju, h a f t u i i n . J u r y , w k t ó r y m uczestni­ c z y l i przedstawiciele M K i S , p r z y z n a ł o 78 n a g r ó d . N a g r o d y 1 o t r z y m a l i m . i n . : K a t a r z y n a Wróbel z Woli Zależnej za w y c i n a n k i , F r a n c i s z e k M o r a w s k i zo Ś w i e r c z y n a za r z o ź b y , W a n d a Niomirska z O d r z y w o ł u za kwiaty, A n n a W o j t a s z e k z M i ę d z y b o r z a za. z a p a s k i i Weronika. L o s i a k z M i ę d z y b o r z a za pająki. лvego r z e ź b i a r z a W ł a d y s ł a w a z Wdzydz Tucholskich. Licy * VIII - w Muzeum w Grudziądzu czynna, b y ł a w y s t a w a r z e ź b t w ó r c ó w ludowych z Prabut, sprowadzona tu z Muzeum na Zamku w Kwidzyniu. Z a p r e z e n t o w a n o 42 p r a c e 6-ciu auto­ r ó w : Stanisława, Z y r k a , Witolda Mar­ ciniaka, E d m u n d a K ł o s a . Edwarda W o l o j s z y , Z b i g n i e w a Chiniolewskiogo i Jerzego W i ś n i o w s k i e g o . * VIIw Muzeum Regionalnym w Z ł o t o w i e c z y n n a b y ł a w y s t a w a haf­ t ó w w y k o n a n y c h przez k o b i e t y wiejs­ kie z tego t e r e n u . W y s t a w a b y ł a re­ z u l t a t o m k o n k u r s u o g ł o s z o n e g o przoz Muzeum i Wydział Kultury P W R N . N a j l e p s z e praco z o s t a ł y nagrodzono. 29.VIJ1 w Wieluniu rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs na artystyczni) w y r o b y k o w a l s k i e regionu w i e l u ń s k i e ­ go, z o r g a n i z o w a n y przoz M u z e u m Zie­ mi W i e l u ń s k i e j i W y d z . K u l t . P W R N w Ł o d z i . W konkursie! u c z e s t n i c z y ł o 8 kowali, k t ó r z y nadesłali łącznie 21 p r a c . Wojciech Oleksy z Paszyna * W r z o s i e ii V I I - - w siodzibie P M R N w I ł ż y otwarto w y s t a w ę s z t u k i ludowej pow. iłżeckiego, na której zaprezentowano: malarstwo, rzeźbę, ceramikę, instru­ m e n t y m u z y c z n e , t k a n i n y i w y r o b y ze słomy. Komisja oceniająca przyznała n a g r o d y . P r a c e nagrodzone z a k w a l i ­ fikowano na w y s t a w ę w S z y d ł o w c u . * V I I - - w siedzibie P M R N w K o ś ­ cierzynie czynna b y ł a w y s t a w a sztuki ludowej, na której pokazano: obrazy n a szkle (m.in. C z e s ł a w a H i n c a ) , r z e ź b ę (m.in. A d a m a Zwolakiewicza ze Skrzydłówka, Stanisława Rekowskiego z W i ę c k ó w i A p o l i n a r e g o P a s t w y z Wąglikowic), a także tradycyjne ma­ l o w a n e meble k a s z u b s k i e , h a f t y w d z y ­ dzkie, plecionki z korzeni i in. * V I I - - w Ł a s k u z o k a z j i 550-lecia istnienia m i a s t a zorganizowano liczno imprezy, m.in. w y s t a w ę h o b b y s t ó w z Ł a s k a i powiatu, na której znalazły się interesująco dzieła sztuki ludowej. * V I I — R o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na sztukę l u d o w ą i p a m i ą t k ę z Zielonej G ó r y i z Z i e m i L u b u s k i e j . N a k o n k u r s n a d e s z ł o 206 p r a c 38 auto­ r ó w , z czego za w y j ą t k i e m jodnego —• j a k podajo k a t a l o g — s a m y c h a m a ­ t o r ó w . K o m i s j a pod k i e r o w n i c t w e m art. piast. W i t o l d a N o w i c k i e g o p r z y z n a ł a nagrody i w y r ó ż n i e n i a . N a g r o d y I otrzymali: Franciszek Puszko z Glisna, po\v. sulęciński i Witold Jagiołło z K o s t r z y n a ; nagr. I I — S t a n i s ł a w Mirek z L u b s k a , H e n r y k Cichowski z Zielonej G ó r y , T a d e u s z B o r k o w s k i z W i c h l i c , pow. s z p r o t a w s k i , Mieczysław Greczyło z Baczyny, pow. gorzowski. Nagrodzone prace zakwalifiko­ w a n o n a w y s t a w ę w czasie „ D n i Z i e l o ­ nej G ó r y " . S i e i- p i o ii 1 . V I I I . лу PD К w Sępolnie otovarta z o s t a ł a w y s t a w a p r a c ludo- 11.IX. w Domu Chłopa w War­ szawie otwarto z o s t a ł y w y s t a w y w y c i n a n o k i p a j ą k ó л v Zofii W i e c h n o i Genowofy C z a c h o r . * 18.IX. w Muzeum w №wym S ą c z u otwarto \ v y s t a w ę pn. „ W s p ó ł ­ czesna r z e ź b a кк1олуа K a r p a t pols­ kich", b ę d ą c ą plonem konkursu ogło­ szonego w m a r c u , a zorganizowanego przez M u z e u m w Noлvym Sączu, W y d z . K u l t . P W R N przy w s p ó ł p r a c y merytorycznej Pracowni B a d a n i a Pol­ skiej S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N w Krakowie. Celem konkursu b y ł przegląd w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludowej a i n t e n ­ cją — uaktywnienio ś r o d o w i s k a artys­ t ó w ludowych. W k o n k u r s i e w z i ę ł o u d z i a ł 115 r z e ź b i a r z y z g ó r s k i c h p o w i a t ó w woje­ w ó d z t w : katowickiego, krakowskiego i rzeszowskiego, n a d s y ł a j ą c 625 prac — r z e ź b w drewnie i k a m i e n i u oraz p ł a s k o r z e ź b . J u r y pod p r z e w o d n i c t ­ w e m prof, dr R o m a n a R e i n f u s s a za­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 200 p r a c 40-tu a u t o r ó w . Z funduszy otrzymanych od M K i S i P W R N w K r a k o w i e w sumio 50.000 z ł . p r z y z n a n o nagrody n a ­ stępujące. W grupio t w ó r c ó w ц^олуусп n a g r o d y I (po 3.000 zł.) o t r z y m a l i : S t a n i s ł a w N i e w o l a z M u s z y n y , pow. N . Sącz, Wojciech Oleksy z Paszyna, pow. N . Sącz, Mioczysław Piwko z P a s z y n a , pow. N . S ą c z ; nagr. I I (po 2.000 z ł . ) — J ó z e f S i k o r s k i z M u ­ s z y n y , pow. N . S ą c z , W ł a d y s ł a w C h a jec z K a m i e n i c y G ó r n e j , pow. J a s ł o , J ó z e f Piechowicz z Koninek, pow. Limanowa, K a r o l Marian L e j a z Łuколласу, pow. L i m a n o w a , J ó z e f S a c h a z D o ł ó w , pow. B r z e s k o , B r o n i s ł a w Sendocki z B i n a r o w e j , pow. Gorlice, J a n R a p c i a k z P o r ę b y W i e l k i e j , pow. Limanowa i Andrzej Głód z Paszyna, ролл'. N . S ą c z ; n a g r . I I I (po 1.000 z ł . ) — I g n a c y Majorek zo S k o m i e l n e j C z a r ­ n e j , pow. M y ś l e n i c e , S t a n i s ł a w F a l t y n ze S z c z a w y , pow. Limanowa, Jan F i c o ń z W i e p r z a , pow. Ż y w i e c i J a n W o j t a r o w i c z ze w s i N i e c e w , pow. N. Sącz. Oprócz tego p r z y z n a n o 6 w y r ó ż n i e ń z funduszu W K P W R N w Krakowie. W grupie t w ó r c ó w w y k r a c z a j ą ­ c y c h poza l u d o w ą s z t u k ę t r a d y c y j n ą n a g r . I (po 3.000 z ł . ) o t r z y m a l i : A n d ­ rzej K o n o p a c k i z Z a k o p a n e g o , A n d ­ rzej B i e r n a c i k z Z a k o p a n e g o i F r a n ­ ciszek P a l k a z N . S ą c z a . N a g r o d y I I nie p r z y z n a n o . N a g r . I I I (po 1.000 z ł . ) otrzymał Tomasz Ligas z Kroście­ n k a n a d D u n a j c e m , pow. N . T a r g . K o m i s a r z e m konkursu b y ł mgr Antoni. K r o h , a e k s p o z y c j ę оргасол¥аН art. piast. J . Pogwizd i A . Załuski. Andrzej Głód z P a s z y n a Z okazji w y s t a w y wydano kata­ log z a w i e r a j ą c y : s ł o w o л \ ^ е р п е A n t o ­ niego K r o h a , r e g u l a m i n k o n k u r s u , w y ­ kaz prac konkursowych, protokół z posiedzenia j u r y oraz i l u s t r a c j e . * 59 �18.IX. na Zamku w Szydłowcu o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a s z t u k i ludo­ wej p r e z e n t u j ą c a dorobek k o n k u r s u o g ł o s z o n e g o pod hasłem „Kultura ludowa dobrem narodu" w l u t y m dla 8 p o w i a t ó w K i e l e c c z y z n y , a zorganizo­ wanego przez W y d z . K u l t u r y P W R N , Cepelię, spółdzielnię „Opocznianka" i „ C h a ł u p n i k " oraz S t o w a r z y s z e n i e T w ó r c ó w L u d o w y c h . W k o n k u r s i e ud z i a ł w z i ę ł o 426 t w ó r c ó w ze 150 m i e j ­ scowości, nadsyłając łącznie 4.700 prac. Najbogaciej z a p r e z e n t o w a ł o się O p o c z n o , z k t ó r e g o 186 a r t y s t ó w n a ­ d e s ł a ł o 2.000 p r a c . Przyznano nagrody w wys. 230.000 z ł . ł ą c z n i e . Nagr. I otrzymali: J ó z e f Głuszek z C h a ł u p e k — za wyroby ceramiczne i g a r n c a r s k i e oraz m ł o d y r z e ź b i a r z Aleksander K u c h a r s k i z Nowej Słupi. Nagr. I I uzyskali: Stefan S o w i ń s k i — za ceramikę figuralną, S t a n i s ł a w B ą k — z a m a l a r s t w o , Antoni M o ć k o i Cze­ sław Zemsta — za kowalstwo artys­ tyczne, A n n a K o b y ł e c k a i Stanisław Waldon — za kwiaty i wycinanki, Zofia K a l e t a — za pająki i w i e ń c e dożynkowe. Nagr. I I I otrzymali: Stanisław F o r n a l s k i i J ó z e f P i ł a t (syn z m a r ł e g o rzeźbiarza) za rzeźby w drewnie, B r o n i s ł a w S y n o w i e c za k o w a l s t w o a r t y ­ s t y c z n e , J a n A n n a ń s k i za g a r n c a r s t w o oraz H e n r y k D y k , S t a n i s ł a w Marsz i S t a n i s ł a w Ciszek — za r z e ź b y . R e w e l a c j ą w y s t a w y b y ł o odkry­ cie ciekawego m a l a r s t w a K a t a r z y n y Wiśnios. 2 4 . I X . otwarta została w Mu­ zeum Regionalnym w Ł u k o w i e wysta­ wa „ S z t u k a ludowa północnej Lubel­ szczyzny" (powiaty: bialski, łuko­ wski, r a d z y ń s k i ) , n a k t ó r e j zaprezen­ t o w a n o dorobek k o n k u r s u o g ł o s z o n e ­ go p r z e d k i l k o m a m i e s i ą c a m i pod h a s ­ ł o m „ K u l t u r a ludowa dobrem naro­ d u " , przez W y d z . K u l t u r y P W R N , Muzeum O k r ę g o w e i Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych w Lublinie. Re­ ferat K u l t u r y P P R N i M u z e u m w Białej Podl., W y d z . K u l t u r y P P R N i M u z e u m R e g i o n a l n e w Ł u k o w i e oraz Referat K u l t u r y P P R N w Radzyniu, k t ó r e u f u n d o w a ł y nagrody w sumie ł ą c z n e j p o n a d 28.000 z ł . W k o n k u r s i e u c z e s t n i c z y ł o 66 t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r z y n a d e s ł a l i 423 p r a c e . N a g r o d y o t r z y m a l i : n a g r . I (po 1.500 zł.) — T e k l a Radzikowska z Z e m b r ó w i Tadeusz Cąkała z Sobisk, pow. ł u k o w s k i . N a g r . I I (po 1.000 z ł . ) o t r z y m a l i — Irena Harasimiuk z kol. Derewiczn e j , pow. r a d z y ń s k i , S e w e r y n a Ś w i d e r z W o j c i e s z k o w a , pow. ł u k o w s k i , K a z i ­ mierz Rogowski z B i a ł e j Podl., B a z y l i A l b i c z u k z D ą b r o w i c y D u ż e j , pow. b i a l ­ ski, Kazimierz K u b i k z K w a s ó w k i , pow. radzyński, Zdzisław Koźluk z K ą k o l e w n i c y , pow. r a d z y ń s k i , F r a n ­ c i s z e k P a j d o s z z D e r e w i c z n e j , pow. radzyński, Piotr F u r m a n z kol. Z a c z o p k i , pow. b i a l s k i , M a r i a n A d a m s k i z S o b i s k , ролу, ł u k o w s k i i F r a n c i s z e k S a d o w n i k z Ł o m a z , pow. b i a l s k i . P o n a d t o p r z y z n a n o 10 n a g r ó d I I I (po 750 z ł . ) , 2 n a g r o d y s p e c j a l n e z a c a ł o k s z t a ł t t w ó r c z o ś c i (po 500 zł.) i 34 w y r ó ż n i e n i a (po 200 z ł . ) . * 24.IX. w Muzeum Regional­ n y m w Kolbuszowej otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a ludowa Lasowiaków". * IX we W ł o c ł a w k u , w w i t r y n i e S p ó ł d z i e l c z e g o D o m u H a n d l o w e g o zor­ ganizowano z i n i c j a t y w y L i g i K o b i e t w y s t a w ę haftu kujawskiego. * K . W i ś n i o s , Chrystus Akwarela u słupa, Podczas uroczystości otwarcia w y s t a w y Minister K u l t u r y i S z t u k i Tadeusz Kaczmarek wręczył o d z n a k ę Z a s ł u ż o n e g o D z i a ł a c z a K u l t u r y za­ ł o ż y c i e l c e i d ł u g o l e t n i e j prezesce s p ó ł ­ dzielni „ O p o c z n i a n k a " — Janinie Smykowskiej. W y s t a w ę w S z y d ł o w c u poprze­ d z i ł y w y s t a w y powiatowe. W ł a d z e m i e j s k i e i d z i a ł a c z e w y s t ą p i l i z pro­ p o z y c j ą utworzenia w S z y d ł o w c u sta­ łej w y s t a w y sztuki ludowej. * 1 8 . I X . w p o z n a ń s k i m Arsenale o t w a r t o Avystawe p n . „Malarstwo, g r a f i k a , s z t u k a l u d o w a , r z e m i o s ł o ar­ tystyczne w reprodukcjach wydaw­ nictwa „ R u c h " . 60 "T 28.IX. rozstrzygnięto konkurs na w j c i n a n k ę i m a l o w a n k ę na szkle o charakterzo l u d o w y m dla p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z woj. w r o c ł a w s k i e g o . J u r y pod przewodnictwem mgr A l e k s a n d r a Jackowskiego p r z y z n a ł o n a s t ę p u j ą c e nagrody. Z a m a l o w a n k ę n a szkle n a g r . I (2.000 z ł . ) o t r z y m a ł J a r o s ł a w F u r g a ł a , pow. O ł a w a ; n a g r . I I (1.500 z ł . ) - — Z d z i s ł a w T a t u r a , pow. Z ł o t o r y j a . Z a w y c i n a n k ę n a g r o d y I nie p r z y ­ z n a n o , s t w i e r d z a j ą c b r a k w t y m za kresie prac oryginalnych o charakterze ludowym. T r z y r ó w n o r z ę d n e nagrody I I (po 1.200 zł.) o t r z y m a l i : M i e c z y s ł a w M t s z e w s k i , pow. Trzebnica, Irena M i s i o b ę d z k a , pow. Milicz, Barbara K u r j a t a , pow. Z ł o t o r y j a . D w a w y r ó ż n i e n i a w postaci albu­ m ó w p r z y z n a n o H a l i n i e S o k ó ł , pow. Kamienna Góra i Franciszkowi Mar­ t y n i a k , pow. W r o c ł a w . J u r y p o s t a n o w i ł o nie p r z y z n a w a ć w o g ó l e n a g r o d y specjalnej u f u n d o w a ­ nej przez C e p e l i ę z a praco o w y b i t n i e ludowym charakterze, p o n i e w a ż ż a d n a z n a d e s ł a n y c h p r a c nie k w a l i f i k o w a ł a s i ę do tej n a g r o d y . W o g ó l n e j ocenie n a d e s ł a n y c h prac j u r y stwierdziło, że sądząc z nadesłanego materiału sztuka w y c i n a n e k i m a l o w a n e k n a szkle nie jest w t y m ś r o d o w i s k u uprawiana i b r a k p r a c n a w i ą z u j ą c y c h do t r a d y c j i l u d o w y c h . Z t y c h ż e w z g l ę d ó w ustalono dla pokonkursowej w y s t a w y t y t u ł : „ W y c i n a n k a i m a l o w a n k a n a szkle, w y s t a w a pokonkursowa prac plasty­ k ó w a m a t o r ó w woj. w r o c ł a w s k i e g o " , eliminując określenie „ludowa". * I X •— w Bierkowickim Muze­ u m W s i Opolskiej c z y n n a b y ł a pokon­ kursowa wystawa w o j e w ó d z k a sztuki ludowej O p o l s z c z y z n y . * I X •— w Ł ó d z k i m D o m u C h ł o p a czynna b y ł a wystawa pokonkursowa sztuki ludowej powiatu ł a s k i e g o . Polska sztuka ludowa zagranicą 22.VII. w Usti nad Łabą ( C S R S ) otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a l u d o w a M a z o w s z a " , zorga­ n i z o w a n a przez M u z e u m M a z o w i e c k i e i p r e z e n t u j ą c a g ł ó w n i e jego z b i o r y . Scenariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł mgr A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i , p r o j e k t eks­ pozycji — mgr Tadeusz Zaremba. U roczystego o t w a r c i a d o k o n a ł a m b a s a ­ dor P R L w C S R S — L u c j a n M o t y k a . * V I I — J e d n ą z czterech g ł ó w n y c h i m p r e z p l a s t y c z n y c h 14-ego „ F e s t i w a ­ l u d w ó c h ś w i a t ó w " w Spoleto b y ł a w y s t a w a „ N a i f s d e l i a P o l o n i a " , zorga­ n i z o w a n a p r z e z B H Z D e s a oraz p p . Vittore i Marco querel w Palazzo Collicola. K o m i s a r z e m w y s t a w y i a u t o ­ r e m w s t ę p u do k a t a l o g u b y ł A l e k s a n ­ der J a c k o w s k i . P o k a z a n o b o g a t y w y ­ bór w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludowej i ma­ larstwa naiwnego. * 23—30.VII. w Zagrzebiu (Ju­ gosławia) o d b y w a ł się V I I Między­ narodowy Przegląd Folkloru, w k t ó ­ r y m w ś r ó d 60 w y s t ę p u j ą c y c h zespo­ ł ó w u c z e s t n i c z y ł z e s p ó ł polski „ P a ­ ł u k i " z K c y n i , k t ó r y m opiekuje się K l a r a Prillowa. Występy naszego z e s p o ł u b y ł y prezentowane t a k ż e w j u g o s ł o w i a ń s k i e j telewizji. * V I I — w Mińsku ( Z S R R ) w ra­ mach „ D n i Przyjaźni Radziecko-Polskiej i K u l t u r y P o l s k i e j " o t w a r t o m . i n . w y s t a w ę polskiej s z t u k i l u d o w e j . * V I I I — na I Międzykontynentalnym Festiwalu Folkloru w Tokio, w y s t ą p i ł polski Zespół P i e ś n i i T a ń c a Z i e m i L u b e l s k i e j (jako j e d e n z 5 euro­ p e j s k i c h z e s p o ł ó w ) , k t ó r y zaprezento­ w a ł t a ń c e l u b e l s k i e , k r a k o w s k i e , rze­ szowskie i g ó r a l s k i e , a t a k ż e p o l o n e z a i mazura. �V I I I —• w „ Z i m m e r G a l e r i e " w Dusseldorfie c z y n n a b y ł a w y s t a w a prac Nikifora. D u ż a frekwencja i d u ż a ilość sprzedanych prac, k t ó r y c h ceny w a h a j ą s i ę od 600 do 2,5 t y s i ę c y m a ­ rek — ś w i a d c z ą o p o z y c j i , j a k ą a r t y s t a z d o b y ł na rynku ś w i a t o w y m . je na wyroby sztuki ludowej, w y n o s z ą 90% c a ł e g o obrotu. które Inne Wśród nagród przyznawanych z o k a z j i Ś w i ę t a O d r o d z e n i a za n a j w y ­ b i t n i e j s z e o s i ą g n i ę c i a w zakresie upowszechniania kultury znalazł się w t y m roku znany rzeźbierz ludowy z Zawidza Kościelnego — Stanisław Dużyński. * * V I I I — w Salonie R z e m i o s ł a A r ­ tystycznego w P a r y ż u , w ś r ó d kilkuset w y s t a w c ó w s z c z e g ó l n y m powodzeniem c i e s z y ł o s i ę stoisko polskie p a r y s k i e g o o d d z i a ł u Cepelii, k t ó r a w c i ą g u 5 d n i o t r z y m a ł a p o n a d 200 z a m ó w i e ń n a d o s t a w y w y r o b ó w z a s u m ę 15.000 franków. V I I — n a g r o d y p r z y z n a w a n e co­ rocznie przez W R N w Ł o d z i z a w y ­ b i t n e o s i ą g n i ę c i a w dziedzinie k u l t u r y , techniki i racjonalizacji, otrzymali m.in. t w ó r c y ludowi: J a n i n a P r z y borek i M i e c z y s ł a w Ż e l i ń s k i z pow. R a w a Mazowiecka. * * 1 2 . I X . w M o n a c h i u m w czasie Olimpiady o d b y ł się D z i e ń Polski, w r a m a c h k t ó r e g o otwarto m . i n . w y ­ s t a w ę polskiej s z t u k i l u d o w e j . Józefa Wiprzycka, artystka lu­ dowa spod Czeladzi przeznaczyła d o c h ó d u z y s k a n y ze s p r z e d a ż y s w o i c h p o c z t ó w e k w y s . 1.000 zł. n a o d b u d o w ę Zamku. * J a k podaje prasa, n a W ę g r z e c h n a j w i ę k s z y p o p y t z o f e r o w a n y c h przez P o l s k ę p r o d u k t ó w k u l t u r a l n y c h istnie­ DO St. D u ż y ń s k i , Ś w . Franciszek pod K r z y ż e m Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz REDAKCJI: P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o „ W i e d z a P o w s z e c h n a " przep r a s z a p. J a n a Ś w i d e r s k i e g o z a nie umieszczenie jego n a z w i s k a j a k o a u t o r a z d j ę ć n r n r : 24, 27, 32, 38, 60, 62, 64, 66 72, 78, 85, 92, 95, 96, 98, 99, 100, 101, 103, 104, 105, 112, 113, 114, 115, 117, 118, 119 — r e p r o d u k o w a n y c h w k s i ą ż c e Stefanii Krzysztofowicz „O sztuce ludowej w Polsce". Sekretarz W y d a w n i c t w a Bożena Witkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6789af30e51f1ed823e396c535b6503.pdf 4f9ef98c4f4db17bbae8aca6451cfd89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4576 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4249 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.62-63 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF A R T I C L E S K s a w e r y P i w о с к i — ON T H E T W E N T Y A N N I V E R S A R Y O F „POLISH F O L K A R T " FIFTH T h e articlo is a paper w h i c h w a s r e a d a t a discussion organized i n the A r t I n s t i t u t e at the P o l i s h A c a d e m y of Sciences on tho ocoassion of the t w e n t y fifth a n n i v e r s a r v of ,.Polish F o l k A r t " . T h e a u t h o r reviews m o d e r n opinions on the essence of folk a r t a n d on the role it p l a y s i n c o n t e m p o r a r y c u l t u r e a n d stresses t h a t folk a r t is a p h e n o m e n o n specific to E u r o ­ p e a n c u l t u r e . F o l k a r t derivos from the difference of c u l t u r a l levels i n societies especially since the times of the R e a n i s s a n ce. T h e difference of i n t e l l e c t u a l a n d c i v i l i z a t i o n a l p o t e n t i a l i n a society a n d the b a s i n g of the development o n science a n d technology constitute the m a i n difference between the E u r o p e a n a n d other c i v i l i z a t i o n s . P r i m i t i v e societies a n d great n o n - E u r o p e a n c i v i l i z a t i o n s functioned w i t h o u t a n y serious social tensions a n d were s u b j e c t to i n s i g n i f i c a n t changes w h i c h w a s responsible for tho fact t h a t the d e p a r t u r e from t r a d i t i o n w a s v e r y difficult there. A n d only now, w h e n the differences of c i v i l i z a t i o n poten­ t i a l a r e b e c o m i n g a p p a r e n t , folk a r t is emerging i n E t h i o p i a a n d L a t i n A m e r i c a n countries. I n c o n t e m p o r a r y P o l a n d t h e differences of these poten­ t i a l s q u i c k l y become levelled w h i l e new differences come into b e i n g between s m a l l groups ( m a i n l y between professional groups a n d those caused b y a difference i n e d u c a t i o n ) . A l s o a separate group of a r t i s t s exists whose a r t is conditioned by individual inhibitions. A l l these differences h a v e a d i s i n t e g r a t i n g influence o n society a n d deservo the a t t e n t i o n of scientists regardless of the fact w h e t h e r the w o r d s folk (noun) a n d folk ( a d j e c t i v e ) h a v e a n y i m p o r t a n c e for t h e i r definition. J a c e k O l ę d z k i LVOV VOTIVE TABLETS T h i s articles is devoted to a collection of v o t i v e tablets f r o m the B e r n a r d i n o c h u r c h of S t A n d r e w ' s i n L v o v . A f t e r W o r l d W a r I I the collection w a s t r a n s f e r r e d to the B e r n a r dine monasteries i n L e ż a j s k a n d R z e s z ó w . I t consists of over ono t h o u s a n d tablets m a d e of sheet s i l v e r , a n a l l o y i m i t a t i n g s i l v e r , or brass w i t h repousse or e n g r a v e d images. T h e a u t h o r based h i s a n a l y s i s on 287 pieces, most of t h e m m a d e i n the 19th a n d a t the beginning of the 2 0 t h c e n t u r y . A few oldest ones date b a c k to the 17th c e n t u r y a n d s e v e r a l dozen were m a d e i n the 18th c e n t u r y . A l l tho v o t i v e tablets i n question a r e connected w i t h tho c u l t of the H e a r t of J e s u s , the V i r g i n M a r y , the B l e s s o d J a n of D u k l a (patron of the L v o v B e r n a r d i n e s ) , S t V i n c e n t and St Theresa. T h e a u t h o r ' s a n a l y s i s a i m s at r e c o n s t r u c t i o n of e v e r y ­ t h i n g the tablets s a y a b o u t the social position of the donors, the c h a r a c t e r i s t i c s of their p e r s o n a l i t y a n d the essence of the c u l t of v o t i v e offerings itself. O l ę d z k i is of tho opinion t h a t the p a r i s h o n e r s used the v o t i v e tablets not only to e n t r u s t G o d w i t h t h e i r sorrows or wishes or to t h a n k for the graces, but also to tell G o d i n confidence of tho s p i r i t u a l doubts t h e y d i d not dare to tell the confessor. I n tho f o r m a l concept the v o t i v e tablets show conside­ rable differences i n the f o r m u l a t i o n of the same idea w h i c h are connected w i t h the social s t a t u s of the donor. P l e b e i a n donors are more d i r e c t i n s t a t i n g t h e i r requests w h i c h are considered e m b a r r a s s i n g (see i l l u s t r a t i o n s 16 a n d 17: a d r a ­ w i n g of a foetus u n d e r the h e a r t of a kneoling poor w o m a n a n d the same request for a h e i r m a d e b y a great l a d y stres­ sing the opulence of her dress a n d a t t e n d a n c e ) . D e s c r i b i n g a group of v o t i v e tablets p i c t u r i n g h u m a n organs a n d l i m b s , the a u t h o r suggests t h a t t h e y c a n be interpreted not only as offerings m a d e because of a c t u a l p h y s i c a l sufferings b u t also i n connection w i t h v a r i o u s social conflicts. T h e y c a n express grievance, a c c u s a l or forgiveness. G2 Z d z i s ł a w Z g i o r u n — ROLE OF FILM IN MAKING OF OPEN-AIR MUSEUMS T h e a u t h o r stresses the irreplaceablo q u a l i t i e s of f i l m for r e c o r d i n g of the n a t u r a l e n v i r o n m e n t a n d the f u n c t i o n of objects w h i c h are to be m o v e d to a S k a n s e n - t y p e m u s e u m . F i l m p e r m i t s r e c o n s t r u c t i o n of m a n y details, otherwise impossible to r e c o n s t r u c t , a n d l a t e r c a n also be used a s e d u c a t i o n a l m a t e r i a l i n the m u s o u m . T h e a u t h o r discusses these problems t a k i n g a s a n e x a m p l e the methods of w o r k a p p l i e d i n the S k a n s e n m u ­ seum i n T o r u n . R i c h a r d J e r a b c k - - G R E A T POLAND O R MORA­ VIA. R E S E A R C H ON F O L K GRAPHIC ARTS. T h e a u t h o r concentrates h i s a t t o n t i o n o n a folk w o o d c u t d e p i c t i n g O u r L a d y o n a b i e r w h i c h w a s described b y S t a ­ n i s ł a w B l a s z c z y k (in a n a r t i c l e on folk woodcuts i n G r e a t P o l a n d p u b l i s h e d i n the 3/1 970 issue of our m a g a z i n e ) as the H o l y V i r g i n of T u r s k a n d h y p o t h e t i c a l l y a s c r i b e d to S t a ­ n i s ł a w K i j o w s k i of T u r s k , the a u t h o r of s e v e r a l w o o d c u t s . J e f a b e k calls i n question b o t h the iconography of the woodcut a n d the p o s s i b i l i t y of its being m a d e i n P o l a n d . O n the basis of a c o m p r e h e n s i v e a n a l y s i s of the w o o d c u t a n d the h i s t o r i c a l sources concerning the c u l t of the HolyV i r g i n of S t i p a i n M o r a v i a , a n d also the h i s t o r y of local folk woodcutters, the a u t h o r comes to a conclusion t h a t the woodcut i n question depicts „ T r a n s f e r of the H o l y V i r g i n of S t i p a " a n d w a s m a d e by one of the w o o d c u t t e r s i n S t i p a , T o m a s M a s l i k or h i s son, J o h n . T h e w o o d c u t w a s p r o b a b l y brought to P o l a n d b y one of S l o v a k w a n d e r i n g dealers i n d e v o t i o n a l a r t i c l e s . T h e a c t i v i t y of s u c h dealers — not k n o w n w e l l enough i n the a u t h o r ' s opinion —• deserves a t t e n t i o n as a n i m p o r t a n t c o n t r i b u t i o n to studios on c u l t u r e rolations between v a r i o u s e t h n i c groups. I n the a u t h o r ' s v i e w the w o o d c u t itself a n d its contro­ v e r s i a l a t t r i b u t i o n also constitute a specific e x a m p l e of a w i d e r p r o b l e m : the necossity of re-elaborating tho methodo­ logy of othnographic research first of a l l i n the d i r e c t i o n of a wider a n a l y s i s of c r i t i c a l h i s t o r i c a l sources a s a basis for d r a w i n g conclusions. A l e k s a ii d e r J a c k o w s к i — R E V I E W T E U R ARTISTS' WORK. PART I I L O W E R O F AMA­ SILESIA I t has become a c u s t o m t h a t n o a r l y alt v o i v o d s h i p s organize a n n u a l s u r v e y e x h i b i t i o n s of w o r k s b y a m a t e u r a r t i s t s . I n the reviews of the e x h i b i t i o n s the a u t h o r m a k e s use of previous observations a n d i n f o r m a t i o n . D i s c u s s i n g L u b l i n V o i v o d s h i p i n N o 3/1972 a n d W r o c l a w V o i v o d s h i p i n the present issue he states t h a t not a l l a m a t e u r a r t i s t s t a k e p a r t i n these exhibitions. W h i l e some of t h e m consider p a i n t i n g a n i n t i m a t e sphero of t h e i r l i v e s , others s i m p l y do not k n o w a b o u t these exhibitions. T h e w o r k s presented at the discussed e x h i b i t i o n s show a, m a r k e d v a r i e t y of styles a n d techniques as t h e i r a u t h o r s h a v e v a r i o u s b a c k g r o u n d s : some of t h e m are real a m a t o u r s , some a t t e n d e d courses, some are u n e d u c a t e d , some are m e m b e r s of tho intelligentsia. Often tho w o r k s of u n t r a i n e d a m a t e u r s are the most interesting ones. T h o a u t h o r goes on to discuss e x h i b i t i o n s organized b y the V o i v o d s h i p H o u s e s of C u l t u r e a n d a n a l y s e s v a r i o u s genres, devoting most a t t e n t i o n to p h e n o m e n a f r o m the borderline of folk a r t . T h e w o r k s b y the a r t i s t s , both from W r o c l a w a n d L u b l i n V o i v o d s h i p s , singled out b y the a u t h o r aro reproduced i n the article. T h e e x h i b i t i o n s i n W r o c l a w are two-stage events. T h e a r t i s t s send i n t h e i r w o r k s for a n e x h i b i t i o n a t the D i s t r i c t H o u s e of C u l t u r e where the best w o r k s of e a c h a r t i s t are chosen to bo presented i n W r o c l a w . T h o selection is m a d e a c c o r d i n g to the c r i t e r i o n of a r t i s t i c v a l u e a n d tho c o m m o n ­ ness of the phenomenon. A n d so, for instance, i n 1972 i n 27 d i s t r i c t s 4703 w o r k s b y 355 a m a t e u r a t r i s t s wore obtained, of w h i c h 519 w o r k s b y 177 a r t i s t s were presented at the exhibition. �РЕЗЮМЕ К с а в е р ы П и в о ц к и — К 25-ЛЕТИЮ „ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО" ЖУРНАЛА Статья н а п и с а н а на основе д о к л а д а , с д е л а н н о г о на д и с к у с с и о н н о м с о б р а н и и по с л у ч а ю 2 5 - л е т и я со д н я основания журнала „Польское народное искусство", которое состоялось в Институте искусства Польской Академии Наук. Касаясь современных взглядов относительно сущ­ ности народного искусства и его роли в культуре н а ш е г о в р е м е н и , а в т о р отмечает, что оно с о с т а в л я е т специфическое явление в европейской культуре. Народное творчество возникло в Европе периода Ренессанса благодаря разнице в культурном уровне отдельных обществ. Различие умственных и цивилизационных потенциалов, как и основание развития на науке и технике составляют с у щ е с т в е н н у ю разницу между европейской и внеевропейской цивилизациями. Примитивное общество, а также большие внеевро­ пейские цивилизации функционировали без особых потрясений общественного х а р а к т е р а , ввиду чего не подвергались особым изменениям. В этой связи очень трудно нарушить их глубоко укоренившиеся тради­ ции. Лишь наступающая в настоящее время разница цивилизационных потенциалов способствует нарожде­ нию современного народного искусства в Э ф и о п и и и странах Латинской Америки. В современной Польше разницы этих потенциалов быстро с г л а ж и в а ю т с я , но з а т о н а ч и н а е т выступать разница м е ж д у тесными группами ( п р е ж д е всего про­ ф е с с и о н а л ь н ы м и и в з а в и с и м о с т и от у р о в н я о б р а з о в а ­ ния). С у щ е с т в у е т т а к ж е о с о б а я г р у п п а т в о р ц о в , и с к у с ­ ство которых обусловлено и н д и в и д у а л ь н ы м и п с и х о л о ­ гическими тормозами. В с е эти р а з л и ч и я имеют д л я общества д е з и н т е г р и ­ рующее значение и достойны внимания исследовате­ лей, независимо от того имеет ли с м ы с л применять по отношению к ним такие определения, как народ и на­ родное. Яцек О л е н д з к и — ПРИНОШЕНИЯ ЛЬВОВСКИЕ ДАРСТВЕННЫЕ Статья посвящена коллекции дарственных плаке­ т о к и з л ь в о в с к о г о к о с т е л а св. А н д р е я о т ц о в б е р н а р ­ динцев. После второй мировой войны к о л л е к ц и ю эту перевезли в монастыри бернардинцев, находящихся в Л е ж а й с к е и в Ж е ш о в е , где х р а н я т с я самые ценные о б ъ е к т ы . К о л л е к ц и я с о д е р ж и т с в ы ш е 1000 п л а к е т о к и з серебра, поддельного серебра и латуни с р е л ь е ф н ы м и и гравированными изображениями. В о с н о в у и с с л е д о в а н и й а в т о р а л е г л и 287 п л а к е т о к , большинство которых датируется X I X и началом X X вв. Н е с к о л ь к о с а м ы х с т а р ы х э к з е м п л я р о в д а т и р у е т с я X V I I в., д а т и р о в к а н е с к о л ь к и х д е с я т к о в о т н о с и т с я к X V I I I в. П р и н о ш е н и я эти, с в я з а н ы с к у л ь т о м С е р д ц а Христова, с культом Богоматери, Иоанна Благословен­ ного из Дукли (покровителя львовских бернардинцев), св. В и н ц е н т а и св. Т е р е с ы . А н а л и з и р у я плакетки, автор п р е ж д е всего стара­ ется выяснить ряд проблем, связанных с обществен­ ным положением жертвователей и с их личностью, старается вскрыть сущность культа жертвоприноше­ ний. По мнению Олендзкого некоторые из верующих посредством ж е р т в е н н ы х даров вверяли Богу не толь­ ко с в о и г о р е с т и и с т р е м л е н и я , не т о л ь к о б л а г о д а р и л и з а м и л о с т ь , ню т а к ж е д е л и л и с ь своими душевными п е р е ж и в а н и я м и и сомнениями, с которыми не смели обращаться к своему исповеднику. В формальной концепции жертвоприношений от­ четливо з а м е ч а е т с я р а з л и ч н ы й п о д х о д к одной и той ж е т е м е в з а в и с и м о с т и от о б щ е с т в е н н о г о п о л о ж е н и я жертвователя. Плебеи более непосредственно выра­ ж а ю т свои чувства, с ч и т а ю щ и е с я стыдливыми (напр. и л л . 16 и 17) — р и с у н о к э м б р и о н а п о д с е р д ц е м к о л е ­ нопреклоненной женщины из бедной среды и дар аристократки, молящей, о потомке, подчеркивающей богатство наряда и о к р у ж е н и я жертвоприносительницы). О б с у ж д а я группу даров с отображением органов человеческого тела, автор отмечает, что они п р и н о с и ­ лись не только в с в я з и с ф и з и ч е с к и м и н е д о м а г а н и я м и , но и в связи с р а з л и ч н ы м и о б щ е с т в е н н ы м и к о н ф л и к ­ тами. Они могут быть также выражением жалобы, обвинения, прощения. З д з и с л а в З г е р у н РОЛЬ КИНОДОКУМЕНТА­ ЦИИ ПРИ ОРГАНИЗАЦИИ СКАНСЕНОВ (МУЗЕИ ПОД ОТКРЫТЫМ НЕБОМ) В статье говорится о незаменимых достоинствах и роли ф и л ь м а в тех случаях, когда в а ж н о закрепить естественную среду и п р е ж н и е ф у н к ц и и объекта, ко­ торый переносится из деревни в сканоен. Кинодоку­ ментация способствует реконструкции ряда деталей, которых нельзя было бы без нее восстановить. Кроме того м у з е и и с п о л ь з у ю т к и н о д о к у м е н т а ц и ю в к а ч е с т в е просветительного материала. В своей статье автор о п и р а е т с я па м е т о д ы р а б о т ы Торуньского скансена. Р и х а р д Е р ж аб е к — ВЕЛИКОПОЛЬША ИЛИ МО­ РАВИЯ. ИЗ ИССЛЕДОВАНИИ В ОБЛАСТИ НАРОД­ НОЙ ГРАФИКИ В статье ГЛЭБНЫМ образом р а с с м а т р и в а е т с я гра­ вюра на дереве, и з о б р а ж а ю щ а я П р е с в я т у ю Деву М а ­ р и ю на переносном алтарике, которую Станислав Б л а щ и к о п р е д е л и л как Т у р с к у ю Богоматерь. П о его п р е д п о л о ж е н и ю это работа Станислава Клиевского, автора н е с к о л ь к и х т у р с к и х г р а в ю р на д е р е в е (статья о великоггольских народных гравюрах на дереве, „ П о л ь с к о е н а р о д н о е и с к у с с т в о " . № 3/1970). В свою очередь Ежабек подвергает сомнению равно установление иконографии г р а в ю р ы , как и ее польское происхождение. На основании всестороннего анализа исследуемого объекта и исторических источни­ ков, к а с а ю щ и х с я к у л ь т а С т и п с к о й Б о г о м а т е р и в М о ­ равии, а т а к ж е на о с н о в а н и и и с т о р и ч е с к и х с в е д е н и й о моравских народных мастерах г р а в ю р на дереве, автор н а с т о я щ е й с т а т ь и д е л а е т в ы в о д , что р а с с м а т р и ­ в а е м а я им гравюра и з о б р а ж а е т „Введении Стипской Б о г о м а т е р и " и что ее т в о р ц о м б ы л по всей в е р о я т ­ ности один из стипских мастеров Томас Маслик либо его с ы н Я н . В П о л ь ш у г р а в ю р у мог п р и в е з т и о д и н и з с т р а н ­ ствующих словацких торговцев предметами религиоз­ ного культа. П о м н е н и ю автора д е я т е л ь н о с т ь э т и х т о р ­ говцев недостаточно исследована и з а с л у ж и в а е т боль­ шего внимания, поскольку она имеет в а ж н о е з н а ч е н и е при изучении культурных контактов различных этни­ ческих групп. К р о м е того автор считает, что п р е д м е т его и с с л е ­ дований, в ы ш е у п о м я н у т а я народная гравюра на д е р е ­ в е и ее с п о р н ы е а т р и б у т ы — это л и ш ь о д н а из д е т а л е й более широкой проблемы, имея в виду неободимость переработки методологии этнографических исследова­ ний, п р е ж д е всего в ц е л я х у г л у б л е н и я критического анализа историчских источников, как основы умоза­ ключений. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ОБЗОР ТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА ЛЮБИТЕЛЕЙ ИЗОБРАЗИ­ По с о з д а в ш е м у с я обычаю чуть ли не во всех вое­ водствах нашей страны проводятся обзорные выстав­ ки работ х у д о ж н и к о в - л ю б и т е л е й . 63 �Автор настоящей статьи, приступая к циклу р е ­ цензий, посвященных последним просмотрам, рисует картину любительского творчества в данном районе, опираясь, в частности, на п р е ж н и е наблюдения и и н ­ формации. Обсуждая в третьем номере журнала за 1972 г. л ю б и т е л ь с к о е т в о р ч е с т в о Л ю б л и н с к о г о в о е в о д ­ ства, а в н а с т о я щ е м номере — В р о ц л а в с к о г о , он о т м е ­ чает, что выставки охватывают р а б о т ы лишь некото­ рых любителей. Многие из них не присылают своих произведений, считая живопись интимной сферой ж и з ­ ни, ко многим ж е и н ф о р м а ц и я о в ы с т а в к а х не п о с т у ­ пает. Экспонаты выставок очень разнообразны, ибо и х авторами являются равно люди, не учившиеся ж и в о ­ писи, к а к и те, кто п о с е щ а л курсы, люди, л и ш е н н ы е образования, и интелигенты. Часто работы любителей, не проходивших никакой подготовки, являются самы­ ми интересными. Автор статьи о б с у ж д а е т историю выставок, орга­ низуемых воеводскими домами культуры, и анализи­ рует отдельные творческие группы, уделяя самое большое внимание произведениям, граничащим с на­ родным творчеством. Особо отмеченные им произве­ дения автор п о м е щ а е т в иллюстративной части, о х в а ­ т ы в а я л ю б и т е л е й , к а к Л ю б л и н с к о г о ( с т р . 39—41), т а к и В р о ц л а в с к о г о в о е в о д с т в ( с т р . 42—51). Во Вроцлаве организуются двухступенчатые про­ смотры. Все ж е л а ю щ и е посылают свои работы в п о вятовые дома культуры, где отбираются лучшие рабо­ ты д л я второго просмотра, проводимого во Вроцлаве. Критерием отбора является х у д о ж е с т в е н н ы й уровень работ и и х т и п и ч н о с т ь . Т а к , н а п р и м . , в 1972 г. в 27 п о в я т а х п о л у ч е н о 4703 р а б о т ы 355 л ю б и т е л е й , н о э к ­ с п о н и р о в а н о л и ш ь 519 р а б о т 177 х у д о ж н и к о в . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24ab0212a2e9282b2654e6f703d5080.pdf 38f85b5830ba956ddb79106dda112d0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2055 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1908 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.349-350 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 V. IN MEMORIAM JAN TACINA (1909-1990) 16 grudnia 1990 roku zmarł w Katowicach znany i ceniony muzyk, folklorysta, zwany Śląskim Kolbergiem, Jan Tacina. Urodził się 25 października 1909 roku w Oldrzychowicach na Zaolziu. Szkołę średnią rozpoczął w polskim gimnazjum w Cieszynie, a ukończył w seminarium nauczycielskim w Borku. Nauczycielem, który dostrzegł, docenił i rozwinął uzdolnienia i młodzieńcze zamiłowania Jana Taciny (w zakresie zbieractwa rodzimego folkloru) - był wówczas prof. Karol Hławiczka. Po krótkim okresie pracy nauczycielskiej w Ustroniu, Jan Tacina przeniósł się do Hołdunowa pod Katowicami, aby móc podjąć studia wyższe w Konserwatorium Muzycznym w Katowicach. Po ukończeniu studiów w 1938 roku rozpoczął pracę w Instytucie Śląskim, studiując jednocześnie zaocznie na Wydziale Pedagogicznym w Katowicach. Plonem pracy zbierackiej Jana Taciny z okresu 20-lecia międzywojennego był bogaty zbiór cieszyńskich pieśni ludowych i Zaolzia, przekazany Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (zamieszczony przez Stefana Stoińskiego i Józefa Ligezę w II i III tomie "Pieśni ludu polskiego na Śląsku") oraz zapis ponad 600 pieśni i tańców śląskich, i nagranie 50 płyt (na wałkach woskowych) dla Archiwum Fonograficznego w Poznaniu. Wiosną 1940 roku Jan Tacina został aresztowany przez Gestapo i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Dachau i Gusen, gdzie przebywał do końca 1941 roku. Resztę okupacji spędził jako zesłaniec obozowy w hucie w Linzu. Twórcze echo tego okresu życia Jana Taciny to tom 550 pieśni i wierszy opracowanych wspólnie z bardem polskiej pieśni obozowej - Aleksandrem Kulisiewiczem - i złożonych w Wydawnictwie Muzycznym w Krakowie w latach siedemdziesiątych. Po II wojnie światowej osiedlił się Jan Tacina w Bielsku i rozpoczął pracę w szkolnictwie zawodowym. W latach 1950-1961 był pracownikiem Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Uczestnicząc w zbieraniu folkloru muzycznego gromadził i inwentaryzował pieśni i tańce ludowe z terenu Śląska Cieszyńskiego, Górnego i Opolskiego. Zgromadził wtedy 536 pozycji pieśniarskich od 253 wykonawców zamieszkujących 9 powiatów ówczesnego województwa katowickiego. W roku 1956 Jan Tacina kończy katowicką Wyższą Szkołę Muzyczną specjalizując się w wychowaniu muzycznym. To kolejne pole fascynacji. Pedagogika zaowocowała stworzeniem przez Niego nowej, unikatowej metody wychowania muzycznego w szkole podstawowej - metody całościowej. Teoria nauczania tego przedmiotu sprawdzana była eksperymentalnie przez 8 lat w kilku szkołach w Bielsku-Białej oraz za granicą i obserwowana przez ośrodki metodyczne krajowe i zagraniczne. Została udoskonalona i zweryfikowana w praktycznych doświadczeniach pedagogicznych. Do jej wprowadzenia wydał autor własnym nakładem podręcznik dla klas I-IV oraz podręcznik nauki gry na skrzypcach. Wydał również dwie prace teoretyczne Nauka melodii i Nauczanie muzyki na stopniu podstawowym. Lata wytężonej pracy i eksperymentów pedagogicznych czynionych na własny koszt nie dały pożądanych rezultatów, bowiem nowa metoda nauczania muzyki nie znalazła uznania u ówczesnych władz oświatowych. Zawiedziony i roz- �350 goryczony Jan Tacina w 1967 roku podejmuje pracę w dziale etnografii Muzeum Okręgowego w Bielsku-Białej, gdzie pracuje nieprzerwanie do 1976 roku. Okres ten wypełniony był mrówczą, niezwykle sumienną i systematyczną pracą, polegającą na prowadzeniu badań terenowych z zakresu folkloru muzycznego i słownego, z pogranicza śląsko-krakowskiego (głównie żywieckiego) oraz gromadzeniu pieśni, przyśpiewek, zapisów o różnym charakterze, w tym choreograficznych, i związanych z obrzędowością ludową. Dokumentował również sylwetki instrumentalistów, śpiewaków i gawędziarzy, a także poetów ludowych. Gromadził też materiały gwarowe i muzykanckie, rękopiśmienne teksty instrumentalne, dzięki czemu posiadamy obecnie repertuar nie istniejących już kapel i wirtuozów ludowego instrumentarium beskidzkiego. Pozostawił po sobie w Muzeum Bielskim archiwum materiałów w różnej postaci, zawierające około 2 tysięcy pozycji. Plonem jego pracy popularyzatorskiej w tym okresie były liczne publikacje zamieszczane w regionalnych periodykach jak: "Kalendarz Śląski", "Kalendarz Beskidzki", "Zaranie Śląskie" czy na łamach lokalnej prasy. Publikował zbiory nutowe i towarzyszące im opisy obrzędów i obyczajów, szkice popularyzatorskie z dziejów folklorystyki na Śląsku, sylwetki informatorów, zbieraczy, muzykantów; pisał wiele o tańcach i instrumentach ludowych. Z ogromnego dorobku Jana Taciny - zbioru liczącego około 14 tysięcy pieśni, zapisów tanecznych i innych, tylko niewielką część udało się opublikować. Są to: "Gronie nasze gronie" pieśni ludowe znad źródeł Olzy (1959), "Pieśni ludowe Śląska Opolskiego (1963), "Śląskie tańce ludowe" t. 1 Śląsk Cieszyński (198ł), "Śląskie tańce ludowe" t. III - Górny Śląsk (1987) oraz "Po kolędzie" - kolędnicze pieśni ludowe (1987). Pozostałe, to bądź zbiory przygotowane do druku jak: dwa tomy pieśni ludowych bielsko-cieszyńskich, czy tom pieśni ludowych pszczyńsko-rybnickich, bądź materiały czekające na opracowanie i wydanie. Nie było danym Janowi Tacinie dożyć opublikowania efektów swojej ostatniej pasji życia jaką było dla Niego, po przejściu na emeryturę (w 1976 roku), opracowywanie chorałów kościt:lnych dla potrzeb ogółu parafii kościoła ewangelicko-augsburskiego w kraju. Ten człowiek najgłębszej wiary i autentycznej religijności był teź wielkim patriotą. Od roku 1939 należał do koleżeńskiego stowarzyszenia "Acord", którego założyciełe (12 młodych ludzi o podobnych zainteresowaniach) złożyli przysięgę pracy dla dobra Ojczyzny do ostatnich dni. Jak i inni Jan Tacina przysięgi lej dochował. Nadzwyczaj pracowity, niezwykle skromny i naturalny, Jan Tacina nie został za życia w pełni dostrzeżony i należycie wynagrodzony, pomimo tego, że wiele o Nim dobrego powiedziano i napisano, w tym prace dyplomowe i magisterskie. Jego jedyne wyróżnienia to: nagrody, m.in. im. Oskara Kolberga, Juliusza Ligonia i Karola Miarki oraz "Sowa Beskidów". W pamięci pozostanie jednak jako osobowość nieprzeciętna, człowiek wielkiej powagi, spokoju i spolegliwości. Był długoletnim, czynnym i godnym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Kultura muzyczna i folklorystyka śląska poniosły dużą stratę, gdyż mimo podeszłego wieku był pełen planów, młodzieńczego zapału, siły inspiracyjnej i uporu w staraniach o wydanie i upowszechnienie dorobku swojego życia. Byłoby wielką stratą gdyby dorobek ten nie został upowszechniony. Bemadel/a 7llrno � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/685d51c46c06343f00c0c060ee2333ba.pdf a7aea541cf716314e56cc091ad903fb4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1909 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.351-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI I. ARTYKUŁY I MATERIAŁY Herman Bausingcr, Czy zmiana paradygmatów? Uwagi o kryzysie etniczności Zbigniew J as iew i cz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia Ryszard V o r b r i c h, Struktura plemienna i etniczna a poziomy integracji społecznej i politycznej w Maroku. . . . . . . . . . Joanna Dankowska, Ubiór tradycyjny jako wyróżnik grupy etnicznej. Leszek Dzięgiel, Być Kurdem: powstawanie nowoczesnej wspólnoty narodowej na Bliskim Wschodzie . .... . . . . Waldemar Kopczyński, Lapończycy w Szwecji. . . . . . . . Marek Tracz, "Kultura na sprzedaż" w wieloetnicznym społeczeństwie dziewiętnastowiecznego Egiptu. Z obserwacji i doświadczeń Władysława Wężyka. . Andrzej S a k so n, Przemiany świadomości narodowej ludności mazurskiej. . . Wojciech Łysiak, Dorobek folklorystyczny Otto Knoopa . . Grzegorz Pełczyński, Koncepcja hierarchii wspólnot etnicznych w etnografii radzieckiej ..... . . . . . . . . . . Hubert eza ch ow s k i, Pomyłka, plotka, mit. Przyczynek do badań nad mitami współczesnymi. . . . . . . . . . . Ks. Henryk Z i m o ń SVD, Badania etnoreligioznawcze wśród ludu Konkomba w północnej Ghanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. POGLĄDY "Opis ludów" i .. Nauka o człowieku" Olszewska-Dyoniziak) . 5 11 55 79 95 113 123 141 157 181 191 205 I DYSKUSJE czyli etnografia i antropologia kultury (Barbara 217 .. Odpowiedź na artykuł A. Lebeufa, M. S. Ziółkowskiego Polska t. 35, 1991, z. l (Ludwik Stomma). . . .. i R. M. Sadowskiego, Etnografia .... 223 III. RECENZJE Emile Durkheim, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, tłum. A. Zadrożyńska, PWN Warszawa 1990, ss. XLVII+443, iI., mapa (Piotr Fabiś). Ludwig Wittgenstein, Remarks of Frazers 'Golden Bough' (Bemerkungen iiber Frazers 'Golden Bough') Doncaster - Atlantic Higlands 1979, Brynhill/Humanities, ss. VI + 18, English trans. by A. C. Miles (Andrzej Zaporowski). . . . . 227 229 �352 Maurice Godelier, The Making of Great Men. Male Domination of Power among the New Guinea Baruya, tłum. R. Swyer, Cambridge 1988, wyd. 3, ss. 255 (Dorota Angutek). Andrzej Szyjewski, Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością, Zakład Wydawniczy NOMOS, Instytut Religioznawstwa, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991, ss. 291 (Krzysztof Mączkowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sergiusz Kowalski, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1990, ss. 162 (Hubert Czachowski). . . . . . . . . . . The Culture - Bound Syndromes. Folk Illnesses of Psychiatric and Anthropological Interest, ed. by R. C. Simons and C. C. Hughes, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht 1985, ss. 516; Culture and Depression. Studies in the Anthropology and Cross-Cultural Psychiatry if Affect and Disorder, ed. by A. Kleinmann and B. Good, University of California Press, Berkeley 1985, ss. 535 (Danuta Penkala-Gawęcka) Włodzimierz Piątkowski, Spotkania z inną medycyną. Wyd. Lubelskie, Lublin 1990, ss. 157 (Danuta Penkala-Gawęcka). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mirosława Drozd-Piasecka, Ziemia w społeczności wiejskiej. Studium wsi południowowschodniego Mazowsza (koniec XIX i XX wiek), Warszawa 1991, ss. 178 (Anna Szyfer) Dobrosława Wężowicz, Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII-XX wieku, PTL, Wrocław 1991, ss. 206, il. (Jacek Bednarski). . . . . Studia nad rybołówstwem w Polsce, Toruń 1991, ss. 187 (Wojciech Olszewski) . . Władysław Matlakowski, Wspomnienia z życia przeszłego i terażniejszego (1850-1895). Z rękopisu do druku przygotował, przedmową i komentarzem opatrzył Janusz Kapuścik, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, ss. 504, il. (Ryszard Kantor). . . . . .. Jan A. Choroszy, Huculszczyzna w literaturze polskiej, Wrocław 1991, ss. 372 (Ryszard Kantor). . . . . 235 237 239 242 244 246 248 250 251 .. Leopoldo J. Bartolome, Danuta Łukasz, Ryszard Stemplowski, Słowianie w argentyńskim Misiones 1897-1977, PWN, Warszawa 1991, ss. 277 (Ryszard Kantor). . . . Jarosław Rokicki, Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA, "Biblioteka Polonijna", t. 26, Wrocław-Warszawa-Kraków 1992, ss. 207 (Ryszard Kantor) . . . . . . . . . . . . . . . .. Ignacy Domeyko, Araukania i jej mieszkańcy. Pod redakcją naukową Marii Paradowskiej i Andrzeja Krzanowskiego. Polskie Towarzystwo Latynoamerykańskie, WarszawaKraków 1992, ss. 270, i1.;Ignacio Domeyko, Araucania y sus habitantes. Edicion, seleccion notas y prologos de Maria Paradowska y Andrzej Krzanowski, Sociedad Polaca de Estudios Latinoamericanos, Warszawa-Kraków 1992, pp. 270, il. (Zbigniew Wójcik) Andrzej Porębski, Europejskie mniejszości etniczne. Geneza i kierunki przemian, PWN, Warszawa 1991, ss. 171 (Anna Szyfer) . . . . . . . . . . . . Aufbruch in die Fremde - Wyjazd na obczyznę. Europejska emigracja zamorska. Wystawa i książka (Edward Pietraszek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kulturkontakt - Kulturkonflikt. Zur Erfahrung des Fremden. Praca zbiorowa pod red. I. M. Greverus, K. Kostlin, M. Schilling. Institut fUr Kulturanthropologie und Europiiische Ethnologie, t. 1-2, Frankfurt (am Main) 1988, ss. 387, 322 (Lidia Bartkowiak-Rachny) 231 . . . . . . . . . 252 253 255 258 259 261 Etnagrafija Biełarusi - encyklapedyja. Praca zbiorowa pod red. I. P. Szamiakina, Wyd. "Biełaruskaja sawieckaja encyklapedyja", Mińsk 1989, ss. 575, il. mapy (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . .. Aleksander I. Łokotko, Biełorusskoje narodnoje zodczestwo. Sieredina XIX-XX w. "Nawuka i Tiechnika", Mińsk 1991, ss. 288 (Bożena Kural). . . . . . . Aagot Noss, Lad og krone, Universitetsforlaget, Oslo 1991, ss. 272, liczne nlb., il. kolorowe, czarno-białe, mapy (Barbara Bazielich) . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 265 266 �353 L. P. Potapow, Altajskij szamanizm, "Nauka", Leningrad 1991, ss. 320 (Roman Karczmarcwk) . W. G. Bogoraz, Materialnaja kultura czukczej, "Nauka", Moskwa 1991, ss. 224 (Roman Karc:marc:uk) Alfred r. Majewicz, Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, ss. 267 + 39 il. (Antoni KuczY/iski) . Lale L. Yalcin-Heckmann, Tribe and Kinship among the Kurds, Frankfurt am Main 1991, VerI. Peter Lang, ss. 328, 6 fot. 3 mapy, 12 diagramów (Leszek Dzimiel) . T. F. Aristova, Materialnaja kultura Kurdow XIX - pierwoj połowiny XX. Problema tradicionno-kulturnoj obszcznosti, "Nauka", Moskwa 1990, ss. 228 (Leszek DziCgiel) Ks. Henryk Zimoli SVD, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Materiały i Studia Księży Werbistów nr 39, Wydawnictwo Księży Werbistów, Warszawa 1992, ss. 170 (Ryszard Vorhrich). Łódzkie Studia Etnografiezne t. 28, Warszawa -Łódź 1988, ss. 143 (Janina Majchrzak) Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (2) (Grzeqorz Pelczyński) . 267 269 272 275 278 280 282 284 IV. KRONIKA Sprawozdanie /. działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1990 do września 1991 roku (Krystyna Kaczko) . Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1989 do września 1992 roku (Krystyna Kaczko) . 67 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL - Gdańsk, 20.09.1991 (Jolał1la Ko.kielska, Maria NiewiadoJnska) Protokół z sesji naukowej towarzyszącej 67. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego poświęconej podsumowaniu wyników badań nad kulturą ludową Pomorza Wschodniego, Gdańsk, 20.09.1991 (Teresa Lasowa) . 68 Walnc Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Szamotułach 18 września 1992 rok u (M aria N iewiadolllska) . Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w kadencji 1989-1992 (BroIlislawa Kopczy/iska-JllIvorska) . Działalność Komitetu Nauk Etnologieznych PAN w latach 1991-1992 (Irena Kahat) Informacja o działalności Kola Zainteresowań Kulturą Asyryjsk<! przy Poznaliskim Oddziale PTL w okresie od maja 1990 roku do pażdziernika 1992 (Michael Ahdalla) Konfereneja naukowa "Ekologia i folklor" (Violel/a Przeremhska) . Konfereneja etnologiczna w Uppsali (WilidenUlr Kopczy/iski) . IV Europejskie Seminarium Środkowoazjatyckie w Bambergu (Zbiqniew Jasiewicz) Wystawa "Szopka Krakowska i jej bohaterowie" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, grudzień 1991 (I-:wa J ullilla Sadowska) Wystawa "Zaolzie w oczach twórców ludowych" w Instytucie Historii Architektury i Konserwaeji Zabytków Politechniki Krakowskiej, sierpień 1991 (Ewu Jani/Ja Sadowska) Międzynarodowa Konfcrencja w lużno-Sachalińsku "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Sachalinu" (Marina Iszczenko) . n - Lud l. LXXV 285 289 293 296 299 303 305 308 309 311 313 314 315 316 �354 Wystawa w Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu" (Józef Żytek). . . . . . . . Upowszechnianie wyników badań Bronisława Piłsudskiego nad ludami Dalekiego Wschodu (Antoni Kuczyński). . . . . . . . . . . . .. Bibliografia prac polskich autorów o Bronisławie Piłsudskim (Antoni Kuczyński, Zhigniew Wójcik) . . . . . . . . . . . . . . . . 324 328 332 V. IN MEMORIAM Jan Tacina 1909-1990 (Bemadetta Tumo). . . . . 349 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/793d52586d82b7384ac37ba79abd9199.pdf cc147f74bf0987e3c8c14cecba83ed0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2049 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource etnografia radziecka etniczność wspólnota etniczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1902 Title A name given to the resource Koncepcja hierarchii wspólnot etnicznych w etnografii radzieckiej / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.181-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pełczyński, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 GRZEGORZ PEŁCZYŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań KONCEPCJA HIERARCHII WSPÓLNOT ETNICZNYCH W ETNOGRAFII RADZIECKIEJ W ciągu ostatnich dwóch, trzech dekad w Związku Radzieckim opublikowano bardzo wiele prac poruszających zagadnienia etniczne. W Polsce rzadko się je omawia (Woźniak 1972), aczkolwiek w polskojęzycznych publikacjach czasami się na nie powołuje. Ich wartość naukowa z powodów, których tu nie będziemy szczegółowo analizować, jest nader zróżnicowana. Śmieszy w nich nieraz natrętne odwoływanie się do marksizmu, lecz pomimo to zawierają one niejedną cenną informację, a czasami niezwykłe wprost rozwiązania zawiłych kwestii. Etnosocjologia, istniejąca na pograniczu etnografii i socjologii (Drobiżewa 1988, s. 98), oraz teoria etnosu jako subdyscyplina etnografii (Bromlej 1988, s. 41), owe dziedziny parające się w nauce radzieckiej niełatwymi sprawami etnicznymi, mają osiągnięcia zasługujące na uwagę. Powszechnie chyba znane są próby klasyfikacji czy typologizacji ludów, sporządzane przez kolejne generacje uczonych. Od początku lat pięćdziesiątych, aż do teraz, za wręcz obowiązującą w nauce sowieckiej uchodzi typologiczna triada obejmująca: plemię, narodowość i naród. Zgodnie z materializmem historycznym plemiona miały być charakterystyczne dla wspólnoty pierwotnej, narodowości dla feudalizmu, narody z kolei miały powstać w kapitalizmie. Lecz trudno mając do czynienia z konkretnym ludem i jego kulturą traktować go tylko jako twór danej formacji ekonomicznej. Ta bowiem nie określa etnosu, a raczej społeczeństwo, które może być mono- lub polietniczne (Arutjunow 1988, s. 32). Dlatego więc ten trójdzielny podział modyfikowano niejednokrotnie, uwzględniając różne cechy współtworzące etnos, choć oczywiście z tych ekonomicznych nie zrezygnowano zupełnie. Tak udoskonalone koncepcje (Krjukow 1986, s. 58-60) lepiej się nadawały do szybko rozwijających się badań. Dzięki niektórym z nich rzeczywiście na przejrzystości zyskały opisy żyjących dawniej i współcześnie ludów, możliwe stało się ich porównywanie, a poza tym studia nad procesami etnicznymi, których ludy te są podmiotami (Kozłow 1979, s. 5). Zwróćmy zatem uwagę na podstawowe formy etnosu wyróżnione przez Juliana Bromleja (1983, s. 57-62). Należą do nich etnikos - zbiorowość ludzi jednakowej etnicznej przynależności oraz etnosocjalny organizm (ESO) - te- �182 rytorialno-polityczny twór, taki jak plemię czy państwo. W tym drugim, zazwyczaj poza dominującym ludem, przebywają mniejsze lub więksże części etnikosów, których jądra znajdują się w innych ESO. Jeśli są one spoiste, zwie się je grupami etnoareałowymi, jeśli rozproszone, grupami etnodyspersyjnymi. Najoryginalniejszą teorią Bromieja, usiłującą pomóc w zrozumieniu skomplikowanej sytuacji podzielonej na etnosy ludzkości, jest niewątpliwie hierarchia wspólnot etnicznych. Uznać ją trzeba za istne novum w stosunku do dawniej opracowywanych schematów. Pierwsza jej wersja została przedstawiona w 1972 r. (s. 61), ostatnia w 1983 (s. 81-84). Właśnie ta ostatnia, zaprezentowana przez Bromleja w książce Oćerki teorii etnosa i dalej rozwijana przez innych uczonych, stanowi temat tego artykułu. Zamieszczone w nim egzemplifikacje pochodzą z wykorzystywanych prac albo z innych źródeł i służą sprawdzalności omawianej teorii. W końcowej partii artykułu przedstawimy zaś nieco odmienną koncepcję hierarchii etnicznej. W omawianej tutaj koncepcji pojęcie wspólnoty etnicznej nie jest jak gdzie indziej synonimem etnosu bądź grupy etnicznej. W zasadzie je obejmuje, lecz również może oznaczać jakąś tylko cząstkę etnosu i określony zbiór etnosów. Spośród wszystkich pojęć używanych przez Bromieja, to właśnie jest znaczeniowo najbardziej szerokie, toteż daje się nim operować w najogólniejszych studiach. Wspólnot takich na świecie żyje mnóstwo, niełatwo nawet wyróżnić ich typy. Autor książki Ocerki teorii etnosa dostrzegł, że między owymi wspólnotami zachodzą pewne relacje, które przyczyniają się do zaistnienia swoistej struktury określanej przezeń mianem hierarchii. Ta hierarchia ma cztery poziomy i na nich dana wspólnota etniczna może, choć nie zawsze musi, występować kolejno jako: podstawowa wspólnota etniczna, jednostka mikroetniczna, subetnos, wspólnota makroetniczna. Podstawowa wspólnota etniczna jest zbiorowością ludzi charakteryzującą się największą intensywnością etnicznych cech i będącą samodzielną jednostką społeczną. Jest to po prostu etnos. Pojęcie to w nauce rosyjskiej ma długą tradycję, w etnografii uchodzi za centralne. Bliskie jest pojęciu grupy etnicznej w naj szerszym rozumieniu tego terminu, z jakim się niekiedy spotykamy w definicjach formułowanych chociażby przez pewnych badaczy polskich. Według Bromleja etnos to "historyczna, założona na określonym terytorium, stała, międzypokoleniowa wspólnota ludzi, posiadająca nie tylko cechy społeczne, ale i względnie stabilne cechy kultury (wliczając w nią także język) i psychiki, a ponadto świadomość swojej jedności i odrębności od wszystkich innych podobnych tworów, co utrwalone jest w etnonimie" (Bromlej 1983, s. 57-58). Jawi się on zatem jako system złożony i dynamiczny; jego podstawowe �183 formy (etnikos, etnosocjalny organizm) są zmienne historycznie. Ten wywodzący się z greki termin służy do oznaczania Lapończyków, Australijczyków, Węgrów, Karaimów, Włochów, Nepalczyków, Hotentotów itd. Jednostka mikroetniczna zwana inaczej elementarną jednostką etniczną to najmniejsza składowa część wyżej scharakteryzowanej wspólnoty. Mamy tu chyba nawiązanie do pewnych teorii etnopsychologicznych, szukających kulturowych uwarunkowań osobowości pojedynczego człowieka. Dostrzega się tu wyraźnie dwa aspekty: mikroetniczny i mikroetnosocjalny. Otóż właściwą jednostką mikroetniczną jest niewątpliwie pojedynczy człowiek, osoba, traktowany jako nosiciel etnicznych cech, etnicznej informacji - nadano mu nazwę "etnofor" (Pimenow 1977, s. 19). Oczywiście najczęściej jest się nosicielem cech jednego ludu, ale nierzadko spotyka się osoby o skomplikowanych pod tym względem biografiach. Oskar Miłosz syn polskiego szlachcica z Białorusi i Żydówki z Warszawy, wnuk Włoszki, był wybitnym francuskim poetą i litewskim politykiem. Ponieważ w takich wypadkach ma się do czynienia z ludzką jednostką, o wszystkim decyduje raczej indywidualna świadomość etniczna. Zgodnie z nią się rozstrzyga, które z cech są "swoje", które zaś, jak na przykład znakomicie przyswojony drugi język, są "obce". Etnofor zdolny jest tylko do reprezentowania cech danego etnosu; nieraz już bywało, że w wyniku etnobójstwa pozostał jedynie "ostatni Mohikanin". Ale reprodukcja i międzypokoleniowa transmisja owych cech może nastąpić dopiero w takiej społeczności jak ród czy chociażby rodzina nuklearna. Takowe przeto należy uznać za jednostki mikroetnosocjalne. Subetnos czy wspólnota subetniczna to grupa, której cechy etniczne wyrażone są z mniejszą intensywnością niż w przypadku podstawowej wspólnoty etnicznej, i która jest jej składową częścią. Pochodzenie takich grup jest nader różnorodne. Bromlej twierdzi, że mogą one być byłymi etnosami stopniowo tracącymi charakter podstawowych wspólnot etnicznych, byłymi grupami etnograficznymi silnie uświadamiającymi sobie swą wspólnotę i odrębność, grupami wyposażonymi w specyficzne cechy kultury, na co przykładem są Kozacy Dońscy. Osobne miejsce pośród subetnosów zajmują grupy rasowe takie jak na przykład Murzyni w USA - subetnos narodu amerykańskiego. Poza tym wymienić należy także pewne grupy jakby interetniczne, bo znajdujące się na pograniczu dwóch narodów i nie wiadomo czy stanowią część jednego z nich czy coś zupełnie odrębnego, na przykład Alzatczycy, Kaszubi, Poleszucy. Dana grupa ludzi stanowi więc wspólnotę subetniczną dzięki najróżnorodniejszym czynnikom determinującym jej odrębność: pochodzenie, kultura, gospodarka, struktura administracyjna, miejsce zamieszkania czy rasa. Jak się wydaje, taka wspólnota nie rozwinie się w homogenicznym, prostym etnosie, lecz prawdopodobnie w narodzie i to będącym w stanie się wewnętrznie różnicować nie tracąc przy tym tożsamości. �184 Pierwsza wersja hierarchii etnicznych wspólnot nie miała poziomu subetnicznego, został on ustalony później. Przypomina się tu dobrze znane pojęcie subkultury. Owszem bywają subkultury dające się powiązać z subetnosami. Przykładów dostarczają liczne społeczności w USA bądź Australii powstałe w wyniku imigracji. Koncepcja subetnosu, choć niezbyt precyzyjnie zarysowana przez BromIeja, zdaje się być udanym, przynajmniej terminologicznym rozwiązaniem problemu grup o trudnym do ustalenia statusie etnicznym. Nie należy się nią jednak posługiwać w przypadku grupy mającej wprawdzie jakąś specyfikę, ale której członkowie bez zastrzeżeń uważają się za część tej a nie innej podstawowej wspólnoty etnicznej i w niej za takowych uchodzą. Takie grupy w zależności od ich sytuacji określa się jako etnograficzne, terytorialne albo zawodowe. Wspólnota makroetniczna zwana też metaetniczną obejmuje kilka podstawowych wspólnot etnicznych, przy czym charakteryzuje się cechami etnicznymi o mniejszej intensywności niż każda z nich. Do takowej przynależą ludy posiadające elementy wspólnej świadomości, czasami tylko potencjalnie, wynikające ze zbieżnej etnogenezy tudzież długotrwałej kulturowej, politycznej czy gospodarczej więzi. Jest to więc zbiór realnie istniejących grup, coś zupełnie różnego od kręgów kulturowych wyznaczanych niegdyś w szkole wiedeńskiej. Problem makroetnosów starali się rozpracować Bruk i Czeboksarow (1976, s. 15-41), którzy dali swoją propozycję ich uporządkowania. Wyróżniają oni: a) typyetnosów nierozerwalnie związanych z daną formacją społeczno-ekonomiczną oraz b) typy makroetnosów względnie autonomiczne w stosunku do owych formacji, przechodzące z jednej formacji do drugiej. Te ostatnie są właściwie zawsze wspólnotami makroetnokulturowymi, przy czym dwie dziedziny kultury zdają się najczęściej je tworzyć: język i religia. Mamy przeto wspólnoty makroetnolingwistyczne, np. Słowianie, a także makroetnokonfesyjne, np. europejscy katolicy. Z kolei w określonej formacji społeczno-ekonomicznej zauważa się takie typy jak: związek plemion, którym byli Irokezi, Dakota, Zulusi; wspólnota etnopolityczna, za przykład takowej służyć może starożytna Grecja bądź Wielkie Księstwo Litewskie przed unią z Polską; wspólnota narodowo-polityczna charakterystyczna dla epoki nowożytnej, reprezentują ją Austro-Węgry, Stany Zjednoczone albo państwa arabskie. Bruk i Czeboksarow zauważają, że wspólnoty metaetniczne bywają niekiedy tożsame z grupami populacji określonego typu rasowego, wręcz tworzą wspólnoty etnorasowe, jak niskorośli negryci na Filipinach. W ogóle stwierdzić można, iż więzi spajające określony typ makroetnosu są zazwyczaj nader różnorodne, choć jeden ich rodzaj w danym momencie wydawać się może dominujący. Wydzielenie kolejnych poziomów hierarchii etnicznej stanowi jeszcze jeden dowód na to, jak bardzo skomplikowana jest struktura etniczna społeczeństwa ludzkiego. A że nie jest ona tylko logicznym konstruktem świadczą liczne fakty, �185 których na pewno z łatwością się nie obserwuje. Każda osoba ma swoje miejsce w hierarchii wspólnot etnicznych, czasami nawet ma ich kilka i niekiedy w ciągu życia je zmienia. Bromlej daje taki oto przykład: można uważać się za Rosjanina (podstawowa wspólnota etniczna), za Kozaka Dońskiego (subetnos) i za Słowianina (wspólnota makroetniczna). Dygresyjnie powiedzmy jeszcze o hierarchiczności przejawiającej się pośród wspólnot religijnych (Puczkow 1987, s. 69). Zwłaszcza obecnie wyznawcy religii uniwersalistycznych mają wielostopniową świadomość przynależności do swej grupy konfesyjnej. Weźmy jako przykład Amerykaniana określającego się jako chrześcijanin, protestant i baptysta, wyznaczającego więc trzy poziomy konfesyjnej świadomości, potrafiąc uzasadnić bądź też nie, który z nich jest dlań najważniejszy. Hierarchia grup religijnych i etniczna niekiedy konkurują ze sobą. Jakiś mieszkaniec Polski może posiadać świadomość przynależności do Świadków Jehowy, do narodu polskiego i do Słowian, ale przede wszystkim będzie uważał się za jehowitę. Przynależność do religii i narodu może też wyrazić się w takiej syntezie jak Polak wyznania mojżeszowego. Hierarchia etniczna będzie jedynie mało przydatną, aczkolwiek efektowną koncepcją dopóty, dopóki nie zostaną opracowane sposoby kwalifikowania danej wspólnoty na poszczególne poziomy hierarchii. Zrazu trzeba wskazać na konieczność poznania historii etnicznej badanego ludu (Wołkowa 1985) oraz jego obecnej sytuacji. Bywa, że nie trzeba się dłużej zastanawiać nad czyimś miejscem w hierarchii, jest ono oczywiste. Niemniej jednak potrzebne są w miarę dokładne kryteria, dzięki którym będzie można nie tylko mechanicznie, kierując się intuicją, lecz metodycznie określić status danej wspólnoty pośród innych wspólnot. Rzecz jasna celem będzie nie wyłącznie opatrzenie jej jakimiś etykietkami, a uzasadnienie dlaczego takowe właśnie wydają się dla niej adekwatne. Problem kryteriów pozwalających na rozróżnienie podstawowych wspólnot etnicznych i subetnosów podejmuje w jednym ze swych artykułów Krjukow (1988), powołując się często na innych autorów. Najpierw Krjukow zastanawia się nad wartością danych spisów ludności, podczas których pyta się ludzi także o narodowość; z pytaniem tym sprzęgnięta bywa indagacja o język. Odpowiedź powinna logicznie wynikać ze świadomości etnicznej jednostki. Jak wiadomo wyniki takich spisów mogą być sfałszowane przez tych, którzy je zorganizowali, a ponadto enuncjacje samych spisywanych, z takich czy innych powodów, mogą być nieprawdziwe, koniunkturalne. Przypomnijmy sobie liczne zastrzeżenia, jakie wzbudziły polskie spisy z 1921 i 1931 roku. Dla etnografa ich nienaukowe przecież dane są jednak interesujące nawet wtedy, gdy ich wiarygodność jest podejrzana. Wówczas powinien zająć się przyczynami, które wpłynęły na kłamliwość danych spisowych. Organizatorzy takiego przedsięwzięcia - na ogół władza państwowa licząc ludzi na danym terytorium, a zwłaszcza przeprowadzając ich podziały, �186 stosują się do jakichś zasad przyjętych z góry; zaznajomienie z nimi wydaje się niezbędne, jeśli korzysta się z takich obliczeń. Jch znaczne uogólnienie nie ułatwia pracy badaczowi doszukującemu się subtelności. Mogą one co najwyżej pozwolić na rozróżnienie etnosów, a więc podstawowych wspólnot etnicznych, bo taki jest zazwyczaj ich cel. Nie uwzględniają one wcale subetnosów i wspólnot makroetnicznych, ewentualnie mogą je przez pomyłkę wziąć za et nosy. Według Bromleja miejsce w hierarchii wspólnot etnicznych zależy od stopnia wyrażania się specyfiki etnicznej. I tak wetnosach będzie on najwyższy, cechy etniczne będą tu charakteryzowały się większą intensywnością aniżeli w przypadku subetnosów, tym bardziej w przypadku wspólnot metaetnicznych. W formułowanych przez uczonych różnych specjalności definicjach narodu czy grupy etnicznej wymienia się liczne, nie zawsze te same cechy; jakie z nich trzeba uwzględnić? Krjukow wymienia trzy: etnonim, język, endogamię. Otóż mając do czynienia z jakimś zbiorem społeczności i chcąc się dowiedzieć, jakie miejsce zajmują one w hierarchii etnicznej zaczynamy od inwentaryzacji wszystkich ich nazw. Zabieg ten pozwoli zbiór ów potem zawęzić do nazw wspólnot etnicznych. Tak uzyskany materiał należy zatem poddać wszechstronnej analizie, pamiętając o pewnych trudnościach, jakie mogą w trakcie tego zabiegu się pojawić. Bo przecież nazwyetnosów to egzoetnonimy, np. Niemcy, Ormianie czy bliżsi nazwie własnej w języku Mickiewicza Francuzi, i endoetnonimy: Deutsche, Hajk, Fran~ais. Występują one nieraz w rozmaitych wariantach fonetycznych: Polacy, Poloki, Polaczki - nie wszyscy by się domyślili, że chodzi tu o jeden naród. Poza tym dają się czasami pomylić z nazwami wspólnot z innych poziomów, na co przykładem mogą być Turcy oznaczający obywateli republiki ze stolicą w Ankarze i makroetnos - ludy mówiące językami tureckimi, takie jak Uzbecy czy Kazachowie. Analiza powinna doprowadzić do realnego przyporządkowania każdej wspólnocie etnicznej odpowiedniej dla niej nazwy, wszakże obie tworzą jedność. W systematyzacjach ludów język bywa najczęściej braną pod uwagę cechą, choć wiadomo, iż wzór ,jeden język - jeden naród" nie jest wcale powszechny. Klasyfikacje języków to nader często sui generis hierarchie lingwistyczne, albowiem język zwykle dzieli się na dialekty, a te na gwary, z kolei języki łączy się w grupy, te zaś w rodziny. Językoznawcom w niejednym przypadku trudno rozstrzygnąć czy mają akurat do czynienia z dialektem czy z językiem bądź też z wyższą jednostką. Wtedy używają terminu "etnolekt" obejmującego wszystkie możliwości taksonomiczne. Wygodniej operować określeniem etnolekt kaszubski aniżeli zdecydować jaki status mu przysługuje, co dotychczas stanowi kwestię sporną. Jak twierdzi Krjukow, ustalenie stopnia językowej bliskości pomiędzy danymi wspólnotami etnicznymi o nie budzących wątpliwości nazwach, ma w konsekwencji przyczynić się do rozróżnienia etnosów i subetnosów. Krju- �187 kow zaleca tedy stosowanie metody znanej w językoznawstwie pod mianem leksykostatystyki (Czlenow 1976, s. 198-202). Stosując ją, na bazie materiału precyzyjnie wyselekcjonowanego z porównywanych etnolektów, ustala się w postaci liczby bliskość między językami bądź dialektami. Etniczna endogamia stanowi trzeci po etnonimie i języku element pozwalający na wydzielenie poziomów hierarchii. Zawieranie małżeństw w jednakowym etnicznie kręgu, praktykowane z pokolenia na pokolenie, nie może być obojętne dla kulturowej jedności społeczeństwa, w którego obrębie to się dzieje. Zatem stwierdzając, jak przebiegają granice endogamiczne pośród jakichś ludów, zyskuje się dodatkowe informacje pozwałające kwalifikować owe ludy na odpowiednie poziomy. Zrazu uwagę zwrócić trzeba na czynniki naturalne. Np. wyspiarze mają ograniczone możliwości kontaktowania się z innymi, także w sprawach matrymonialnych, chociaż w miarę powstawania coraz doskonalszych środków łączności te naturalne przeszkody tracą na znaczeniu. Z kolei czynniki pochodzące od człowieka, kulturowe. I znów jeden przykład, mianowicie różnica religii nie sprzyjała w międzywojennej Polsce zawieraniu małżeństw polsko-żydowskich, przeciwstawiały się też temu inne odmienności, ale sprzyjało wspólne terytorium czy obywatelstwo. W każdym razie ważność danych czynników jest względna, zależy od aktualnej sytuacji. Są takie, w których pod wpływem jakichś procesów, granice endogamiczne zmieniają się, wówczas badacz winien stwierdzić w jakim kierunku podążają zmiany. W latach sześćdziesiątych w stolicach republik bałtyckich dzieci z małżeństw mieszanych, jeśli jednym z ich rodziców był przedstawiciel narodu podstawowego dla danej republiki, swoją przynależność narodową deklarowały częściej według niego: w Wilnie 52%, w Rydze 57%, w Talinie 62%. Ale jeżeli jednym z rodziców był Rosjanin, to za narodowością rosyjską opowiadały się one jeszcze częściej. W miarę jednoczenia się Europy zdaje się powiększać liczba międzynarodowych małżeństw. W takiej sytuacji odkrycie preferencji grup, z których wybiera się współmałżonka, staje się nader trudne. Tak więc specjalnie ukierunkowane studia z zakresu etnonimii, językoznawstwa (leksykostatystyka) oraz nad endogamią w rezultacie doprowadzić mają, jak tego chce Krjukow, do wydzielenia jednostek podstawowego poziomu - etnosów i odróżnienia ich od znajdujących się hierarchicznie niżej subetnosów. Spośród trzech rozpatrywanych cech za najbardziej mylącą uchodzi chyba endogamia, ale tę bierze się pod uwagę mając już wyniki badań nad dwiema pozostałymi. Niewątpliwie metody zaproponowanej przez Krjukowa nie da się wykorzystywać we wszystkich przypadkach. O miejscu wspólnoty w Bromlejowskiej hierarchii decyduje intensywność etnicznych cech. Jednakże ludy można też z powodzeniem uporządkować hierarchicznie podług innych zasad. Otóż człowiek (etnoforom) jest niewątpliwie najważniejszym podmiotem stale dziejących się procesów etnicznych, innymi słowy uczestniczy w życiu wspólnot etnicznych, jest ich �188 członkiem. Owo "uczestniczenie" i "członkostwo" to dynamiczny i statyczny aspekt tego samego zjawiska. Łatwo zauważyć, iż to uczestniczenie (członkostwo) jest czasami bardziej bezpośrednie, kiedy indziej zaś możliwe wyłącznie za pośrednictwem jakichś struktur społecznych. Przypomina się tu klasyczny już podział zbiorowości ludzkich na dwa typy: Gemeinschaft i Gesellschaft. Na pewno można mówić o zróżnicowanej konkretności uczestnictwa we wspólnotach etnicznych. Najbardziej konkretne będzie ono w ramach rodziny Uednostka mikroetniczna) czy w społeczności lokalnej (zbiór takich jednostek). Ponadto zdarzają się małe etnosy tworzące właściwie społeczności lokalne. Natomiast im większa wspólnota, tym uczestniczenie w niej jest bardziej abstrakcyjne. A zatem możliwa jest hierarchia etniczna o poziomach ułożonych w następującej kolejności: jednostka mikroetniczna, subetnos, etnos, wspólnota makroetniczna. Dominuje tu aspekt osobowy, za każdym razem jawi się nam przed oczami człowiek żyjący w danej epoce i na określonym terytorium, utożsamiający się z odpowiednimi poziomami hierarchii etnicznej jako ich uczestnik (członek). Na każdym poziomie więzi łączące go ze wspólnotą, mającą zawsze swoją niepowtarzalną specyfikę kulturową, są odmienne. Od bliskich w rodzinie tudzież wiosce lub dzielnicy do coraz dalszych, anonimowych w narodzie aż do takich, jakie łączą wyznawców jakiejś religii uniwersalistycznej, czy mieszkańców imperium. Partycypując w owych większych wspólnotach, których liczba w rozwiniętych społeczeństwach może być stosunkowo wysoka, jednostka wchodzi w kontakty z innymi jednostkami. Wyobraźmy sobie przypadkowe zetknięcie dwóch rodaków na obczyźnie: nie łączy ich przynależność do tego samego rodu, subetnosu ani grupy etnograficznej, tylko to, że są członkami jednego narodu i od ich woli, i okoliczności zewnętrznych zależy czy będą chcieli abstrakcyjne więzi ich łączące ukonkretnić. W ogóle w świecie osób istnieje zawsze szansa, że dojdzie między nimi do spotkania wbrew jakimkolwiek podziałom etnicznym. O wartości prezentowanej tutaj koncepcji w pełni przekonamy się dopiero wówczas, gdy wykorzystamy ją podczas rozwiązywania skomplikowanych problemów. Ale nawet pobieżny opis jakiegoś ludu, na przykład taki, jaki spotyka się w encyklopediach czy leksykonach nastręczać może niemało trudności. Jakie słowo w takich opisach winno paść zaraz po etnonimie? Istnieją na kuli ziemskiej obszary o niejasnych wręcz strukturach etnicznych, ot chociażby Kaukaz czy Nowa Gwinea, których ludy nie dają się tak łatwo przyporządkować do poszczególnych stopni hierarchii etnicznej. To samo dotyczy pojedynczych osób do wspólnot owych należących. A zresztą w Europie, uporządkowanej pod względem etnicznym, zdarzają się ludzie nie potrafiący czy nawet nie mogący jednoznacznie określić swej przynależności �189 narodowej. Ustalenie hierarchii niektórych wspólnot czasami zdaje się być zabiegiem nie rokującym pozytywnych wyników, nie zapominajmy jednak, iż jest ona pewnym logicznym konstruktem, schematem nie obejmującym wszelkich kombinacji, z jakimi mają do czynienia badacze. Rzecz jasna niekiedy, czy nie bodaj częściej, mają oni do czynienia z sytuacjami bardziej oczywistymi, dającymi się poznawać za pomocą zaprezentowanej tu teorii oraz opisywać przyjętymi w niej terminami. W każdym razie hierarchia wspólnot etnicznych to koncepcja, która na nowo stawia pytania dotyczące systematyzacji ludów i próbuje w sposób twórczy na nie odpowiedzieć. Trudno zapomnieć, iż koncepcje etniczne etnografii radzieckiej powiązane były z wyjątkowo pogmatwaną sytuacją narodowościową imperium radzieckiego. Mało kto, jak radzieccy etnografowie, równie dogłębnie znał od dawna tę sytuację. Dlatego ich wypowiedzi na tematy etniczne, zamieszczane na łamach czasopisma "Sovetskaja Etnografija" oraz innych, są tak kompetentne. Doświadczenie zdobyte ongiś w toku badań teoretycznych, ale nigdy zupełnie od empirii nie oderwanych, w miarę eskalacji konfliktów między wspólnotami etnicznymi, okazuje się wręcz nieodzowne. BIBLIOGRAFIA Arutjunow S. i ku/tury. 1989 Narody Brornlej i vzaimodejstvie, Razvitie 1972 Opyt 1973 Etnos tip%gizacii etnh'eskich i etnograflja, 1983 Oćerki teorii obSćnostej, "Sovetskaja etnosa, S., Czeboksarow Moskwa. ob!ićnosti, mo/ukkskich 1988 Etnosoci%gija, Kozlow ponjatij terminov, pod red. M. Krjukowa "Rasy ostrovov, w: Svod i Narody", s. 15-41. Moskwa. ... , s. 96-97. etnogra{ic'eskich M. 1979 O k/assijikacii etnografii, Krjukow nr 5, s. 61-81. N. 1976 Metaetnićeskie Czlenow M. 1976 N ase/enie Drobiżewa L. Etnografija", Moskwa. 1988 Teoria etnosa, w: Svod etnografićeskich i I. Zclnowa, Moskwa, s. 41-53. Bruk Moskwa. J. etnićeskich pod ob!ićnostej red. J. Brornleja, (mstojanie Moskwa, voprosa), w: Iss/edovanija po obsćej s. 5-23. M. 1986 ESće raz ob istorićeskich tipach etnh'eskich obsćnostej, "Sovetskaja Etnografija", nr 3, s. 58-69. 1988 Etnos Pirnenow i subetnos, 1977 Udmurty. Puczkow "Rasy i Narody", s. 5-21. W. Opyt komponentnogo analiza etnosa, Leningrad. P. 1987 Etnos i religija, Moskwa, w: Etnh'eskie s. 68-79. processy v sovremennom mire, pod red. J. Brornleja, �190 Wałkowa 1985 Woźniak 1972 N. Etniceskaja iSlorija: soderianie ponjatija, "Sovetskaja Etnografija", nr 5, s. 16-25. A. Zagadnienia procesów etnicznych w radzieckiej literaturze etnograficznej, "Etnografia Polska", nr 2, s. 311-320. Grzegorz Pełczyński HIERARCHY OF ETHNIC COMMUNITIES IN SOVIET ETHNOGRAPHY (Summary) On the first level of the hierarchy established by Julian Bromlej there is a fundamental ethnic community, i.e. a group of people characterized by the highest intensity of ethnic features. The second level is occupied by a macroethnic unit which is an individual perceived as a carrier of ethnic features. Since, however, this individual as such is uncapable of reproduction of these features, the macroethnic unit proper is a family. The subsequent level is reserved for a subethnic community featuring lower intensity of ethnic features than the fundamental ethnic community whose subethnos is a specific, isolated component. The hierarchy is topped by the macroethnic community which comprises a few communities from the first level, though it exhibits ethnic features in lower intensity than each of the communities separately. A method permitting ditTerentiation of the fundamental ethnic communities from the subethnic communities, or in other words, ethnos from subethnos, was developed by Mikhail Kriukov. It involves an in-depth analysis of three elements describing the groups under study, namely: names of these groups, their languages or dialects (here the degree of language affinity is studied), and endogamie borders separating them. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca8a0d0f0a99db3b28f8483f1190d507.pdf 75a185a5467ae3f3d883ccea1f7b90c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2053 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1906 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.227-284 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 III. RECENZJE Emile D u r k he i m, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny IV Australii, tłum. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990, ss. XLVII +443, ilustracje czarno-białe, mapa. Siedemdziesiąt osiem lat minęło między ukazaniem się pierwszego wydania Les formes element.aires de la vie religieuse. Le systeme /otemique en Australie a opublikowaniem polskiego przekładu tej książki. Napisano w tym czasie wiele prac zawierających wnikliwe analizy twórczości Emile'a Durkheima, dlatego też ograniczę się tu do krótkiego omówienia problematyki Elementarnych form życia religijnego oraz kilku uwag na temat zaproponowanej w tej pracy definicji religii. Rozprawa założyciela francuskiej szkoły socjologicznej jest próbą osiągnięcia trzech celów: I. stworzenia teorii totemizmu, 2. wypracowania teorii i wyjaśnienia genezy religii w ogóle, 3. wyjaśnienia genezy oraz przeprowadzenia analizy kategorii i pojęć umysłu ludzkiego. Jak wskazuje podtytuł omawianej tu pracy, przedmiotem analiz Durkheima jest totemizm australijski, ale korzysta on również z danych etnograficznych pochodzących z terenu Ameryki Północnej. Gdy francuski socjolog pisał Elementarne formy ... najlepiej znanym społeczeństwem australijskim (dzięki opisom Baldwina Spencera, Jamesa Gillena i Carla Strehlowa) było żyjące w centralnej Australii plemię Arunta. Lektura opisów życia religijnego Arunta doprowadziła Durkheima do przekonania, że emblematy totemiczne i totemy są rzeczami w najwyższym stopniu świętymi dla członków grup totemicznych i wokół tej tezy zbudował on swoją teorię totemizmu. Badania terenowe przeprowadzone w późniejszych latach wykazały, że emblematy totemiczne są wykonywane tylko w społeczerlstwach centralnej i północnej Australii. Okazało się również, że totemy Indian Ojibwa, z których języka wywodzi się słowo "totem", nie mają żadnego znaczenia religijnego. Warto może dodać, że próbę "odświeżenia" durkheimowskiej teorii totemizmu podjął Alfred Reginald Radcliffe-Brown w artykule The sociological theory of totemism opublikowanym w 1929 roku. Durkheim uważał, że poznanie absolutnego początku religii, języka i innych instytucji społecznych jest poza zasięgiem ludzkich możliwości poznawczych. Problem genezy religii sprowadza on do odnalezienia sposobu " ... rozpoznawania stałych przyczyn, od których zależą najistotniejsze formy myśli i praktyk religijnych" (s.7). Te "stałe przyczyny" to zjawisko tłumu, których naukowe badania zapoczątkował Gustave Le Bon. Pojęcie sacrum powstaje w wyniku błędnej interpretacji uczuć doznawanych przez ludzi tworzących tłum. W koncepcji francuskiego uczonego zjawiska tłumu są źródłem empirycznego "doświadczenia sacrum". Tym co generuje świętość jest zatem grupa społeczna, a " ... religia jest przede wszystkim systemem pojęć, pozwalaj'!.cych jednostkom wyobrazić sobie społeczeństwo, którego są członkami oraz niejasne, aczkolwiek ścisłe z nim powiązania" (s. 217). Główną funkcją religii jest integracja społeczeństwa. Religia pełni także funkcję poznawczą, którą Durkheim nazwał funkeją spekulatywną. Poznawcza funkcja religii odgrywa rolę drugoplanową ponieważ wraz z ewolucyjnym rozwojem społeczeństw funkcję tę przejmuje, wywodząca się zresztą z rełigii, nauka. Trzecim wątkiem Elementarnych lorm ... są rozważania z zakresu socjologii wiedzy. Według francuskiego socjologa kategorie i pojęcia umysłu ludzkiego są wyobrażeniami zbiorowymi, to �228 znaczy wyobrażeniami, które mają społeczne pochodzenie, są w danym społeczeństwie powszechne oraz są zdolne do wywierania na jednostkę zewnętrznego przymusu. Wyobrażeniami zbiorowymi są takie pojęcia jak: rodzaj, czas, przestrzeń, przyczyna. Pojęcia te Durkheim nazywa za Arystotelesem kategoriami: "Kategoria rodzaju początkowo była nierozróżnialna od pojęcia grupy ludzkiej; podstawą zaś kategorii czasu jest rytm życia społecznego; natomiast przestrzeń zajmowana przez społeczeństwo stała się tworzywem kategorii przestrzeni; siła zbiorowa, jako pierwowzór pojęcia siły sprawczej, stała się zasadniczym elementem kategorii przyczynowości" (s. 419). Ale wyobrażeniami zbiorowymi są wszystkie pojęcia a system, który te pojęcia tworzą, odzwierciedla w pewnym stopniu słownik języka danego społeczeństwa. Pojęcie wyobrażenia zbiorowego oraz zdefiniowane w Zasadach metody socjologicznej pojęcie faktu społecznego pozwalają odtworzyć durkheimowską teorię kultury. Kultura byłaby 7. jednej strony systemem wyobrażeń zbiorowych (pojęć) umożliwiającym członkom społeczeństwa komunikację językową i pozajęzykową, a z drugiej strony składałaby się z powiązanych ze sobą funkcjonalnie faktów społecznych będących systemami wyobrażeń zbiorowych (pojęć). Kultura ma w tym ujęciu dwa aspekty: komunikacyjny i funkcjonalny. Konstruując definicję przedmiotu swoich badań Durkheim wychodzi od następującego stwierdzenia: "Zjawiska religijne w sposób zupełnie oczywisty rozkładają się na dwie podstawowe grupy: wierzenia i obrzędy. Pierwsze - to stany opinii, złożone z wyobrażeń, drugie - to ustalone sposoby działania" (s. 31). Następne rozróżnienie dokonane przez francuskicgo uczonego nie jest już tak oczywiste: "Wszystkie znane, proste czy złożone, wierzenia religijne wykazują tę samą cechę wspólną: zakładają klasyfikację rzeczy realnych lub idealnych, wyobrażanych sobie przez ludzi, na dwie klasy, dwa opozycyjne rodzaje, zwykle oznaczone dwoma odrębnymi terminami, które dość dobrze oddają określenia profanum i sacrum. Cechą wyróżniającą myśli religijnej jest podział świata na dwie sfery obejmujące, jedna - wszystko, co święte, druga - wszystko, co świeckie" (ss. 31-32). Według Durkheima opozycja sacrum-profanum jest cechą charakterystyczną wszystkich zjawisk religijnych. Każda religia dokonuje dychotomicznego podziału uniwersum (znanego wyznawcom danej religii) na rzeczy święte i świeckie. Każda religia może wytyczać granice tego podziału inaczej, każda religia może dokonywać tej klasyfikacji w sobie właściwy sposób i dlatego zbiory rzeczy świętych wyznaczane przez różne religie mogą się nie pokrywać ze sobą, jednak istnienie tego podziału jest faktem uniwersalnym. Uwzględniając opozycję sacrum-profanum można dokładniej określić czym są wierzenia i obrzędy religijne: "Wierzenia religijne to wyobrażenia wyrażające naturę rzeczy świętych oraz bądż ich wzajemne stosunki, bądż stosunki z rzeczami świeckimi. I wreszcie obrzędy to reguły postępowania określające właściwe zachowanie się człowieka w stosunku do rzeczy świętych" (s. 35). Teraz można już pokusić się o sformułowanie wstępnej definicji religii: "Gdy pewna liczba rzeczy świętych pozostaje ze sobą w relacji zgodności i zależności, tworząc pewnego rodzaju systemową jedność, która to nie należy jednak do żadnego innego systemu tego rodzaju, wówczas zespół wierzeń i odpowiadających im obrzędów tworzy religię" (s. 35). Definicja ta posiada jednak istotną wadę. Otóż magia również składa się z wierzeń i obrzędów, które odnoszą się do rzeczy świętych. O ile jednak wierzenia i obrzędy religijne stanowią o jedności grupy społecznej i tworzą z niej wspólnotę, którą Durkheim nazywa "kościołem", o tyJe wierzenia i obrzędy magiczne, nawet jeśli są powszechne w jakiejś społecznej zbiorowości, nie ustanawiają żadnych więzi między jednostkami należącymi do tej zbiorowości. Ująć to można najkrócej w jednym zdaniu: "Kościół magii nie istnieje" (s. 39). Doszliśmy wreszcie do punktu, w którym mógł już Durkheim sformułować swoją definicję religii w jej ostatecznym kształcie: "Religia jest systemem powiązanych ze sobą wierzeń i praktyk odnoszących się do rzeczy świętych, to znaczy rzeczy wyodrębnionych i zakazanych, wierzeń i praktyk łączących wszystkich wyznawców w jedną wspólnotę moralną zwaną kościolem" (s. 41). Konstruując swoją definicję francuski socjolog dwukrotnie odróżnił wierzenia od obrzędów (praktyk). Wierzenia konsekwentnie określał jako wyobrażenia. Natomiast obrzędy (praktyki) za �229 pierwszym razem uznał za "ustalone sposoby działania", a za drugim razem za "reguły postępowania". Obrzędy (praktyki) religijne są częścią faktu społecznego jakim jest religia, a fakt społeczny, zgodnie z durkheimowską definicją, posiada " ... własną egzystencję, niezależną od jego jednostkowych manifestacji" (E. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, 1968, s. 42). Konkretne działania obrzędowe to właśnie jednostkowe manifestacje religii. Zaznaczmy tu, że jednostkowe manifestacje to działania jednostek, ale również działania zbiorowe (na przykład obrzęd religijny wykonany przez wielu członków społeczeństwa), podobnie jak działania jednostek ograniczone w czasie, nawet jeśli możliwe do powtórzenia to niepowtarzalne (nie można dwa razy identycznie wykonać tego samego utworu muzycznego). Aby zatem pozostać w zgodzie z definicją faktu społecznego należy uznać, że słowa "sposoby" i "reguły" mają w tym przypadku to samo znaczenie, a obrzędy (praktyki) religijne, tak samo jak wierzenia religijne, składają się z wyobrażeń, których treścią są "teguły postępowania", czy też "sposoby działania" obowiązujące człowieka wchodzącego w stosunki z rzeczami świętymi. Zaznaczyć należy, że wyobrażenia, z których składają się wierzenia i obrzędy (praktyki) religijne to wyobrażenia zbiorowe. Interpretacji takiej przeczy jednak Durkheim twierdząc, że wierzenia i obrzędy (praktyki) religijnc " ... rozdziela to, co dzieli myśl i ruch" (s. 31), co sugeruje, iż mówiąc o obrzędach (praktykach) ma on na myśli konkretne działania obrzędowe. Jak wyjaśnić ten brak konsekwencji? Przedmiotem badań po durkheimowsku rozumianej socjologii są fakty społeczne. Religia i inne fakty społeczne składają się tylko i wyłącznie z wyobrażeń zbiorowych. Fakty społeczne istnieją w mózgach jednostek tworzących grupę społeczną i tylko w tym sensie posiadają "własną egzystencję". Jednak poznać fakt społeczny możemy tylko za pośrednictwem jego jednostkowych manifestacji, które " ... mają w sobie wprawdzie coś społecznego, gdyż odtwarzają częściowo model zbiorowy, ale każda z nich zależy również, i to w dużej mierze, od organiczno-psychicznej konstytucji jednostki oraz szczególnych warunków, w jakich się znajduje. Nie są to więc właściwe zjawiska socjologiczne. Należą one jednocześnie do dwóch dziedzin i można by je było nazwać zjawiskami socjopsychicznymi. Interesują one socjologa, nie stanowiąc bezpośredniego przedmiotu badań socjologicznych" (E. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, 1968, s. 37). Poznanie antropologiczne można zatem najogólniej pojmować jako rekonstrukcję faktu społecznego na drodze oddzielania, z dostępnych empirycznie jednostkowych manifestacji tego faktu, elementów społecznych (istotnych dla celów badacza) od elementów indywidualnych (ubocznych i przypadkowych). Durkheim wicrzył, że rekonstrukcja ta umożliwi mu poznanie obiektywne. Dziś większość badaczy nie podziela tego przekonania. Niekonsekwencja Durkheima świadczy o tym, że nie do końca zdawał on sobie sprawę z problemów metodologicznych (i metodycznych) wynikających z antynomii między faktem społecznym i jego jednostkowymi manifestacjami, czy też - jak sformułował to jego "niestały uczeń", Claude Levi-Strauss - " ... antynomii między kulturą, która jest sprawą zbiorowości, a ucieleśniającymi ją jednostkami" (C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, 1970, s. 128). Wszelkie działania kulturowe (należące do "świata ruchu") są nieuchronnie naznaczone niepowtarzalną indywidualnością człowieka, który te działania podejmuje. Piotr Fabiś Ludwig W i ttgens tei n, Remarks on Frazer's "Golden Bough" (Bemerkungen iiber Frazers "Golden Bough"), Doncaster - Atlantic Highlands 1979, Brynmilł/Humanities, ss. VI + 18, English trans. by A. C. Miles. Gdyby zapytać Willgensteina, na czym polega rOZD1ca pomiędzy filozofią a nauką, odpowiedziałby, że pierwsza opisuje, druga zaś wyjaśnia. Opisać bowiem znaczy podać definicję, a sposób w jaki się tego dokonuje zależy od określonego użycia języka. Nie można o czymś mówić �230 wcześniej tego nie opisawszy. Innymi słowy opis czcgoś owo coś stwarza. Można mówić o wielu możliwych sposobach definiowania, lecz czyjeś zachowanie opartc jest zawsze na którymś z nich. l nie wymaga to żadnego potwierdzenia. Jeśli ktoś bowicm mówi np. o świccic i życiu w nim, to znaczy, że zwroty "świat" oraz "życie w nim" rozumie w pewien okrcślony - przez opis - sposób. Z kolei każde wyjaśnienie jest hipotezą. Mamy tu do czynienia z określonym modelem, na podstawie którego odnosimy się do przedmiotu naszych badań. ł pami~tajmy: przcdmiot ów jest nam dany - to znaczy opisany. Model wyjaśniający pozwala nam postawić hipotezę, którą następnie musimy sprawdzić, aby przckonać się, opierając się na danych obserwacyjnych, czy zostanie ona podtrzymana, czy też obalona. Dzięki opisowi mówię, że mam do czynienia z czymś, oraz, że coś przcdstawia się tak a tak. Natomiast wyjaśnicnie dostarcza mi odpowiedzi na pytanie, dlaczego owo coś tak a tak się przedstawia. Spróbujmy w ten sposób spojrzeć na analizę jakiej Wittgcnstein poddał Z/Olą ga/ąź Frazera. Zarówno Wittgenstein, jak i Frazer są postaciami niezwykłymi. Pierwszy stał się jednym z największych filozofów XX wieku, zaś jego poglądy - zarówno te, które zawiera TractalUs Logico-Philosophicus, jak i te przedstawione w Dociekaniach jlloząflcznych oraz innych pracach powstałych po roku ł930 - silnie oddziałały na współczesną humanistykę. Drugi z kolei jest jednym z ojców antropologii społecznej, zaś Z/ola ga/ąź stanowi fundamentalne dzieło tej dyscypliny, stając się punktem odniesienia wszystkich niemal koncepcji metodologicznych formułowanych przez jej przedstawicieli. To co sformułował Frazer, jest traktowane przez Wittgensteina jako próba stawiania hipotezy odnoszącej się do zachowania magicznego człowieka pierwotnego. Przypomnijmy, że w Z/Olej ga/ęzi skonstruowany został model oparty na pojęciu magii sympatycznej, na którą składają się: magia homeopatyczna (zasada "podobne wywołuje podobne") oraz magia kontagijna (zasada "styczności"). Na podstawie tego modelu twierdzi się, że członkowie wspólnot pierwotnych. w odróżnieniu od tych, którzy nałeżą do wysoko rozwiniętych społeczcństw europejskich, reprezentują niewłaściwy, błędny sposób myślenia, zwany myśleniem magicznym. Chodzi o to, że w trakcie wnioskowania człowiek pierwotny w łańcuch metonimiczny wstawia człon mctaforyczny (wykorzystując zasadę "podobne wywołuje podobne" bądź zasadę "styczności") tak, że efektem tego procesu jest działanie nieracjonałne. Stawianie hipotezy jest próbą uprawiania nauki, lecz czy ta, zaproponowana przez Frazera, może być uznana za zadowalającą? Wittgenstein zdecydowanie temu zaprzecza. I co ciekawe, opiera swoje stwierdzenia na podstawie tego samego materiału (trcść Z/olej ya/ęzi), za pomocą którego Frazer pragnie podtrzymać swoją hipotezę. Autor Uway o "Z/olej ga/ęz;" atakuje sam sposób uznawania członków wspólnot pierwotnych za reprezentujących typ myślenia magicznego. Nieuprawnione jest bowiem nakładanie własncgo, europejskiego sposobu postępowania - o postępowaniu tylko w świetle materiałów dostępnych Frazerowi możcmy mówić - na postępowanie członka którejś ze wspólnot pozacuropcjskich. Rozważmy ceremonię modłów o deszcz do króla dcszczu w Afryce. Dla Frazera postępowaniem nieracjonalnym, wynikającym z magiczncgo sposobu myślcnia, jest wykonywać taką czynność. Jcst ona bowiem nieefektywna. Okazuje się jednak, co zauważa Wittgenstcin, że ceremonia modłów odbywa się w okresie nadchodzenia pory deszczowej. A zatem z efektywnością nie ma ona nic wspólnego. Co więcej, pomimo przeprowadzania takich ceremonii tubylcy budują domy, wychowują dzieci, zdobywają żywność, słowem żyją swoim własnym życicm. Wittgenstein nie próbuje wyjaśniać niczego. Nie broni on sposobu postępowania członków wspólnot plemiennych. Ale i nic atakuje. Nic twierdzi też, że ich zachowanie jest dla niego do końca jasne. Nie jest to jednakże powodem obarczania członka jakiegoś pozaeropejskiego plemienia typem myślenia magicznego. Co więcej, to owa hipoteza zaproponowana przez europejczyka okazuje się z gruntu błędna. Zgodnie bowiem z propozycją Frazera mamy do czynienia z myśleniem magicznym, jeśli w procesie wnioskowania wykorzystujemy zasadę �231 styczności lub podobieństwa. Jeżeli teraz twierdzimy, że czymś nagannym jest całowanie podobizny ukochancj w tym celu, aby wywołało to pożądany efekt w stosunku do niej, to znaczy, że sami czegoś podobnego byśmy nie uczynili. Widząc jakiegoś tubylca wykonującego taką czynność uznalibyśmy, że reprezentuje on typ myślenia magicznego. I czy nie przenosimy naszych kategorii myślenia na jego własne? A przy okazji, czyż nasze kategorie myślenia nie są szablonowe i prymitywne? "Frazer jest w dużo większym stopniu dzikim niż większość dzikich, o których pisze, gdyż nie jest im obce rozumienie spraw duchowych tak bardzo, jak Anglikowi żyjącemu w XX wieku. Jego wyjaśnienia pierwotnych rytuałów są o wiele bardziej wadliwe niż sam sens owych rytuałów" (s. 8). Podobnic sprawa ma się z hipotezą stopniowego rozwoju społeczeństw. Jest ona w sposób nierozerwalny związana z tą, traktującą o magicznym sposobie myślenia człowieka pierwotnego. Wittgenstein pisze: "Tak, jak ktoś mógłby przedstawić wewnętrzny związek koła i elipsy poprzez stopniowe przekształcanie elipsy w koło; lecz nie aby twierdzić, że dana elipsa, naprawdę, historycznie, powstała z koła (hipoteza rozwoju), a jedynie w celu uwrażliwienia naszych oczu na formalny związek" (s. 9). Z opisu Wittgensteina wcale nie wynika. że członkowie wspólnot pierwotnych podejmujący określone czynności reprezentują typ myślenia magicznego. To hipoteza postawiona przez Frazera takimi ich czyni. A czy autor Zlotej galęzi ma jakiś dostęp do tubylczych mózgów? Bynajmniej. Jedynie określone akty są mu dane. Na nich się przecież tylko opiera. Samo zaś przeświadczenie, że zachowanie różne od Frazerowskiego, uznanego za racjonalne, jest nieracjonalne, stoi na straży jedynie słusznego poglądu, i już przez sam ten fakt staje się podejrzane. Jeśli na dane doświadczenia spojrzymy przez pryzmat modelu wyjaśniającego Frazera, wówczas musimy przyznać rację brytyjskiemu antropologowi. Lecz jeśli go odrzucimy, wówczas ludzkie zachowanie przedstawi się nam w zupełnie innym świetle. Wyjaśnienie szuka racji dla podejmowanej czynności, podczas gdy opis nie ma z tym nic wspólnego. Hipoteza zaproponowana przez Frazera obalona została nie dlatego, iż dane doświadczalne jej nie potwierdzają, lecz, że potwierdzić wcale nie muszą. Uwagi o "Zlotej galęzi" Frazera wydane są w formie dwujęzycznej, gdyż choć sam Wittgenstein wykładając w Cambridge szczególny wpływ wywarł na filozofię brytyjską, to jednak wszystkie swoje prace pisał w ojczystym języku niemieckim. Posiadają one charakterystyczną formę krótszych i dłuższych notatek. Wykorzystane są też cytaty zaczerpnięte ze Zlotej galęzi. Uwagi nie są obszerne objętościowo, jednakże wartość ich jest ogromna. Stawiają bowiem w nieco innym świetle jedno z fundamentalnych dzieł antropologicznych, pozwalając czytelnikowi uwolnić się od pozostawania w jednym (jedynym) paradygmacie. Unaoczniają też, jaką wagę należy przykładać do opisu czegokolwiek, tak aby na tej podstawie można było formułować odpowiednie hipotezy. Andrzej Zaporowski Mauricc Godelier, The Making ofGreat Men. Male Domination of Power among the New Guinea Baruya, tłum. R. Swyer. Cambridge 1988, wyd. 3, ss. 255. Prezentowana praca jest monografią problemową, która z pewnością może zaspokoić gusta wybrednych czytelników. Niestety ciągle mało znana polskim odbiorcom. Stąd stosunkowo późna próba przybliżenia walorów powyższej pracy, która w oryginale ukazała się z górą dziesięć lat temu. Sylwetka francuskiego antropologa średniego pokolenia również nie nabrała jeszcze wyrazistych rysów w opiniach polskich etnologów. Wynika to z niechętnej postawy otwarcie żywionej wobec więks7.0ści teorii inspirowanych marksizmem, a do takich należy Godelierowska koncepcja �232 kultury i społeczeństwa. Konstruowana jest w dodatku w ramach mało u nas popularnej antropologii ekonomicznej, której Godelier jest protagonistą. Doskonalą okazją do przełamania takich uprzedzeń jest właśnie lektura omawianej pracy. Na przykładzie intrygującego problemu, który za chwilę będzie wyjawiony, badacz ukazuje sposób aplikowania teorii marksowskiej do danych empirycznych, a zatem efektywność interpretacyjną przyjętych założeń. Wszelako pierwszym krokiem, w celu pozbycia się wspomnianej rezerwy, jest proste oddzielenie dwu aspektów marksizmu: ideologicznego i naukowego. Godeliera interesuje wyłącznie ten ostatni - marksizm rozumiany jako teoria społeczeństwa. Teoria, która ponadto nie ma być powielana za pomocą empirycznych świadectw, ale twórczo rozwijana. łnnowacyjnym posunięciem Godeliera, jak się dalej przekonamy, jest reinterpretacja niektórych kluczowych tez Marksa i powiązanie ich z klasycznym strukturalizmem. To świeże podejście cechuje wszystkie jego prace. Do najbardziej znanych i cenionych, poza omawianą, należą: Horizon, trajets marksistes en anthropologie (1973), Un cJomaine conteste: L:anthropologie economique (1974), L'ideeL et Ie materiel (1984). Wymienione pozycje doczekały się w szybkim czasie tłumaczeń i licznych wydań w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i krajach latynoamerykańskich. Powyższe prace mają charakter wyłącznic teoretyczny. Jedynie The Making of Great Men posiada odmienną form ulę. Książka poświęcona jest w całości zilustrowaniu i interpretacji jednego zjawiska w jego różnorakich przejawach. Jest nim męska dominacja skierowana przeciwko kobietom, zasadniczy rys kultury plemienia Baruya. A społecznym usankcjonowaniem tej wartości jest status greal men. Mężczyzn wyróżniających się szczególnymi umiejętnościami, dzięki posiadaniu i władaniu mocami magicznymi, których pozbawione są kobiety. Męska dominacja jest wyrażana na setki sposobów, w każdej dziedzinie i działaniu. Wydaje się wręcz, że społeczeństwo Baruya podzielone jest na dwie ciągle walczące z sobą "klasy". Zaświadczeniu tego fenomenu słu7.ą liczne i szczegółowe opisy. Lektura frapująca ze względu na swoistość poruszonego tematu i sposób jego przedstawienia. Okazuje się, iż wszelkie demonstracje męskiej zwierzchności i kobiecej podległości, jednoznacznie interpretowane przez zachodniego obserwatora jako dyskryminacja płciowa, ma swoje głębsze uzasadnienie. Autor twierdzi, że u podłoża przedstawionego zjawiska leży obiektywna przesłanka dla jego zaistnienia. Jest ona glęboko ukryta w systemie kulturowej "Iogiki" i uwarunkowaniach funkcjonalnych tej kultury. Francuski etnolog poszukuje jej wraz z czytelnikiem poprzez serię analiz obu porządków, "obiektywnego" i kulturowego, i ujawnia ją dopiero w końcowych fragmentach książki. Pójdźmy jego śladem. Wszystkie dane materiałowe pochodzą z własnych badań autora, który prowadził je wśród Baruya w przeciągu dziesięciu lat. Podstawowe informacje etnograficzne, geograficzne, językoznawcze i historyczne znajdujemy w Przedmowie. Dowiadujemy się tam m.in., że jest to górskie plemię zamieszkujące wnętrze Papui. Utrzymuje się z kopieniactwa, zbieractwa i łowiectwa oraz produkcji i handlu solą. Pierwsze kontakty z białymi nawiązali w 1951 roku, a więc na 15 lat przed podjęciem pierwszych badań przez Godeliera. Jest to plemię uchodźców, którzy przed około dwustu laty, wskutek lokalnych waśni, opuścili rodzime tereny i wdarli się na terytorium czterech innych plemion, zagarniając bezprawnie ich ziemie. Od tego czasu, otoczeni przez wrogie plemiona, znajdują się w stanie permanentnej wojny przerywanej rozejmami lub okresowymi sojuszami. Szczegółowemu zilustrowaniu męskiej dominacji i deprecjacji kobiet poświęcona jest pierwsza z trzech części, na które podzielona jest książka. W drugiej części pracy Godelier zdradza tajemny świat męskich rytuałów i przedstawia zasady hierarchii męskich grup (great men). Poddaje tu interpretacji wcześniej zarysowane zjawisko. Wyłania również podstawowe cechy dwu typów spoleezeństwa występujących w rejonie Melanezji: big men society i great men society, a następnie przeciwstawia je sobie. Pierwszy typ został wyloniony i scharakteryzowany głównie przez Firtha i Sahlinsa, zaś typ drugi zostal wskazany przez Godeliera. Jego przykładem w omawianym rejonie są właśnie Baruya. Godelier podejmuje dyskusję z wymienionymi badaczami - mieści się ona w ramach antropologii ekonomicznej - �233 argumentując, że podstawą do odróżnienia wymienionych typów jest rodzaj gromadzonych dóbr, na których bazie męscy liderzy wspólnot budują swoją uprzywilejowaną pozycję społeczną. W przeciwieństwie do społeczeństw typu big men, Baruya nie gromadzą materialnych środków egzystencji, ale siły ponad naturalne, magiczne. W obu więc przypadkach o prestiżu społecznym decyduje nagromadzenie dóbr o krańcowo różnym charakterze. Część trzecia przedstawia przemiany jakie zaszły w społeczeństwie Baruya w ciągu blisko trzydziestu lat, wskutek polityki kolonialnej rządu australijskiego i działalności misji chrześcijańskich. Nakreślony został obraz całkowicie zdestruowanej kultury. Wyjaśnieniu zasadniczego problemu, dominacji męskiej, wokół której skupiona jest treść całej książki, służą tezy-klucze wcześniej wykonstruowane przez Godeliera w toku podobnych analiz. Niestety Godelicr nie umicścił na łamach książki systematycznego, skróconego choćby wykładu podstaw teoretycznych. Wymagane tezy przywołuje tylko dla potrzeb określonego wywodu, który jest metodyczną interpretacją opisanego zjawiska, tak że wątki opisowe przeplatane są wyjaśnieniami w języku teoretycznym. Nie powoduje to osłabienia wymowy książki - przeciwnie, ale tym, którzy dokładniej chcieliby poznać założenia teoretyczne leżące u podstaw interpretacji, polecam chyba najbardziej podstawową z Godelierowskich prac, uprzednio już wymienioną, Horizon, lrajels marxiSles en anlropologie!. Przybliżyć godzi się jednak te założenia, które umożliwiły aUlorowi ujawnienie funkcji odnotowanych przekonań kulturowych Baruya. Po pierwsze twierdzi on, że funkcje reprodukcji kultury są aktywnie wspierane poprzez świadome i celowe działania podmiotów. Świadomość ludzka dokonuje interpretacji warunków obiektywnych i motywuje działania ludzkie, kreuje więc kulturę wespół z warunkami obiektywnymi. W ten sposób Godelier odrzuca wyjaśnianie zjawisk kulturowych poprzez proste uwarunkowanie przyczynowe ze strony determinant obiektywnych (ekonomia, środowisko przyrodnicze). Przyjęcie powyższego założenia prowadziłoby do interpretowania ludzkich zachowań jako bezwolnych, biernie odtwarzających kulturę i jej determinanty. Jak czytamy w jednym z opracowań na ten temat: "Zgodnie z koncepcją Godeliera ideologia nie powinna być rozpatrywana jako bierny rcl1eks warunków egzystencji społeczeństwa, ale jako źródło aktywności społecznej i indywidualnej, funkcjonującej w efekcie jako czynnik stabilizujący, legitymizujący jego strukturę prawomocnie"2 Z powyższego stwierdzenia wynika jeszcze jeden ważny wniosek, że rodzaj stymulacji zewnętrznej nie przesądza ściśle określonej treści i formy artykulacji kulturowej. O zasadności takiego podejścia przekonujemy się po przeczytaniu drugiej części książki, gdzie Godelier odsłania ukrytą spójnię wartości kulturowych i ich determinant, wskazując tym samym na funkcję omawianej kultury. Dążąc do tego celu Godelier zarysowuje najpierw podmiotowo wyrażane uzasadnienie priorytetowej wartości kultury Baruya - męskiej dominacji. Pouczają o tym tajone przez mężczyzn mity kosmogoniczne. Podstawowym wątkiem owych mitów jest geneza męskiej dominacji, powiązana z mitycznymi wydarzeniami kosmogonicznymi. Mówią one, że u zarania świata Księżyc i Słońce, które pierwotnie stanowiły jedność, rozdzieliły się. Wraz z tym aktem nastąpiło poróżnienie rodzaju ludzkiego - mężczyźni zostali przeciwstawieni kobietom. Oni też zdobyli z pomocą Słońca wladzę nad kobietami, wydarli im bowiem zdobycze cywilizacyjne, których były autorkami. Stąd w przekonaniu mężczyzn kobiety ciągle potencjalnie zagrażają ich władzy, więc wykluczone są z aktywności o kluczowym znaczeniu dla zachowania obecnego ładu społecznego; należą do nich magiczne rytualy inicjacyjne, handel, produkcja soli, wojna i polowanie. Władzę nad kobietami mężczyżni utrzymują dzięki magicznym mocom, w które zostali wyposażeni w akcie kreacji obecnego świata. Stopień nagromadzenia tych mocy stanowi podstawę do hierarchicznego uporządkowania społeczeństwa Baruya. , Zarys poglądów Maurica Godełiera w języku polskim zainteresowany czytelnik znajdzie w pracy A. Palubickiej i S. Tabaczyńskiego. Teoria i praktyka. Wrocław t986, t. I, s. 5-56. 2 A. Pałuhicka. UWl1qi na marginesie pracy zhiorowej: "Marxist Perspectives in Archaeology", M. Spriggs ed., Cambridge 1984, ..Studia Metodologiczne" nr 26. 1991. s. 272. �234 Zdaniem Godeliera, liderzy grup męskich - great men (wicley wojownicy, wieley ogrodnicy, łowcy kazuarów, wytwórcy soli i szamani) z udziałem kulturowo ukształtowanej świadomości, aktywnie wpływają na utrzymywanie ładu społecznego i kosmiczncgo. Oba porządki są bowiem w ich świadomości tożsame. Utrzymaniu owego ładu służą rytuały inicjacyjne i spccjalne rytuały powtarzające i wzmacniające treść mitów kosmogonicznych. Przewodniczą im najwięksi spośród great men. Posiadają oni na tę okazję rytualne przedmioty (kwaimatnie), których zawartości nikt prócz ich dzierżycieli nie zna, aczkolwiek są one własnością klanów, do których przynależą poszczególni liderzy męskich grup. Zgodnie z mitami, mężczyźni otrzymali kwaimalnie w darze od Słońca i Księżyca. Każdemu z nich przypisuje się określoną płeć, tak że efektywnie można nimi manipułować tylko wówczas, gdy "współdziałają" parami. Ale są też kwaimalnie androgyniczne, te i żeńskie, posiadają zdaniem Baruya największą moc magiczną, która zależnie od woli ich posiadaczy może być wykorzystana kreatywnie bądź destrukcyjnie. Właśnie społecznie doniosła pozycja mężczyzn i moc kreowania przez nich świata wynika, w ich przekonaniu, z wejścia w posiadanie żeńskiego aspektu Uniwersum i pozbawienia tym samym aktywnego uczestnictwa kobiet w jego "świadomym" odtwarzaniu. Godelier konstatuje więc, że posiadanie kwaimatnie nakłada na mężczyzn odpowiedziałność za utrzymywanie dotychczasowego ładu społeczeństwa i Uniwersum. Wszak mężczyźni operują w trakcie rytuałów dwiema pierwiastkowymi siłami Uniwersum: męską i żeńską, które Baruya odpowiednio kojarzą ze słońcem i księżycem. Kwaimalnie są zatem zamkniętą w ręku mężczyzn kwintesencją mikro- i makroświata, powielaną w planie kulturowym poprzez liczne symbliczne formy i zachowania. Znaczące, że kwaimalnie posiadają tylko klany utworzone z uchodźców. Klany te postawione są najwyżej w hierarchii społecznej, lecz i między nimi występują stosunki wzajemnej podrzędności, o czym decyduje "płeć" posiadanego przez klan kwaimalnie. Tak, w znacznym uproszczeniu, można przedstawić mistrzowsko przeprowadzony wywód Godeliera, który warto spuentować słowami samego autora. Praktyki rytualne" ... to środek transmisji idei ze świata myśli w świat materialny lub naturę, który zarazem zmienia je w stosunki społeczne, w społeczną istotę. Symboliczne wyrażenia i gesty transformują idee w bezpośrednio dostrzegalną społeczną i materialną rzeczywistość. Ale byłoby błędem sądzić, że Baruya widzą swój świat symboli i rytów jako zwykłe ich odgrywanie, jako reprezentację fundamentalnej rzeczywistości, która oddziałuje na nich w niewidzialny sposób. Symbole nie są po prostu znakami, są także środkami bezpośredniego oddziaływania na tę głęboko osadzoną, choć niewidoczną rzeczywistość" (s. 229). W dalszym ciągu nie znamy jednak powiązania podmiotowo wywiedzionej wartości z jej obiektywną funkcją. Zdaniem naszego autora obiektywną determinantą funkcjonalną kultury Baruya jest stan ciągłej wojny, w którą są uwikłani od ok. dwustu lat. Zagraża ona biologicznym podstawom reprodukcji plemienia, której koniecznym warunkiem są kobiety. Przeto ideologiczne represje dokonywane na kobietach są swego rodzaju ukrytą, nie wyrażoną wprost ochroną i zabezpieczeniem kobiet - konkluduje Godelier. Odsunięte od najbardziej niebezpiecznych czynności, które narażałyby je na konfrontację z wrogiem (wojna, polowanie, handel, piecza nad ogrodami) zapewniają biologiczne podstawy do odnowy społeczeństwa. Paradoksalnie więc, funkcja omawianej kultury, którą jest zabezpieczenie kobiet, podmiotowo wyrażana jest jako deprecjacja kobiet potencjalnie zagrażających mężczyznom. Powyższa konkluzja wspiera jedną z głównych tez Marksa, która stanowi z kolei centralną oś twórczości Godelicra. Zawicra się ona w stwierdzeniu, że funkcje kultury przedstawiane są na poziomie ideologicznym wspak, kreatywny proces konceptualizacji ma charakter logicznej inwersji, jest podmiotowym odwróccniem porządku funkcjonałnego: kobiety które się chroni, w planie kulturowym są represjonowane. Zaznaczają się tutaj wyraźnie jeszcze dwa istotne elemcnty koncepcji francuskiego badacza, korzeniami sięgające marksowskiej dialektyki i strukturalizmu Levi-Straussa. Owocem pierwszej inspiracji jest skłonność do ujmowania rzeczywistości społecznej jako jedności przeciwieństw, których konflikty leżą u podstaw procesu przemian społccznych. Skutkicm tcgo, struktury społeczne posiadają charaktcr dynamiczny. Pod statyczną powierzchnią zjawisk kryje się struktura �235 dynamiczna, czego dowodnym przykładem jest historyczno-kulturowa metamorfoza społeczeństwa Baruya. Ale "Iogiczna" dwoistość funkcjonuje nie tylko na złączu rzeczywistości subiektywnej (kulturowcj) i obiektywnej. Wzorzec ten powiela się w warstwic czysto kulturowej. Z bezładnego potoku kulturowej narracji badacz konstruuje uporządkowane pary opozycyjne: słońce/księżyc i odpowiednio przyporządkowane im pary: mężczyzna/kobieta, natura/kultura, kreacja/destrukcja. I w tym właśnie punkcie u wnikliwego czytelnika może zrodzić się wątpliwość co do sensu przeprowadzcnia obszernej analizy strukturalnej. Innymi słowy, można zapytać o to, czy obie analizy, strukturalna i funkcjonalna są traktowane oddzielnie, czy też w jakiś sposób ta pierwsza miałaby uzupełniać tę drugą? Na to pytanie trzeba odpowiedzieć negatywnie. Analiza funkcjonalna stanowilajedyny i wystarczający klucz do zinterpretowania funkcji męskiej dominacji u Baruya. Zaś analiza strukturalna służyła tylko zobrazowaniu powielania się podstawowej opozycji mężczyzna/kobicta we wszystkich zakresach społecznej i kulturowej aktywności. Rozbudowana analiza strukturalna przesłania w trakcie lektury główny cel książki, którym jest próba ustalenia funkcji i determinant funkcjonalnych męskiej dominacji. Konfuzję czytelnika może pogłębić fakt, że strukturalna "dekonstrukcja" systemu wartości i zestawienie jego elementów w opozycyjne pary, pod względem formalnym przypomina Godelierowską opozycję treści funkcjonalnych do podmiotowych. Między wnioskami wyciągniętymi z obu analiz nie zachodzi żaden związek logiczny. Jednak obie traktowane oddzielnie niosą duży ladunek poznawczy i ich wyniki mogą być wykorzystane w zależności od preferencji badawczych czytelników. Szczególnie warto prześledzić konsekwentną linię argumentacji przedstawioną w ramach analizy funkcjonalnej, która, jak sądzę, będzie nadal stanowiła atrakcyjną i najbardziej płodną poznawczo procedurę wyjaśniającą stosowaną w antropologii. Na koniec warto podkreślić, że strategia badawcza zastosowana przez francuskiego uczonego świadczy o wielkiej znajomości zagadnień związanych z tzw. kulturami pierwotnymi. Kultury te nie dzielą się, jak wiadomo, na autonomiczne części, a zatem badacz nie może ograniczać się do oglądu kilku wyrwanych z kontekstu zjawisk, które pragnie wyjaśnić. Należy więc stosować takie teorie wyjaśniające, których skala pojęciowa może objąć jak największą ilość zjawisk z badanej kultury. Postulat ten został zręcznie wsparty przez formę literacką nadaną książce przez jej autora. O szczególnej wymowie książki zdecydowały więc nie tylko temat, przytoczony materiał źródłowy i jego interpretacja, ale pomysłowe scalenie ich w ramach jednej narracji. Monografia problemowa, której wątek tematyczny dodatkowo wspierany jest określoną teorią, okazuje się być nader oszczędną, a przy tym efektywną formą wypowiedzi; wnosi wiele informacji w ramach ograniczonej literacko formy. Być może ten argument będzie stanowił dodatkową zachętę do zapoznania się z treścią książki, która tak w zwolennikach, jak i przeciwnikach Godeliera rozpala badawczą pasję. Dorota Angutek Andrzej Szyjewski, Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością, Zakład Wydawniczy NOMOS, Instytut Religioznawstwa - Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991, ss. 291. Przedstawiana tutaj książka - mimo, że została wydana staraniem Instytutu Religioznawstwa UJ - swoją problematyką obejmuje prawie nie istniejący w Polsce poddział etnozoologii, jakim jest etnoornitologia. Dzięki temu, że problem symboliki kruka został w książce przedstawiony bardzo obszernie, zainteresować może nie tylko religioznawców, etnologów i językoznawców, lecz również ornitologów. W swej publikacji autor stara się szeroko opisać różne aspekty występowania kruka w poszczególnych religiach i kulturach. Cala praca stanowi analizę porównawczą wierzeń i mitów �236 w kulturach nie tylko podobnych genetycznie (azjatyckie i amerykańskie), lecz również opisuje podobieństwa w tym zakresie w kulturach całego świata - Europy, Arryki, Australii. Swoją publikacją autor wykazuje niezwykłe podobieństwo wierzeń o kruku, jego nazewnictwa i związków mitologicznych na całym świecie. Celem pracy jest wykazanie "na ile cechy kruka i związane z nim elementy mitów odbijając się w lustrze myśli kształtują jednorodny system, na ile zaś są specyficzne dla danej kultury". Zauważalne są bowiem również cechy wyróżniające poszczególne kultury. Książka podzielona jest na kilka części, ze względu na szereg funkcji kruka, przypisywanych mu przez różne religie świata. Rozważania rozpoczynają się wskazaniem podobieństw mitologicznych pomiędzy kulturami wschodniej Syberii i Północy amerykańskiej. Przejawiają się one w istnieniu tzw. Cyklu Kruka - zjawiska bardzo interesującego naukowców: przedstawiciele paleozjatyckiej grupy językowej, Eskimosi (Inuit), Indianie ata baski ej grupy językowej i rejonu Północno-Zachodniego Wybrzeża amerykańskiego obrali sobie kruka za zwierzę będące w ich systemach religijnych herosem kulturowym, cudotwórcą, stworzycielem świata. Ostrożnie podchodząc do kwestii azjatyckich korzeni Indian amerykańskich, autor zastanawia się czy Cykl Kruka jest widoczną pozostałością migracji, czy też efektem międzykontynentalnej komunikacji. Jak już wspomniałem wcześniej, rozdziały "Symboliki kruka" są ułożone tematycznie i każdy z nich pokazuje ptaka w innej roli. Przyjrzyjmy się postaci kruka. Wśród ludności wschodniosyberyjskiej kruk jest traktowany jako główny bohater mityczny. Rola, jaką spełnia, to pośrednictwo między istotami najwyższymi a ziemią: ludźmi i zwierzętami. Występuje też w roli boskiego posłańca. Jego pośrednictwo nie ogranicza się tylko do tej płaszczyzny. Jest on również pośrednikiem między głupotą a mądrością, pomiędzy elementem męskim a żeńskim. Wynika to - jak się dowiadujemy z książki - z bogatej osobowości kruka: może on być np. mądry a zarazem chciwy i próżny. Jego cechy jako zwierzęcia sprawiają, że staje się również łącznikiem między światem zwierzęcym a światem kultury ludzkiej. Kruk występuje najczęściej jako wykonawca woli boskiej, choć np. u Indian alaskańskich Choolian (nazwa kruka) jest stwórcą kosmosu i pomocnikiem Boga w stworzeniu ziemi. U Tlingitów jest wysłańcem Najwyższych Istot, a u Indian Hopi jest wcieleniem Złego Ducha. Prócz pomocnika lub stworzyciela kruk jest również przedstawiany jako heros kulturowy - organizujący kulturę i dostarczający ludziom wszystkich dóbr. Jednym z bardzo widocznych w mitach jego działań jest wykradzenie "świateł niebiańskich" - Słońca, Księżyca, Gwiazd i ognia itp. Opowiadają o tym bajki wielu plemion, m.in. Koriaków, Eskimosów, Bella Coola. Znajdujemy w nich m.in. odpowiedż na pytanie dlaczego kruk jest czarny - czernieje w momencie wylotu przez komin domu, w którym te światła były przechowywane. Inne mity, np. indyjskie, mówią o tym, że kruk chcąc się dostać do domostw bogów, został strącony piorunem boga Surja i sczerniał. Osobny rozdział autor poświęca kwestii obecności kruka w potopie, wątku charakterystycznym dla wielu religii. Do przypowieści biblijnej przyrównywane są inne mity, bardzo do niej podobne. Ptak ten zostaje, u wielu ludów, przeklęty, gdyż wysłany w poszukiwaniu suchego lądu nie wraca, lecz objada się padliną. Zadanie to wykonuje dopiero gołębica. U Czukczów sprawa przekleństwa związana jest z innym przewinieniem kruka, który oszuka! Stwórcę mówiąc, że powstał sam z siebie (w rzeczywistości powstaje z porzuconej przez Boga skóry renifera). W wielu bajkach kruk występuje w towarzystwie innych zwierząt: sowy, wieloryba, psa. Utożsamiany jest on również z podobnymi do siebie ptakami np. kormoran w jednej z legend nazwany jest morskim krukiem. Wiele zwierząt jest pokazanych jako jego pomocnicy, oszukiwanych przez niego, czasami to one oszukują jego. Jest to także ptak szamański - pomocnik w prowadzeniu nauk tajemnych (u Nanajów), lub nauczyciel szamanów (Syberia, obszary eskimoskie i indiańskie). Przenosząc dusze zmarłych �237 w zaświaty, staje się łącznikiem między dwoma światami, stąd wywodzi się np. słowiańskie przekonanie o kruku jako zwiastunie śmierci. Dopełnieniem obrazu kruka jest jego występowanie w symbolice alchemicznej - jako pomocnika czarnoksiężnika i symbolu poznania oraz wiedzy. Nie wyczerpuje to pełnego obrazu kruka w tej symbolice. Opisując role pełnione przez kruka autor wskazuje, że jego postać można często odkryć jedynie poprzez porównania językowe, oraz przez wskazanie w danym bohaterze cech, które ewidentnie należą do kruka. Jak wiemy z literatury cechy te są bardzo podobne nie tylko na obszarach powiązanych kulturowo (Azja i Ameryka), lecz również w innych częściach świata. Nasza bajka o kruku i lisie ma być odbiciem azjatyckich i amerykańskich przypowieści. Autor w swej książce przedstawia bogaty materiał empiryczny i porównawczy. Z treści przedstawionej we wprowadzeniu wynika, że jest znawcą tego gatunku, także na płaszczyźnie typowo ornitologicznej - pojawiają się tu bowiem fakty z biologii i ekologii tego ptaka (s. 93). Jest to książka bardzo cenna z religioznawczego i etnologicznego punktu widzenia, jednakże można się dopatrzyć w niej kilku uchybień i nieścisłości. Wytłumaczenie pojęcia "symbol" zostało potraktowane skąpo, brakuje szerszego potraktowania go w przypadku istnienia wielości poglądów na ten temat. W pierwszym rozdziale ujawnia się ostrożne podejście A. Szyjewskiego do problemu azjatyckiego pochodzenia tubylców amerykańskich (s. 16, 17), mimo że jest to sprawa oczywista dla etnologa. W kilku przypadkach, powołując się na teorie naukowe, autor zapomina o podaniu w przypisach nazwisk ich twórców (s. 16), mimo że robi to np. na s. 55. Zauważyć również należy, że kruk w tej pracy, prócz przedstawienia go jako gatunku, jest widziany także jako przedstawiciel całej rodziny krukowatych. Stąd też na s. 59 autor pisze, że "na półkuli południowej, w Australii, kruk reprezentowany jest przez wronę ... ", która jest związana z gwiazdozbiorem Kruka. Niezrozumiałe jest jednak podanie tutaj, jako australijskiego odpowiednika krukowatych, strzyżyka (także należącego do gwiazdozbioru Kruka), który nie ma nic wspólnego z tą rodziną. Jest to zbyt daleko idąca dowolność. Mimo tych kilku błędów, książkę można potraktować jako niezwykle cenną. Porusza tematykę etnoornitologiczną i to w tak obszernym i kompleksowym ujęciu. Jest to jedna z niewielu pozycji książkowych zajmujących się tą tematyką. Częściej poruszają ją artykuły, zawierające niewielką porcję treści i nie wyczerpujące tematu. Być może, ta pierwsza, znacząca praca etnoornitologiczna wydana współcześnie w Polsce, jest zapowiedzią szerszego cyklu wydawniczego o ptasiej symbolice, które są oczekiwane nie tylko przez etnologów, lecz także przez ornitologów. Krzysztof Mączkowski Sergiusz K o wal s k i, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1990, ss. 162. Oto mamy jeszcze jedną pozycję na temat "Solidarności". Cóż można dodać do tego wyeksploatowanego w dziesiątkach artykułów i książek tematu? Przecież każdy z nas "sam wie najlepiej jak było", będąc mniej lub bardziej bezpośrednim obserwatorem czy nawet uczestnikiem solidarnościowego ruchu. Z tych powodów można by sądzić, że napisać jeszcze coś ciekawego na ten temat, i to tak, żeby móc zainteresować kogoś więcej niż tylko polityków czy socjologów, jest niezmiernie trudno. A właśnie książka S. Kowalskiego jest atrakcyjna zarówno dla specjalistów jak i nieprofesjonalistów, także dla etnografów. Jak mówi podtytuł, jest to studium z socjologii myśłenia potocznego. Dokładniej - jest to �238 próba rekonstrukcji solidarnościowej ideologii z lat 1980-1981. Zadanie było tym trudniejsze, że ideologia ta zawierała pewien paradoks. Jej zasadniczym hasłem był pluralizm polityczny. Jednocześnie wzywano do jedności poglądów wszystkich uczestników ruchu. Działo się tak, gdyż - jak słusznie zauważa S. Kowalski - "ideologia jakkolwiek rozumiana jest fenomenem usytuowanym na przecięciu dwóch obszarów: świadomości jednostek i działan zbiorowych, zawsze mająca za ostateczny punkt odniesienia społeczne uniwersum" (s. 140). Analizując ideologię "Solidarności" autor odwołuje się do kształtujących ją potocznych wyobrażen demokracji, wolności, obrazu panującego Systemu i przyczyn tkwiącego w nim Zła lub też oczekiwanego Nowego Ładu. Bardzo interesujące są te rozważania, które ustalają, do jakich wartości odwoływała się solidarnościowa społeczność. Również tutaj mamy do czynienia ze swoistym synkretyzmem. Z jednej strony występuje odwoływanie się do tradycji ruchów wyzwolenczych, do historii Polski przedwojennej i do faktów do tej pory skazanych na zapomnienie. Bardzo silnie akcentowano katolickość polskiego narodu i wielką rolę Kościoła. Z drugiej strony wynikające z tej narodowo-katolickiej tradycji wartości stapiały się z niektórymi cechami socjalizmu. Wszystko to razem uznawane było często za tradycyjnie polskie, za naczelne wartości "Solidarności". Ideologia potrafiła połączyć to co dobre z idei kapitalizmu i komunizmu, a wszystko to było zgodne z najważniejszymi zasadami chrześcijanstwa. Co jest bardzo istotne - jak dowodzą analizy Kowalskiego - to to, że ideologia ta powstała z mocno akcentowanego rozróżnienia Dobra i Zła. My = Społeczenstwo (dobro) i Oni = Władza, System (zło) to opozycja, wokół której ogniskowały się uczucia, postawy, poglądy członków i sympatyków "Solidarności". Nawet zło, które mocno zakorzenione funkcjonowało w społeczenstwie - jak alkoholizm, łapówkarstwo, kradzieże, aborcja - ideologia potoczna tłumaczyła jako "powierzchowną naleciałość", która nie jest w stanie skazić prawdziwie dobrej natury Polaków. S. Kowalski nazywa to ideologią eksternalizacji zła narzuconego przez System. W tych rozważaniach autor - korzystając z uwag M. Eliadego - dopatruje się w ideologii powielania mitycznych precedensów, jak chociażby samo opisywanie świata w kategoriach dobra i zła, czy też potoczne wyobrażenie okresów społecznych protestów i robotniczych zrywów, podkreślające ich ahistoryczny wymiar, gdyż "wykazują one wszelkie cechy cyklicznego czasu mitycznego" (s. 81). Sięgając do teorii mitu codziennego R. Barthesa, S. Kowalski opisuje bardzo mocno kształtujący ideologię mit większości. Takie spojrzenie z różnych stron, zresztą bardzo en vogue, nadaje omawianym problemom szerszą perspektywę i wiarygodność, a co więcej, pozwala patrzeć na nie z większego dystansu. Krytyka solidarnościowego rozumu jest książką sensu stricto socjologiczną. A czym może ona stać się dla etnografów? Wyniki socjologicznych badan nad ideologią mogłyby być punktem wyjścia dla dociekan etnograficznych. Nie chciałbym tutaj wdawać się w definicyjne spory (najczęściej jałowe), wytyczające ostrą granicę pomiędzy socjologią a etnologią. Zaznaczę tylko, że do socjologicznych analiz ideologii "Solidarności" etnograf dorzuciłby i inne opisy, chociażby - na co zwraca uwagę S. Kowalski - podobieństwa w sposobie celebracji świąt i rocznic należących do różnych porządków ideologicznych, jak np. 11 listopada, l maja, rocznice grudnia 70. Takie dokładne etnograficzne analizy tych uroczystości na pewno dodałyby wiele interesujących szczegółów do przedstawionego potocznego myślenia. Ciekawe byłyby także prezentacje stereotypów, dotyczących ludzi związanych z władzą, członków Partii, znających się na wszystkim dyrektorów czy członków rządu. S. Kowalski podaje ich stereotypowe cechy charakteru, ale nie mniej interesująca byłaby prezentacja ich stereotypowych portretów fizycznych (mogłaby to być wspaniała galeria postaci) czy też sposobów spędzania przez nich wolnego czasu - niech byłyby to opisy partyjnych bankietów, polowań czy bali, których tak wiele swego czasu krążyło wśród ludzi. Oczywiście, podobne badania nic byłyby już analizowaną przez Kowalskiego ideologią potoczną "Solidarności", chociaż mogłyby dodać do niej wiele interesujących szczegółów. Badania takie musiałyby się jednak oprzeć na innej bazie materiałowej niż baza autora Krytyki solidarn(),~ciowego rozumu. �239 Interesująca by/aby też prezentacja przeciwstawnego dla ideologii "Solidarności" potocznego myślenia ludzi z obozu tamtejszej władzy. Na końeu chcialbym zaznaczyć, że pracę S. Kowalskiego uważam za niezbędną lekturę dla tych, którzy zajmują się kulturą współczesnej Polski. W sposób oczywisty powinna stać się ona obowiązującą dla socjologów. Powinni ją także zauważyć etnografowie. Wystarczy zwrócić uwagę na fakt, że we współczesnej sztuce ludowej czy folklorze pojawiają się często symbole, elementy, nieraz cale tematy inspirowane bezpośrednio historią "Solidarności", a Krytyka solidarnościowego rozumu niewątpliwie w sposób jasny i precyzyjny pozwala lepiej zrozumieć fenomen solidarnościowej ideologii, do której odwołują się, a zarazem ją kształtują, współcześni Polacy. Ideologii, bez której znajomości niezrozumiałe wydać się mogą procesy zachodzące współcześnie w polskim społeczeństwie. Hubert The Culture-Bound Syndromes. Folk Illnesses of Psychiatric by R. C. Simons and C. C. Hughes, O. Reidel Publishing Culture and Disorder, and Depression. Studies in the Anthropology and Anthropological Company, Oordrecht and Cross-Cultural ed. by A. Kleinman and B. Good, University of California Czachowski Interest, ed. 1985, ss. 516; Psychiatry of Affect Press, Berkeley 1985, ss. 535. Problematyka z pogranicza antropologii, psychologii i psychiatrii jest od dawna przedmiotem zainteresowania badaczy. W ostatnich dziesięcioleciach intensywne studia z tej dziedziny doprowadzi/y do wyłonienia się takich subdyscyplin (czy interdyscyplin), jak antropologia psychiatryczna czy psychiatria międzykulturowa. Właśnie w przypadku chorób, którymi interesują się psychiatrzy najwyraźniej ujawniły się kulturowe uwarunkowania ich wyodrębniania, etiologii i leczenia. W związku z tym utworzono termin "syndromy uwarunkowane kulturowo" (culture-bound syndromes) na określenie takich zestawów symptomów, które w różnych kulturach mają różne znaczenie i nie posiadają odpowiedników w zachodniej, biomedycznej systematyce jednostek chorobowych. Zainteresowanie tym zagadnieniem wiąże się z problemami praktycznymi: czy zachodnie kategorie analityczne mogą być stosowane przez psychiatrów do badania syndromów chorobowych występujących w innych kulturach oraz w międzykulturowej praktyce leczniczej (traktuje o tym m.in. interesująca książka E. F. Torrey'a, przełożona na język polski, Czarownicy i psychiatrzy, Warszawa 1981). Okazuje się, że symptomy uznawane przez medycynę zachodnią za przejaw choroby psychicznej, w innych kulturach mogą nie być uważane za oznaki choroby, a nawet bywają wartościowane dodatnio. Także przyjmowane implicite jako uniwersalne rozróżnienie między chorobami umysłu i ciała nie występuje w większości kultur. Problematyka ta mieści się ponadto w szerszym kontekście sporu między przedstawicielami podejścia relatywistycznego i uniwersalistycznego, wiąże się z kwestią przekładalności pojęć badanych kultur na język własnej kultury. Książka The Culture-Bound Syndromes ... jest jakby podsumowaniem wielkiej kariery tytułowego terminu, a jednocześnie zwraca uwagę na jego słabe strony, ograniczające dalsze jego stosowanie. Obszerna praca składa się z artykułów napisanych przez 30 autorów. Niektóre z tych artykułów to już pozycje klasyczne, inne przedrukowano z nowszych publikacji, część napisano specjalnie do tego tomu. Nie sposób omawiać tutaj treści poszczególnych artykułów przedstawiających różne ludowe syndromy, takie jak latah w Malezji i na Filipinach, amok w Malezji i Indonezji, koro w Chinach i Malezji, czy susto w Ameryce Łacińskiej. Przez całą książkę przewija się problem przekładalności tych syndromów na kategorie diagnostyczne używane w psychiatrii. C. C. Hughes w części wprowadzającej omawia różne stanowiska odnośnie do tego problemu, od �240 skrajnie relatywistycznego, poprzez różne wersje podejścia umiarkowanie relatywistycznego, aż do stanowiska stwierdzającego uniwersalność standardowych kategorii diagnostycznych stosowanych w psychiatrii. Redaktorzy opowiadają się za stanowiskiem umiarkowanym, postrzegając możliwości przekładu "syndromów kulturowo uwarunkowanych" na kategorie wyróżnione w ostatniej wersji Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (OSM-III), opracowanej przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne. C. C. Hughes szczegółowo omawia cechy tego systemu klasyfikacyjnego, pozwalające, jego zdaniem, przckraczać granice kulturowe: ateoretyczne podejście w odniesieniu do etiologii, opisowe traktowanie symptomów, z naciskiem na łatwe do zidentyfikowania symptomy zachowaniowe, możliwość tworzenia złożonych konstruktów diagnostycznych w miejsce pojedynczej diagnozy, procesualną koncepcję choroby, z podkreśleniem płynności granicy między zaburzeniem i "dobrym samopoczuciem". Z powyższym zagadnienicm wiąże się także kolejny przedmiot sporu: jaka jest rola podłoża neurofizjologicznego w "syndromach uwarunkowanych kulturowo". Autorzy podjęli próbę zbadania wpływu czynników biologicznych i kulturowych na wykształcenie się poszczególnych syndromów. Rezultaty odzwierciedla podział tomu na trzy główne części: pierwszą, traktującą o tych chorobach ludowych, w których czynnik neurofizjologiczny ma ważne znaczenie; drugą, grupującą te choroby ludowe, w których czynniki kulturowe odgrywają podstawową rolę, choć przypuszczalnie również czynnik neurofizjologiczny ma pewne znaczenie; trzecią, dotyczącą chorób ludowych. których zdaniem autorów nie należałoby zaliczać do syndromów typu psychiatrycznego. Generalnie, postuluje się w tym tomie uwzględnienie zarówno jednego, jak i drugiego rodzaju czynników i połączenie wysiłków przedstawicieli różnych dyscyplin dla wyjaśnienia ich oddziaływania. Sporo miejsca poświęcono w książce samemu terminowi "syndromy kulturowo uwarunkowane". Redaktorzy wskazują na jego wieloznaczność. Czasem jest on używany w znaczeniu "specyficzny dla danej kultury", ale, jak wskazuje literatura, analogiczne zespoły symptomów pojawiają się niekiedy w różnych kulturach (np. odpowiednik malajskiego i filipińskiego latah - zwany imu, występuje u Ajnów). Jeśli natomiast rozumieć omawiany tcrmin jako wskazanie na ścisły związek tych syndromów z ich środowiskiem kulturowym, to błędne jest ich oddzielcnic od innych chorób ludowych, na które również wywiera wpływ kultura. R. C. Simons wskazuje także na etnocentryzm zawarty w tej kategorii. Wydziela ona zjawiska, dla których wspólny ma być fakt, że występują one poza zachodnim społeczeństwem. Ale to założcnic jcst błędne, bowiem i w społeczeństwach zachodnich można znaleźć przykłady "syndromów uwarunkowanych kulturowo". Mimo owych usterek, redaktorzy zachowują ten termin jako szeroko stosowany w literaturze przedmiotu, proponując jednak ograniczenie go wyłącznie do zaburzeń typu psychiatrycznego (i w związku z tym wyłączenie z jego zakresu np. susto). Wówczas "syndromy uwarunkowane kulturowo" stanowiłyby fragment szerszej kategorii: chorób ludowych (Jólk illnesses). Takie ograniczenie, przyjęte zapewne ze względów praktycznych (wydzielenie tych chorób, które są obiektem zainteresowania psychiatrów), nie wydaje się jednak uzasadnione, skoro te inne choroby również są uwarunkowane kulturowo, a ponadto, na co zwracają uwagę sami autorzy, rozróżnienie soma/psyche jest charakterystyczne dla zachodniej wizji świata, obce natomiast innym kulturom. Propozycją autorów jest tak7.e wyodrębnienie większych zespołów, grupujących syndromy o analogicznych symptomach, występujące w różnych kulturach. R. C. Simons nazwał je taksonami. Według owych taksonów ułożone są artykuły w poszczególnych częściach pracy. Dodać należy, że książkę uzupełnia bardzo użyteczny słownik (autorstwa C. C. Hughesa) "syndromów uwarunkowanych kulturowo" wraz z obszcrną bibliografią. Druga z omawianych książek - Culture and Depression ... , dotyczy tej samej problematyki, ujętej wszakże od innej strony. Punktem wyjścia nie są tu ludowe syndromy, lecz jednostka chorobowa wyróżniana w psychiatrii - depresja. Wzmożone zainteresowanie międzykulturowymi studiami nad depresją przypada na lata 70-80. Depresja, choć jest jedną z najdawniej znanych w psychiatrii dolcgliwości psychicznych, ci"glc jest przedmiotem sporów specjalistów. Pojęcie depresji odnoszone jest czasem do samopo- �241 czucia, czasem do pos7,czególnych symptomów bądź do całego syndromu dolegliwości, Teorie wyjaśniające etiologir,: i cechy depresji wskazują na oddziaływanie mechanizmów genetycznyeh, biochemicznych, psychodynamicznych, behawioralnych i kulturowych, Problemy dotyczące pojęcia depresji komplikują się jeszcze bardziej, gdy przekraczamy bariery kulturowe, Przegląd obszernej literatury na temat depresji pokazuje, że w różnych kulturach wyraża się ona w różny sposób, Na przykład w obrazie depresji w nie-zachodnich kulturach nie występują z reguły takie charakterystyczne dla depresji w kulturze zachodniej symptomy, jak poczucie winy i samooskarżanie się, Składnik dcpresji, jakim jest dysforia (smutek, poczucie bcznadziejności, brak radości życia), w niektórych społeczeństwach jest wartościowany dodatnio, Na przykład dla buddystów dysforia jest pierwszym krokiem na drodze do zbawienia, Wielkie zróżnicowanie postaei występowania depresji doprowadziło niektórych badaczy do wniosku, że w istocie w wielu społeczeństwach nie istnieje odpowiednik depresji w zachodnim rozumieniu, Natomiast inni badacze, szczególnie psychiatrzy, uznają depresję za zjawisko uniwersalne, polegające po prostu na zaburzeniu równowagi pro<.:esówchemicznych w organizmie, Jednak ten biomedyczny paradygmat okazał się nieprzydatny w badaniach międzykulturowych, Stanowisko pośrednie wiąże się z próbami zbadania, co w doświadczaniu i wyrażaniu dolegliwości typu depresji jest uniwersalne, a co uwarunkowane kulturowo, Autorzy omawianej książki zwracają uwagę na słabości zarówno skrajnie uniwersalistycznego stanowiska psychiatrów, jak i skrajnie relatywistycznego podejścia wielu antropologów, Postulują zatem przekraczanie baricr międzydyscyplinarnych, które według nich są znaczącą przeszkodą w postępie badań nad zaburzeniami psychicznymi i depresją w szczególności, Za takie pożyteczne forum dialogu między antropologami, psychologami i psychiatrami zainteresowanymi problemami psychiatrii międzykulturowej można uznać Culture and Depression", Poszczególne artykuły pokazuj" jak różnorodnie interpretowane jest i organizowane spolecznic uczucie dysforii w różnych kulturach, Szczegółowe badania oparte na pracy etnograficznej, a także klinicznej i epidemiologicznej starają się naświetlić rolę kultury w kształtowaniu zaburzeń depresyjnych w różnych środowiskach kulturowych, m.in, na Nowej Gwinei, Sri Lance, w Chinach, Iranie, u Indian Ameryki Północnej, Omówię przykładowo dwa z tych artykułów, choć wszystkie są godne uwagi, Badania Il Gooda, M, DelVecchio Good i R, Moradiego nad interpretacją choroby depresyjnej u Irańczyków wykazują, że smutek, żałoba, rozpacz, to emocje o centralnym znaczeniu dla irańskiego etosu, emocje posiadające sens symboliczny, Tragedia, niesprawiedliwość, męczelistwo, to tematy podstawowe w iraliskiej filozofii, historii, religii, Dla szyitów irańskich głęboki żal, smutek jest doświadczeniem religijnym, a więc zdolność odczuwania dysforii jest wartościowana dodatnio jako wyznacznik glębi osobowości, Jednakże Irańczycy odróżniają od tego rodzaju smutku dcpresję ~ /uj/'(jhali, i w tym przypadku szukają pomocy lekarza, Depresja jest wszakże artykułowana i interpretowana w specyficzny sposób, odmienny niż w kulturze zachodniej, Do jej symptomów nalcży poczucie smutku i żalu związane z utratą kogoś bliskiego, rozpacz z powodu życiowych problemów. np, biedy, niepokój wynikający z konfiiktów międzyludzkich, ponadto rozmaite dolegliwości somatyczne, Wszystkie te odczucia mają specyficzne kulturowe znaczenie i uproszczeniem jest ich izolowanie jako oddzielnych psychiatrycznych symptomów, Innym, interesującym przykładem połączenia badań antropologicznych z klinicznymi badaniami psychiatrycznymi, jest studium A. i ], Kleinman nad zaburzeniami depresyjnymi u Chińczyków, Ilustruje ono tezę, że doświadczenie i sposób konceptualizacji negatywnych emocji wiążą się z systemami władzy, Wnioskując z wywiadów przeprowadzanych z pacjentami, autorzy stwierdzają, że traumatyczne doświadczenia rewolucji kulturalnej przyczyniły się do odczuwania wykorzenienia, niepewności. alienacji, osłabienia poczucia własnej wartości. Autorzy zwracają również uwagę na fakt ignorowania we współczesnej medycynie chińskiej tradycyjnego nacisku na przyczynowość psychosomatyczną, Pomija się psychologiczne i społeczne aspekty chorób, w tym :lepresji, uznając jedynie przyczyny fizjologiczne, Zaprzeczenie, jakoby we współczesnych Chinach LuJ t. LXXV �242 istniała dysforia w sensie społecznym, jest, według A. i J. Kleinman, "neutralną i bezpieczną pozycją w kontekście ideologicznym, w którym depresja ma potencjalnie niebezpieczne implikacje polityczne". Redaktorzy tomu podkreślają, że biologiczny komponent deprcsji jest ważny i nie można go pomijać, ale jednocześnie należy pamiętać, że jej wyraz jest kształtowany kulturowo. Depresji nie można wyjaśnić ani odwołując się wyłącznie do uniwersalnego substratu, ani też jedynie do specyficznych warunków kulturowych. Obie przedstawione tutaj prace mogą być interesujące dla antropologów zajmujących się medycyną i psychologią, dla psychologów i psychiatrów wykraczających poza granice własnej kultury. Obie książki stanowią poważny wkład do antropologii medycznej i psychiatrii międzykulturowej. Znaczące jest, że obie ukazały się w tym samym czasie, w kulminacyjnym okresie dyskusji nad ograniczeniami i możliwościami psychiatrii transkulturowej. Autorzy jednej i drugiej pozycji zajmują przy tym zbliżone stanowisko w stosunku do omawianych problemów. Dodać trzeba, że książki te ukazały się w ramach dwóch ważnych serii prezentujących dorobek z zakresu antropologii medycznej: pierwsza w serii Culture, Illness and Healing (pod redakcją A. Kleinmana), druga w serii Comparative Studies of Health Systems and Medical Care (pod red. C. Leslie). Danuta Włodzimierz 1990, ss. 157. Piątkowski, Spotkania z inną medycyną, Wydawnictwo Penkala-Gawęda Lubelskie, Lubiin Omawiana książka zainteresuje na pewno badaczy zajmujących się problematyką z zakresu antropologii medycznej i socjologii medycyny. Adresowana jest ona również do szerszego kręgu czytelników, dzięki jasnemu, przystępnemu wykładowi i przejrzystej, nie przeładowanej przypisami, formie. Medycyna komplementarna (inaczej: alternatywna, niekonwencjonalna, nieoficjalna) cieszy się obecnie dużym powodzeniem, tak w Polsce, jak i w innych krajach. Pozostaje jednak, szczególnie u nas, słabo zbadana. Istnieje stosunkowo obszerna, choć w większości przyczynkarska, literatura etnograficzna na temat lecznictwa ludowego, zwłaszcza z końca XIX i początku XX wieku. Brakuje natomiast opracowań dotyczących współczesnych niekonwencjonalnych praktyk leczniczych nie ludowego pochodzenia. Zainteresowany czytelnik może znaleźć książki, broszury, liczne czasopisma zawierające praktyczne porady na temat stosowania takich czy innych metod medycyny niekonwencjonalnej, adresy bioenergoterapeutów czy zielarzy, bądź też informacje samych praktyków owej "innej medycyny" o ich sposobach terapii. Trudno jednak napotkać prace, które przedstawiałyby medycynę komplementarną jako specyficzne zjawisko kulturowe, próbowały wyjaśnić przyczyny jej popularności; brakuje prac zarówno stricte naukowych, jak i popularnonaukowych, które pozwoliłyby tzw. "szaremu czytelnikowi", zasypywancmu wiadomościami o rozmaitych cudotwórcach, spojrzeć z pewnego dystansu na te zjawiska. Książkę W. Piątkowskiego można uznać za pierwszą poważną pozycję próbującą choć po części wypełnić tę lukę. Autor jest socjologiem medycyny, interesuje się lecznictwem niekonwencjonalnymjuż od dłuższego czasu, opublikował szereg opracowań na ten temat (artykuły, książeczki z serii "Nauka dla Wszystkich"). Prezentowana książka omawia systematycznie różne formy "innej medycyny" w Polsce, w przekroju historycznym (choć autor podaje również porównawcze dane dotyczące niekonwencjonalnego lecznictwa w krajach zachodnioeuropejskich). Szczególnie warta podkreślenia jest próba uporządkowania bardzo dotąd nieustabilizowanej terminologii, zawarta w rozdziale pierwszym. �243 Kolejne cztery rozdziały pracy poświęcone są: "lecznictwu niemedycznemu" w Polsce od "okresu pierwotnego" do końca wieku XIX, charakterystyce nieprofesjonalnych terapeutów tego okresu, niekonwencjonalnym mctodom Icczenia w XX wieku i terapeutom XX-wiecznym, z uwzględnieniem współczesnych healerów. Następny rozdział przedstawia wyniki wstępnych badałl socjologicznych i psychologicznych nad samolecznictwem, lecznictwem ludowym oraz praktykami uzdrowicieli (przede wszystkim Clive'a Harrisa). Kolejny, krótki rozdział daje porównawczy zarys sytuacji lecznictwa niekonwencjonalnego w Europie Zachodniej. W końcowej części pracy autor omawia podstawowe cechy niektórych, wybranych metod niekonwencjonalnego leczenia, m.in. akupunktury, chiropraktyki i osteopatii, mesmeryzmu, homeopatii, naturopatii, ziołolecznictwa. Książka zaopatrzona jest w tabelę systematyzującą w przejrzystej formie cechy poszczególnych wyróżnionych przez autora rodzajów "lecznictwa niemedycznego", w zestaw fotografii, bibliografię oraz krótkie streszczenie w języku angielskim. W. Piątkowski proponuje na określenie omawianego zakresu zagadnień termin: "lecznictwo niemedyczne". Przeciwstawia się stosowaniu terminu "medycyna", twierdząc, że takie cechy medycyny naukowej, jak rozbudowana wiedza oparta głównie na eksperymencie, doskonalenie teorii, ciągła weryfikacja metod i technik, odróżniają jakościowo medycynę od "lecznictwa niemedycznego". Sam jednak zwraca uwagę, że niemożliwe jest wyznaczenie ścisłej granicy między nimi, że "na różnych etapach (... ) rozwoju nauk medycznych przedstawiciele nauki i sztuki lekarskiej (... ) arbitralnie wyznaczali linię podziału między tym, co jest medycyną (nauką), a co medycyną nie jest" (s. 16). Zmienność historyczna zakresu medycyny naukowej przejawia się również obecnie w postępującej akceptacji niektórych środków (zwłaszcza roślinnych) medycyny ludowej a nawet całych gałęzi terapii niekonwencjonalnych, czego najlepszym przykładem jest akupunktura. Coraz silniejsza jest w środowisku medycznym tendencja do zacierania przedziałów między medycyną naukową i praktykami niekonwencjonalnymi (nurt "medycyny naturalnej" czy "holistycznej"), wydaje się więc, że nic ma potrzeby tak rygorystycznego oddzielania terminologicznego tych dziedzin. Tym bardziej nie jest to uzasadnione z punktu widzenia etnologa, który nie rezygnuje przecież z używania terminów "prawo ludowe" czy ,.ekonomia społeczeństw pierwotnych", choć zdaje sobie sprawę z jakościowych różnic między prawem czy ekonomią w różnych typach społeczeństw. Dodatkowym argumentem może tu być uzus językowy. Człon drugi proponowanego przez autora terminu wydaje się niezręczny. Występuje tu podwójna negacja - omówiona wyżej negacja użycia terminu medycyna w stosunku do dziedziny praktyk niekonwencjonalnych zostaje wzmocniona przez wprowadzenie przymiotnika "niemedyczne". To dodatkowe, a niepotrzebne już chyba "obwarowanie" wynika zapewne z rygorystycznej postawy autora. Proponowałabym raczej określenie: medycyna (lub, jak chciałby autor, lecznictwo) komplementarna, wskazujące na uzupełniający jej charakter w stosunku do medycyny oficjalnej. W. Piątkowski pisze (s. 115), że być może w przyszłości "pojawi się potrzeba wprowadzenia nowego pojęcia «lecznictwo komplementarne»" w miejsce terminu "Iecznictwo niemedyczne", ale wymaga to głębokich zmian w świadomości zdrowotnej i systemie opieki medycznej. Uważam, że już obecnie uprawnione jest nazywanie tej "innej" medycyny komplementarną, bo chociaż nie jest nią zapewne z punktu widzenia większości przedstawicieli medycyny oficjalnej, to dla pacjentów stanowi właśnie uzupełnienie leczenia w placówkach służby zdrowia. Posługując się jako kryterium klasyfikacji cechami terapeutów i stosowanych przez nich terapii (s. 18), autor wyróżnił trzy formy czy rodzaje "Iecznictwa niemedycznego" : samolecznictwo, lecznictwo ludowe i praktyki lecznicze uzdrowicieli. Podział ten, którego punkt wyjścia jest typowo socjologiczny, skupiający się na zachowaniach, ma jednak pewne słabości, szczególnie w odniesieniu do lecznictwa ludowego. To ostatnie zostało oddzielone od samolecznictwa. Tymczasem samolecznictwo stanowi ważną część lecznictwa ludowego, którego nie można ograniczać tylko do l)raktyk nieprofesjonalnych terapeutów, takich jak tradycyjne akuszerki - "babki", owczarze kowale, znachorzy. Trzeci z wyróżnionych przez autora członów, obejmujący m.in. bioenergoterapię, radiestezję, polarity, irydoskopię, homcopatię, nastręcza szczególnych trudności ter- �244 minologicznych. W. Piątkowski proponuje opisowe określenie: "praktyki lecznicze uzdrowicieli". Jednak poszczególne dziedziny tego rodzaju lecznictwa obejmują nic tylko praktyki, ale i towarzyszącą im wiedzę. Ponadto pokrewne wymienionym wyżej terapiom są pewne praktyki samolecznicze (i profilaktyczne), takie jak akupresura czy relleksoterapia, ćwiczenia zdrowotne, dietetyka (np. makrobiotyka, wegetarianizm). Można by się zastanowić nad zastosowaniem do tego szerokiego kompleksu zjawisk terminu "medycyna nieortodoksyjna". Wskazuje on na niezgodność z doktryną medycyny oficjalnej, a jednocześnie pewne poczucie więzi z nią. Przyjęty układ książki powoduje, że występują w niej niekiedy powtórzenia. Wynikają one częściowo z wydzielenia osobnych rozdziałów poświęconych rozwojowi "lecznictwa niemedycznego" i nieprofesjonałnym terapeutom. Stąd np. w ostatniej części rozdziału 5. poświęconej healerom powtarzają się pewne wiadomości z rozdziału 4. Ponadto rozdział 8. wydaje się jakby "doczepiony". Autor pisze, że poda w nim informacje o niektórych niekonwencjonalnych praktykach, których założeń nie przedstawił poprzednio. Tymczasem informacje np. o chiropraktyce i osteopatii, mesmeryzmie, homeopatii czy naturopatii zostały jUi: dość szeroko zaprezentowane w końcowej partii rozdziału 3., gdzie mowa o dziewiętnastowiecznych uzdrowicielach. Prawdopodobnie lepszym wyjściem byłoby zamieszczenie, zamiast ostatniego, 8. rozdziału, aneksu zawierającego charakterystykę poszczególnych terapii komplementarnych. Wspomnijmy jeszcze, że dla etnologa nieuzasadnione jest ujmowanie w cudzysłów słowa wiedza w kontekście lecznictwa łudowego. Takie traktowanie wiedzy ludowej wynika z przyjętej przez autora perspektywy biomedycznej; w tym ujęciu tylko zbiór twierdzeń naukowych zasługuje na miano wiedzy (bez cudzysłowu). Wszystkie te uwagi, dotyczące przede wszystkim tak dyskusyjnych spraw terminologicznych, nie podważają wartości pracy, którą można uznać za pionierską próbę usystematyzowania wiadomości o różnorodnych dziedzinach łecznictwa niekonwencjonalnego. Słuszne jest łączne ujęcie przez autora lecznictwa łudowego i praktyk uzdrowicieli jako różnych form "innej" medycyny, tym bardziej, że współcześnie ich wzajemne oddziaływanie jest bardzo silne. Cenne jest (choć z konieczności skrótowe) historyczne potraktowanie tematu, tak rzadkie w pracach pisanych przez socjologów. Autor przytacza interesujące wyniki pilotażowych badań, zastanawia się nad czynnikami wpływającymi na popularność praktyk nickonwencjonalnych. Wskazuje m.in. na znaczenie "potrzeb ekspresywnych", dobrze zaspokajanych przez znachorów i healerów. Zwraca uwagę na ważne kwestie etyczne związane z badaniem problemów tak ściśle związanych ze zdrowiem i życiem człowieka. Podkreśla także szersze społeczne znaczenie dalszych, pogłębionych badań nad omawianym zespołem zagadnień i konieczność interdyscyplinarnej współpracy w tym zakresie. Książkę można zatem polecić przedstawicielom nauk społecznych a także nauk medycznych zainteresowanym problemami medycyny komplementarnej. Danuta Penkala-Gawfcka Mirosława Drozd - Pi a sec k a, Ziemia w społeczności wiejskiej. Studium wo-wschodniego Mazowsza (koniec XłX i XX wiek), Warszawa 1991, ss. 178. wsi południo- Zacznę od stwierdzenia, że jest to książka niezwykle interesująca i wypełnia wyraźną lukę w opracowaniach problemu. Autorka pracę tę poświęca tematyce nie często podejmowanej przez współczesną etnografię - stosunkowi do ziemi i jego przemianom wśród mieszkańców wsi, i to w szerokiej perspektywie historycznej, wybierając jako obszar egzemplifikacji południowo-wschodnie Mazowsze (choć może bardziej precyzyjnie można określić teren ten jako dorzecze Świdra). Ukazanie historycznych przeobrażeń stosunku chłopa do ziemi wymaga sięgnięcia do podstawowego aktu prawnego jakim było w XIX wieku uwłaszczenie (dla b. zaboru rosyj- �245 skiego r. 1864). Tak więc dla przełomu XIX/XX wieku autorka konstruuje model tradycyjny, określając go nominalnym, wykorzystując w tym celu źródła historyczne i bardzo liczne, ogólne opracowania tematu (Fr. Bujak, 1. Chałasiński, SI. Czarnowski, K. Dobrowolski) oraz pamiętniki chłopskie (J. Słomka). Tak skonstruowany model agrocentryczny odpowiada obrazowi wsi polskiej końca XIX i pocz. XX wieku. W tym czasie, ledwo uzyskana aktem uwłaszczeniowym ziemia, stanowi podstawowy element strukturotwórczy chłopskiego systemu społeczno-ekonomicznego i kulturowego. Można wyróżnić kilka aspektów porządkujących stosunek chłopa do ziemi: ziemia jako warsztat pracy, ziemia jako podstawa utrzymania rodziny chłopskiej, ziemia jako podstawa prestiżu i statusu społecznego. Po wyodrębnieniu istotnych etapów przełomowych w procesie zmian, autorka konstruuje odpowiednie dla danych okresów modele (w oparciu o literaturę: Br. Jaworska, K. Dobrowolski, E. Jagiello-Łysiowa, J. Turowski, R. Turski, Pamiętniki Młodego Pokolenia Chłopów itp.). Przedstawione pytania badawcze dotyczą motywacji i uwarunkowań zachodzących przeobrażeń. Najważniejsze, mające charakter ogólny, to pytanie o zmiany stosunku chłopów do ziemi jako własności i warsztatu. Następne pytania są już uszczegółowiające. Dotyczą one: roli podłoża historycznego, aktów normatywnych, czynników instrumentalnych (ustawy państwowe) oraz rynku pracy w regionie. Ważne pytanie dotyczy wartości przypisywanych ziemi w sytuacjach konniktowych. We wstępie autorka wyróżnia również i charakteryzuje czynniki, mające pomóc w interpretacji zmieniającego się stosunku do ziemi. Jest to charakterystyka społeczności lokalnych i rodzin (rodzaj stosunków i więzi rodzinnych i sąsiedzkich, struktura społeczno-gospodarcza, charakter gospodarki, stopień jej mechanizacji, plany inwestycyjne, możliwości pracy poza gospodarką, sposób przejęcia ziemi, stosunek do komasacji itp.). Charakteryzując warsztat badawczy autorki trzeba podkreślić jego wielostronność. Analiza tego prawie półtorawiekowego okresu oparta została na wielorakich żródłach. Mamy tu więc do czynienia ze źródłami historycznymi (nadania uwłaszczeniowe, zapisy katastralne, księgi sądowe itp.), opracowaniami dotyczącymi tematu badań, jak wreszcie badaniami terenowymi (źródło wywołane) - typowym narzędziem etnografa. Autorka skupia swą uwagę, jak pisałam, na Mazowszu. Szczegółowa egzemplifikacja materiałem terenowym odnosi się do 3 wsi (Woli Duckiej, Woli Karczewskiej, Woli Suwczyńskiej), a badania przeprowadzono tam dwukrotnie - w latach 1968-73 i w roku 1988. Wybór terenu uzasadnia zachowanie się na nim wielu elementów tradycyjnej kultury ludowej. Przedstawiona praca składa się ze wstępu (uzasadnienie tematu, pytania badawcze, definicje używanych pojęć i terminów, charakterystyka warsztatu badawczego, źródeł itp.) oraz 4 rozdziałów. I rozdział ma jeszcze charakter warsztatowy i zawiera charakterystykę regionu i badanych wsi (interesujące tabele). Rozdział II-IV to analiza poszczególnych aspektów stosunku do ziemi i ich przeobrażeń: II - ziemia jako warsztat pracy, a więc podstawa utrzymania, III - ziemia jako własność, oraz IV - stosunek do ziemi jako warsztatu pracy i własności w warunkach konniktowych. Pracę zamyka zakończenie, wykaz źródeł i literatury. W zakończeniu, po szczegółowej analizie, autorka zwraca uwagę na istotny współcześnie, w stosunku do ziemi, czynnik dwuzawodowości oraz wzrost postawy pragmatycznej. Podkreśla również wielofunkcyjny charakter ziemi jako wartości (ekonomiczny, społeczno-prestiżowy). Uważa, że kierunek przemian moźna określić: ziemia warsztat - ziemia własność. Wydaje się przy tym, że ziemia nie traci na wartości autotelicznej, przedmiotowej gdy jest podstawą utrzymania i warsztatem pracy. Gdy ulega zmianie wartość ziemi pozostaje jako własność (poczucie posiadania). Inne też jest poczucie wartości u migrantów ze wsi, a inne u pozostających na gospodarstwie. W tej interesującej pracy autorka nie ustrzegła się szeregu drobnych usterek i niedociągnięć. Można np. zastanawiać się nad stopniem szczegółowości postawionych na wstępie pytań: Pyta- �246 nie 1. jest ogólne i brzmi jak cel pracy, a pozostałe są bardzo szczegółowe. Przy omówieniu pojęć i terminów "do jednego worka" wrzucono takie pojęcia i kategorie badawcze, jak "wartość" czy "postawa" oraz terminy potoczne "przywódcy", "zwolennicy partii X" (tych dwu ostatnich wydaje się, że wcale nie trzeba objaśniać). Może też wydawać się zbyt dużym przeskokiem omówienie ogólnej sytuacji pouwłaszczeniowej w całej Polsce, na całym Mazowszu i przeskok do opisywanych wsi (np. s. 117). Również przy niektórych opisach szczegółowych, ilustrowanych liczbami (np. procesy o ziemię), brak porównania tych wielkości z ogólną sytuacją. Niezbyt też są dla mnie jasne schematy 2 - 4, ilustrujące postawy w konkretnej sytuacji konfliktowej. Są to jednak wszystko sprawy bardzo drobne. Praca jest niezwykle ciekawa, a cel jej: wskazanie na przemiany w stosunku chłopa do ziemi jako warsztatu i własności - a więc jednej z podstawowych wartości w tradycyjnej kulturze chłopskiej, i to w szerokim ujęciu historycznym pozwala lepiej poznać uwarunkowanie tradycyjnej kultury ludowej Mazowsza. Anna Szyfer Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Miłość ludowa. Wzory mi/o,vci wie.i:niaczej pieśni ludowej XV/II-XX wieku, PTL, Wrocław 1991, ss. 206, il. w polskiej Omawiana książka stanowi spopularyzowaną wersję rozprawy doktorskiej autorki; pominięto więc w niej szersze rozważania nad warsztatowymi aspektami analizy i jcj teoretyczno metodologicznymi podstawami. Nie umniejsza to jednak znaczncj wartości poznawczej publikacji, podejmującej intrygujące i w niepełnym dotychczas stopniu rozpoznane, zagadnienie oblicza ludowej miłości - tu ukazanej nie przez pryzmat rzeczywistych zachowań chłopskich partnerów, ale bohaterów folkloru - ludowej pieśni. Praca jest oparta na bardzo solidnych podstawach - reprezentatywnej i obszernej próbie tekstów folklorystycznych zarówno drukowanych, jak i rękopiśmiennych, historycznych i współczesnych, pochodzących z polskiego obszaru etnograficznego. Właściwie aż po lata 60. XX wieku pieśń miłosna nie stanowiła szczególnego obszaru zainteresowań folklorystów i etnografów polskich, choć zarejestrowano jej bogate zasoby. Nie w całości była udostępniana przez publikacje, czasem "poprawiana". Cenzury i autocenzury obyczajowej nie ustrzegł się i O. Kolberg, a Komisja Antropologiczna Krakowskiej AU, co można tu przypomnieć, postanowiła w 1884 roku nie drukować utworów "wyraźnie sprośnych". Nad wizją ludowej miłości zaciążyła zwłaszcza romantyczna koncepcja miłości sielankowej i sentymentalnej oraz mit chłopa - oracza, strażnika narodowych wartości. Obsceniczność niektórych tekstów traktowano bądź jako przejaw rubaszności chłopskiego humoru, bądź upadku obyczajów. Do zasadniczego przełomu w wiedzy na temat ludowego erotyku i przedstawianych przez niego cech ludowej miłości, demitologizacji funkcjonujących w tym zakresie stereotypów, przyczyniły się głównie dopiero prace współczesnych badaczy, przedc wszystkim Cz. Hernasa, odkrywcy staropolskich pieśni miłosnych oraz wnikliwe analizy J. Bartmińskiego. Podobnie jak ten ostatni, drogą strukturalnego oglądu ludowej pieśni miłosnej, podąża też autorka Mi/ości ludowej. Omówiwszy w rozdziale pierwszym, w sposób syntetyczny, dotychczasowy dorobek badawczy nad podjętym zagadnieniem, w czterech kolejnych zajmuje się głównym wątkiem swych rozważań - próbą rekonstrukcji wzorów miłości wieśniaczej zawartych w polskiej pieśni ludowej. Spośród wszystkich gatunków folkloru słownego właśnie w pieśni temat miłosny pojawia się najczęściej, jest jej głównym motywem. Traktując zbiór wszystkich ludowych pieśni miłosnych (z wyłączeniem, uwikłanych w rytualny kontekst, pieśni obrzędowych) jako jeden wielki tekst o miłości D. Wężowicz-Ziółkowska poddaje go badaniu morfologicznemu. Jego celem jest �247 odkrycie struktury paradygmatycznej systemu określającego zachowania partnerów miłości w świecie pieśniowym; zgodnie z inspiracjami Proppowskimi elementem podstawowym analizy są funkcje postaci działających, a więc przede wszystkim ludowego kochanka i kochanki. Autorkę interesuje zarówno miłość przedmałżeńska, jak i małżeńska, obrazowana przez pieśni epickie i liryczne, a także cechy ludowego seksualizmu w świetle pieśni obscenicznej. Wśród wielości tekstów prezentujących różne psychofizyczne i psychospołeczne zachowania bohaterów pieśni w sytuacjach miłosnych (nie zawsze chyba właściwie sklasyfikowanych, pieśń o wdowie ze s. 73 to pieśń o miłości małżeńskiej) wyodrębnia dwanaście funkcjonalnych wzorów miłości. Są to wzory miłości: występnej, wymuszonej, nieszczęśliwej, nie odwzajemnionej, niestałej - zdradliwej, wielkiej - tragicznej, wypróbowanej, spełnionej, wolnej - zmysłowej, cudzołożnej, ze starym małżonkiem i ze złym partnerem. Tworzą one zbiór zamknięty, określający pełny zespół schematów działań uczestników miłości w sferze ludowej pieśni; chyba najbardziej charakterystyczny jest tu fakt, iż w miłości małżeńskiej są eksponowane jedynie trzy ostatnie wzory zachowań. Równocześnie poszczególne wzory w niewielkim stopniu są powiązane ze zróżnicowaniem gatunkowym pieśni (mało zresztą dotąd uporządkowanym) - taka ścisła zależność dotyczy właściwie tylko ballady, ukazującej miłość występną. Stąd zawarta w pracy interesująca sugestia wykorzystania wyróżnionych wzorów dla celów samej klasyfikacji miłosnego folkloru pieśniowego, a także weryfikacji jego ludowego bądż nieludowego pochodzenia (skoro struktura morfologiczna pieśni ludowej ma cechy specyficzne). W każdym z wzorów inny jest krąg akcji w jaki uwikłani są ludowi kochankowie, inny jest też ich wzajemny podział kompetencji. W "Podsumowaniu" zawarta jest więc próba typologii występujących w pieśni głównych bohaterów, stanowiąca istotne uzupełnienie wcześniej dokonanych ustaleń. Te dotyczą także zagadnienia oblicza ludowego seksualizmu, przede wszystkim zaś języka (kodu) jakim folklor wyraża akt miłosnego spełnienia. Środkiem jest najczęściej metafora, wykorzystująca osiem rodzajów skojarzeń: z pracami rolnymi, gospodarskimi, rzemieślniczymi, zbieraniem owoców, tańcem i grą, jedzeniem, niszczeniem odzieży oraz kaleczeniem ciała (można je sprowadzić do dwóch: kreacji i destrukcji). Bogata jest również stosowana w obscenach symbolika męskiego i żeńskiego, nie brak w nich też wskazań na temat zasad postępowania w miłości, swoistego kodeksu seksualnego. Przedmiotem Milo,~ci ludowej jest wiedza jaką dostarcza o niej pieśniowy foklor. Ludowe pieśni nie są wprawdzie tylko literackim tekstem, a ich treści czy przesłania jedynie zespołem wyobrażeń na temat miłości w kulturze chłopskiej, bowiem sięgają do sfery rzeczywistych przekonań i praktyk, to wykorzystując jeden, specyficzny typ źródeł trudno orzec o sile tego związku. To zastrzeżenie często podnosi autorka, podkreślając, iż jej celem nie jest przedstawienie obrazu realistycznego. Rezygnując z konfrontacji z innymi źródłami (materiał etnograficzny jest dotąd słabo opracowany) stara się równocześnie o pewne uogólnienia. Na niektóre cechy ludowej miłości ujawnione w analizie folklorystycznej warto zwrócić uwagę. Wyodrębnione i zanalizowane wzory miłości wieśniaczej odsłaniają znacznie szersze niż na ogół przyjmowano spektrum emocjonalnych doznań, zachowań i postaw ludowych kochanków. Miłość w kulturze chłopskiej nie jawi się jednowymiarowo, nie jest jednoznacznie poddana jakimś nadrzędnym normom całkowitego liberalizmu czy ścisłego rygoryzmu. Bliska naturze, nie opiera się wyłącznie na zaspokajaniu biologicznych popędów, ale też niewiele tu miejsca na respektowanie zasad etyki chrześcijańskiej. Wyróżnione wzory nie tworzą jakiegoś jednego kontinuum, jest tu miejsce i na miłość skrępowaną okolicznościami i w pełni wyzwoloną, spełnioną i nie spełnioną, odwzajemnioną i nie odwzajemnioną, wypróbowaną i przypadkową, trwałą i niestałą, wreszcie przedmałżeńską, małżeńską i pozamałżeńską. Folklor nie eksponuje jednak w równym stopniu wszystkich właściwych mu rodzajów miłości; godna pieśni (to już chyba kwestia dramaturgii i poetyki) jest przede wszystkim miłość w ten czy inny sposób nieszczęśliwa (wzór miłości nieszczęśliwej, występnej, wymuszonej, nie odwzajemnionej, zdradliwej, tragicznej, ze starym i złym partnerem; świadczy o tym także statystyczna popularność wątków). �248 Miłość przedmałżeIlska i małżeIlska to dwie różne jakościowo kategorie. Ta pierwsza jest miłością kochanków, szczęśliwą lub nieszez~śliwą, ale zawsze zmierzającą do fizycznego połączenia. Jest skrywana przed otoczeniem, a wyrazem obaw dziewczyny jest leż niepożądana ciąża. Nic musi prowadzić do trwałości związku, happy endem stosunkowo rzadko stają si;; zresztą zaślubiny (użyte w analizie szeroko rozumiane pojęcie "wesela" nic jest najtrafniejszym określeniem, bardziej chodzi tu o utrwalenie związku). Ślub jest jednak idealnym i pożądanym spełnieniem miłości (wyraźna rozbieżność mi~dzy normą a wzorem). Miłość ujęta w ramy instytucjonalne zrywa więzi typu kochankowie. MałżeIlstwo to związek erotyczny, ale jednoczcśnic daleki od zasad zgodnego i szczęśliwego współżycia, partnerskiego układu ról. Miłość ludowa to przede wszystkim miłość cielesna, nie uwzględniająca (1) funkcji prokreacji. jakby samospełniająca się poprzez erotyczny kontakt. Prawic obce jcst jcj uczucie platoniczne, jest silnie zmysłowa i konkretna, najczęściej oparta na stosunkowo szybkim uzyskaniu wzajemności ze strony partnera; aktywność kochanka spotyka się tu I. współdziałaniem kochanki. Agresywność to forma zachowania niekiedy dozwolona, choć nie wartościowana pozytywnie. Seks jest podporządkowany prawom natury. ale jest sprawą intymną. Miłość wieśniacza pomimo artykułowania szeregu norm (zwłaszcza zakaz kazirodztwa i skalania zbrodni,!) odsłania też liczne rozbieżności między nimi a rzeczywistymi zachowaniami (miłość wymuszona, cudzołożna, wbrew woli rodziny). W gruncie rzeczy słabo wpisuje si~ w środowiskowe tło (przyczyną rozdzielenia kochanków są częściej czynniki pozaspołeczne niż społeczne). Akcentuje równocześnie dość wyraźnie podział partnerskich ról; mężczyzna jest stroną bardziej aktywną w działaniu o podlożu erotycznym, mniej skrępowaną zobowiązaniami i społecznymi konwenansami, w małżeIlstwie jest osobą dominującą. podporządkowany żonie staje się obiektem drwin. Folklorystyczna praca D. Wężowicz-Ziółkowskiej rozszerza naszą wiedzę o świecie erotyki w kulturze chłopskiej, jest ważnym uzupełnieniem dotychczasowych dokonaIl badawczych na ten temat, pora na liczniejsze, pogłębione studia etnologiczne, weryfik ujące zwłaszcza stereotyp ascetycznego zachowania młodzieży wiejskiej w okresie przedmałżeIlskim (nic tylko na Podhalu). Jacek Studia nad rybołówstwem w Polsce, Bednarski ToruIl 1991, ss. 187, streszczenie w języku angielskim. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu wydał w serii "Rozprawy" pracę zbiorową SlUdia w Polsce, przygotowaną przez Zakład Etnografii tejźe Uczelni. Tom zadedykowany został przez jego autorów profesor Marii Znamierowskiej-Prufferowej w sześćdziesięciolecie Jej pracy naukowej'. Dedykacja, dobór autorów i treść pracy są ściśle ze sobą powiązane. Większość artykułów została bowiem napisana przez członków interdyscyplinarnego Zespołu do Badania Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków KNE PAN, założonego pod koniec lat siedemdziesiątych i kierowanego do roku 1990 przez adresatkę dedykacji. Jednym z najważniejszych celów Zespołu, grupującego obok etnografów, archeologów, językoznawców. historyków także przedstawicieli nauk technicznych i biologicznych, jest ułatwienie jego członkom wzajemnej wymiany doświadczeń, umożliwienie szerszego, bardziej "humanistycznego" spojrzenia na rybołówstwo, wykraczającego poza ramy uprawianych przez nich dyscyplin nauki. Prezentowany tom, opatrzony wstępem przez Teresę Karwicką, zawiera artykuły: - Mariana Rulcwicza, stawiającego na podstawie analizy bogatego materiału wykopaliskowego (ponad dwa tysiące obiektów, w tym kilkadziesiąt pływaków do sieci, znakowanych merkarni), a także pewnych analogii historyczno-etnograficznych, hipotezę o pojawieniu si~ już nad rybołówstwem , Adresatka dedykacji zmarla dwa lata po tym jubileuszu. w roku 1990. �249 okresie X-XIII wieku zalążków pomorskich maszoperii rybackich. (Nie negując toku rozumowania autora, należy jcdnak do jego hipotezy podejść bardzo ostrożnie - wnioskowanie o faktach społecznych na podstawic materiału archcologicznego i domniemanych analogiach z późniejszych wieków jest zawszc niczmiernie ryzykowne); - Jadwigi Kucharskiej, przcprowadzającej porównawczą analizę dynamicznych elementów w strukturach tradycyjnych zespołów połowowych rybaków kaszubskich (maszoperiach) i podobnych organizacjach w Finlandii; - Jerzego Litwina, przcdstawiającego zmiany w konstrukcji śródlądowych, dłubanych i klepkowych łodzi kaszubskich, ze szczególnym uwzględnieniem bardzo rzadkiej w Europie budowy dna z desck układanych poprzccznie, charakterystycznej dla środkowej części Pojezierza Kaszubskicgo, a spotykancj również nad Wisłoką i na Łużycach (autor sugeruje niezależne powstanic tcj konstrukcji w każdym zc wskazanych rejonów); - Aleksandra Celarka, omawiającego budowę barkasów z Zalewu Wiślanego, sposoby żeglowania na nich i prowadzenia połowów; przedstawiającego próby rozprzestrzenienia tych łodzi na Zatokę Pucką i Zalew Szczeciński, zwracającego przy tym uwagę na kontekst etniczny zjawiska (Prusowie, Niemcy, Polacy) - artykuł, podobnie jak poprzedni, zaopatrzony w dobrze dobrane i czytelne rysunki; Wacława Odyńca, komentującego "Obrót XV" szesnastowiecznego poematu Tomasza Bielawskiego jako żródło historyczne do badań nad rybołówstwem Prus Królewskich; - Aleksandra Nyrka, pokazującego w kontekście historyczno-geograficznym (zmiany politycznc i społcczne, rozwój nauki) proccs przechodzenia na dzicwiętnastowiecznym Śląsku od chowu do hodowli ryb stawowych; " - Wojciecha Olszewskiego, analizującego genezę łowienia przez wędkarzy polskich na sztuczne przynęty (błystki "Ietnie" i pod lodowe, sztuczne muchy); - Janusza Zauchy, wskazującego na konieczność i możliwości zwiększenia selektywności poszczególnych grup narzędzi używanych we współczesnym polskim rybołówstwie morskim, w świetle aktualnic prowadzonych badań naukowych; - Zygmunta Kłodnickiego, analizującego treść i zakres wiedzy polskich rybaków śródlądowych o życiu ryb, jej zróżnicowanie w poszczególnych grupach łowiących i wpływ na stosowane mctody połowu; - Janusza Sługockiego, zestawiającego w krótkim, zwartym rysie fakty z zakresu polskiego prawa o rybołówstwie od średniowiecza do czasów współczesnych; Kazimierza Siudzińskiego, przedstawiającego historię polskich badań oceanograficzno-biologicznych od roku 1500 do czasów współczesnych. (Ta, największa objętościowo praca tomu, jest ze względu na obszerność tematu bardzo syntetyczna, ale i dokładna - wskazuje na najważniejsze nazwiska, instytucje, tematy i osiągnięcia badawcze); - Anny Kowalskicj i Jerzcgo Maciejewskiego, omawiających założenia dialektologiczne i leksykograficznc, przygotowywanego przez wymieniony na wstępie Zespół, słownika rybołówstwa tradycyjncgo w Polsce. Autorzy Studiów ... są przedstawicielami wielu dyscyplin naukowych (etnografii, archeologii, historii, prawa, językoznawstwa, nautologii, technologii rybołówstwa przemysłowego). Ich prace prezcntują zróżnicowane podejście badawczc, niejednakowy poziom ogólności, znaczny rozrzut tcmatyczny i czasowy. Z tych właśnie powodów o układzie tomu (nie stanowiącego zwartej całości) przesądziły nic względy merytoryczne, a alfabetyczny układ nazwisk autorów. To z pewnością najsłabsza strona Studiów .... Trzyletni cykl wydawniczy i kiepski druk zdjęć również nie dodały im wartości. Jakie mogą być wobec tego korzyści naukowe z omawianej pracy? Niewątpliwie należy tu podkrcślić właśnie wielostronne spojrzenie na działalność łowiącego człowieka, uwypuklające związki między rybołówstwem dawnym a współczesnym (także przemysłowym), ukazujące wielość zagadnień szczegółowych związanych z omawianą problematyką, wreszcie możliwości zastosowaw �250 nia różnych rozwiązań metodologicznych. Wskazują przy tym SWl}ia ... na zakres zainteresowań najaktywniejszych polskich badaczy kulturowych aspektów rybołówstwa. Dotychczasowa współpraca członków Zespołu do Badania Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków, przybierająca najczęściej formę wzajemnej wymiany doświadczeń, zdaje się potwierdzać potrzebę takich interdyscyplinarnych prac. Zgodnie z wymaganiami wydawcy, wszystkie artykuły to prace oryginalne, napisane specjalnie do tego tomu. Niemal wszystkie wnoszą nowe ustalenia badawcze lub interpretacyjne. Wartość pozostałych zaś (zarys historii polskiego prawa o rybołówstwie i polskich badań oceanograficzno-biologicznych) tkwi głównie w syntetycznym ujęciu tematów, których poznanie wymagało dotąd studiowania wielu rozproszonych żródel. Te cechy powinny uczynić Studia ... istotną pomocą naukową dla badających problemy związane z polskim rybołówstwem, nie tylko humanistów. Wojciech Olszewski Władysław M a t l akow sk i, Wspomnienia z życia przeszlego i teraźniejszego (/850-1895), Z rękopisu do druku przygotował, przedmową i komentarzem opatrzył Janusz Kapuścik, Zakład Naukowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, ss. 504, il. Wydawnictwo im. Ossolińskich nawet w obecnych, tak trudnych dla ambitnej książki czasach, nie zapomina - i chwała mu za to - o licznych miłośnikach pamiętnikarstwa polskiego. Wcale już bogata seria wspomnień i pamiętników wybitnych postaci życia społecznego i kultury z XIX i XX wieku rozszerzona została o dzieło Władysława Matlakowskiego, głośnego niegdyś chirurga warszawskiego, badaczowi kultury bardziej jednak znanego z takich opracowań, jak Budownictwo ludowe na Podhalu (1892) i Zdobienie i sprzęt ludu polskiego tla Podhalu (rzecz wydana już po śmierci autora, w 1901 roku). Matlakowski był jednym z twórców i propagatorów tzw. stylu zakopiańskiego, przyczynil się też walnie do zapoczątkowania w Polsce głębszych studiów nad sztuką ludową. Wspomnienia z życia przesz/ego ... mają dość zróżnicowaną treść i formę. Pisane niemal przez całe, niezbyt zresztą długie życie, notatki, refleksje, wrażenia z podróży, nekrologi przyjaciół i nauczycieli składają się jednak na całość zwartą i wiele mówiącą o jednym z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej inteligencji w drugiej połowie XIX wieku. Część wspomnień była już zresztą wcześniej drukowana, całość ukazuje się jednak pierwszy raz, co może nieco dziwić, gdyż już za życia uchodził Matlakowski za bystrego obserwatora i znakomitego stylistę. Potwierdzają to zwłaszcza znakomite Wspomnienia z Zakopanego. Niestety, Matlakowski podzielił losy wielu wybitnych ludzi; po przedwczesnej śmierci na grużlicę zapomniano o nim do lego stopnia, że dziś przypominać trzeba podstawowe fakty z jego życia i działalności. Urodził się Władysław Matlakowski w 1850 roku w Warce nad Pilicą w rodzinie dość zamożnego chłopa, który "mając - pisze we wspomnieniach - włókę ziemi (30 morgów), 3 domki czteroizbowe w Warce, wynajmowane biedactwu żydowskiemu, i wiatrak, potrafił dać ~ sprzedając krew swoją i pot - uniwersyteckie wykształcenie 4 synom, sam nie mając 7-adnego·'. Istotnie, rzecz to niebywale rzadka w owych czasach. MalIakowski był niezwykle zdolnym i pilnym uczniem Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, szybko też po studiach zrobił karierę zawodową. Znany był również jako biegły lingwista, znał dobrze kilka języków. Część jego podróży zagranicznych, opisanych interesująco w tomie wspomnień, miała związek z działalnością zawodową. Matlakowski poznaje i wnikliwie opisuje lekarski świat Paryża i Czech, ale również daje niezwykle frapujące wrażenia z podróży jachtem po Morzu Śródziemnym (był lekarzem okrętowym), opisuje Gibraltar, Marsylię, Genuę; �251 na innym miejscu z wielkim znawstwem komentuje zbiory galerii malarstwa w Berlinie. Do najbardziej wartościowych należą wspomnienia z Ukrainy z lat osiemdziesiątych, krytyczne wobec zamieszkujących tam Polaków, ukazujące demoralizację, egoizm i brak patriotyzmu szlachty. W ogóle byl Matlakowski dość ostry w sądach, miał zdecydowane poglądy na sztukę, na życie spoleczne i moralność, co wyraźnie daje się odczuć w jego wspomnieniach. Wybitny lekarz, autor wielu wartościowych publikacji zawodowych, subtelny znawca sztuki plastycznej, był także miłośnikiem literatury. Sam pisywał opowiadania, jego listy mają duże walory literackie, wspomnienia również plasują się w czołówce tego rodzaju pisarstwa, a największym dokonaniem Matlakowskiego, uznanym do dziś, jest niezwykle dokladne, filologiczne tłumaczenie "Hamleta", poprzedzone wstępem - rodzajem komentarza do tego naj sławniejszego dzieła Szekspira. O tłumaczeniu i krytycznym rozbiorze tekstu wyraził się słynny anglista polski Władysław Tarnawski, iż jest to "dzieło pomnikowe, dzieło, jakim nie może się pochlubić żaden z narodów, bardziej od nas oddanych kultowi angielskiego pisarza". Przyznać trzeba, że nie był Matlakowski postacią tuzinkową, jego osiągnięcia na wielu polach imponują, jego zdolności zadziwiają (był także utalentowanym rysownikiem i malarzem!), ogrom pracy wykonanej podczas krótkiego i naznaczonego ciężką chorobą życia oszałamia. Postać to zaiste renesansowa, wzór pracowitości i samodyscypliny. Można nabawić się kompleksów czytając i smakując wspomnienia Władysława Matlakowskiego, lekarza, pisarza, tłumacza, znawcy i badacza sztuki, a przede wszystkim szlachetnego, uczciwego człowieka i patrioty. Ryszard Jan A. Choroszy, Huculszczyzna w literaturze polskiej, Wrocław Kantor 1991, ss. 372. Wszyscy znamy pieśń "Czerwony pas", choć niewielu wie, iż jej autorem jest Józef Korzeniowski, a właściwy tekst mówi o czerwonym płaszczu i pasie, za którym tkwi broń. Wiemy też to i owo o Hucułach, przynajmniej tyle, że nie ma dla nich życia poza połoninami, a rzuceni w doliny giną z tęsknoty. Zapytajmy jednak dziś Polaka, zwłaszcza młodego, gdzie mieszkają owi Huculi, z jaką to krainą łączymy się emocjonalnie śpiewając przy ognisku wspomnianą pieśń, a otrzymamy błędną odpowiedź, lub - co nawet bardziej prawdopodobne - nie otrzymamy żadnej. No cóż, realne Karpaty Wschodnie odsunęły się w przestrzeń mityczną; nie dla nas szumiał przez ostatnie pół wieku Prut i Czeremosz, nie dla nas tajemnice i duchy Czarnohory. A przecież, co przypomina świetna praca Jana A. Choroszy Huculszczyzna w literaturze polskiej, nie tak dawno bywało zupełnie inaczej. To właśnie Karpaty Wschodnie wcześniej dały o sobie znać w naszej literaturze narodowej niż Tatry, choć nie zaowocowało to może taką ilością dzieł pierwszorzędnych. To górale ruscy a nie tatrzańscy fascynowali w pierwszej kolejności poetów i ludoznawców. Nie tatrzańscy, a właśnie charnohorscy zbójnicy (opryszkowie) na czele z legendarnym Doboszem, wyprzedzili w czasie i sławie Janosika. O Karpatach Wschodnich pisali ich odkrywcy i badacze: Wincenty Pol, Kazimierz Władysław Wójcicki, Żegota Pauli i wielu, wielu innych, a w Burkucie pito wodę zdrojową i żętycę o dobre pół wieku wcześniej niż na Podhalu. Życie Hucułów fascynowało romantycznych poetów i nie mniej romantycznych etnografów (czasem byli to ci sami ludzie!); zdawało się potwierdzać tezę o harmonii dzikiej przyrody i człowieka, owego "szczęśliwego dzikiego", który żył na łonie natury w zgodzie z naturalną moralnością. Poglądy zmieniały się jednak, Huculi widziani nie poprzez literacką konwencję jawili się w nieco innym świetle. Ujrzano nie tylko ich barwny strój, zwyczaje, temperament, lecz także niski poziom egzystencji, niezbyt budującą moralność, ogólne zapóźnienie cywilizacyjne. Tylko przyroda Karpat Wschodnich nieodmiennie zachwycała swoją dzikością kolejne pokolenia badaczy i coraz liczniejszych turystów. Huculszczyznę opiewano wierszem i prozą, malowano �252 ją, a także - autor o tym nie wspomina, bo to temat sam w sobie - fotografowano i filmowano. Działania wojenne na Huculszczyżnie w latach 1914-1915, w których wzięła udział Ił Brygada Legionów, tocząc boje w niebywale trudnych warunkach topograficznych i klimatycznych, utrwalily obecność tych terenów w świadomości narodowej. Autor nazywa ten proces "oswojeniem przez sakralizację"; Huculszczyzna pojawia się w poezji legionowej i oczywiście w legionowej legendzie; szlaki legionowe stały się drogami pielgrzymek. Rzesze turystów i letników z całej Polski wiązały się z tym regionem patriotycznym zapałcm. Czyż dla Polaka ziemia zroszona polską krwią nie jest w naturalny sposób własna? A przecież Huculszczyzna to region zróżnicowany etnicznie i kulturowo. Trzeba jednak stwierdzić, że konflikty narodowościowe, w tym silny w II Rzeczpospolitej konflikt polsko-ukraiński, nie doprowadziły na Huculszczyżnie do poważniejszych incydentów. Była to bowiem wciąż kraina peryferyczna, zapóżniona cywilizacyjnie, zamieszkiwana w większości przez ludność pochodzenia ruskiego, lecz o słabo skrystalizowanej lub żadnej świadomości narodowej. I choć Huculszczyzna obecna jest także wyraźnie w literaturze ukraińskicj, o czym autor wspomina, to sami Huculi trwali mocno przy swej plemiennej odrębności i pasterskiej kulturze, przez co mało podatni byli na ukraińską agitację narodową. Co było potem, wiadomo. Usilne wymazywanie z pamięci narodu polskiego wspomnień o utraconych, a bliskich sercom obszarach, w tym także o Huculszczyźnie; próby wykreślenia z polskiej literatury niezliczonych dzieł tematycznie związanych z Karpatami Wschodnimi, w tym dzieł tej klasy, co tetralogia Stanisława Vincenza. Lecz przeszłości nie da się zapomnieć; dzieła literackie skazać może na zapomnienie jedynie ich mizerna jakość, nie decyzja cenzora. Niebywała kariera Huculszczyzny i Hucułów w polskiej literaturze jest faktem trwałym, choć ciągłość tej literackiej tradycji przerwana została w 1939 roku, a później mocno zahamowana Uednakże temat "huculski" był przecież obecny w literaturze emigracyjnej). O tej tradycji, o jej znaczeniu dla polskiej kultury pisze 1. A. Choroszy w książce, która stanowi prawdziwe kompendium wiedzy o przeszłości Karpat Wschodnich, daleko przekraczające ramy studium z historii literatury. Rzecz zatem do czytania i smakowania, ale także do nauki; to również przewodnik do dalszych lektur literackich i krajoznawczych. Ryszard skim Leopoldo 1. Bartolome. Danuta Łukasz, Ryszard Stemplowski, Misiones 1897-1977, PWN, Warszawa 1991, ss. 277. Stawianie Kantor wargentyń- W bujnie rozwijających się badaniach tzw. polonijnych, a w istocie etnicznych, jest WCląZ jeszcze pewna luka, której wypełnienie nie będzie ani łatwe, ani szybkie. Chodzi o wiedzę o współczesnych zbiorowościach chłopskich o polskiej genezie istniejących w Brazylii i Argentynie. Podkreślam konieczność ich poznania, określenia obecnego stanu kultury rodzimej, polskiego języka, emocjonalnej łączności z krajem przodków dlatego zwłaszcza, że brak tego rodzaju wiedzy prowadzi do powstawania błędnych, a nadzwyczaj trwałych przekonań o jakiejś nadzwyczajnej odporności polskiej tradycji w zbiorowościach emigracyjnych, odporności na wpływy zewnętrzne. Tymczasem można raczej przypuszczać, że mimo konserwatyzmu kulturowego, tak charakterystycznego dla zbiorowości chłopskich w ogóle, w Brazylii i Argentynie mamy już jedynie do czynienia z pewnymi reliktami kultury przeniesionej z Polski przez pierwsze pokolenie emigrantów, a nie - jak zdają się przypuszczać niektórzy - ze spetryfikowaną kulturą czasów osadnictwa, czyli praktycznie z końca XIX wieku, kultywowaną przez kolejne generacje. Współcześni "Polacy" w wymienionych krajach to po prostu Argentyńczycy i Brazylijczycy, a pewna ich część Uak liczna?) posiada świadomość swoich korzeni etnicznych i kulturowych, zna język polski (raczej �253 gwarę) w uproszczonej, albo nawet szczątkowej formie. Weryfikacja optymistycznych sądów o utrzymywaniu się polskiej (rodzimej) kultury w tych zbiorowościach opierać się winna nie o pobieżne i na ogół patriotyczno-tendencyjne relacje dziennikarzy, lecz o gruntowne badania o charakterze uczestniczącym. Innymi słowy, nałeży tam być i obserwować, aby zrozumieć i sensownie opisać. Praca Stowiallie w argelllyńskim Misicmes 1897-1977 jest zbiorem kilku studiów na temat osadnictwa Polaków i Rusinów (Ukraińców) na terenie pogranicza argentyńskiego. Ukazanie obu grup w ich niełatwych, antagonistycznych relacjach, od momentu osadnictwa do czasów niemal najnowszych, jest największą zaletą pracy. Polacy i Rusini osiedlający się w Misiones (Rusinów było zdaniem R. Stcmplowskicgo, redaktora całego tomu, więcej niż Polaków, wbrew dotychczasowym sądom), wywodzili się z tych samych terenów, to jest z Galicji Wschodniej, różnili się jednak znacznie pod wieloma względami, poczynając od wyznania i systemu wartości. Różnice te dawały o sobie znać zwłaszcza w początkach osadnictwa, a i dzisiaj - jak wynika ze studium L. J. Bartolome - dają się również obserwować. Omawiana praca jest w sumie niezwykle interesująca i przystępna także dla przeciętnego czytelnika, nie mającego przygotowania naukowego. Walor ten podkreślam, gdyż ostatnimi czasy wicie publikacji naukowych razi językiem hermetycznym przez co upowszechnianie pewnych informacji w społeczeństwie natrafia na trudności. Daje interesujący obraz trudu słowiańskich osadników-rolników, ukazuje obiektywnie ich rzeczywisty wkład w kształtowanie się cywilizacji regionu - uczestniczyły w tym procesie 33 grupy etniczne! - i poniekąd w budowaniu całej Argentyny. Nie zmienia to faktu, iż pozostawia znaczny niedosyt. Jest bowiem przede wszystkim pracą historyczną, rysuje początki osadnictwa, wiele mówi o gospodarce emigrantów, ale w gruncie rzeczy zatrzymuje się na czasach mocno oddalonych: rok 1947 w przypadku gospodarki, a w przypadku szkolnictwa etnicznego nawet na roku 1939 (co ma pewne uzasadnienie w administracyjnym działaniu władz). Czyli w sumie, jak większość prac o chłopskich zbiorowościach polonijnych, także i ta praca zatrzymuje się w pół drogi, nie dając odpowiedzi na pasjonujące pytanie, jak obecnie funkcjonuje badana zbiorowość, jaka jest jej tożsamość etniczna, jak prezentuje się jej kultura i czy dziedzictwo przeniesione przez pierwszych osadników z Polski trwa jeszcze i ewentualnie w jakim stanie. Nie otrzymujemy wyrażnej odpowiedzi na pytanie, jak daleko postąpiły procesy asymilacyjne w sferze języka i kultury. Wspomniany już L. J. Bartolome próbuje to i owo powiedzieć o tych sprawach i problemach w artykule " Współczesne społeczeństwo Apostoles" i chwała mu za to. Niestety jednak, choć zamieszcza wiele interesujących szczegółów i mocno okopuje się w szańcach etnologicznych teorii, opracowanie jego wydaje się bardzo powierzchowne i raczej tylko drażni apetyt czytelnika. Przyjdzie jeszcze zapewnc długo poczekać na pogłębione studium współczesnej kultury potomków chłopskich osadników z Polski w Brazylii i Argentynie. Mody w nauce się zmieniają, także w etnologii, ale wciąż chyba istnieje z.apotrzebowanie na "etnograficzne" ujęcie kultury poszczególnych zbiorowości. Bez solidnej podstawy faktograficznej wszelkie analizy etnologiczne, subtelne studia porównawcze, wszelkie próby uogólnień, zawisną w próżni. Jeszcze raz uświadamia to cenna, godna lektury, ale budząca spory niedosyt, książka o doli i niedoli Słowian w argentyńskim Misiones. Ryszard Kalltor Jarosław Rok i c ki, Wirź spoteczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej IV USA, Biblioteka Polonijna, t. 26, Wrocław- Warszawa-Kraków 1992, ss. 207. Dotychczasowe badania kultury zbiorowości emigrantów polskich w Stanach Zjednoczonych przyniosły - nie tylko w mojej opinii - raczej porażki i rozczarowania niż sukcesy. Z tym większą lIwag" należy powitać pracę, która z porażek wyciąga właściwe wnioski. Mowa o pracy J. Ro- �254 kickiego pt. Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zhi()rolVo.~ci etnicznej IV USA, wydanej w "Bibliotece Polonijnej" jako tom 26. Praca J. Rokickiego jest, wedle określenia autora, próbą "opisu i wyjasmcma przyczyn, mechanizmów i kierunków przemian więzi społecznej i kultury polskiej zbiorowości etnicznej w Stanach Zjednoczonych Ameryki". Autor jak najsłuszniej zakłada istnienie wzajemnego związku pomiędzy sposobem istnienia zbiorowości społecznej, a kształtem i treścią wytworzonej przez nią kultury. Przedmiotem jego zainteresowania jest kultura polskiej zbiorowości etnicznej, zbiorowości powstałej jeszcze w wieku ubiegłym, a ujmuje ją "raczej jako zbiór grup i jednostek połączonych co prawda wspólnotą pochodzenia narodowego, ale utworzonych według rozmaitych kryteriów". Ma autor, a zapewne i czytelnik, pełną świadomość trudności na jakie natrafić musi badacz procesów zachodzących w podobnych zbiorowościach, na dodatek zachodzących na przestrzeni ponad stu lat. Stąd też zapewne uwaga 1. Rokickiego: "Ograniczam się (... ) jedynie do tendencji typowych i dominujących z punktu widzenia przyjętych założeń badawczych". W praktyce przedmiotem zainteresowania autora jest Polonia miejska, zbiorowość polonijna ukształtowana w rozwijających się miastach amerykańskich typu Chicago i Detroit. Pytanie, na ile w kulturze tej części Polonii amerykańskiej (prawda, że jest to część najliczniejsza), mają miejsce zjawiska czy tendencje "typowe i dominujące" w życiu całej polskiej grupy etnicznej egzystującej w Stanach Zjednoczonych? Bezdyskusyjne, w moim przekonaniu, jest przyjęcie przez autora w jego analizach "perspektywy narodu amerykańskiego". Konsekwentne trzymanie się tej właśnie perspektywy stanowi jeden z największych walorów pracy, która w ten sposób jest rcalizacją zasady, iż - co autor stanowczo podkreśla - "bardziej interesuje mnie to, jak Polonia stała się grupą etniczną i jak istnieje jako część narodu amerykańskiego, niż to, jak powiązana jest z narodem polskim". Dotychczasowe prace raczej przyjmowały tę drugą perspektywę. Płodność nowego, jeszcze nie opatrzonego sposobu widzenia Polonii potwierdza się w prezentowanej pracy. W konsekwencji powyższych założeń autor dąży prosto do celu, którym jest nakreślenie "syntetycznego modelu przemian więzi społecznej i kultury polskiej zbiorowości etnicznej w warunkach amerykańskiego procesu narodotwórczego". Próba to bardzo ambitna. nawet jeśli ograniczona do pewnej tylko części polskiej zbiorowości etnicznej w USA i koncentrująca się na wybranych okresach historycznych. Przedsięwzięcie J. Rokickiego nie ma analogii w dotychczasowych badaniach nad Polonią amerykańską. Rozdział pierwszy studium to omówienie zagadnienia etniczności w amerykańskim procesie narodotwórczym. Jest to sama w sobie rozprawa, solidnie oparta na literaturze, być może zbyt obszerna i przekraczająca potrzeby całej pracy, ale przy założeniu, iż książka znajdzie się w rękach nie tylko badaczy zagadnień etnicznych, zapewne bardzo pożyteczna. Rozdział drugi zatytułowany: "Struktura i przemiany więzi społecznej w polskiej zbiorowości etnicznej w USA", stanowi dalsze przybliżenie do głównego tematu pracy. Twierdzi bowiem autor, iż zbiorowość etniczna (zatem i jej kultura) istnieje i zmienia się w ramach trzech podstawowych, uzależnionych od siebie, ale jednocześnie odrębnych systemów więzi społecznej: więzi naturalnej. zrzeszeniowej i symbolicznej. Każdemu z wyodrębnionych systemów odpowiadają odmienne formy wytworzonej przez grupę etniczną kultury. Idąc tym tropem J. Rokicki, w trzech następnych rozdziałach, daje istny popis erudycji, umiejętnego wykorzystania bogatego materiału empirycznego zebranego w Stanach Zjednoczonych, ukazując kolejno: więż naturalną i kulturę polonijnej społeczności lokalnej, więź zrzeszeniową i formy kultury powstającej w organizacjach polonijnych (tu wiele o ceremoniale organizacyjnym) oraz więź symboliczną w relacjach do zagadnienia tożsamości etnicznej Polonii amerykańskiej. Trudno szczegółowo omawiać te rozdziały, rewelacyjne pod względem treści. Czytelnik be7 wątpienia doceni znaczenie analiz prezentowanych przez autora, wagę licznych i trafnie dobranych przykładów "folklorystycznych", język wywodu itd. Rozdział ostatni, "Zmiana społeczna i kulturowa w procesie asymilacji Polonii amerykańskiej. �255 Podsumowanie i próba syntezy", stanowi godne podsumowanie tej pionierskiej, pasjonującej pracy. W pełni uwidacznia si~ tu walor wspomnianej "amerykańskiej perspektywy". Autor w wielkim, ale uzasadnionym i precyzyjnym skrócie ukazuje przemiany kultury polskiej zbiorowości etnicznej w kontekście amerykańskiego procesu narodowotwórczego. Praca J. Rokickiego to wzorowe i inspirujące studium z zakresu socjologii kultury, stanowiące poważny krok w badaniach polonijnych. Ryszard Kantor Ignacy Domeyko, Araukania i jej mieszkańcy, pod redakcją naukową Marii Paradowskiej i Andrzeja Krzanowskiego, Polskie Towarzystwo Latynoamerykanistyczne, Warszawa-Kraków 1992, ss. 270, ilustracje. Ignacio Domeyko, Araucania y sus habitantes, edición, selección, notas y prólogos de Maria Paradowska y Andrzej Krzanowski. Sociedad Polaca de Estudios Latinoamericanos, Warszawa - Kraków 1992, ss. 270, ilustracje. W książce Dziejefóklorystyki polskiej 1864-1919, wydanej w 1982 roku, pod redakcją Heleny Kapeluś i Juliana Krzyżanowskiego, nie ma wzmianki o badaniach ludoznawczych Ignacego Domeyki w Ameryce Południowej. Dokonania etnograficzne przyjaciela Adama Mickiewicza nie uszły jednak uwadze specjalistów, czego wyrazem są liczne publikacje Marii Paradowskiej, a zwłaszcza jej bardzo wartościowe studium Badania Ignacego Domeyki nad kulturą Araukanów ("Etnografia Polska", 1974). Dodajmy do tego, że czytelnik mógł w Polsce bez kłopotów poznać zainteresowania ludoznawcze Domeyki, gdyż w bibliotekach są dostępne jego podstawowe dzieła z tego zakresu, w tym książka ogłoszona w 1860 roku w Wilnie Araukania i jej mieszkańcy (tłumaczenie Jana Zamostowskiego) oraz obszerne Moje podróże (pamiętniki wygnańca) w edycji Elżbiety Heleny Nieciowej z lat 1962 - 1963. W świetle tych książek oraz licznych artykułów Domeyki, Żegota z Dziadów Cz. I I I jest etnografem, którego dorobek zapewne dorównuje dokonaniom ludoznawczym Józefa łgnacego Kraszewskiego. Staraniem Polskiego Towarzystwa Studiów Latynoamerykanistycznych, a zwłaszcza prezesa Zarządu Głównego tej organizacji prof. dr hab. Andrzeja Krzanowskiego, ukazał się w 1992 roku tom pierwszy serii "Polski wkład w poznanie Nowego Świata" pl. Araukania i jej mieszkańcy. Na calość dzieła złożyła si~, w nowym tłumaczeniu na język polski Zofii Wasitowej, treść rozprawy Araucania y sus hahitantes oraz wybór odnośnych fragmentów wspomnień Domeyki pl. Dziennik podróży do kraju dzikich Indian Araukanów. Książkę uzupełniono informacją o zamierzeniach redakcyjnych serii oraz obszernym wstępem merytorycznym Marii Paradowskiej. Ponadto Paradowska i Krzanowski napisali not~ edytorską oraz słowniczek terminologiczny. Oni też teksty Domeyki opatrzyli stosownymi przypisami, słowniczkiem terminologicznym, indeksami (osobowym oraz nazw geograficznych i etnicznych), fotografiami i mapami. Całość w języku polskim i hiszpańskim (Diario dei viaje al pais de los salvajes Indianos Araucanos tłumaczył z polskiego Tadeusz Weroniecki) stanowi atrakcyjne edytorsko (oficyna ArsNova - Zjednoczeni Wydawcy) druki bibliofilskie. Tłumacząc książkę Araucania y sus habitantes korzystano z egzemplarza, który autor ofiarował Bibliotece Jagiellońskiej, po przeprowadzeniu korekty pomyłek drukarskich. Uzupełnienia Domeyki wprowadzono do nowej edycji nie zaznaczając tego w przypisach - co jest błędem warsztatowym. Pozostawiono ponadto w XIX-wiecznym tłumaczeniu Zamostowskiego cytowane przez Domeykę fragmenty poematu Alonso de Erilla y Zuniga La Araucana - co również jest wadą. W kilku miejscach redaktorzy i tłumacze mieli kłopoty z przekładami terminów �256 geologicznych. Mimo to błędów tego typu jest malo (na s. 145 termin "węgiel ziemny" objaśniono blędniejako "węgiel kamienny"; w rzeczywistości Domeyko myśl al o węglu brunatnym dając temu wyraz w tekście swych wspomnień i drukowanych osobno rozprawach geologicznych). Niewątpliwie wydawcom brakuje więc doświadczenia w wydawaniu źródeł historycznych. Mieli jednak wiele serca do podjętej pracy skoro dotarli do oryginału (rękopisu) wspomnień Domeyki i zweryfikowali nazwy geograficzne, błędnie odczytane przez Nieciową. Wiedzy i ogromnemu zaangażowaniu Marii Paradowskiej i Andrzeja Krzanowskiego oraz tym wszystkim, którzy ich w pracy wspierali (m.in. artysta plastyk Anna Berg i Alfredo Lastra Norambuena z ambasady Chile w Warszawie) zawdzięczamy przypomnienie dorobku wygnańca w kraju rodzinnym niemal zapomnianego. Teksty Domeyki umieszczone w książce Araukania i jej mieszkańcy dokumentują zainteresowania autora Indianami zamieszkałymi w południowej części kontynentu południowoamerykańskiego, Araukan zwanych dziś Mapuche. Był on wśród nich w 1845 roku bardzo krótko (ledwie miesiąc), a ponadto spostrzeżenia etnograficzne robił niejako na marginesie studiów geologicznych. Mimo to książka Araucania y sus habitantes została zaliczona do etnograficznej klasyki światowej. Decyduje o tym treść dzieła, ale też ujęcie tematu, dostosowane do wymogów metodologicznych upowszechnianych przez Joachima Lelewela na Wszechnicy Wileńskiej. Właśnie dlatego książka Domeyki jest wręcz podręcznikowym przykładem studium z zakresu geografii człowieka, uprawianej w pierwszej połowie XIX wieku w Europie. Interesował się nim Domeyko w warunkach jego życia w określonym środowisku przyrodniczym oraz istniejących uwarunkowaniach politycznych. Dlatego część pierwszą dzieła ujął tytułem Uksztaltowanie./izyczne i przyroda kraju zajmowanego przez Araukan, drugą - Stan moralny, w jakim znajdują siC obecnie Indianie araukańscy, ich zwyczaje i obyczaje, a trzecią - Co stoi na przeszkodzie w ucywilizowaniu Indian araukańskich i jakie sposoby ujarzmienia ich wydają się najwłaściwsze. Część druga, rzecz zrozumiała, jest najbardziej wartościowa. Stanowi bowiem cenne źródło do dziejów rdzennej ludności Ameryki. Tę właśnie część wzbogaca w szczegóły zaczerpnięty z pamiętnika Domeyki fragment Dziennika podróży do kraju dzikich Indian Araukanów. Czy zatem Domeyko stał się etnografem z przypadku? Analiza jego licznych artykułów zdaje się wskazywać, iż kulturą ludową interesował się on od dzieciństwa (zainteresowanych odsyłamy m.in. do korespondencji umieszczonej w książce Archiwum Filomatów. Na zesłaniu). Elementów etnografii uczył się w szkole średniej oraz studiując w Wilnie i Paryżu. Oficjalnie był jednak magistrem matematyki oraz inżynierem górniczym. Kto wic zresztą czy właśnie jego inżynierskie przygotowanie nie wpłynęło na opis domostw Indian araukańskich. Tak precyzyjnych opisów przecież nie pozostawili jego poprzednicy. Obcowanie z ludem podczas przymusowego pobytu w Nowogródczyźnie nauczyć go musiało oceniać osobliwości w życiu mieszkańców wsi, jak' i odczytywać mechanizmy obyczajowości. Nic więc dziwnego, że w czasie krótkich spotkań z Araukanami dostrzegał nawet drobiazgi w stroju kobiet a takźe powinności żony Indianina. Spostrzeźenia swe Domeyko potrafił opisać w sposób prosty i jasny. Temu w dużej mierze książka zawdzięczała swe powodzenie w XIX wieku, a dziś należy do klasyki literatury przyrodniczej, etnograficznej i politologicznej. Autor niniejszych uwag przez szereg lat pracował nad biografią Ignacego Domeyki 1. Może dlatego podczas lektury części życiorysowej we "Wstępie" Marii Paradowskiej odczuwał pewien niedosyt. Nie chodzi tu o drobne nieścisłości (Domeyko został geologiem i inżynierem górniczym pod wpływem L. Ehe de Beaumonta a nie stryja Józefa; uczył się w Szczuczynie Litewskim a nie Lidzkim; studiował w Oddziale Nauk Fizycznych i Matematycznych Uniwersytetu Wileńskiego; po upadku powstania 1831 roku nie wyjechał do Drezna tylko przekroczył z oddziałem granicę Prus, gdzie był internowany; w Paryżu nie tylko utrzymywał przyjacielskie kontakty z Mic1 Biografia ta została złożona w Wydawnictwie Lubelskim. Wydawcy nie udało się pozyskać subwencji na druk, nawet w organizacjach zajmujących się uroczystym obchodem 500. rocznicy wyprawy Krzysztofa Kolumba do Ameryki. �257 kiewiczem, ale wręcz gościł go u siebie oraz wspomagał materialnie). Uproszczeniem jest sąd Marii Paradowskiej o wyłącznie "romantycznej" motywacji wypadu do Araukanii. W 1844 roku, gdy Domeyko planował geologiczną wycieczkę na tereny zamieszkałe przez Indian, "dzika" Araukania była dobrze nadzorowana przez władze Chile. Niebezpieczeństwo podczas podróży było minimalne skoro geolog zdecydował się zabrać na wyprawę swego ucznia. Honorowano tam pisma polecające ze stolicy. Praktycznie podróżnicy mieli stale tłumaczy oraz przydzielonych do pomocy i ochrony towarzyszy. Niewątpliwie jednak wypad miał pewien podkład emocjonalny. Domeyko szykując się do powrotu do Europy chciał z pewnością zobaczyć ów "Iud wolny". Po poznaniu Araukan zdecydował się dopiero wystąpić z memoriałem w sprawie pokojowej kolonizacji tej części Chile. To co powstało było wzorowym eleboratern geograficznym. Wracał jednak do swych notatek z podróży po wielu latach. Pisząc do przyjaciół w Paryżu o tej wycieczce był bardzo powściągliwy, może nawet wewnętrznie rozczarowany. Oto odbył wyprawę badawczą (geologiczną) do Indian Araukanów i ogłosił stosowny memoriał. Bardziej przejmował się jednak pożarem laboratorium chemicznego w kolegium w Coquimbo i koniecznością odbudowy warsztatu pracy dla następcy. Oto kilka uwag Domeyki o wyprawie z listów wysyłanych w latach 1844-1845, zaczerpniętych z tomu wydanego przez Nieciową w 1976 roku, pl. Listy do Jł1adyslawa Laskowicza: Coquimbo,2 X 1844; "Myślę tych wakacji ruszyć na południe i dotrzeć aż do ostatnich granic cywilizacji amerykańskiej na tym półsferzu; potem, wracając, przyjdzie niejaki czas zatrzymać się w stolicy Santiago, gdzie zapewne przyjdzie wydać mineralogią tego kraju [ .. .]" (s. 56). Valparaiso, 29 XII 1844; "Teraz jestem w podróży, jutro stąd odpływam "Concepción" i stamtąd zwiedzę południowe prowincje chilijskie o trzysta mil położone na południe od Coquimbo, obaczę owo sławne Arauco, kraj, gdzie dotąd Amerykanie w stanie dziczyzny i takiej niepodległości żyją, jak żyli przed odkryciem Ameryki, i obaczę lasy i góry wulkaniczne pokryte lasami. Trzy miesiące myślę przepędzić na tej wędrówce [ .. .]" (s. 58). Valparaiso, 4 IV 1845: "Przy końcu przeszłego roku tak mi już było niedobrze, że dla rozerwania się i wypróbowania sił swoich ruszyłem na południe w podróż między Indian dzikich, nicpodległych, znanych pod imieniem Araukanów, których męstwo i zaciętość opisywał Ercilla. Więcej czterechset mil obiegłem na koniu, dotarłem aż do Osoro, o trzydzieści mil tutejszych na południe od Valdivii, a potem, jak gdyby nie dosyć na tym było, wdarłem się między Kordyliery, na wierzch sławnego wulkanu Antuco [.. .]" (s. 60). Valparaiso, 10 IV 1845: "Obiegłem tego lata więcej 500 mil tutejszych i powracam ze świeżą ochotą do pracowania. Cóż, kiedym się dowiedział, że czasu mojej niebytności w Coquimbo spalił się dom, w którym mieszkałem, laboratorium, moja piękna i bogata kolekcja minerałów i większa część moich rupieci" (s. 61). Coquimbo, 27 X 1845:"W tym roku wydałem traktat mineralogii dosyć spory i wkrótce może ogłoszę moją podróż po Arauco" (s. 64; ze słów "może ogłoszę" wnosimy, iż Araucania ukazała się prawdopodobnie w końcu 1845 roku). Coquimbo, 15 XI 1845: "Doniosłem już był wam dawniej, że mi się na początku tego roku dom spalił i całe laboratorium, podczas kiedym wędrował między łndianami - Araukanami, 0400 mil stąd na południu" (s. 67). Analiza treści innych listów Domeyki być może kryje nowe informacje o wyprawie araukańskiej. Niewątpliwie jego memoriał wzbudził szersze zainteresowanie, także poza Chile. Sam zaś autor pozostał przez lata aktywnym współpracownikiem Episkopatu do spraw pokojowej kolonizacji Indian z południowej części kraju. Wydaje się więc, 7£ są dane do napisania szerzej o motywach zainteresowania Domeyki Araukanami. Zachowały się ważne dokumenty w archiwach w Santiago de Chile (nie wyzyskane nawet w wydaniu hiszpańskim Araukanii z 1971 roku. Gorąco zatem zachęcić należy Alfredo Lastra Norambuenę by po powrocie do kraju dokonał kwerendy i jej wynikami podzielił się z czytelnikami drugiego wydania (w tej wersji) Araukanii i jej mieszkańców. 17 - Lud t. LXXV �258 Ogłoszone przez Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych uwagi Domeyki o Araukanach są niewątpliwie wydarzeniem w historii nauki w Polsce i Chile. Wydawca winien jednak, drukując teksty pisane przez przyrodników, korzystać z pomocy spccjalistów. Jest to ważne, gdyż w planie wydawniczym znajdują się m.in. takie pozycje jak Józefa Siemiradzkiego Z Warszawy do równika czy Jana Sztolcmana Peru. Zbigniew Wójcik Andrzej P o ręb s k i, Europejskie mniejszości etniczne. Geneza Warszawa 1991, ss. 171. kierunki przemian, PWN, Autor książki pracuje w Zakładzie Socjologii Narodu i Stosunków Etnicznych Instytutu Badań Polonijnych UJ, a cała jego działalność naukowa oscyluje wokół problcmatyki etniczności. Właściwie bardzo łatwo scharakteryzować krótko temat powyższej pracy. Jest nim problem powstawania narodu z mniejszych grup etnicznych. Oś tego swoistego kontinuum stanowi czas historyczny. Wglądowi i analizie poddane są więc odrębne grupy etniczne, potencjalne w przyszłości samodzielne narody - lub te, które pozostały na statusie grupy mniejszościowej. Szczególnie zatrzymuje się autor na ccchach czy determinantach o charakterze narodotwórczym, które oddziaływały na procesy w tym zakresie od XIX wieku do współczesności. W ten sposób autor uzyskuje indeks grup etnicznych, które w określonych warunkach historycznych w Europie, bo tylko Europie ta analiza jest poświęcona, stają się narodem. Z bardzo wielu grup pozostają mu te, które narodem się nie stały, pozostały grupami etnicznymi (mniejszościowymi, pogranicza itp.). W różnych okresach historycznych różny był też ich poziom aktywności społccznej i samoświadomości etnicznej. Ale lata 60. naszego wieku przynoszą w Europie ogromne ożywienie ruchów etnicznych, co z kolei intensyfikuje zainteresowania i badania z zakresu tej tematyki. O jej aktualności dzisiaj, w dobie renesansu państw narodowych, szczególnie w środkowej i wschodniej Europie, nie trzeba mówić. Przedstawione przez autora jako naczelne - zainteresowanie procesem narodotwórczym w Europie (czynniki, uwarunkowania) oraz losem grup etnicznych pozostających poza tym statusem, w obrębie większych, zróżnicowanych całości porządkujc również konstrukcję książki. Poza wprowadzeniem, zawierającym określenie przedmiotu zainteresowań i problematyki pracy, całość składa się z 5 części (nazywanych rozdziałami), w których kolejno omówiono: socjologiczne i historiograficzne koncepcje narodu oraz ich zastosowanie w analizie przemian nienarodowych mniejszości etnicznych w Europie (rozdział II), europejskie mniejszości etniczne w rozwoju historycznym (rozdział III), próbę interpretacji procesów historycznych europejskich mniejszości etnicznych w kategorii socjologicznych teorii narodu i procesów narodotwórczych (IV). Pracę zamyka (wraz z zakończeniem) rozdział V, będący jakby próbą syntezy ale i wizją losów etnicznych grup nienarodowych. W tym futurystycznym spojrzeniu znalazło się również omówienie europejskich działań prawnych w tym zakresie. W aneksie pracy znalazły się dwa interesujące teksty: tabela liczebności europejskich mniejszościowych grup etnicznych oraz tekst II, "Podstawowe zasady europejskiego prawa dla grup etnicznych", (powstałego w 1985 roku na Europejskim Kongresie Narodowości w Europie). W Aneksie znalazł się również indeks nazw ctnicznych, indeks instytucji i organizacji grup etnicznych oraz interesująca i bogata bibliografia. Rozdział II podzielony został na 2 części. W pierwszej autor omówił koncepcje narodotwórcze, generalnie, relacjonując podejścia szeregu europejskich historyków i socjologów (b. ciekawe!). Ze znanych prac polskich omawia tu F. Znanieckiego, S. Ossowskiego, J. Chałasińskiego. J. Wiatra, T. Łebkowskiego. Część II tego rozdziału to jakby niższy poziom grup etnicznych. �259 Dotyczy to tych grup, którc nie stały się narodem, ale obecnie przeżywają ożywienie. Tu również odnajdujemy podcjścia różnych autorów. Rozdziały III i IV to historyczna i współczesna egzemplifikacja losów nienarodowych grup etnicznych na wybranych przykładach; są nimi: Baskowie, Retoromanie, szwedzkojęzyczni Finowie, Kaszubi, Serbołużyczanie i Czarnogórcy. W ostatnim V rozdziale, jak już pisałam, A. Porębski wskazuje na perspektywy, uwarunkowania i ograniczenia narastających współcześnie ruchów etnicznych. Nic sposób w krótkiej recenzji zrelacjonować wszystkich cytowanych, starannie pozbieranych podejść poszczególnych badaczy do problematyki narodu. Wydaje się jednak, że już samo wskazanie na "oś kontinuum" w kształtowaniu się poszczególnych grup i fakt pozostania wielu z nich poza statusem narodowym jest bardzo interesujące również dła etnografa. Wśród nich bowiem znalazło się wiele grup żyjących na pograniczach dużych narodów, a ich wyróżnikiem obiektywnym jest często tradycyjna kultura ludowa i dialekt (zwraca na to uwagę - jak wskazuje autor tej książki - szereg badaczy, jak S. Ossowski, F. Znaniecki, J. Chałasiński). Już poza osią kontinuum znalazły się np. grupy etnicznie polskie, ale żyjące bardzo długo w obcym etnicznie środowisku. Procesy tożsamościowe tych grup określanych najczęściej jako grupy pogranicza (też autochtoniczne) są niezwykle interesujące. Dotyczy to np. Mazurów, Warmiaków, Opolan i chyba też, wbrew autorowi pracy, Kaszubów. Nie znalazły się one jednak w kręgu zaintcrcsowań autora tcj pracy. Wydaje się jednak, że przekształcenia w nich zachodzące tak historycznic, jak i współczcśnie, warte są obserwacji i analizy. Lektura tcj intcresującej pracy nasuwa jednak uwagi krytyczne i dyskusyjne. Polemizować można np. z podejścicm do reprezentujących Polskę Kaszubów. Pomijając już kwestię czy jest to obca grupa etniczna czy polska grupa ctnograficzna - typowa grupa pogranicza - wiele charakteryzujących ją informacji jcst nieścisłych. Np. pastor K. C. Mrągowiusz nie był gdańszczaninem (urodził się w Olsztynku na Mazurach) i stąd też może tak dobrze rozumiał losy Kaszubów, równicż cytowany jako historyk W. Kętrzyński był Mazurem. Wciąż dyskusyjna jest też sprawa języka Kaszubów (czy jest to język czy dialekt), a brak odesłania do tak podstawowych prac jak At/as Gwar Kaszuhskich pod red. Z. Sztiebera. Szkoda też, iż w wykazie grup etnicznych (np. Aneks I) zakradły się pewne niepoprawności w samych nazwach (np. Farerczycy, raczej Farerowie; Man - to nie nazwa etniczna, ale geograficzna; Arumuni, częściej Aromuni, itp.). Do tego aneksu mam też inną uwagę - dlaczego liczebność grup oparta została na stosunkowo starych danych (najnowsze z 1976 roku), a nie na możliwie aktualnych. Zdziwienie budzi również nieuwzględnienie wśród autorów J. Obrębskiego - etnografa i socjologa - nic tylko opisującego grupy etniczne na wschodnim pograniczu Polski, ale również autora interesujących i wciąż aktualnych propozycji badawczych (teoretycznych i metodologicznych). Pewien sprzeciw budzi tcż częste cytowanie literatury nie "wprost", a poprzez inne pozycje (np. na s. 114 przyp. 107 - odesłano do s. 75, ale tam go nie ma). Są to jednak tylko usterki. Podjęcie tematu jest bardzo ważne. Zachęcam etnografów, zajmujących się problematyką etniczną, do lektury. Anna Szyfer l Aujbruch in die Fremde książka. Wyjazd na ohczYZl1ę. Europejska emigracja zamorska. Wystawa Pod taką nazwą otwarta była przez 6 tygodni lipca i sierpnia 1992 r. duża wystawa w Bremie, która potem została wysiana na drugą stronę Atlantyku, do Nowego Jorku. Okazją do niej było oczywiście 500-lecie odkrywczej podróży Kolumba, ale także IOO-lecie otwarcia nowej stacji �260 przyjmowania imigrantów do USA, zbudowanej na wysepce Ellis Island przy Nowym Jorku. W związku z wystawą wydano niewielki folder oraz taśmę wideo z odtworzoną przez aktorów opowieścią o dwojgu wychodźców do Ameryki Północnej: o młodym niemieckim emigrancie z Hesji (połowa XIX w.) i o polskiej dziewczynie z Powiśla Dąbrowskiego (pocz. XX w.). Wystawę zwiedziło ponad 20000 osób, sporo jak na 40 dni jej otwarcia. Przypomnijmy, że Brema była przez kilkadziesiąt lat najważniejszym portem wyjazdowym dla emigrantów ze środkowej Europy, także dla polskich. Miał tu swą sicdzibę Norddeutscher Lloyd, największy kiedyś morski przewoźnik pasażerski w Niemczech. Pod tym samym tytułem, jaki nosiła wystawa, wydana została też popularno-naukowa książka, poświęcowna zamorskiemu wychodźstwu z Europy!. Zarówno inicjatorem i wykonawcą wystawy, jak i wydawcą książki była specjalistyczna pracownia emigracji zarobkowej Uniwersytetu w Bremie (Projekt Arbeitsmigration - Labor Migration Project), kierowana przez profesora Dirka Hoerdera. Jest to zapewne najlepsza z wydanych dotąd syntetycznych publikacji na temat zamorskiego wychodźstwa z Europy, ze względu na zwięzłe, a bogate w szczegóły i jasne zarazem przedstawienie tego złożonego zjawiska na przestrzeni od początku XIX w. (od około 1815 L) po wybuch I wojny światowej. Przy niewielkich rozmiarach (208 stron formatu 26 x 22 cm) pomieszczono tekst wzbogacony licznymi ilustracjami: fotografiami, reprodukcjami dawnych rycin, prospektów i dokumentów oraz mapkami i wykresami. Do każdego z rozdziaIów dodano też wykaz wybranej literatury przedmiotu, głównie w jęz. angielskim, nieco w niemieckim i wyjątkowo parę we francuskim i włoskim, w sumie 120 pozycji przeważnie z ostatnich kilkunastu lat. Rozdział poświęcony polskiemu i wschodnioeuropejskiemu wychodźstwu opatrzono największym zestawem - 23 pozycji wyłącznie w jęz. angielskim (obok dzieła Thomasa i Znanieckiego jest tu wydana 1975 L W Krakowie zbiorowa publikacja pod redakcją C. Bobińskiej i A. Pilcha). Treść omawianej książki zaczyna się od obszernego wprowadzenia: "Wędrówki w Europie i ich rozszerzenie na świat" (s. 9-24, autorzy D. Hoerder i D. Knauf). Obejmuje ono 5 zagadnień ujętych pod tytułami: "Chciano przyciągnąć siły robocze, a przybyli ludzie"; "Etniczne dzielnice a integracja"; "Wielość wędrówek i doświadczeń"; "Czas przedindustrialny"; "Od lokalnych wędrówek do kontynentalnych, od agrarnych do przemysłowych". Pierwsza z trzech podstawowych części książki: "Europejskie kultury wyjściowe" (s. 27-74), zawiera 3 rozdziały. Pierwszy z nich to "HalIeluja - jedziemy do Ameryki: Europa Zachodnia, Środkowa i Północna" (autorka Agnes Bretting). Drugi rozdział, "Za chlebem - zum Brot" (tytuł po polsku, powtórzony po niemiecku, autor D. Hoerder), przedstawia zwięźle uwarunkowania społeczno-gospodarcze i polityczne, które sprzyjały emigracji z Europy Środkowej i Wschodniej, od Finlandii przez kraje bałtyckie, Rosję, Polskę, Czechy, Słowację, Węgry po kraje bałkańskie2. Sprawy polskie zostały tu dobrze przedstawione (pomijając nieco mniej ważnych nieścisłości), a zilustrowane przez dwa współczesne rysunki satyryczne, ukazujące werbunek i wyjazd polskich chłopów do Ameryki. Do fragmentu o Żydach rosyjskich dostał się dziwnym trafem Kraków obok Odessy jako miasto, gdzie prześladowano Żydów (s. 59). "W poszukiwaniu pracy" to tytuł trzeciego fragmentu tej części (D. Hoerder), który przedstawia uwarunkowania i tendencje emigracyjne we Włoszech, w Hiszpanii i Portugalii. Część druga to "Podróż. Ze Starego do Nowego Świata" (s. 75-119, autorka A. Brelling). Przedstawione zostały tu głównie niemieckie przedsiębiorstwa i organizacje służące masowemu przewozowi emigrantów, warunki podróży, a także polityka emigracyjna państw niemieckich. 1 Aujhruch in die Fremde. Europiiische AuswanderuflY nach Ubersee. Dirk Hoerder, Dielhelm Knaur Hrsg, Edition Temmen. Bremen t 992, ss. 208, 178 ilustracji, mapki, wykresy. Książkę tę wydano równocześnie w tym samym wydawnictwie w wersji angielskiej pl. Fame. Fortune and Sweet Liberty. 2 Przypomnieć w tym miejscu warto wydaną niedawno w Budapeszcie wal'.ną publik.ację naukową, zawierającą materiały z odbytej tam w 1984 r. konferencji na temat emigracji z Europy środkowo-południowo-wschodniej, Overseas Migrarion from East-Central alld Southeastern Europe /880-1940, ed. Julianna Puskas, Budapest 1990, ss. 246. Por. też recenzję tej książki A. Walaszka w "Kwartalniku Historycznym" 1991, z. 4. �261 Najobszerniejsza część, trzecia, to "Kraje emigracji" (s. 123-196). Zaczynają rozdział pt. "Nie ma tu żadnego cesarza: USA", opracowany przez Christianę Harzig. Następny rozdział, autorstwa Andrei Koch-Kraft, to "Wolność na Północy: Kanada". Trzeci z nich pl. "Rządzić to zaludniać - Wędrówka do Ameryki Łacińskiej", napisany został przez D. Knaufa. Trzy następne, krótsze rozdziały, dotyczą kolejno Australii ("Legendarny kontynent na Południu", autor D. Knau!), Nowej Zelandii ("Raj człowieka pracy", D. Knauf) oraz Afryki (" ... i podzielony łup", autorka Helga Rathjen). Ten ostatni przedstawia głównie niemiecką kolonizację w Afryce Środkowej i Południowej. Każdy z tych rozdziałów zawiera sugestywny obraz kolonizacji poszczególnych kontynentów i krain. Pominięta została jednak zupełnie Azja, do której imigracja i kolonizacja europejska kierowała się głównie lądem, przez Ural, lecz także morzem przez Ocean Indyjski, pozostawiając w niektórych regionach trwałe ślady, jak na Filipinach, czy w Indiach (Goa). Była to jednak imigracja starsza, na mniejszą skalę i o niewielkim nasileniu w XIX stuleciu. W ostatnim, najkrótszym fragmencie omawianej książki (s. 199-207), Klaus J. Bade dał rzut oka na procesy wędrówkowe od pierwszej wojny światowej jako na "niemieckie i europejskie doświadczenia", kończąc uwagami na temat migracji drugiej połowy XX wieku oraz tendencji migracyjnych i związanych z nimi zadań na przyszłość w skali Europy i świata. Zamyka książkę znamienna, całostronicowa fotografia przedstawiająca obóz uchodźców w Afryce - setki namiotów ścieśnionych na pustej, kamienistej przestrzeni. Omawiana książka to opracowanie w zasadzie popularne, lecz oparte na solidnej bazie naukowej, ujęte nowocześnie, trafiające do wyobraźni czytelnika, ukazujące w doskonałym skrócie złożony proces przeobra7.ania się Europy i skolonizowanych przez nią kontynentów. Daje też niezły obraz gospodarczych i społecznych problemów Europy XIX i początku XX w., które wiązały się z masowym opuszczaniem jej przez masy sproletaryzowanej ludności, a także przez ludzi żądnych szybkiego wzbogacenia się. Wydanie podobnego opracowania dziejów całej europejskiej kolonizacji innych części świata, począwszy od XVI stulecia, byłoby też bardzo pożądane. Edward Pietraszek Kulturkontakl - Kulturkolljlikl. Zur Erfahrung des Fremden, praca zbior. pod red. I.-M. Greverus, K. Kostlin, M. Schilling, Institut fUr Kulturanthropologie und Europiiische Ethnologie, t. I-II, Frankfurt (am Main) 1988, ss. 387 + 322. Na Uniwersytecie im. Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie (nad Menem) odbył się od 28 września do 2 października 1987 roku 26 Kongres Etnografii Niemieckiej pl. "Kulturkontakt - KulturkonOikl. Zur Erfahrung des Fremden", organizowany przez Deutsche Gesel\schaft fUr Volkskunde oraz Institut fUr Kulturanthropologie und Europiiische Ethnologie przy Uniwersytecie we Frankfurcie. Wzięło w nim udział ok. 600 osób tak z RFN, jak i innych krajów europejskich. Przedstawionych zostało na tzw. posiedzeniach plenarnych i w 6 grupach (z 2 podgrupami) około 80 referatów z różnych dyscyplin naukowych. Rozprawa prof. dr. Konrada Kostlina (z Regensburga) pl. "Die Erfahrung des Fremden" rozpoczęła te pięciodniowe spotkania, wprowadzając jednocześnie słuchaczy w tematykę Kongresu. Przyczyną, dla której Kongres zajął się problematyką tytułową, było ogromne zainteresowanie nią zarówno naukowców jak i studentów. W ostatnich latach zainteresowanie to zaczęło znacznie wzrastać, nie tylko na terenie RFN, gdzie sprawa obcokrajowców i przesiedleńców budzi szczególne emocje społeczne. Prowadzone są więc badania naukowe, ukazują się publikacje. Kongres dał okazję do podsumowania wyników badań i podjęcia dyskusji w grupach tematycznych. Materiały kongresowe opublikowano w 2 tomach, z których pierwszy zawiera referaty z posiedzeń plenarnych i obrad 3 grup dyskusyjnych (z dwoma wydzielonymi podgrupami); drugi tom referaty �262 z pozostałych 3 grup i informacje dotyczące referentów, wykaz literatury, indeksy: przedmiotowy i nazw geograficznych. W uzupełnieniu załączono krótką historię Frankfurtu nad Menem i opisano wycieczkę, która odbyła się ostatniego dnia Kongresu do miasteczka Waldamorbach w Odenwald. Przejdę teraz do krótkiego scharakteryzowania sześciu grup dyskusyjnych (tzw. Arbeitsgruppen). Pierwsza, nazwana "Selbst und Fremdbild des Kulturrorschers" ("Własny i obcy obraz badacza kulturowego") dotyczyła subiektywnego i obiektywnego stosunku między badaczem i badanym. Grupa druga, nosząca nazwę "Migration und kulturelle Identitiit" ("Migracje i kulturowe tożsamości") podzielona została na dwie sekcje: l. "Historische Wanderungsbewegungen" ("Historyczne przemieszczanie się ludzi"); 2. "Arbeitsmigration" ("Migracja zarobkowa"). Pierwsza z nich zajęła się historycznym procesem przesiedlania, emigrowania i innych wędrówek ludzi, druga natomiast omawiała nowszy rozdział historii, głównie ostatnich 30 lat. Koncentrowała się w większości przypadków na tematyce tureckich rodzin przybyłych do Niemiec w celach zarobkowych i natrafiających z różnych powodów na ogromne trudności w zaaklimatyzowaniu się. Grupa trzecia dotyczyła "Turystyki i kulturowych powiązań" ("Tourismus und K ulturbeziehungen"). Tematyka ta wychodziła swoim zasięgiem poza teren RFN. Dyskutowane były przykłady m.in. z Grecji i Kenii. Na temat ten spojrzano nie tylko z etnograficznego, lecz także socjologicznego i psychologicznego punktu widzenia. Grupa czwarta "Fremde Kultur ais Muster rur Alternativkulturen und sociale Bewegungen" ("Obce kultury jako wzór dla kultur alternatywnych i zmian socjalnych") w bardzo interesujący sposób przedstawiła wpływ obcych kultur na życic, przyzwyczajenia, sposób myślenia, zachowania itp. tak pojedynczego człowieka, jak całych rodzin, czy grup społecznych. Kolejna, piąta grupa - "Medien und Kulturkontakt" ("Środki masowego przekazu i kontakt kulturowy") zajmowała się między innymi próbą odpowiedzi na pytania dotyczące ludzkiej tożsamości - co rozumiemy pod nazwą "ojczyzna", jak wpływają środki masowego przekazu na kształtowanie się obrazu "obcego" w umyśle odbiorców, itp. Ostatnia z omawianych grup, szósta, dotyczyła tzw. "własnych obcych" ("Eigene Fremde"). Pod tym hasłem rozumie się np. własne terytorium, czy też osobiste wartości, które uległy zmianie do tego stopnia, iż stały się obce. Scharakteryzowana tutaj w dużym skrócie publikacja zbiera najnowsze badania i opracowania na temat kontaktu i konl1iktu kulturowego. Faktem godnym uwagi jest, że nie zostały przedstawione żadne rozprawy, czy nawet krótkie artykuły dotyczące przesiedleńców z Polski oraz Polaków czekających na azyl w RFN. Może to wynikać częściowo z trudności, na jakie napotyka badacz tej problematyki w nawiązywaniu kontaktów z tą grupą ludności, często nie akceptowanej i nie traktowanej jako "prawdziwi Niemcy". Dużym zainteresowaniem natomiast cieszyła się problematyka drugiej grupy dyskusyjnej z jej dwoma sekcjami. Wymienić tu należy opracowanie dotyczące etnograficznych badań nad przesiedleńcami, wygnańcami i uciekinierami z okresu II wojny światowej i po niej (Ulrich Tolksdorf, "Volkskundliche Fliichtlingforschung. Stand und Probleme" t. I, s. J 23-129). Dr Ulrich Tolksdorf, dyrektor naukowy Germanische Seminar (Preut3isches Worterbuch) Uniwersytetu w Kiel, oparł się o dane ankietowe, badania własne i wyniki badań statystycznych i ankietowych, prowadzonych m.in. przez powołane w okresie powojennym (niektóre działają do dziś) centra dokumentacyjne (są to: Johannes- Kiinzig-Institul we Freiburgu; Forschungslelle Kasarek - Lanz, najpierw w Bischofswiesen, potem w Stuttgarcie a dzisiaj we Freiburgu; Ostdeutsche Volkskunde - Archiv Nordrhein - Westfalen w Dortmundzie; Camma - Archiv w Rotenburgu (Wiimme). Badania objęły procesy przesiedlel1cze przede wszystkim z byłych i dzisiejszych terenów wschodnich Niemiec. Autor mówi o ok. 160 wsiach w Prusach Wschodnich i Zachodnich, w których zachowała się jeszcze w latach 80. "memory culture". Opisuje też zjawisko "Pilgerfahrten in die Alte Heimat" (pielgrzymki do starej ojczyzny). Uczestnicy tych wycieczek, wywodzący się z drugiej i trzeciej generacji byłych mieszkańców tych ziem, często nawiązywali przyjazne stosunki z ludnością miejscową. �263 Inny interesujący referat odczytano w sekcji II grupy drugiej, w której omawiano migracje zarobkowe, głównie rodzin tureckich do RFN (Gabriele Miiller "Am Iiebsten m6chte ich in beiden Landem Icben. Ein Bericht iiber eine Untersuchung zur Situation von Kindem tiirkischer Reemigranten", l. I, s. 283-293). Autorka, studentka Instytutu Antropologii Kulturowej i Etnologii Europejskiej Uniwersytetu we Frankfurcie nad Menem, zajęła się problemem readaptacji dzieci tureckich emigrantów zarobkowych, które po latach przeżytych w RFN wróciły do ojczystego kraju. W roku 1985 Institut fiir Kulturanthropologie und Europaische Ethnologie Uniwersytetu we Frankfurcie podjął badania tych rodzin. Badania terenowe przeprowadzono w roku 1986 w Ankarze i pobliskich prowincjach. Kolejny referat, wygłoszony w ramach szóstej grupy dyskusyjnej przez dziennikarkę Signe Seiler ("Wir sind hier, urn euch zu beschiitzen. pes to Germany (permanent change of station)", l. II, s. 655-665) dotyczył warunków życia i trudności przystosowawczych żołnierzy z jednostek wojskowych USA, stacjonujących w RFN i ich rodzin a także wytwarzanej przez to środowisko specyficznej subkultury. Zainteresowania autorów referatów dotyczyły też problematyki mniej związanej z tytułowym przedmiotem prac Kongresu. I tak w czwartej grupie dyskusyjnej Gabriele Speckels z Niederbayerischen Landwirtschaftsmuseum w Regen omówiła wyniki swoich badań terenowych z lat 1985-86 na temat funkcjonowania społecznego produktów żywnościowych pochodzenia naturalnego, tworzenia się związanego ze zdrową żywnością nowego stylu życia a nawet specyficznej ideologii (Gabriele Speckels "Naturkost: Geschmack am Fremden", l. II, s. 479-483). Wymienione przykłady wskazują na znaczne zróżnicowanie tematyczne w pracach Kongresu, a także różne sposoby podejścia do badanych problemów przez autorów, którymi byli zarówno profesorowie uniwersyteccy i studenci, jak i osoby nie związane z życiem naukowym. Tym bardziej omawiana publikacja może stać się cennym materiałem źródłowym dla badaczy kontaktów i konfliktów kulturowych różych dyscyplin. Jak już wspomniałam, odczuwa się jednak brak opracowań procesów adaptacyjnych związanych z przesiedleńcami pochodzącymi z Polski, mimo znacznego zainteresowania społeczeństwa RFN tą problematyką. Lidia Bartkowiak-Rachny EtnagraJija Bie/arusi - encyklapedyja, praca zbiorowa pod red. I. P. Szamiakina, Mińsk 1989, "Biełaruskaja sawicckaja encyklapedyja", ss. 575, ilustracje, mapy. Staraniem wielu etnografów i folklorystów, archeologów i historyków, historyków sztuki, literaturoznawców i lingwistów, w głównej mierze pracowników Białoruskiej Akademii Nauk, a zwłaszcza Instytutu Sztuki, Etnografii i Folkloru, powstała ogromna i ważna praca. W krótkim wprowadzeniu pl. "Etnografia Białorusi" W. K. Bandarczyk daje charakterystykę tej dziedziny nauki, omawia zakres jej zainteresowań, współczesne zadania, poczem przechodzi do problemów demograficznych. Ogólną liczebność Białorusinów szacuje się na 9,5 miliona, z czego ponad 7,5 miliona zamieszkuje na Białorusi, a łącznie 97,8% na obszarze Związku Radzieckiego. W Polsce, według przytoczonych danych z 1978 roku, mieszka ich 180 tysięcy, tyle samo co w Kazachstanic. Nota bene narodowość polską ma, jak podano w haśle "Polacy", ponad 403 tysięcy mieszkańców Białorusi. Dalej autor rozpatruje nazwę Białoruś i podaje zarys historii tego kraju, podkreślając momenty węzłowe. Konsekwencją połączenia Litwy i Korony była "polsko-katolicka ekspansja, nastawiona na polonizację białoruskiego narodu" (s. 10-11). Kolejny ważny etap stanowiło przyłączenie Białorusi do Rosji w końcu XVIII w., bowiem szowinistyczna polityka carska skierowana była na rusyfikację. �264 Dopiero idea marksizmu-leninizmu odegrała istotną rolę w konsolidacji narodu białoruskiego, który po rewolucji otrzymał możliwość swobodnego rozwoju. Doprowadziło to do wysokiego uprzemysłowienia, rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Tekst ten stanowi swoisty znak czasów, które minęły. Paradoksalny jcst fakt, żc książka, zakończona w początkach 1988 roku ukazała się w innej epoce, kiedy na Białorusi działał już intensywnie, choć nielegalnie Front Ludowy, a społeczeństwo zaczęło krytycznie oceniać oficjalnie głoszone idee i odkrywać na nowo swoją narodowość i język. łdeologia zaciążyła również na doborze haseł encyklopedycznych i ujęciu wielu z nich, czemu trudno się dziwić. Encyklopedia zawiera ponad 3.000 haseł, na ogół autoryzowanych, o l;:matyce znacznie szerszej niż to sugeruje tytuł. Można w niej znaleźć chyba wszystko, co dotyczy Białorusinów, począwszy od etnogenezy, procesów etnicznej integracji i konsolidacji narodu poprzez zagadnienia ekonomiczne, społcczne i kulturalne w różnych przekrojach czasowych. Zamieszczono także charakterystyki innych narodów i grup etnicznych, żyjących na terenie Białorusi, bądź z nią graniczących. Spora część artykułów poświęcona jest etnografii, jej tcorii i historii badań, od haseł takich, jak "etnos", "procesy etniczne" po noty biograficzne badaczy dawnych (m.in. obszerna poświęcona Michałowi Federowskiemu, mniejsza - Kazimierzowi Moszyńskiemu) jak i współczcsnych. Z zakresu kultury ludowej najwięcej haseł dotyczy niewątpliwie kultury materialnej, a więc architektury i mieszkania, rolnictwa, rzemiosł i rękodzieła, środków transportu, stroju. W sposobie podziału tematu i budowy haseł można się zorientować na przykładzic garncarstwa. Obok podstawowego hasła "garncarstwo" (z mapą ośrodków) i garncarze, opracowano szcreg pochodnych, jak: piec, krąg, narzędzia, warsztat, wyroby, system miar, zabawki; istniejc też drugie ceramika, rozumiane bardziej jako wytwory. Tu mamy ceramikę: hartowaną, polewaną, siwą, czerwoną nie polewaną, a ponadto poleską, rakowską i kilkanaścic innych charakterystyk wyrobów z poszczególnych regionów czy miejscowości. Osobno znaleźć można hasła omawiające najbardziej typowe formy naczyń, kafle, kaflarstwo etc. W dziedzinie kultury społecznej i duchowej wiele uwagi poświęcono np. różnym gałęziom ludowej wiedzy, grupom społecznym miejskim i wiejskim, sporo haseł dotyczy muzyki i tańca, natomiast wybiórczo i w dość wąskim zakrcsie, potraktowane zostały obrzędy dorocznc i związane z nimi rekwizyty, nie uwzględniono niemał rzeźby figuralnej. Pożyteczną grupę haseł stanowią także charakterystyki muzeów posiadających zbiory etnograficzne. Warto dodać, że właściwie nie ma w tym kraju dużego muzeum tego rodzaju. Sporo interesujących obiektów posiada muzeum starożytności w Instytucie Sztuki, Etnografii i Folkloru BAN. Dopiero w roku 1979 otwarto w Raubiczach pod Mińskiem muzeum sztuki ludowej, wydziełone ze zbiorów Muzeum Narodowego, a w 1980 udostępniono zwiedzającym pierwsze fragmenty ekspozycji muzeum skansenowskiego, usytuowanego na obrzcżu Mińska. Encyklopedia adresowana jest do wykładowców i studentów humanistyki, do nauczycieli, uczniów szkół średnich i wreszcie "do wszystkich, których interesuje białoruska etnografia". Wydana w języku białoruskim, w niewielkim stosunkowo nakładzie 20 tys. cgzemplarzy, trafiła na rynek w epoce nasilenia patriotycznych nastrojów i zainteresowania własną kulturą, toteż rozeszla się błyskawicznic, jak wszystkie publikacje z dziedziny kultury i sztuki. Dla nas omawiana praca, to ważny zestaw materiałów porównawczych, np. w Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej stoi na podręcznej półce i stale jest wertowana w związku z pracami nad sztuką ludową Podlasia. Korzystanie z niej utrudnia wprawdzie brak słownika białorusko-polskiego (do dziś nie został opublikowany), ałe brak ten rekompensuje częściowo ogromna iłość iłustracji. Na bogatą szatę graficzną składają się fotografie archiwalne i współczesnc (tu dużo barwnych), reprodukcje malarstwa (m.in. szereg portretów z galcrii Radziwiłłów jako przykłady ubiorów szlacheckich), rysunki, schematy i mapy. Ewa Fry.~-Pietraszkowa �265 Aleksander I. Ł o k o t k o, Bielorusskoje narodnoje zodczestwo. Mińsk, "Nawuka i Tiechnika", 1991, ss. 288. Sieriedina X l X - X X w., Autor przedstawil budownictwo bialoruskie w trzech głównych rozdziałach: "Ogólne i regionalne cechy bialoruskich osiedli i zagród", "Wyposażenie wnętrz wiejskich", "Charakterystyka zabudowań gospodarczych w chlopskiej zagrodzie". W pierwszym z nich znajdujemy omówienie osadnictwa wiejskiego, miasteczek i kształtu podworców (okrągłe, podłużne). Opis budownictwa od połowy XIX wieku do wybuchu II wojny światowej jest w znacznej mierze oparty na publikacjach polskich przed- i powojennych (Gloger, K. Moszyński, Cz. Pietkiewicz, M. Pokropek). Natomiast dane z okresu powojennego pochodzą przede wszystkim z badań terenowych prowadzonych przez autora w latach 1978-1988, oraz z dostępnych wówczas materiałów archiwalnych (książkę złożono do druku w maju 1989 roku) oraz rodzimych publikacji. Temat przedstawiony jest szeroko i rzetelnie. Etnografowie białoruscy nie traktują problemów meblarstwa i wyposażenia wnętrza domu chłopskiego jako osobnego zagadnienia, stąd w opracowaniach dotyczących budownictwa znajduje się zwykle rozdział poświęcony wnętrzu. Również w omawianej książce jest spory rozdział, w którym autor rozpatruje problemy meblarstwa, zdobnictwa i w ogóle wyposażenia wnętrza. Jednakże znaczną część tego rozdziału poświęcił autor konstrukcji zrębów, zewnętrznej dekoracji budynków mieszkalnych, szczególnie dużo uwagi poświęcił zdobionym nadokiennikom, a także budowie i typom pieców. Niemniej w rozdziale tym jest sporo interesujących uwag dotyczących ściśle wnętrza, jak np. ta, że urządzenie wnętrza stanowiło nie rozłączną całość z jego konstrukcją. Każdy członek rodziny - według autora - miał w izbie swoje tradycyjnie przydzielone miejsce: żeński kąt znajdował się przy piecu, kołyska z niemowlęciem wisiała na zaczepie pośrodku izby. Starsi ludzie w nocy spali na piecu, inni dorośli ścielili sobie na stałych ławkach i na pomoście (nary), dzieci leżały na pałaci, czyli półce wiszącej nad pomostem do spania. Z tego powodu mało było we wschodniosłowiańskim mieszkaniu mebli nie umocowanych na stałe (stół, ławka, skrzynia czy kufer). Jednakże stopniowo zaczął się proces oddzielania wyposażenia wnętrza od jego konstrukcji. W miejsce przymocowanych na stałe ław i nar wchodzą kanapy i łóżka, przyścienne zaś półki zastępują szafy i kredensy. Zjawiska te obserwowane w końcu lat trzydziestych, także we wschodniej Polsce, w omawianej publikacji pozbawione są zupełnie datowania. W ostatnim rozdziale omówione są drobne formy architektoniczne znajdujące się zwykle w zagrodzie (piwnice, lażnie, ploty itp.). W podrozdziale poświęconym płotom i bramom niewielki fragment tekstu poświęca autor krzyżom i kapliczkom, które określa jako "memorialnyje" i "nadmogilny je znaki". W zakończeniu tekstu A. Łokotko przedstawia swoją koncepcję budowy białoruskiego muzeum budownictwa ludowego na świeżym powietrzu. Skansen taki już istnieje. Nie opodal Mińska umieszczono kilka obiektów, z których dwa: domy mieszkalne z Isierna i z Sadowicz są rzetelnie pod względem etnograficznym i bardzo pięknie wyposażone eksponatami zebranymi w terenie. Warto wspomnieć, że można się tam natknąć i na akcenty polskie, m.in. na wialni ustawionej w stodole widnieje napis: Cegielski-Poznań. Pod koniec książki A. Łokotko zamieścił 15 tablic będących zestawieniem różnych zjawisk z zakresu architektury. Przedstawiają one np. stosunek wsi do linii kolejowych, dużych miast itp., zestawienie ulicówek, wsi wielodrożnych, bezsystemowych, dalej tablice rejestrujące klasyfikację białoruskich miasteczek ze względu na warunki geograficzne, rozplanowanie ulic, a nawet przeważający styl budownictwa (renesans, barok, empire i in). Książkę kończy krótki słowniczek terminologiczny. Pozycja jest bogato ilustrowana fotografiami, rysunkami i mapkami, posiada nawet kolorową wkładkę autorstwa W. F. Sutiagina. Barwne zdjęcia zrobiono we wspomnianym wyżej skansenie. �266 Publikacja jest niewątpliwie bardzo interesującym i pożytecznym opracowaniem, dla profesjonalnie zainteresowanego czytelnika. i to nie tylko Bożena Kural Aagot Noss, Lad ag krone, wyd. Universitetsforlaget, Oslo czarno-białe i kolorowe ilustracje, mapy, tłumaczenie angielskie. 1991, ss. 272, liczne nlb., Pod koniec 1991 roku ukazała się nowa książka Aagot Noss, piąta już z kolei, oprócz licznych artykułów, poświęcona norweskim strojom ludowym 1. Tym razem dotyczy ona kobiecych nakryć głowy o starej norweskiej nazwie "lad", używanych przez dziewczęta i mężatki oraz koron, stanowiących obrzędowy przystrój panny młodej. Okazuje się, że zależnie od regionu mają one nie tylko zróżnicowaną formę, ale także różne nazwy. Autorka, z wykształcenia filolog, lecz od wielu lat pracująca w Norsk Folkemuseum w Oslo, poświęciła tej terminologii sporo uwagi i za jej pośrednictwem stara się odpowiedzieć na postawione sobie pytania: jakie są podstawowe typy ijak wyglądają oraz gdzie występują znane z tradycji wspomniane nakrycia glowy, jak się ich używa i je zakłada oraz o ile nazwy określają lub odpowiadają ich formie i wskazują na genezę? Z ramienia Norsk Folkemuseum w 1956 roku Aagot Noss podjęła badania na temat tradycyjnego stroju ludowego i w pierwszym rzędzie zwróciła uwagę na te regiony, gdzie był on nadal żywy. Wybór pad I na okołice Al i Hol w rejonie Hallingdal, skąd właśnie pochodzi sama autorka. Dzięki temu lepiej była zorientowana w całej problematyce i łatwiej jej było dotrzeć do informatorek. Do 1959 roku w samym Al przeprowadziła 47 wywiadów, w Hol 37 i dodatkowo w okolicznych miejscowościach, jak Torpo, Gol, Nes, Sigdal, Kredsherad - 29 wywiadów, wszystkie z osobami urodzonymi pomiędzy 1859 a 1900 rokiem. W Al i Hol badania powtórzyła jeszcze w 1972 roku. Następnie swoje penetracje rozciągnęła na pozostałe regiony Norwegii i tym sposobem do 1986 roku objęła nimi: Gudbransdal, Telemark, Heddal, Setesdal, Aust- i Vest-Agder, Rogaland, Hordaland, Buskerud, Sogn i Fjordane, Mere i Romsdal, Oppland, Trendelag, Hedmark, przeprowadzając tam dziesiątki wywiadów także z informatorkami urodzonymi w latach do drugiej wojny światowej, których bogaty wykaz podaje na końcu książki. Odnotowanie tego faktu jest o tyle ważne, że świadczy o skrupulatności i wnikliwości badaczki. Źródłami w jej badaniach były nadto eksponaty muzealne wszystkich ważniejszych placówek na tych terenach, bogata ikonografia w postaci rysunków, grafik, akwarel, obrazów olejnych, których wartość omówiła w innym miejscu, także niektóre jeszcze zabytki przeszłości2, malowidła postaci ludzkich występujących na meblach od 1740 roku, siedemnasto- i osiemnastowieczne rzeźby i płaskorzeźby, stare fotografie oraz archiwalia, jak manuskrypty i różne protokoły począwszy od drugiej połowy XVII wieku. Staronorweskie "Iad", używane w tradycji na określenie nakrycia głowy kobiecej pochodzi od "hlad", "hlada", co znaczy kłaść coś w odpowiednim porządku, albo jedno na drugim, albo jedno obok drugiego. W tym właśnie przypadku znalazło ono właściwe zastosowanie, gdyż w występujących w Norwegii formach nakryć, ozdoby, jak paciorki, metalowe wisiorki, rozetki, łańcuszki, wstążki umocowane są bądź jedne obok drugich, bądź nakładają się na siebie. Autorka cały materiał dzieli na trzy podstawowe części, w których "Iad" pod rozmaitymi nazwami występuje jako nakrycie głowy niezamężnych, zamężnych i panny młodej, przy czym wyodrębniająca się swym wyglądem korona weselna stanowi tu osobny rozdział. W poszczególnych I A. Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970; tejże, Joachim Frichs draktakvare"ar, Tidemand og folk han motte, Oslo 1981. 2 A. Noss, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1977. Oslo 1973; tejże, Adolph �267 regionach nosi ona nazwę: bruresylv, bruresellv, brurekrone, enkekoll, krone, bridal silver, silver, brurepynt, brurepelnt i jak z badań wynika występuje tylko w tradycji zachodnich obszarów Norwegii. Jest to przeważnie mniejsza lub większa metalowa korona z licznymi sterczynami i brzękadłami, nakładana przeważnie na ozdobną przepaskę lub jest taką przepaską przewiązana i wzbogacana zwisającymi w tyle albo z przodu wzorzystymi wstążkami. Jako weselne nakrycie głowy panny młodej przyjęła się prawdopodobnie w XVII wieku i uważana jest za nowszą formę. Poprzedzała ją bowiem metalowa przepaska i tym tłumaczyć można utrwalenie się w ogóle przepaski jako nakrycie głowy kobiecej. Zamiast metalowych przepasek od najdawniejszych czasów używano przepasek z taśm, krajek, wstążek, tkanin, czasem pogrubionych lub usztywnionych. Zdobiono je różnymi naszyciami z metalu, paciorków, pasmanterii, sztucznych kwiatów, rozetek ze wstążek, haftami, przez co znacznie się rozbudowywały i kształtowały, przechodząc od prostej przepaski do szerokiego wieńca, czy korony utworzonej czasami z samych tekstylnych materiałów, wzbogaconych paciorkami i metalowymi elementami. Szczegółowe ich omówienie stanowi treść drugiego rozdziału, w którym punkt wyjścia tworzą nazwy związane z różnymi formami występującymi głównie w południowych i wschodnich rejonach kraju. Są to tzw. brurekrone, brurekrans, brurrull, bruresylv, brurehatt, hovudsylv, reisle, helg stas, lad, utmannJad, vrinslad. Są one prostokątne, koliste, w kształcie płaskiego pieroga ze zwisającymi ozdobami, wzmocnionej przepaski itp., przy czym niektóre z nich odznaczają się dużą archaicznością. Poza pękiem frędzli, wyróżniającym czepcowate nakrycie głowy z Al w rejonie Hallingdal trudno się dopatrzeć różnic w formach stanowiących treść rozdziału pierwszego i drugiego. W dużym stopniu tym wyróżnikiem są same nazwy, jak: jentepannelin, pannepute, uppbinding, jentebore, lad, brurpikevalk, bore, raude- lub svartebore, bune, bona. Okazuje się zatem, że zastosowanie metody językoznawczej rozmija się w tym przypadku zdecydowanie z etnograficznymi metodami, zwłaszcza typologiczną i analityczno-porównawczą. Dlatego omawiana książka, pomimo wspaniałej szaty edytorskiej i bogactwa zaprezentowanego materiału, z metodologicznego punktu widzenia sprawia wrażenie chaotycznej i ahistorycznej. Na jej treść składa się jeszcze omówienie sposobów zaczesywania i układania włosów oraz stroju panny młodej, w którym nakrycie głowy stanowi jeden z najważniejszych elementów składowych oraz próba porównań nakryć głowy z innymi krajami w Europie. Brak w tym jednak przejrzystości i logiczności, tym bardziej, że niektóre nazwy powtarzają się w kolejnych rozdziałach i podrozdziałach, także w regionach. Barbara Bazielich L. P. Potapow, A/tajskij szamanizm, "Nauka", Leningrad 1991, ss. 320. Spośród różnorodnych tematów badań etnograficznych, szamanizm syberyjski cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem wielu profesjonalistów. Szczególne miejsce zdobył w rosyjskiej nauce, zajmującej się tym problemem od 250 lat. Z czasem zaczęto poświęcać mu sporo uwagi również w licznych krajach europejskich oraz w Ameryce. Pojawiło się wiele wartościowych publikacji, a ponadto zaczęto poszukiwać śladów szamanizmu we wszystkich częściach świata. Warto przy tym zaznaczyć, że przez długi czas szamanizm ałtajski nie był uważany za religię, a w oczach misjonarzy jawił się idolatrią. Tym poglądom nie hołdował nigdy jeden z najwybitniejszych współczesnych badaczy Leonid Potapow, który już pół wieku penetruje obszary Syberii w poszukiwaniu dowodów potwierdzających niezbicie jego racje. Na swym bogatym koncie naukowym ma pokaźną ilość doskonałych prac drukowanych w kraju i za granicą. �268 Książka prezentowana obecnie czytelnikom składa się z trzech dość znacznie rozbudowanych rozdziałów. W pierwszym przedstawiono teologiczne podstawy tej mało znanej religii, w drugim scharakteryzowano zasady działalności szamanów, zaś w trzecim omówiono najważniejsze bóstwa szamanizmu ałtajskiego. W swej pracy L. P. Potapow wykorzystał różne materiały historyczne, zwłaszcza starożytne i średniowieczne oraz archeologiczne i etnograficzne zebrane podczas licznych wypraw. Bardzo cenne były też inskrypcje na skałach, w tym słynne teksty orchońskie, jenisejskie i niedawno odkryte na Ałtaju. Oparł się również na informacjach uzyskanych od profesjonalnych szamanów. Dyskusje i rozmowy z nimi pozwoliły zweryfikować niektóre pojęcia i zgłębić istotę zagadnienia. Najpoważniejsze trudności wynikały przede wszystkim z ogólnego braku religijnych ksiąg szamanów, stałych świątyń oraz instrukcji dotyczących wykonywania praktyk kultowych. Mimo tych przeszkód autor zdołał wiarygodnie przedstawić szamanizm ałtajski jako religię wychodzącą z założenia, że przeznaczenie człowieka i jego egzystencja są uzależnione od woli bóstw i duchów zamieszkujących wszystkie strefy wszechświata. Ponadto stało się możliwe zdefiniowanie religijnych dogmatów i kanonów zaszyfrowanych w symbolach, rytuałach i większości świętych przedmiotów, do których należy w pierwszym rzędzie bęben i obrzędowy strój szamana. Istnienie tej niepisanej religii było utrzymywane przez wiele stuleci dzięki ustnym przekazom i symbolicznemu zakodowaniu jej podstaw w rysunkach na bębnie, rzeźbach wykonanych na jego pionowym uchwycie oraz w takich przedmiotach, jak lalki symbolizujące duchy, a ponadto w wisiorkach i wstążkach przynależnych do stroju szamana. Szaman skupiał w swych rękach wszelkie atrybuty władzy duchowej, gdyż wierzono, że dziedziczy świętą moc. Bez bębna nie można było zostać szamanem, bo w czasie aktu wiary symbolizował on zwierzę, na którym szaman odbywał podróż do jakiegoś bóstwa lub ducha przez wszystkie strefy wszechświata (szaman mógł przemieszczać się z jednej strefy do drugiej - specyfika szamanizmu ałtajskiego). Bęben spełniał również rolę łodzi w przypadku, gdyby szaman musiał "przekroczyć rzekę", a poza tym służył jako łuk, z którego raził strzałami złe duchy. Ten element symboliki bębna był związany z funkcją religijną i odzwierciedłał dawną pozycję społeczną i polityczną szamanów, gdy nosili oni zbroję. Stanowił ponadto instrument muzyczny i sygnalizacyjny, ponieważ służył podczas obrzędów do wzywania pomocnych duchów i powiadamiał o zbliżaniu się szamana do tego lub innego miejsca, gdy odbywał on swą pozaziemską podróż. Uderzenia w bęben, którym towarzyszyły śpiewy i recytatywy traktowano jako akompaniament obrzędowy. Bardzo ważne były rysunki wykonane na skórze bębna: u Teleutów i Szorów symbolizowały wszechświat z jego trójczłonową strukturą - strefą niebieską, ziemską i podziemną. Należy jeszcze dodać, iż ten schemat odbiegał znacznie od modelu świata przedstawianego w religii buddyjskiej. Obrazki na bębnach ałtajsko-sajańskich mają charakter realistyczny i stylem są zbliżone do rytów naskalnych z dorzecza Jeniseju i gór Ałtaju. Przeważają wśród nich różne wyobrażenia ikonograficzne duchów - opiekunów i pomocników szamana. Każdy bęben miał typową dla jego właściciela rękojeść, na podstawie której identyfikowano dane plemię, ród itd. Poza tym umożliwiała ona zrozumienie odzwierciedlonych w niej ogólnych założeń teologicznych. Pewne znaczenie symboliczne posiadały również niektóre szczegóły zewnętrzne w budowie bębna, na przykład jego wypukłości na obwodzie. Nieco inną wartość prezentowały te rysunki, które przy pozornej różnorodności, były w większości bardzo podobne i nosiły charakter religijny. Według wyjaśnień szamanów, ich tożsamość wynikała ze wspólnoty przechodzącej z pokolenia na pokolenie. Każdy szaman powinien mieć taki bęben jak jego przodkowie, którzy za pośrednictwem duchów przekazywali wymagania co do charakteru malowideł. Niezależnie od pochodzenia rodowego szamana, na bębnie musiały znajdować się wizerunki obowiązujące wszystkich (wyobrażenie Słońca, Księżyca, gwiazd itd.). Jest rzeczą znamienną, że najbogatsze w dekoracje były bębny z północnych połaci Ałtaju. Na podstawie rysunków oceniano kwalifikacje właścicieli bębna i wydawano opinie, czy mogą oni schodzić do świata podziemnego, komunikować się z bogiem Ułgenem itp. Ważną grupę rysunków stanowiły wyobrażenia miejsco- �269 wej fauny wykorzystywanej przez szamanów w leczeniu lub sprowadzaniu chorób na ludzi i bydło. Wierzono, żc węże pomagały leczyć różne niedomogi bydła i schorzenia oczu u ludzi, a żaby i jaszczurki miały odstraszać złe duchy, ale też mogły przenosić choroby na owce. Szczupaki leczyły dolegliwości żoł<jdka lub wywoływały cierpienia u tych ludzi, którzy nie czcili duchów wody. Najważniejszym bogi cm szamanizmu ałtajskiego był Ulgen - stwórca Ziemi, Słońca, Księżyca, tęczy, grzmotów i ognia. Posiadał on od 7 do 9 synów (u różnych ludów inna liczba) oraz nieokreślon<j liczbę córek. Imię "Ulgen" przeniesiono z czasem na inne bóstwa. "Ulgenie" są to bogowie zamieszkujący sferę niebieską, którzy dają człowiekowi zdrowie i obdarzają go wielką Iiczb<j dzieci. Nie mniejsze znaczenie posiadał Tengri - bóg nieba. Składano mu na ofiarę zwierzęta domowe, po czym odbywała się wielka uczta i zabawa. Kolejne miejsce zajmował Jersu - bóg wody i Ziemi (przynoszono mu w darze konie) i wreszcie Umaj - bóg płodności ludzi i zwierząt, opiekun kobiet rodzących i bezdzietnych małżeństw. Dzięki żmudnym, długoletnim wysiłkom Potapow uzyskał od szamanów wyjaśnienie ich "świętej mocy" i wytłumaczenie mechanizmu podróży do świata duchowego, a poza tym mógł zapoznać się z sakralnymi zadaniami szamanów. Należało do nich przede wszystkim stawianie diagnozy i pomoc cierpi<jcym. Uważali oni, że u podłoża wszelkich schorzeń leży inwazja dokonana przez jakiegoś ducha choroby lub utrata przez człowieka duszy. Omawiana publikacja jest pozycją ze wszech miar cenną i dlatego zasługuje na uwagę. Została opracowana rzetelnie, fachowo i z wielk<j starannością. Jej niezaprzeczalna wartość polega w pierwszym rzędzie na tym, że wszystkie zagadnienia szamanizmu ałtajskiego przedstawiono z uwzględnieniem wyników najnowszych badań wielu uczonych. Dotychczas nie było tak obszernej i wyczerpującej monografii, a jej znaczenie potwierdza tym bardziej fakt, iż ałtajski szamanizm już nie istnieje. W ramach długofalowej akcji antyreligijnej w byłym ZSRR został doszczętnie zniszczony i dziś szamani żyj<jjedynie w legendach znanych najstarszemu pokoleniu mieszkańców Syberii. Poszczególne rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór różnych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawiają, że czyta się ją z niesłabnącym zainteresowaniem. Pożytecznym uzupełnieniem książki są fotografie i rysunki wyobrażające lalki i bębny szamanów. Roman Karczmarczuk W. G. Bogoraz, 1991, ss. 224. Malerjalnaja kultura czukczej, (przekład z angielskiego), "Nauka", Moskwa Władimir Hermanowicz Bogoraz (1865-1936) byl jednym z najwybitniejszych badaczy Czukczów i twórcą rosyjskiej szkoły etnograficznej. Początek jego kariery naukowej nie zapowiadał się pomyślnie ze względu na brak zdecydowanego ukierunkowania zainteresowań. W 1880 roku rozpoczął studia na fakultecie matematyczno-fizycznym uniwersytetu w Petersburgu i w krótkim czasie przeniósł się na wydział prawa. Po dwóch latach został usunięty z uczelni z powodów politycznych i wówczas powrócił do swego rodzinnego Taganrogu. Dalszą działalność rewolucyjną opłacił trzyletnim pobytem w twierdzy pietropawłowskiej i dziesięcioletnią zsyłką do Sredniekołymska. Mimo niezwykle trudnej egzystencji i codziennych trosk przystąpił niezwłocznie do nauki języka i zgłębiania kultury miejscowej ludności. W następstwie zdobył szybko autorytet i stał się znan<j postacią. W 1894 roku dzięki funduszom właściciela kopalni złota I. M. Sibiriakowa wschodniosyberyjski oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego zorganizował wyprawę do Jakucji celem zapoznania się z warunkami życia i przyczyną szybkiego wymierania tamtejszych aborygenów. Do udziału w ekspedycji zaproszono w charakterze etnografa W. G. Bogoraza, który �270 przez prawie trzy lata (1895-1897) badał język, ustrój społeczny, byt i kulturę Czukczów oraz Ewenków koczujących na obszarach przylegających do prawych dopływów Kołymy (Anjuj Wielki, Ołoj, Omołon). Uczestniczył tam również w pierwszym powszechnym spisie ludności rosyjskiego imperium przeprowadzonym w 1897 roku. Dzięki staraniom członków Akademii Nauk pozwolono mu niebawem wrócić do Petersburga, gdzie piastował funkcje pracownika naukowego w Muzeum Antropologii i Etnografii. Warto odnotować, że już w drodze do stolicy zatrzymał się w Irkucku, gdzie na posiedzeniu wschodniosyberyjskiego oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego podzielił się ze słuchaczami wynikami swych badań. Były one tak wartościowe, że postanowiono je niezwłocznie opublikować. W takich okolicznościach powstała pierwsza praca Bogoraza o Czukczach, która oprócz opisów marszruty zawierała informacje o ich rozsiedleniu, zdobywaniu pożywienia, właściwościach języka i charakterze folkloru. W Petersburgu młody uczony przygotował do druku książkę pl. Oczerk materjalnogo by ta olennych czukczej wykorzystując do tego celu kolekcję zebraną przez N. L. Gondattiego. Omówił w niej szczegółowo warunki życia Czukczów, zwrócił uwagę na odzież, mieszkania, sprzęt domowy, narzędzia pracy, broń, hodowlę renów itd. Spotkała się ona z wielce życzliwym przyjęciem i wysoką oceną najbardziej znanych etnografów, a ponadto potwierdziła w pełni talent i pasję naukową autora. Te wszystkie zasługi nie wpłynęły jednak na decyzję Ministerstwa Spraw Wewnętrznych zezwalającą mu mieszkać w Petersburgu tylko jeszcze przez cztery miesiące (od I II do l V 1899 r.). Mimo tych szykan "nieprawomyślnemu" poddanemu carskiego imperium dopisało szczęście. Gdy organizator Północnopacyficznej Ekspedycji Jesupa, antropolog i językoznawca Franz Boas, zwrócił się do członka Akademii Nauk W. W. Radłowa z prośbą polecenia mu rosyjskich prefesjonalistów mogących zająć się badaniem ludów północno-wschodniej Syberii wybór padł na Bogoraza, który stanął na czele jej anadyrskiego oddziału. Ta wspólna amerykańsko-rosyjska wyprawa miała na celu wyjaśnienie związków historycznych i kulturowych łączących tubylców północno-zachodniej Ameryki z ich pobratymcami zamieszkującymi północno-wschodnią Syberię. W czerwcu 1900 roku Bogoraz przybył parowcem do Nowo-Mariinska (obecnie Anadyr) i rozpoczął niezwłocznie penetrację terenu. W ciągu lata objechał koczowiska czukockich hodowców renów rozlokowane na wybrzeżu Zatoki Anadyrskiej, a przy końcu października udał się z wioski Markowo do Kamienskoje, skąd dotarł do Kamczatki. Na tej trasie poznał prawie wszystkie grupy osiadłych Koriaków i Itelmenów. W drodze powrotnej przejechał przez osadę Bpi, Ukilian i Watyjkan, a następnie płynąc rzeką Chałyrką i Wielką osiągnął ponownie Nowo-Mariinsk. Po zimowej przerwie wyruszył, juź w kwietniu 1901 roku, w kierunku Półwyspu Czukockiego badając autochtoniczną ludność tego obszaru. W maju przybył do Czaplina, skąd odpłynął na Wyspę Świętego Wawrzyńca. Wracając z tej wyprawy zatrzymał się najpierw w Nowo-Mariinsku, następnie odbył podróż do Władywostoku, a stamtąd do Ameryki z zamiarem przygotowania do druku zebranych materiałów. Stanowiły one wielką wartość i stały się podstawą jego późniejszych prac o czukocko-koriackiej grupie językowej, o kulturze materialnej i duchowej Czukczów, Koriaków oraz Itelmenów, jak równieź syberyjskich i amerykańskich Eskimosów. Naukowym rezultatem wieńczącym tę i poprzednią ekspedycję była czterotomowa monografia, która wyszła w Nowym Jorku pod następującymi tytułami: The Chukchee Material Culture. The Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pt. I, Leiden - New York 1904, ss. 276; The Chukchee Religion. The Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pl. 2, Leiden - New York 1907, s. 277-536; The Chukchee. Social Organisation. North Pacific Expedition. "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pl. 3, Leiden - New York, 1909, s. 537-733; Chukchee Mythology. Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum ofNatural History", New York, Vol. 8, PI. l, Leiden - New York, 1910, ss. 197. W ZSRR dość późno dokonano przetłumaczenia tego wspaniałego dzieła. W 1934 roku ukazał się w Leningradzie autoryzowany przekład tomu - The Chukchee Social Organisation, a w 1939 r. The Chukchee Religion. Przygotowywano równieź edycję prezentowanej obecnie części, lecz �271 druga wojna światowa uniemożliwiła realizację zamierzenia. Należy przy tym zaznaczyc, ze JUż w 1929 rok u A. I. Stiepanow przełożył ją niezbyt precyzyjnie na język rosyjski, a następnie została ona poprawiona przez S. N. Stiebnickiego i M. L. Stiebnicką oraz samego autora. Układ poszczególnych części nie odpowiadał angielskiemu oryginałowi, ponieważ podczas opracowywania wersji rosyjskiej tomu The Chukchee Social Organisation Bogoraz uważał za konieczne uzupełnić go niektórymi rozdziałami zaczerpniętymi z publikacji The Chukchee Material Culture. Tak więc książka zatytułowana Kultura materialna Czukczów znalazła się obecnie po raz pierwszy na półkach księgarskich w Moskwie. Przygotowując ją do druku dokonano starannego porównania tłumaczenia z pierwowzorem, a ponadto skorygowano niektóre dawne pojęcia. Niezależnie od tego w przypisach uwzględniono wyniki naj nowszych badań, umożliwiając czytelnikom pogłębienie wiedzy z tej dziedziny. Dzieło składa się z ośmiu dość obszernych rozdziałów. Pierwszy poświęcono hodowli i gospodarczemu znaczeniu renów, drugi - psów, zaś w trzecim omówiono rodzaje sprzętu myśliwskiego, jak też metody polowań i łowienia ryb. W czwartym zwrócono uwagę na sposób budowy różnych typów domów, prezentując również ich wyposażenie, a w piątym wyliczono główne komponenty wchodzące w skład codziennego pożywienia Czukczów i przytoczono sposoby przyrządzania najczęściej konsumowanych potraw. Rozdział szósty dotyczy etosu pracy, siódmy wyrobu i wzorów odzieży doskonale przydatnej w warunkach Dalekiej Północy, natomiast ósmy zabaw, rozrywek i sportu. Recenzowana publikacja została zredagowana fachowo i rzetelnie. Wszystkie rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór oryginalnych egzotycznych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Autor zgłębił gruntownie tajniki życia Czukczów, które zdumiewają sposobami i techniką przygotowania poszczególnych elementów narzędzi pracy, środków transportu, odzieży i mieszkań. Pozorna prymitywność, prostota urządzeń i ograniczona do minimum ilość przedmiotów niezbędnych dla każdej rodziny, stanowi w rzeczywistości wspaniały przykład przystosowania człowieka do ekstremalnych warunków przyrodniczych i konieczności najbardziej racjonalnego wykorzystania tej znikomej ilości, jak też różnorodności posiadanych surowców. Porównując Czukczów z sąsiadującymi ludami autor znajduje wiele analogii w obrębie ich kultury materialnej. Widoczne są one w pierwszym rzędzie u Eskimosów prowadzących podobny tryb życia. Już od zamierzchłych czasów dochodziło poprzez Cieśninię Beringa do kontaktów ludności północno-wschodniej Azji i północno-zachodniej Ameryki, co odzwierciedla się w fokiorze Czukczów oraz Eskimosów i zostało ostatecznie potwierdzone przez historyków i archeologów. Zarówno Czukcze jak i Eskimosi śpią głowami do wejścia, posiadają podobne noże, przyrządy do wiercenia otworów, wyprawiania skór, takie same grzebienic do rozczesywania traw itd. Opisując czukockie sposoby pokonywania przestrzeni wodnych Bogoraz przypomina, że w płn.-wsch. Syberii i na wybrzeżu Morza Ochockiego najbardziej rozpowszechnionym środkiem lokomocji są kajaki. Bardzo szczegółowo analizuje też rodzaje psich uprzęży Eskimosów, Kamczadalów i Czukczów, stwierdzając, że są one podobne do używanych przez Koriaków, lecz odznaczają się większym zróżnicowaniem wyglądu zewnętrznego i rodzajem materiału, z którego zostały wykonane. W zakończeniu należy zaznaczyć, że prace Bogoraza przedstawiają wielką wartość dla nauki i nie straciły swej aktualności po dzień dzisiejszy. Są dla nas niezmiernie ważne ze względu na wnikliwy opis życia Czukczów końca XIX i początku XX stulecia. Żaden współczesny badacz tych zagadnień nic może obejść się bez nich, bo stanowią najważniejszą podstawę do po?-nania historii i etnografii Czukczów oraz pokrewnych im ludów. Doskonałym uzupełnieniem tej cennej pozycji jest pokaźna liczba rysunków (ogółem 199) przedstawiających m.in. charakterystyczne elementy uprzęży renów i psów, rodzaje sań, harpunów, wnyków i kajaków oraz sprzętu domowego i ubiorów. Pożyteczne są ponadto precyzyjne, jak na tamte czasy, fotografie, na których możemy oglądać osady Czukczów, typy ludzkie, stada renów, psy, wnętrza namiotów itd. Roman Karczmarczuk �272 Alfred F. Majewicz, Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, ss. 267 + 39 ilustracji. Autor książki jest znanym specjalistą Uęzykoznawcą) podejmującym od wielu lat problematykę ajnuską, z uwzględnieniem wkładu w tę dziedzinę nauki polskiej. Wyraża się to opublikowaniem takich książek, jak Dzieje i legendy Ajnów, Warszawa 1983; Ajnu. Lud,jegu język i tradycja ustna, Poznań 1984; An Ainu-english index-dictionary tu B. Pilsudski's Materials lor the Study ol the Ainu Language and Folklore ol 1912, compiled by Alfred F. Majewicz, Elżbieta Majewicz, Poznań 1986 oraz wielu specjalistycznych artykułów z tego zakresu oscylujących wokół postaci Bronisława Piłsudskiego, wybitnego polskiego badacza Ajnów i ich kultury, które ukazały się zarówno w kraju, jak i za granicą. Wreszcie, czego niepodobna pomijać, jest on animatorem ważnych przedsięwzięć organizacyjnych na rzecz pełniejszych integracji ajnulogów w skali światowej i współzałożycielem International Association for Ainu Studies (wiceprezydent tej organizacji) z siedzibą w Bochum, a także współtwórcą projektu badawczego łCRAP (o czym szczegółowiej w samej omawianej tu publikacji). Od lat związany z Uniwersytetem Adama Mickiewicza w Poznaniu - Instytut Językoznawstwa, śmiało rzecz można, iż obok profesora Jerzego Bańczerowskiego z tejże placówki, stał się on nietuzinkową postacią w sferze pełnego zdokumentowania recepcji osiągnięć badawczych Bronisława Piłsudskiego we współczesnej antropologii kulturowej, czemu obecnie podporządkowana jest działalność utworzonego przez niego prywatnego ośrodka naukowego o nazwie International Institute of Ethnolinguistic and Oriental Studies w Stęszewie, niedaleko Poznania. Nie rzecz jednak w tworzeniu szkicu biograficznego Alfreda F. Majewicza, wspomniano jedynie o tym dlatego, iż pewną transmisją jego zainteresowań badawczych i zdolności organizatorskich jest właśnie książka Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, w której jest także pełniejsze rozwinięcie wspomnianych powyżej problemów. niewolnych często od pominięcia różnych faktów związanych z kształtowaniem się w Polsce zainteresowań życiem i dorobkiem naukowym B. Piłsudskiego. Książka, o której mowa, poświęcona jest deficytowemu w naszej współczesnej etnologii problemowi jakim jest kultura ajnuska, a wIaściwie wybranemu jej segmentowi, na który składa się bogaty katalog wierzeń i folkloru. Przy czym zaznaczyć trzeba, iż nie jest to napisane hermetycznym językiem studium naukowe, lecz popularno-naukowa publikacja o Ajnach - wprawdzie miejscami zubożona nieraz materiałowo, raczej z winy wydawcy niż autora - będąca dobrym przykładem jak należy pisać prace dla szerokiego kręgu odbiorców, popularyzujące określoną dziedzinę wiedzy. Skoro już mowa o książce popularnej, to obowiązkiem oceniającego książkę Alfreda F. Majewicza jest podkreślenie, iż jest to popularyzacja dojrzała, wolna od tanich rekapitulacji i stylistycznych popisów literackich. Inaczej mówiąc jest to popularyzacja nauki, o którą zabiegał przed laty znakomity teoretyk literatury, znawca działalności edytorskiej profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, Jan Trzynadlowski, między innymi w książce pl. Edytorstwu. Tekst, język, opracowanie, Wrocław-Warszawa 1978. Piszącemu tę ocenę, który w swoim dorobku naukowym uwzględniał także tematykę ajnuską, marzy się jednak taka książka, która omawiałaby kulturę i dzieje Ajnów w pełniejszym kształcie z uwzględnieniem ciekawych kwestii tyczących się dyskusyjnych do dzisiaj spraw związanych z etnogenezą tego ludu, której problematyka nadal budzi namiętne spory wielu specjalistów. Nieco informacji z tego zakresu znalazło się w pierwszym rozdziale omawianej książki zatytułowanej "Ainu to brzmi(ało) dumnie - świat duszy ajnuskiej", s. 9-41. Sądzę jednak, że ich rozwinięcie dałoby książce dodatkowy wymiar, równy zagadkowości mitycznej "Atlantydy", bowiem do rangi takich problemów urastają spory i dyskusje uczonych zajmujących się pochodzeniem Ajnów. Warte przypomnienia jest i to - co uczynił autor w swej książce - że do dyskusji tych włączyli się i polscy uczeni. Ten etnogenetyczny i kulturowy problem zaprzątający wielu uczonych ma we współczesnych czasach jeszcze jeden wymiar - polityczny. Oto bowiem niektórzy przedstawiciele nauki japońskiej stoją na stanowisku, iż pierwotne rozsiedlenie Ajnów sięgało aż Kamczatki, a więc obejmowało także Wyspy Kurylskie i Sachalin. A to już nabiera znaczenia politycznego w sporze rosyjsko-japońskim o te ziemie. �273 Tak więc konkluduje autor, iż wygląda na to, że »Ajnom, których ... "nie ma", przygotowuje się nie najmniej istotną rolę w japońskiej polityce zagranicznej w najbliższej przyszłości«. Nienowy to w stosunkach międzynarodowych aspekt wzajemnych roszczeń terytorialnych, w których niejedna grupa etniczna poniosła najbardziej liczące się straty. Paradoksem tego "ajnuskiego problemu" mającego uzasadniać japońskie dowody na zasadność odzyskania Wysp Kurylskich jest to, że samym Ajnom odmawia się w Japonii prawa do samostanowienia jako odrębnej grupie etnicznej, co w szerszym kontckście znalazło odbicie w rozdzialc dziesiątym zatytułowanym "Odrodzenie etniczne Ajnów - lata 1975-1986", s. 228-255. By nie streszczać tutaj książki, a przede wszystkim naj pełniejszej jej części drugiej - zawierającej siedem rozdziałów - warto podkreślić, że wartość zawartych w nich zagadnicń jest niepośledniej miary. Oto np. w rozdziale drugim noszącym tytuł "Bogowie i ludzie - człowieka z naturą więź doskonała", s. 43-51, streszcza autor ajnuskie widzenie świata, w którym lud tcn stanowi! według jego własnych przekonań tylko mikrocząstkę otaczającej rzeczywistości, ba wszechświata. Świadomość tego była głęboko zakodowana w ich mentalności baczącej także pilnie by ów rytm wszechświata nic został przez nich naruszony. Wszystko to oplecione bogatym katalogiem wierzeń, zwyczajów i obyczajów zapewniało otaczającemu ich środowisku naturalnemu idealną z nim symbiozę. Z czasem jednak gdy rytm ten został zachwiany przcz innc nacje, stali się Ajnowie ludem wymierającym. Słuszną więc uwagę czyni autor, iż lud ten "mógł przetrwać jako odrębna grupa etniczna i kulturowa, dopóki nie został naruszony i finalnie zniszczony - nie z ich winy oczywiście - ckosystem, w którym jedynie mogli funkcjonować". Bogaty świat wierzeń ajnuskich pojawia się na kartach książki po wielekroć. Oto np. w rozdziale trzecim zatytułowanym "Człowiek od bogów pochodzi. Ludzie bogami się stają ustna tradycja Ajnów", s. 52-65, jawi się nam złożony katalog wierzeń w skomplikowanych układach współzależności ludzi od bogów. Pełniejsze rozwinięcie tej kwestii zawiera rozdział czwarty pod tytułem "Dziękczynność i prewencja - ofiary i modlitwy ajnuskie", s. 66-97. Przewija się przezeń bogata faktografia ukazująca wzajemne relacje bóstwo-człowiek, w układzie pewnej dychotomii "werbalność - niewerbalność", czyli modlitwy i różne materialne formy ludzkiej wdzięczności bogom, np. słynne ajnuskie inau, tatuaże i inne. Naturalną formułą powtarzającą się w książce jest to, że poszczególne rozdziały zawierają pogłębioną interpretację przedstawionej faktografii wierzeniowej, a wielość przywoływanych raz po raz badaczy zajmujących się określoną kwestią pozwala czytelnikowi na poszerzenie tej wiedzy jeśli tylko znajdzie na to czas i ochotę. Bogaty katalog ajnuskich wierzeń został w książce odpowicdnio zakomponowany, w czego efekcie układają się one w przejrzystą mozaikę odbijającą ludzkie sfery życia. Oto np. w rozdziale piątym "Życie, miłość, śmierć po ajnusku, czyli «witaj nowy staruszku»", s. 98-146, mamy do czynienia z przejrzystą formą ukazującą codzienny byt Ajnów, w połączeniu z towarzyszącym mu zespołem wierzeniowym charakterystycznym np. dla polowań, rybołówstwa czy zbieractwa. Toż samo łączyło się z budową domu, jego zasiedlaniem i wyposażeniem w sprzęty. Centralne miejsce zajmowało ognisko. Było to miejsce święte, a liczne przekazy mówią o jego szczególnym charakterze. Wskazówki bibliograficzne do tego zagadnienia znajdzie czytelnik na końcu książki. Jeśli mowa o domu, to wspomnieć też trzeba o rodzinie. Autor daje obszerny opis form zawierania małżeństwa, sposobienia się do niego, ceremonii zaślubin itp. Czyni też uwagi odnoszące się do połogu, stosunków seksualnych, instytucji rozwodów. Wreszcie kreśli obrzędowość związaną z ostatnią fazą życia ziemskiego człowieka, jego śmiercią i życiem pozagrobowym. Zajmuje się ceremoniami pogrzebowymi i miejscami pochówków. W obrzędowości ajnuskiej ważną rolę odgrywał kult niedźwiedzia. Jego udział w wierzeniach i rytuałach Ajnów dorównywał znaczeniu konia czy bizona u Indian Prerii. Zwierzę to z racji swej siły i przemyślności uważane było za pośrednika między ludźmi a bogami, przeto i jego los był z góry skazany na te kontakty. Zabijano więc niedźwiedzia podczas specjalnych uroczystości nadając temu wydarzeniu wymiar szczególny. Towarzyszyły temu modlitwy, składanie ofiar, śpiewy, tańce, recytacje no i spożywanie niedźwiedziego mięsa. Kult tego zwierzęcia nie jest cechą 18 - Lud t. LXXV �274 dystynktywną wyłącznie dla Ajnów, gdyż różne formy jego występowania właściwe były także innym ludom Syberii, północnoamerykańskim Indianom, Lapończykom. To wszystko słusznie zauważa autor, który w rozdziale szóstym noszącym tytuł "Odsyłając ich z powrotem - ajnuskie religijne festyny ludowe", s. [47-166, dał także przegląd innych świąt ajnuskich. Podobnie jak kult niedźwiedzia, tak też i szamanizm ajnuski wykazywał wiele elementów wspólnych z szamanizmem właściwym ludom Syberii (rozdział siódmy pracy zatytułowany "Szamanizm i ludowa medycyna Ajnów", s. ł67-194). W dziejach i kulturze Ajnów mocno tkwiła ideologia szamańskiego posłannictwa i jej aktywność wyrokowała o wielu formach życia codzienncgo tego ludu. Ukazane zostało to w znacznej liczbie przykładów, dodać tu jednakże należy. że swoisty rygoryzm towarzyszący obrzędom szamańskim sprawiał, iż sfera dostępności do nich była znacznie ograniczona, niewiele więc mamy na ten temat przekazów. Na szczęście jednak B. Piłsudski posiadł na tyle zaufanie samych Ajnów i ich szamanów, że mógł swobodnie uczestniczyć w różnych szamańskich seansach. Zatem nie należy się dziwić autorowi książki, żc raz po raz przywoływał w niej opinie naszego naj wybitniejszego badacza Ajnów i ich kultury. Trzeba przyznać, że A. F. Majewicz nie zadowala się jedynie charakterystyką szamanizmu, ale intcresują go również przeobrażenia w jego obrębie. Temu problemowi poświęcił kolejny rozdział pracy zatytułowany "Chrystianizacja i shintoizacja Ajnów", s. 195-209, gdzie nakreślił z dużym znawstwem wpływy cerkwi rosyjskiej, przede wszystkim zaś protestantyzmu, pod którego przemożnym wpływem pozostawali Ajnowie z wyspy Hokkaido. Generalnie jednak stwierdza, iż "chrześcijaństwo nie wywarło na Ajnów żadnego wpływu, spłynęło po nich jak woda po kaczcc". Jeśli zaś idzie o shintoizm i buddyzm to jest to problem głębszej natury wymagający kompleksowych badań, gdyż ołtarzyki kamidana (shintoistyczne) i bu/sudan (buddyjskie), które spotkać można tu i ówdzie w ajnuskich domach to tylko zewnętrzne pozory ich gotowości do wyrzcczenia się własnej tradycji, zwłaszcza gdy obecnie ożywia się ruch na rzecz etnicznego odrodzenia Ajnów. ile poprzednie rozdziały książki stanowiły wykładnię z dziedziny kultury i wierzcń Ajnów, o tyle rozdział dziewiąty noszący tytuł "Jukary, które milczały 80 lat - projekt badawczy łCRAP", s. 211-227, poświęcony jest recepcji badań nad kulturą Ajnów prowadzonych przez B. Piłsudskiego. Zawarte w tytule rozdziału określenie "projekt badawczy [CRAP", to akronim Międzynarodowego Komitetu dla Ocalenia i Oceny Spuścizny Naukowej Bronisława Piłsudskiego - [nternational Committee for the Restoration and Assessment of B. Piłsudski's Work, sponsorowany przede wszystkim przez 1MB Japan i koordynowany przcz Narodowe Muzeum Etnologii w Osace, z uczestnictwem Instytutu Kultur Północy Uniwersytetu Hokkaido i Instytutu Językoznawstwa UAM w Poznaniu (w początkowym okresie), obecnie zaś wspomnianego już Międzynarodowego Instytutu Etnolingwistyki i Studiów Orientalnych w Stęszewie, prywatncj placówki naukowej założonej przez A. F. Majewicza. Projekt przcwidujc wydanie Dzieł Zebranych Bronisława Piłsudskiego, przedsięwzięcia edytorskiego o dużej skali, którego głównym redaktorem i wykonawcą jest autor omawianej tutaj książki. Książka A. F. Majewicza jest pracą z pogranicza ctnografii, religioznawstwa, folklorystyki i historii nauki. Niesie interesujące informacje o dziejach i wierzeniach ajnuskiego ludu, który poddany akulturacji zatracił wiele ze swego interesującego katalogu kulturowego. ilc do merytorycznej warstwy książki nie ma zastrzeżeń, a drobne potknięcia językowe, np. rybaczenie. uznać można za mało znaczące w odbiorze tej pasjonującej książki, to ze zdziwieniem odczytywałem faktografię podaną w rozdziale dziewiątym traktującym o ,jukarach, które milczały przez 80 lat" (owe jukary to wałki fonograficzne nagrane przez B. Piłsudskiego zawierające folklor ajnuski). Może należało wspomnieć o tym, iż wcześniej aniżeli doszło do finalncgo odczytania owych wałków fonograficznych, czego dokonano w Instytucie Elektroniki Stosowanej Uniwersytetu Hokkaido, problemem tym przejawiał zainteresowanie profesor Masanari Kobayashi z Kioto, sam byłem również promotorem tej sprawy składanej na ręce profesora Akyoshi Nakayamy również z Kioto (1972) przy okazji stypendialnego pobytu w Japonii. To fakt, że tamte ° ° �275 próby nie przyniosły rezultatu. Przy takim postawieniu kwestii książka zyskałaby pełniejszą dokumentację i jasno wskazywałaby trop pierwszych odkrywców wałków - np. Juliusza Zborowskiego, dyrektora Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem czy profesora Kazimierza Nitscha - oraz póżniejszych eksploratorów, z autorem książki włącznie, dzięki któremu, ale i przy wydatnej pomocy japońskiego etnologa Koichi Inoue, udało się przekonać Japończyków o sensie podjęcia trudu nad odczytaniem milczących "przez 80 lat jukar". Zdaję sobie sprawę z tego, że każda książka realizowana jest w oparciu o jakąś subiektywną konwencję autorską i stanowi operację wartościującą określoną faktografię. Konwencja przyjęta przez A. F. Majewicza okazała się nadcr poprawna, zwłaszcza jeśli idzie o te partie, które traktują o problemach zawartych w tytule książki. Kto zna pisarstwo naukowe i popularne autora ten z całą pewnością stwierdzić może, że i lym razcm dobra znajomość mcrytoryczna opisywanych problemów przyobleczona została w potoczysty a nieraz nawet żarliwy tok narracji. I chociaż jest to książka o Ajnach i ich kulturze to jesl ona także opowieścią - mimo woli - o naszym znakomitym badaczu ludów Dalekiego Wschodu - Ajnów, Niwchów i Oroków - Bronisławie Piłsudskim. Antoni Kuczyński L. Y a Ię i n - H ec k m a n n, Trihe and Kinship among the Kurds, Frankfurt Verlag Peter Lang, ss. 328, 6 fot., 3 mapy, 12 diagramów, bibliogr. am Main 1991, Literatura kurdologiczna wzbogaciła się niedawno o kolejne, nader interesujące i potrzebne studium. Jest nim książka tureckiej antropołożki społecznej, Lale Yalęin-Heckmann, zamieszkałej stale w Norymberdze i związanej z Uniwersytetem Erlangen-Niirnberg. Praea "Plemię i pokrewieństwo wśród Kurdów" jest rezultatem osiemnastomiesięcznych badań terenowych, jakie prowadziła autorka w dwu odcinkach czasowych, w latach 1980-1982. Obszarem studiów empirycznych była południowo-wschodnia prowincja turecka Hakkari, uchodząca w powszechnej opinii za "twierdzę" plemion kurdyjskich i ich "nieskażonej" obcymi wpływami obyczajowości. Yalęin-Heckmann prowadziła swoje badania głównie w jednej z wiosek w pobliżu miasteczka Yiiksekova, której nazwę fikcyjną "Sisin" umieszcza w książce, z sobie tylko znanych powodów zatajając prawdziwą. Reszta jednak informacji toponomastycznych zawartych w omawianym dziele jest autentyczna. Podobnie jak cytowane przez autorkę nazwy plemion kurdyjskich oraz rodów, odgrywających w dziejach tej części Kurdystanu tureckiego ważną rolę. Zebrane materiały terenowe uzupełniła Yalęin-Heckmann studiami w archiwach i bibliotekach Ankary, Stambułu, Londynu, Cambridge oraz ośrodków naukowych w Niemczech Zachodnich. W roku 1986 autorka obroniła na uniwersytecie londyńskim swoją dysertację doktorską, zatylułowaną "Pokrewieństwo i organizacja plemienna w prowincji Hakkari w południowo-wschodniej Turcji". Niniejsza książka jest zmodyfikowaną i uzupełnioną wersją tej rozprawy. Obecnie Lale Yalęin-Heckmann zajmuje się socjologicznymi badaniami wśród tureckich gastarbeiterów, przebywających od lat w Niemczech. Jak wynika z tytułu książki, a przedtem dysertacji doktorskiej, przedmiotem zainteresowań autorki są różne formy współczesnej więzi społecznej u Kurdów tego pogranicznego zakątka Turcji. Wc wstępie Yalc,;in-Heckmann wyraża opinię, że problematyka kurdyjskiej identyfikacji plemiennej i narodowej, różnic kulturowych oraz procesów asymilacji z nowoczesnym państwem tureckim mogą być przedmiotem obserwacji w mikroskali, na przykładach małych, prowincjonalnych społeczności. Zjawiska te uwypukłają się wtedy bardziej i zyskują na konkretności. Trzeba równocześnie wyrazić na tym miejscu szacunek dla odwagi autorki, podejmującej tak drażliwą z punktu widzenia obowiązującej w Turcji doktryny państwowej, tematykę kurdyjską. Poczynając, �276 jak wiadomo, od lat 20. w Turcji oficjalnie nie uznaje się jakichkolwiek mniejszości narodowych, a Kurdów, których miliony mieszkają w tym kraju, okreśła się uporczywie mianem "górskich Turków". W pierwszym rozdziale autorka prezentuje wstępnie kompleks stosunków etnicznych, plemiennych i politycznych prowincji Hakkari, widzianych głównie z perspektywy mieszkańców wsi kurdyjskiej, ale także i z odniesieniami do sytuacji w okolicznych miastach. Mimo licznych przemian, jakie nastąpiły w czasach naj nowszych także i w tej bardzo odległej prowincji republiki tureckiej, szereg ważnych form identyfikacji, lojalności, solidarności krewniaczej, plemiennej i etnicznej odgrywa istotną rolę w życiu zbiorowości i jednostek. Drugi rozdział poświęciła autorka zagadnieniom historycznym. Prowincja Hakkari posiada bowiem tradycje lokalnego ośrodka władzy feudalnej, którą z rąk arystokracji plemiennej przejmowali stopniowo charyzmatyczni przywódcy muzułmańskich orientacji religijnych i bractw. Mieszkające tu plemiona kurdyjskie egzystowały początkowo na pograniczu imperialnych wpływów Turcji Osmanów i Persji, a następnie sprzecznych nieraz względem siebie interesów tureckich, irańskich i irackich. Ta polityczna gra sił toczyła się w sytuacji gospodarczej preferującej półkoczownicze pasterstwo na niekorzyść osiadłego rolnictwa. Realiom geograficznym, administracyjnym, demograficznym i ekonomicznym poświęcono rozdział trzeci, którego zadaniem jest przedstawienie Hakkari na tle innych prowincji współczesnej Turcji. Rozległych rozważań na temat współczesnej organizacji plemiennej Kurdów Hakkari dotyczy rozdział czwarty. Autorka omawia w nim różnorodną rolę wodzów plemiennych i arystokratycznych rodów w życiu dzisiejszych społeczności oraz negocjacjach z administracją państwową. Tu warto nadmienić, że Lale Yal~in-Heckmann nie zamieszkała w obrębie rezydencji lokalnego feudała plemiennego, w przeciwieństwie do prowadzącej z kOllcem lat SO. w Iraku północnym duńskiej etnolożki, H. H. Hansen. Autorka omawianej tu pracy dowodzi, że dzięki temu zyskiwała swobodniejszy dostęp do informatorów, bez prób ingerencji ze strony miejscowego wielmoży. Twierdzi dalej, że posługując się oficjalną retoryką "modernizacyjną" i potępiając "trybalizm" w życiu publicznym, prowincjonalni agowie nadał chętnie stosują w stosunkach międzyludzkich klucz plemienny, o ile w danej chwili to im odpowiada. Szczególnie ważnym dla zrozumienia struktury społeczności wiejskich Kurdystanu tureckiego wydaje się rozdział piąty. Przedstawia on wieś oraz indywidualną zagrodę jako jednostki przestrzenne, a zarazem ełementy składające się na całość życia społecznego. Stosunki między mieszkańcami zagrody prezentowane są w aspekcie produkcyjnym, konsumpcyjnym i społecznym zarazem. Kontynuuje te rozważania rozdział szósty, poświęcony w szczególności wymianie dóbr i świadczeń oraz formom rekompensaty. Autorka zajmuje się w nim ideologią równości i solidarności, demonstrowaną w formie zasady nakazywanego przez religię miłosierdzia wobec ubogich oraz skromności. Analizuje sposoby pozyskiwania dóbr materialnych w lokalnej gospodarce, polegającej przede wszystkim na chowie zwierząt stadnych i handlu nimi, połączonym z masowym przemytem. Rozdział siódmy poświęciła Yal~in-Heckmann analizie pokrewieństwa i powinowactwa w omawianych społecznościach, szczególnie w aspekcie dziedziczenia, organizacji pracy i form wprowadzania młodzieży w układy społeczne. Uzupełnieniem tej tematyki jest ostatni z rozdziałów, ósmy, dotyczący zawierania małżeństwa, a właściwie skomplikowanej strategii małżeńskiej. Autorka zajmuje się w nim koncepcjami ról społecznych obu płci, hierarchii i solidarności. Dowodzi, że rola wymiany kobiet w owej strategii małżeńskiej u Kurdów tureckich nie zawsze bywała doceniana przez dawniejszych badaczy. Zajmuje się także społecznymi skutkami takich zjawisk jak poligamia oraz małżeństwa przez porwanie. �277 Całość uzupełnia 6 aneksów. Obejmują one takie szczegółowe zagadnienia jak: chronologiczny wykaz władców lokalnych dawnego Hakkari, genealogię wpływowego rodu Sadate Nehri, roczny cykl produkcyjny górskich wiosek omawianego regionu, przykładowe dzieje zagród ze wsi Sisin, kurdyjską terminologię pokrewieństw stosowaną w regionie Hakkari, opis ceremonii wiejskiego wesela i przykłady lokalnych opłat małżeńskich. Załączona bibliografia zawiera ponad 170 pozycji. Książka Lale Yal~in-Heckmann jest kontynuacją solidnych, terenowych prac etnologicznych na temat Kurdów i równocześnie wypełnia lukę w naszej wiedzy o współczesnym Kurdystanie tureckim, ostatnimi laty raczej niedostępnym dla systematycznych badań z powodu braku stabilizacji politycznej regionu. Autorka, jako obywatelka turecka, władająca zarazem nie tylko literacką wersją kurdyjskiego języka w odmianie kurmandżi, ale także i lokalną gwarą, mogła prowadzić wywiady swobodnie, bez korzystania z tłumacza. Mieszkając wśród wieśniaków, była w stanie dokonywać obserwacji ich życia codziennego. W swoich uwagach typu metodycznego twierdzi, iż ufano jej bardziej jako kobiecie, chociaż równocześnie sfera przemytniczego handlu bydłem, stanowiąca ścisłą domenę mężczyzn, bywała dla niej dość trudna do uchwycenia. Z drugiej strony dowodzi, że na wsi rozdział między sferą zajęć męskich i kobiecych jest mniej ostry, niż w społecznościach miejskich. Mimo położenia zdecydowanego akcentu na problematykę więzi społecznej, studium o współczesnych Kurdach Hakkari daje przy okazji przegląd różnych dziedzin ich kultury, szczególnie w aspekcie życia codziennego i obyczaju. Szczególnie interesującym jest obraz gospodarki, polegającej nadal przede wszystkim na wypasach zwierząt stadnych, połączonych z transhumancją. Stanowi to ciekawe uzupełnienie względem systemu ekonomicznego wsi kurdyjskich po stronie irackiej, położonych bardziej na południu, w warunkach ekologicznych nieco odmiennych, sprzyjających w większym stopniu produkcji roślinnej. Autorka w tej sferze opisu kultury wyraźnie zresztą kontynuuje rozważania geograficzno-kulturowe W. D. Hiitterotha, badającego właśnie ten sam typ kultury pastersko-rolniczej z Anatolii, tylko nieco wcześniej. Dobór tematyki badań, społeczność wioskowa, koresponduje z dotychczasową konwencją eksploracji etnologicznych. Można jednak żałować, że autorka tak mało zwracała uwagi na zjawiska kultury w kurdyjskich miasteczkach, o których nieraz wspomina i gdzie mieszkała. Okazuje się, że coraz gwałtowniejszy exodus Kurdów do miast jakoś nadal uchodzi uwagi kurdologów. W analizie historycznej żałować należy, iż Lale Yal~in-Heckmann tak dużo miejsca poświęciła w gruncie rzeczy powtórkom dziejów rządzących niegdyś Hakkari rodów, przedstawionych już wcześniej w pracy M. M. van Bruinessena, na którego się zresztą powołuje. Godne pochwały wydaje się szerokie podejście porównawcze autorki do opisywanych zjawisk, dość rzadkie ostatnimi czasy na przykład w polskich pracach etnologicznych, traktujących o zagadnieniach pozaeuropejskich. Z drugiej strony autorka zdaje się ignorować pewne realia kulturowe w życiu codziennym Kurdów, występujące w irackiej części zamieszkałego przez nich obszaru, nader różne od tego, co opisuje z zimnej górzystej prowincji Hakkari. Inna sprawa, że Yal~in-Heckmann, korzystając z bardzo nieraz dalekich analogii kulturowych, zaczerpniętych na przykład aż z północnoafrykańskiej Kabylii, jakoś nie interesuje się nawiązaniami do sąsiadujących przecież o miedzę obyczajów Kurdów Iraku, Syrii czy Iranu. Można co najwyżej przypuszczać, iż nie jest to sprawa czystego przypadku. Omawiana tu praca, ze względu na sumienność przeprowadzenia badań terenowych, z niedostępnego obecnie dla normalnej eksploracji obszaru Turcji południowowschodniej jest studium, które winno być niezbędną lekturą dla wszystkich badaczy kultur tej części Bliskiego Wschodu. Nasza wiedza o współczesnym Kurdystanie została uzupełniona w sposób merytorycznie kompetentny, a stylistycznie precyzyjny i komunikatywny zarazem. Leszek Dzięgiel �278 T. F. A ri s tow a, Materjalnaja kultura Kurdow X I X -pierwoj obszcznosti, "Nauka", Moskwa 1990, ss. 228. połowiny XX. Prohlema tradicionno-kulturnoj Jest to pierwsza rosyjska praca etnologiczna, pretendująca do miana przeglądu calokształtu kurdyjskiej kultury materialnej w skali bliskowschodniego obszaru zasiedlenia tego narodu. Znana z szeregu wcześniejszych prac kurdologicznych, profesor T. F. Aristowa jest przede wszystkim autorką wydanych w roku 1966 Kurdów Zakaukazia. To właśnie zakaukaskie tereny Armenii, Azerbejdżanu i Gruzji były w latach 1950- 1980 miejscem zasadniczych obserwacji empirycznych rosyjskiej etnografki, która ponadto w roku 1978 odbyła podróż studyjną do Kurdystanu irackiego. Niezależnie jednak od badań terenowych Aristowa przeprowadziła studia źródel archiwalnych na obszarach ówczesnego Związku Radzieckiego, zapoznała się z literaturą przedmiotu i uwzględniła bogate zbiory muzeów zarówno Rosji jak i Zakaukazia. Warto zauważyć, że Rosjanie byli pierwszymi Europejczykami, którzy poczęli się interesować Kurdami w sposób systematyczny, wynikający zresztą z potrzeb carskich planów imperialnych na Bliskim Wschodzie. Niemniej jednak dorobek kurdologiczny uczonych rosyjskich w tym względzie jest niejednokrotnie imponujący. Pośród kurdologów Zachodu, działających po I wojnie światowej, znajdują się wybitni emigranci rosyjskiego pochodzenia, tacy jak Bazyli Nikitin czy Władimir Minorski. Zresztą i w obrębie państwa sowieckiego studia nad Kurdami kontynuowano. Uprawiali je zarówno Rosjanie, jak i uczeni reprezentujący narody Zakaukazia, Gruzini, Ormianie, a wreszcie także i wykształceni na sowieckich uniwersytetach miejscowi Kurdowie. Rezultaty ich badań nie są jednakże szerzej znane na Zachodzie ze względu na nikłą znajomość języka rosyjskiego wśród tamtejszych uczonych, tym bardziej zresztą, że wyniki niektórych zakaukaskich centrów badawczych publikowano wyłącznie w języku ormiańskim lub gruzińskim. Licząca 228 stron druku książka Aristowej posiada na końcu streszczenia w język u angielskim złożone zaledwie z ]6 wierszy! We wstępie autorka precyzuje pewne zasadnicze problemy językowe i z zakresu antropologii fizycznej. Rozdział I omawia natomiast wykorzystane przez nią rozmaitego typu źródła, w tym także wyniki własnych badań terenowych. Rzuca się tu w oczy charakterystyczne dla badaczy radzieckich odcięcie od najnowszych publikacji zachodnich z lat 80. i 90., choć z drugiej strony imponuje skrupulatność w wykorzystaniu publikacji dawnych, niekiedy bardzo mało znanych, drukowanych w językach ludów Zakaukazia lub Bliskiego Wschodu. Zamieszczone fotografie przedmiotów domowego użytku i reprodukcje dawnych zdjęć prezentujących kostiumy ludowe z przełomu XIX i XX wieku świadczą o rzetelnych poszukiwaniach autorki w muzeach. Inna sprawa, że fotografie te opatrzono skąpym, banalnym komentarzem. W wypadku ubiorów mamy bowiem ewidentnie do czynienia ze szczególnie odświętnymi formami tradycyjnych strojów, których nawet wówczas nie noszono przecież na codzień. Szczególnie interesujący dla badacza dziejów rozsiedlenia Kurdów jest rozdział Ił omawianej pracy, przedstawiający osadnictwo Kurdystanu pod względem etnicznym, lingwistycznym i religijnym. Zajmuje się w nim autorka szczegółowo migracjami Kurdów z dawnej Turcji i Iranu na Zakaukazie. I tak szczegółowemu rozmieszczeniu, w pierwszej połowie XIX wieku, kurdyjskich plemion i zespołów rodowych w Turcji Osmanów i w Iranie, z uwzględnieniem typu ich gospodarki poświęcono obszerną tabelę. Następna, o analogicznym charakterze i stopniu szczegółowości obrazuje te zjawiska dla Turcji, Iranu i Iraku w pierwszym dwudziestopięcioleciu naszego wieku. Fakt, że po zwycięskiej wojnie w II połowie ubiegłego stulecia okręg Karsu należał do Rosji pozwolił Aristowej na sporządzenie z kolei tabeli dotyczącej bardzo szczegółowej struktury etnicznej osadnictwa tego regionu u progu XX wieku. Temu samemu okręgowi Kars, w początkach naszego stulecia, poświęciła następnie autorka tabelę dotyczącą wyznań mieszkańców i ich deklarowanej przynależności etnicznej. Uzupełnia te dane zestaw wyznaniowej mozaiki dla całej ówczesnej Turcji Osmanów. Na koniec znajdujemy w tym rozdziale tabelę rozmieszczenia Kurdów w byłej guberni erewańskiej w I połowie XIX wieku oraz wykaz dróg migracji Kurdów �279 z Turcji i z Iranu na Zakaukazie w XIX i początku XX wieku, z podaniem przyczyn tych wędrówek. Ten właśnie, prezentowany przez Aristową, splot wydarzeń jest stosunkowo słabo znany większości zachodnich kurdologów i już dzięki rozdziałowi II książka omawiana w tym miejscu winna znalcżć się w zbiorach uniwersyteckich bibliotek, także w krajach Europy Środkowej i Zachodniej. Nie znajdujemy niestety w pracy Aristowej danych na temat późniejszych losów osadnictwa kurdyjskiego w Związku Radzicckim, a szczególnie tragicznych deportacji, dokonywanych na rozkaz Stalina, zmuszających Kurdów do zamieszkania w Kazachstanie i Turkmenii. Kłóci się to z zawartym w tytule zakresem chronologicznym książki, określającym jako ostateczną cezurę czasową polowę wiek u XX. Kolejny rozdziallll traktuje na temat typów osadnictwa, kształtów osad i zagród. Zajmuje się na koniec także sprzętami domowymi i aranżacją wnętrza. Tu należy przedstawić prezentowaną przez autorkę tezę o występujących w kulturze wszystkich Kurdów dwu zespołach: anatolijsko-kaukaskim i tak zwanym przednioazjatyckim. Pierwszy z nich to faktycznie Zakaukazie z Kurdystanem turcckim, syryjskim i północnymi obszarami Kurdystanu irańskiego. Drugi, zdaniem Aristowej, obejmuje południowy Kurdystan irański i cały Kurdystan iracki. Autorka stara się ponadto sugerować, że na kulturze Kurdów pierwszego z zespołów ciąży ich do niedawna koczowniczo-pasterska przeszłość. Te zasadnicze idee przewijają się zresztą przez dalsze rozdziały książki. W każdym razie widać wyraźnie, że na całości obrazu uczonej wyciska wyrażnie swe piętno Zakaukazie, jako zasadniczy punkt dokonywania obserwacji Kurdystanu. Dodajmy, region względem reszty kurdyjskiego obszaru osadniczego i zarazem kształtującego kulturę tego narodu raczej marginalny. Podobne zresztą zasugerowanie się lokalną sytuacją kulturową, panującą na terytorium Kurdystanu, najlepiej znaną z autopsji, obserwujemy także i u innych kurdologów. Opisy sprzętów ilustrują precyzyjnie wykonane ryciny. Aristowa nie zajmuje się zupełnie miastcm kurdyjskim i jego tradycyjnymi układami urbanistycznymi. Także zresztą analiza układów osad wiejskich pozbawiona jest jakichkolwiek szkiców, planów itp. Zagadnienia te ilustrujc kilka fotografii, wśród których widnieje także fragment bazarowej ulicy z Sulejmaniji oraz starej twierdzy w Arbilu. Rozdział IV, poświęcony kurdyjskim ubiorom zawiera szczegółową analizę strojów kobiecych, męskich, oraz raczej bardzo pobieżną również i dziecięcych. Dużo miejsca poświęcono zdobnictwu, biżuterii, a także prestiżowej broni, noszonej przez kurdyjskich wojowników. Szereg dobrych technicznie szkiców przyczynia się do większej komunikatywności tekstu. Sprawami pożywienia i wyposażenia kuchni zajmuje się Aristowa w rozdziale V, ilustrując swe wywody również serią rysunków. Tak, jak w poprzednich partiach książki, także i tu obserwujemy wyraźną przewagę materiału kulturowego z Zakaukazia. Ostatni, VI rozdział, to charakterystyka porównawcza tradycyjnej kultury materialnej Kurdów z kulturami ich sąsiadów. Autorka z niemałym trudem stara się wyspecyfikować nie tylko podobieństwa, ale i różnice między poszczególnymi wytworami ręki ludzkiej i technikami. Nie usiłuje jednak sugerować, iż kultura materialna Kurdów wypracowała jakieś szczególnie właściwe sobie formy. Przeciwnie, podkreśla wspólne dziedzictwo kulturowe w tym względzie. Pozostaje rzeczą do dyskusji, czy w ogóle można dziś podejmować się w tej dziedzinie jakichkolwiek prób specyfikacji i podziałów kulturowych na etnicznie przynależne zespoły. Budzić może także pewne wątpliwości lansowany przez Aristową podział na dwa zespoły kulturowe, istniejące jakoby w obrębie tradycyjnego Kurdystanu. Praca Aristowej odznacza się dość typowymi cechami tego typu studiów etnograficznych jakie powstawały przez dziesiątki lat w kręgu etnografii sowieckiej. Kładziono w nich nacisk na szczegółową rejestrację faktów z kultury materialnej ery zwanej "przedrewolucyjną", w której obrębie zresztą nie zawsze udawało się wyspecyfikować różne chronologicznie fazy powstawania poszczególnych wytworów. Następnie zaś wykazywano, że te dawne, tradycyjne formy bytowania ustępują gwałtownie rzeczywistości cywilizacji industrialnej. Trzeba przyznać, że profesor Aristowa �280 ustrzegła się od narzucanych przez sztywnc reguły ideologiczne sowieckiej nauki schematów w opisywanych zjawiskach. Trudno sobie natomiast wytłumaczyć rezygnację autorki z rozległej sfery kultury materialnej, jaką jest gospodarka. W omawianej książcc nic znajdujcmy ani słowa o chowie zwierząt czy technikach uprawy roślin, nie mówiąc już o rozległych zagadnieniach przechowalnictwa, które w strefie subtropiku nabierają kapitalnego znaczenia. W czasach, gdy ekologiczny aspekt kultur ponownie wraca do łask uczonych, a realia materialne stanowić zaczynają na powrót nieodzownc tło do sensownych analiz ogólniejszej natury, praca Aristowej wzbudzić winna zainteresowanie badaczy Bliskiego Wschodu. Tym bardziej, że dane, zebrane przez rosyjską etnografkę, dotyczą nie tylko Kurdów, lecz całego regionu Azji Zachodniej. Leszek Dzięgiel Ks. Henryk Zimoń SVD, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba. Materiały i Studia Księży Werbistów, nr 39, Wydawnictwo Księży Werbistów, Warszawa 1992. ss. 170. Tradycyjne religie afrykańskie wymykają się próbom schematycznych klasyfikacji. W miarę rozwoju badań okazało się, iż dominująca niegdyś tendencja do okrcślania mieszkańców Afryki przy pomocy różnych etykietek: animizmu, totemizmu, fetyszyzmu itp. nie oddaje prawdziwej złożoności rodzimej, afrykallskiej koncepcji bytu i kosmosu. Rozbudowana i zróżnicowana ontologia mieszkańców Czarnej Afryki nie tylko nadaje tradycyjnym wierzeniom specyficzny charakter, ale sprzyja wykształceniu się licznych lokalnych odmian i kolorytów praktyk religijnych. Od czasu ukazania się przełomowej Bantu Philosophy P. Tempelsa badania nad religią Czarnych Afrykanów nabrały nowego kierunku i dynamiki. Wśród badaczy wnoszących swój wkład w te badania pojawia się wciąż mało przedstawicieli nauki polskiej. Do nielicznych polskich autorów próbujących przełamać tę niekorzystną tendencję należy ks. Henryk Zimoń SVD. Związany z ruchem misyjnym, od lat wykorzystuje naukowo doświadczcnie i możliwości techniczne środowiska. Znany z wielu publikacji, ks. H. Zimoń prezentuje tym razem wyniki siedmiomiesięcznych (lipiec 1984 - styczeń 1985) badań terenowych wśród ludu Konkomba. Już na wstępie należy podkreślić trafność wyboru rejonu badań. Żyjący na pograniczu północnej Ghany, Konkomba należą bowiem do kręgu kultury paleonigryckiej. W tym rejonie, na pograniczu Ghany, Togo i Beninu, zachował się do naszych dni zespół ludów, których tradycyjna kultura, a w tym zwłaszcza religia, oparła się skutecznie wpływom islamu i chrześcijaństwa. Kultura Konkombów i ich sąsiadów od dawna zatem stanowiła przedmiot zainteresowania etnologów. Autor świadomie nawiązuje i korzysta z wcześniejszych prac tak znanych badaczy. jak D. Tait i F.-C. Froelich. Praca terenowa ks. H. Zimonia pozwoliła jednak na zgromadzenie własnego, oryginalnego materiału dokumentacyjnego i efektywne włączenie się w badania nad tradycyjnymi systemami religijnymi tego regionu Afryki. Zdołał on bowiem zdobyć zaufanie informatorów - kapłanów miejscowych kultów. Dzięki możliwości uczestnictwa w kilkudziesięciu obrzędach zgromadził nadzwyczaj cenny i rzadki, zwłaszcza w polskiej literaturze przedmiotu, opis przebiegu rytuałów agrarnych, zapis formuł modlitewnych oraz rozpoznał społcczną i kulturową rolę ich uczestników i animatorów. Rejestracja zachowań religijno-magicznych oraz tekstów modlitw ma istotną wartość źródłową. Stanowić moźe dogodny punkt wyjścia do uchwycenia miejscowej wizji świata nadnaturalnego i jego związków, czy może nawet dominacji nad życiem doczesnym Konkombów. �281 W toku lektury jawi,! się nam stopniowo, pocz,!tkowo nawet w porządku przypadkowym, różne kategorie bytów nadnaturalnych, w świecie Konkombów włączonych jednak w różnym stopniu w problemy dnia codziennego: odległy ontologicznie bóg stwórca - Uwumbor, bliższe człowiekowi i częściej niepokojone prośbami duchy ziemi, buszu, płodności, duchy opiekuńcze rodów, zagród lub poszczególnych jednostek, a zwłaszcza wielokrotnie wspominane różnej kategorii duehy przodków z prarodzicami plemienia na czele. W tle opisywanych obrzędów ukazują się problemy, z którymi borykają się uczestnicy obrządów. W modlitwach pojawia się troska o płodność kobiet, dostatek pożywienia oraz pieniądze na nową ciężarówkę. Ujawnia się również proces ścierania się starych i nowych kultów i towarzyszące jemu emancypacyjne tendencje młodszych generacji. Przy opisie i analizie rytuałów agrarnych autor deklaruje stosowanie metody interpretacji opartej na założeniach fenomenologii. Chwilami jednak, zwłaszcza w pierwszej części pracy, czytelnik ma wrażenie, iż ks. H. Zimoń jest zwolennikiem fenomenalizmu. Zastanawia przyjęty układ pracy i kolejność rozdziałów powiązana z wnioskowaniem indukcyjnym. W pracy wydzielić można dwie różnej wartości warstwy i części: źródłową i komentarzową. Poza wstępem omawiającym lokalizację grupy, dotychczasowy stan badań oraz przebieg i metody własnych prac terenowych, wydzielono pięć rozdziałów. Trzy pierwsze mają charakter źródłowy. Opisują dość dokładnie przebieg uroczystości religijnych związanych ze świętami jamu i sorga. Rozdział czwarty wprowadza nas w zagadnienie religijnego charakteru ziemi. Piąty natomiast przybiera postać podsumowania oraz komentarza i dotyczy ekonomicznych, społecznych i rełigijnych kontekstów rytuałów agrarnych Konkombów. Ptzyjęte założenia metodologiczne, a szczególnie układ pracy (brak wprowadzenia omawiającego doktryną miejscowych wierzeń religijnych, system filozoficzny i kategorie ontologiczne), sprawiają, iż większe korzyści z lektury części źródłowej pracy odnosi czytelnik mający już pewne przygotowanie merytoryczne. Czytelnik nie znający afrykańskiej wizji świata może odbierać tylko zewnątrzną, podlegającą oglądowi warstwę opisywanych rytuałów. Nie jest w stanie samodzielnie ustalić ich właściwego sensu i znaczenia. Aby umożliwić przekroczenie tej bariery poznania, autor ucieka się do pomocy komentarza pojawiającego się po opisach poszczególnych fragmentów ceremonii i po cytowanych tekstach modlitw. Komentarzami opatrzone są też podrozdziały i podsumowujące części rozdziałów. Formę komentarza przybiera też, jak już wspomniałem, ostatni, podsumowujący pracę rozdział. Przyjęta metoda prezentacji materiału żródłowego sprzyja zatem pojawianiu się licznych powtórzeń. Na marginesie omawianej pracy pojawiają się też wątpliwości natury ogólnej. Wątpliwości co do adekwatności terminów dotyczących obrzędowości rolniczej zaczerpniętych z języka polskiego, a nie przystających do afrykańskich realiów agrotechnicznych. Stosowany często przez autora termin "dożynki" odnosi się do uroczystości z okazji ukończenia zbiorów. Znajduje zatem zastosowanie w stosunku do święta plonów sorga urządzanego po zebraniu zbóż. Ten sam termin wydaje się być mniej odpowiedni w odniesieniu do rytuałów związanych ze zbiorem pierwszych bulw jamu - rośliny, której zbiór nie ma charakteru krótkiej kampanii, a odbywa się sukcesywnie wraz z dojrzewaniem kolejnych roślin i pojawiającymi się potrzebami konsumentów. Rytuały świętowania nowych jamów odbywają się w intencji zbiorów, które dopiero się rozpoczynają. Nawet cytowane teksty modlitw mają charakter błagalny a nie dziękczynny. Należałoby się też zastanowić nad trafnością tłumaczeń zaproponowanej przez A. Van Gennepa terminologii dotyczącej etapów obrzędu przejścia. Niezależnie od pewnych szczegółowych uwag i zastrzeżeń natury redakcyjnej omawiana praca wypełnia istotn,! lukę w polskiej literaturze etnologicznej. Jest pierwszą, tak bogato udokumentowaną, monografią fragmentu tradycyjnych systemów religijnych ludów Czarnej Afryki, tym cenniejszą, iż opartą na oryginalnych, samodzielnych badaniach terenowych. Ryszard Vorbrich �282 "Łódzkie Studia Etnograficzne", l. 28, Warszawa-Łódź 1988, ss. 143. Tom 28 "Łódzkich Studiów Etnograficznych" poświęcony został, niemal w całości, problemom folkloru miejskiego Kalisza. Publikacja przeznaczona jest nie tylko dla etnografów i folklorystów, ale także dla miłośników kultury ludowej. Na uwagę zasługuje fakt, że jeszcze kilkanaście lat temu negowano w ogóle istnienie odrębnego folkloru robotniczego w Kaliszu. Autorom udało się w znakomity sposób pogodzić aspekt naukowy z celami popularyzatorskimi. W konsekwencji otrzymujemy bogaty materiał dotyczący folkloru miejskiego, który usatysfakcjonować powinien również masowego odbiorcę, bowiem autorzy refleksję teoretyczną uzupełniają wiadomościami uzyskanymi z ankiet, wywiadów oraz swobodnych rozmów, a także wzbogacają ją i ilustrują licznymi przykładami tekstów, mówiących o historii Kalisza i życiu jego mieszkańców, drukują teksty pieśni, w tym kolęd. Całość zaś zaopatrzyli imponującą ilością interesujących i wartościowych ilustracji. Natomiast znawcy przedmiotu zyskują nowe i cenne materiały, które doczekały się pierwszego poważnego opracowania naukowego. Powyższą publikację rozpoczyna artykuł Anny Woźniak przedstawiający zainteresowania folklorem miejskim Kalisza. Autorka wyjaśnia, że ten zupełnie nietknięty obszar badawczy dostrzegł po raz pierwszy Jan Piotr Dekowski, działacz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi, którego staraniem ogłoszono w roku 1977 pierwszy konkurs pod hasłem "Uchrońmy od zapomnienia folklor Kalisza", a w rok później utworzono Koło Miłośników Folkloru Miasta Kalisza. Zaznacza ona, że gromadzone materiały etnograficzne i folklorystyczne z terenu miasta odnoszą się do schyłku XIX wieku i pierwszych 40 lat naszego stulecia. Uważa nadto, że niektóre zagadnienia są potraktowane często w sposób niepełny i ogólnikowy. Ma świadomość, że stanowią one jedynie wstęp do dalszej pracy badawczej w celu wzbogacenia posiadanych zbiorów o nowe, interesujące treści. Wśród zamieszczonych rozpraw zwracają uwagę przede wszystkim prace Jana Piotra Dekowskiego na temat niektórych nie istniejących już lub też zanikających zawodów mieszkańców Kalisza (przede wszystkim szewców) oraz charakterystyczne dla nich słownictwo. Autor omówił także kultywowane zwyczaje doroczne i rodzinne w środowiskach robotniczych. Należy jeszcze zaznaczyć, że w XIX i na początku XX wieku, spośród wszystkich rzemieślników kaliskich, największą popularnością i życzliwością cieszyli się szewcy. Jeżeli idzie o obrzędy doroczne i rodzinne to najwięcej uwagi poświęcono zimowemu cyklowi obrzędowemu, mianowicie wigilii Bożego Narodzenia, formom kolędowania oraz obrzędom ostatkowym. Natomiast znacznie uboższe są materiały dotyczące obrzędowości wiosennej, tj. okresu od Wielkanocy do Zielonych Świątek i św. Jana. W sposób fragmentaryczny zostały opisane zwyczaje związane z zaduszkami i wróżby matrymonialne. Prace odnoszące się do obrzędów rodzinnych mają charakter jedynie przyczynkarski. Mniej szczegółowe są opisy zwyczajów związanych z narodzinami i chrztem. Podobnie rzecz ma się w przypadku obrzędów towarzyszących śmierci i pogrzebowi. Znacznie pełniejszy jest materiał odnoszący się do obrzędów weselnych. Przejrzysty układ materiału, zwłaszcza przyjęcie określonego ciągu chronologicznego w prezentacji zwyczajów i obrzędów dorocznych, wieloaspektowe ujęcie wielu określonych zwyczajów (uwarunkowane rodzajem i poziomem materiałów źródłowych), jasność wykładu, stanowią również o wartości pracy. Z kolei w oparciu o teksty uzyskane z badań terenowych i wywiadów poruszono istotny problem, który wiąże się z rozrywkami i "przyjemnościami" kaliskiej ludności robotniczej w okresie międzywojennym. Bożena Szal szczególną uwagę zwróciła na takie zagadnienia, jak: majówki, wycieczki, zabawy, wizyty w teatrze lub kinie, a także występy artystów podwórzowych oraz uwzględniła częste spotkania sąsiedzkie. Na ogół mieszkańcy miasta byli bardzo zżyci ze sobą, a więc dzielili się swymi kłopotami, troskami i radościami. Trzeba dodać, że na szczególną uwagę zasługują najhuczniejsze bale odbywające się w ostatni dzień karnawału. Z pewnością są one niezwykle charakterystyczne dla folkloru miejskiego Kalisza. Trwały one krótko, tylko do godziny 24, ponieważ zaczynał się już posl. Niecodzienną potrawą nadchodzącego postu był śledź, którego �283 wnoszono na półmisk u o północy. Z kolei jedna z uczestniczek konkursu folklorystycznego, Aniela Morek, wspomina ciekawy i niezapomniany bal "u rzemieślników", który zakończył się "opuszczeniem wielkiego śledzia z balkonu". Anna Urbanowska - wiele uwagi poświęciła omówieniu działalności, efektów, zasług i znaczenia najpopularniejszych zespołów folklorystycznych Kalisza. Dzięki wspaniałym rezultatom ich pracy zostały utrwalone ludowe tradycje regionalne. Są one wynikiem potrzeby współtworzenia życia kulturalnego rcgionu. Zyskują sympatię publiczności i działaczy kultury z nimi współpracujących. W zespołach tych panuje atmosfera prawdziwie ludowej prostoty, życzliwości i bezinteresowności. Niewątpliwie na uwagę czytelnika zasługują cenne informacje dotyczące działu etnograficznego Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej w Kaliszu. Marzena Ścisła przedstawiła dzieje powstania Muzeum Kaliskiego, ukazała stan i osiągnięcia działu etnograficznego. Stwierdziła konieczność prowadzenia badań terenowych, gdyż istnieje tylko jedna monografia regionu kaliskiego - S. Błaszczyka, Kultura ludowa ziemi kaliskiej w świetle badali terenowych, "Osiemnaście wieków Kalisza" t. 2, 1961, s. 385-450. Wzbogaca i uzupełnia materiały o prastarym Kaliszu zawarta w tomie Kronika. Czytelnik uświadamia sąbie, że ponad lOO-tysięczny Kalisz jest ośrodkiem o dorobku kulturalnym i ambicjach znacznie przewyższającym inne miasta tej samej wielkości i rangi administracyjnej. Aktywność społeczna, głównie działaczy Towarzystwa Miłośników Kalisza, dobrowolnego zrzeszenia osób zainteresowanych działaniem na rzecz rozwoju miasta i upowszechniania jego dorobku, pozwala mieć nadzieję, że ranga Kalisza będzie stale rosła. Nie zabrakło wiadomości o balladzie kaliskiej. W aneksach przytoczono kilka pieśni wraz z nutami. Trzeba zaznaczyć, że członkowie kół z Łodzi, Kalisza oraz Opoczna spotykają się co roku na wspólnych zjazdach, zawsze w innej miejscowości. Dla nich są one niezwykle cenne i wartościowe, ponieważ wymieniają swoje poglądy, doświadczenia, a także wzbogacają swoją wiedzę etnograficzną. Oprócz bogatej wiedzy o Kaliszu, w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" mamy jeszcze artykuły z warsztatów badawczych. Są one na tyle ciekawe i wartościowe, iż dotychczasowy stan badań nic jest w pełni zadowalający. Anna Styczyńska w pracy "Katolickie normy moralne jako przedmiot zainteresowań etnografa" przedstawiła rellekcje na marginesie planowanych badań. Twierdzi, że zebrany materiał postara się w miarę możliwości poszerzyć o wywiady przeprowadzone z osobami zatrudnionymi w kancelarii parafialnej, a także o dane uzyskane z dokumentacji parafialnej oraz z dokumentów instytucji administracyjno - porządkowych. Zasygnalizowała ona, że badania rokują nadzieję uzyskania ciekawych wyników. Również ciekawe badania naukowe prezentuje Slavko Kremensek w artykule ,,0 etnograficznych badaniach miast słoweńskich (na przykładzie Lublany)". Oprócz kompleksowych badań poszczególnych dzielnic miejskich, przedmieść, podmiejskich osiedli i badań dotyczących różnych grup ludności, prowadzi się na terenach miejskich także i badania monotematyczne. Tom 28 "Łódzkich Studiów Etnograficznych" jest więc próbą podsumowania dorobku naukowego w dziedzinie folkloru miejskiego Kalisza. Jest to niewątpliwie dorobek dość znaczny, zważywszy, iż jeszcze kilkanaście lat temu nie dostrzegano istnienia odrębnego folkloru miejskiego. Recenzowana książka została opracowana fachowo i rzetelnie. Jej wartość polega przede wszystkim na tym, że najważniejsze zagadnienia przedstawiono w oparciu o materiały źródłowe. Poszczególne rozdziały cechuje przemyślana kompozycja i umiejętny dobór tekstów przyczyniających się do wzrostu zainteresowania podejmowanymi zagadnieniami. Są żywym świadectwem tradycji kulturalnych regionu. Szkoda jednak, że w publikowanych pracach nie zostały wykorzystane w pemi wszystkie materiały konkursowe, o których wspomina Anna Woźniak w artykule informacyjnym o zainteresowaniach folklorem miejskim Kalisza. Czytelnik chciałby się także dowiedzieć o zwyczajach innych rzemieślników, tj. krawców, stolarzy, grabarzy, blacharzy oraz hafciarzy. Tego jednak nie ma w publikowanych materiałach. Autorzy mimo wielu zmian i przeobrażeń udowadniają, że tradycja ludowa w środowisku miejskim ciągle żyje i żywiołowo się rozwija. Janina Majchrzak �284 Publikacje Kola Zainteresowań Kulturą Ormian (2). Wydawnicza działalność Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy warszawskim oddziale PTL trwa już od lat dziesięciu, bowiem w roku 1983 Koło wydało pierwszą broszurę z dziedziny armenistyki. Z okazji tego jubileuszu gratulacje należą się wszystkim osobom, przede wszystkim panu Leonowi Ter-Oganianowi, dzięki którym kilkanaście takich broszur mogło trafić do rąk czytelników. Część tych publikacji została już omówiona w 74 tomie "Ludu", tu przedstawiamy te, które ukazały się później. Miejscem wydania każdej z nich jest Warszawa. Jako dziesiąta publikacja KZKO wyszła praca Jana Pasiecznika pod tytułem Mlodo.f(: i życie zakonne księdza irifulata Dionizego Kajetanowicza (1989). Jest to częściowa tylko biografia wymienionego w tytule kapłana, żyjącego w latach 1878-1954, który ma ogromne zasługi dla Archidiecezji Lwowskiej Obrządku Ormiańskiego. Należy mieć nadzieję, że po tym wnikliwym opisie pierwszych trzydziestu lat życia Kajetanowicza, opisu doczekają się też dalsze, na co ten ostatni administrator Archidiecezji Obrządku Ormiańskiego, a także więzień stalinowskich łagrów, w pełni zasługuje. Przy pewnym wysiłku można jeszcze zdobyć materiały. Hekiatnier albo opowieści Ormian polskich (1989) opracował Zbigniew Kościów. Wytrawny ten armenista uraczył nas zbiorkiem zawierającym nieco folkloru narracyjnego oraz mnóstwo anegdot wyciągniętych z różnych publikacji i od różnych osób. Ta książeczka jest bezcennym źródłem dla badaczy dawnych, a także dwudziestowiecznych Ormian polskich. Juliusz Głodek w Arcachu (1989) ukazał krwawe dzieje konOiktu między Ormianami i Azerami o Arcach, jak ci pierwsi nazywają Górski Karabach. Praca znakomicie udokumentowana, zaopatrzona w suplementy i mapy. Trzynasta publikacja KZKO to Bibliografia »Ormianie w Polsce«, zeszyt l (1990), opracowana przez Leona Ter-Oganiana i Katarzynę Raczkowską, a dedykowana "Wielkiemu Narodowi Ormiańskiemu". Nie potrzeba chyba się rozwodzić o znaczeniu tego dzieła dla polskiej armenistyki. W tej pierwszej części, pierwszej tego rodzaju w nauce o Ormianach pracy, są następujące działy: Sprawy Kościoła, Prawo i ekonomia, Geografia, Historia oraz Kultura i sztuka. Historia Kościola Ormiańskiego w Polsce (1990), to wybór kilku publikowanych oddzielnie i dosyć już dawno artykułów Zbigniewa Obertyńskiego. Chociaż niekiedy pewne rzeczy u tego historyka wydawać się mogą trochę przestarzałe, to jednak długo pewnie pozostanie on autorytetem. Z kolei Ormianie polscy (1991) są popularnym zarysem dziejów i kultury wymienionej w tytule grupy. Broszura napisana została przed wojną przez Bronislawę Wójcik-Keuprulian, wybitną znawczynię muzyki armeńskiej, lecz walory swe zachowuje po dzień dzisiejszy. Ormianie w ZSRR. 1979-1989, (1990) - broszura ta zawiera dwa artykuly przedstawiające sytuację społeczno-polityczną w Armenii. Pierwszy z nich, napisany przez Anahida Ter-Minasjana, dotyczy okresu, w którym powstał, a więc roku 1979. Drugi natomiast, pióra L. Grigoriana, opisuje sytuację w Armenii w 1989 roku. Literatura ormiańska, (1991), to wybór różnych prac jednego z nielicznych w Polsce filologów armeńskich, Eugeniusza Sluszkiewicza, o którym we wstępie pisze Edward Tryjarski. Tomik ten pozwala się zorientować jak wiele w tej dziedzinie jest jeszcze do zrobienia. J wreszcie jedyna wśród publikacji KZKO rzecz z dziedziny historii sztuki: "Chaczkary" (1991) Krzysztofa Ostapowicza. Autor ukazuje tak charakterystyczny, a w Polsce prawie nieznany element sztuki armeńskiej, jakim są chaczkary - misternie w kamieniu rzeźbione krzyże. Podstawą pracy są badania prowadzone przez autora na terenie Armenii, a także świetnie dobrana literatura przedmiotu. Tekstowi towarzyszą liczne, niestety czarno-białe ilustracje. Grzegorz Pelczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9e953257c181daf080ebd2a51fbb9f1.pdf eed107822a5f051cd18d5e9a1df527f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2051 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource etnoreligioznawstwo Afryka - religie Konkomba - religia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1904 Title A name given to the resource Badania etnoreligioznawcze wśród ludu Konkomba we współczesnej Ghanie / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.205-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimoń, Henryk SVD Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 KS. HENRYK ZIMOŃ SVD Katedra Historii i Etnologii Religii KUL, Lublin BADANIA ETNORELIGIOZNAWCZE W PÓŁNOCNEJ WŚRÓD LUDU GHANIE KONKOMBA Przedmiotem tego artykułu o charakterze informacyjnym są uwagi i refleksje dotyczące metody i tematyki badań etnoreligioznawczych, które przeprowadziłem od września 1990 do sierpnia 1991 roku w północno-wschodniej Ghanie. Przebywałem w stacji misyjnej Saboba, prowadząc badania nad obrzędami i wierzeniami ludu Konkomba. Roczne badania etnologiczne i religioznawcze wśród Konkombów były kontynuacją badań przeprowadzonych w czasie pierwszego pobytu w Sa bobie od lipca 1984 do stycznia 1985 roku. Badania te należą do jednego z nurtów badawczych Katedry Historii i Etnologii Religii K UL i były finansowane przez Instytut Anthropos i Zgromadzenie Słowa Bożego. Wdzięczny jestem Instytutowi i Zgromadzeniu Słowa Bożego oraz wszystkim, którzy pomagali mi w czasie dwukrotnych badań terenowych wśród Konkombów. Lud Konkomba zamieszkuje obszar sawanny lesistej w północno-wschodniej Ghanie i w północnym Togo. Główne skupiska Konkombów znajdują się w wioskach usytuowanych w kilku kilometrowych odstępach na równinie w dorzeczu Oti, lewobrzeżnego dopływu rzeki Wolty. Spotyka się ich również w dystryktach zamieszkałych przez Dagombów, Nanumbów i Gondżów w Regionie Północnym Ghany (a nawet poza nim, jak np. w Kintampo i Kete-Krachi), gdzie mieszkają zwykle razem w małych osadach 1. Konkombowie są w Regionie Północnym drugą co do liczebności grupą etniczną, liczącą około 130 tys. członków 2. Wraz z językami gurma, moba, basari, kasele, dye, (mi)gangam, język konkomba należy do grupy gurma języków gur, I Zob. 19t5IJ.Population Censl/s of Ghana. Atlas of Population Characteristics, Accra 1964, mapa nr 9. 2 Liczba Konkombów w byłym Złotym Wybrzeżu (Ghana od 1957 r.) w 1948 r. wynosiła 59640, a w Togo, wcdług R. Cornevin (Histoire du Togo, Paris 1959, s. 92 i n.), 18605. Natomiast według spisu ludności z 1960 r. w Ghanie 110150 osób mówiło językiem konkomba. Zob. M. Manoukian, Trihes ol the Northern Territories of the Gold Coast, London 1951, s. 12; D. R. Smock, Language Policy in Ghana, w: The Search for National Integration in Africa, ed. D. R. Smock, K. Bentsi-Enchill, New York 1975, s. 170. �206 czyli woltyjskich 3. Konkombowie graniczą na północy z ludami Ngangan (w Togo), Anufo (Czakosi), Komba, Moba, Mamprusi, na zachodzie i południu z Dagombami, a na wschodzie w Togo złudami Basari (Tobote), Kabre, Lamba (LOSSO)4. Przez wieki Konkombowie bronili swej odrębności kulturowej i religijnej, walcząc z najazdami ludu Anufo od północy oraz sąsiadów z zachodu - Dagombów, którzy na próżno starali się podporządkować ich politycznie oraz narzucić im religię islamu. W życiu gospodarczym Konkombów decydujące znaczenie ma kopieniactwo typu samowystarczalnego, połączone z hodowlą drobiu, kóz, owiec, bydła i trzody chlewnej. Pewną rolę odgrywa również rybołówstwo. Konkombowie stosują rotację upraw i gospodarkę odłogową, a ziemię zdobywają systemem żarowym, przez wycinanie i palenie krzewów i traw. Uprawia się zboża: sorgo, proso, fonio i kukurydzę na polach przyzagrodowych (/inampal assak, kinanczang) oraz jamy, maniok, ryż, orzeszki ziemne, okrę i czerwony pieprz na polach oddalonych od zagród (kisaak). Wśród ludu Konkomba można wyróżnić kilka plemion, które dzielą się na patrylinearne rody, czyli klany oraz lineaże większe i mniejsze. Członkowie rodu zamieszkują jedną lub więcej wiosek. W wiosce znajduje się od kilku do kilkunastu zagród. W zagrodzie mieszka przeciętnie około 20-30 osób należących zwykle do kilku rodzin braci lub ich synów. Zagrody łączą się w tzw. lineaż większy, który z kolei może dzielić się na lineaże mniejsze. W wiosce spotykamy najczęściej dwa lub trzy lineaże. Najmniejszą grupę społeczną stanowi rodzina, która występuje w formie monogamicznej i poligynicznej. Pochodzenie, następstwo, dziedziczenie i miejsce zamieszkania jednostki są regulowane według zasady patry linearnej, w której decyduje linia ojca. Każda jednostka należy do określonego lineażu większego, którego członkowie wywodzą się od wspólnego przodka. Konkombowie są segmentarnym społeczeństwem acefalicznym, w którym władza tradycyjnie sprawowana jest nie przez naczelnego wodza plemienia, lecz przez starszyznę wioskową z naj starszym mieszkańcem wioski lub naj starszym członkiem rodu (uninkpel) na czele. Jako wyznawcy tradycyjnej religii pierwotnej, Konkombowie nie są odizolowani i wolni od współczesnych przemian społeczno-religijnych jakie dokonują się w niepodległym od 1957 roku państwie ghańskim. W tym procesie przemian decydujące znaczenie przypada Kościołom chrześcijańskim, a zwłaszcza katolikom, metodystom i prezbiterianom, których przeszło stuletnia systematyczna działalność misyjna w Ghanie dobrze widoczna jest w szkolnictwie, pracy charytatywnej i organizacji kościelnej. Na 12,2 miliona D. Westermann, M. A. Bryan, The Languages o/West Africa, 2nd cd., London 1970, s. 66 in. Zob. Cornevin, op. cit., s. 21; Manoukian, op. cit., mapa; 196/1. Population Census orChana, mapa nr 9; F.-C Froelich, P. Alexandre, R. Cornevin, Les populalions du Nord- Ii/yo, Paris 1963, s. 4, 6, 9, 87; Z. Filipow, Chana. Nie tylko kakao, Warszawa 1974, s. 20. 3 4 �207 mieszkańców (dane według spisu ludności z 1984 r.) katolicy stanowią około 12 procent ludności. Zdecydowana większość katolików zamieszkuje w sześciu diecezjach na południu kraju, gdzie Kościół katolicki znajduje się w tzw. drugim stadium ewangelizacji 5. W północnej Ghanie istnieją trzy diecezje. Ewangelizację tych terenów rozpoczęli Ojcowie Biali, którzy w 1906 roku dotarli do Ghany od północy, zakładając samodzielną misję w Navrongo6. Bardzo rozległa pod względem obszaru archidiecezja Tamale ma 22 tOO ochrzczonych. We wschodniej części archidiecezji Tamale, w dystrykcie Vendi, dotychczas misjonowanej tylko sporadycznie, Księża Werbiści rozpoczęli w 1960 roku systematyczną działalność misyjną. Obecnie w tym dystrykcie istnieje siedem parafii, obsługiwanych przez Księży Werbistów i księży diecezjalnych: Vendi, Sa boba, Bimbilla, Tatali, Kpandi, Chereponi, Cham ba oraz ośrodek formacyjny w Sunson. Praca misjonarzy na tym terenie jest typowym przykładem tzw. pierwszego stadium ewangelizacji. Polega on na głoszeniu Ewangelii i zakładaniu Kościoła wśród ludów i grup plemiennych, które jeszcze nie znają Chrystusa. Od 1965 roku istnieje w Sabobie katolicka parafia pod wezwaniem św. Karola Lwangi, której założycielem był o. J. Connolly. Do Kościoła katolickiego należą małe grupy ochrzczonych, głównie młodzież i ludzie wykształceni. Według księgi chrztów w dniu 7lipca 1991 roku parafia Saboba liczyła 529 ochrzczonych. Oprócz katolików działalność misyjną prowadzą w mieście i w sąsiednich wioskach: Kościół ewangelicko-prezbiteriański Ghany, Kościół ewangelicki Ghany i Zgromadzenie Boże (Assembly of God) 7. l. Metoda badań terenowych W literaturze afrykanistycznej lud Konkomba znany jest dzięki badaniom brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita (1912-1956) oraz Jean-Claude Froelicha, francuskiego administratora w północnym Togo. Szczególnie ważne są wyniki badań Taita, studenta Uniwersytetu Londyńskiego, a następnie pracownika naukowego University College w Legonie nad strukturą społeczną i polityczną Konkombów w północno-wschodniej Ghanie. Tait prowadził badania stacjonarne w rejonie Saboby od sierpnia 1950 do 5 J. Parys, Ghana. Prohlemy rozwoju spoleczneyo, Wrocław 1983, s. 93; F. Zaplata SYD, Rodzimy charakter KO.vciolu w Afryce i IJa Madagaskarze, Pieniężno 1980, s. 94, 99; Ghana Catholic Diary 1985, Accra 1985, s. 115, 176 i n. 6 B. Der, Church-Slale Relations ill Northern Ghana, 1906-1940, "Transactions of the Historical Society of Ghana", t. 15, 1974, s. 41; Zaplata, op. cit., s. 93; Ghana Catholic Directory 1991, Accra 1991 (dwie ostatnie strony). 7 Zob. Cawlogus Sodalium Societalis Verbi Divini ineunte anno 1991, Romae 1991, s. 388 i n.; H. Zimoń, W.~ród Konkombów w Ghanie, "Misjonarz" 1985, nr 4, s. 9. �208 stycznia 1952 roku 8. Z literaturą etnograficzną i lingwistyczną na temat Konkombów i innych ludów północnej Ghany zapoznałem się w czasie trzymiesięcznych badań w bibliotekach School of Oriental and African Studies w Londynie (sierpień 1983) oraz Instytutu Anthropos w St. Augustin koło Bonn (wrzesień 1983, sierpień 1989). W wyborze Saboby jako miejsca moich badań zadecydowały: wyniki badań brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita nad strukturą społeczną i polityczną, które są bardzo pomocne w badaniach nad obrzędowością i wierzeniami Konkombów, ważność Saboby jako centrum badanego ludu w Ghanie oraz istnienie misji katolickiej Księży Werbistów w tym mieście. W czasie badań terenowych wśród Konkombów mieszkałem w misji katolickiej w międzynarodowej wspólnocie werbistów. Należeli do niej: o. Michael Knight, Australijczyk, proboszcz parafii, wikarzy (Polacy) o. Józef Mazur i o. K. Banacki oraz brat Jose A. Tozzo, Brazylijczyk, który w latach 1989-1991 przebywał na dwuletniej praktyce duszpasterskiej. Saboba jest małym ośrodkiem miejskim, liczącym około 1500 mieszkańców. Miasteczko to uważane jest za centrum ludu Konkomba i jest siedzibą administracji dystryktu Saboba/Chereponi, powstałego w 1988 roku. W Sabobie i sąsiedniej wiosce Toma znalazłem asystentów, których pomoc była nieodzowna w prowadzeniu badań. Z panem Kayil Alabani Gideonem, asystentem-tłumaczem, odwiedzałem codziennie na motocyklu okoliczne wioski w promieniu około 25 kilometrów. Dwóch innych Konkombów, pan James Kunji i pan Gabriel Lasim, w wolnym czasie (mieli bowiem inne zajęcia) przepisywało z taśm magnetofonowych nagrane wywiady, a zwłaszcza teksty rytuałów w języku konkomba, w których uczestniczyłem, a następnie tłumaczyło je na język angielski. Znajomość ludzi i środowiska, wyniesiona z pierwszego siedmiomiesięcznego pobytu (1984/85), znacznie ułatwiła mi kontynuowanie badań. Tym razem nie byłem dla respondentów i mieszkańców wiosek człowiekiem nieznanym. Dobrze mnie pamiętali i uważali za kogoś bliskiego, autentycznie zainteresowanego kulturą i religią. Świadczył o tym mój powtórny pobyt w Sabobie. W sumie odwiedziłem 30 wiosek; w niektórych byłem bardzo często. W odwiedzanych wioskach mieszkało pięć plemion ludu Konkomba: Biczabob, Nakpantiib, Binalob, Bimonkpom i Bigbem. Odwiedziłem następujące wioski zamieszkałe przez te plemiona: B i c z a b o b: Saboba, Tilangben, Bwagbaln, Nalongni, Dicheen, Kiteek, Kumwateek, Bwakul, Sobib; N akpan tii b: Gbadagbam, Nabwa, Nakpando, Kpanjol, Lemo, Bumgbaal; 8 Zob. J. Goody, Introduction, w: D. Tait, The Konkomha of Nortllem Ghana, 2nd ed.. London 1964, s. XIV; D. Tait, The Family, Household, and Minor LinearJe of the KOl1komha, "Africa", t. 26, 1956, s. 219; J. C. Froelich, La tribu Konkomha du Nord IiIgo, Dakar 1954, s. 12. �209 Binalob: Chakpong, Wayuu, N-nalog, Nasom, KukuIn; Bimonkpom: Sambul, Kutul, Kungaani, Kungib, Kucha, Saangul; Bigbem: Bungbaal (Gbenja), Puo Tindaando, K~ooni, Naachang (Sobib). W dwóch wioskach (w Nalongni w 1984 roku i w Bwagbaln 12 kwietnia 1991 roku) zostałem przyjęty przez starszyznę na członka klanów Nalatiib i Bwagbatiib. W sumie przeprowadziłem 232 wywiady ze 144 informatorami, którzy należeli do następujących plemion: 74 osoby - do plemienia Biczabob, 22 - Nakpantiib,20 Binalob, 13 - Bimonkpom, 8 - Bigbem. Siedmiu respondentów było nie-Konkombami. Z większością respondentów przeprowadziłem jeden lub dwa wywiady, z 38 osobami miałem od trzech do ośmiu wywiadów. Najczęściej do południa - rzadziej po południu - odwiedzałem z asystentem jednego lub dwóch informatorów, przeprowadzając z każdym przeciętnie dwugodzinne rozmowy. W czasie badań przejechałem na motocyklu marki Yamaha 175 cm3 4650 km po wyboistych, nieasfaltowych drogach i wąskich ścieżkach w buszu. Ogromnie cennym uzupełnieniem wywiadów było uczestniczenie w ciągu 71 dni w różnych rytuałach w wielu wioskach. Wyrazem wzajemnego zrozumienia i zaufania były zaproszenia od starszyzny wielu wiosek, z których zawsze chętnie korzystałem. Jako obserwator rytuałów starałem się jak najmniej przeszkadzać. Wypowiadane podczas tych rytuałów modlitwy towarzyszące czynnościom ofiarnym nagrywane były na taśmy magnetofonowe. Brałem udział w 12 pochówkach oraz w porze suchej od lutego do początku maja w tzw. pogrzebach finalnych (drugich) w sześciu wioskach: Puo Tindaando, Kumwateek, Sobib, Nalongni, Lemo, Samb ul. Od lutego do maja uczestniczyłem siedem razy w rytuałach błagalnych, związanych z duchem ziemi. Brałem również udział w święcie nowych jamów zorganizowanym przez przywódcę kultu Grumadi w Kiteek oraz w świętowaniu plonów sorga w wioskach Kukuin, Nakpando, Kumwateek, Bwagbaln. Uczestniczyłem ponadto w rytuałach oskarżania o czary i oczyszczania czarowników, wprowadzania na urząd młodych wróżbitów, w obrzędach odprawianych w przybytkach duchów opiekuńczych wiosek, w rytuale bliźniąt i w rytuale sprowadzania deszczu. Uczestnictwo w wymienionych rytuałach jest niezwykle cenne dla poznania i zrozumienia struktury życia społecznego i systemu filozoficzno-religijnego Konkombów. Ostatnie 10 tygodni badań przeznaczyłem na analizę tekstów rytualnych i wyjaśnienie znaczeń symbolicznych akcji, gestów rytualnych i pewnych wyrażeń metaforycznych wypowiadanych w różnych obrzędach. 2. Tematyka badań Dłuższy i powtórny pobyt umożliwił mi głębsze i pełniejsze poznanie tematycznie określonych zwyczajów, obrzędów i wierzeń w szerszym kontekście społeczno-kulturowym. Bogactwo kulturowe i religijne Konkombów nie 14 - Lud t. LXXV �210 pozwoliło na całościowe badanie wszystkich aspektów kultury i religii. Stąd też konieczność ograniczenia się do pewnych zagadnień, które dzięki temu mogły być pełniej i dokładniej zbadane i opracowane. W czasie pierwszego pobytu najwięcej czasu poświęciłem obrzędom rolniczym. Są one związane z gospodarką rolną oraz sezonowymi pracami polowymi i mają decydujące znaczenie w życiu społecznym i religijnym Konkombów, których egzystencja i pomyślność zależy od urodzajów i plonów ziemi. Z okazji pierwszych zbiorów rośliny bulwiastej - jamów (sierpień) oraz żniw zbóż sorga i prosa (grudzień-styczeń) odbywają się uroczystości dożynkowe9. Również w czasie drugiego pobytu mogłem uczestniczyć w obrzędach dożynkowych w różnych wioskach. Tym razem jednak zajmowałem się głównie dwoma tematami: zwyczajami i rytuałami pochówkowymi i pogrzebowymi oraz religijnym wymiarem ziemi, wyrażającym się w wierzeniach i obrzędach. Ponadto interesowałem się znaczeniem społecznym i religijnym wróżbitów, a także ich praktykami wróżbiarskimi związanymi z drugimi pogrzebami. Uzupełniłem również obszerne materiały zebrane w okresie 1984/85 na temat wierzeń i praktyk czarowniczych. W życiu religijnym i społecznym Konkombów niezmiernie ważną rolę odgrywają przodkowie (jadżatiib). Jako pośrednicy między bogiem Uwumbor a żyjącymi biorą oni aktywny udział w życiu społeczności i wpływają na losy żyjących. Przodkowie symbolizują ciągłość struktury społecznej, sakralizują patrylinerny porządek społeczny oparty na zasadzie pokrewieństwa i primogenitury 10 i są gwarantami respektowania i przestrzegania norm etycznych i wszelkich przepisów prawa zwyczajowego. O ważności przodków świadczą obrzędy pierwszego i drugiego pogrzebu, które wyrażają więź tzw. żywych zmarłych z żyjącymi i umożliwiają zmarłym przejście do krainy przodków (jadżatiibdo ). Pierwszy pogrzeb składa się z pochówku, rytów oczyszczających i pożegnania z osobą zmarłą. Ze względu na warunki klimatyczne pochówek zmarłego odbywa się w dniu śmierci lub następnego dnia, jeżeli zgon nastąpił 9 Wyniki badań nad rytuałami agrarnymi ludu Konkomba zostały opublikowane m.in. w artykułach: Tradycyjne święta jamu u ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", t. 32, z. 2, 1985, s. 271-291; Święta plonów sorga u ludu Konkomba w północnej Ghanie, w: Z badań nad religią i religijnością ludową, praca zbiorowa pod red. H. Zimonia SVD, Warszawa 1988, s. 42-58; Guinea Corn Harvest Rituałs among the Konkomba of Northern Ghana, "Anthropos", t. 84,1989, s. 447-458; Rytuały agrarne ludu Konkomba w północnej Ghanie w procesie współczesnych przemian, w: Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian, praca zbiorowa pod red. H. Zimonia SVD, Warszawa 1990, s. 119-132. W Wydawnictwie Verbinum opublikowana została monografia H. Zimonia, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa 1992. 10 Primogenitura jest to prawo pierwszeństwa w dziedziczeniu majątku i władzy, przysługujące najstarszemu synowi lub najstarszemu potomkowi męskiemu w linii prostej. Zob. A. Zajączkowski, Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970, s. 27; Z. Szyfelbejn-Sokolewicz, Wstęp do etnografii Afryki, Warszawa 1968, s. 57. �211 wieczorem lub nocą. Ponieważ od lat sześćdziesiątych plemię Biczabob używa do pochówku trumien, grób ma kształt prostokątny. Natomiast członkowie plemion Binalob, Bimonkpom i Bigbem do dzisiaj grzebani są najczęściej bez trumien i dlatego otwór grobu ma tradycyjny kształt okrągły. Miejsce grobu dla najstarszego w zagrodzie mężczyzny znajduje się po prawej stronie drzwi wejściowych prowadzących do zagrody, a dla najstarszej kobiety - po prawej lub iewej stronie. Ludzi w średnim wieku grzebie się w większym oddaleniu od zagrody, a dzieci jeszcze dalej, na polu przyzagrodowym. Niemowlęta grzebie się natomiast na skrzyżowaniu dróg lub rzadziej - na granicy pól przyzagrodowych. U plemion Biczabob i Nakpantiib groby mężczyzn oznakowane są kamieniem, a kobiet - odwróconym do góry dnem garnkiem, wystającym nieco z ziemi. Wszystkie groby członków plemion Binalob, Bimonkpom i Bigbem (mężczyzn i kobiet) oznaczone są dużymi pojedynczymi garnkami. Groby niemowląt oznaczone są natomiast pojedynczymi małymi garnkami, leżącymi na boku. W uroczystościach pochówkowych biorą udział najbliżsi krewni lineażu, członkowie rodu, krewni matki zmarłego, krewni ojca zmarłej oraz mieszkańcy sąsiednich wiosek, związani ze zmarłym lub zmarłą więzami powinowactwa i sąsiedztwa. Wszyscy inni również są mile widzianymi gośćmi. Gdy grzbie się ludzi starszych, liczba uczestników pochówku wynosi od 200 do 500 osób. Do przeprowadzenia obrzędów pochówkowych nieodzowna jest obecność przedstawicieli ściśle określonych rodów, związanych ze sobą relacją partnerstwa rytualnego (mantotiib). Ludzi starych, mężczyzn i kobiety żegna się przy akompaniamencie dużych bębnów tańcami i śpiewem, w których przez wiele godzin bierze udział przede wszystkim młodzież, a także młodsze osoby wieku dojrzałego obojga płci. Starszyzna i licznie zgromadzeni widzowie z przyjemnością przypatrują się tańcom, przy czym wszyscy częstowani są przez krewnych zmarłej osoby własnej produkcji wódką z trzciny cukrowej (apeteszi). W wypadku nieoczekiwanej, a więc przedwczesnej śmierci ludzi w sile wieku lub dzieci nie ma tańców ani śpiewów. Okres żałoby pierwszego pogrzebu (likpuu0 trwa zasadniczo trzy dni w wypadku śmierci mężczyzny, a cztery - w wypadku śmierci kobiety. W trzecim lub czwartym dniu siostra lub córka osoby zmarłej rano oczyszcza rytualnie chatę, w której przebywały zwłoki (hi fiin kidiik). Kobiety dokonują również rytualnego prania odzieży zmarłej osoby oraz tkanin, przyniesionych przez partnerów rytualnych lub krewnych. Pierwszy pogrzeb kończy się wieczorem trzeciego lub czwartego dnia obrzędem, zwanym lisaaczong. Składa się on z następujących rytów: zabicie koguta lub kury (w wypadku śmierci kobiety) przed chatą wyjściową z zagrody, ofiarowanie przodkom ugotowanego pokarmu z jamu i zboża w kilku czarkach glinianych lub naczyniach metalowych (przed chatą wyjściową) oraz ofiarowanie pokarmu zmarłej osobie na wewnętrznym dziedzińcu zagrody. �212 Wypełnienie rytów pierwszego pogrzebu kończy fazę wyłączenia zmarłego z widzialnego świata osób żyjących. Nie oznacza jednak zakończenia rytuału pogrzebowego, którego dopełnienie dokonuje się w tzw. pogrzebie finalnym (drugim), zwanym w języku konkomba likpotoor. Po raz pierwszy mogłem uczestniczyć w porze suchej, od drugiej połowy lutego do początku maja, w pogrzebach finalnych w sześciu wioskach: Puo Tindaando, Kumwateek, Sobib, Nalongni, Lemo, Sambu!. Kosztowna uroczystość drugiego pogrzebu, wymagająca dużych nakładów finansowych na żywność i piwo, odbywa się w każdej wiosce co 3-4 lata. Drugi pogrzeb trwa od 5 do 7 dni i jest ważnym wydarzeniem społecznym i religijnym. Dopiero po jego przeprowadzeniu zmarły starzec (lub staruszka) osiąga godność przodka, a jego własność (ziemia, żony, przedmioty sakralne i władza) zostaje odziedziczona i przejęta za pośrednictwem najstarszego członka lineażu przez krewnych zmarłego w linii prostej, a więc braci i synów, zgodnie z zasadą primogenitury. Od tego momentu Konkombowie wspominają w pełni zmarłego razem z innymi przodkami w ceremoniach o charakterze rodzinnym i rodowym, odprawianych w różnych sytuacjach życiowych. Poprzez modły i ofiary starają się pozyskać poparcie i przychylność przodków, którzy jako pośrednicy między bogiem Uwumbor a żyjącymi biorą aktywny udział w życiu społeczności i wpływają na losy żyjących. Wielostopniowy rytuał pogrzebowy zmniejsza zakłócenia powstałe w społeczności na skutek śmierci jej członków. Pozwala on jednostkom przezwyciężyć ból po stracie najbliższych, zaakceptować nową sytuację i przejąć pozycję społeczną zmarłego, a mianowicie jego prawa i obowiązki. Obrzędy pogrzebowe podkreślają wartość życia, które jest najwyższą wartością wszystkich Afrykanów. Integrują one nie tylko najbliższą rodzinę zmarłego, ale wszystkich członków grupy lineażowej i rodowej, co w konsekwencji prowadzi do integracji plemion i całego ludu. Wreszcie obrzędy te wyrażają przez odpowiednie symbole rzeczywistość duchową, transcendentną, w której istnienie Afrykanie głęboko wierzą, i która ma decydujący wpływ na życie indywidualne i społeczne. Drugim tematem badań był religijny wymiar ziemi wyrażający się w wierzeniach i obrzędach. Ziemia odgrywa niezwykle ważną rolę w życiu gospodarczym, społecznym i religijnym ludu Konkomba oraz innych ludów Afryki Zachodniej. Konkombowie wierzą, iż ziemia Kiting jest matką boga Uwumbor, który bywa utożsamiany również z niebem. Personifikowane bóstwo ziemi Kiting jest bóstwem uniwersalnym wszystkich Konkombów. Manifestuje się ono w wielości duchów ziemi, opiekunów poszczególnych rodów czy lineaży większych. Duchy ziemi, uobecniane w sanktuariach ziemi, mają charakter męski lub żeński. Są one źródłem i zasadą życia, dawcą płodności i pożywienia, gwarantem bezpieczeństwa, pokoju oraz zachowania kodeksu moralnego i ładu społecznego. Duchy ziemi łączą członków rodu z danym �213 terytorium uzasadniają ich dziedziczne prawo do zamieszkania i używania złem I. Ziemi oddaje się cześć w zagrodach oraz w sanktuariach ziemi, których opiekunem jest kapłan ziemi, a zarazem kapłan rodowy lub lineażowy, opiekun sanktuarium ziemi, "właściciel" i powiernik ziemi. Nazwy "kapłan ziemi" i "właściciel ziemi" wskazują na religijne i społeczno-prawne funkcje tego specjalisty rytualnego, cieszącego się wielkim uznaniem i prestiżem u ludu Konkomba i innych ludów obszaru górnej Wolty. W każdym rodzie jest na ogół jeden kapłan ziemi, który sprawuje opiekę nad rodowym sanktuarium ziemi. Spełnia on ściśle określone funkcje religijne i społeczne oraz cieszy się pewnymi przywilejami. Sanktuarium ziemi (litingbaln) jest na terytorium rodu najważniejszym miejscem sakralnym. Wyrażając sakralną relację między członkami rodu a ich miejscem zamieszkania, jest ono symbolem jedności i autonomii rodu. Sanktuariami ziemi są u Konkombów najczęściej baobaby usytuowane blisko zagród oraz zagajniki oddzielające ziemię uprawną od buszu, a więc teren żyzny, wilgotny, bezpieczny, święty od obszaru bezpłodnego, suchego, niebezpiecznego, świeckiego. Kult ziemi łączy się u Konkombów przede wszystkim z takimi sezonowymi pracami agrarnymi, jak sadzenie jamów lub zasiewy zbóż oraz żniwa. W porze suchej, od stycznia do maja, przeprowadza się rytuał, zwany "składaniem obiaty ziemi" (bi kpir kiting). Rytuał ten ma zasięg rodowy i ponad rodowy. Uczestniczą w nim starcy lineaży większych i mniejszych danego rodu oraz przedstawiciele rodów związanych z nim więzami rytualnymi i sąsiedzkimi. Miejscem rytuału nie jest świątynia ziemi, lecz specjalnie oczyszczony teren znajdujący się na podwórzu przed zagrodą kapłana ziemi lub naj starszego mieszkańca rodu. Podobnym w swej strukturze do rytuału składania obiaty ziemi są rytuały, które miały miejsce w sanktuariach ziemi wiosek Sobib (14.1.1985), Bwagbaln (24.3.1991), Kiteek (6.5.1991), Gbadagbam (29.5.1991). Ich celem jest uproszenie wszelkiej pomyślności, wystarczających opadów deszczu i dobrych plonów. Według 1. C. Froelicha Konkombowie obchodzą po zebraniu plonów tzw. "pogrzeb matki boga Uwumbor" (Uwumbor aana aakpuul). Brał on udział w tym święcie w grudniu 1946 roku i potwierdza, że święto to znane było również w Sabobie. Wyniki moich badań wyraźnie potwierdzają istnienie tego święta w przeszłości u Konkombów. Celem tego święta było dziękczynienie za zebrane plony oraz prośba o deszcz, zapładniający ziemię w nowym roku agrarnym. Wierzenia związane z ziemią i jej kult należą do zasadniczych komponentów religii ludu Konkomba i innych ludów północnej Ghany. Zasygnalizowana w tym artykule tematyka badań będzie systematycznie opracowywana i w miarę możliwości publikowana w artykułach i opracowaniach monograficznych. �214 LITERATURA Catalogus 1991 Cornevin 1959 Der B. 1974 ... Catalogus Sodalium Societatis R. Histoire du Togo. Paris. Verbi Divini ineunte anno 1991, Romac. Church-State Relations in Northern Ghana, 1906-1940, "Transactions of the Historical Society of Ghana", t. 15, s. 41-61. Filipow Z. 1974 Ghana. Nie tylko kakao, Warszawa. Froelich F.-C. 1954 La tribu Konkomba du NONi Togo, Dakar. Froelich F.-c., Alexandre P., Cornevin R. 1963 Les populations du N ord- Togo, Paris. Ghana ... 1985 Ghana Catholic Diary, Accra. Ghana ... 1991 Ghana Catholic Directory 1991, Accra. Goody J. 1984 Introduction, w: D. Tait, The Konkomba of Nort/Jern GhalJa, 2nd ed., London, s. XII1-XVII1. Manoukian M. 1951 Tribes of the Northern Territories of the Gold Coast, London. Parys J. 1983 Ghana. Problemy rozwoju społecznego, Wrocław. Smock D. R. 1975 Language Policy in Ghana, w: D. K. Smock, K. Bentsi-Enchill (Eds.), The Search for National Integrations in Africa, New York. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1968 Wstęp do etnografii Afryki, Warszawa. Tait D. 1956 The Family, Household, and Minor Lineage ofthe Kankomba, "Africa", t. 26, s. 219-149, 332-342. 1960 Population ... 1964 1960. Population Census of Ghana. Atlas of Population Characteristics, Accra. Westerman D., Bryan M. A. 1970 The Languages of West Africa, 2nd ed., London. Zajączkowski A. 1970 Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa. Zaplata F. SVD 1980 Rodzimy charakter Kościoła w Afryce i na Madagaskarze, Pieniężno. Zimoń H. 1985 Tradycyjne święta jamu u ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", t. 32, z. 2, s. 271-291. 1985 Wśród Konkombów w Ghanie, "Misjonarz" 1985, nr 4, s. 9-11. 1988 Święta plonów sorga u ludu Konkomba w północnej Ghanie, w: H. Zimoń SVD (red.), Z badań nad religią i religijnością ludową, Warszawa. 1989 Guinea Corn Harvest Rituals among the Konkomba of Northern Ghana, "Anthropos", t. 84, 1989, s. 447-458. �215 1990 Rytuały agrarne ludu Konkomba w północnej Ghanie w procesie współczesnych przemian, w: H. Zimoń SVD (red.), Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian, Warszawa. 1992 Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa. Henryk Zimoń SVD ETHNOLOGICAL AND RELIGIOLOGICAL FIELDWORK AMONG THE KONKOMBA PEOPLE OF NORTHERN GHANA (Summary) The subject of the present informative article refers to some remarks and reflections concerning the method and topics of ethnological and religiological research which I conducted among the Konkomba people of north-eastern Ghana between September 1990 and August 1991. I stayed at Saboba where I held my studyon the ritual and beliefs of the Konkomba people. The Konkomba people inhabit the area of wooded savannah in north-eastern Ghana and northern Togo. In the Northern Region of Ghana, the Konkomba are the second largest ethnic group numbering about 130.000. They are cultivators and cattle raisers and in the majority they profess traditional religion. The Konkomba are a patrilinear and segmentary society where the power traditionally is wielded by the elders with the oldest village inhabitant or the oldest member of the clan (uninkpel) as the head. I conducted research work among five tribes of the Konkomba people: Bichabob, Nakpantiib, Binalob, Bimonkpom and Bigbem. Totally, I visited 30 villages and held 232 interviews with 144 informants, and with many of these I repeated my talks. What proved to be a very valuable supplement to these interviews was my participation in a variety of rituals in many villages in the period of 71 days. A longer and repeated stay (the first investigations were conducted in the area of Saboba between July 1984 and January 1985) made it possible for me to get deeper and more comprehensive knowledge about the definite customs, rituals and beliefs in a broader socio-cultural context. I was especially concerned with the two following subjects: burial and funeral customs and rituals, and the religious dimension of the Earth which is expressed in beliefs and rituals. Besides, I was interested in the social and religious significance of the diviners and their practices connected with final (second) funerals. I also supplemented the data collected between 1984 and 1985 about the sorcery beliefs and practices. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ba753a0aa9f68a7092bd012c396e92d.pdf f53a548d69c99e9606f461496c2f977c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2052 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1905 Title A name given to the resource Poglądy i dyskusje/ LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.217-226 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 II. POGLĄDY I DYSKUSJE "OPIS LUDÓW" I "NAUKA O CZŁOWIEKU" CZYLI ETNOGRAFIA I ANTROPOLOGIA KULTURY Sprawa delimitacji zakresów znaczeniowych etnografii i antropologii kultury zaczyna już współcześnie tracić na znaczeniu gdyż obie te dziedziny stopiły się w jedną naukę-antropologię, ujmującą swój przedmiot bardzo szeroko jako badanie ludzkości we wszystkich formach i przejawach jej istnienia, jako całokształt empirycznej i teoretycznej wiedzy o człowieku i jego kulturze. Jednakże odmienność w jakiej wyrosła z jednej strony klasyczna antropologia kultury, z drugiej etnografie europejskie sprawia, że w praktyce, mimo tendencji do fuzji, traktujemy antropologię kulturową jako dyscyplinę zakresowo szerszą od etnografii, o innych nieco celach, koncepcjach metodologicznych i osiąganych rezultatach badawczych. Po pierwsze więc tradycyjna antropologia kulturowa różniła się od etnografii przedmiotem. Pierwotny i utrzymujący się po dziś dzień przedmiot etnografii "tradycyjna kultura ludowa" oraz przedmiot klasycznej antropologii kultury - "kultura plemienna" - to dwie zupełnie różne kategorie semantyczne i dwie różne formy rzeczywistości społecznej. "Tradycyjna kultura ludowa" była zawsze korelatem szerszej struktury gospodarczo-społecznej, elementem kultury narodowej, pozostającym w ścisłych związkach i pod wpływem cywilizacji miejskiej i kultury elitarnej. Jej badaniu przyświecały, przynajmniej w pierwszej fazie, cele patriotyczne prowadzące do swojego rodzaju "idealizacji" czy "mistyfikacji" kultury ludowej, którą uważano za symbol czy pierwociny kultury ogólnonarodowej, której badanie miało służyć podtrzymywaniu świadomości narodowej. Ideologiczny aspekt badań nad kulturą ludową powstawał w jaskrawym kontraście do ogólnopoznawczych od samego początku celów jakie przyświecały badaniom nad kulturami plemiennymi, choć początkowo, w interesie polityki kolonialnej usiłowano też zniekształcać ich obraz na poparcie tezy o intelektualnej i moralnej niższości dzikiego. Tendencja ta była właściwa jednak raczej niewyszkolnym naukowo podróżnikom, misjonarzom i eksploatatorom; gdy do badań przystąpili profesjonalni antropologowie zaczęła ona zanikać lub wręcz być zwalczana. Społeczności plemienne, często izolaty wyspiarskie, stanowiły swojego rodzaju całości, odcięte od wpływów zewnętrznych, rządzące się niejako własnymi prawami, �218 co stwarzało nieomal laboratoryjną sytuację dla odkrywania podstawowych zasad rządzących społeczeństwem i kulturą ludzką w ogóle. Stąd antropolog kultury czy antropolog społeczny od samego początku wolał mówić o Człowieku w ogóle niż o konkretnym X czy Y jako przedstawicielu określonej grupy etnicznej. Pytania o istotę rozwoju kultury i mechanizmy jej funkcjonowania stawiano sobie niemal od początku, co stwarzało wyraźny kontrast w stosunku do czysto kolekcjonerskich ambicji pierwszych etnografów polskich, gdzie jedynym kwestionariuszem a zarazem dyrektywą metodologiczną była enumeratywna definicja kultury z jej tradycyjnym podziałem na kulturę materialną, społeczną i duchową (wprowadzonym przez K. Moszyńskiego, S. Poniatowskiego, S. Bystronia). Nie pojawia się w tym rejestrze zagadnień, które ma podejmować etnograf, żadne pojęcie ogólne, wypływające z uprzednio przyjętych założeń teoretycznych, które pozwalałyby na systematyzację zebranego materiału na bardziej ogólnych zasadach aniżeli proste operowanie konkretem historycznym. Cechą charakterystyczną polskich badań etnograficznych w pierwszej i drugiej połowie XIX wieku, można by to stwierdzenie odnieść również w dużej mierze do okresu międzywojennego, było "szczegółowe opracowanie ściśle określonego wycinka rzeczywistości społeczno-kulturowej w ramach konkretnych granic geograficznych lub etnicznych" (A. Posem-Zieliński, Etnografia jako samodzielna dyscyplina naukowa, w: Historia etnografii polskiej, M. Terlecka (red.) Wrocław i inne 1973, Ossolineum, s. 59), któremu nie przyświecały żadne ambicje teoretyczne. Były to w przeważającej mierze monografie pisane przez zbieraczy - amatorów, zawierające bogaty materiał faktograficzny z dziedziny folkloru i kultury duchowej przede wszystkim, w mniejszym stopniu dotyczący kultury materialnej i społecznej (proporcje te zmieniły się po wojnie, kiedy to badania nad kulturą duchową schodzą na plan dalszy - z wyjątkiem sztuki ludowej - natomiast większe zainteresowanie zaczyna budzić kultura materialna i społeczna). W drugiej połowie XIX wieku zaczynają jednak do etnografii polskiej przenikać teorie i metody antropologii światowej - Jan Karłowicz, Stanisław Ciszewski, Ludwik Krzywicki - nie tylko przyczyniają się do popularyzacji zdobyczy zachodniej antropologii (tłumacząc dzieła Tylora, Morgana, Frazera, Lubbocka), ale sami zaczynają stawiać polskim badaniom etnograficznym bardziej ogólne cele, postulując badania porównawcze i formułowanie wniosków ogólnych w oparciu o tak modną podówczas teorię ewolucji. Już w tym więc okresie etnografia polska zaczyna zbliżać się do etnografii światowej. Jednakże jest rzeczą godną podkreślenia, że etnografowie polscy przejmując metody szkoły ewolucyjnej, kulturowo-historycznej (S. Poniatowski, K. Moszyński), funkcjonalnej (J. Obrębski, K. Dobrowolski), fenomenologicznej (Cezaria Baudouin - Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa) nadawali im zawsze indywidualną interpretację, modyfikując założenia tych szkół odpowiednio do charakteru i cech rzeczywistości kulturowej, która była przedmiotem ich badań �219 i która wymagala w większym stopniu, niż to miało mIejsce w wypadku antropologii zachodniej, uwzględniania wymiaru realnej historii. Uważany za głównego przedstawiciela ewolucjonizmu w Polsce, Jan Karłowicz, w niektórych swoich pracach (Chata polska) wydaje się pomijać korelaty czasu i przestrzeni i wykazywać wszędzie jednakowe etapy rozwoju budownictwa wiejskiego, w innych jednak zastanawia się nad konkretno-historycznym przebiegiem procesu. Podobnie drugi czołowy ewolucjonista w etnografii polskiej, Ludwik Krzywicki, włącza elementy historycznego myślenia do teorii ewolucji przez zaadaptowanie zasad materializmu historycznego do badania społeczeństwa plemiennego, uznając zmiany w środkach i stosunkach produkcji za podstawowy czynnik motoryczny przeobrażeń społecznych i kulturowych (L. Krzywicki, U stroje społeczno-gospodarcze w okresie dzikości i barbarzyństwa, w: Studia Socjologiczne, A. Schaff (red.), Warszawa 1951). Sam był autorem, można powiedzieć, pierwszej w Polsce pracy antropologicznej: Ludy. Zarys antropologii etnicznej, która stanowi oryginalną próbę podsumowania wyników badań antropologicznych wybitniejszych w tej dziedzinie badaczy. Reprezentuje w tej pracy podejście interdyscyplinarne łączące punkt widzenia antropologii fizycznej, historii, geografii i socjologii. Obok więc zbieraczy - amatorów zaczynają w drugiej połowie XIX wieku pojawiać się w Polsce teoretycy - komparatyści, kładący nacisk na badania porównawcze i dążący do znalezienia odpowiedzi na najbardziej ogólne pytania dotyczące natury ludzkiej i praw rozwoju kultury. W tym momencie rodzi się pojęcie antropologii jako najogólniejszej z nauk o człowieku, którą pojmuje się jak dyscyplinę szerszą zakresowo od etnografii, posiadającą związki z antropologią fizyczną, archeologią, językoznawstwem. Sam Krzywicki uważał etnografię za konserwatywny sposób uprawiania nauki o człowieku, antropologię zaś za wolnomyślny i postępowy. Wspomniana już tendencja do przetwarzania teoretycznych zdobyczy antropologii zachodniej w konfrontacji z rodzimym, polskim materiałem, szczególnie widoczna jest w sytuacji funkcjonalizmu polskiego, o ile w ogóle można o nim mówić. Zarówno J. S. Bystroń jak i J. Obrębski, jak też w pierwszym rzędzie K. Dobrowolski, wprowadzają do swoich socjologicznych, w wysokim stopniu funkcjonalistycznych analiz, wymiar historii lokalnej, polskiej, pojmowanej jednak zawsze jako proces charakteryzujący się pewnymi prawidłowościami przebiegu, których ustalenie możliwe było dzięki łączeniu metody historycznej z metodą funkcjonalną i ustalaniu współzależności pomiędzy zjawiskami kultury zarówno w aspekcie synchronicznym, jak i diachronicznym. Podobnie jak Malinowski, Dobrowolski stał również na stanowisku, że nie istnieją "czyste", "nagie" fakty w kulturze, lecz że faktem naukowym jest wspólzależność zjawisk interpretowana zawsze zgodnie z pewnym, z góry przyjętym założeniem teoretycznym, które należy jednak konfrontować z badaną rzeczywistością. W tym wyrażało się właśnie konsekwentnie funkcjonali- �220 styczne stanowisko Dobrowolskiego. Jednakże, po raz pierwszy w Polsce, zwrócił on uwagę na możliwość wykorzystania modelu funkcjonalnego do analizy przemian, podkreślając oczywisty już dziś fakt, że "ahistoryzm" funkcjonalizmu nie stanowi konserwatywnego ex definitione rysu tego systemu lecz wyrósł z potrzeb chwili, gdy tradycyjne kultury plemienne znikały już jako przedmiot badań i rejestracja ich stanu aktualnego była ważniejszym zadaniem niż wszelkiego rodzaju, często hipotetyczne konstrukcje historyczne. Dobrowolski, tak jak wcześniej Krzywicki, zaadaptował do polskich badań etnograficznych zasady materializmu historycznego, przyznając determinującą rolę materialnej bazie życia społecznego i trzeba przyznać, że w oparciu o te dyrektywy metodologiczne powstało wiele interesujących studiów pisanych pod jego kierunkiem, ukazujących przemiany kulturowe wsi na tle rozwoju źródeł dochodu. Dobrowolski wprowadził też nowe kategorie analityczne do badań etnograficznych, jak: tradycja, podłoże historyczne, zderzenie kultur stanowiące niezbędne uzupełnienie aparatury pojęciowej funkcjonalizmu w zastosowaniu do badań polskich. Dlatego stworzenie przez Dobrowolskiego metody określanej przez niego jako metoda genetyczno - integralna, uznać należy za poważny wkład do teorii etnograficznej, oryginalny wkład Polaka, korzystnie wyróżniający się na tle całokształtu polskiej myśli etnograficznej. Dlatego mimo współczesnych antypozytywistycznych tendencji w badaniach nad społeczeństwem i jego kulturą, które w polskiej etnografii ostatniego okresu wyraziły się przesunięciem nacisku z analiz funkcjonalnych na analizy semiotyczno-strukturalne, należy zauważyć, że znaczenie owego historyczno-socjologicznego ujęcia nie maleje, że prowadzi ono wciąż do interesujących rezultatów badawczych. Zapewne bowiem łatwiej jest badać zobiektywizowany świat wytworów i działań ludzkich niż schematyczne struktury idei tkwiące w umysłach ludzkich, do których dotarcie nie jest rzeczą prostą i wiąże się zawsze z dużym stopniem hipotetyczności. Funkcjonalizm był zawsze bliższy emocjonalnej i społecznej stronie życia i dlatego jest zapewne ujemnym faktem, że nie zapuścił on głębiej korzeni w polskiej myśli etnograficznej (należy jednak podkreślić duże zasługi krakowskiego, a także łódzkiego ośrodka uniwersyteckiego w popularyzacji i interpretacji dorobku Malinowskiego; z inicj~tywy ośrodka krakowskiego wydanie dzieł wszystkich Bronisława Malinowskiego, interesująca praca zbiorowa pod red. M. Flis i A. K. Palucha, Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, Warszawa 1985; praca A. K. Palucha, Malinowski, Warszawa 1981. Bezpośrednim zastosowaniem reguł analizy funkcjonalnej do badań przemian kulturowych wsi polskiej jest praca G. Ungeheuer, Przemiany standardu °kulturowego. Z badań w środowisku wiejskim, Warszawa 1974. Godną polecenia interpretację teorii i metody funkcjonalnej stanowi także praca lubelskiego antropologa K. J. Brozi, Antropologia funkcjonalna Bronisława Malinowskiego, Lublin 1983). Na osobną uwagę zasługuje cechująca ostatnie dekady dość silna reakcja �221 polskiego środowiska etnograficznego na osobę i teorię Levi-Straussa l Inspirujących go językoznawców, która wyraziła się szeregiem wcale interesujących studiów z zakresu antropologii kultury wsi w Polsce (por. L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa 1986). Rzecz charakterystyczna, mówi się tu już o studiach z zakresu polskiej antropologii kultury, a nie etnografii, co jest widocznym przejawem zacierania się współcześnie różnic pomiędzy tymi dwoma dyscyplinami. We współczesnej etnografii polskiej obserwuje się poza tym pewien znamienny rys - przesunięcie rozważań teoretycznych w sferę rozważań czysto epistemologicznych (por. Metodologiczne problemy współczesnych badań nad kulturą i tradycją, T. Karwicka (red.), Toruń 1991). Rozważania te, rozbudzone przez poznański ośrodek kulturoznawczy, spełniają bez wątpienia ogromnie pożyteczną rolę - znacznie rozszerzają i pogłębiają ogólnohumanistyczną i ogólnometodologiczną metanaukową świadomość etnografów polskich, ale czy nie jest to z kolei skok na zbyt wysokie piętro, swego rodzaju unik wynikający z braku własnej inwencji teoretycznej w tworzeniu hipotez, które podsuwały bądź teren, bądź własna wyobraźnia teoretyczna, wymagająca następnie sprawdzenia w terenie. Jeśli podstawowe problemy metodologiczne etnografii zaczynają się plasować gdzieś na styku takich opozycji, jak obiektywizm i subiektywizm poznania, naturalizm i antynaturalizm, relatywizm i uniwersalizm, realizm i instrumentalizm, wreszcie nomotetyzm i idiografizm (op. cit., s. 70), to należy zauważyć, że przy braku możliwości jednoznacznych rozstrzygnięć pomiędzy nimi, spory te zaczynają przybierać czysto akademicki charakter. Przyczyn tego stanu rzeczy należy upatrywać w pogłębiającym się odchodzeniu etnografów polskich od terenu i coraz częstszym zapominaniu o fakcie, że jedynie dobra znajomość realiów życia wiejskiego (czy innych kultur) wydaje się być gwarantem, że nie wyciągniemy wniosków pochopnych, zbyt ogólnych, opartych na wyrywkowym materiale. Na niebezpieczeństwa mitologizacji terenu i metody terenowej, która jakoby miała powodować groźbę zaniku refleksji teoretycznej (?) wskazuje też niezbyt słusznie Ewa Nowicka w swoim niedawno wydanym podręczniku (Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, Warszawa 1991). Teoriotwórcza rola terenu była podkreślana i wielokrotnie udowodniona nie tylko w badaniach samego Malinowskiego, ale potwierdzona ponad wszelką wątpliwość w badaniach wielu innych uczonych. Skądinąd należy podkreślić z uznaniem duże zasługi poznańskiego ośrodka etnograficznego w popularyzacji i udostępnianiu czytelnikowi polskiemu nowszych osiągnięć teoretycznych i empirycznych antropologii zachodniej (prace W. Burszty - przykładowo: W świecie ideacyjnych kodów Warda Goodenougha, "Lud", t. 66, 1982, czy Lingwistyka a etnologia, w: O kulturze i jej badaniu. Studia z filozofii kultury, K. Zamiara (red.), Warszawa 1985, �222 czy też M. Buchowskiego - tłumaczenie opatrzone wstępem do książki E. Leacha Kultura i komunikowanie, w: E. Leach, A. J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa 1989). Z inicjatywy ośrodka poznańskiego wydany też został Słownik etnologiczny (Warszawa - Poznań 1987), który uznać należy za duże . .. oSIągmęcIe. Fakty te świadczą, że etnografia polska zaczyna być w coraz większym stopniu świadoma swoich podstaw teoretycznych i zarzucany jej często rozbrat z teorią zaczyna się zmniejszać. Fakt ukazania się w ostatnich dwóch latach aż trzech podręczników antropologii kultury (K. J. Brozi, Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1. Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin 1992; E. Nowicka, Świat człowieka - .świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, Warszawa 1991 oraz B. Olszewska - Dyoniziak, Człowiek - kultura - osobowość. "W~tfP do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991) należy uznać za znamienny i optymistyczny, świadczący o tym, że dyscyplina ta, z dużym opóżnieniem, jednakże doczekała się należytego uznania w Polsce i przeżywa okres, który socjologia przeżywała wiele dziesiątków lat temu - jasnego krystalizowania właściwych sobie pojęć, metod i typów wyjaśniania naukowego. Ewa Nowicka postuluje, że antropologia jest już dyscypliną na tyle ukształtowaną i samodzielną, że może niejako wznieść się ponad podziały na poszczególne szkoły i kierunki, i rozpatrywać niezależnie wszystkie wspomniane jej aspekty: właściwy antropologii schemat pojęciowy, właściwe metody, właściwe typy wyjaśniania naukowego. Akcent to być może przedwczesny - dobra znajomość i krytyczna analiza kierunków i szkół wyjaśnia bowiem wiele współczesnych problemów antropologii i ta świadomość teoretyczna jest niezmiernie potrzebna etnografom polskim w szczególności, by mogli uniknąć często im stawianego zarzutu, że uprawiają naukę w pierwszym rzędzie opisową, idiograficzną, której nie towarzyszy głębsza refleksja teoretyczna. Cele nomotetyczne jakie stawiali uprawianej przez siebie dyscyplinie antropologowie zachodni stanowiły w pierwszym rzędzie o tej właśnie różnicy pomiędzy etnografią a antropologią kultury (obejmującą również antropologię społeczną). Na zmierzch teorii narzekają jednak i dziś antropologowie brytyjscy, co zdaniem Kupera (Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź 1987, rozdz. IX) wiązać należy między innymi z faktem, że od czasów Malinowskiego nie pojawiła się tam na tyle silna indywidualność naukowa by stworzyć nowy paradygmat, przełamujący ograniczenia poprzednich systemów. Być może etnografia polska też czeka na taką indywidualność. Jak pisze P. S. Cohen: "Słowo teoria jest jak czek in blanco jego wartość zależy od tego kto i jak go użyje" (P. S. Cohen, Modern Sociological Theory, London 1968, s. 1). Barbara Olszewska-Dyoniziak �223 ODPOWIEDŹ NA ARTYKUŁ Z "ETNOGRAFII t. 35, 1991, z. 1. POLSKIEJ", W komisariacie okłada policjant pałką mumię egipskiego faraona. - No i jak tam? - pyta go posterunkowy. - Wszystko w porządku - przyznał się. Taka jest mniej więcej procedura "naukowa" stosowana przez trio: Arnold Lebeuf, Mariusz S. Żiółkowski i Robert M. Sadowski, w polemice z moją, napisaną lat temu siedemnaście pracą doktorską, a ściślej z jej wyrwanym z kontekstu i wybranym do bicia fragmentem. "Polemika" składa się z nader licznych pomówień i niewielu, niestety, argumentów. Zacznijmy od tych pierwszych. Można się z nich dowiedzieć, iż na przykład: - Kłamię, że projekt mojej pracy konsultowany był przez profesora Włodzimierza Zonna. - Jednocześnie powoływaniem się na tegoż Zonna nazwisko tak skutecznie sterroryzowałem promotora pracy (prof. Zofia Sokolewicz) i jej recenzentów (prof. Bronisław Geremek, prof. Jerzy Gąssowski), że "nie odesłali pracy do oceny specjalisty, a następnie autorowi do dość zasadniczych przeróbek". Sfałszowałem opis topografii wsi Skordiów. Nie udostępniłem materiałów z badań archiwum Katedry Etnografii UW. Sfałszowałem pomiary. Sfałszowałem podawane przez respondentów informacje. Jednym słowem, wyssałem wszystko z palca. Panowie delatorzy nie zawsze są wprawdzie dobrze poinformowani, bo i skąd mieliby wiedzieć, że rodzina moja blisko była z Zonnami zaprzyjaźniona, co umożliwiało mi stały i nieskrępowany do profesora dostęp; że badania w Skordiowie wykonywane były w ramach prac tzw. grup ćwiczeniowo-laboratoryjnych, których uczestnicy musieli złożyć oryginały wywiadów w Katedrze, bo inaczej po prostu nie zaliczono by im roku etc. etc. Nie będę się jednak wdawał w odpieranie jawnych insynuacji, gdyż byłoby to zniżaniem się do poziomu oszczerców. Zresztą koncepcja ich jest przecież tak radośnie prosta, że nie warto doprawdy wnikać w drobiazgi: cały epizod skordiowski mojej pracy jest cynicznie spreparowanym fałszerstwem. Bezkompromisowa ta teza budzi wszakże dwie drobniutkie wątpliwości; pierwsza - po co by mi to było, skoro i bez części astronomicznej nie traciła praca na wartości, a już w każdym razie wypełniała wszelkie warunki stawiane przewodom doktorskim; druga, ciekawsza jest jeszcze - gdybym rzeczywiście premedytował naukowy hold-up, czy robiłbym to aż tak nieskończenie głupio? Bo pomyślcie państwo tylko: podaję nazwiska i dokładne namiary informatorów, do czego bynajmniej nie byłem zobowiązany; przeprowadzam �224 badania wspólnie z kilkunastoma studentami - potencjalnymi świadkami przestępstwa; opisuję wszystko w popularnej książce dostępnej astronomom i wszelkim innym zainteresowanym; referuję wielokrotnie rzecz poza granicami kraju i to w obecności cytowanych przez trio autorytetów (np. Claude Gaignebet); wreszcie - to już gag niemal - przedstawiam moje hipotezy na seminarium prof. Andrzeja Wiercińskiego, którego asystentem jest Mariusz S. Ziółkowski. - I co? - I nic. Trzeba szesnastu lat, by się tenże pan Ziółkowski zorientował i zagrał na larum ... Tylko, że to larum niezupełnie jakby na temat. Bo o cóż w mojej pracy chodziło; na terenie całej Europy (i nie tylko) spotyka się systematycznie chłopskie wierzenia kalendarzowe nie przystające do współcześnie uznawanej akademickiej wiedzy astro-matematycznej. Ale właśnie na postawie tych dziwacznych wierzeń skonstruowany jest system świąt wielu społeczności. Znane we wszystkich językach europejskich przysłowie "Św. Łuca dnia przyrzuca" pozostaje w oczywistej sprzeczności z ustaleniami naukowej astronomii, Pytany, co sądzi o tym paradoksie, odpowiadał zawsze profesor Włodzimierz Zonn: czym innym jest astronomia wzorami zobiektywizowana, czym innym zupełnie świadectwo naszych zmysłów. Któż nie widział słońca, które tańczy, mruga, zatrzymuje się nad horyzontem, a przecież matematyka tego nie potwierdza ... Tak więc punktem wyjścia było dla mnie pytanie, czy mogli chłopi widzieć na niebie astronomię nieastronomiczną. W odpowiedzi poleca mi trio udanie się do świątyni abstrakcji astro-matematycznej, jaką jest planetarium, Czyż trzeba lepszego dowodu niezrozumienia o co w ogóle w mojej pracy chodzi? Tak się też składa, iż w rozlicznych przypadkach pretendują chłopi, iż kalendarzowa ich wiedza wysnuta jest z obserwacji miejsc wschodów i zachodów słońca na horyzoncie. Szanowne trio przyznało, że wspomina o tym Moszyński, co świadczy jedynie o braku znajomości bibliografii, gdyż informacji podobnych, z terenu całej Europy, jest bardzo wiele i nie stanowią dziś dla nikogo ani sensacji, ani zaskoczenia. W każdym razie twierdzi trio, w Skordiowie nie mogło się to zdarzyć. Dwa są na to dowody: primo, topografia odtwarzana po piętnastu latach, kiedy zmienił się nawet układ zabudowy wsi, nie mówiąc już o krzewach, zielskach (pisze trio, że paliki "powinny chyba wystawać ponad łąkowe zielsko nawet wybujałe - zaiste no comment - praktyka na wsi by się przydała) etc. Secundo: wywiad z 85-letnim wieśniakiem, który nie przypomina sobie co mówił szesnaście lat wcześniej. Pamięta natomiast, że "chodzili i coś spisywali", Pokażcie mi chłopa polskiego, który, gdy mu się chodzi po obejściu i "coś spisuje", bliżej się nie zainteresuje, ani kłonicą pogoni ... Ale, oczywiście mumia faraona też się przyznała. Czemu zaś nie posłałem panu Kostrzanowskiemu swojej książki bo i taki zabawny zarzut pada? - A czy sprawdzili delatorzy, czy jest Kostrzanowski miłośnikiem literatury popularnonaukowej, albo przynajmniej ... piśmienny? �225 Oczywiście, w młodocianej chęci (teraz już inne wyznaję wiary) racjonalizacji chłopskiej wizji świata i nieba, popełnić mogłem i zapewne musiałem istotne błędy. Ich odkrycie daje na pewno asumpt do nowych badań i nowych interpretacji. Jestem szczęśliwy, że przysłużyły się temu moje młodzieńcze prace. Pardon, byłbym szczęśliwy, gdyby nie retoryka moich krytyków każąca mi powątpiewać nie tylko w ich kompetencje, ale, co gorsza, w intencji uczciwość. O ukazaniu się "polemiki" trójki panów dowiedziałem się przez przypadek, dzięki warszawskim przyjaciołom. Przedtem zanieśli już oni tekst do redakcji codziennych gazet. W trosce o dobro nauki oczywiście ... Ludwik Stomma 15 - Lud t. LXXV � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3be0c934bcd2433d8eac370204e5936.pdf 282e11167b9810a0934c2576a56513fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:189 Title A name given to the resource Elementy zagrody chłopskiej zwiazane z hodowlą w Polsce w końcu XIX i XX w. / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.439-468 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41-l ~" Oba te zasięgi nameSlOnO \\'g K. Kwaśniewskiego. ~I J. S i a t k o w s k i, Słownictwo Warmii i Mazur, Warszawa 1958, s. 51. n j. w., s. 51. '" Mapy 6 i 7 uzupelnione zostaly materialem z atlasów językowych: J. S i a t k o w s k i e g o, Słownictwo Warmii i ;,\1azur, Warszawa 1958, z. S t i e b e r a, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956, :\1. M al e c k i e g o, K. N i t s c h a, A tlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934. ~iestety nie dysponuję mapą nazw klepiska, która wykonana została dla Polskiego Atlasu Etnograficznego przez J. Gajka i Z. Staszczak i ukaże się w pierwszym zeszycie P.A.E. i.\ A. B r li c k n er, Slownik etymologiczny języka polsbego. Warszawa 2' 1957, s. 488. J. Kar ł o w i c z, Słownik gwar polskich, Kraków 1911, t. VI, s. 309. 2; Z. S t i e b e r, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956, 'Ci s. 12. " A. B r li c k n e r, j. W., s. 685. 2" j. w., s. 519. ~(O J. Karlowicz, j. w .. t. II. s. 146. " J. S i a t k o w s k i, j. w., s. 48. "i j. w., s. 49. "" J. K o s t r z e w s k i, j. w., s. 38. '" S. P o n i a t o w s k i, j. w., s. 234. 'lr. J. B u r s z t a, Dawne budownictwo "na sochy" w Wielkopolsce zanik, Warszawa 1957, s. 550. "Ci A. B a c h m a n, Dach w słowiańskim budownictwie ludowym, l !l29, 3. 190. o;; j. Burszta. j. w., s. 550. i jego Lwów KAZIMIERZ PUDŁO TRADYCJE UŻYWANIA BYDŁA ROGATEGO DO PRAC POCIĄGOWYCH W GOSPODARSTWACH CHŁOPSKICH W POLSCE Z KOŃCEM XIX I W l POŁo XX W.* I. W s tęp. Problemy związane z używaniem bydła rogatego do prac pociągowych należą do jednych z najciekawszych z zakresu hodowli zwierząt domowych. Zasadniczą siłę pociągową współczesnych gospodarstw chłopskich stanowią konie. Nie były one jednak w przeszłości tradycyjną siłą pociągową i zastąpiły dopiero w XIX i XX W. powszechnie niegdyś używane bydło rogate. Proces ten odbywał się bardzo powoli i miał niejednakowy przebieg zarówno pod względem chronologicznym, jak i terytorialnym. Przebieg jego warunkowała struktura gospodarcza i społeczna XIX i I pol. XX w. w Polsce. Relikty zwyczaju używania bydła rogatego do prac pociągowych stwierdzone po II W. śW. potwierdzają powolność procesu zaniku zaprzęgu bydlęcego i pozwalają domniemywać o przyczynach tak długiego utrzymania się ich w czasie. "V oparciu o materiał etnograficzny, w rozważaniach swoich będę zmierzał do: Wyodrębnienia terenów o najszybszym i najwolniejszym procesie zaniku zaprzęgów bydlęcych (wół, krowa). Nakreślenia zasięgów terytorialnych używania bydła rogatego do niektórych czynności gospodarskich, obrzędowych, komunikacyjnych i uprawy ziemi na podstawie ludowej tradycji. Wysunięcia hipotezy o tradycyjnych ośrodkach stosowania zaprzęgów bydlęcych. Polska literatura naukowa \V zakresie zagadnienia używania bydła rogatego do prac pociągowych ogranicza się jedynie do wzmianek na marginesie zasadniczych problemów rolnictwa, czy hodowli. Najmniej danych dotyczy okresu XIX i XX w.1 Litera'" !\ajJisano \\' oparciu o prace nad .. Po!s):.:im Atlasem U8dzie Etnografii I.H.K.:\1. P.A.:\'. \\ e Wrocławiu. ~L Etnograficzn~:m" '.\ Z ... )- �41f. tura dostarcza natomiast więcej materiału porównawczego do okresu XVI i XVIII w.~. Na uwagę szczególną zasługują wiadomości o zaprzęgach bydła rogatego do prac gospodarskich pod koniec XVIII w. a więc w okresie przeżywania siq systemu pańszczyźnianego i początków upowszechniania się na wsi koni. Wartościowych wiadomości pod tym wzgledem dostarczają prace B. B a r a n o w s k i e g o poświęcające dużo miejsca zagadnieniom siły pociągowej w gospodarstwach chłopskich i dworskich, rasom hodowanego bydła rogatego, początkom nowej hodowli i jej celom :J. Ciekawymi źródłami są instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich zwłaszcza z wieku XIX 4, które d·ostarczają pewnych danych co do rozpadającego się systemu gospodarki pańszczyźnianej. Stanowiły one próbę ratowania pańszczyźnianej struktury agrarnej. Przewijają się w nich wiadomości o zaprzęgach wolowych używanych do prac rolnych i transportu kołowego. Więcej miejsca poświęcono w literaturze naukowej zagadnieniom archaiczności hodowli bydła rogatego na ziemiach naszych': i genezie nazw wól, krowa, byk, podkreślając ich słowiańskie pJchodzenie 6. Jednomyślny pogląd wśród uczonych panuje co do starszych tradycyjnych związków łączących na ziemiach naszych uprawę ziemi z hodowlą bydła rogatego, które dostarczało siły pociągowej, nawozu a także i pożywienia '. Podkreślają oni, że hodowla niekiedy odgrywała większą rolę niż uprawa roślin zbożowych 8. Tradycję starej hodowli bydła rogatego jako siły pociągowej w gospodarstwach chłopskich, potwierdza materiał etnograficzny zestawiony z terenów Słowiańszczyzny. Koń uchodził na terenach słowiańskich za zwierzę pośledniejsze . i był początkowo używany do lżejszych prac, głównie do komunikacji poza obręb wsi (jak się zdaje za przykładem dworów) 9. Wzmianki historyczne o hodowli koni w gospo:iarstwach chłopskich sięgają XVI Wili. Początek przenikania koni na wieś o szerszym zasięgu przypada na koniec XVIII w. a w świetle etnograficznych danych - na II pol owę XIX i XX w. Rozważania swoje o zaprzlio§ach bydlęcych w Polsce od końca XIX w. d,o połowy XX w. opieram przed wszystkim na ma- 417 ~ I ! I teri:' je etnograficznym E12rginalnie tylk0 wykorzystując wz.-.ianki źródłowe, o tyle o ile tłum8.czą one dane etnograficzne. Materiału etnograficznegu do tegu zagadnienia dostarczyły badania terenowe prowadzone n::lQzagadnieniem rolnictwa i hodowli w latach 1953-1954 według jednolitych kwestionariuszy pod kątem potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego l~. Objęły one zasięgiem 336 wsi równomiernie rozmieszczonych na obszarze całej Polski (stała sieć P.A.K) wybranych reprezentatywnie dla jednostek terytorialnych. Dzięki porównywalności materiału terenowego, wyniki badań opracowane zostały po raz pierwszy metodą kar t o g l' a f i c z n o - p o rów n a w c z ą z uwzględnieniem dynamiki procesów historycznych (w chronologii względnej). Największe znaczenie posiadają kartogramy ilustrujące proces zaniku bydła rogatego, to jest wołów i krów w pracach pociągowych w gospodarstwach chłopskich pod koniec XIX do połowy XX w. (dane do r. 1954). Wskazują one bowiem (mapa l i 3) na nasilenie procesu zastępowania w pracach pociągowych bydła rogatego przez konie na niektórych obszarach kraju, a wraz z innymi zasięgami kartogramów ilustrujących funkcje zaprzęgów bydlęcych - tereny o starej tradycji hodowli. Zakres wykorzystania siły pooiągowej bydła rogatego w XIX i XX w. i ujęcie chronologiczne procesu zastępowania bydła rogatego przez konie nastręczały wiele trudności w przestrzennym opracowaniu, ze względu na brak dostatecznych danych. Ograniczyłem się więc do wykazania tradycji ludowej potwierdzającej ogólnie używanie w przeszłości bydła rogatego do niektórych prac pociągowych. Przy omawianiu wykorzystania bydła rogatego do prac pociągowych przestrzegać będę kolejności w jakiej zastępowane one było przez upowszechniające się na wsi konie. Omawiając zagadnienie orki szczególnie zwracam uwagę na sprzęganie bydła rogatego, to jest wołów i kru\V z końmi. Inne kartogramy r;ohvierdzające tradycję hodowli siwego bydła stepowego w Polsce, oraz wyłączne używanie konia do komunikacji poza wieś w pierwszych latach hodowli jego w gospodarstwach 2, - .. Lud". t. XLVII �41H chłopskich, stanowią dokumentację pomocniczą do interpretacji zagadnień stosowania bydła rogatego jako siły pociągowej w XIX i w I połowie XX w. Wysunięcie hipotez odnośnie tradycyjnych ośrodków używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce umożliwiły, zestawione zasięgi poszczególnych kartogramów. Metoda kartograficzno - porównawcza wydaje się bardzo przydatną do tego rodzaju opracowań i otwiera duże możliwości w interpretacji naukowej. Nie wszystkie jednak zagadnienia związane z używaniem bydła rogatego do prac pociągowych zostaną tu dostatecznie wyczerpane. Mogą one być rozwiązane na bazie dostępnego materiału etnograficznego tylko częściowo, wymagają bowiem dodatkowych badań etnograficznych i źródłowych. Szereg wskazówek językoznawstwa porównawczego dotyczących nazw na oznaczenie bydła rogatego stwierdza ponad wszelką wątpliwość, że hodowla bydła była znana Słowianom od najdawniejszych czasów 13. Jej rola do dnia dzisiejszego jest bardzo duża wśród Słowian, głównie na górzystych terenach półwyspu Bałkańskiego, w Karpatach i w stepowych krajach południowo-wschodniej Europy 14. Ludy słowiańskie obecnie jeszcze nadal hodują bydło rogate dla mleka, nawozu i siły pociągowej 15. We wczesnym średniowieczu hodowla odgrywała zdaniem niektórych archeologów często nawet większą rolę, niż uprawa ziemi, będąc istotnym czynnikiem kształtowania się procesu własności prywatnej i klasowego różnicowania społeczeństwa 16. Potwierdzałyby to liczne znaleziska kostne w grodach i osadach ludności prapolskiej, które wykazują w ponad 900/0 przynależność do zwierząt hodowlanych li. Cel hodowli tak dużej ilości zwierząt domowych, stanowiła zdaniem niektórych archeologów sprzężajna uprawa ziemi, transport i konsumpcja lR. Mała natomiast ilość znale·zisk kostnych koni (mięsa koni nie jadano) nie daje odpowiedzi na rolę ich w gospodarstwach naszych przodków. Przypuszcza się więc, że konie używane były głównie do jazdy wierzchem 19 i łączy się je raczej z gospodarką ziemiańską. O wołach wspomina już Gall Anonim mówiąc, że "konie są wytrzymałe a woły chętne do orki" 20, przemawiałoby to za tym, że stanowiły one być może już w tych czasach w Polsce istotną silę pociągową w rolnictwie. ·!J9 To też w związku z powszechnym używaniem wołów w średniowieczu do sprzężajnej uprawy ziemi, pozostaje być może nazwa jednej z naj starszych danin feudalnych - povJolou;e, zastąpione później nazwą poradlne ~l. O wielkiej ilości wołów hodowanych \V Polsce w XV w. świadczy fakt, że stanowiły one główną pozycję eksportową kraju. Roczny wywóz wynosił 40 tys. sztuk. Pochodziły one z krajowych obór hodowlanych a także z Mołdawii i Rusi Czerwonej 22. Zakazy królewskie odnośnie wywozu towarów krajowych z 1565 r. nie dotyczyły wołów, jako szczególnie dochodowego towaru. Cła wywozowe na woły wynosiły bowiem w XV w. 59 % ich wartości. Sprzężajna uprawa ziemi stawiała gospodarstwom chłopskim jako warunek egzystencji posiadanie zwierząt pociągowych. W II połowie XVII i początku XVIII wieku, chłop po stracie wołu, jeśli nie mógł nabyć nowego, często tracił gospodarstwo spadając do rzędu chałupników, komorników lub opuszczając wieś powiększał liczbę ludzi "wolnych" 23. W tych katastrofalnych sytuacjach dla gospodarstw wiejskich powodowanych najczęściej klęskami elementarnymi, folwarki udzielały chłopom tzw. "załogi" tj. zwierząt roboczych, zapewniając sobie tym samym dałszą pracę pańszczyźnianą 24. Wydaje się, że "załoga" była wyłącznie, t.vlko dluż3zą lub krótszą w terminie zwrotu pożyczką do czasu uzyskania własnego sprzężaju. Przemawiałby za tym zanik zwyczaju udz'elania "załogi" pod koniec XVIII wieku 25. W XIX w. i I połowie XX w. woły stanowiły nadal zasadniczą siłę pociągową w rolnictwie, obok upowszechniających się koni. Upowszechniające się od XVIII w. konie na wsi polskiej nie odrazu zastąpiły w pracy na roli i w innych czynnościach gospodarskich »iły bydła rogatego 26. Proces ten odbywał się powoli i \v niejednakowym nasileniu na obszarze całego kraju. Jedną z przyczyn niejednakowego zaniku używania bydła rogatego pod względem chronologicznym i terytorialnym stanowiła struktura gospodarcza ziem polskich będąca wynikiem polityki ekonomicznej państw zaborczych. Proces uwlaszczania w poszczególnych zaborach został zakończony w różnym czasie i tak w Prusach w 1865 r. w Galicji �420 w 1857 r. a w Królestwie Polskim okoł·o 1880 1'. Powodowało to na niektórych terenach opóźnianie się procesu likwidacji pozostałości ustroju pańszczyźnianego. Nie bez znaczenia był również dla tego zjawiska nie jednakowy stopień uprzemysłowienia obszarów polskich. Okręgi przemysłowe oddziaływały pod względem ekonomicznym na gospodarstwa chłopskie powodując ich intensyfikację w produkcji płodów rolnych i mleczno - opasowej. Możliwość korzystnego zbytu produktów gospodarki chłopskiej, stawała się przyczyną bogacenia się chłopstwa na niektórych terenach kraju i zarzucania zaprzęgów bydlęcych na rzecz szybszego i wszechstronniejszego konia. Pewna ilość wypowiedzi informatorów o utrzymaniu się wołów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach chłopskich uzasadnia fakt ten następująco: 1) koszt utrzymania wołów był kilkakrotnie, niższy w porównaniu z kosztem utrzymania koni. Koń wymagał racjonalnego żywienia, paszy treściwej i specjalnej opieki ze strony hodowców. 2) Do zaprzęgu wołowego dostosowane były utrzymujące się nadal po uwłaszczeniu, stare narzędzia do orania. Dopiero rozpowszechnienie się w XX wieku fabrycznych pługów wyparło ze wsi tradycyjne narzędzia do orki jakimi były sochy, radła a wraz z nimi na niektórych terenach woły, jako ich tradycyjna siła pociągowa. 3) Woły znacznie przewyższały konie wytrzymalością w pracy na roli, zwłaszcza na terenach górskich. Dlatego też tam najdłużej utrzymał się zwyczaj używania wołów do prac pociągowych (patrz mapa 1 p. 3). 4) Woły dostarczały gospodarstwom chłopskim znacznych korzyści materialnych, po eksploatacji sprzedawane kupcom po krótkim opasie. 5) W utrzymywaniu się zwyczaju używania wołu do prac pociągowych wiele wpływu miał również czynnik emocjonalny i tradycja. Przyzwyczajenia ludności do pracy wołami, długa tradycja hodowli i nieufność co do przydatności w pracach rolnych koni powodowało utrzymanie się starej formy pracy \V gospodar~;twach chłopskich przy użyciu bydła rogatego. 421 Od końca XIX wieku do połowy XX wieku woły najdłużej utrzymały się w dworach; na wsi natomiast - u wielkich i małych gospodarzy. Nie biorę pod uwagę bezrolnych chałupników i komorników dla których koń stanowił często podstawę egzy~;tencji. Wielkie gospodarstwa chłopskie posiadały konie hodowane oddawna, lecz używały ich do celów komunikacji poza obręb wsi i transportu. Hodowla koni była często chlubą gospodarzy a efektowny wygląd koni stanowił oznakę stopnia zamożności ich właścic:eli. Chęć dorównywania dworom i warstwom elitarnym pod względem warunków ekonomicznych przejawiała się u bogatych gospodarzy w naśladownictwie, między innymi używania koni do komunikacji i transportu, przy jednoczesnym stosowaniu wołów jako siły pociągowej dla potrzeb rolnictwa. Przekonanie bowiem dworu co do przydatności koni w pracy na roli warunkowane długą tradycją hodowli koni wyłącznie do celów komunikacji, przemawiało na ich niekorzyść. Duże gospodarstwa chłopskie, podobnie jak dwory posiadały wystarczające wielkie pastwiska a więc zabezpieczenie paszowe dla utrzymania wołów, koni i krów to też, nastawione były często \v związku z zapotrzebowaniem rynku wewnętrznego na opasowo - mleczną hodowlę bydła. W gospodarstwach chłopskich o małym areale ziemi uprawnej, zapotrzebowanie na siłę pociągową było znikome w porównaniu z wielkimi gospodarstwami. Para wołów w pełni zaspakajała ich gospodarcze potrzeby. Dlatego też gospodarstwa małe przy niewielkiej produkcji płodów rolnych nie były zainteresowane ekonomicznie w zastępowaniu tanich w utrzymaniu, choć powolnych wołów, bardziej efektywniejszymi w pracy pod względem zużytego czasu, ale znacznie kosztowniejszymi, końmi. Gospodarstwa małe nie zawsze też potrafiły zapewnić utrzymanie przez okres zimy, nawet tanim wołom. Nie rzadko też po zakończeniu jesiennych prac w polu przeznaczano woły na opas i następnie sprzedawano. Wyzbywano się w ten sposób kłopotu utrzymania ich przez okres zimy. Na wiosnę ponownie nabywano woły, niezbędne przecież do uprawy ziemi, by pod koniec prac w polu ponow- �4')') nie je sprzedać. Tym sposobem nie tylko nic nie tracono, ale nawet zapewniano sobie niewielkie korzyści materialne wynikające z różnicy cen pomiędzy wołem po opasie a w okresie eksploatacji do prac pociągowych. Wyzbywanie się wołów na okres zimy oznaczało też większe zabezpieczenie paszowe dla hodowanych krów. Nierzadko pracę wołów zastępowały też krowy. Znacznie lepiej opłacało się bowiem utrzymywanie krowy niż wołu. Krowy używane do prac rolnych obniżały co prawda produkcję mleka, jednak tę stratę wyrównywała ich praca pociągowa. Stosowanie krów do prac pociągowych na większości terenów Polski uważane było za ostateczność gospodarczą. Nie mniej jednak np. w Wielkopolsce i na Śląsku a zwłaszcza na Górnym Śląsku stosowanie zaprzęgu krów do prac pociągowych było wynikiem chłopskiego rachunku ekonomicznego. W okresach regresów gospodarczych spowodowanych I i II wojną światową powracano do zarzuconej cd dawna na niektórych obszarach siły bydlęcej z powodu braku koni. W czasach tych sprzęgano też do prac pociągowych bydło rogate z końmi. Z chwilą jednak stabilizacji gospodarczej koń ponownie stawał się zasadniczą siłą pociągową dla potrzeb rolnictwa. Nakreślone pokrótce, niektóre aspekty utrzymania się zwyczaju stosowania bydła rogatego do prac pociągowych w gospodarstwach chłopskich nie wyczerpują tego zagadnienia i stanowić mogą osobny ciekawy temat badawczy. Mogą tu być przydatne rozmaite materiały historyczne i archiwalne. Celem moim było zaakcentowanie niektórych z tych czynników warunkujących utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych od końca XIX do II połowy XX w. na naszych ziemiach. Pod koniec XIX w. woły utrzymywały się na całym niemal obszarze Polski (mapa 1). I wojna światowa w znacznym stopniu wyniszczyła zarówno woły jak i krowy. Przemarsze obcych armii pozostawiały po sobie niewielkie ilości bydła rogatego uzupełniając w ten sposób braki w aprowizacji wojska. Nie mniej jednak w okresie międzywojennym wół jako zwierzę pociągowe używany był na znacznych t?renach zachodniej, północno-wschodniej i południowo-wschodniej Polski. Po II wojnie światowej utrzymały się już jednak Mapa r zą t 1. Proces pociągowych zaniku używania wołów gospodarstwach w P o l s c e. w jak o z w i echłopskich 1. Zaprzestano używania wołów do prac pociągowych pod koniec XIX wieku. 2. Zaprzestano używania wołów do prac pociągowych pod koniec okresu międzywojennego. 3. Obszar utrzymania się tradycji pracy wołami do roku 1954. (Okres badań terenowych). w małej ilości i na niewielkim obszarze górskim południowej Polski. Odnośnie utrzymywania się w zaprzęgu krowiego do I \VO ny światowej brak jest danych. W okresie międzywojennym u y- �:---:;;--,-)'- -·F-------;~-;-~----':... : '1 234 ~}?~ .._:_.u 56 'o 7 8910111213.1415 J.~______ .. __ ~,,:~~._~~------ - If' :;'~o.=~:'C'-=pr-======~""===";I 17 18192021222.12425261 .. _ .__. .... ._~ _._------~--, Mapa 2. P r o c e s z a n i k u u ż y wan i akr ó w jak o z w i e r z ą t P o c i ą g o w y c h w g o s p o d a r s t wac h c h ł o P s k i c h w P o l s c e. 1. Zaprzestano używania krów do prac pociągowych w okresie wojennym. 2. Obszar utrzymania się tradycji pracy krowami 1954. (Okres badań terenowych). międzydo roku wano krów do prac pociągo'vvych głównie na terenie północnowschodniej i południowo-w~chodniej Polski (mapa 3). Po II wojnie światowej używano krów jako zwierząt pociągowych na obszarach południowo-zachodnich i południowo-wschodnich. Utrzymy- wanie się zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych w gospodarstwach chłop~kich głównie wołów, ma nie tylko długą tradycję historyczną, lecz także uzasadnienie w warunkach politycznych, gospodarczych, społecznych i terytorialnych Polski. Do najciekawszej funkcji bydła rogatego w gospodarstwach chłopskich należy zaliczyć używanie ich w zaprzęgach o b r z ęd o w Yc h zarówno weselnych jak i pogrzebowych. Ludowa tradycja potwierdziła używanie bydła rogatego do tego celu w zaledwie kilku wsiach 27. (w 8 na 336 przebadanych). VI! 4 wsiach stwierdzono wyłącznie używanie do zaprzęgu weselnego, w 2 wsiach wyłącznie do zaprzęgu pogrzebowego i w 1 łącznie do weselnego i pogrzebowego. We wszystkich podanych przypadkach zwierzę pociągowe stanowi wół. Używanie krowy do zaprzęgu obrzędowego stwierdzono tylko w 1 wsi. Starzy mieszkańcy wsi twierdzą, że około 80 lat temu (dane z 1954 r.) wiezion) młodych do ślubu zaprzęgiem krowim. Wiezienie zwłok wołem lub koniem uważa A. F i s c h e r 28 za nierzadkie zjawisko na terenach Polski, zdaniem jego, nigdy jednak nie używano do tego celu krów lub klaczy. Tradycja o używaniu bydła rogatego do zaprz~gów obrzędowych obejmuje obszary: wschodniej, połudn.-wscho:iniej i północn.-wschodniej Polski (w woj. lubelskim, kieleckim i olsztyńskim). Na uwagę zasługuje fakt, że używano wołów do zaprzęgów obrzędowych jeszcze w czasach, gdy konie były już hodowane we wsi. Być może, uważano, że do celów pogrzebowych ze względu na swoją powolność nadawał się lepiej wół aniżeli koń. Nie zdołano jednak co do tych sugestii zebrać opinii informatorów. Z czasem "meda" używania konia do zaprzęgów obrzędowych przeszła z dworu na wieś (prawdopodobnie pod koniec XIX w.). Na znacznie większym obszarze Polski używano bydła rogatego do celów k o m u n i k a c j i poza obrębem wsi w porównaniu z tradycją zaprzęgu obrzędowego (mapa 2 p. 2, 3). Większe zastosowanie do tego celu miały woły, aniżeli krowy. Krowy bowiem były słabsze od wołów a używane do zaprzęgu obniżały mleczność. �420 Mapa 3. T r a d y c je o u ż y wan i u w o l ó w jak o z w i e r z ą t p ocią gow y ch w n iek t óry ch czyn n ościa ch g o s p od a r s k i c h i o b r z ę d o w y c h. 1. Obszar sprzęgania wolu z koniem do orki i transportu Clęzarów. 2. Obszar używania wolów do komunikacji poza obręb wsi. 3. Tradycje o używaniu wołów do zaprzęgów obrzędowych (wesele, pogrzeb). Tradycja o używaniu zaprzęgów bydlęcych do komunikacji pOZ3 obręb wsi (dla wołów) jest znacznie żywsza na terenach wschodnich i południowo-wschodnich. Dla krów natomiast głównie na terenach zachodnich i południowo-wschodnich. Przyczyną zastępowania w komunikacji poza obręb wsi trakcji bydlęcej - końską, zdaniem niektórych informatorów stanowiła powolność w pokonywaniu przestrzeni. Budowa nowych traktów komunikacyjnych, brukowanych, na których jeszcze bardziej zwiększała się powolność trakcji bydlęcej nie sprzyjała również zachowaniu się tej tradycji. Nawrót do trakcji bydlęcej zarzuconej już przed I wojną światową następował bardzo często w niesprzyjających sytuacjach ekonomicznych dla gospodarstw chłopskich, głównie w okresie regresów spowodowanych wojnami. Stosowanie trakcji bydlęcej w czasach ustabilizowanych stosunków gospodarczych okresu międzywojennego i po 1945 r. należy uważać za przeżytkowe, chociaż proces zaniku zwyczaju używania bydła rogatego (głównie wołów) do prac pociągowych nie został w pełni zakończony. Znacznie dłużej używano trakcji bydlęcej w obrębie wsi do transportu ciężarów. Wiązało to się z tym, że na niektórych terenach Polski bydło rogate nadal stanowiło zasadniczą siłę pociągową dla potrzeb uprawy ziemi. Wykorzystywano więc bydło przy okazji do transportu i komunikacji na krótkie odległości. Wieziono nimi narzędzia rolnicze w pole, drzewo z lasu, zboże do młyna (woły i krowy) a nawet często odrabiano (wołem) pracę szarwarkową. W zimie nierzadko zaprzęgano woły do sań dla celów transportu ciężarów. Badania etnograficzne nie potwierdziły stosowania krów zaprzęgniętych do transportu ciężarów w sanie. Do transportu ciężarów na krótkie odległości, w wypadku braku dostatecznej ilości zwierząt pociągowych, stosowano na znacznych obszarach Polski sprzęganie bydła rogatego z koniem. Najczęściej jednak wykorzystywano zaprzęgi mieszane do uprawy ziemi. Tradycję sprzęgania krowy z koniem dla transportu ciężarów potwierdzono w 16 wsiach na odległości krótkie i w 1 wsi na dalsze odległości. Najdłużej utrzymała się tradycja zwyczaju używania bydła rogatego jako zwi2rząt pociągowych do prac rolnych. Celem hodowli wołów w okresie międzywojennym i po r. 1945 wyłącznie stanowiła j .:Ż niemal praca na roli. Stan utrzymywania się zwy- �czaju używania bydła rogatego do uprawy ziemi na przestrzeni ostatnich 35 lat (dane do 1954 r.) ilustrują mapy 1, 2, 3 i 4. Zasięg obejmuje następujące tereny: I. Dla wołów w okresie międzywojennym; zachodniej, południowo-wschodniej i północnowschodniej Polsce, a dla lat po II wojnie światowej w rozrzuconym zasięgu w południowej, zachodniej i południowo-wschodniej Polsce. II. Dla krów w okresie międzywojennym tereny północnej południowo-wschodniej Polski a dla lat po 1945 1'. południowej i wschodniej Polski. Najdłużej używano do prac rolnych na obszarze Polski, nie - jakby się wydawać mogło, wołów - lecz krów (według danych z r. 1954). Po zaniku hodowli wołów jako zwierząt pociągowych na terenach zachodnich (np. w Wielkopolsce) i południowo-wschodnich (Bieszczady) prace wołów nie zastąpiły konie, lecz krowy. Niektóre przesłanki na temat utrzymywania się zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce, jak również procesu zastępowania wołów przez krowy omówiłem poprzednio. Pragnę tylko dodać, że stosowanie krów do orki poza terenem Śląska Górnego 29 stanowiło domenę małych gospodarstw. Podstawowym zaprzęgiem do orki była para zwierząt (tradycyjnie para wołów). Najczęściej jednak małe gospodarstwa chłopskie posiadały po jednym wole roboczym. W tych sytuacjach orano: 1) jednym wołem (zgodnie z opinią informatorów niechętnie); 2) parą wołów z których jeden był wypożyczany na zasadach pomocy sąsiedzkiej od gospodarza, posiadającego także tylko jednego wołu ("sprzęganie"); 3) zaprzęgiem mieszanym wół-krowa, wół-koń, krowakoń. Tradycja ludowa potwierdziła używanie zaprzęgów mieszanych dla potrzeb uprawy ziemi na znacznych terenach Polski (mapa 2 p. 1 i mapa 4 p. 1). Zaprzęgi mieszane wół-koń potwierdzono w tradycji ludowej na obszarach północnej, wschodniej i południowej Polski. Natomiast sprzęganie krowy z koniem, stwierdzono w tradycji na obszarach wschodniej, środkowej i zachodniej Polski na osi o układzie przestrzennym północ-południe. W Ił:' no IB' 79' ?O' ~l.:t-~"l_==--=-~=_==-~ '~ 7 2 3 • .\ 6 ) 89 ;0111213,14 15 76 17}8 1920,21'22 23'24,2526 ,~--------------. Mapa 4. T r a d y c j e pociągowych 1. Obszar 2. Obszar -- --- ~~ o u Ż y wan i u k rów jak o w niektórych czynnościach g o s p o d a r s k i c h. sprzęgania krowy z koniem do orki i transportu używania krów do komunikacji poza obręb wsi. zw icr zą t ciężarów Sprzęganie bydła rogatego z koniem stosowano najczęscleJ w okresach katastrofalnych dla gospodarstw chłopskich (wojna, pomór bydła) szczególnie odnosi się to do sprzęgania krowy z koniem. Znaczna różnica w usposobieniu i ruchliwości bydła rogatego i konia wymagała dużego wysiłku podczas orki zarówno �131 zwierząt jak i ludzi. Wymagała też przeszkalania sprzęganych ze sobą zwierząt w jednakowej szybkości poruszania się. Z tych też powodów traktowano sprzęganie jako ostateczność. W świetle materiału etnograficznego z orką tradycyjnymi narzędziami rolniczymi (sochą i radłem) wiąże się przede wszystkim zaprzęg wołowy. M o s z Y ń s k i uważa jednak, że z zaprzęgiem wołowym wiąże się wyłącznie typ sochy dwupolicowej, podczas gdy sochę jednopolicową używaną jak pług należy wiązać z zaprzęgiem końskim 30. Zanik tradycyjnych narzędzi do orania zdaniem niektórych informatorów przyczynił się do szybszego zastępowania w pracy na roli siły bydła rogatego końmi. Bydło rogate zaprzęgano do narzędzi ornych za pomocą jarzma. Literatura etnograficzna wyodrębnia na terenie Polski dwa typy jarzem 31. Obszar południowo-wschodniej Polski charakteryzują jarzma kulowe. Na pozostałym obszarze kraju występowały jarzma podgardlicowe, zwane inaczej ramowatymi. Według najnowszej literatury etnograficznej obecnie jeszcze w Wielkopolsce przy zaprzęgu krów do wozów lub narzędzi ornych używa się jarzem a także i chomąt 32. Obecnie, stosowanie zaprzęgów bydlęcych do prac pociągowych należy już do reliktów i obejmuje swym zasięgiem niewielkie połacie kraju. Znaczenie siły pociągowej bydła rogatego dla współczesnego rolnictwa nie przedstawia już dawnej swej wartości stając się nawet hamulcem jego szybkiego dalszego rozwoju. Kolejność w jakiej koń zastępował pracę bydła rogatego od końca XIX do połowy XX wieku w gospodarstwach chłopskich przemawia zatym że: 1) Tradycyjną siłę pociągową ziem polskich stanowił Krowa jako zwierzę pociągowe zdaje się być zjawiskiem szym i nie typowym dla obszaru całego kraju. 2) Zasadniczym celem hodowli roboczej dla potrzeb uprawy ziemi; używanie ich do orki. Zanik ZWyCZCljUstosowania gowych ilustrują mapy 1 i 3. wół. now- wołów było uzyskanie siły o czym świadczy najdłuższe bydła rogatego do prac pocią- Proces ten zapoczątkowany z końcem XVIII :):l W. nie został jeszcze całkowicie zakończony. Materiał etnograficzny nie pozwolił na pełną rekonstrukcję tego procesu trwającego z górą 100 lat. Umożliwił jedynie uchwycenie jego początkowej a znacznie lepiej, końcowej fazy. , , I I Najwcześniej bo do końca XIX w. zaprzęgi bydlęce zostały zastąpione przez konie na terenach środkowej Polski na osi Tomaszów Lubelski-Radom, Łódź, Poznań. (mapa 1 p. 1). Dotyczy to w głównej mierze wołów. Dane dotyczące używania krów w tym okresie są fragmentaryczne. Zapewne jednak w wyjątkowych sytuacjach były też wykorzystywane do prac pociągowych o czym wSfomniałem powyżej przy omawianiu funkcji bydła rogatego. Dla pozostałych terenów Polski bydło rogate a głównie woły stanowiły nadal zasadniczą siłę pociągową w gospodarstwach chłopskich (orka, komunikacja, transport, zaprzęgi obrzędowe). Rozpowszechnianie się hodowli koni na wsi na przełomie wieku XIX i XX nie jest równoznaczne z zastępowaniem w pracy, siły pociągowej bydła rogatego. Koń używany był początkowo do prac lżejszych (bronowania, transportu narzędzi w pole) a przede wszystkim dla celów reprezentacyjnych (zaprzęgi obrzędowe, komunikacja poza obręb wsi). Tradycja ludowa potwierdziła początkowe wyłączne używanie koni w gospodarstwach chłopskich (wielkich) do komunikacji poza obręb wsi na terenach: południowo-zachodnich, południowo-wschodnich i północno-zachodnich Polski. I wojna światowa znacznie przyśpieszyła proces zaniku zwyczaju używania wołów jako zwierząt pociągowych w niektórych częściach Polski. Dla całego kraju przyniosła jednak duże straty w stanie ilościowym pogłowia bydlęcego. W pierwszej kolejności rekwirowano na potrzeby wojska konie i woły, a w dalszej krowy i inne zwierzęta hodowlane. Mała ilość koni i wołów zmuszała chłop6w do użytkowania w pracach pociągowych krów oraz mieszanych zaprzęgów. Tradycja ludowa \vykazuje, że zaprzęgi mieszane (wół-koń, krowa-koń a w mniejszym stopniu wół-krowa) były używane prawie wyłącznie w okresie regresu �gospodarczego podczas I i 1: wojny światowej (mapa 2 p. l i 4 przywozili woły wraz z innymi hodowlanymi zwierzętami z rodzimych wschodnich terenów. Nie posługiwano się jednak nimi długo, zastępując je końmi. Obecna mechanizacja rolnictwa wynikająca z zapotrzebowania rynku na produkty rolne przesądza konieczność całkowitego zastąpienia siły bydła rogatego w pracach rolnych - bardziej efektywnymi końmi lub siłą mechaniczną. Proces zaniku zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych z końcem XIX i w drugiej połowie XX w. w Polsce wskazuje na: a) znaczne różnice w nasileniu procesu zaniku, zarówno pod względem czasowym jak i przestrzennym; p. 1). Porównanie zasięgu tradycji sprzęgania wołu z koniem z zasięgiem sprzęgania krowy z koniem wykazuje zbieżność na terenach północnej (woj. bydgoskie, białostockie), zachodniej (woj. poznańskie, wrocławskie, opolskie), środkowej (katowickie, łódzkie) i wschodniej Polski (rzeszowskie, lubelskie). Po I wojnie światowej z chwilą stabilizacji gospodarczej na naszych ziemiach znaczna część gospodarstw chłopskich nie tylko zaprzestała używać zaprzęgów mieszanych lecz także wołów, jako tradycyjnych zwierząt pociągowych. Zaprzestano też niemal zupełnie stosować bydło rogate do komunikacji poza wieś. W latach międzywojennych zasięg używania wołów ulega dalszej redukcji i obejmuje peryferyczne tereny północnej, zachodniej, południowej oraz północno-wschodniej Polski (mapa l). Krowy natomiast używano w tym okresie głównie na terenach północno-zachodnich, południowych (Pogórzu) i południowo-wschodnich Polski (mapa 3). Zbieżność zasięgów zaznacza się w Polsce północnej (na granicy woj. bydgoskiego i gdańskiego) zachodniej (woj. poznańskie, zielonogórskie), wschodniej (woj. lubelskie) (porównaj mapy l i 3). Proces zaniku hodowli bydła rogatego jako zwierząt pociągowych db ziem polskich należy zasadniczo uważać za zakończony pod koniec okresu międzywojennego. Dotyczy to w głównej mierze wołów. Krowy bowiem jeszcze w czasach nam współczesnych używane są do prac rolnych, a nawet transportu w obrębie wsi. (Wielkopolska, Górny Śląsk, Bieszczady). Na pozostałych terenach kraju rzadko można spotkać krowy w zaprzęgu. Zainteresowanie chłopów produkcją mleczną spowodowało zanik zwyczaju używania krów do prac pociągowych na innych obszarach Polski. Mapa l p. 3 i 3 p. 2 ilustruje utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych po 1'. 1945. Są to tereny południowej, a cześciowo zachodniej i wschodniej Polski. Na Ziemiach Zachodnich po r. 1945 przez pewien czas utrzymywał się zwyczaj używania wołów i krów do prac pociągowych z powodu braku koni. Nowi polscy osadnicy zastali tu woły poniemieckie, którymi przez pewien czas posługiwali się przy uprawie ziemi. Często osadnicy b) zbieżność terytorialną wianych zjawisk; występowania niektórych z oma- c) tereny stanowiące ośrodki tradycji wszechstronnego i najdłuższego używania bydła rogatego do prac pociągowych. Terenem o najbardziej żywej tradycji używania zaprzęgów bydlęcych do prac pociągowych jest południowy, a w mniejszym stopniu północny pas Polski. Wskazują na to: a) utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych do 1945 r. aż do czasów nam współczesnych (dane do r. 1954). mapa 1, p. 3 i mapa 3 p. 2; b) tradycja o używaniu (mapa 2 p. 3); wołów do zaprzęgów obrzędowych c) tradycja o używaniu wołów i krów do komunikacji obręb wsi (mapa 2 p. 2 i mapa 4 p. 2); • ~ I poza d) tradycja sprzęgania do prac pociągowych, głównie orki, wołu z koniem i krowy z koniem (mapa 2 p. 1 i mapa 4 p. 1); b) tradycja o hodowli koni, początkowo używanych wyłącznie do komunikacji na dalsze odległości (mapa 5); f) tradycja a hodowli bydła siwego (stepowego), najchętniej używanego do prac pociągowych na terenie Polski (mapa 5). Najbardziej rozproszone zasięgi tradycji używania bydła rogatego do prac pociągowych występują w środkowym pasie Polski. Pas ten charakteryzuje: 28 - ..Lud", t. XLVII �~----~-'7' .,'------ .'D O ------------- - :Ylapa 5. T r a d y c j e o h o d o w l i b y d ł a 21' ---- •• ----_ "s i w e g o" .. _~ (stepowego). 1) zanik hodowli wołów do końca XIX w. (mapa l p. l); 2) rozproszony zasięg tradycji używania zaprzęgów krowich (mapa 3); 3) rozproszony zasięg tradycji używania bydła rogatego do komunikacji poza obręb wsi (mapa 2 p. 2 i 4, p. 2); 4) rozproszony zasięg tradycji używania zaprzęgów mieszanych (mapa 2 p. l i mapa 4 p. l); 5) rozproszony zasięg tradycji o hodowli koni, używanych początkowo wyłącznie do komunikacji poza wieś (mapa 5); 6) rozproszony zasięg tradycji hodowli bydła siwego (mapa 5); 7) brak tradycji o używaniu wołów do zaprzęgów obrzędo'.vvch (mapa 2, poz. 3). Zbieżność zasięgów poszczególnych skartowań najbardziej uwidac:mia się na terenie województwa: krakowskiego, rzeszowskiego, kieleckiego, lubelskiego i bydgoskiego. Są to więc obszary a najbardziej żywej tradycji używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce. Z 2. koń c z e r. i e. Tradycja hodowli bydła rogatego, jako zwierząt pociągowych, sięga odległych czasów, zarówno na terenie Polski jRk i całej Słowiańszczyzny. Pod koniec XIX i w pierwszej połowie XX wieku bydło rogate stanowiło zasadniczą siłę pociągową gospodarstw chłopskich, chociaż na niektórych cbszarach Polski (pas środkowy mapa 1 i 3) zaczęły pojawiać się we vvsi konie. Początek hodowli koni nie oznaczał jednak zastąp~enia siły bydła rogatego w pracach gospodarskich. Koń początkowo używany był wyłącznie do prac lekkich (komunikacji poza obręb wsi, zaprzęgów obrzędowych i bronowania). Najwcześniej we wsi zaczęli hodować konie bogaci gospodarze. Zanik używania bydła rogatego do prac pociągowych znacznie przyśpieszyła pierwsza wojna światowa. Wyniszczyła ona na terenie kraju nie tylko woły i konie, lecz także krowy. Wydaje się, że używanie krów na szerszą skalę rozpoczęło się właśnie od czasu regresu gospodarczego, spowodowanego pierwszą wojną światową. Sprzyjało temu stosunkowo małe zainteresowanie w tym czasie produkcją mleczną, a także hodowla ras rodzimych, małomlecznych, lecz bardziej wytrzymałych w pracy pociągowej. Rozprzestrzenienie się na terenie Polski importowanych ras z zachodu (holenderskie, tyrolskie 34) spowodowało zarzucenie używania krów do prac pociągowych. Krowy jako zwierzęta pociągowe wyłącznie używane były przez biednych gospodarzy: wyjątek stanowi tutaj teren Śląska Górnego, gdzie tradycja ludowa nie potwierdza używania w przeszłości wołów, lecz tylko krów. Sprzęganie bydła rogatego z koniem stosowane było na naszych ziemiach tylko w szczególnie niesprzyjających sytuacjach gospodarczych (mapa 2, p. 1 i mapa 4 p. 1). �436 W okresie międzywojennym w związku z dużym zapotrzebowaniem rynku wewnętrznego na produkty rolne, koniecznością chwili stawała się intensyfikacja rolnictwa, przejawiająca się między innymi w zastępowaniu powolnej pracy bydła rogatego końmi. Do końca drugiej wojny światowej woły i krowy jako zwierzęta pociągowe utrzymywały się już tylko na terenach południowo-wschodnich, południowych, północno-wschodnich (mapa l i 3). Zwyczaj używania bydła rogatego do prac pociągowych przetrwał najdłużej w południowym górskim pasie Polski. Górskie warunki pracy wymagały od zwierząt pociągowych dużej siły i wytrzymałości. Warunkom tym bardziej odpowiadały woły aniżeli konie. One też najdłużej używane były do prac pociągowych na tych terenach. Mechanizacja i intensyfikacja rolnictwa w Polsce obserwowana w okresie ostatnich lat, przyczyniła się do ostatecznego zarzucenia siły bydła rogatego w pracach pociągowych; podobny los czeka niewątpliwie w niedalekiej przyszłości również i konie. Coraz częściej po wsiach spotkać można stosowanie dla potrzeb gospodarki rolnej traktorów. Siła mechaniczna, stanowiąca najbardziej efektywną i ekonomiczną siłę pociągową, wypiera ostatecznie zwierzęta. PRZYPISY , T o P o l s k i Jerzy, Kultura rolnicza. Kultura ludowa Wielkopolski, poznań 1960. R u t k o w s k i Jan, Historia gospodarcza Polski (do r. 1864). '.Varszawa 1953. 2 Sucheni-G r a b o w s k a A. Materiały do dziejów kultury materialnej chłopów w woj. sicraadzkim i ziemi wieluńskiej w XVI w. (cz. II) Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego. T. II Wrocław 1959. 3 B a r a n o w s k i Bohdan, Chów bydła w II połowie XVII i XVIIIw. w Łęczyckiem i na terenach sąsiednich. Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, t. I Wrocław 1957. 1 Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII-XIX w., pod redakcją A. Wolfa, Wrocław 1958, T. L Polskie instruktarze ekonomiczne z końca XVII i z XVIII w., Wydał S. Pawlik, Kraków 1915. T. L 5 Kostrzewski Józef, Kultura prapolska. Poznań 1947, s. 49, 51, 56. H e n s e l Witold, Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna. Poznań 1952, s. 69. 6 B r li c k n e r Aleksander, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1957, s. 630. Kostrzewski J. j. w., s. 56. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura ludowa Słowian, cz. I Kraków 1929, s. 117, pisze: "Wół jest rodzimym wyrazem słowiańskim. Pierwotnie oznaczał dorosłego byka (kastrowanego). W tym znaczeniu wyłaz ten przechował się w Polsce, Białorusi, i Małorusi". 7 Hensel W., j. w., s. 69. B Hensel \V., j. w., s. 61; Kostrzewski J. j. w., s. 49. 9 Moszyński K. j. w., s. 128. 10 Suchenj-Grabowska A. j. w., s. 249 i 250. 11 Baranowski B., j. w., s. 217 i 221. 12 G a j e k Józef, Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego Lud XLIV, Wrocłmv 1959, s. 153 nn. ,,, Bruckner A .. j. w., s. 630. 11 Moszyński K., j. w., s. 103. 1;, Moszyński K .. j. w., s. 125. 16 Hensel \V.. j. w., s. 61. 17 Kostrzewski J., j. w., s. 49. l' Hensel IV.. j. w., s. 69. �Kostrzewski Hensel W., 2ł Hensel W., 22 Rutkowski 2:) Baranowski 24 Baranowski 25 Baranowski 26 Baranowski 27 Dzierzązna Ciszkiewicz Cz. l!' 20 .J., j. W., s. 53. j. w., s. 69. j. w., s. 69. NIoszyński K., j. 'A' J., j. W., s. 52, 122, 128 i 130. B., j. w., s. 214. B., j. w., s. 215. B., j. w., s. 216. B., j. w., s. 214 i 217. pow. Sieradz badania terenowe .• s. 131. KRZYSZTOF w r. 1953'4 prowadzi! WyspowO pow. Olsztyn. Badania terenowe prowadził w r. 1952 Wil:zewski H. a w 1954 r. Szyfer A. Szczeglice pow. Staszów. Badania terenowe prowadził w r. 1953 Niżtik J. a w r. 1954 Mulkiewicz O. IGorczyńska H. Jata pow. Nisko. Badania terenowe prowadzili w r. 1953 Zambrzycka J. i ZolI H. a w r. 1954 również j. w. Załucze pow. Włodawa. Badania terenowe prowadzili w r. 1953 Zambrzycka A. i ZolI H. a w r. 1954 Nizińska 1. Pluski pow. Olsztyn. Badania terenowe prowadziła w r. 1954 Szyfer A. 28 F i s c h e r Adam, Lud polski. Warszawa-Kraków 1926, s. 126. 22 Na 336 przebadanych wsi w ani jednej miejscowości, poza Śląskiem Górnym, nie stwierdzono używania krów w gospodarstwach wielkich. W dwóch wsiach potwierdzono używanie ich w gospodarstwach średnio wmożnych a w 180 wsiach w małych gospodarstwach. (porównaj Topolski J. j. w.). 30 Moszyński K., j. w., s. 130. :11 Moszyński K., j. w., s. 653. 32 Topolski J., j. w., s. 00. :13 Baranowski B., j. w., s. 204 i 221. 34 Baranowski B., j. w., s. 213 i 214; R a d l i ń s k i S. Geografia gospodarcza Polski, t. III, Wiedza o Polsce. Warszawa (br. r. wydania), s. 144. K\VAŚ:--ilEWSKI ELEMENTY ZAGRODY CHŁOPSKIEJ ZWIĄZANE Z HODOWLĄ W POLSCE W KONCU XIX i W XX W.~' (ZARYS ETNOGRAFICZNY) W rozdrobnionych gospodarstwach chłopskich w Polsce hodowla zawsze odgrywała i do dziś odgrywa poważną rolę. Fakty kulturowe związane z nią są bowiem uwarunkowane nietylko tradycją, "lIe i środowiskiem geograficznym i przemianami gospodarczymi. Nie rozwiązane do dziś w pełni dla gospodarstw indywidualnych problemy proporcji między produkcją rolną i hodowlaną, przeciwieństwa między gospodarką paszową (zwłaszcza prymitywną) a intensyfikacją rolnictwa, zagadnienie siły pociągowej, fakt że początkowo hodowla była jedyną dziedziną gospodarki chłopskiej, w której ugruntowała się gospodarka towarowa - oto niektóre przyczyny, dla których Etnograficzne ujęcie tego zagadnienia nastręcza niemałe trudności. Celem tego opracowania jest opis, systematyka i wyciągnięcie wniosków z rozmieszczenia przestrzennego niektórych tradycyjnych form, funkcj~ i nazw gwarowych różnych pomieszczeń i sposobów trzymania zwierząt i ptactwa domowego w zagrodzie chłopskiej w Polsce. Dlatego pewien nacisk zostanie tu położony na elementy tradycyjne, uwarunkowane w mniejszym stopniu koniecznością gospodarczą, a nawet środowiskiem geograficznym, choć właśnie ze względu na te inne uwarunkowania szereg faktów tradycyjnych nie daje zwartego obrazu kartograficznego, względnie uległo niwelacji. Zasięgi niektórych z tych faktów i ich odmian dają pewne możliwości w zakresie wnioskowania o dynamice kultury ludowej i o regionalizacji Polski. Oprócz pasterstwa, zwłaszcza wysokogórskiego, które posiada osobną, bogatą literaturę 1, także etnograficzną, niewiele jest * ~Japisa!1o \\' kładzie Etr.ografii oparciu O prace nad .. Polskim Atlasem I.H.K.:'f. P.A.[\;. we Wrocławiu. Et.nograficznym·· \,' 2fl- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94eab8a093d9780d8c5e516ff2754b81.pdf 50241721beef5b59bf09eb55957a1898 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:181 Title A name given to the resource Postrzyżyny w kulturze śródziemnomorskiej / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.49-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gansiniec, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 48 W sąsiedztwie' papuaskim wysp Anachoreckich znajdujemy pętlice uszne (niewiadom y mi 'Sposób ich powstania) na wielu wyspach, oprócz tego że utrwalonym jest ten zwyczaj w maskach melanezyjskich, wskazując przez to nie tylko dawność jego, ale jak obecnie, jego charakter, papuaski i dając na razie dalszy dowód wpływu papuaskiego na całej Mikronezji. Wpływ ten, który objawia się nie tylko na Pelau i Ponape, gdzie jest złączony z równie wyraźnym wpływem samoańskim \tak samo jak na Kanjesach, tylko w odwrotnym stosunku, tj. papuasów spolinezjowanych), ale i na Martlock i Ruk, czyli wogóle na całych Karolinach, stanie się przedmiotem oddzielnego opracowania przy traktowaniu wyspy Ponape. 29 Dla uniknięcia wątpliwości, gdzie samogłoska "i" oddziela się od obok stojącej samogłoski, używam nasze "j", by ominąć przez to rozwlekłego rozdzielania zgoski kreskami. "I" będzie więc zawsze dźwiękiem oddzielonym, zlanym z poprzedza!ącym lub następującym dźwiękiem. Kreskowania używam tylko tam, gdzie dwie inne samogłoski stojąc obok siebie muszą być rozdzielone w mowie. "j" ! RYSZARD ~ GANSINIEC POSTRZY2YNY W KULTURZE SRODZIEMNOMORSKIEJ L PRZEGLĄD DOTYCHCZASOWYCH BADAN. lI. EGIPCJANIE. III. AZJA MNIEJSZA - 1. Babilonia. 2. Hetyci. 3. Izraelici. 4. Arabowie. 5. Inne narody. IV. HELLENOWIE - 1. Postrzyżyny żałobne, 2. Postrzyżyny rozbitków, 3. Postrzyżyny ślubowane i dziękczynne, 4. Postrzyżyny przedślubne Hellenek, 5. Postrzyżyny niewolników, 6. Postrzyżyny jako kara a) za cudzołóstwo, b) za inne przestępstwa, 7. Postrzyżyny śmierci. 8. Postrzyżyny błazna. V. RZYM - 1. Postrzyżyny Westalek. 2. Postrzyżyny ślubne. PRZYPISY. L PRZEGLĄD DOTYCHCZASOWYCH BADAŃ Monografie o stroju i kroju włosów w starożytności, napisane przez Hadriana Juniusa (1511-1575) i Klaudiusza S a l m a s i u s a (1588-1653) są czysto antykwarycznymi traktatami, cennymi dzięki skrzętnemu nagromadzeniu materiałów odnoszących się u pisarzy starożytnych do włosów, ale nie wychodzące w tłumaczeniu zwyczajów poza przygodne uwagi samych źródeł. Dopiero w połowie XIX wieku, podczas ponownego odrodzenia studiów starożytniczych i zwłaszcza greckich w neohumaniźmie niemieckim, wystąpił archeolog F r i e d r i c h W i e s e l e r (1811-1885) z własną koncepcją, usiłującą wniknąć po raz pierwszy w właściwy sens obrzędu postrzyżyn pojętego jako ofiara włosów 1. Nawiązał on do twierdzenia Tertulliana (De anima 39): "Któż nie poświęca całą dziecka głowę ślubuje winie, albo 'choć jeden wyrywa włosek dziecka lub całkowicie nożycami ścina i składa włosy w ofierze lub poświęca je jako exvoto bądź to w kulcie rodowym lub rodzinnym lub publicznym lub wreszcie prywatnym" (Quis non aut totum filii caput restui vovet aut aliquem excipit crinem aut tata novacula procesat aut sacrificio obligat aut sacro obsignat pro gentica, pro avita, pro publica aut privata devotione). Według ojca kościoła istotą wszystkich tych obrzędów jest poświęcenie dziecka demonowi. Wieseler podkreśla przede wszystkim 4 - "Lud", t, XLV II �J. Kar ł o w i c z. Słownik języka polskiego, Kraków, 1901, s. 495. K. K l uk. o. c. s. 100. 28 Encyklopedia Rolnicza, Warszawa, 1879 t. V, s. 906. 29 Z. P i e t r u s z y ń s k i. Produkcja rolnicza w Wielkopolsce, jej przeszłość i teraźniejszość, Poznań, 1937, s. 206. "0 J. Kar ł o w i c z. o. c. s. 49,). 'l' Per. J. Kar lo w i c z. o. c. s. 495. :\1. S. B. L i n d e, o. c. t. II, s.352. 26 2' JERZY GROCHOLSKI fORMY PRZESUSZANIA ZŻĘTYCH ZBÓŻ W POLSKICH GOSPODARSTWACH CHŁOPSKICH W XIX/XX W. * Wstęp. I - Przesuszanie zbóź w pokosach i snopach pojedyńczych. II Kopice poziome. III - Kopice pionowe. IV Przesuszanie zbóź przy pomocy róźnych urządzeń drewnianych. V - Zabezpieczanie kopic źniwnych przed deszczem. Podsumowanie. W polskiej literaturze etnograficznej zwracano już wprawdzie niejednokrotnie uwagę na niektóre formy przesuszania zbóż, jednak nie podjęto dotychczas próby szerszego ujęcia tego tematu, związanego zarówno z zagadnieniem sprzętu zboża, jak również z wstępną fazą przechowywania zebranych plonów. Celem niniejszego opracowania jest w pierwszym rzędzie charakterystyka i podział systematyczny 1 poszczególnych sposobów przesuszania zbóż w polskich gospodarstwach chłopskich na tle przemian czasowo-przestrzennych związanych z zanikiem względnie rozpowszechnianiem się podstawowych form, oraz sprecyzowanie pewnych wniosków ogólnych na podstawie analizy kartograficzno-porównawczej danych z terytorium Polski, a także przykładowych analogii i zróżnicowań z niektórych krajów europejskich. Omawiane zagadnienie uwzględniano dotychczas w polskich publikacjach etnograficznych jedynie fragmentarycznie, w znacznej mierze w oparciu o materiały pochodzące spoza obecnych granic Polski. Skąpe informacje dotyczące niektórych sposobów przesuszania zbóż w polskich g02padarstwach chłopskich ograniczają się do krótkich wzmianek. Np. nieco danych z zakresu nazewnictwa gwarowego kopic żniwnyc~ zawierają dzieła Oskara Kolberga. W pracy A. F i s c h e r a "Lud Polski" 2 znajdujemy charakterystykę form przesuszania zboża w Małopolsce. Autor • Napisano w kładzie Etnografii oparciu o prace nad I.H.K.M. P.A.N. ,.Polskim Atlasem we Wrocławiu. Etnograficznym" w Z3- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3bb96fd715df12df4e6ca29edc07bd0.pdf 4fd1f2e0469af5a9c35434c29bd9a3f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3873 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka robotnicza prymitywizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3629 Title A name given to the resource Zagadnienia prymitywnej sztuki robotniczej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.39-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A G A D N I E N I A P R Y M I T Y W N E J SZTUKI ROBOTNICZEJ MARTA ŻYW1RSKA (Na m a r g i n e s i e ujysitau у g ó r n i c z e j ш S o s n o u j c u - i y r z e s i e n 1948 r.) -1 n I o n i J Л d u m u s. Widok kopalni Ю JL l^oztoczona w dobie obecnej troskliwa opieka P a ń s t w a oraz czynników społecznych, zwłaszcza Związków Zawodowych nad artystyczną twórczo­ ścią a m a t o r s k ą ujawniła poważny odsetek ludzi, którzy poza swą pracą zarobkową oddają się. ma­ larstwu czy rzeźbie. Dowodom tego są zorganizo­ wane ostatnio wystawy plastyków-amatorów, jak: pocztowców w Warszawie czy Związku Zawodo­ wego Górników w Sosnowcu. Badacza sztuki prymitywnej interesować tu bę­ dą jedynie prace tworzone przez ludzi prostych, stojących zdała od tzw. wielkiej sztuki. Zorganizo­ wana we wrześniu ub. r. wystawa górników — a m a t o r ó w dała pod tym względem wiele ciekawe­ go materiału. Specyficzne warunki pracy górnika zgrupowanie ludzi tego zawodu wokół kopalni sprzyjało wytworzeniu pewnych, określonych norm właściwych danej grupie społecznej. Problem jed­ nak tych norm kulturowych charakteryzujących daną grupę społeczną, którą — między innymi — kształtuje zawód jest trudny do uchwycenia i spre­ cyzowania. Granice pomiędzy poszczególnymi gru­ pami zdają się być płynne, pozatem w p ł y w y śro­ dowiska z którego dany robotnik wyrasta — z jed­ nej strony — a pobliskiego miasta — z drugiej stro­ ny — utrudniają ścisłe rozgraniczenie i zamknięcie się w obrębie danej grupy. Może w górnictwie, gdzie zawód jest często dziedziczny, w a r u n k i na wytworzenie tych odrębnych norm są dużo lepsze. Tak, jak cały kompleks tych norm, tak i ich po­ szczególne przejawy w sztuce zajmują pośrednie stanowisko pomiędzy sztuką ludową, a sztuką warstw inteligenckich. Ta pośredniość nie jest by­ najmniej dowodem jakiegoś łańcucha rozwojowe­ go, co zresztą dawno zostało stwierdzone przy wartościowaniu w y t w o r ó w tzw. wielkiej sztuki i sztuki ludowej. Raczej artysta — robotnik czerpie podświadomie z obu tych źródeł jednocześnie. �Teofil Ociepka. Suche drzewo Świat jego życia w e w n ę t r z n e g o jest bliski ludowej kulturze duchowej zaś bliskość wielkich skupień ludzkich ułatwia mu korzystanie z dorobku k u l ­ turalnego i cywilizacyjnego bardziej, aniżeli twór­ cy ludowemu. Stąd w jego twórczości mamy cały splot bezpośrednich, dostępnych mu doznań za­ czerpniętych z obu stron. Tak, jak w sztuce ludowej spotykamy częstokroć w y r a ź n y w p ł y w dworu, czy kościoła, tak w sztu­ ce robotniczej oprócz tego widzimy jeszcze cały balast drobnomieszczańskich n a w a r s t w i e ń zaczerp­ niętych przy oglądaniu sprzedawanych na jarmar­ kach i targach „landszaftów", secesyjnych kart pocztowych, ilustracji książek z wydawnictw po­ pularnych a nawet brukowych reklam rozlepia­ nych w małych sklepikach fabrycznych miaste­ czek, czy wreszcie malowanek „pieczątek" kupo­ wanych przez dzieci. Niewątpliwie, u wielu z nich zaplątać się mogły reminiscencje oglądanych kie­ dyś reprodukcji wielkich mistrzów. I wtedy staje się zrozumiałe charakterystyczne zdanie jednego ze starych górników, k t ó r y uskarżał się na to, gdy jeden z zawodowych malarzy oglądając jego obraz powiedział: ,,Tę p l a m ę n a m a l o w a ł pan jak Rubens, a tę, jak Rembrandt, a ja nie wiem, o czem on mó­ wił." Rzeczywiście on nie wie, nie zdaje sobie spra­ wy, że doznania artystyczne w y w o ł a n e przy oglą­ daniu obrazów tych mistrzów znalazły swój od­ prysk w jego pracy. Z wystawionych na wystawie górniczej prac ma­ larskich swym podświadomym prymitywem zwra­ cają uwagę obrazy i rysunki: przede wszystkiem Teofila Ociepki, maszynisty wyciągowego z Jano­ wa Śląskiego — dziś już znanego w Polsce, Józefa Dworczyka, także maszynisty wyciągowego z Sie­ mianowic, Wojciecha Bubały z Michałkowie — gór­ nika dołowego, Antoniego Adamusa, robotnika kopalnianego z Radlina, czy Gerharda Urbanka górnika z Janowa. Większość tych prac cechuje naiwność ujęcia te­ matu, konserwatyzm formy; całość zaś — jak słu­ sznie określił Piwocki twórczość p r y m i t y w n ą — spojona jest specyficzną transformacją kształtów na formy zrozumiałe dla środowiska" ) 1 Te cechy właśnie dostrzegamy w obrazie Anto­ niego Adamusa, rysowanym węglem, przedstawia­ jącym widok kopalni. Proste i śmiałe zarysy ko­ minów, naiwna rytmika a r k a d o w a ń rozłożonych na czterech poziomach kopalni umocnionych jesz­ cze dolną partią wagonów z węglem, wreszcie prze- Wojeiech Bubała. Martwa natura �sądnie wielkie i gęste kłęby dymu unoszące się z kominów kopalnianych podkreślone czterema sy­ metrycznymi, czerwonymi plamami na tle szafiro­ wego nieba — wszystko to łączy pracę Adamusa ze sztuką dziecięcą. Jednocześnie całość' kompozy­ cji jest zbudowana na poczuciu równowagi w roz­ łożeniu brył z podkreśleniem osi symetrii. Obraz Adamusa ma tę prostotę, do której dochodzi zawo­ dowy artysta z pełną świadomością stosujący ka­ nony p r y m i t y w u . Podobna naiwność ujęcia tematu bije także z nie­ których obrazów Józefa Dworczyka. Potęga skarb­ nika jest wyrażona jego wzrostem, co podkreśla jeszcze postać górnika, którego skarbnik trzyma na r ę k u mogąc go w każdej chwili zniszczyć; siła i energia przodownika pracy skupiona jest na prze­ sadnej jasności oczu, które rażą swoją dysharmonią. Artysta jednak chce tu wyrazić p e w n ą myśl i tak jak dziecko, czy twórca ludowy negliżuje prawdę. Inne sugestie nasuwają prace Wojciecha Bubały. Jest to 50-tni górnik, k t ó r y bezmała przez całe ży­ cie nie ruszał się ze swojej kopalnianej osady. Do­ tychczas przeważnie kopiował Rubensa, czy Ma­ donny włoskich mistrzów. Dopiero, gdy powiedzia­ no mu, że wartościowa jest jedynie samodzielna twórczość, przeszedł na rysunek z natury. Repro­ dukowana tutaj „ M a r t w a natura", rysowana piór­ kiem — to jedna z ostatnich jego prac. Trudno jest omówić twórczość Urbanka bez ko­ lorowej reprodukcji, gdyż właśnie w ujęciu plam barwnych, w portrecie młodej dziewczyny da się jedynie uchwycić bezpośrednia naiwność trakto­ wania koloru, nacechowana śmiałością dziecka. O ile powyżej wspomniane prace mogą zaintere­ sować badacza prymitywu, to badacza sztuki ludo­ wej zastanowią i pochłoną obrazy Teofila Ociepki2). Teofil Ociepka ma skończoną jedynie szkołę pow­ szechną — malarstwa nie uczył się nigdzie. Zaczął malować mając dopiero 29 lat. Maluje przeważnie farbą olejną, na kartonach własnoręcznie grunto­ wanych, obrazy dużych rozmiarów. Farby nakłada nierówno, niekiedy rozcierając, to znów kładzie je grubszymi, widocznymi warstwami, niektóre par­ tie przeciera lakierem. Każdemu obrazowi poświę­ ca wiele pracy, często przerabia niektóre szczegóły lub zmienia układ barwny. Najwięcej wysiłku w k ł a d a w zagadnienie perspektywy. Posługiwanie się elementami formalnymi leży — tak, jak u każ­ dego twórcy ludowego — poza jego świadomością. Z doskonałej równowagi w rozłożeniu plam w „Szachach", czy „Narodzinach lotosu" nie zdaje sobie sprawy. Operuje plamami płaskimi, w y r a ź ­ nie je rozgraniczając. Wymiar trzeci oddaje raczej linią, aniżeli światłocieniem. W obrazach jego — zwłaszcza treści religijnej — uderza koloryt noszący w y r a ź n e piętno barwnych litografii fabrycznych produkowanych niemal do ostatniej chwili dla wsi i miasteczek — choć prze­ puszczony przez f i l t r jego własnej woli twórczej— tem nie mniej widoczny. Naprzykład koloryt nie­ ba i wody. To znów śmiałe zestawienie różnych odcieni silnego różowego z mocnym szafirem lub soczystą zielenią (np. „Łąka") nasuwa podobień­ stwo z u k ł a d e m barwnym w zdobnictwie ludo­ w y m (wycinanki, malowanki, tkaniny). Jednak takie a nie inne zestawienie barwne w y p ł y w a często u artysty ze znaczenia symboli­ cznego poszczególnych barw. Naprzykład głowa na piecu w „Szachach' ma symbolizować to, co zostanie „ze spalenia śmietnika bożego na komin­ k u " — według określenia Ociepki — „musi być ognista". I w takich wypadkach jedynie podświa­ dome wyczucie koloru pozwoliło artyście uzyskać pozytywne efekty malarskie. �Twórczość Teofila Ociepki charakteryzuje wła­ ściwe sztuce ludowej znaczenie mistyczne, w t y m wypadku ściśle związane z osobowością artysty. Bogactwo zaś w ą t k u fantastycznego t k w i swemi korzeniami w świecie śląskiej baśni ludowej. Skomplikowana symbolika nietylko w głównych elementach kompozycji, ale nawet podrzędnych, nasyca wszystkie jego obrazy. Weźmy, naprzykład, obraz: „Suche Drzewo". Jest ono symbolem zła, które musi być usunięte. Założenie to podkreśla nawet jego profil potrakwany, jako głowa czarownicy. Jednak z obu stron, na uschniętych gałązkach siedzą małe ptaszki — dowód życia. Ich celem jest podkreślenie myśli artysty, że nawet najgorsze zło ma w sobie choć nikłe przebłyski dobra — życia. To sarno jest w kompozycji „Szachów". Nietylko główne po­ stacie mają znaczenie symboliczne (zły duch, czło­ wiek i duch dobra) ale i kominek symbolizuje piekło, biblioteka — niezmierną obfitość wiedzy potrzebnej do zrozumienia tej wiecznej walki, a nawet podłoga także ułożona w szachownicę ma wskazywać, że chodząc po ziemi, jakgdyby roz­ grywamy los własnego życia. Tematyka obrazów Ociepki w y p ł y w a z jego głę­ bokich przeżyć duchowych. Wątki religijne i le­ gendarne, które przeważają w jego obrazach są odbiciem jego silnej wiary. Malując utopca, skarb­ nika, czy strzygonia, on wierzy, że taki właśnie skarbnik ukazuje się górnikom w podziemiu, a u topca widziała „na własne oczy" 90-tnia staruszka z jego wsi i jego wygląd mu opisała. Wreszcie czart właśnie w ubiorze strzelca spływa na ziemię po nowiu księżyca, aby rozegrać partię szachów 0 duszę młodego człowieka. Swoisty talent artysty wyrósł więc i rozwinął się na bogatym ludowym podglebiu i z niego czer­ pie soki dla swoich koncepcji artystycznych. Dworczyk Józef. Portret przodownika pracy I nietylko Ociepka, ale wszyscy artyści — robot­ nicy wzrośli w atmosferze swego środowiska ro­ botniczego i sztuka ich — bez względu na skalę talentu — jest z tym środowiskiem związana. Jakież więc będzie miejsce dla tej sztuki w do­ tychczasowej systematyce? Pomimo wszystko w twórczości tych ludzi jest coś więcej, niż tylko chęć naśladownictwa, co może najdobitniej cha­ rakteryzuje wynurzenie jednego z nich: „Bo jak jo chyca tyn pyndzel w gorść, to mi się cołki świat przeinoca". I zdaje się, że właśnie te pierwiastki ludowe, którymi nasycone są wszystkie obrazy OcicpKi, jak w tematyce tak i traktowaniu elementów for­ malnych decydują o istotnej ich wartości. Mimo wszystkich jednak tych nici wiążących silny­ mi więzami jego twórczość ze sztuką ludową, obra­ zy jego, na skutek orzeczenia Jury — nie były przyjęte na w y s t a w ę Sztuki Ludowej w Krako­ wie. Leży, bowiem, na jego twórczości piętno je­ go kopalniano — robotniczego środowiska, jego wielkiego oczytania, w p ł y w u oglądanych obrazów 1 reprodukcji. Nasuwa się tu uporczywe pytanie, zda się zna­ cznie bardziej zawiłe niż pojęcie sztuki ludowej: czy jest lo przetłomaezona na naiwny język lub wprost skażona tzw. wielka sztuka, czy też pog­ matwana i zaciemniona drobnomieszczańskim nalotem twórczość ludowa? Zdaje się być rzeczą niewątpliwą, że wnikliwa analiza tych prac, zebranie dużo większego ma­ teriału porównawczego, uporządkowanie i prze­ wartościowanie całego konglomeratu wpływów pozwoli dopiero z czasem dać tego rodzaju t w ó r ­ czości jasne i określone miejsce. I wreszcie jeszcze jedna uwaga: czy sugestywna teza Woelfflina ), k t ó r y twierdzi, że ludzie widzą różnie nietylko w odmiennych epokach i krajach, ale i na odmiennych szczeblach hierarchii socjano kulturalnej — nie ułatwi tego zadania? _ PRZYPISY: ') Ksawery Piwocki. Zagadnienie metody w daniach nad sztuką ludową L w ó w 1931, str. 5. ") Za Piwockim, op. cit. str. 11: -) Z prac Teofila Ociepki na wystawie górniczej były jedynie dwa jego obrazy: „Suche drzewo" i „Szachy" — resztę oglądałam w mieszkaniu artysty. ba­ s �П Р О Б Л Е М Ы ПРИМИТИВНОГО И С К У С С Т В А РАБОЧИХ Благодаря заботливой опеке государства над художественным любительским творчеством, в по­ следнее время обнаружено примитивное искусство рабочих. Автор анализирует эту проблему на основании примитивов, находящихся на выставке горняков-любителей, организованной в сен­ тябре прошлого года профсоюзом горнорабочих. В искусстве рабочих автор находит отчетливые следы народной культуры при одновременном влиянии мелкомещанскнх вкусов той среды, в которой художник - рабочий растет. Автор принимает во внимание также подсознательное подражание осматриваемым репродукциям про­ изведений великих художников. Наконец автор устанавливает связь между рабочими примити­ вами и детским искусством. Свои замечания автор заканчивает констатированием необходимости проследить проявление это­ го искусства на значительно большем количестве материала и сделать его существенный анализ. *дабы отвести атому искусству определенное место в имеющейся систематике. L E PBOBLEME DE L'ART PRIMITIF OUVRIER L'art primitif populaire a etc dernierement mis en lumiere grace a la protection de l'Etat etendue sur la creation artistique d'amateurs. L'auteur analyse ce probleme se basant sur les oeuvres primitives a l'Exposition des Mineurs-amateurs organisee au mois de Septembre dernier par l'Union Professionnelle des Mineurs. Dans l'art ouvrier l'auteur discerne des traces visibles de la culture populaire avec l'influence simultanee des preferences de la petite bourgeoisie du milieu de l'artiste ouvrier. Elle prend egalement en ligne de compte les reminiscences subconscientes des oeuvres des grands maitres vue en reproduc­ tion. Elle finit par reunir les primitifs ouvriers a l'art infantile. Ses dernieres remarques portent sur la necessite d'examiner un materiel plus considerable de cet art et de le soumettre a une analyse consciencieuse en vue de l u i assigner la place qui l u i revient dans la systematique etablie. PROBLEMS OF P R I M I T I V E WORKMAN'S A R T Primitive workman's art has been lately brought to light thanks to the sollicitude of the State extended to artistic amateur workmanship. The writer analyses this problem on the ground of primitives, which appeared at the Miners-Amateur Exhibition organised last September by the Union of Professionnal Miners. In the workman's art the writer detects marked traces of rustic culture together with the simultaneous influence of small-town tastes pervading the environment in which grows the workman. She also takes in regard the sub-conscious reminiscences of reproductions of great masters seen now and then. Lastly she joins workman's primitives w i t h infantile art. She ends her remarks by stating the necessity of examining the manifestation of this art on a much ampler material, and to analyse it thoroughly in view of giving i t a definite place in the present systematica. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1de1e652b4ab92882819d8b8adc5fd4a.pdf 1443abae07f8debd34c272da44156e2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3872 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource metaloplastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3628 Title A name given to the resource Okucia wozów z okolic Makowa cz.II / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.26-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OKUCIA W O Z Ó W Z O K O L I C MAKOWA П mówione w części pierwszej poszczególne okucia wozów nietylko odznaczają się różnorod­ nością formy, lecz także bogactwem ornamentów. Wzory są wybijane techniką stempelkową, pole­ gającą na tym, że na gotowym okuciu, na zimno lub na gorąco robi się odciski przy pomocy spe­ cjalnych tłoczków. Tłoczki te przybierają formę bądź walcowatych sztabek, bądź młotków, osa­ dzonych na drewnianej rękojeści, zwanych na omawianym terenie „siekocami". Wycięcia na stemplach nie są na ogół skompli­ kowane. Do najpospolitszych i powszechnie t u spotykanych należą: linia prosta, zygzakowata, falista, półksiężyce (o krawędziach gładkich albo ząbkowanych), dalej punkt, kółko, trójkąt. Im więcej kowal ma różnorodnych stempli tym wię­ cej istnieje możliwości zdobniczych. Ważniejszą od ilości posiadanych ,,siekocy" jest jednak umie­ jętność operowania nimi. Niekiedy okucie zdo­ bione ornamentem złożonym z 2 lub 3 elementów daje, dzięki dobrej kompozycji wrażenie estetyczniejsze, niż inne, do sporządzenia którego uży­ to całego szeregu rozmaitych stempli. Zestawione na tablicy I odciski stempli, zebra­ ne z okuć wozów „makowskich" dają przegląd najczęstszych elementów, z których dopiero two­ rzą się motywy ośrodkowe i pasowe. Jak z tej tablicy wynika są to wszystko motywy geome­ tryczne. Na pierwszy plan wysuwają się różnego rodzaju linie, a więc: prosta, (tabl. I , 1), zygzako­ wata (tabl. I , 4), ząbkowana (tabl. I , 7), falista (tabl. I , 5, 6), łukowato wygięta (tabl. I , 8), two­ rząca półksiężyce (tabl. I , 9 — 17), złamana pod k ą t e m ostrym (tabl. I , 2, 3). Oprócz tego bardzo częstym elementem zdobniczym jest trójkąt, po­ siadający kilka różnych odmian. T r ó j k ą t y jakie w ornamentach na okuciach wozów „ m a k o w ­ Л A 2 3 ^ Л A 22 T A B L I C A 23 I skich" występują są stale r ó w n o r a m i e n n e (tab). 1, 18 — 25) o rozmaitej wysokości, dzięki czemu są raz bardziej spłaszczone (tabl. I , 22, 24), to znów bardziej smukłe (tabl. I , 18, 19). Niektóre z nieb posiadają ponadto kółko w środku (tabl. I , 23 —• 25) albo mają podstawę zdeformowaną w kształcie półkola (tabl. I , 25). Z innych figur geometrycznych spotyka się, ale już daleko rzadziej, kwadrat (tabl. I , 26), romb (tabl. I , 27), punkt względnie kółko (tabl. I , 29), oraz kółko przekreślone na krzyż (tabl. I , 30). Osobną grupę zdobin stanowią gwiazdki od 4-ro do 8-miopromiennych, przy czym w każdej gwiazdce promienie mają inny kształt. Jedne są w formie trójkątów (tabl. I , 31 — 33), drugie k w a d r a t ó w (tabl. I . 34, 36), lub wydłużonych pro­ stokątów (tabl. 1, 35). Promienie te łączą się ści­ śle z sobą i wyznaczają kółko w e w n ę t r z n e (tabl. I , 33 — 36), albo ułożone są odśrodkowo, nie sty­ kając się ze sobą zupełnie (tabl. I , 31, 32). Oprócz gwiazdek różnego kształtu spotykamy na wozach „makowskich", choć znacznie rzadziej, pewne motywy zbliżone do form kwiatowych, składających się z kolistego środka i k i l k u płat­ ków dookoła (tabl. I , 37 — 40). Najczęściej jednak z wyżej wymienionych elementów spotyka się, tak w motywach paso­ wych jak i środkowych, półksiężyce i to najróżnorodniejsze co do wielkości i co do kształtu. Występują one bądź to samodzielnie, bądź też w połączeniu z innymi elementami zdobniczymi, przy czym najchętniej kowale zestawiają je z gwiazdkami. Z opisanych tu elementów otrzymujemy całą plejadę motywów, których wartość artystyczna zależna jest przede wszystkim od uzdolnień kom­ pozycyjnych danego kowala. А Л Л Л 4 5 6 • 24 25 26 7 27 9 3 i 28 • O 29 �A N A L I Z A ORNAMENTÓW ZOFIA W zdobnictwie wozów „makowskich" została zrealizowana w sposób mistrzowski podstawowa zasada budowy ornamentu. „ O r n a m e n t " — pisze prof. К. Homolacs — „służy do wyrażenia i pod­ kreślenia formy, na której występuje. Musi on • tedy być zgodny z materiałem w k t ó r y m dana forma została wykona i musi wyrażać sens tej formy." ) Motywy ośrodkowe, występujące jedynie na tarczowatych witkach wozów „makowskich", przedstawione na tablicach I I i I I I , u w y p u k l a j ą wyraźnie kształt owalny, kolisty czy „gwiaździ­ sty" tych witek. Przeciwnie zaś motywy pasowe, znajdujące się na innych okuciach jak na witkach w formie gładkich pierścieni, na blachach bocz­ nych i końcowych na śnicach i „iglicach" podkre­ ślają ich wydłużony kształt (tabl. V I , V I I , V I I I , IX, X). Wspomniane wyżej w i t k i tarczowate są z reguły nieco wypukłe, przy czym na środku w y ­ bity jest jakiś motyw centralny, stanowiący ca­ łość samą dla siebie. 1 Najczęstszą zdobiną, występującą na wyniosłej części w i t k i , to „gwiazda" czteropromienna, k t ó r a w najprostszym wypadku posiada promienie zło­ żone z dwóch łuków, stykających się końcami ze sobą (tabl. I I , 1, 5, 14). Niekiedy łuki te nie scho­ dzą się całkowicie (tabl. I I , 6, 7, 9, 10). Często te cztery promienie łączą się w samym środku z sobą (tabl. I I , 5, 15, tabl. I I I , 1), a czasem nieco dalej od centrum tak, że zamykają wewnątrz p e w n ą przestrzeń, k t ó r a jest albo pusta (tabl. I I , 6, 7, 18, 19), albo wypełniona kółkiem (tabl. I I , 13, 14, tabl. I I I , 4). Łuki wyznaczające promienie gwiaz­ dy bywają niekiedy podwójne (tabl. I I , 5 — 7, 13, 18, 19, tabl. I I I , 1 — 4 ) lub nawet potrójne (tabl. I I , 9, 10, 20, tabl. I I I , 20). Jako odmiana С Z. II. CIEŚLA-REJNFUŚSO WA gwiazdy czteropromiennej występuje niekiedy taka, w której 4 długie przecinające się nawza­ jem łuki układają się jak gdyby w zamkniętą poczwórną pętlicę (tabl. I I , 2). Czasem motyw ten bywa zdwojony w ten sposób, że pętlice mniejsze wpisane są w większe (tabl. I I , 4, 8) lub też pętli­ ce równej wielkości zostają nałożone na siebie z pewnym minimalnym odchyleniem (tabl. I I , 3). Rzadko stosunkowo zdarza się, iż zamiast cztero­ promiennej gwiazdy jako zdobinę środkową kują gwiazdę sześciopromienną, przybierającą bądź postać sześciolistnej rozety (tabl. I I , 12), bądź zag­ matwanej w rysunku „gwiazdy" o promieniach ze zdwojonymi konturami (tabl. I I . 11). W okół gwiazd zarówno cztero jak i sześciopromiennych występują dodatkowo zdobiny w for­ mie małych elips złożonych z łuków, lub gwiaz­ dek. Jeśli duża gwiazda jest czteropromienna a zdobin jest również cztery, wówczas wypełniają one wolne pola między promieniami (tabl I I , 14 20, tabl. I I I , 1). Jeśli dodatkowych zdobin jest sześć, wtedy 2 pozostałe umieszczane są na dwóch przeciwległych końcach promieni (tabl. I I I . 2, 3). Gdy zaś jest ich jeszcze więcej, wtedy układają się one w koło (tabl. I I I , 6), względnie elipsę (tabl. I I I , 5). W niektórych gwiazdach prze­ strzeń między promieniami wypełniona bywa jed­ nym lub dwoma łukami, zwróconymi bądź koń­ cami do w e w n ą t r z (tabl. I I , 13) bądź na zewnątrz (tabl. I I , 10). Oprócz opisanych wyżej jako motywy central­ ne spotyka się na witkach środkowych prosty krzyżyk r ó w n o r a m i e n n y (tabl. I I I . 6), elipsę ze środkiem pustym (tabl. I I I . 8) lub wypełnionym (tabl. I I I , 7) albo też rozety (tabl. I I I , 9, 10) utwo­ rzone z elips powstałych z dwóch łuków. Czasem zdarza się, że motyw centralny złożony jest z 9 Л i 11 i 3*1 12 • J U / 4 32 13 33 14 O 34 15 # 35 16 17 18 O # # 38 36 3? 19 O O 39 40 T A B L I C A I 27 �19 28 T A B L I C A II 20 gwiazdek ułożonych w 3 szeregi po trzy tak, że wypełniają one powierzchnię zbliżoną do kwa­ dratu (tabl. I I I , 13). Rzadziej jeszcze motyw centralny przybiera postać słabo ze sobą powią­ zanych jakgdyby rozsypujących się zdobin w kształcie krzyża (tabl. I I I , 17), czy wirującej gwiazdy (tabl. I I I , 18). Do w y j ą t k ó w należą w i t k i , k t ó r e w ogóle nie mają ośrodkowej kompozycji motywu centralnego, tylko całą ich powierzchnię pokrywa ornament pasowy, jak np. w formie r ó w ­ noległych l i n i i prostych ułożonych z drobniutkich łuków (tabl. I I I , 15), lub przecinają ją przez środek dwie biegnące równoległe linie zygzakowate (tabl. I I I , 14). Opisane tu motywy centralne występują na w i t ­ ce środkowej, bądź jako jedyna ozdoba (tabl. I I , 1, 9), bądź też z innymi, które albo ciągną się wzdłuż krawędzi w i t k i i podkreślają w ten sposób jej kształt (tabl. I I , 2, 8, 15, 16, 18, tabl. I I I , 2, 3, 4, 16, 18 — 20) albo też tworzą zamknięty k r ą g wokół motywu środkowego. Powstają w ten spo­ sób dookoła gwiazdy środkowej koła lub elipsy utworzone z połączonych (tabl. I I , 3) lub luźnych (tabl. I I , 11) łuków, elips (tabl. I I , 4, tabl. I I I , 6 — 10, 12). Wyjątkowo tylko pole środkowe, na k t ó r y m znajduje się motyw centralny w y o d r ę b ­ niony bywa przy pomocy l i n i i łamanej (tabl. I I I , 13). Tarcza w i t k i środkowej przechodzi w obręcz, obejmująca dyszel i śnice. Jeśli idzie o ornament, to kompozycja motywów na tarczy może n a w i ą ­ zywać do zdobin na obręczy (tabl. I I , 2, 5), częściej jednak bywa oddzielona jakimś elementem od niej, tworząc zamniętą zupełnie w sobie całość (tabl. I I , 6, 7, 13, 17. 19, tabl. I I I . 3, 17, 19, 20). Przyglądając się tablicom I I i I I I można ogólnie powiedzieć, że motywy ośrodkowe tu zestawione zbudowane są na najmniej dwóch osiach symetrii, a często na 4 i więcej. W przeciwieństwie do tego ozdoby na tzw. „ko­ ronach" zbudowane są z reguły na jednej osi sy­ metrii, co w pewnej mierze wynikać może z kształ­ tu pola zdobniczego. Uderzającym jest to, że zdobi­ ny występujące na „koronie" posiadają jako mo­ tyw zdobniczy głównie ornamenty roślinne, których nie ma na innych okuciach. Podstawowym, moty­ wem jest tutaj gałązka najczęściej z elipsowatymi listkami, wyrastającymi parami (tabl. I V , 1 — 8, 10, 12, 13, 15, 19 — 23) względnie pojedynczo (tabl. IV, 9, 11, 14, 16, 18, 24). Czasem zamiast listków spotyka się jak gdyby kolce czy igły (tabl. I V , 17, 21). Na powierzchni korony znajdują się dwie (tabl. IV, 1 — 16), trzy (tabl. I V , 17 — 21) a nawet cztery gałązki (tabl. I V , 22). Jeżeli jest ich dwie, wówczas mogą być one umie­ szczone od siebie w pewnym oddaleniu, bądź roz­ chylając się k u górze na zewnątrz (tabl. I V , 1—12), �bądź też przeciwnie, nachylając się k u sobie (tabl. IV, 13 — 15). Czasem zdarza się, że gałązki wycho­ dzące mniej więcej z jednego punktu wychylają się silnie na boki (tabl. I V , 9 — 11), przechodząc w układ prawie poziomy (tabl. I V , 12). W zdobi­ nach, składających się z 3 gałązek jedna ułożona jest na osi symetrii, dwie zaś pozostałe po bokach. Gałązki boczne są z reguły górą na zewnątrz w y ­ chylone. Spotyka się też wypadki schodzenia się 3 gałązek w jednym punkcie u dołu (tabl. I V , 18). Przy układach złożonych z trzech gałązek zdarza się niekiedy, że niewszystkie gałązki wykonane są w ten sam sposób. Naprzykład na tablicy I V r y ­ sunek 21, gałązka środkowa i jedna boczna posia­ dają kolce czy szpilki, podczas gdy druga boczna zaopatrzona jest w elipsowate listki. W wypadku gdy ,.koronę" zdobią cztery gałązki, to schodzą się one parami w kształcie litery „V" (tabl. I V , 22). Wyjątkowo na jednej z „koron" zanotowano ornament roślinny, zbudowany bez osi symetrii, składający się z k i l k u gałązek, ułożonych ukośnie w jednym kierunku (tabl. I V , 24). Pola między gałązkami są albo puste (tabl. I V , 1, 9, 10, 16 — 18, 22) albo też wypełniają je jakieś dodatkowe ozdoby jak gwiazdki pojedyncze (tabl. IV, 3, 19, 24) lub ułożone w różne motywy (tabl. IV, 2 — 8, 11 — 13, 15, 20, 21, 23, 24). Czasem zdarza się, że oprócz lub zamiast zdobin występują też t u daty wykonania wozu (tabl. I V , 2, 6, 13, 15 — 18, 23) lub inicjały (tabl. I V , 14, 15). Rzadko ornament rośliny wypełnia w całości pole zdobni­ cze. Przeważnie jest ono bądź jednostronnie bądź dwustronnie obrzeżone szlakiem ornamentu geo­ metrycznego. Wzdłuż prostego boku „korony" jest to najczęściej pas złożony z trójkątów łuków, elips. Na niektórych bogatszych okuciach pas ten składa się z k i l k u biegnących równolegle układów zdobin (tabl. I V , 3, 9, 11, 12). Na przeciwległym brzegu, zwłaszcza w koronach zębatych, dla podkreślenia formy wybijane są przeważnie pasowe u k ł a d y zło­ żone z łuków (tabl. I V , 1, 10, 11, 12, 22, 24) lub kro­ pek (tabl. I V , 8, 19). W jednej z „koron" o. pięknie rozwiniętym potrójnym w y k r o j u zębów zwraca u w a g ę bardzo trafne wypełnienie ich powierzchni przy pomocy czteropromiennych gwiazdek (tabl. IV, 9). Zdarzają się „korony", których pole zdobni­ cze podzielone jest kreską poziomą na dwie mniej więcej równe części, przy czym jedna wypełniona jest ornamentem druga zaś przeznaczona na datę. (tabl. I V , 6, 23). Obok „koron" o przeważnie roślinnym ornamen­ cie spotyka się też i „korony" o motywach wyłącz­ nie geometrycznych. Występują one jednak dale­ ko rzadziej niż poprzednie. Zestawiono je na tabli­ cy V. W „koronach" tego typu przeważa ornament o układzie pasowym. Wzdłuż prostego brzegu w i t - 10 11_ 13 14 16 1? T A B L I C A III �в 01 W <У> о* л о -ОчО f0 Ф W л «с и n & to ! _' ctH NЛ • • P-N В — В) С fccttacj. H-NBct 04> ДВ ct го P ч и н а a p<4 04 n в Ж роч _ 00 нчо =3 • У O.S » » d S O K U ЯО ctM 3 top- vo Ф «<D lb ct tj. p.(n Oh* o o 17° ° Ł"———-J ok „ - „ d e 15 14 j T T O r / % > i6 17 19 20 *5 Ł ° ć 23 30 T А В L 1С А IV 21 ^ 24 я> о о.оь ... ający się р ' о Ф*чбBн O -Caо» ар»нcР-р 'В t 3п Sd-tr o i )а4и-0 er >о ltd W •tłocr и- o n>даа н- <5 a где о о р w9 Q • = J a d ó w różн й о norodnych elementów. Zazwyczaj ostatni z tych częściowych pasów, zamykający szeroki szlak od środka „korony" składa się z łuków, przeważnie podwójnych (tabl. V, 1 — 4). W miejscach łączenia się półksiężyców, czyli w punktach przewężenia, znajdują się znane nam już z poprzednich tablic, elipsowate ozdoby, ułożone dłuższą osią prosto­ padle do biegnących łuków, wypełniające lukę między nimi (tabl. V, 1—4, 9). Na zakończeniu tych elips znajdują się 2 łuki dodatkowe (tabl. V, 3, 4) albo wąskie t r ó j k ą t y (tabl. V, 2), k t ó r e rozchylają się silnie od środka na boki. W polu między nimi jest albo jeszcze jeden taki sam trójkąt (tabl. V, 2, 3) albo kropka (tabl. V, 4). Czasem te dodatkowe ozdoby nie dochodzą do elipsy lecz przeciwnie leżą z dala od niej (tabl. V, 1). Ozdoba ta w całości, t j . pas łuków oraz elipsa razem z wystającymi z niej łóżkami, robi wrażenie jakiś jakby wisiorków przewieszonych na długich falujących się festonach. Podobne jak i w koronach o motywach roś­ linnych tak i tu oprócz zdobin spotyka się też i da­ ty, które zazwyczaj występują w pasie, biegnącym wzdłuż prostego boku „korony" (tabl. V, 7, 8) a nie­ kiedy nieco od niego odsuniętym (tabl. V, 11). W przeciwieństwie do tego drugi brzeg posiada wąski, lekki, szlak, złożony z podwójnych łuków, podkreślających kształt okucia (tabl. V, 1 — 4, 7 — 10). Niezbyt często występuje pojedyncza „gwiazda" jako jedyny motyw na tarczy w i t k i (tabl. V, 5 — 7). Gwiazdy te podobne są do zna­ nych nam „gwiazd" w i t k i środkowej. Jeśli idzie o pokrycie regularne j a k i m ś motywem geometry­ cznym całej powierzchni „korony", to takie w y ­ padki są raczej w badanych okuciach niezwwkle rzadkie i równocześnie zupełnie dla wozów „ma­ kowskich" nietypowe (tabl. V, 10 — 12). Motywy geometryczne są jedynymi jakie spoty­ ka się na wydłużonych częściach okuć wozów „makowskich'. Nie da się przy tym. mówić o osiach symetrii, gdyż co najwyżej jest ona jedna, przecho­ dząca wzdłuż pasa przez środek motywu, połowią­ ca go na dwie części równoważne, odpowiadające sobie nawzajem. T a k ą właściwość mają jedynie motywy pasowe dwustronne np. (tabl. V I , 8, 14, 23, ltd). W układach pasowych, biegnących w kie­ runku prostym daleko ważniejszym od osi symetrii jest r y t m czyli fala, powtarzająca się stale. I m ona jest krótsza i mniej skomplikowana, t y m motyw jest bardziej zwarty i wyraźniejszy. Z m o t y w ó w geometrycznych do rzadkości należą układy ułożo­ ne z p u n k t ó w (tabl. V I , 1), czy kółek przekreślo­ nych (tabl. V I , 18). Również bardzo rzadko samo­ dzielnie występuje linia prosta, jako motyw mało ozdobny (tabl. V I , 2). Częściej stosowana jest linia �zygzakowata (tabl. V I , 3, 12). Obydwie te linie: prosta i zygzakowata służą jednakże, jak to już poprzednio było omówione, do podkreślania formy samego okucia. W t y m celu stosuje się je przede wszystkim do obrzeżania układów pasowych. Dość częstymi zjawiskami są dwie linie równoległe do brzegów, między k t ó r y m i znajduje się jakiś motyw prc.sty (tabl. V I , 5 — 8, 14, 22, 23 itd.) względnie bardziej skomplikowany (tabl. I X , 2, 7, 13 itd.). Z linii prostych powstają jeszcze takie motywy jak skośna kratka o oczkach drobnych, w formie rombu, (tabl. V I , 5), czy większych, również rom­ bowych, ale z uciętym jednym narożem (tabl. V I , 6), względnie krzyżyki, wyglądające jak duże ,,X'' (tabl. V I , 7). Podobne do tego ostatniego motywu są krzyżyki utworzone z bardzo maleńkich łuków, przypominające w całości pajączki, (tabl. V I , 8). Obydwie jednak te formy są na ogół rzadkie. T r ó j ­ kąty układają się w sposób klinowaty, zazębiający się. Między szereg trójkątów ułożonych podstawa­ mi na jednej linii prostej wsuwa się od strony przeciwnej drugi, tak samo zbudowany (tabl. V I . 10 — 12). Kwadraty, a właściwie romby układane mogą być albo dłuższą średnicą prostopadle do bo­ ków (tabl. V I , 14), albo równolegle (tabl. V I , 15). W jednym okuciu dodatkowo obok rombów wymia­ tanych głębiej z jednej strony, pola między nimi wy­ pełnia elipsowata zdobina, złożona z 2 małych łu­ ków. Pola te zamknięte są g r u b ą linią zygzakowatą, składającą się z kątów. Te same kąty po przeciw­ nej stronie pasa środkowego wypełniają pola mię­ dzy rombami (tabl. V I , 16). Na jednym jedynym okuciu znaleziony został ornament ułożony z nie­ zbyt foremnych połówek elips (tabl. V I , 17). Dużo stosunkowo m o t y w ó w spotyka się zrobio­ nych z różnorodnych gwiazdek (tabl. V I , 19, 20, 22, 24), występujących nieraz jako samodzielna ozdoba, podobnie zresztą jak i elipsy powstałe z 2 ł u k ó w prostych, czy też o ząbkach ostrych względnie okrągłych (tabl. V I , 21, 23). Częstą ozdobą spotykaną na okuciach wozów „makowskich' jest linia łamana. Zestawione różne kombinacje m o t y w ó w na tablicy V I I dają przegląd najważniejszych układów, których częścią podsta­ wową jest właśnie owa linia zygzakowata. Pow­ stać ona może dwoma sposobami po pierwsze albo przez wtłaczanie k ą t ó w w żelazo tak, że linia ja­ ko całość jest wklęsła a powstałe w ten sposób po­ la w y p u k ł e (tabl. V I I , 2, 4, 6 — 10, 12 itd.) i od­ wrotnie kowal wgniatając trójkąt raz koło razu otrzymuje w y p u k ł ą linię zygzakowatą, zaś sam trójkąt jest wklęsły (tabl. V I I , 5, 11, 13, 15). Jak wynika z tabl. V I I linia zygzakowata może być ujęta 2 liniami prostymi (tabl. V I I , 2, 4, 6, 11, 12 itd.) albo jedną, jeśli dochodzi z drugiej strony do brzegu okucia (tabl. V I I , 3, 1, 7, 14, itd.), W wyjąt- T A B L I С Л V kowych tylko wypadkach nie ma ani jednej l i n i i prostej, a wtedy albo obustronnie dochodzi do kra­ wędzi (tabl. V I I , 13) albo też tylko jednostronnie (tabl. V I I , 9, 15, 17). Zasadniczo jednak jeśli tylko w układzie pasowym występuje prócz l i n i i zygza­ kowatej jeszcze jakiś drugi element, wówczas pole zdobnicze podzielone jest na dwie części linią pro­ stą, jedną część zajmuje linia łamana zaś drugą pozostały inny motyw pasowy. Czasem szlak ozdób jest złożony z więcej jak z dwóch pasów, wtedy całe pole podzielone jest liniami prostymi r.a od­ powiednią ilość części składowych (tabl. V I I , 12). Zdarza się także, że linia łamana jest utworzona z wąskich odcinków jednostronnie ostro ząbkowa­ nych (tabl. V I I , 1, 3, 10), przy czym ząbki te mogą być wszystkie na zewnątrz zwrócone (tabl. V I I , 1) albo raz na zewnątrz raz do w e w n ą t r z (tabl. VII,,3), albo też wszystkie do w e w n ą t r z (tabl. V I I , 10). Ta wąska linia łamana występuje bądź to samodziel­ nie (tabl. V I I , 1) bądź to w połączeniu z linią ła­ maną gładką (tabl. V I I , 3) bądź też z półksiężycami (tabl. V I I , 10). Częstszą od opisywanej tu linii ząbkowanej jest linia zygzakowata o krawędziach prostych (tabl. V I I , 2), łącząca się chętnie z różnemi rodzajami łu­ ków. Łuki te są różne tak co do wielkości (tabl. V I I , 11, 17, 18) jak i co do formy. Mogą one być g'ład- 31 �2 3 v > S ? S ? S ^ < x x 4 x x < x x «деДОДОг 13 П ДОлТдОД -10 11 12 14 15 16 t f f ft 0®0®<8К ОООО 1? 18 19 Ф - T A B L I C A # # £ # 22 21 32 Ш о с о 23 о о о о 20 с о с ^ V 24- VI kie, pojedyncze (tabl. V I I , 5) podwójne (tabl. V I I , 6, 12, 18, 19), wycinane ostro (tabl. V I I , 9) czy owal­ nie (tabl. V I I , 4, 20) albo kombinacje jednych i drugich (tabl. V I I , 7, 10, 15). Ponadto łuki te zwracają się raz końcami w stronę l i n i i zygzako­ watej (tabl. V I I , 5, 7, 11, itd) lub przeciwnie końce skierowane są k u drugiemu brzegowi okucia (tabl. V I I , 6, 9, 20). Czasem te łuki łączą się końcami ze sobą tworząc zęby (tabl. V I I , 4, 7, 9 itd.) lub zamy­ kają między sobą pole przez co powstają jakby og­ niwa łańcucha (tabl. V I I , 8, 9), albo też są od siebie z dala odsunięte a przestrzeń powstała w ten spo­ sób między niemi może być wolna (tabl. V I I , 5, 6. 15), względnie wypełniona gwiazdką (tabl. V I I , 11) czy elipsowatą zdobiną (tabl. V I I , 16). Również powierzchnie oddzielone linią falistą są puste (tabl. V I I , 1 — 12), bądź posiadają punkcik (tabl. V I I , 13 — 16) bądź też mały kąt (tabl. V I I , 17). Naj­ chętniej jednak u ż y w a n y m elementem zdobniczym przez kowali z okolic Makowa jest motyw półksię­ życów. Jako zdobina występuje ona prawie na każdym okuciu, pod różnymi postaciami i w naj­ rozmaitszych ułożeniach. Na opracowywanych 71 x 8 7 ^ ^ ^ ж x wozów wszystkie, nawet o nieznacznych ornamen­ tach mają w swym zespole okuć zawsze jakiś mo­ t y w ułożony z półksiężyców. Układy tych łuków mogą być proste i bardzo skomplikowane, co u w i ­ doczniają tablice V I I I , I X , X. Półksiężyce mogą być małe, drobne, o gładkich krawędziach (tabl. V I I I , 1. 2, 7), to znów duże (tabl. V I I I , 12, 17, 26) albo jednostronnie o ostrych zębach (tabl. V I I I , 3, 13, 16). czy owalnych (tabl. V I I I , 5, 22). Niekiedy łuki złożone są z niewielkich oddzielnych prostokącików (tabl. V I I I , 4) albo opartych na łuku (tabl. V I I I , 6). Wszystkie te wymienione półksiężyce tworzą samoistne jednoszeregowe układy (tabl. V I I I , 1, 4) względnie podwójne rzędy jednakowych ł u k ó w (tabl. V I I I , 7, 8), albo też występują w j a k i m ś zestawieniu (tabl. V I I I , 5, 9, 10). Są także ornamen­ ty, złożone z 3 (tabl. V I I I , 11) i więcej szeregów półksiężyców (tabl. V I I I , 13) ułożonych równolegle nad sobą i zajmujących całe pole zdobnicze. Łączenie półksiężyców z gwiazdkami czy styli­ zowanymi kwiatkami daje szereg bardzo interesu­ jących układów. Jednym z takich zestawień jest gwiazdka, znajdująca się nad łukiem półksiężyca, о �(tabl. V I I I , 14). K w i a t k i b y w a i " do wypełniania luk p o " ' stykającymi si^ półksiężycowy cym dodatków V I I I , 16 — 28). 16) albo rozetka jest najczęstsze i - z łuków pojedynczych tabl 24, 26 — 28) lub podwójnych (tabl. -*±, 22, 23, 25). Łuki, przy których wiszą te ozdoby są zwrócone końcami k u dołowi, tak, że dochodzą do środka zdo­ biny (tabl. V I I I , 17, 18, 20 — 22, 26), lub przeciw­ nie posiadają końce w y w i n i ę t e do góry, a w y n i k ł e w ten sposób między wybrzuszeniami półksięży­ ców przewężenie, wypełnione bywa również opisy­ w a n ą wyżej zdobiną (tabl. V I I I , 19, 23 — 28). Cza­ sem między t y m i zdobinami dodatkowo umieszcza­ ne są jeszcze gwiazki (tabl. V I I I , 23) lub pod nimi, w środku elips utworzonych z łuków (tabl. V I I I , 27). Gwiazdki także wypełniają wygięcie półksię­ życów (tabl. V I I I , 21) a niekiedy ich miejsce zajmu­ je motyw złożony z 3 elipsowatych zdobin, wyglą­ dający jak trójlistna koniczyna (tabl. V I I I , 28). ,r ch wozów „makowskich" wielokrotnionych szereeżących łuków, częściej ie innym zestawieniu, - .П.. Łuki mogą biegnąć wzdłuż . „ / . I okucia na kilka różnych sposobów, a więc po pierwsze końcami zwrócone k u środkowi oku­ cia (tabl. I X , 1 — 11 tabl. X , 1 — 19), p o w t ó r e częścią w y p u k ł ą do w e w n ą t r z a końcami ku bokom okucia tabl. I X , 12 — 20), po trzecie i tak i tak tzn. półksiężyce, leżące bliżej krawędzi skierowane są ku n i m końcami, zaś pas w e w n ę t r z n y jest złożony z łuków o końcach zwróconych do środka układu, przy czym mogą one leżeć od siebie w pewnej od­ ległości (tabl. I X , 21), lub też dotykać się wzajem­ nie (tabl. I X , 22 — 26). Oprócz tych spotyka się jeszcze zestawienia łu­ ków, w formie układów stojących naprzemianległych (tabl. I X , 29 — 32), polegających na tym, że 2 szeregi łuków zazębiają się wzajemnie za siebie. Z innych u g r u p o w a ń należy wymienić jeszcze pół­ księżyce zwrócone prawie prostopadle do krawędzi okucia, a wychodzące na boki z pasa utworzonego z elips (tabl. I X , 33). T A B L I C A A / W VII Л Л Л Л / 4- Л Л А А А Л ч А Л А А А / 8 з а о о о о о о о о с 10 11 12 19 20 IVAVAV 2 1? 18 �2 1 3 T /"4 T <t*""">» <t«nw>)> <t* " >;> 10 13 o o ' ^ ^ S ^ 21 11 12 3>&Jł>Si*il z - ^ ^ x c ^ x ^^^^ 14 15 16 18 19 f#(oPł *®*®«0* 22 25. 34 Л o 1? T A B L I C A 4 «<""Ч 23 24 28 VIII Łuki mogą nietylko łączyć się końcami, ale tak­ że wzajemnie przecinać, przez co powstają owalne i rombowe pola wewnętrzne, (tabl. I X , 34). Owalne zdobiny w formie ogniw łańcuszka nie muszą tworzyć jednej całości lecz mogą także być przerwane i połączone jedynie jednym łukiem, drugi zaś ułożony jest do niego równolegle (tabl. IX, 35). Opisane tu dopiero co układy łuków występują pojedynczo (tabl. I X , 1, 4, 5, 6, 12, tabl. X, 1 — 6, 8 — 10, 19) podwójnie (tabl. I X , 7,-13 —16 tabl. X, 7, 11 — 17) a nawet potrójnie (tabl. I X , 3). Pola zawarte między łukami bywają puste (tabl. IX, 1, 3, 12, 16, tabl. X, 1 — 7 itd.) albo też znaj­ duje się w nich jakaś ozdoba jak kropka (tabl. I X , 9 tabl. X , 8), kółko (tabl I X , 5), drobne gwiazdki różnego kształtu (tabl. I X , 6-8 tabl. X, 10, 11, 18, 19), a nawet większe (tabl. I X , 10) elipsa (tabl. I X , 4, tabl. X, 9, 13). Również wolne miejsca między dwo­ ma sąsiednimi łukami są wypełniane przez rozmai­ te elementy zdobnicze. Tu należy wyliczyć kółko (tabl. I X , 2, 5), kropki pojedyncze (tabl. I X , 17) i poczwórne (tabl. I X , 19), gwiazdki (tabl. I X , 18, 20, 30) elipsy pojedyncze, ułożone poziomo (tabl. IX, 24), wzlędnie pionowo (tabl. I X , 11, 27 tabl. X, 14 — 17). Niekiedy całe pole zdobnicze, znajdujące się mię­ dzy dwoma szeregami łuków wypełnione bywa ja­ kimś motywem, który powtarza się rytmicznie np. kółko i gwiazda (tabl. I X , 28), albo rozrzucone łu­ ki, przegrodzone czteropromienna gwiazdą (tabl. IX, 36). Raz jeden tylko na wydłużonym okuciu wystą­ pił motyw roślinny w kształcie gałązki o owalnych listkach powstałych z dwóch małych łuków. Listki te, osadzone na niewielkim ogonku, wyrastającym z głównej gałązki są ułożone wobec niej asyme­ trycznie (tabl. X, 20). Pasowe części okuć wozów „makowskich", po­ siadają obustronnie krawędzie z ą b k o w a n e mają nadzwyczaj trafne rozwiązanie powierzchni przy pomocy zdobin uwypuklających jeszcze ich kształt. Miejsca szersze wypełniają albo łuki pojedyn­ cze (tabl. X I , 1, 2) lub podwójne (tabl. X I , 3), ale �I 4«» О 1 о * * * * О о o _ o о с o o < v o . 8 t t E : 13 • • • • • Ф 1? N*-^ > W ф U U 10 11 12 14 15 16 19 20 Ф 4 18 SM./ > « W - W kM< S228?55 •••• 25 29 зз D c o o 22 21 *»• • U SO fggggg c > A e j 24 Ч Г о о Г 28 2? frg 34 o 23 26 30 c w>«^ » » 31 35 » 32 tS/>i K : « �4 coocoo ооооос 5 C C O V"N O O f~z 8 ^^^^^аШ^ ^^^^^^^^^^^^ 10 ii 12 16 4 1? T A B L I C A 36 18 20 X przede wszystkim znane z witek środkowych i „ko­ ron" czteropromienne gwiazdki (tabl. X I , 4 — 9). Na przewężeniach nie ma bądź to nic (tabl. X I , 1, 2, 4, 10), bądź też znajduje się jakaś zdobina jak elipsa pozioma (tabl. X I , 5), gwiazdka (tabl. X I , 6), łuki ułożone równolegle do wycięcia (tabl. X I , 7 — 9). Inaczej ozdobione jest okucie naznaczone na tablicy X I , 10. Rozszerzoną część wypełnia t u motyw z 3 elips. Całość przypomina u k ł a d e m t r ó j listną koniczynę. Ponieważ następne pole zostało przepołowione a zatym przedzielono również i sa­ mą zdobinę. Zestawiając razem ze sobą motywy, znajdujące się na różnych okuciach na wozach „makowskich" zauważa się, że na jednym i t y m samym wozie mogą one być albo różnorodne albo też jednakowe. Częściej zdarza się jednak wypadek pierwszy, tzn., że motywy zdobiące poszczególne okucia są roz­ maite. Na zebranych wozach znajdujemy daty począw­ szy od roku 1901 poprzez wszystkie prawie lata następne aż do 1947 r. Jest to więc sztuka żywa, nie ma mowy o jakimś zanikaniu tej gałęzi zdob­ nictwa ludowego. Każda wieś, w której były prze­ prowadzane badania, ma kowali robiących okucia ozdobne wozów do dnia dzisiejszego, jednakże niewszyscy oni cieszą się jednakowym uznaniem i po­ wodzeniem. Z 71 wozów o 53 wiadomem jest skąd pochodzą, tzn. gdzie te okucia były wykonane, a z tych 37 jes; autoryzowanych. Kowale pochodzą z Sidziny (Ziembański Paweł, Wojtusiak Franciszek. Jaro­ min Kazimierz, Dyndes Stanisław, Szynurdziak Kazimierz), Bystrej (Dziegciowski Stanisław, Ma­ ciaszek Stanisław, Skupień Stanisław, Chłopciaś Jan, Jabcon Jan), a przede wszystkim z Makowa (Nosalik Grzegorz, Pitek Jan i Szewczyk Michał). Z sidzińskich kowali najwybitniejszym jest Ziembański Paweł, posiadający narzędzia—stem­ ple, wykonane według własnego pomysłu. Uczył on się kowalstwa u swego ojczyma, k t ó r y zdobył t ę .wiedzę na Węgrzech. Okucia wozów Ziembańskiego są różnorodne, obok zupełnie prostych moty­ w ó w na jednych wozach, spotyka się bardzo skom­ plikowane na innych. Stosuje również motyw r o ś ­ linny, gałązkowy na „koronach", choć rzadko. Bardziej charakterystyczny od ornamentu jest kształt okuć. Dla Ziembańskiego typową jest for­ ma w i t k i środkowej w postaci tarczy „gwiaździ­ stej" o ściętych narożach. �O innych kowalach z Sidziny trudno coś bliż­ szego powiedzieć, gdyż za mało jest materiału. To samo można powiedzieć i o kowalach b y s t r z a ń skich. Charakterystycznym dla nich jest motyw roślinny 2 i 3 gałązkowy na trapezowatej „koro­ nie" o bokach równych. Na okuciach wozów robio­ nych przez kowali w Baczynie, Jachówce, K o j szówce, Jordanowie, Białej, Skawicy również w y ­ stępują te gałązkowe układy, ale na „koronie" jed­ nostronnie ząbkowanej. Okucia wozów wykonanych w Makowie odzna­ czają się wielkim bogactwem o r n a m e n t ó w oraz „gwiaździstą" formą witek środkowych i ząbkowa­ n y m i dużymi „koronami". Dla kowala makowskie­ go Grzegorza Nosalika charakterystyczny jest orna­ ment pasowy złożony z wypukłej l i n i i zygzakowa­ tej i w y p u k ł y c h p u n k t ó w leżących między zagię­ ciami l i n i i . Motyw ten występuje na każdym w y ­ konanym przez niego zespole okuć. Oprócz tego na „koronach" o motywach geometrycznych w y s t ę p u ­ ją u niego elipsowate wisiorki u festonów. Drugim kowalem makowskim jest Pitek Jan. Cechą wyróżniającą jego wyroby jest kształt gwiaz­ dy na witce środkowej w formie poczwórnej pętli­ cy, k t ó r ą też ozdabia swe wozy trzeci kowal z Ma­ kowa, Michał Szewczyk. Różnica między t y m i dwoma ostatnimi polega na innym wykonaniu ozdób na „koronach". Podczas gdy Pitek zdobi swe pięknie ząbkowane korony motywem roślinnym, gałązkowym, Szewczyk stosuje t y l k o ornament ge­ ometryczny. TABLICA XI Zestawiając ze sobą żelazne okucia wozów „ma­ kowskich" tak pod względem kształtów jak i w y ­ stępujących na nich o r n a m e n t ó w z innymi znany­ m i już z literatury a więc: żywieckimi, śląskimi i bocheńskimi oraz z bogatym zbiorem materiałów zgromadzonych w Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szuki Ludowej dochodzimy do n a s t ę p u ­ jących w y n i k ó w : okucia wozów „makowskich" od­ różniają się od innych jedynie formą „gwiaździ­ stą" w i t k i środkowej i ząbkowaną „koroną" nie spotykaną dotychczas nigdzie poza okolicami Ma­ kowa. Pozostałe formy tych okuć, a więc okrągłe, owalne w i t k i środkowe czy prostokątne „korony" występujące także w wozach makowskich są pow­ szechne w innych okolicach. Jedynie p e w n ą odmia­ ną w kształcie tarczy w i t k i środkowej charaktery- żują się wozy z Wilamowic w powiecie bialskim. Zdobiny i motywy znajdujące się na okuciach wozów makowskich nie różnią się niczym zasadni­ czym od zdobin spotykanych na terenach sąsied­ nich. Motywy i rozwiązania ornamentalne, z oko­ lic Makowa występują również na okuciach wozów śląskich, żywieckich, czy też z południowych ob­ szarów etnograficznych ziemi krakowskiej. Widać z powyższego, że tereny karpackie i pod­ karpackie stanowią jeśli chodzi o zdobnictwo okuć na wozach obszar mniej więcej w y r ó w n a n y . Istot­ ne różnice w sposobie traktowania ornamentu w y ­ stępują dopiero w północnych częściach Krakow­ skiego a zwłaszcza koło Zawiercia, Włoszczowej, Miechowa i w okolicach dalej w kierunku północ­ no - wschodnim położonych. PRZYPISY: -) M. Gładysz: Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938 3) R. Reinfuss: O wozach kutych ozdobnie, Orli Lot r. X X I nr. 7/8 Kraków 1947. *) К. Homolacs: Budowa barw. Kraków 1930. ornamentu i harmonia �ОКОВКА ВОЗОВ В О К Р Е С Н О С Т Я Х МАКОВА Ч. I I . ()ковка возов в окресностях Макова отличается не только богатством формы, но и богатством орнамента. Встречающиеся здесь мотивы оковки — преимущественно геометрической формы. Об­ разцы выдавливаются техникой тиснения, при помощи железных приборов, называемых штам­ пами. Образцы выдавливаются уже на готовой оковке, холодной или раскаленной. Элементами украшения оковки возов, чаще всего встречающимися в окресностях Макова, являются: прямая линия, извилистая, волнообразная, точка, кружок, треугольник, но наиболее рас­ пространены всякого рода дуги, что прекрасно иллюстрируется прилагаемыми таблицами от I до X I . Орнамент на повозках в окресностях Макова распределен таким образом, что он под­ черкивает и выделяет характер самой формы ок >вки. Чаще веете украшается находящаяся на од­ ном из средних колец четырехконечная звезда, которую иногда окружает еще ряд добавочных украшений. На втором среднем кольце, в противоположностьпервому, геометрический мотив за­ меняется растительным, состоящим из нескольких веток. Равным образом и на этом кольце встречается добавочно дата приготовления оковки или инициалы. На продолговатых оковках применяется симметрическое распределение полосок с одними только геометрическими мотива­ ми. Не все кузнецы, до нынешних дней выделывающие оковки с украшениями для возов, поль­ зуются одинаковым успехом. Наиболее широко распространены возы, сделанные кузнецами из Макова, что свидетельствует о большой популярности этого центра. Сравнивая оковку возов в окресностях Макова с оковкой в соседних районах, можно заметить, что существующая между ними разница заключается прежде всего в различных формах двух средних колец, в то время как орнамент в карпатских и прикарпатских районах остается более или менее одинаковым. Суще­ ственные особенности наблюдаются лишь в северных районах Краковского воеводства. F E R R U R E S D E S C H A R S DANS L A C O N T R E E D E MAKÓW II-me Partie Les ferrures des chars dans la con tree de Maków se distinguent par une richesse de forme egale a celle de l'ornement. Les motifs de ces ferrures sont principalement geometriques. Les dessins sont marteles a l'aide d'instruments speciaux, repousses a froid ou au brulant sur la ferrure deja prlete. Les elements de l'ornementation qu'on rencontre le plus souvent dans les ferrures dans la contree de Maków sont: la ligne droite, la ligne en zygue-zague, la ligne ondulee, le point, et les triangles; mais les plus communs ce sont toutes sortes d'arcs, chose parfaitement bien illustre dans les tables I — XI. L'ornement des chars dans la contree de Maków est combine de facon a souligner et faire ressortir le caractere de la forme mane de la ferrure. On voit le plus souvent dans un des anneaux du milieu une etoile a quatre rayons entouree d'une serie d'ornements ajoutes. Dans le second anneau du milieu, le motif geometrique est remplace par un motif de plante compose de quelques branches. On trouve aussi dans cet anneau la date de Гехё cution de la ferrure ou bien des initiales. Sur les ferrures oblongues on remarque des arrangements rhytmiques de bandes aux motifs exclusivement geometriques. Parmi les forgerons qui jusqu'a aujourdhui executent les ferrures de chars, tous ne jouissent pas de la meme reputation. Les chars executes par les forgerons de Maków se rencontrent sur la plus grande etendue de terrain, chose qui prouve la force d'attraction de ce centre. Quand on compare les ferrures des chars de la contree de Maków avec d'autres des terrains voisins, on remarque que les differences principales consistent dans la diversite de forme des deux anneaux du milieu, tandis que l'ornementation est plus ou moins uniforme dans la region des Carpathes et la contree adjacente. Les differences essentielles apparaissent manifestemont dans la partie Nord du Palatinat de Cracovie. C A R T IRON - BINDINGS IN T H E REGION O F MAKÓW Part TI The cart iron - bindings in the region of Maków have a great richness of form and of ornament. The motifs one sees on the iron-bindings are mostly geometrical. The resigns are executed w i t h a technique of stamping, and the special iron tools nsed are called: stamps. The designs are pressed cold or hot, on ready iron-bindings. The ornamental elements one sees most often on the cart ironbindings i n the region of Maków are: the straight line, the zig-zag, the wave-line, the dot, the circle, and triangles; but the most common are all sorts of arcs, as best illustrated on the tables I — XI. The ornament of the carts i n the region of Maków is designed so as to underline and give convexity to the form of the iron-binding itself. One finds the most common ornament in one of the middle rings, a star w i t h four rays, sometimes surrounded by a whole series of additional minor ornaments. On the second middle ring, i n contrast to the first one, a plant design composed of a few branches takes the place of the geometrical one. Sometimes, there is also to be found on this ring the date of the making of the iron-binding or initials. Adapted to the oblong iron-bindings, are rhythmical arrangements of stripes of exclusively geometrical design. Not all the black-smiths busy nowadays w i t h the making of iron-bindings are in the same demand. Carts made by the Maków black-smiths spread on the widest area what proves the at­ tractive influence of this centre. When comparing the cart iron-bindings in the region of Maków w i t h others from the adjoining areas one remarks that the difference between them chiefly consists in the various forms of the two middle rings, while the ornament is more or less standardized in the Carpathian and in the sub-Carpathian area. Essential differences first appear in the Northern part of the Cracow Palatinate. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1612be3e22236c0f269f00e044e4984d.pdf 592a7e5bd220abf7ba6f982bc8663a9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3869 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3625 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A MIESIĘCZNIK, S Z T U K A ORGAN PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ 1 N ST Y T U T U В A D A N I A S Z T U K I НАРОДНОЕ Е ж е м е с я ч н ы й I P O L I ИСКУССТВО POLONAIS m e n s u e I I e S H P E A S A N T M o n t h l y T A R T r e v u e R A li 'l' Y К (J Ł Y T К O R !• Г Y С Z N F. Ifynowshi Witold — Historycuzm in sztuce ludotuej cz. III. О R 1> О W N Reinfusa Потаи — Skrzynie zdobione z okolic Кгакоша cz. Ш. Cieśla - Reinfussowa Zofia. Okucia uiozóiu z okolic Makouia cz. II 2$ wir ska Maria. Zagadnienia prymityuinej sztuki robotniczej. Kamy)howski Zbigniew. Kilka słóui o kolędach polskich. W D Z I A ł. 1 N : 1 О К VI А С Y J ; r I I I S T Y С Z E N L U T Y С/ ^ ' У. O i ;: O W 11 i i i N Y Reycliman Jan Wystaiua Słowackiej sztuki ludouiej i - . ii! Bratysławie. Stankiewiczów a Janina. Wystatua sztuki ludouiej u! Łańcucie. Pietkiewicz Kazimierz. Wystania u; Kielcach. Kurkowa Zofia. Z konkursu Szopek ш Krakouiie. Kurkowa Zofia. Atlas polskich strojóir ludoujych. Sprawozdanie Paustinouet'o Instytutu Badania Sztuki Lu­ douiej za rok 1948. R O K LUDOWEJ ж у р н а л ART POPLLAIRE R e v u e L U D O W A 1 У 4 9 I'r^.^ •WctawCc �fragment к i. I i m и и к r a i ń s k i e g o wjg K r z y ż a n o w s k i e g o — Malieriałg po E tno gr a. j ' i i. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/545683ebf6ef59988ef65f6b14cdcbca.pdf e24726cf3791ba5a7dd3ce2bd1a90d77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource skrzynie ludowe Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3627 Title A name given to the resource Skrzynie zdobione z okolic Krakowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.9-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKRZYNIE ZDOBIONE Z OKOLIC KRAKOWA C Z Ę Ś Ć 111 S K R Z Y N I E ROMAN C Z E R N I C H O W S K I E W czasie b a d a ń prowadzonych między Skawiną a Czernichowem napotkał jeden z wysłanników Sekcji Zdobnictwa P.I.B. Sz. L . skrzynie, które za­ równo swą ogólną sylwetką, jak i sposobem kom­ pozycji malowanych na powierzchni zdobin ro­ ślinnych sygnalizowały wykrycie nowego nienotowanego dotychczas typu skrzyni krakowskiej. Pudła tych skrzyń o płaskim wieku, ze słabo profilowanymi gzymsami u góry i dołu, w sied­ miu wypadkach spoczywały na rozdwojonym podnóżku o krawędziach w e w n ę t r z n y c h ozdobnie wycinanych (tabl. I I , 1—5), w jednym zaś tylko podstawę stanowił podnóżek wykonany wpraw­ dzie z jednej deski, posiadającej jednakowoż tak głęboki w y k r ó j w pośrodku (rye. 1), że nasuwa on myśl, o powstaniu tej formy przez zrośnięcie boków bogaciej profilowanego podnóżka dwu­ dzielnego. Wszystkie skrzynie do tego typu należące ma­ lowane są na kolor brązowy najczęściej w odcie­ niu terrakota (tabl. I . 1, 2). W jednym tylko wypadku brązowe tło starej i bardzo zniszczonej skrzyni z Wołowie malowanej przez Franciszka Tałacha posiadało mazane jaśniejsze linie faliste biegnące ukośnie z góry w dół ku środkowi. Poza t y m odosobnionym wypadkiem tła malowane są gładko. Gzymsy niektórych skrzyń podkreślo­ ne są poziomo biegnącymi paskami koloru grana­ towego. Pole licowe w większości w y p a d k ó w poz­ bawione jest jakiegokolwiek obramowania. Raz REIN FUSS Ryc. I . Skrzynia wic (p. Kraków) Franciszek z Woromalowar Tatach jeden tylko na starej skrzyni z Czernichowa zo­ stała zanotowana ramka z przecinających się półłuków, zwróconych końcami do wnętrza. W miej­ scach, gdzie końce dwóch sąsiednich łuków sty­ kały się ze sobą wymalowane były po trzy przecinkowate listki (tabl. I I I , 6, 9). Ozdobę lica stanowią dwa (ryc. 2), wyjątkowo trzy (ryc. 3) rozłożyste kwiatony komponowane mniej więcej w kwadracie, składające się z k i l k u gałązek wychodzących wprost z wazonu. • Miejscem, gdzie wyrabiano owe skrzynie był głównie Czernichów, duża wieś położona na zachód od Krakowa, której ludność niegdyś w znacznej mierze trudniła się flisactwem. Malowaniem tych skrzyń zajmował się tam między innymi niejaki Oczkoś. W zbiorach Sekcji Zdobnictwa znalazło się aż trzy kopie skrzyń wykonanych przez Oczkosia. Dwie z nich (tabl. I . 1, ryc. 3), zostały znalezione w samym Czernichowie, jedna zaś (ryc. 2) w odległej o p a r ę km. wsi Pasiece. K w i a ­ tony Oczkosia tkwią w charakterystycznych cza­ szach o szerokim wylewie umieszczonych na smu­ kłej rozszerzającej się dołem nóżce, zaopatrzonych w dwa esowate ucha po bokach (tabl. I I I , 13, 14, 16). Kontury czasz podkreślone są z reguły i n ­ nym kolorem, k t ó r y m malowane są też ozdoby na brzuścu czaszy. Gałązki o łodygach falistych posiadają po bokach liście przypominające w y ­ krojem listki bzu (tabl. I I I , 65). Na końcach ga­ łązek malowane są kwiaty. W autoryzowanych 9 �Hyc. 4. Skrzynia znaleziona w Czar nichowie. wykonana u> Przegini Aa rodowej przez Józefa Gościa 1 Hyc. 5. Skrzynia znaleziona w С zer nichowie autor nieustalony �T a b l i c a II. P r o f i l e s k r z y ń z nich i w pośrodku namalowane są różowe kropki. Opisane t u gałązki wyrastają wprost z szero­ kiego miskowatego, żółtego wazonu, z esowatymi malowanymi cynobrem uchami. Powierzchnie wazonu pokrywa niezbyt regularna cynobrowa krata. Podobne dwa kwiatony, ale bez ramki, znajdują się na wieku. Ponadto w rogach przyściennych wieka namalowane są dwie dośrodkowo zwrócone gałązki, takie same, jak w kwiatonach. Bok skrzyni (z r a m k ą jak na ścianie licowej) posiada w rogach po jednej dośrodkowo zwróco­ nej gałązce. W pewnym związku ze skrzyniami czernichow­ skimi znajduje się też skrzynia wykonana w roku 1892 przez niejakiego Bedyka z Przegini znale­ ziona w Wołowicach (ryc. 7). Malowana na kolor terrakola, posiada ona na ścianie licowej dwa wyodrębnione b a r w ą jaśniejszą, nieobramionc pola zdobnicze, prawie kwadratowe. W każdym z nich wymalowany jest motyw roślinny w for­ mie pęku kwiatów rozchodzących się promieniście z punktu tkwiącego w środku pola. Gałązki traktowane dość naturalistycznie, ma­ lowane na zielono z zielonymi drobnymi listecz­ kami zakończone są kwiatami. Formy ich są dość indywidualne. Motywy znane ze skrzyń czerni­ chowskich przypominają tylko kwiaty koliste r ó ­ żowe, z białym zaznaczonym środkiem i takimiż kropkami na obwodzie (tabl. I I I , 20, 24). Poza t y m możnaby doszukiwać się podobieństwa do czer­ nichowskich form promienistych w występujących tu kwiatach wielopłatkowych, których listki sta­ nowią płytkie łuki rozchodzące się promieniście z jednego punktu (tabl. I I I , 44). Motywem niespo­ tykanym w skrzyniach poprzednich jest kwiat w formie tulipanu, którego trzeci (środkowy) listek posiada bądź kształt lancetowaty, czy elipsowaty, bądź przemienia się w mały kolisty kwia­ t y p u c z e r n i c h o w s k i e g o . tek z zaznaczonymi na obwodzie p ł a t k a m i (tabl. I I I , 52, 53, 56). Podnóżki zdobi ukośnie rzucona gałązka z t u l i panowatym kwiatkiem, na wieku zaś powtarza się układ, który opisałem przy omawianiu ściany licowej. S K R Z Y N I E W A D O W I C K I E Opisana ostatnio skrzynia z Wołowie stanowi do pewnego stopnia ogniwo pośrednie wiodące do (również dotychczas nigdzie nienotowanych) skrzyń wadowickich odkrytych w roku 1947 przez pra­ cowników Sekcji Zdobnictwa. W tekach Sekcji znajdują się kopie trzech niemal identycznych skrzyń znalezionych niezależnie, przez różnych badaczy, w trzech odległych od siebie miejsco­ wościach powiatu wadowickiego (Marcyporębie, Łękawicy i Kaczynie), co świadczy niewątpliwie o w i e l k i m rozpowszechnieniu omawianego t u typu. Skrzynie wadowickie a r c h i t e k t u r ą swą odbiegają dość znacznie od czernichowskich. Wieko i spód posiadają małe, ale starannie profilowane gzymsy, podstawę zaś, zamiast rozdzielonych pod­ nóżków czernichowskich, stanowią podnóżki po­ jedyncze dołem ozdobnie wycinane (w dwóch wypadkach osadzone na drewnianych kołach). W jednej z opisanych tu skrzyń podnóżek jest węższy od samej skrzyni skutkiem czego pudło jej wystaje po bokach o 10 cm. poza podstawę (ryc. 6). W dwóch skrzyniach podnóżki zaopa­ trzone są w szuflady. Wszystkie trzy znane m i skrzynie wadowickie posiadają tło ciemno zielone, jedna z nich dolny gzyms miała pomalowany cynobrem (tabl. I . 3). Lico skrzyni posiada dwa, r a m k ą wyodrębnione pola zdobnicze kwadratowe, wypełnione rozłoży­ stymi kwiatonami. W pośrodku między kwadra­ tami znajduje się dosyć znacznych rozmiarów zdobina kwiatowa komponowana promieniście. �Obramienia pól zdobniczych wykonane są pro­ stą, podwójną k r e s k ą w kolorze białym i czerwo­ nym lub jasno zielonym i czerwonym. Na jednej skrzyni zewnętrzne (jasno zielone) linie ramki wychodzą nieco poza naroża i końce ich zawijają się na zewnątrz. Od środka k ą t y wypełnione są potrójnymi różowymi łukami (tabl. I I I . 71) K w i a t y w skrzyniach wadowickich umieszczone są w wazonach lub flakonach o dosyć schematycz­ nym, ale starannym rysunku (tabl. I I I , 2, 8, 9, 10). Sam kwiatoń składa się z łodygi głównej stano­ wiącej oś pionową, od której rozchodzą się gałązki boczne niekiedy jeszcze się później rozdwajające (tabl. I . 3). Z łodyg wyrastają parami lanceto­ wate listki zielone, kształtem przypominające te, które widuje się też i na skrzyniach czernichow­ skich. Na końcu łodyg znajdują się oryginalne kwiaty złożone z kolistego środka otoczo­ nego sześcioma kółkami stanowiącymi płatki. Zwykle środek i trzy płatki po jednej stronie osi pionowej zamalowane są na kolor czerwony, resz­ ta zaś płatków pozostaje biała. Czerwone płatki naznaczone są dwoma białymi przecinkami, zaś białe — czerwonymi (tabl. I I I , 27, 28). Opisany tu kwiat występuje na wierzchu środkowej łodygi, na wszystkich parzystych łodygach bocznych, a także raz !ub dwa razy powtarza się wzdłuż łodygi środkowej. Nieparzyste łodygi (licząc od dołu) �zakończone są białymi lub czerwonymi, elipsowat y m i pąkami, ujętymi między dwa łukowato w y ­ gięte zielone listki (tabl. I I I , 49, 50). tami wypełnia motyw analogiczny do tego, który występował na ścianie licowe.} (ryc. Ы. W pośrodku między kwadratami pól zdobni­ czych umieszczona jest, jak wiemy roślinna zdo­ bina. Środek jej stanowi kolisty kwiat taki sam jak na kwiatonach, z którego na wszystkie stro­ ny rozchodzą się gałązki zakończone pączkami. Zdobina ta sposobem kompozycji odpowiadająci zdobinie ze ściany licowej ostatnio opisanej skrzyni czernichowskiej (ryc. 7) przybiera zgodnie 7. kształtem pola, które ma wypełnić, formę pio nowo stojącej elipsy. Prócz skrzyń ozdobionych rozłożystymi kwiatonami, ujmowanymi w sposób dosyć naturalistyczny, występują tu i ówdzie w krakowskim skrzynie, których ogólne rozplanowanie ozdób na płaszczyź­ nie i forma kwiatona zbliżone są do spotykanych w skrzyniach czernichowskich, lub wadowickich, jednakowoż traktowanie roślinnych o r n a m e n t ó w jest wybitnie anaturalistyczne. Podnóżki skrzyń wadowickich prócz pojedyn­ czego lub podwójnego paseczka biegnącego wzdłuż boków zewnętrznych (skrzynie z Kaczyna i Ł ę ­ kawicy) posiadają po bokach małe, uproszczone kwiatoniki ułożone z tych samych elementów co kwiatony ściany licowej. W skrzyni z Łękawicy środek wypełniony szufladą pozbawiony jest ozdób (tabl. I . 3), natomiast skrzynia z Kaczyny posiada wieko szuflady ozdobione poziomo skom­ ponowanym motywem kwiatowym, na k t ó r y m prócz opisanych już p ą k ó w spotykamy znane z kwiatonów głównych k w i a t k i w formie czerwo­ nego kółka z zaznaczonym białym środkiem i bia­ łą obwódką (tabl. I I I , 17), oraz kwiatka składające­ go się z białego dosyć dużego kółka otoczonego pier­ ścieniem czerwonym kropek (tabl. I I I , 26). Na skrzyni z Marcyporęby (ryc. 6), która nie ma szuflady zupełnie, pustą przestrzeń między kwiatonami bocznymi wypełniają na podnóżku trzy rytmicznie powtarzające się motywy roślinne skła­ dające się z pionowej łodygi zakończonej czerwo­ nym pączkiem w formie kropki (ta '. I I I , 46) i list­ ków oraz gałązek wyrastających parami na prze­ mian. Gałązki te również zakończone są owymi czerwonymi pączkami. Boki skrzyń wadowickich wypełnia ujęty w kwa­ d r a t o w ą r a m k ę motyw przypominający kwiatoń ze ściany głównej, ale znacznie uproszczony, w skromniejszym flakonie (tabł I I I , 2) lub też bez niego (tabl. I . 3). Ramki ogradzające pole zdobnicze we wszystkich trzech skrzyniach skła­ dają się z w e w n ę t r z n e j l i n i i ciągłej i zewnętrznej ułożonej z kropek (tabl. I I I , 70V Jedyne znane nam wieko, ze skrzyni z Marcyporębie, podzielone jest na dwa kwadratowe pola zdobnicze, wyodrębnione ramkami z których każdą wypełniają trzy koncentrycznie ułożone koliste wianki z opisanym poprzednio biało-czerwonym, sześciopłatkowym kwiatem w pośrodku. W wian­ kach powtarzają się elementy znane nam z opisu kwiatonów głównych. Przestrzeń między kwadra­ X Skrzynie te musiały zapewne kiedyś posiadać zasięg, wypełniający obszar etnograficzny całej ziemi krakowskiej, dziś wypunktowany przez k i l ­ ka zaledwie okazów znalezionych w Gaju') i Czułówku k. Krakowa, Żbiku k. Krzeszowic, Racła­ wicach, (pow. Olkusz), Więcławicach (pow. Mie­ chów), Zalipiu (pow. Dąbrowa). Ponieważ skrzy­ nie z powiatu dąbrowskiego, miechowskiego i ol­ kuskiego, będą w przyszłości tematem osobnych opracowań, na tym miejscu omówię jedynie skrzy­ nie z Gaja, Żbika i Czułówka. Dwie pierwsze z racji swego podobieństwa mogą być omówione łącznie. Konstrukcja ich jest prosta, gzymsy nie­ wielkie, w jednym wypadku zupełnie proste (Gaj), w drugim ku środkowi zacięte, podstaw brak, gdyż pudła skrzyń ustawiono na dwóch m a l e ń ­ kich czteronożnych ławeczkach (ryc. 8). Skrzynia ze Żbika pomalowana jest w całości na kolor terrakota, z Gaju zaś na kolor szaro-zielony. W skrzy­ ni z Gaja pole licowe ujęte jest w w ą s k ą r a m k ę biegnącą w odległości k i l k u cm. od krawędzi. W pośrodku ramka ta przedzielona jest kreską pionową na dwie połowy, a w każdej z nich w p i ­ sany poziomy prostokąt o dosyć szerokich bokach. Ramki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e podobnie jak i gzymsy malowane są na czerwono. W y o d r ę b ­ nione przez ramki dwa pola zdobnicze wypełniają ustawione w pośrodku kwiatony w formie wachlarzowatego krzaczka o czerwonej łodydze z czterema bocznymi odroślami (po dwie z każ­ dej strony, zakończonymi tulipanowatymi kwiat­ kami, w których środkowy listek jest czerwony zaś dwa boczne i kropka nad listkiem środkowym żółta (tabl. I I I , 45). Między łodygami wymalowane są żółtą kreską lancetowate wydłużone listki naz­ naczone na powierzchni szeregiem czerwonych kropek (tabl. I I I , 67). W rogach obu pól zdobni­ czych skierowane dośrodkowo wymalowane są małe jodełkowate gałązki o listkach żółtych i czer­ wonych. Skrzynia ze Żbika pomalowana na kolor b r ą ­ zowo - czerwony posiada ścianę licową podzieloną na dwa pola zdobnicze, w formie blisko do siebie dosuniętych k w a d r a t ó w , wyznaczonych przez pod- �wojną r a m k ę żółtą (zewnątrz) i fioletowo-różową (wewnątrz). Pole każdego kwadratu wypełnia rozłożysty kwiatoń składający się z łodygi środ­ kowej, od której wyrastają na boki po dwie ga­ łązki, a u dołu po jednym liściu. Ś r o d k o w a i dwie górne boczne łodygi zakończone są kielicham', kwiatów przypominających tulipany, wymalowa nc kolorem różowo-fioletowym, zewnątrz kontu rowane żółtą obwódką. U góry między rozchy­ lonymi listkami kwiatka wymalowane jest żółte kółko z czarną k r o p k ą pośrodku (tabl. I I I , 57). Dwie dolne gałązki zakończone są rodzajem pącz­ ków w formie żółtego kółka z różowym środkiem wyrastającego z różowej łukowatej podstawy (tabl. I I I , 51). Gałązki posiadają po bokach elipsowate listki zaznaczone samym konturem w kolo­ rze fioletowo-różowym (tabl. I I I , 62), jedynie dolna para liści o kształcie wydłużonym, lancetowatym zamalowana jest całkowicie na czarno, a na tym tle biegnie dopiero przez środek liścia szereg fioletowo-różowych kropek (tabl. I I I , 68). Całość wyrasta z wazonika obrysowanego schematycznie różowo-fioletowym konturem, przekreślonego na krzyż żółtą kreską (tabl. I I I , 1). Bok skrzyni po­ siada jedno pole zdobnicze, obrysowane jak na ścianie frontowej, wypełnione rozetą o tle czar­ nym i płatkach fioletowo-różowych obwiedzionych żółtym konturem, podobnie jak otok rozety. Ostatnia skrzynia, która w ' t e j grupie została do omówienia (tabl. I , 4), wykonana została koło roku 1885 przez Józefa Kowalika z Nowej Wsi Szlacheckiej, a znaleziona w Czułówku. Archi­ t e k t u r ą zbliżona do pospolitych skrzyń skawiń­ skich, posiada niewielkie skromnie profilowane gzymsy, podstawę w formie podnóżka na kółkach. Deska licowa podnóżka o skromnym bardzo w y ­ cięciu u dołu, ma wpuszczoną szufladę. Tło skrzyni pomalowane na kolor ciemno zielony, na ścianie licowej jedno pole zdobnicze wyodrębnio­ ne podwójną prostą r a m k ą biegnącą w odległości k i l k u cm. od krają, wypełnione jest po bokach dwoma rozłożystymi kwiatonami tkwiącymi w fla­ konie z esowatymi uchami (tabl. I I I , 4). Kwiatoń składa się z lekko wygiętej łodygi środkowej, z której wyrasta na boki po cztery gałązki z każ­ dej strony. Charakterystyczny szczegół kwiatów stanowią koliste kwiaty o powierzchni wypełnio­ nej nieregularnymi kilkobarwnymi maźnięciami pędzla wodzonymi równolegle do krawędzi. Nie­ które kwiaty posiadają środek zaznaczony kolo­ rem niebieskim, na toku zaś szereg kropek zielo­ nych lub niebieskich (tabl. I I I , 25). Obok opisa­ nych tu, występują również kwiaty promieniste z zaznaczonym środkiem z p ł a t k a m i na zmianę czerwonymi i granatowymi (tabl. I I I , 30) oraz małe pięciopłatkowe kwiatuszki białe ze środkami czerwonymi (tabl. I I I , 35), łodygi malowane są ko­ lorem czerwonym lub granatowym, w niektórych gałązkach nawet dwu kolorowe, co robi wrażenie plecionego sznurka. Po bokach posiadają gałązki gęsto ułożone maleńkie owalne listeczki (tabl. I I I , 61) na jednych gałązkach zielone na innych nie­ bieskie, czy białe, lub niebieskie i białe na zmia­ nę. Okucie zamku znajdujące się między kwiato­ nami ujęte jest w m a l o w a n ą r a m k ę co dowodzi, że skrzynia była okuta przed jej malowaniem (ewentualnie przemalowana wtórnie). Poniżej u dołu znajduje się zdobina z trzech k w i a t ó w owalnych wznoszących się na prostych łodyżkach tkwiących w półkolistej podstawie. L Podnóżek prócz podwójnej zielono-czerwonej kreski biegnącej równolegle do zewnętrznej kra­ wędzi posiada w rogach zwrócone ku środkowi gałązki z trzema kolistymi kwiatami i listkami. W czterech rogach pola zdobniczego na licu i w dwóch dolnych rogach podnóżka mies/czą się gałązki zwrócone dośrodkowo, składające się z dużego ośmiopłatkowego kolistego kwiatku (tabl. I I I , 29), którego płatki są na zmianę białe i czerwone, środek zaś stanowi tło skrzyni (zie­ lone). Kwiatek wyrasta z krótkiej czerwonej ło­ dyżki zaopatrzonej po bokach w dwa niebieskie listki po jednym z każdej strony. X Z podanego wyżej materiału, zebranego (z w y ­ jątkiem skrzyni z Gaja) w ciągu ostatnich prac Ryc. 7. Skrzynia znaleziona ir Wołowinach malowana przez niej. Bcdyga z Przegini k. Krakowa. Ryc. tf. Skrzynia z Gaja pow. Kraków w g kopii zc zbiorów Iow. Pol Szt. Stosów. Ryc. 9. Skrzynia ze Żbik pow. Kraków. �R у с. 10. Zasięg skrzyń krakowskich z dwoma kwilat on a mi na Sp is (i. 7. li. 4. 10. 11. 12. o* 14. 15. 16. 17. le. I'/. licu. micjscowoś сi Więcławie? Gręboszów W olowice Gaj Wilamowice M arcyporęha Łękawica Наступи Zbih Mokrz.yska Racławice Świebodzin Holesiaw Zalipie Pawłów Żabno Pasieka Czernichów Cznłówek • KMRTON L/JCTU w RRHK£ O KHIfiTON BCZ RHMHI terenowych Sekcji Zdobnictwa P. I B . S z . L . w y ­ nika, że w najbliższych okolicach Krakowa, ob­ sługiwanych, jeśli chodzi o malowane meble l u ­ dowe, głównie przez ośrodek stolarski w Skawinie-) istniały też formy odmienne, reprezentujące nieza­ leżnie od ośrodka skawińskiego tradycje arty­ styczne. Jako jedną z charakterystycznych cech tej gru­ py skrzyń wskazać należy przede wszystkim for­ m ę kwiatona, k t ó r y w odróżnieniu od smukłych kwiatonów skawińskich (czy zbliżonych doń kaszowskich) rozwija się szeroko na boki przybie­ rając kształty wachlarzowate bądź zamykające się w prostokącie zbliżonym do kwadratu ). , W omawianej tu grupie skrzyń stosunkowo rzadko zdarza się, by lico czy wieko skrzyni zdo­ biły trzy obok siebie ustawione szerokie kwiatony (tabl. I , 2). Rozłożysta ich forma dostosowana jest przede wszystkim do wypełniania prostokąt­ nego lica skrzyni dwoma kwiatonami przy czym pole zdobnicze może być albo wyznaczone przy pomocy osobnej ramki (tabl. I , 4, ryc. 5), albo niczym nie ograniczone (ryc. 2, 4), może też roz­ paść się na dwa mniejsze pola oddzielne dla każwego kwiatonu. Powstają w ten sposób skrzynie „dwudzielne" czyli posiadające dwa wyodrębnio­ ne pola zdobnicze (ryc. 8). Skrzynie dwudzielne występują w krakowskim dosyć często (ryc. 10). Poza Krakowskim spotykamy je na obszarze nie­ mal całej Polski, a także i poza jej granicami. Zdarza się w skrzyniach dwudzielnych, że dla wypełnienia pustego miejsca znajdującego się między sąsiadującymi ze sobą ramkami pól zdob­ niczych, maluje się tam j a k ą ś zdobinę grającą W stosunku do całości rolę drugorzędną (tabl. I , 3). Z czasem zdobina owa rozrasta się, nabiera lego samego znaczenia co motywy główne, w y ­ 3 malowane w obrębie pól zdobniczych i powstaje w ten sposób nowa forma kompozycyjna, którą T. Seweryn słusznie uważa za przejściową do skrzyń z podziałem ściany licowej na trzy pola zdobnicze ). W sposobie traktowania ornamentu roślinnego w omawianych tu skrzyniach z okolic Krakowa, dostrzega się charakterystyczne różnice. W skrzy­ niach ze Żbika, Gaja i Czułówka podejście ma­ larza do tematu roślinnego jest w y r a ź n i e anaturalistyczne, widać to zarówno w kształcie liści (tabl. I I I , 61, 62, 67, 68), jak i kwiatów, wśród których na plan pierwszy wybija się trójlistny kwiat tulipanowaty (tabl. I I I , 54, 56), jeden z naj­ powszechniejszych motywów, występujących w zdobnictwie ludowym niemal wszystkich naro­ dów europejskich. Anaturalistyczne jest też roz­ wiązanie kolorystyczne ornamentu, w k t ó r y m operowanie b a r w ą podporządkowane jest wyłącz­ nie założeniom artystycznym bez oglądania się aa wzory czerpane z natury. 4 Inaczej ma się rzecz w skrzyniach czernichow­ skich i wadowickich, gdzie obserwuje się w y r a ź n ą dążność do nadania malowanym gałązkom, liś­ ciom, a poczęści i kwiatom form botanicznych. Widoczne to "jest zwłaszcza w skrzyniach czerni­ chowskich. Wystarczy rzucić okiem na skrzynie przedstawioną na tablicy I , 1 na sposób, w j a k i kreślone są tam gałązki, listki bzu, słoneczniki, róże, na zielony kolor, k t ó r y m malowane są gaJązki i liście, by zorientować się w tendencjach artystycznych autora. Ten sam rys naturalizmu przebija się (choć w nieco mniejszym stopniu) w zdobnictwie skrzyń Oczkosia i Gościa, czy w skrzyniach wadowickich. Traktując skrzynie czernichowskie i wadowickie na jednej płaszczyźnie zdaję sobie doskonale spra- �tablica lii. Motywy zdobnicze i.с wę z różnic, jakie zachodzą między nimi, czy to w budowie (gzymsy i podstawy), czy barwie (tk) i kwiaty), ogólnej kompozycji (owalna zdobina roślinna między kwiatonami skrzyń wadowickich;, czy wreszcie w budowie kwiatonu (w skrzyniach czernichowskich gałązki boczne wychodzą wprost z wazonu, w wadowickich wyrastają z łodygi środkowej). Przyczyną, k t ó r a mimo istniejących różnic skrzynie czernichowskie i wadowickie każe t r a k t o w a ć jako dwie odmiany jednego typu, jest poza rozłożystością kwiatonu właśnie naturalistyczne jego traktowanie, poza t y m i zes­ pół składających się na nie elementów. Porów­ nując wadowickie kwiaty koliste (tabl. I I I , 27) z n i e k t ó r y m i czernichowskimi (tabl. I I I , 24), wa­ dowickie pąki (tabl. I I I , 49 — 50) z czernichow­ skimi tulipanami (tabl. I I I , 52, 53) widzimy, że mimo dużych różnic optycznych w istocie zespół elementów zdobniczych zarówno jednych i drugich skrzyń obraca się mniej więcej w tym samym kręgu. Nie byłoby rzeczą dziwną, gdyby dalsze skrzyń czernichowskich i wadowickich. badania wykazały, iż u podstawy obu odmian stoi j a k a ś wspólna forma wyjściowa. Być może iż należy szukać jej w niewątpliwie starych dwu­ dzielnych skrzyniach malowanych anaturalistycznie, podobnych do skrzyni z Gaja, czy Żbika. Po­ wolne przechodzenie od silnie stylizowanych form roślinnych do traktowanych coraz bardziej naturalistycznie jest zjawiskiem obserwowanym bar­ dzo często w ludowym zdobnictwie meblarskim. Ewolucję t a k ą przechodziły skrzynie podhalańskie, sądeckie, dąbrowskie, limanowskie, kurpiowskie i długi szereg innych. S K R Z Y N I E G W I A Z D A Obok kwiatonu i wieńca, k t ó r e w pracy T. Se­ weryna słusznie wymienione są jako główne mo­ t y w y zdobnicze spotykane na skrzyniach krakow­ skich, należy postawić jako trzeci motyw równo­ rzędny gwiazdę. W wypadku najprostszym (tabl. IV, 1) jest to gwiazda sześcioramienna, której promienie po- �dzielone są systematycznie na dwie części zało­ żone odmiennymi kolorami (np. czerwonym i żół­ tym). Częściej spotyka się podobnie w y k o n a n ą gwiazdę ośmioramienną, czy to d w u k o l o r o w ą np. o promieniach w połowie żółtych w połowie ko­ baltowych, czy też wielokolorową, w której pow­ tarzają się rytmicznie kolory: czerwony, żółty, zielony i biały (tabl. I , 2). Prosty ten motyw zdobniczy rozwija niekiedy się w ten sposób, że co drugi promień zmienia swój kształt na mniej spiczasty skutkiem czego zdobina na pierwszy rzut oka traci charakter gwiazdy (tabl. I , 3). Czasem ramiona gwiazdy rozluźniają się nieco, w pośrodku zdobiny pojawia się kolisty w y o d r ę b ­ niony środek, z którego wybiegają na zewnątrz promienie. To rozbicie motywu na od­ dzielne części, dzięki podobieństwu do promieni­ stych kwiatów wielopłatkowych, malowanych często na skrzyniach krakowskich (por. ryc. 37— 44 na tabl. I I I ) , mogło spowodować, że promienie gwiazdy zaczęły zmieniać się w płatki kwiatów. Interesujący przykład formy przejściowej przed­ stawia jedna ze skrzyń znalezionych w Kaszowie, gdzie z ośmiu ramion gwiazdy cztery malo­ wane kolorem białym i zielonym posiadają jeszcze formę promieni, cztery zaś wymalowane na czer­ wono zaczynają już nabierać w konturach okrąg­ łości właściwej płatkom kwiatowym (tabl. I V , 7). W innych skrzyniach spotykamy „gwiazdy", w których promienie całkowicie nabierają kształ­ tu dużych przecinkowatych płatków, kolisty zaś środek oddzielony jest od promieni szeregiem kropek, co jeszcze bardziej wywołuje wrażenie stylizowanego kielicha kwiatowego (tabl. I V , 8, 9). Czasem między promieniami owej przekształca­ jącej się na kwiat gwiazdy pojawiają się proste, krótkie kreski zakończone k r o p k ą innego koloru co nasuwa porównanie do pręcików, czy słup­ ków kwiatowych (tabl. I V , 11, 12). Promienie gwiazdy w formach bardziej rozwiniętych zakoń­ czone są ozdobą ułożoną z trzech lub więcej, barwnych, niekiedy dwukolorowych, kropek (tabl. I V , 8, 11, 12). Czasami zamiast kropek znaj­ dujemy tam dwa maleńkie rozchylone na zew­ Ryc, 11 Skrzynia z Tyńca Ip. Kraków) Ryc. 12 nątrz listki (tabl. I V , 4), lub też całą skompliko­ w a n ą zdobinę, składającą się z kropek, umieszczo­ nych na słupkach i łukach (tabl. I V , 10). Między promieniami gwiazdy umieszczają też niekiedy malarze skrzyń drobne zdobiny kwiatowe (tabl. I V , 5, 6, 7, 9). Na tle tych dodatków zaciera się obraz gwiazdy. Obserwujemy to np. na boku jednej ze skrzyń malowanej przez Wawrzyńca Sobkowicza z Liszek, k t ó r y z gwiazdy ze zdobinami dodatko­ w y m i stworzył coś, co przypomina raczej motyw skomponowany z przestylizowanych form czerpa­ nych ze świata owadów (tabl. I V , 13). Motyw gwiazdy jak można wnosić z materiału znajdującego się w tekach Sekcji Zdobnictwa i w zbiorach Tow. Polsk. Sztuki Stosowanej prze­ chowywanych w Muz. A r t . Przem. w Krakowie, nie pochodzi bynajmniej z jednej pracowni, czy chociażby z jednego ośrodka artystycznego. Różnorodność gzymsów i podstaw, wśród k t ó ­ rych spotykamy skrzynie osadzone na prostych ciosanych słupkach, nogach toczonych na tokarni, czy naiwnie imitujących toczenie, na nogach w y ­ ciętych z półkolistej deski, podstawach w formie ozdobnie wycinanych podnóżków wskazuje, że pudła skrzyń nie spod jednej wyszły ręki. Na 1С posiadanych skrzyń z gwiazdami 12 malowanych jest na kolor zielony (przeważnie ciemny), trzy na niebieski, jedna zaś tylko na żółty. Skrzynie zielone i niebieskie posiadają gzymsy wymalowa­ ne kolorem czerwonym (tabl. I . 5, 6), niekiedy zaś mają gzymsy dwukolorowe, np. czerwone i żółte, czerwone i jasnozielone. Na ścianie licowej wszystkich omawianych t u skrzyń spotykamy jedno pole zdobnicze w y o d r ę b ­ nione poziomą prostokątną r a m k ą wyznaczoną przy pomocy k i l k u cienkich prostych kresek w kolorze czerwonym, żółtym, czasem też czarnym, .ledna ze skrzyń znaleziona w Kaszowie, miała leż między dwoma prostymi liniami czerwonymi plecionkę z dwóch przecinających się l i n i i fali­ stych. Skrzynia W pięciu wypadkach główny motyw zdobni­ czy stanowi jedna gwiazda umieszczona na środku pola. W rogach ramki spotyka się po jednym z Tyńca \p Kraków] malował Jan Czopek ok. 1880 r. �Ryc. 13. Krakowska Ryc. 15. Skrzynia skrzynia znaleziona z gwiazdą znaleziona w Korabnikach wykonana w Słupi pow. przez stolarza Myślenice. Czophiewicza, �czteropłatkowym kwiatku, lub skierowanym do­ środkowo trójlistku (tabl. I V , 5), który w skrzy­ niach bogatszych zmienia się na bukiecik składa­ jący się z cztero płatkowych k w i a t k ó w i gałązek z drobnymi listeczkami (ryc. 11). Na jednej ze skrzyń, wykonanej ok. roku 1880 przez Józefa Czopka z Tyńca, obserwujemy w rogach pola zdobniczego i w pośrodku przy ramce, zdobiny czerwone przypominające ćwiartki, względnie po­ łówki opromienionej tarczy słonecznej. Poza t y m w pobliżu narożników wymalowane jest po jed­ nym kwiatku czteropłatkowym (ryc. 12). Z omó­ wionych tu skrzyń cztery znalezione zostały w Tyńcu, jedna w Kaszowie, jedna w Mnikowie. Prócz skrzyń, których ozdobę lica stanowi jedna gwiazda umieszczona w pośrodku, znajdują się w zbiorach Sekcji Zdobnictwa dwie kopie skrzyń (z Tyńca i Kaszowa) posiadających na licu ujętym w r a m k ę dwie gwiazdy, po jednej w każdej po­ łowie. W skrzyni z Kaszowa (tabl. I , 6) cztery rogi ściany licowej wypełniają dośrodkowo zwró­ cone zdobiny złożone z kropek, słupków i dwóch rozchylających się łuków. W zbiorach Tow. Pol. Szt. Stosowanej znajdują się dwie skrzynie (jedna znaleziona w Pychowicach, druga w Olszanicy k. Krakowa), w których gwiazda wypełnia pole licowe skrzyni jako motyw centralny z dwoma kwiatonami po bokach. Po­ dobne dwie skrzynie zostały znalezione w toku b a d a ń terenowych prowadzonych przez Sekcję Zdobnictwa w Cholerzynie i Słupi, wsi leżącej w powiecie myślenickim. Analiza poszczególnych elementów występujących w kwiatonach trzech skrzyń wymienionych na początku wskazuje na to, że powstały one pod w p ł y w e m ośrodka kaszowskiego. Skrzynia ze Słupi (ryc. 13) charak­ terem kwiatonów, a także i pewnymi ozdobami gzymsów i podnóżka („wole oczy"), zbliża się do skrzyń typu skawińskiego (że ośrodkowi skawiń skiemu gwiazda jako motyw zdobniczy obcą nie była świadczy fakt znalezienia takiej skrzyni również w Korabnikach pod samą Skawiną w cza­ sie ostatnich prac terenowych prowadzonych w grudniu 1948 г.). Raz jeden tylko (w Kaszowie) skopiowano skrzynię m a l o w a n ą ok. r. 1890 przez Józefa Rosponda z Liszek zwanego „Ślepickim", k t ó r a na ścianie licowej posiada jeden kwiatoń umieszczony w pośrodku między dwoma gwiaz­ dami (ryc. 16). Serię skrzyń z gwiazdą dopełniają dwie skrzy­ nie, z których jedna znaleziona została w Kaszo­ wie, druga zaś w Korabnikach koło Skawiny. Skrzynia z Kaszowa posiada na ścianie licowej wianek umieszczony między dwoma gwiazdami (ryc. 17). ffi " - • -y R,\!c. 16. Skrzynia znaleziona w Kaszowie malowana ok. roku I 890 przez Józefa Rosponda (zwanego Ślepickim) z Liszek Ryc. 17. Skrzynia z n al ezip n a W s i S z l a c h e c k i e j pow. Ryc. Ib. w Tyńcu. Skrzynia z Ze zbiorów Ryc. Skrzynia 19. Pychowic, Pol. Tow. z Ryc. 20. Skrzynia znaleziona wana w roku 1870. Zezbiorów Cholerzyna rzekomo Sztuki pow. w N ow ej Kraków. wykonana Stosowanej. Kraków. w Olszanicy p. Kraków malo­ Pol. Tow. Sztuki Stosowanej. �R y c i n a Z a s i ę g 21. ^ 6 s k r z y ń g w i a z d a. Kraków U Spis nncjsioiiośrj 1 i. Ь'омои 7 •b ?. \fniknw O •i. *>lsz'ini< n "i. 9 Słupia b. 10 Cholerzyn 7. Pychnwice, Д, Лоо'я т 0, Wieś $7 łachccha Huczna JO. horahnihi gwiazda jako gwiazdo z gwiazdo z wiankiem gwiazda w wianku mo/yw jedyny kwiatonem Sposób wykonania liści wianka, jak i charakter gałązek umieszczonych dośrodkowo w narożnikach wskazuje wyraźnie na związek tej skrzyni z ośrod­ kiem kaszo wskim. Być może, że dalekimi echami omawianego po­ wyżej u k ł a d u są skrzynie podobne do przedsta­ wionej na ryc. 14, gdzie po bokach wianka spo­ tykamy na ścianie licowej osobliwą pół-geometryczną pół-roślinną zdobinę (tabl. I V , 14, 15), której rdzeń stanowi forma, mogąca być zdegener o w a n ą przez swobodne przeróbki, gwiazdą. Skrzynia z Korabnik (ryc. 15) ozdobiona jest gwiazdą umieszczoną w pośrodku pola zdobnicze­ go, wpisaną w kolisty wianek. Krawędzie poje­ dynczego pola wyznaczone są biegnącą równole­ gle do brzegów girlandą złożoną z k w i a t ó w typo­ wych dla skrzyń pochodzenia skawińskiego. Podobna do niej jeśli chodzi o rozplanowanie m o t y w ó w zdobniczych jest skrzynia z Nowej Wsi Szlacheckiej, której kopia znajduje się w te­ ce Tow. Pol. Szt. Stosowanej. Na b r ą z o w y m tle w potrójnej (białej i żółtej) prostej ramce z r ó w ­ noległych linii znajduje się w pośrodku pola zdobniczego gwiazda w środku zielonego kolistego wianka. Dwudzielne promienie gwiazdy w liczbie ośmiu zwrócone są na zmianę ostrymi końcami do środka lub na zewnątrz (ryc. 22), przy czym te ostatnie pomalowane są w połowie na zielono w połowie na żółto, reszta zaś na zielono i biało. Nie ulega wątpliwości, że motyw gwiazdy w swej pierwotnej formie (tabl. IV, 1, 2), przedo­ stał się do krakowskiego meblarstwa ludowego ze $ O sprzętów stylowych. Sześcio- względnie ośmiopromienne gwiazdy stanowią częstą ozdobę intarsjowanych, mebli barokowych i empirowych. M o ­ tyw gwiazdy o promieniach podzielonych wzdłuż osi symetrii, w których jedna połowa wykładana jest drzewem jaśniejszego, druga — ciemniejszego koloru, spotyka się w X V I I I — wiecznych meblach zarówno na zachodzie Europy, jak i w Polsce. U nas występuje on przede wszystkim w me­ blarstwie gdańskim, często jest jednak również i w Polsce centralnej (intarsjowana skrzynia kie­ leckiej roboty z X V I I I wieku w Zbiorach P a ń ­ stwowych na Wawelu) i wschodniej, gdzie spoty­ kamy go, np. jako jeden z pospolitych m o t y w ó w zdobiących meble kolbuszowskie. Prócz sprzętów stanowiących umeblowanie w n ę t r z mieszkalnych, spotyka się też intarsjowane gwiazdy o dwubarwnych promieniach jako ozdo­ bę boazerii i sprzętów po zakrystiach i kościo­ łach. Siennicki w swej pracy poświęconej meblom kolbuszowskim wspomina o tego rodzaju ozdobach w zakrystji św. Krzyża w kieleckim i u Domini­ k a n ó w w Krakowie. Ja w swych badaniach zano­ towałem ten motyw na barokowych ławach znaj­ dujących się w drewnianym kościółku w Rabce i , co w t y m wypadku jest najważniejsze, na opar­ ciach ł a w w kościele tynieckim. Fakt, że właśnie w Tyńcu, k t ó r y był w a ż n y m w okolicy punktem odpustowym, leżącym w cent­ rum największego zagęszczenia skrzyń z gwiazda­ mi, znalazł się motyw ten na ławach, ustawionych w głównej nawie kościoła, wskazuje skąd kra- �kowscy malarze skrzyń mogli zaczerpnąć motyw gwiazdy. W kościele tynieckim bywali niewątpliwie wszyscy malarze skrzyń z odległej zaledwie o p a r ę kilometrów Skawiny, jak i /. Liszek czy Kaszowa. Nie jest jednakowoż wykluczone, że wprowadzenie i rozpowszechnienie motywu gwiazdy w zdob­ nictwie ludowych skrzyń krakowskich naJeży wią­ zać z nazwiskiem stolarza i malarza Józefa Czop­ ka. Artysta ten pochodzący z Korabnik koło Ska­ w i n y „przyżenił" się w Tyńcu, gdzie długie lata w y k o n y w a ł swój zawód skrzyniarza i zmarł 7.IV. 1915 r. licząc lat 61. Czopek robił skrzyń dużo i woził je na sprzedaż do Podgórza w Krakowie. Zasadniczo był to malarz zdobiący skrzynie w stylu „skawińskim". Widzia­ łem w Tyńcu dzieła jego ręki, k t ó r y c h od auten­ tycznych skrzyń robionych w Skawinie nie dałoby się wcale odróżnić. Prócz tych skrzyń wykonywa­ nych przede wszystkim na jarmark w Podgórzu, malował on również sporo skrzyń z gwiazdami, k t ó r e robione na zamówienie rozchodziły się głów­ nie w Tyńcu ). 5 Według informacji Józefa Janika, k t ó r y Czop­ kowi stale woził skrzynie na jarmarki, artysta ten ,,na Zakrakowie" zdobił wyroby swe kwiata­ mi w typie skawińskim, zaś na miejsce dla Tyńca malował gwiazdy, który to motyw, ze względu na podobieństwo do intarsjowanych zdobin znaj­ dujących się w miejscowym kościele, cieszył się dawniej w Tyńcu specjalnym wzięciem. Być może, że czasami umieszczał też Czopek swój ulubiony motyw również i na skrzyniach przeznaczonych na targ, tylko że oprócz gwiazdy malował tam też i skawińskie kwiatony, do których odbiorcy na targu w Podgórzu b y l i przyzwyczajeni. S t ą d roz­ chodziły się skrzynie z gwiazdami w szerokim za­ sięgu podgórskiego targu i t y m właśnie tłomaczyć sobie można sposób, w jaki krakowska skrzynia z gwiazdą znalazła się w Słupi w pow. myślenic­ kim, t j . na terenie objętym już zasięgiem skrzyń typu limanowskiego. Prócz skrzyń łączących się wprost z nazwiskiem Czopka lub takich, które możnaby mu ewentualnie przypisywać, istnieje jeszcze druga grupa skrzyń z gwiazdą, które żadną m i a r ą nie mogły wyjść z pracowni tego skrzyniarza. Mam t u na myśli skrzynie, w których gwiazda występuje w towalzystwie kwiatonów zbliżonych do typu kaszowskiego. J e d n ą z tych skrzyń znalezioną przez �współpracowników Sekcji Zdobnictwa malował, jak wiemy, około roku 1890 Józef Rospond — „Slepicki" z Liszek. Skrzyniarz ten zdobił swe wyroby zasadniczo w stylu kaszowskim (ryc. 16), niemniej jednak kwiatony jego nie są prostym naśladownictwem wzorów kaszowskich. W sposo­ bie traktowania przez niego liści, kwiatów a także flakonów, z których w y r a s t a j ą ukwiecone drzewka, widoczne są pewne rysy indywidualne, na pod­ stawie których możnaby Ślepickiemu przypisać również skrzynie z Olszanicy znajdujące się w tece Pol. Tow. Szt. Stosowanej (ryc. 20), a prawdopo­ dobnie także i znajdującą się w tych zbiorach skrzynię z Pychowic (ryc. 18), k t ó r a jest błędnie zanotowana jako robiona w Tyńcu. Bardziej do czystego typu kaszowskiego zbliżona jest skrzynia nieznanego autora znaleziona w Cholerzynie (ryc. 19),- oraz skrzynia z wiankiem między dwiema gwiazdami, którą skopiowano w Nowej Wsi Szla­ checkiej (ryc. 17). Jak widać z załączonej mapki (ryc. 22) zasięg skrzyń z gwiazdami obejmuje głównie okolice Tyńca, co przemawia na korzyść przypuszczenia o związku zachodzącym między motywem t y m a intarsjowaną zdobiną z ław znajdujących się w tamtejszym kościele. Moda malowania gwiazd, zrodzona w miejscowości pogranicznej, gdzie sty­ kają się w terenie w p ł y w y dwóch ośrodków artystycznych skawińskiego i kaszowskiego, spo­ wodowała, że motywy gwiazdy następują raz w to­ warzystwie typowych m o t y w ó w skawińskich i n ­ nym razem kaszowskich lub też odmiany lisieckiej typu kaszowskiego. W interpretacji ludowych artystów zapożyczony motyw został gruntownie przetworzony i dostosowany do kwiecistych ozdób skrzyń krakowskich. PRZYPISY. 3 ') Skrzynia z Gaja pochodzi zc zbiorów Tow. Pol­ skiej Sztuki Stosowanej, których teka zdeponowana jest obecnie w Miejskim Muzeum Artystycznym Prze­ m y s ł o w y m w Krakowie. Za łaskawe zezwolenie przeko­ piowania tych materiałów składam Dyrekcji tegoż Mu­ zeum imieniem Sekcji Zdobnictwa P a ń s t w o w e g o I n ­ stytutu Badania Sztuki Ludowej wyrazy podziękowa nia. ) Twórczość ośrodka skawińskiego została schara­ kteryzowana w pracach Seweryna Udzieli (Wyrób sprzętów ludowych w Skawinie pod Krakowem. .,Rze­ czy Piękne" I V ) i Tadeusza Seweryna (Krakowskie skrzynie malowane. Kraków 1928). ) Występująca podobnie jak i kwiatony smukłe w 2 odmianach, z których jedna składa się z szeregu osobnych gałązek tkwiących wprost w wazonie, druga stanowi krzaczek z jedną łodygą główną, z której do­ piero rozrastają się na boki łodygi. ) T. Seweryn „Krakowskie skrzynie malowane" str. 20. ) Jak wykazały ostatnie badania terenowe prze­ prowadzone w Korabnikach, wsi rodzinnej J . Czopka, na gruncie tamtejszym skrzynia z gwiazdą (ryc. 21) malował niejaki Czopkiewicz, nieżyjący już dziś stolarz i malarz skrzyń, pochodzący ponoć z tej samej co i Czopek rodziny. Skrzynie Skrzynie 2 malowane w skali 1 : 10. 4 5 rysowane w skali I : 20. �Краковские крашеные сундуки. М. I I I . По время последних исследовании, произведенных на местах в нескольких селах, расположен­ ных на запад от Кракова, найден был ряд парод пых. крашеных сундуков, .которые отличаются от ранее известных типов краковских крашеных сундуков формой решении растительного орна­ мента, украшающего переднюю часть сундука. Особенностью этих, недавно обнаруженных сундуков, являются ветвистые, довольно натурально представленные узоры (или букеты цветов), которые, в количестве двух, заполняют все прост­ ранство, предназначенное для украшения (таблица 111. 1. 2. 3). Возможно, что эта форма происхо­ дит от более старых, подобным образом сделанных сундуков с нарисованными ненатуральными узорами (рис 8. 9). ныне в Краковском воеводстве уже весьма редкими, которые, кажется, со­ ставляют наиболее старый тип крашеных краковских сундуков. I ! дальнейшей части своего труда авто)) рассматривает краковские сундуки, украшенные моти­ вами звезды. В последнее время несколько экземпляров таких сундуков найдено в окресноетях Тыпьца и Кашова — двух деревень, паходящи хся на запад от Кракова. Мотив звезды заимствовав деревенскими мастерами сундуков, из стильной мебели с инкрустацией (между прочим подобный мотив имеется также на лавках барокко в Тынецком костеле), причем, народные художники сумели заимствованный мотив изменить, развить я совместить с.другими, имеющимися на сундуках украшениями. C O F F K E S F E I N T S CRACOVIENS. Ш - т с Partie A u cours des dernieres recherches entreprises dans quelques villages situćs a l'Ouest de Cracovie, on trouva une serie de coffres rustiques enlumines ou la m a n i e r ę de traiter l'ornement de plante sur la paroi de front etait differente des types connus des coffres enlumines de Cracovie. Le trait caracteristique de ces coffres nouvellement decouverts est dans l'ampleur des fleurons (ou bouquets de fleurs) traites d'une manierę assez naturaliste, dont deux remplissent le champ a decorer. (table I . 1, 2, 3). I I est possible que cette forme derive de coffres plus anciens com­ poses de m a n i e r ę semblable et peints de fleurs a — naturalistes. Ces specimenes la sont actuellement fort rares dans le Palatinat de Cracovie et semblent presenter le type le plus ancien des coffres enlumines cracoviens. Dans son travail, l'auteur continue a discuter les coffres cracoviens avec le motif d'etoile dont quelques exemplaires ont ete dernierement trouves dans la region de Tyniec et de Kaszów, deux villages situes a l'Ouest de Cracovie. Le motif de l'etoile a etc pris par les artisans villageois des coffres dans les meubles de style en marqueterie. On le trouve entre autres dans les bancs de style baroque de l'eglise de Tyniec. Les artistes populaires ont toutefois modifie, develops et adapts les motifs empruntes au reste de l'ornementation qu'on voit sur les coffres. CRACOVIAN P A I N T E D C H E S T S . Part I I I . During the last researches made in several villages lying West of Cracow, the findings consisted of a whole series of popular painted chests w i t h plant-desings on the front part quite different from the known types of Cracovien painted chests. The chief trait of those newly discovered chests are exube­ rant, rather naturalistically treated flowers, or bunches of flowers, two of which usually f i l l the space left for ornamentation-(Table I . 1, 2, 3). I t is possible that this form is derived from older, similarly designed chests w i t h flowers painted in a non naturalistic manner, (drawing 8, 9), which are now very rare in the Cracow area, but it seems that these represent the oldest type of Cracovian painted chests. I n his work, the writer continues to discuss the Cracovian chests adorned w i t h a star-motif, several specimens of which have been lately found in the region of Tyniec and of Kaszów, two villages lying West of Cracow. The star-motif has been taken by the rustic chest-makers from stylish marquetry furniture. I t appears also on the baroque benches in the church of Tyniec, still the rustic artists have managed to modify the borrowed motif, developing and adapting i t to the rest of the ornamentation on the chest. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08eb20a10b519583e99b8c039b6ca37a.pdf ee6b2a8926f687992d7585fde484809f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3870 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3626 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text H I S T O R Y C Y Z M W SZTUCE LUDOWEJ CZĘŚĆ WITOLD III. DYNOWSKI P Л^г. 2. Talerz z 1704 r. z Staf­ fordshire - Anglia ir g Bosserła. Дуг. 'i. Talerz z 1710 r z S O ­ LI e .s / с w Czechosłowacja. Щ rzez rozsupłanie połączeń oplatających dwie struktury kulturowe: jedną, która powstała z dążeń do systematyzacji treści kulturalnych i drugą bezplanową, przekazywaną z po­ kolenia w pokolenie, najczęściej w drodze tradycji ustnej oraz przez zgranie występujących tu zjawisk, w wielu wypadkach uda się nam wydobyć z ukrycia to (przede wszystkim element czasu), co w ludowej twórczości artystycznej na pozór wyda­ wać się może nie jasnym, czy też nawet mało prawdopodob­ nym do ustalenia. Sięganie jednak po nitce, względnie po nit­ kach do kłębka możliwe jest jedynie w t y m wypadku, jeżeli końcówki tych nici nie w y m y k a j ą się nam z garści. To znaczy, że przed t y m jeszcze zanim przystąpić do rekonstrukcji skom­ plikowanego systemu powiązań łącząc.ych dwa zespoły k u l t u ­ rowe, należałoby w kręgu ludowej twórczości artystycznej ustalić właściwe punkty zaczepienia.') Należałoby więc w szeregu bądź też w szeregach rozwojowych dla w y t w o r ó w sztuki ludowej ustalić właściwą następczość przemian oraz kolejność nawarstwień i dopiero w oparciu o ten układ dążyć do połączeń międzyzespołowych. Uprzednio w s k a z y w a ł e m na to, jak wiele trudności przy rekonstrukcji w y t w o r ó w kultury sztuki ludowej nastręczają przeskoki w szeregach rozwojowych z jednego poziomu na inne bez zachowania w przeobrażeniach n a s t ę p czości przemian. W takim przerwanym szeregu, czy też szere­ gach rozwojowych, tworzą się jakby luki, właściwie nie w y ­ pełnione żadnym procesem przetwarzania. Przy tym, jeżeli szeregi rozwojowe w górnych poziomach b y ł y nadbudowywa- �Дус. R$c. Ryc. Rgc. R};c. 4. 5. 6. 7. 3. Pisanka wielkanocna (XIX-XX w.). Czechosłowacja Pisanka wielkanocna Pow. puławski w/g Pisanka wielkanocna. Okolice Lublina wg Pisanka wielkanocna {XIX-XX w) Czechosłowacja Dzban fajansowy z XVIII n\ Siedmiogród-Rumunia wig Bosserta. Dąbrowskiego. Dąbrowskiego. wg Rosserta. iv g Bosserta ne przez w p ł y w y zewnętrzne — co występuje najczęściej — zachodzi poważna obawa (zwłaszcza gdy przerwy są długie), pomieszania ze sobą rzeczy heterogenetycznych. Weźmy dla przykładu barwne skrzynie chłopskie. Całkiem inaczej w y ­ padnie podejść do rekonstrukcji przeobrażeń tych w y t w o r ó w w kulturze ludowej środowisk zachodnio - europejskich czy rdzennej Polski, inaczej znów np. na Białej Rusi i Polesiu. W jednym wypadku będziemy mieli do czynienia z szeregiem rozwojowym, który się kształtował z zachowaniem następczości przemian, natomiast w drugim, pomiędzy g ó r n y m a dol­ nym poziomem, nie da się ustanowić żadnych ogniw pośred­ nich. W świetle danych etnograficznych rozróżniamy dwa pod­ stawowe typy sprzętów schówkowych — drążony w pniu ka­ dłub i sporządzoną z desek skrzynię. Każdy z tych typów pow­ stał na całkiem odmiennym podłożu geograficznym i był jego odpowiednikiem — kadłub dla lesistej Północy, zaś skrzynia dla ubogiego w drzewo Południa. We wczesnym okresie histo­ rycznym przedostała się skrzynkowa forma schowka wraz z przenikaniem k u l t u r y południowej na bogato zalesione te­ reny europejskie. I tu pod w p ł y w a m i wczesnych i późniejszych stylów historycznych w y p a r ł a ona t w ó r rodzimy jakim był drążony w pniu lub z klepek sporządzony schowek. Otóż bu­ dując od tego miejsca szeregi rozwojowe dla sprzętów schów­ kowych w jednym wypadku uda nam się prześledzić niemal wszystkie fazy rozwojowe dla skrzyń i ozdób na nich w y s t ę - �Rye. Hyc. Hyc. Hyc. Hyc. '>. Dzbanek z X\'II w. z Talavera (Toledo-Hiszpania) wg Bosserta. 10. Fragment polichromii ścian Czechosłowacja wg Bosserta. II. T а I e г z; z Л'Л' ;/•. Okolice Lublina w g В o s s e r t a. 12. Wycinanka Okolice Łowicza w/g Frankowskiego. 13. Misa z 17117 r. Okolice l.inzu (Austria) wig Bosserta. pujących, w innych będzie to rzeczą niewykonalną ponieważ na starszym podłożu kulturowym nowe wartości nie wszędzie mogły się rozwinąć w równie bujny sposób. W jednym w y ­ padku będą to przeobrażenia, które dojrzewały stopniowo na przestrzeni wielu stuleci i k t ó r e między innymi doprowadziły także do upowszechnienia się zwyczaju ozdabiania skrzyń chłopskich malowidłami, w innym natomiast na praestrzeni tych samych stuleci nie stwierdzimy głębszych śladów prze­ twarzania, połączenie zaś przeszłości z współczesnością w po­ staci zastąpienia odwiecznej formy drążonego w pniu schow­ ka sprzętem całkiem nowoczesnym — kufrem, dokonało się dopiero na najwyższym szczeblu szeregu rozwojowego. Przeskoki z jednego poziomu na drugi bez zachowania ko­ lejności przemian stwierdzamy w szeregach rozwojowych wie­ lu w y t w o r ó w kultury ludowej. Wystąpią więc one nietylko w dziedzinie sprzętarstwa i zdobnictwa. P r z y k ł a d ze skrzynią, kadłubem i kufrem należy do rzędu najbardziej jaskrawych, przytoczyłem go tutaj celowo, po to, by w sposób szczególnie mocny podkreślić i unaocznić potrzebę oraz znaczenie właści­ wego uszeregowania przemian i u w a r s t w i e ń przy analizie w y ­ t w o r ó w k u l t u r y i sztuki ludowej. Dopiero bowiem po ustale­ niu stosunku wytworu do szeregu rozwojowego i po określe­ niu jego miejsca w tym szeregu zyskujemy mocny grunt do snucia dalszych wniosków, przede wszystkim zaś podstawę do wkomponowania i zahaczenia skomplikowanego systemu po­ wiązań, łączączych dwa zespoły kulturowe — tradycyjny �Rye. 14. Misa polewana z XVIII iv. Siedmiogród, wg Bosserta. Bgc. 15 Talerz z X Г 111 wieku {prawdo­ podobnie pochodzi z Bawarii) w g fi o s s e r l a. Ryc. 16. M a l o w a n k a w/g /•' r a. n h o w s I; i e g o. z historycznym. Nie mniej w a ż k ą rolę przy analizie w y t w o r ó w k u l t u r y i sztuki ludowej odgrywa ustalenie rozpiętości prze­ s k o k ó w w szeregach rozwojowych. W ujęciu pobieżnym 1 4 mo- żerny przyjąć, że jeżeli w g r ę wchodzą rozpiętości niewielkie, powiedzmy, jeżeli z łańcucha przemian tu i ówdzie wyrwane, bądź też zatarły się z czasem tylko zostały poszczególne ogniwa, istnieje na ogół możliwość w y p e ł n i e n i a tej l u k i przez sięgnięcie do szerszego zespołu obserwacji i przez odwołanie się do pokrewnych f a k t ó w etnologiczno-etnograficznych. S t ą d płynie bezsporna korzyść badania p r z e o b r a ż e ń ludowej t w ó r ­ czości artystycznej w kontekście z p r z e o b r a ż e n i a m i w innych dziedzinach bytowania wiejskiego. Natomiast kiedy łańcuch przemian na całej swej w wypadku, długości wykazuje wiele p o w t a r z a j ą c y c h się „uszkodzeń", w sensie braku co raz to w i n n y m miejscu większej ilości ogniw doprowadzających, b ą d ź też, jak to miało miejsce w ostatnio przytoczonym przy­ kładzie — nie w y s t ę p u j ą one w ogóle, stajemy wówczas wobec bardziej bowiem w próżni, 1 5 skomplikowanego pozbawiony zagadnienia. własności niejednokrotnie Wytwór kulturowy „sąsiedstwa" wisi wydając się obcym dla niejako całego układu. 10 ') Wytwory sztuki ludowej na ogół rzadko kiedy wpetni od­ zwierciedlają przebieg procesów rozkładowych w starszych skład­ nikach kultury. Dlatego też chcąc otrzymać bardziej kompletny obraz wydarzeń należałoby raczej przeobrażenia w ludowej twór­ czości artystycznej rozpatrywać w kontekście z przeobrażeniami w innych dziedzinach bytowania wiejskiego. Wiemy, że promienie światła historycznego przenikając w krąg kultury ludowej nie og­ niskowały się na jednym z jej odcinków lecz przeciwnie rozcho­ dziły się po całej powierzchni wystawionej na oddziaływania. W rezultacie prowadziło to do równoczesnego naświetlenia całegc zespołu treści kulturowych, a w i ę c zarówno w y t w o r ó w kultury ma­ terialnej, duchowej jnk i społecznej. Tak wi"c пч przykład trudno sobie wyobrazić rozwój dekoracji barwnych, dajmy na to poli­ chromii sprzętów, w warunkach nie współrzędnych — na tle ciem­ nego i zakopconego wnętrza kurnych chat chłopskich. Właściwy i pełny rozwój polichromii sprzętów mógł się dokonać tylko łącz­ nie z upowszechnieniem się zwyczaju stawiania d y m n i k ó w i po­ niekąd w związku z wprowadzeniem do budownictwa ludowego oszklonych okien ramowych. Również zwyczaj stosowania na większą skalę ozdób w budownictwie ludowym mógł powstać je­ dynie w związku z upowszechnieniem się na wsi bardziej skom­ plikowanych narzędzi pracy jak i w pewnej zależności od procesu wyodrębnilania się spośród wiejskiego ogółu jednostek, które za­ jęcie ciesielskie zaczęły uprawiać zawodowo. Przy tej sposobności warto nadmienić, że udział gminnego cieśli w rozwoju budowni­ ctwa ludowego stanowi pozycję całkiem specjalną, n i którą jak dotąd nie zawsze zwracano dostateczną uwagę. �Bgc. nego Rys. M a 17. Krążek porcelanowy do ciasta obrzędowego wypieka­ z okazji Święta Wielkanocy Belgia w. XIX wg Bosserta. 18. Kilim ukraiński wg Krzyżanowskiego t i e r i a l y po E t n o » r a f |i i. a 17 20 Hyc. 19. Haft jedwabny po w. Swieloc'h\lowi\cki Ś l ą s k w;g D o b r o w o l s k i e gjo . Ryc. 20. Talerz z 1786 r. Heinberg-Szwajcaria wig Bosserta. �Историчность в народном искусстве. Ч. JII. Устанавливая связь, переплетающую две культурные струк­ туры — традиционную и историческую, но многих'случаях уда­ ется добыть и:; сокрытия то. что на нервный взгляд может ка­ заться в народном художественном творчестве неясным или да­ же мало возможным для определения (прежде всего элемент времени). Однако итти но нитке или по нитям к клубку можно только в том случае если концы этих нитей не ускальзывают ив рук. 'Это значит, что еще перед тем. как приступить к рекон­ струкции сложной системы связей, следовало бы в кругу на­ родного художественного творчества правильно установить точки сопрпьоеновения. Надлежало бы. поэтому, установить па этапах развития соответствующую последовательность измене­ ний и порядок- наслоений и лишь опираясь на такое распреде­ ление устанавливать связь между отдельным трупами. Rye. 21. łragme.nl polichromii śrinn. Czechosłowacja L H I S T O R I C I S M E DANS L'ART POPULAIRE. w 'g Bosserta I I I me Partie En demelant les rattaches des deux structures de culture et de tradition d'un cóte et de culture historique de 1'autre, i l sera possible dans maint cas de mettre en lumiere ce qui dans la creation artistique populaire peut sembler obscur et meme impossible ;i preciser (avant toute chose Г element du temps). Le f i l conducteur peut mener a l'echeveau a condition toutefois, que le bout ou les bouts de f i l ne glissent pas d'entre les doigts. Cela veut dire, qu'avant de proceder a la reconstruction d'un systeme complique d'enchevetrement on devrait d'abord fixer dans le cercie de la creation artistique populaire les points d'attache indispensables. I I faudrait done fixer dans les series de developements le tour des changements et la suite des couches superposees et partant de cet arrangement passer aux unions en ire groupements. Rye. 22. II у с i и а и к a lК и г p i r) w 'g F rank H1STORICISM I N POPULAR ART. o w s к i e g o. Part I I I . Before unravelling the knots which bind the two structures, cul­ tural — traditional and historical, i t w i l l be possible in many instances to bring to light what in the popular artistic creation may first appear incomprehensible or even too difficult to settle, to begin w i t h . The time element. A thread, or threads, may lead to the spool, but under the condition that the ends of those threads do not slip from the grasp. I t means that before starting the re­ construction of a complicated system of netting one should first discover the proper points of attachment in the domain of popular artistic creation. One should begin by finding the proper sequence of changes and alternate layers in the series of development and then basing on this arrangement proceed to inter-set unions. Rye. 23. M a I o w a n a l u b i a п h a XIX w. P ó ł n o c n a Ko s i a Fołograjie wykonał Stefan z drugie j polo w у wig B o s s e r t a . Dep t us z e ws ki. �TABLICA I. Ilys. 1. Skrzynia wykonana i znale­ ziona w Czernichowie, autor nieusta­ lony. Rys. 2. Skrzynia czernichowska lowana przez Oczkosia. Rys. H. Skrzynia znaleziona w Łękawicy (p Wadowice) zakupiona w roku 1.907 w Wadowicach na jarmarku. znaleziono jeszcze dwie skrzynie zupelrie podobne, z których jedna oznaczona była dalą 1888. ma­ W Łękawicy L*"""! �Hijs. в. Skrzynia z Kaszowa p. Kraków, autor nieuslatony. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8981cf4e115129502318c72026ee93a4.pdf 610c412a5138df99b7632874090b2567 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3621 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.186-188 Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROK VI P A Ń S T W O W Y N I N S T Y T U T R 4 ~ S Z T U K �ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Dr Ksawery redakcji), Gładysz, Piwocki, Mgr Aleksander Dr Roman Jackowski Reinfuss, Mgr (redaktor naczelny), Jan Sadownik (sekretarz Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. R E D A K C J A i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. �POLSKA SZTUKA LUDOWA WUMIES-1ĘCZN1K W Y D A W A N Y P R Z E Z P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T SZTUKI TREŚĆ: str. Społeczny sens badań nad kulturą ludową Warmii i Mazur 189 Kazimierz Pietkiewicz. Nowe drogi plastyki ludowej na tle współpracy artystów zawodowych z ludowymi 198 Aleksander Wojciechowski. stycznym 203 Władysław Gębik. Metody pracy zespołowej w polskim przemyśle arty­ Franciszek Kotula. Z badań nad strojem ludowym Rzeszowiaków 212 Jan Sadownik. Pieśni ludowe z obszaru wideł Wisły i Sanu. 227 Irina Złotnikowa. 252 Pieśń ludowa w życiu i twórczości Gogola. 255 Franciszek German. Stosunek Gogola do polskich zbiorów pieśni ludowych . Aleksander Wojciechowski. 257 Przemysł włościański w Królestwie Polskim 261 Kazimierz Pietkiewicz. Narady robocze z artystami ludowymi Zoiia Cieśla-Reiniussowa. 263 Dom z wnęką w polskiej architekturze ludowej. Roman Reiniuss. Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego Janina Stankiewiczowa. . . 270 . Wystawa przemysłu ludowego i artystycznego w Łańcucie Kazimiera Zawistowicz-Adamska. O customs of peasant Poland książce Suli Benet — Song, dance and 290 296 Tadeusz Zygler. Helen Wolska — Dances of Poland. Kronika . .> . 288 . 297 . W z o r c o w ń i a Nr. V\VĄ L^Lmos. 1952 LIPIEC - P A Ń S T W O W Y NR PAŹDZIERNIK I N S T Y T U T S Z T 4-5 U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58ddd8278ea3bd84821b52d1442ae220.pdf 8548fea8f269edfdafa111f78a582052 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3863 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3620 Title A name given to the resource Okładka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROK V I P A Ń S T W O W Y 19 5 2 I N S T Y T U T NR 4-5 S Z T U K I �ZESPÓŁ REDAKCYJNY Dr Mieczysław Dr Ksawery redakcji), Gładysz, Piwocki, Mgr Aleksander Dr Roman Jackowski Reinfuss, Mgr Jan (redaktor Sadownik Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor Mgr Aleksander REDAKCJA i ADMINISTRACJA naczelny), (sekretarz techniczny), Wojciechowski. P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f12df2f3a22be827421c6d05ad77f44.pdf 2a941818a5130236f82607a51f57c97c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4266 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.189-190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 3 • NR 4 A Ń K polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W - WYDAWNICTWO POLSKIEJ G D AKADEMII S NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d g r a ­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db5284f334d0ae3ad79b9cce63a80f8f.pdf 3f9d89fde5ead6dd58342d9c4523e373 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4146 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource twórczość ludowa Śląsk - folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3867 Title A name given to the resource Tradycja i współczesna twórczość woj.katowickiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.115-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielickówna TRADYCYJNA I WSPÓŁCZESNA T W Ó R C Z O Ś Ć LUDOWA WOJEWÓDZTWA W o j e w ó d z t w o katowickie ma na swoim koncie na ogół n i e w i e l k ą ilość u r z ą d z o n y c h w y s t a w sztuki l u ­ dowej, aczkolwiek w latach powojennych b y ł a ten­ dencja otwierania ich co r o k u . Organizacyjnie w y ­ g l ą d a ł o to w ten sposób, że w y s t a w ę na szczeblu w o j e w ó d z k i m p o p r z e d z a ł y najpierw powiatowe, z k t ó ­ rych dopiero wybierano najciekawsze eksponaty. W ten sposób doszło do w y s t a w y w 1955 r . oraz do trzech w y s t a w w latach poprzednich. Od wymienionej ostatniej daty o d b y ł y się jednak jeszcze t y l k o w y ­ stawy w n i e k t ó r y c h powiatach w 1956 r., ogólna na­ tomiast, w o j e w ó d z k a , nie o d b y ł a się. T a k i stan rze­ czy, j a k n a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , nie b y ł w y n i k i e m b r a ­ k u dostatecznych m a t e r i a ł ó w , albowiem Ś l ą s k w sto­ sunku do i n n y c h r e g i o n ó w Polski nie jest uboższy ani mniej ciekawy. S k r o m n ą d z i a ł a l n o ś ć na odcinku po­ pularyzacji sztuki ludowej n a l e ż y p r z y p i s a ć raczej niedociągnięciom organizacyjnym, b r a k i e m dostatecz­ nego zainteresowania s p r a w ą , nade wszystko jednak s ł a b e m u rozeznaniu terenu. Dlatego t e ż p o d e j m u j ą c w k o ń c u 1957 r . u r z ą d z e n i e w y s t a w y „ T r a d y c y j n e j i w s p ó ł c z e s n e j twórczości ludowej w o j e w ó d z t w a k a ­ towickiego" j e j organizatorzy, tzn. W y d z i a ł K u l t u r y W R N w Katowicach i Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e w B y ­ tomiu, oparli się o dość d o k ł a d n e penetracje tere­ nowe, k t ó r e przeprowadzono niemal we wszystkich powiatach w o j e w ó d z t w a . Penetracje te m i a ł y w y ł ą c z ­ nie na celu zebranie a d r e s ó w odpowiednich t w ó r c ó w , do k t ó r y c h n a s t ę p n i e zwracano się imiennie o nad­ syłanie prac na w y s t a w ę . T ą d r o g ą uzyskano jednak KATOWICKIEGO nie t y l k o z n a c z n ą ilość nazwisk i a d r e s ó w , ale t a k ż e wielką różnorodność eksponatów. Wykryto przy t y m p a r ę o ś r o d k ó w t w ó r c z y c h , o k t ó r y c h istnieniu do­ tychczas nie wiedziano. Wszystko to pozwoliło zre­ a l i z o w a ć w y t k n i ę t y cel: t j . p r z e d s t a w i ć na w y s t a ­ wie — obok tradycyjnej — ż y w ą jeszcze t w ó r c z o ś ć l u d o w ą t u d z i e ż z a p o z n a ć i z a i n t e r e s o w a ć nią szerszy ogół. W o j e w ó d z t w o katowickie, zwane w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m ś l ą s k i m , obejmuje obecnie poza Ś l ą s k i e m C i e s z y ń s k i m i G ó r n y m ( w y ł ą c z a j ą c Opolski) t a k ż e Z a g ł ę b i e i C z ę s t o c h o w s k i e . Granice administracyjne nie p o k r y w a j ą się t u t a j z etnicznymi, toteż m a t e r i a ­ ły na omawianej wystawie o b r a z o w a ł y t w ó r c z o ś ć i tych t e r e n ó w , k t ó r e n i e g d y ś leżały poza historycz-, n y m i granicami G ó r n e g o Ś l ą s k a . M a t e r i a ł y te u w z g l ę ­ dniono z d w u zasadniczych p o w o d ó w : po pierwsze dlatego, aby w y k a z a ć t w ó r c z o ś ć i ewentualne r ó ż ­ nice poszczególnych r e g i o n ó w w o j e w ó d z t w a , a po drugie, aby p o d k r e ś l i ć p o w i ą z a n i a k u l t u r o w e Ś l ą ­ ska z p o z o s t a ł y m i regionami Polski poprzez Z a g ł ę b i e i C z ę s t o c h o w s k i e . W konsekwencji też, przy przed­ stawieniu t w ó r c z o ś c i poszczególnych r e g i o n ó w , t r z y ­ mano się raczej p o d z i a ł u administracyjnego, a nie etnicznego, k t ó r y z b r a k u dostatecznych m a t e r i a ł ó w naukowych m ó g ł b y o k a z a ć się b ł ę d n y . W y s t a w ę , k t ó r a t r w a ł a od k o ń c a grudnia 1957 r. do p o ł o w y marca 1958 r „ pomieszczono w d u ż e j sali Muzeum w B y t o m i u . Jak z p o w y ż s z e g o w y n i k a , po­ dzielono j ą na d w i e zasadnicze części — t r a d y c y j n ą 115 �! JM li i i w s p ó ł c z e s n ą , przy czym starano sią w y k o r z y s t a ć przede wszystkim eksponaty dostarczone z terenu, a nie muzealne. Część tradycyjna w y s t a w y , bardzo niewielka, obra­ z o w a ł a rodzaje twórczości w e d ł u g s u r o w c ó w — za­ stosowano t u w i ę c podział rzeczowy. Poza o g ó l n y m wprowadzeniem pokazano na niej t w ó r c z o ś ć i zdob­ nictwo w drewnie, t j . budownictwo, meble i przed­ mioty codziennego u ż y t k u oraz rzeźbę, nadto s t r ó j i jego zdobnictwo, instrumenty muzyczne tudzież zdo­ bnictwo o b r z ę d o w e . Część tę zilustrowano przede wszystkim planszami i fotografiami, a w ś r ó d eks­ ponatów uwagę zwracały przykłady dwu typów s k r z y ń wianowych, t j . „ t r u w ł a " malowana — po­ wszechna na c a ł y m Ś l ą s k u — i „ t r u w ł a " rzeźbiona, charakterystyczna dla k u l t u r y G ó r a l i Eeskidowych. Jako t r a d y c y j n y instrument muzyczny eksponowano gajdy, bogato zdobione, z b i a ł ą kozą, z a ś z budow­ nictwa fragment r z e ź b i o n e j i datowanej b e l k i stro­ powej z 1801 r. T r a d y c y j n ą część w y s t a w y potrakto­ wano fragmentarycznie: z w r ó c o n o u w a g ę na okazy najdawniejsze, dziś już raczej wcale lub rzadko w y ­ twarzane i u ż y w a n e . T a k i m okazem np. był r ó w n i e ż brokatowy w i e r z c h e ń ze stroju G ó r z a n , przez t r a d y ­ cję przechowany w swej formie, lecz w późniejszych czasach szyty już z innego m a t e r i a ł u . Jak obecnie w y g l ą d a s t r ó j G ó r z a n , t j . grupy l u d ­ ności m i e s z k a j ą c e j w o k r ę g u t a r n o g ó r s k i m , m o ż n a było obejrzeć w drugiej części w y s t a w y , k t ó r a obra­ zowała t w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n ą . T u t a j mianowicie, gdzie zastosowano podział e k s p o n a t ó w w e d ł u g regio­ n ó w i gdzie obok samych prac przedstawiono t a k ż e t w ó r c ę i jego warsztat, m o ż n a b y ł o z a p o z n a ć się nie t y l k o z d a w n y m strojem noszonym jeszcze w s p ó ł ­ cześnie, ale t a k ż e z jego nowszymi f o r m a m i nie po­ zbawionymi jednak t r a d y c j i . Oczywiście w ramach r e g i o n ó w pokazano poza strojem i inne gałęzie t w ó r ­ czości, s t r ó j bowiem nie s t a n o w i ł n a j w a ż n i e j s z e g o obiektu w y s t a w y . Przeciwnie, chodziło o pokazanie jak najszerszego wachlarza odmian, tudzież o w y ­ kazanie specyfiki poszczególnych r e g i o n ó w . O k r ę g t a r n o g ó r s k i poza t r a d y c y j n y m i elementami stroju, j a k wierzchnie, brucleki, kabotki, w y s t a w i ł jedwabne, malowane r ę c z n i e fartuchy, noszone tutaj przez k o b i e t y od ś w i ę t a . N i e g d y ś szyto je z jedwab­ nego kolorowego adamaszku, w k t ó r y m spokojne b a r w y t ł a i k w i a t ó w h a r m o n i z o w a ł y ze sobą. Dziś, z b r a k u takiego m a t e r i a ł u na r y n k u , fartuchy te szyją kobiety z g ł a d k i e g o jednokolorowego jedwabiu lub jednokolorowego adamaszku, a specjalne w i e j ­ skie m a l a r k i t k a n i n m a l u j ą ręcznie w kolorowe k w i a ­ ty. Za wzory służą i m m o t y w y z fabrycznych t k a ­ n i n albo k o p i u j ą z czegoś ornamenty r o ś l i n n e , a cza­ sem d y k t u j e i m je fantazja. M a l a r k i b o w i e m m a j ą w t y m j u ż t a k ą w p r a w ę , że bez w i ę k s z e g o t r u d u i bez uprzedniego r y s u n k u m a l u j ą o d r ę c z n i e wprost na tkaninie. J e d y n ą t r u d n o ś ć sprawia i m brak odpo­ wiednich p r z y b o r ó w technicznych, t j . farb specjalnie przystosowanych do malowania t k a n i n . M a l u j ą prze­ to farbami olejnymi. M o t y w y są naturalistyczne o ż y ­ w y c h kolorach — moda dyktuje przede w s z y s t k i m t u ­ 116 lipany, róże. J e d n ą z malarek tego o k r ę g u jest Zo­ fia Paruzel z K o z ł o w e j G ó r y , k t ó r a oprócz f a r t u ­ c h ó w i w s t ę g , czyli t z w . przepasek, maluje r ó w n i e ż i inne rzeczy — obrazy, poduszki, kapy — ale te zde­ cydowanie odbiegają od t r a d y c j i i dlatego nie po­ kazano ich na wystawie. D r u g i m c i e k a w y m objawem twórczości tego regio­ n u były r z e ź b y Alojzego N i e d b a ł y z B o b r o w n i k Ś l ą ­ skich. Jego prace w glinie i drewnie w y k a z u j ą nie­ w ą t p l i w i e talent i rozmach, a co ciekawsze, tematy­ ka ich jest w i e r n y m odzwierciedleniem ś r o d o w i s k a samego t w ó r c y . A l o j z y N i e d b a ł a pracuje na kopalni, co ł a t w o p o z n a ć p r z e g l ą d a j ą c jego rzeźby. Są to: „ G w a r e k " , „ G w a r k o w a karbownia", ś w . Barbara — patronka g ó r n i k ó w , głowy kolegów r o b o t n i k ó w r z e ź ­ bione na p r ę d c e w glinie. Nie stroni on t a k ż e od te­ m a t y k i religijnej p r z e d s t a w i a j ą c np. sceny biblijne w p ł a s k o r z e ź b a c h . Jego p i e r w s z ą p r a c ą , k t ó r ą r ó w ­ nież pokazano na wystawie, b y ł o w i e s z a d ł o z dwoma ptaszkami. Jako kawaler zrobił je dla swej obecnej ż o n y ; było to oczywiście dawno — N i e d b a ł a liczy przeszło czterdzieści lat. Z b r a k u odpowiedniego su­ rowca, t j . w ę g l a tłustego, w w ę g l u nie r z e ź b i . Na wystawie pokazano t a k ż e prace S t a n i s ł a w a K r y c y z Mysłowic, Józefa Piechaczka z Pszowa, pow. R y b ­ nik, i Franciszka Jaworka z R y d u ł t ó w , pow R y b n i k . Rzeźby te, o b r a z u j ą c e g ó r n i k ó w przy pracy oraz sce­ ny zc sportu, m i a ł y mniej p r y m i t y w i z m u w swej for­ mie, r y b n i c k i e nawet z d r a d z a ł y pewne w p ł y w y istnie­ jącego w R y d u ł t o w a c h ogniska k u l t u r y plastycznej. Malowanie f a r t u c h ó w jest charakterystyczne nie t y l k o dla o k r ę g u t a r n o g ó r s k i e g o . Ten rodzaj t w ó r ­ czości w y s t ę p u j e t a k ż e w M y s ł o w i c a c h , k t ó r e zresztą leżą w zasięgu s t r o j u G ó r z a n , oraz w P s z c z y ń s k i e m . Z przedstawionych na wystawie n a j w y ż s z y poziom n i e w ą t p l i w i e osiągnęły prace M a r i i Góźdź z M y s ł o ­ wic, k t ó r a odpowiednio dobieranymi m o t y w a m i i k o ­ l o r a m i oraz g r u b o ś c i ą n a k ł a d a n e j farby w y w o ł u j e sugestię prawdziwego, jedwabnego adamaszku, p r a w ­ dziwej, drukowanej „ p u r p u r k i " , czyli p ł ó c i e n n e j c h u ­ s t k i na g ł o w ę k o l o r u czerwonego. Ten ostatni p r z y ­ k ł a d jest szczególnie ciekawy. Pokazuje bowiem, j a k potrzeby wsi, dyktowane t r a d y c j ą i m o d ą , z b r a k u gotowych, r y n k o w y c h p r o d u k t ó w , k t ó r e w strojach śląskich od dawna m i a ł y zastosowanie, z a s p o k a j a j ą sami t w ó r c y l u d o w i . M a r i a G w ó ź d ź oprócz f a r t u ­ c h ó w maluje t a k ż e przepaski do f a r t u c h ó w (wstążki do opasywania dla p r z y k r y c i a t r o k ó w ) , „ p u r p u r k i " oraz w s t ą ż k i do czepców. W strojach śląskich, zwłaszcza G ó r z a n i P s z c z y ń ­ skim, prócz f a r t u c h ó w jedwabnych u ż y w a n e są za­ paski p ł ó c i e n n e . N i e g d y ś b y ł y one jednokolorowe, c z ę ­ sto bogato i mozolnie haftowane, dziś są to prze­ w a ż n i e fartuchy z p ł ó t n a w b i a ł o - n i e b i e s k i e paski, k t ó r y c h dolna k r a w ę d ź ozdobiona jest jednokoloro­ w y m haftem, p r z e w a ż n i e b i a ł y m , o motywach r o ś l i n ­ nych, w y k o n a n y m k o r d o n k i e m . W s p a n i a ł y p r z y k ł a d takiego dawnego fartucha d o s t a r c z y ł a M a r t a Mrozek z B y t k o w a k o ł o Siemianowic. W y k o n a ł a go w ł a s n o ­ r ę c z n i e jako szesnastoletnia dziewczyna w 1902 r. Jest to jedyny tego rodzaju okaz, nie t y l k o na w y - ��J ! 4 : ¿ ^ 2 r Kyc. 5. M a l a r k a fartuchów Zofia Paruzel z Kozłowej Góry, pow. Tarnowskie Góry, ogląda wystawę. Ryc. 6. Dwojaki. Wykonał Tomasz Maltazar, Siewierz, pow. Zawiercie. Ryc. 7. Obrus z białym haftem. Wykonała Anna Upowczan, Goleszów, pow. Cieszyn. Ryc. 8 9 i 10. Ceramika Karola Wranika, Brzezie, pow. Rybnik. 118 �1 stawie, ale chyba w terenie; n i e w ą t p l i w i e w i n i e n przejść do z b i o r ó w muzeum. Do dawnych r o d z a j ó w twórczości z tego o k r ę g u za­ liczyć należy hafty na t i u l u u ż y w a n e jako k o r o n k i do obszywania k a b o t k ó w , czyli koszulek kobiecych. Do dziś w B y t k o w i e żyje kobieta, Maria Szepe, k t ó ­ ra je w y k o n y w a ł a i p a r ę takich e k s p o n a t ó w dostar­ czyła na w y s t a w ę . Choć w i e ń c e n a g ł o w n e dla druhen i dziewcząt, czyli tzw. „ g a l a n d y " czy „ g i r l a n d y " dziś j u ż m a ł o są u ż y ­ wane, bo t y l k o podczas w i e l k i c h ś w i ą t i procesji, w strojach uroczystych, to są jeszcze kobiety, k t ó r e je w y r a b i a j ą . Obok tych poszczególnych części stroju, haftów, koronek, przedstawiono t a k ż e i ozdoby w po­ staci k o r a l i , b ł y s k o t e k i spinek. P s z c z y ń s k i e — oprócz malowanych f a r t u c h ó w , w y ­ konanych przez H e l e n ę Niesyto z W o l i i A g n i e s z k ę Waliczek z Bojszowych — p o k a z a ł o haft biały, k t ó r e ­ go tradycje są tam jeszcze ż y w e i z a c h o w a ł y się z w ł a ­ szcza na chustach n a g ł o w n y c h , czyli tzw. „ ż u r k a c h " . Egzemplarz t a k i w y k o n a ł a m . i n . M a r i a Sitko z G i ­ lowic. P s z c z y ń s k i e fartuchy p ł ó c i e n n e są nieco od­ mienne od t a r n o g ó r s k i c h : r ó ż n i ą się przede wszyst­ k i m t y m , że m a j ą hafty kolorowe. Haftami koloro­ w y m i z a j m u j ą się p r z e w a ż n i e kobiety, k t ó r e m a l u j ą fartuchy. T a k ą jest chociażby Agnieszka Waliczek z Bojszowych, h a f t u j ą c a na j e d w a b i u k o l o r o w y m i n i ć m i j e d w a b n y m i ornamenty o motywach r o ś l i n n y c h . Obok o k r ę g u p s z c z y ń s k i e g o przedstawiono na w y ­ stawie r y b n i c k i . T u t a j , p r ó c z o m ó w i o n y c h już rzeźb w wijglu i r z e ź b y w drewnie: „ W i e ś n i a k a " , w y k o n a ­ nego przez Gerarda D ę b c z a k a z Czernicy, tudzież w i ­ k l i n o w y c h w y r o b ó w z Olzy, pow. W o d z i s ł a w , u w a g ę z w r a c a j ą kolorowe maski o b r z ę d o w e , wykonane z k l e ­ jonego papieru i malowane. Maski te, w y o b r a ż a j ą c e diabły, ś w . M i k o ł a j a i Heroda, u ż y w a n e są w okre­ sie B o ż o n a r o d z e n i o w y m przy obchodach p r z e b i e r a ń ­ ców. Ich pochodzenie z k i l k u w s i , jak Niedobczyce, Ś w i e r k l a n y , Sumina, Ż o r y wskazuje na zasięg tego rodzaju z w y c z a j ó w . Rybnickie z a p r e z e n t o w a ł o się jeszcze jednym o ś r o d ­ kiem t w ó r c z y m , a m i a n o w i c i e nieznanymi dotychczas w y r o b a m i garncarskimi. P o c h o d z ą one z warsztatu Karola W r a n i k a z Brzezia, k t ó r y , niestety, w okresie t r w a n i a wystawy w y j e c h a ł na s t a ł e do Niemiec, za­ r z u c a j ą c i niszcząc jedyny i ostatni na Ś l ą s k u czyn­ ny jeszcze warsztat. W jego naczyniach w i d a ć w y ­ r a ź n i e dwa rodzaje w y r o b ó w . Jedne n a w i ą z u j ą c e do tradycyjnych form i s p o s o b ó w zdobienia, j a k dzbanek, drugie — nowsze, o nowych formach i n o w y c h ele­ mentach zdobniczych, j a k np. Syreny warszawskiej umieszczonej jako ornament na d u ż y m wazonie. Po­ za flakonami i wazonami do tego t y p u w y r o b ó w z a l i ­ czyć należy jeszcze serwisy czarek z flaszami-karafk a m i ; misy natomiast i talerze, choć o m o t y w a c h nowszych, jednak co do swej formy z d r a d z a j ą cechy tradycyjne. Ze zdobnictwa o b r z ę d o w e g o poza r y b n i c k i m i m a ­ skami, t a r n o g ó r s k i m i , g l i w i c k i m i i ś w i ę t o c h ł o w i c k i m i pisankami oraz t a r n o g ó r s k i m (wieś Wojska) w i e ń c e m ż n i w n y m ciekawym r ó w n i e ż eksponatem b y ł a drew­ niana szopka, wykonana przez Franciszka Chrobaka ze Straconki, pow. Bielsko. Szopka ta z kolorowo politurowanymi, drewnianymi i ruchomymi figurkami stanowi r z a d k i już okaz. O k a z a ł o się jednak, że j e j t w ó r c a n i e j e d n ą t a k ą sporządził w swoim życiu. O k r ę g bielski wraz z c i e s z y ń s k i m niewiele r ó ż n i ą się między sobą rodzajami twórczości. Pewne podo­ b i e ń s t w a widoczne są zwłaszcza w zdobnictwie stro­ j u , t j , w hafcie i koronkach, z k t ó r y c h w y m i e n i ć na­ leży kobiece „ ż y w o t k i " i koszulki, k o r o n k i do czep­ ców, czyli tzw. czółka, s z y d e ł k o w e i i g i e ł k o w e k o ­ r o n k i i serwetki, pasy do s t r o j u w a ł a s k i e g o . Na tere­ nach tych na dzień ś w . M i k o ł a j a wypieka się spe­ cjalne ciasta plecione na k s z t a ł t postaci ludzkiej, czyli l a l k i , rozmaitej w i e l k o ś c i . Można je n a b y ć niemal w k a ż d o j piekarni. Szczególnie ł a d n y okaz na w y ­ stawie był dziełem Alojzego Pszczółki ze Straconki, pow. Bielsko. W ś r ó d rzeźb".arzy tych r e g i o n ó w , oprócz j u ż w y ­ mienionych, nie można t a k ż e p o m i n ą ć Józefa B r y c h czego z Rudzicy, pow. Bielsko, k t ó r y w twórczości swej ogranicza się raczej do t e m a t y k i religijnej, r z e ź ­ biąc skrzynkowate kapliczki z figurami ś w i ę t y c h , oraz i L 119 �Ryc. 11. Sw. Mikołaj Pszczółka, Straconka, P a w ł a Jaworskiego z Brennej, pow. Cieszyn. Ten ostatni p r z e j ę t y jest realizmem dnia codziennego, dlatego odtwarza przede w s z y s t k i m sceny z życia i pracy G ó r a l i Beskidowych, a t a k ż e z pieśni czy o p o w i a d a ń . Jego pięć r z e ź b umieszczonych na w y s t a ­ wie d a ł o tego najlepszy dowód. B y ł y to mianowicie: ,Góral z owcami", „ D a r c i e szczyp", „ B e d n a r z " , „ S i e c z ­ k a r n i a " i „ K a n n y ż o ł n i e r z " jako ilustracja do pieśni 0 żołnierzu-tułaczu. T w ó r c z o ś ć kobiet z regionu cieszyńskiego nie b y ł a t y m razem prezentowana przez koniakowskie k o r o n k a r k i , aczkolwiek i c h serwetki b y ł y t a k ż e pokazane. Nie d o m i n o w a ł jednak ponad wszystkim ośrodek M a ­ r i i Gwarkowej, bo ten dostatecznie j u ż jest znany 1 nie potrzebuje reklamy. Pokazane serwetki były pracami nieznanych dotychczas t w ó r c z y ń . Obok nich zamieszczono t a k ż e i inne w y r o b y ludowe, k t ó r y c h pewne tradycyjne w ą t k i p r z e j ę t o do nowych form u ż y t k o w y c h . Jako p r z y k ł a d w y m i e n i ć tutaj n a l e ż y : koronkowe letnie, b ą d ź w e ł n i a n e zimowe r ę k a w i c z k i , kierpce, kwadratowe serwetki i g i e ł k o w e l u b b i a ł e hafty z dawnych chust n a g ł o w n y c h czy l e m t e c z k ó w 120 z ciasta. Wykonał pow. Bielsko. Alojzy koszulek kobiecych, wykonane przez A n n ę i Emilię Lipowczan z Goleszowa na serwetach l u b obrusach s t o ł o w y c h . D o d a ć przy t y m należy, że kobiety te p r o ­ w a d z ą dla m ł o d s z e g o pokolenia specjalne „ k u r s y " , na k t ó r y c h uczą tradycyjnego haftu b ą d ź wzorowania się na n i m . Kiedy o g l ą d a ł o się o s t a t n i ą część wystawy, na k t ó ­ r e j przedstawiono t w ó r c z o ś ć o k r ę g u z a w i e r c i a ń s k o częstochowskiego, od razu r z u c a ł a się w oczy jego od­ r ę b n o ś ć . W y r a ż a ł a się ona przede w s z y s t k i m w y r o ­ b a m i t k a c k i m i i plecionkarskimi, j a k i m i , niestety, sam Śląsk, poza C i e s z y ń s k i m , nie m o ż e się w y k a z a ć , Zresztą t k a n i n y cieszyńskie, j a k wiadomo, w y j ą w s z y z w y k ł e p ł ó t n o lniane, cechuje s a m o d z i a ł o w y ćwilich, u ż y w a n y na koszule m ę s k i e , i sukno na gunie i spo­ dnie g ó r a l s k i e . T u t a j natomiast oprócz lnianego płó­ tna d o m i n o w a ł y kolorowe pasiaki w e ł n i a n e , u ż y t k o ­ wane jako kobiece zapaski, w e ł n i a k i (suknie) ora? j a k o d y w a n y . N i e m a l w k a ż d e j w s i tego o k r ę g u znaj­ duje s i ę po k i l k a w a r s z t a t ó w tkackich, a w y r ó ż n i a n i e k t ó r e j k o l w i e k z tkaczek b y ł o b y z k r z y w d ą dla po­ zostałych. �MAPA IWtfRCZrCH KORONKI 6 SESWETK! KOTONKWf ćh£, HAH-ftWOTtK Sfe HAFT KOlOKOWł tMSHAFTKKBSłKWft 9 PISANKI GARNCARSTWO O MA10WANI€ TIWłlM O WfiEtNE WWNf Mi TKACTWO m pibionki ffi DAWNE OŚKOPKt Ryc. 12- Mapa tradycyjnych i * K0S1YKAKSTWO us^ólcze- « o KOWALSTWO pitiwinARStwo £••> DRUKI NA WtfTNlt ft KIHM W WUjlU t g MEBUWSWO D r u g i m rodzajem twórczości, ale j u ż o znacznie w ę ż s z y m zasięgu, ten. o g r a n i c z a j ą c y m się tylko do Kozichgłów, pow. M y s z k ó w , b y ł y kolorowe plecionki w i ó r k o w e w postaci mat, sercowatych i p r o s t o k ą t ­ nych grzebieniarek, ozdób na c h o i n k ę oraz przeciw­ słonecznych kapeluszy, a t a k ż e plecionki ze słomy, głównie kapelusze, koszyczki i ozdoby k a r n a w a ł o w e , wykonane przez K a z i m i e r ę Daniel. Ostatnim wreszcie o ś r o d k i e m twórczości, k t ó r e g o nie m o ż n a tutaj p o m i n ą ć , b y ł y w y r o b y garncarskie z Siewierza, pow. Zawiercie. Niestety, dopisał t y l k o jeden reprezentant, Tomasz Maltazar, choć pracow­ nie s p o c z y w a j ą w r ę k a c h d w ó c h rodzin. Ceramika siewierska n a l e ż y jednak do r z ę d u słabszych, na co wskazuje ciężka i masywna j e j forma, u b ó s t w o zdob­ nicze i niewielka ilość odmian. Z a m k n i ę c i e w s t a w y s t a n o w i ł a mapa w o j e w ó d z t w a katowickiego, na k t ó r e j odpowiednimi sygnaturami zaznaczono w y m a r ł e i ż y w e jeszcze o ś r o d k i t w ó r c z e . Jak z powyższego p r z e g l ą d u w y n i k a , w w o j e w ó d z ­ t w i e k a t o w i c k i m nie ma w ł a ś c i w i e rejonu, k t ó r y by po bliższym rozeznaniu nie z a s ł u g i w a ł na u w a g ę i nie m i a ł swej specyfiki t w ó r c z e j . Okazuje się t e ż , że poza c i e s z y ń s k i m i bielskim do dziś czynne są jesz­ cze pewne o ś r o d k i w rejonach: p s z c z y ń s k i m , r y b n i c ­ k i m i t a r n o g ó r s k i m i jeśli same nie działają t w ó r ­ czo, to w k a ż d y m razie k u l t y w u j ą dawne tradycje. O swym zaś p r z y w i ą z a n i u do p r z e k a z ó w dziedziczo­ nych po minionych pokoleniach ś w i a d c z ą nie t y l k o same w y r o b y pomieszczone na wystawie i wiele i n ­ nych, k t ó r e na n i ą nie d o t a r ł y , ale r ó w n i e ż w y p o ­ wiedzi t w ó r c ó w . W czasie bowiem t r w a n i a n i n i e j ­ szej w y s t a w y organizatorzy urządzili spotkanie z t w ó r c a m i l u d o w y m i , k t ó r e nadspodziewanie się uda­ ło i s t w o r z y ł o s e r d e c z n ą a t m o s f e r ę dyskusji i w y ­ miany myśli. Zuzanna Marekwica z Istebnej, pow. Cieszyn, tak oto m i ę d z y i n n y m i p o w i e d z i a ł a : „ojciec rni o p o w i a d o ł jeszcze w młodości, że j a k sieł gdzie w guni i kiyrypcach, to sie z niego śmiali, a ja dziś sama c h ę t n i e odziywam sie po g ó r a l s k u , bo niech wszyscy w i d z ą , jako to jest u nas i niech sie d z i wają". Fotografował Stefan Deptuszewski 121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf249a5aafbae40552e47caadfe24b04.pdf 3e8157066c2f8012466c5d55b62728a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3893 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3647 Title A name given to the resource Recenzje i kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.288-298 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A PRZEMYSŁU L U D O W E G O I A R T Y S T Y C Z N E G O W ŁAŃCUCIE JANINA Wystawa Przemysłu Ludowego ; Artystycznego w Łańcucie w gmachu powozowni Ośrodka Muzealnego zorganizowana była przez Ekspozyturę C P L I A , przy pomocy finansowej Prezydiów Rad Narodowych z Rze­ szowa i Łańcuta. Wystawa ta trwała od 17 .VI do k o ń ­ ca lipca br.; pokazana tam była bieżąca produkcja C P L i A z działów: tkactwa, ceramiki, koronkarstwa, koszykarstwa, oraz przedstawiono próby obróbki ala. bastru 1 odpadków szkła. Poza tym wystawa uzupełnio­ na była nowymi eksponatami nielicznych twórców lu­ dowych i pracami uczniów Liceum Technik Plastycz­ nych z Sędziszowa. Spośród zgromadzonej 1.586 szt, przedmiotów wy­ selekcjonowano 488 i użyto je do ekspozycji o charak­ terze bazarowym na sposób handlowy, reszta pozosta­ Ryc. 2 8 8 1. Butla siwa, dymiona. Wykonał tales*, pow. Zalesie pow. tanem. Łańcut. Józef Kuźniar. STANKIEWICZÓW A łych przedmiotów znalazła się w specjalnie urządzonym na sali stoisku sprzedaży C P L i A . W celu podkreślenia szerszej działalności tej insty­ tucji umieszczono również kilka m a n e k i n ó w z auten­ tycznymi strojami ludowymi (niestety niewłaściwie skompletowanymi z dobieranych części, pochodzących z różnych okresów powstawania) razem z kostiumami strojów ludowych przeznaczonymi dla celów teatralnowidowiskowych zespołów amatorskich. (Kostiumy te wykonane były z materiałów zastępczych w pracow­ niach C P L I A ) . Wystawa cieszyła się dużym powodzeniem i frekwen­ cją, co dowodzi potrzeby urządzania imprez z tego za­ kresu. Szkoda tylko, że przeciążony pracą Wydział Kultury w Rzeszowie nie potrafił powiązać działalno- Ryc. 2. Doniczka osłaniająca, kielichowa, czerwona , . . , . „ , . . , . „, , Wykonał Andrzej Ruta, wies wieś M Wykonał Andrzej Ruta, Medyma Głogowska, pow. �ści z zakresu upowszechnienia plastycznej kultury lu­ dowej i jej przejawów z pracami Muzeum Rzeszowskie­ go, które nie powinno zamykać się we własnych ra­ mach, lecz przyjść z pomocą fachową w jak najsze­ rzej pojętej współpracy z terenem. W różnorodnej i bogatej twórczości tego terenu tkwi właściwy problem plastyczny, a wytwory sztuki ludo­ wej posiadają odrębne i zasadnicze wartości, które w zależności od celów i potrzeb terenu powinny być umie­ jętnie wydobyte i wykorzystane. Na tym odcinku brak jest współpracy z czynnikami powołanymi do działania w tym kierunku. Akcja taka musi być szersza, skoordynowana i oparta na wnikli­ wej podbudowie naukowej, przemyślana i właściwie ustawiona w terenie, zwłaszcza że jest to akcja pionier­ ska, gdyż dotychczas nie było planowego działania w tym kierunku i na taką jak obecnie skalę. Dlatego we wspomnianej wystawie brak postawienia właściwego problemu. Jest ona zbiorem różnych przed­ miotów, które nie ilustrują nurtujących w terenie za­ gadnień, przeobrażeń, zapoczątkowanych akcji i prób. Do nowych osiągnięć twórczych należą przede wszy­ stkim prace ceramików, którzy pod kierunkiem art. piast. prof. Włodzimierza Bieleckiego odtworzyli dawne naczynia o różnych formach i przeznaczeniu, dziś już nie używlaine, które m o g ą jednak znaleźć inne zastoso­ wanie do potrzeb współczesnych. Poza tym ciekawe również są prace tych ceramików, którzy pomimo obowiązujących w produkcji terminów i norm, potrafili znaleźć czas na prace własne, poszu­ kując nowych rozwiązań w oparciu o charakterystycz­ ne typy i techniki w formach ceramicznych swego te­ renu, i pomimo trudności surowcowych próbują opracować własne polewy. Do tych należą przede wszystkim nagrodzeni: Woś Franciszek ze wsi Zalesie pow. Łańcut, nagroda M K i S 400 zł za nowe typy naczyń dymionych oparte na dawnej tradycji. Ruta A n d r z e j ze wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut, nagroda M K i S 300 zł za poszukiwanie nowych form i opracowanie pięknej zielonej polewy. O l s z e w s k i J ó z e f ze wsi Jodłowa pow. Jasło, S c h o d z i ń s k i J a n ze wsi Zalesie pow. Łańcut, K u ź n i a r J ó z e f ze wsi Zalesie pow. Łańcut, R u t a T a d e u s z ze wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut: nagrody M K i S po 200 zł za dobre osiąg­ nięcia w pracach. Ryc. 3. Koń — rzeźba w drzew/e topolowym. Wykona­ ła Rozalia Kuźniar, wieś Wysoka, pow. Łańcut. Rzeźbę w drzewie reprezentowała R o z a l i a K u ź n j a r o w a ze wsi Wysoka pow. Łańcut, do­ starczając 18 prac o nowej tematyce z życia wsi. Otrzy­ mała ona naigrodę M K i S 500 zł. W dziale tkanin na­ grodę M K i S 500 zł otrzymał Du d e k P a w e ł za dobry poziom techniczny tkanin o własnych wzorach. Po raz pierwszy zostali słusznie nagrodzeni wytwór­ cy koszyków rudnickich, zrzeszeni w C P L i A za słyn­ ne w kraju i eksportowane masowo za granicę wyroby koszykarskie o różnorodnych formach i przeznaczeniu: K a r a ś J u l i a z Rudnika n/S. ul. Krótka 1, na­ groda M K i S 200 zł W a ł ę g a K a z j m i e r z z Rudnika n/S ul. Rzeszowska 32, nagroda M K i S 200 zł. W o j t a s A n t o n i z Rudnika n/S ul. Kordec­ kiego 20, nagroda M K i S 200 zł. K o l a n o A d e l a z Rudnika n/S ul. Kończycka 6, nagroda MKIS 200 zł. O s e t e k W i k t o r i a z Rudnika n/S ul. Mic­ kiewicza 29, nagroda 200 zł. Pozostałe nagrody w sumie 4.200 zł rozdzielono z funduszów Prez. Wojewódzkiej Rady Narodowej Wy­ działu Kultury w Rzeszowie. Wśród tych nagród były dwie nagrody zespołowe: 1) Zespołowi uczniów Liceum Technik Plastycznych w Sędziszowie za dobre wyniki w pracach z metalu: 300 zł — z przeznaczeniem na cele świetlicowe zespołu; oraz zespołowi produk­ cyjnemu C P L i A „Zabawka" 200 zł — również na eele świetlicowe. �O KSIĄŻCE SULI BENET„SONG DANCE AND CUSTOMS O F PEASANT POLAND"* К A ZAMIERA Książka dr Suli Benet zgodnie z zapowiedzią wy­ dawców wychodzi w serii publikacji poświęconych kulturom współczesnym. Tytuł pozwala mniemać, że głównym tematem jest folklor (pieśni, tańce, obrzędy). Czytelnik biorąc do ręki tą książkę, ma więc prawo przypuszczać, że znajdzie w niej zarys w s p ó ł c z e ­ s n e g o folkloru polskiego. Nie trzeba dodawać jak interesującą byłaby taka praca dla czytelnika zarów­ no polskiego, jak angielskiego, czy amerykańskiego. Rzetelnie opracowana publikacja o współczesnej kul­ turze naszego ludu stanowi bowiem niezmiernie cenne ; wyraziste świadectwo tych przemian i przekształceń, jakim ulega nasz kraj. Niestety książka dr Benet w żadnym wypadku nie spełnia tej roli. Co więcej, czytelnik, któremu sugeruje się wielokrotnie, iż praca dotyczy właśnie zagadnień współczesnej kultury ludu wiejskiego w Polsce, wpro­ wadzony zostaje w błąd. Otrzymuje bowiem książkę, którą przy najbardziej nawet przychylnej ocenie nie można nazwać inaczej, jak zniekształcającą i zafałszo­ wującą obraz zarówno dawnej, jak i dzisiejszej naszej ludowej kultury. Książkę poprzedza w s t ę p Margaret Mead, czołowej przedstawicielki amerykańskiej etnopsychologii, kie­ runku, który, jak stwierdza radziecki etnograf N. B u tinow, właściwiej byłoby nazwać psychorasizmem. Re­ komendacja M. Mead nie jest też jedynie gestem ko­ leżeńskiej uprzejmości. Świadczy o tym wydźwięk sa­ mej książki. Na treść jej, poza wymienioną przedmową M. Mead, składa się pięć wydzielonych przez autorkę części: I — chłopi polscy, I I — Polska chłopów, I I I — rok obrzędowy, I V — regiony, V — krąg rodziny. Gdy­ byśmy usiłowali uszeregować wymienione wyżej za­ gadnienia wedle problematyki etnograficznej, musie­ libyśmy stwierdzić, żc autorka wysuwa na czoło swego opracowania obrzędowość doroczną i rodzinną, po­ święcając jej najwięcej miejsca (rok obrzędowy obej­ muje s. 36 do 111, zaś obrzędy rodzinne s. 143—247), i dając olbrzym: materiał, wtłoczony w ramy stosun­ kowo niewielkiej objętościowo książki. W pozostałych częściach, zwłaszcza w części czwartej, poświęconej poszczególnym regionom, autorka również ustawicznie zahacza o wierzenia i obrzędy, obrzędowość więc sta­ nowi główny motyw, wyraźnie pasjonujący autorkę i dominujący w całym opracowaniu. Natomiast pieśni uwzględnione są w bardzo słabym stopniu, tańce zaś potraktowane nader fragmentarycznie. Przewaga o- 290 * with a prefface by Margaret Mead, London Dennis Dobson 1951, s. 247. poza tekstem il. 16 (fotografie). Z AW I ST O W 1С Z-A DAMSKA brzędów odrazu budzi pewne wątpliwości ze wzg'.edu na to, że dzisiejsze obrzędy zachowały przeważnie for­ my reliktowe i w kulturze wsi współczesnej rola ich jest znacznie mniejsza niż dawniej. Stąd też w obrazie współczesnej społeczności wiejskiej obrzędowość nie może być akcentem dominującym. Część I, I I i I V mają dać obraz Polski współczesnej, w jej dzisiejszych granicach, z ludnością etnograficz­ nie polską, zróżnicowaną kulturowo w zależności od regionów (autorka wymienia tu Mazowsze, Małopol­ skę, Wielkopolskę, Pomorze, Śląsk, Podhale). O ile opracowane drobiazgowo rozdziały dotyczące obrzędowości są przeładowane szczegółami i autorka usiłuje z tej powodzi szczegółów w y d o b y ć w niektó­ rych wypadkach interpretację etnologiczną zarejestro­ wanych faktów, o tyle pozostałe rozdziały, zgodnie z intencją autorki, zawierają szereg uogólnień i mają dać najszerzej pojętą charakterystykę chłopa polskie­ go, wraz z charakterystyką ogólną Polski i jej regio­ nów. Na wstępie warto wspomnieć, jak wedle relacji sa­ mej autorki oraz przedmowy M. Mead, powstała oma­ wiana książka. Pomoże to nam do oceny materiału faktycznego, zawartego w niej i do stwierdzenia obiek­ tywnej roli, jaką publikacja ta pełni w stosunku do słabo zorientowanego w sprawach naszego kraju czy­ telnika zagranicznego. Zacznijmy od kilku uwag o autorze: doktór Sula Benetowa studiowała w Polsce etnografię z etnologią pod kierunkiem prof. St. Poniatowskiego (Warszawa). S w ą pracę dyplomową pt. „Konopie w wierzeniach i zwy­ czajach ludowych" publikuje w roku 1936 jako zesz. 2 „Prac Etnologicznych" Instytutu Nauk Antropologicz­ nych i Etnologicznych Tow. Naukowego Warszawskie­ go. Wyjeżdża następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie kontynuuje studia antropologiczne (tak zwana antropologia kulturalna w ujęciu amerykańskim od­ powiada etnologii) i zdobywa stopień naukowy doktor­ ski w roku 1944. Jest wykładowcą w uniwersytecie Columbia (Nowy York) i w Hunter College (tamże). Dr Benetowa pisze :ve wstępie do swej książki, że jako studentka polska w latach 1930-31 przeprowadzała ba­ dania terenowe wśród chłopów („jako obserwator i uczestnik") w wielu wioskach różnych regionów kraju. Następnie w Stanach Zjednoczonych niektóre z mate­ riałów zebranych w Polsce zostały ogłoszone w for­ mie artykułów. „Nowe studia antropologiczne (w Ame­ ryce) dały nową perspektywę znanemu obrazowi ż y ­ cia". Sula Benet współpracuje w tym okresie z wybit­ nymi reprezentantami amerykańskiej szkoły etnopsychologów Ruth Benedict, Margaret Mead i in. Autorka �powraca jeszcze do Polski na krótko w r .1938, 1948 i 1949 „na dalsze studia terenowe, wzbogacona w nowe metody studiów i w nowe poglądy". W wyniku tych badań powstaje omawiana książ­ ka, która jest „próbą oddania zapachu i barwy życia polskiego chłopa". Autorka dodaje ,że przytaczany ma­ teriał jest ż y w y jeszcze obecnie. „Polska tradycja i jej przejawy w życiu ludu przetrwały do dziś w zdu­ m i e w a j ą c y m stopniu mimo wstrząsu lat wojennych, powojennych przesiedleń i wzrastającej urbanizacji kraju". Słowem, wypowiedzi autorki pozwalają mnie­ mać, że materiał, którym się posługuje, jest dokład­ nie zlokalizowany w czasie, został bowiem zebrany przez nią podczas studiów terenowych w latach 1930-31 i 1938, a następnie uzupełniony materiałem powojen­ nym z lat 1948 i 1949. Czyli, że przedstawiony przez nią obraz chłopa polskiego dotyczy czasów współczes­ nych. W mniemaniu tym utwierdza jeszcze przedmo­ wa M. Mead, która głosi, że „dr Benet dała nam książ­ kę o ciężkim trudzie i żywych aspektach obrzędowych życia ludu, tak jak one trwają po drugiej wojnie światowej". U o g ó n i e n i a dotyczące chłopa polskiego autorka przenosi następnie na całe społeczeństwo polskie, stwierdzając, że „opisane tu specyficzne obyczaje są w pewnym stopniu udziałem wszystkich Polaków". Charakterystyka chłopa polskiego ma więc być w znacznej mierze charakterystyką całego społeczeń­ stwa. Stanowisko takie zgodne jest z założeniami szkoły etnopsychologów, którzy dążą do zobrazowania .podstawowego typu osobowości społeczeństwa jako całości". 1 Równie wyraźnie zaznacza autorka zlokalizowanie materiału w zasięgu geograficznym. Wprawdzie za­ strzega się, że „w niniejszej pracy m ó w i ć się będzie o szerokiej gamie obyczajów z różnych miejscowości bez względu na geograficzną dokładność w ich kata­ logowaniu", lecz te „różne miejscowości" niewątpli­ wie dotyczyć mają ziem etnicznie polskich, skoro au­ torka wynaźnie podkreśla, że „omawiane ziemie stano­ wią Polskę obecną, zamieszkałą przez jednorodną lud­ ność polską, reprezentującą polską kulturę z wyłącze­ niem wschodnich kresów Polski przedwojennej: Ukrai­ ny i Białorusi, które obecn'e stanowią część ZSSR". Podkreślam raz jeszcze: zarówno przedmowa M. Mead, jak i w s t ę p autorki upoważniają nas do tego, abyśmy w tej książce szukali opisu współczesnego ży­ cia ludu wiejskiego w Polsce, w jej obecnych grani­ cach, zaobserwowanego przez autorkę podczas jej stu­ diów terenowych w latach powojennych i zestawionego z materiałem terenowym, zgromadzonym przez nią w latach 1930-31 i 1938-. Nie tracąc ani przez chwilę z oczu dokonanej przez autorkę lokalizacji w czasie i przestrzeni przedstawio­ nego prze nią materiału, przystąpmy do jego oceny. Na pierwszym miejscu omówimy rozdziały poświęco­ ne całkowicie obrzędowości i luźne wzmianki o niej w pozostałych rozdziałach. 1 Linton R. „The Cultural Background of Persona­ lity" London 1947, s. 102, cyt. A. Kłoskowska „Psycho­ logiczny kierunek amerykańskiej etnologii', Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych, t. I , 1950, s. 285. - Autorka nie odwołuje się przy tym nigdzie do źródeł drukowanych poza jedyną cytatą z pracy St. Dworakowskiego (s. 164—165). W polskiej literaturze etnograficznej mamy ogrom­ ną ilość opisów dotyczących polskiej i wogóle sło­ wiańskiej obrzędowości dorocznej i rodzinnej, zazwy­ czaj traktowanej łącznie z bogatym materiałem z za­ kresu wierzeń, praktyk magicznych i wszelkiego ro­ dzaju zabiegów. Opisy te znajdujemy nade wszystko w seryjnych wydawnictwach z ubiegłego stulecia i po­ czątków obecnego, jak „Lud Kolberga, „Zbiór wiado­ mości do antropologii krajowej", „Prace i materiały antropologiczno-archeologiczne i etnograficzne", „Wi­ sła", wreszcie organ Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego — „Lud". - Ponadto będą to opisy obrzędów w różnych mono­ grafiach wielodziałowych, jak , L u d Nadrabski" Świętka, „Kurpie" Chętnika, „Krakowiacy" Udzieli, „Lud Białoruski" Federowskiego, „Polesie wschodnie" Moszyńskiego i wiele, wiele innych. Będą wreszcie opracowania specjalnie obrzędowości poświęcone, jak: „Kalendarz obrzędowy ludu polskiego" E . Frankow­ skiego, „Zwyczaje żniwiarskie" J . St. Bystronia, „Obrzędy związane z narodzinami dziecka" tegoż au­ tora, „Rok obrzędowy na Pomorzu" B. Stelmachow­ skiej, „Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego" С .Baudouin de Courteney-Ehrenkreutzowej, „Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego" A. F i ­ schera, „Zwyczajne rodzinne w powiecie Wysoko-Mazowieckim" S. Dworakowskiego, szereg artykułów K . Zawistowicz, publikowanych w mieś. „Wiedza i Życie" w latach 1933 i 34. Były też próby ujęcia obrzędowości w pewną ca­ łość jako jednego z działów etnografii polskiej, jak to np. uczynił St. Poniatowski w swej „Etnografii Pol­ ski", lub A. Fischer w „Ludzie Polskim" i w I I I zesz. „Etnografii słowiańskiej", poświęconym Polakom. O ile materiały publikowane w wieku X I X i na początku w. X X (przed pierwszą wojną światową) oparte są przeważnie o badania terenowe, o tyle opracowania późniejsze, zwłaszcza z okresu dwudziesto­ lecia międzywojennego, w przeważającej części opar­ te są o wyżej wymienione publikacje etnograficzne*. W opracowaniach tych zazwyczaj nie ma dokładnego zlokalizowania w czasie poszczególnych obrzędów, nadto obrzędy sprzed lat kilkudziesięciu, nawet sprzed lat stu, i te, które przetrwały do czasów ostatnich, traktowane są w tej samej płaszczyźnie historycznej, bez uwzględnienia bodaj tak ważkich momentów w dziejach wsi polskiej, jak likwidacja stosunków poddańczo-pańszczyźnianych i początek kapitalizmu. Nie dostrzegano też u nas nader istotnych różnic w obrzędowości, wynikłych z rozwarstwienia wsi, (np. w y s t a w n o ś ć wesel wśród kmieci i zredukowana do mi­ nimum obrzędowość weselna chłopskiej biedoty; t ł o ­ ka zwoływana przez zamożnych chłopów i pomoc wza­ jemna w ramach wyręki sąsiedzkiej na zasadzie r ó w ­ nowagi usług i świadczeń pomiędzy gospodarstwami o jednolitej strukturze gospodarczej). Dopiero bada­ nia lat ostatnich, zwłaszcza badania prowadzone przez seminarium prof. К. Dobrowolskiego w Krakowie zo­ brazowały, jak niejednolita jest kultura wsi w związku z jej rozwarstwieniem. 3 Wyjątek stanowi w tym względzie np. praca B. Stelmachowskiej z terenu Pomorza i St. Dworakow­ skiego z pow. Wysoko-Mazowieckiego. �X V I I I , pogrążeni w ciemnocie, w zabobonach i prze­ sądach? Otóż musimy dobitnie podkreślić, że opisy podawane przez p. Benetową w żadnym razie nie są odbiciem współczesności, są poza czasem, mieszczą się w granicach co najmniej półwiecza, niektóre sięgają jeszcze dalej w głąb, a jedynie nieliczne dotyczą istot­ nie czasów współczesnych. Nie ulega wątpliwo­ ści, że do dziś wśród ludu wiejskiego zachowa­ Mimo to dostrzegano wszakże zmiany zachodzące ły się niektóre obrzędy, przesądy, nawet niektóre w stanie posiadania kulturowego ludności wiejskiej praktyki magiczne. W wielu jednak wypadkach zo­ pod w p ł y w e m procesów historycznych X I X i X X stały one znacznie zredukowane i zachowały formę wieku. Nie jest rzeczą przypadku ,że już H . Kołłątaj przeżytkową, częstokroć zatracając przy tym w mniej­ n a w o ł y w a ł do gromadzenia materiałów ludoznawczych szym lub w i ę k s z y m stopniu s w ą pierwotną interpre­ celem „zostawienia potomności rzetelnego świadectwa, tację, związaną z pierwotną treścią obrzędową. Doty­ w jakim stanie były obyczaje naszego ludu przy osta­ czy to przede wszystkim bogatych i rozległych wierzeń tecznej rzeczy naszych zmianie". zadusznych oraz obrzędów weselnych lub takich czy Odtąd w dziejach ludoznawstwa polskiego spotyka­ innych zabiegów magicznych. T a k w i ę c np. obrzędo­ my się ustawicznie z troską zabezpieczenia zabytko­ wa pamięć o zmarłych wyraża się dziś w kościelnych wych form kultury ludowej w zbiorach i archiwach. wspominkach, w paleniu świateł na grobach zamiast bowiem kołłątajowska „rzeczy naszych zmiana" nie była „ostateczną". Po niej przyszły w wieku X I X i X X dawnych ogni, przy których miały się grzać zziębnięte duszyczki, wreszcie w jałmużnie ofiarowywanej ż e różnorakie wstrząsy i wydarzenia, które zaważyły na brakom-dziadom zamiast dawnego karmienia dusz całokształcie kultury wsi. I chodzi tu nie tylko o w a ż ­ dziadów-przodków. Opisane przez autorkę uczty dla kie zmiany zachodzące w kulturze wsi na skutek ta­ zmarłych, związane z ich zapraszaniem do stołu, stypy kich lub innych wydarzeń historycznych na przestrze­ pogrzebowe oraz wierzenia i praktyki odnoszące się ni owych stu lat (wojny, powstania, rozbiory, wreszcie do śmierci —- należą już od dawna do przeszłości, uwłaszczenie włościan), lecz także o zmiany, które a nadto, jak zobaczymy niżej, przytoczone teksty nie zachodzą równolegle na skutek przemian ustrojowosą polskiego pochodzenia. Takim samym nieporozu­ społecznych, uprzemysłowienia kraju, kontaktów mieniem są opisane akty wesela z wymienieniem poz miastem, wielkich zdobyczy techniki (rozwój kolej­ strzyżyn, także pokładzin, rzekomo zachowanych nictwa, motoryzacja, poczta, radio itp.), oraz coraz sil­ w niektórych okolicach i znanych do niedawna wraz niejszego stosowania mechanizacji przy uprawie ze sprawdzaniem dochowanej dziewiczości, co zresztą roli. Rzecz znamienna, że wielki umysł L . Krzywic­ występowało przede wszystkim na Słowiańszczyźnie kiego już przed przeszło 50 laty dostrzega związek po­ wschodniej. Jeszcze bardziej rażący jest opis rzeko­ między warunkami bytu materialnego a obrzędowoś­ mo współczesnego obrzędu sobótkowego z dziewczę­ cią: „...święta wiążą się ściśle z warunkami bytu. A ż e ­ tami w białych, powiewnych szatach, z nieceniem by je poznać u któregoś pojedynczego ludu, musimy „żywego" ognia, ze skakaniem przez ogień parami i przede wszystkim zrozumieć jego otoczenie material­ kąpielą, z tańcem dziewcząt ofiarowujących słońcu 12 ne i właściwe mu źródła utrzymania." („Rodowód bochenków chleba, zwanych „słończętarni", z wy­ świąt", Prawda 1899, s. 19). Stanowisko Krzywickiego raźnie podkreślonymi momentami erotycznymi. Obrze, było jednak raczej odosobnione, choć przeobrażenia, jakie zachodziły w kulturze wsi, były dostrzegane i ż y ­ dowość świątojańska, zwalczana od dawna przez k o . ściół z całą zaciętością, na przestrzeni ostatniego pół­ wo komentowane przez późniejszych badaczy. wiecza ulega daleko idącej redukcji, ograniczając się „Od czasu wojny — pisał w r. 1933 St. Czarnow­ w niektórych okolicach do palenia ogni sobótkowych, ski — proces przekształcania się życia ludu wiejskiego zresztą dziś już o charakterze zabawowym, do obiega­ przybrał tempo tak gwałtowne, że z roku na rok zmie­ nia pól z płonącymi pochodniami, do zbierania ziół nia się życia tego typ. Śmiało rzec można, że gdy dzia­ i puszczania w i a n k ó w na w o d ę (to ostatnie raczej n a ­ dowie byli jeszcze w wielkiej mierze ludźmi wieku wet w miastach niż na wsi). Może najbardziej uroczy­ XVTII, wnukowie są już na progu dwudziestego" ście obchodzony jest dzień świętego Jana na Pomorzu („Wiedza i Życie", rok 1933 Nr 1). Uwaga St. Czarnow­ we wsiach rybackich nad morzem, gdzie palą beczki skiego odnośnie I wojny światowej da się całkowicie te smołą i we wsiach rolniczo-rybackich, gdzie do dziś zastosować do czasów po drugiej wojnie, z tym jedy­ zachowały się widowiska obrzędowe t. zw. „ścinanie nie uzupełnieniem, że „proces przekształcania się ż y ­ kani", które autorka całkowicie pomija. cia ludu" przybrał dziś tempo znacznie g w a ł t o w n i e j ­ sze i już nie z roku na rok, lecz bez mała z miesiąca Książka p. Benetowej wprowadzając w zupełnym na miesiąc „zmienia się życia tego typ". bezładzie prawdziwie archaiczne formy sprzed lat Momenty obrzędowe stanowiące do niedawna tak ważki składnik w kulturze ludu wiejskiego, podawane więc były w większości opracowań (z piszącą te słowa włącznie) w oderwaniu od całokształtu uwarunkowa­ nych historycznie stosunków gospodarczo-społecznych, niby jakiś odrębny samoistnie istniejący twór kultu­ rowy, mocą tradycji zastygły w bezruchu. 4 5 Wróćmy jednak do książki pani Benetowej. Czy obrzędy przez nią opisane są wyrazem wsi dzisiejszej zaobserwowanej przez autorkę w roku 1948 i 49? Czy ludzie przez nią przedstawieni są już „na progu X X wieku", czy też tkwią bez reszty w kulturze wieku 4 Patrz m. in. H . Kutrzebianka „Rozwój etnografii i etnologii w Polsce', K r a k ó w 1948, K . Zawistowicz „Dzieje ludoznawstwa polskiego", Wiedza i Życie 1936 Nr 4 i 5, artykuły E . Frankowskiego i J . St. Bystronia w I V t. „Nauki polskiej", Warszawa 1923. s. 204 i 190. blisko stu obok późniejszych i nawet współczesnych, tym więcej zaciemnia obraz współczesności. Podobnie jak zlokalizowanie w czasie opisywanych obrzędów, budzi poważne zastrzeżenia ich zlokalizo­ wanie w przestrzeni. Autorka posługuje się nader czę­ sto bez żadnego omówienia materiałem ukraińskim i białoruskim, pochodzącym przeważnie z publikacji 3 Patrz: K . Zawistowicz „Obrzędowość świętojań­ ska", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 7, s. 1. �wieku X I X i początków X X , odnoszącym się często­ kroć do okresu jeszcze dawniejszego. Co gorsza, mate­ riał ten wprowadzony jest niejednokrotnie jako po­ wszechny dla całego polskiego terytorium etnogra­ ficznego. Etnografia polska odwołuje się często porównawczo do materiału białoruskiego i ukraińskiego (zwłaszcza dawnego), znajduje tam bowiem wiele niezmiernie cen­ nych archaicznych form zarówno z dziedziny k u l ­ tury materialnej, jak społecznej i duchowej. Rzecz prosta, obowiązuje w tym wypadku możliwie dokład­ ne podanie bodaj terytorium etnograficznego, skąd dany wzór pochodzi. Mogłaby więc autorka w niektó­ rych wypadkach sięgać porównawczo do terytoriów etnograficznych sąsiadujących z Polską, ale zawsze z wymienieniem tych terytoriów. Skoro zaś autorka zastrzega się wyraźnie, że książka jej dotyczy tylko ziem rdzennie polskich, podawanie bez komentarzy materiału spoza jej obszaru jest lekceważeniem ogól­ nie przyjętych zasad w pracy naukowej. Podobnie od­ nośnie Polski: te zwyczaje i obrzędy, które istotnie występują w całym kraju, mogą być podawane jako powszechne, inne, zdecydowanie zlokalizowane, po­ winny być wymienione w g ł ó w n y m ośrodku ich wy­ stępowania. 6 Gdyby autorka stosowała te ogólnie przyjęte zasa­ dy etno-geograficzne, nie znajdowalibyśmy w jej książce wymienianych bez żadnych komentarzy korowai, kutii, kwasu chlebowego (s. 187), pieców do spania (s. 179), czerwonych ram okiennych, wreszcie nagminnego jedzenia pestek (s. 226), rzekomo równie powszechnego, jak żucie gumy w Stanach Zjednoczo­ nych!! Nie sposób tu wymienić wszystkich tego rodzaju „od­ chyleń geograficznych", dla przykładu w i ę c zostaną przytoczone niektóre z nich, może najbardziej rażące. Tak więc tekst podany w przekładzie angielskim na s. 84, dotyczący zapraszania dziadów na wieczerzę w dzień zaduszny pochodzi z Białorusi. Wystarczy po­ równać podane przez autorkę angielskie tłumaczenie: Holy sainted ancestors, we beg you Come, fly to M S To eat and drink, wher'er God gran Whatever I can offer you Welcome to whatever this hut can Sainted ancestors, we beg you Come, fly to us. Również potrawy wymienione tu w związku z ucztą dla zmarłych („kutia" i „bliny") są typowe dla S ł o ­ wiańszczyzny wschodniej. W opisie świąt Bożego Narodzenia (s. 101-102) po­ dany jest dialog wyobrażający zaklinanie urodzaju, po­ chodzący również z Białej Rusi, " zaś ze wsi Koczyszcze powiatu mozyrskiego pochodzi opisana na str. 102 apostrofa do mrozu. Zwyczaj bożenarodzeniowy, że gdziekolwiek się usiądzie po wilii należy zdmuchnąć miejsce, aby przy­ padkiem nie przygnieść niewidzialnego gościa-ducha (s. 99). znany był na Huculszczyżnie. 9 1 11 12 Nieporozumieniem jest także wiązanie korowaju z polskimi obrzędami weselnymi, korowaje znane są bowiem przede wszystkim na Słowiańszczyźnie wschod­ niej, w Polsce odpowiednikiem korowaju jest kołacz, korowaje zaś występują jedynie na pograniczu pol­ sko-ruskim, jak w Chełmskim (Kolberg, „Chełmskie", I, s. 202 i w Lubelskim (Kolberg, „Lubelskie";, I, s. 159). Zwyczaj wróżby matrymonialnej, związany z sym­ bolicznym sianiem konopi na św. Katarzynę lub Św. Andrzeja, opisany na s. 89 z takimi szczegółami, że dziewczęta noszą nasiona uwiązane w pasku, chłopcy zaś w prawym rękawie koszuli, który to zwyczaj ma być powszechny w całej Polsce, w istocie rzeczy po­ chodzi z Ukrainy, jak to sama autorka w innej swej pracy podaje (z okolic Białej Cerkwi), wymieniając jednocześnie zwyczaje pokrewne z innych ziem rus­ kich. 13 Zwyczaje podobne, związane z sianiem lnu i konopi opisywane są wielokrotnie, przeważnie w materiałach z ubiegłego stulecia czeskich, niemieckich, białorus­ kich, ukraińskich, w Polsce zaś o ile mi wiadomo, zwyczaje te znane są na pograniczu polsko-ruskim, w Chełmszczyźnie. Obrzęd związany z narodzinami dziecka, wyobra­ żający oczyszczenie przez w o d ę (s. 205-206) nie różni się niczym od obrzędu zarejestrowanego w pow. zwiahelskim na Ukrainie. 14 8 afford T W taki właśnie wzorowy sposób postępuje np. E . Frankowski w swym „Kalendarzu obrzędowym ludu polskiego", (s. 11), gdzie zresztą zgodnie z tytułem po­ mija obrzędowość ziem białoruskich i ruskich, wcho­ dzących w skład państwa polskiego przed rokiem 1939. S. Poniatowski: ,.Etnografia Polski", Wiedza o Polsce t. I I I , Warszawa ,s. 302. Porówn. też P. V. Szejn „Materiały", t. I, cz. I I , s. 596 i J . Gołąbek „Dziady Białoruskie", odb, z Ludu, t. I V , L w ó w 1926, s. 13. 7 8 15 i oryginalną wersję białoruską, z której dokonany zo­ stał, jak widać, angielski przekład: Swiatyje dziedy, prosim was, Chadzicie, lecicie da nas, Jeści i pici szto Boh dau, Szto ja dla was achwiarawau, Czym tolki chata bahata. Swiatyje dziedy, •prosim was, Chadzicie, lecicie da nas 6 Podobnie przedstawia się sprawa z inwokacją do dziadów, której tłumaczenie angieskie dokonane jest z białoruskiego oryginału. S. Poniatowski: „Etnografia Polski", 1. c. s. 302, porówn. też M. Federowski „Lud Białoruski", K r a k ó w 1897, t. I. Nr 1359, s. 268, W. Klinger „Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia", Poznań 1926, s. 69. " Patrz W. Klinger 1. c. str. 69, tegoż autora „Dorocz­ ne święta ludowe a tradycje grecko-rzymskie", K r a ­ k ó w 1931, s. 63, 107, 108, por. też A. Fischer „Lud Polski", L w ó w 1936, s. 81, tegoż autora „Rusini", L w ó w 1928, s. 35, 108, 117. Patrz też P. V. Szejn „Ma­ teriały...", t. I , cz. I I , s. 596. Patrz K . Zawistowicz „Obrzędowość świąt B o ż e ­ go Narodzenia", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 12, s. 5. P. V. Szein „Materiały dla izuczenija bytu i jazyka russkogo nasielenija Siewiero-zapadnogo krają", 1 I , cz. I , s. 44, SPet. 1887. S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 305. S. Benetowa „Konopie w wierzeniach i zwycza­ jach ludowych" 1. c. s. 26—27, patrz też K . Zawisto­ wicz „Wróżby w wigilię św. Andrzeja i św. Katarzy­ ny", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 11, s. 3; S. Ponia­ towski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303. Porówn. W. Klinger „Doroczne święta ludowe a tradycje grecko-rzymskie" 1. c. s. 91, także Ponia­ towski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303. cyt. J . St. Bystroń „Słowiańskie obrzędy rodzin­ ne. Obrzędy związane z narodzinami dziecka". K r a ­ ków 1916, s. 69. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 �Określenie, że w okresie zimowego przesilenia dnia z nocą „dzień jest tylko krótkim zmierzchem między dwcma nocami" (s. 93) dotyczy skandynawskiej pół­ nocy. Autorem tego określenia jest uczony duński Feilberg („Das nordische Weihnachtsfest", s. 29). Chcąc zamknąć ten krótki przegląd „nieporozumień" geograficznych, w s p o m n ę jeszcze o dniu św. Marci­ na, z którym wedle autorki wiążą się wielodniowe uroczystości, maskarady, pochody, obdarzanie dzieci itp. W istocie rzeczy dzień ten przechodzi u nas na wsi niemal niepostrzeżenie, wiążą się z nim jedynie wróżby pogody i niekiedy świniobicie oraz spożycie przysłowiowej „gęsi świętomarcińskiej" (raczej zre­ sztą w miastach niż po wsiach). Natomiast na zacho­ dzie, z Czechami włącznie, dzień ten był dawniej uro­ czyście obchodzony i właśnie wiązało się z nim, po­ dobnie jak na Mikołaja, obdarzanie dzieci oraz bogate uczty. Stąd też w Polsce jedynie na Śląsku Cieszyń­ skim są słabe ślady tego zwyczaju (obdarzanie dzie­ ci), zaś w Żywieckim — bicie większych sztuk zwie­ rząt, podobnie jak na Zachodzie. 1(i 17 Jak się zdaje, dalsze mnożenie przykładów jest zbędne. Przytoczone przykłady ilustrują bowiem dość, wymownie dowolność w posługiwaniu się materiałem etnograficznym, czerpanym zarówno z Polski jak i spoza Polski, bez zachowania choćby orientacyjnych ram czasowych. Wprawdzie autorka wprowadza w pa­ ru zaledwie miejscach pewne omówienia odnośnie modyfikacji, jakie zachodzą w obrzędowości ostatnich czasów, np. odnośnie żniw na skutek odmiennych wa­ runków społeczno-gospodarczych (s. 78) lub odnośnie wesel z racji obecnego „tempa życia" (s. 177 i 178). Nie zmienia to jednak zasadniczej postawy autorki, która narzuca czytelnikowi przekonanie, że ma tu do czynienia z wpsółczesnym obrazem życia polskiej wsi. Nagromadzony materiał dotyczący obrzędów, niezlokalizowany ani w czasie ,ani w przestrzeni, daje więc całkowicie zafałszowany obraz życia chłopa polskiego, przedstawiając go jako zacofanego, tkwiącego w prze­ sądach i zabobonach. Nie trudno domyśleć się, komu jest dziś na rękę podobne „przedstawianie" ludu pol­ skiego, komu wygodne jest mówienie o współczesnej Polsce tak, jak mówi się o ludach egzotycznych, zaco­ fanych w swym rozwoju. Autorka, rzecz charakterystyczna, nie cytuje niemal żadnych prac, z których obficie czerpie materiał. Uni­ ka podawania konkretnych taktów, z których wypro­ wadza wnioski. Pozwala jej to na operowanie licznymi uogólnieniami, w żadnym wypadku nie informując czytelnika, na jakiej drodze badawczej do nich docho­ dzi. P. Benet nie pozwala czytelnikowi zorientować się, czy posługuje się w ł a s n y m materiałem terenowym, czy pochodzącym z drugiej ręki, zgromadzonym drogą ankiety opracowanej przez autorkę, czy wreszcie opie­ ra się w w i ę k s z y m lub mniejszym stopniu na źródłach już publikowanych. 1 s I B cyt. K . Zawistowicz „Momenty zaduszkowe w obrzędowości świąt Bożego Narodzenia", odb. z Wie­ dzy i Życia 1931, Nr 12, s. 12, także W. Klinger „Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia", 1. c. s. 29. S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303; W. Klinger „Doroczne święta ludowe a tradycje grec­ ko-rzymskie", 1. c. s. 67 i nast. Wiem na przykład, że autorka podczas pobytu w Polsce w r. 1948 posiadała własny kwestionariusz poświęcony wychowaniu dzieci. 1 7 Wszystko to podważa całkowicie wartość naukową pracy i czyni zbędną w istocie rzeczy jakąkolwiek po­ lemikę na płaszczyźnie naukowej. Dalekie jest od pry­ mitywnej rzetelności naukowej i od jakiejkolwiek me. tody. Tymczasem od pracy etnograficznej, zajmującej się współczesną kulturą wiejską mamy prawo oczekiwać uwzględnienia takiego momentu jak ustalenie na w s t ę ­ pie kryteriów stosowanych zarówno przy badaniu wsi, jak i poszczególnych informatorów. Mamy prawo ocze­ kiwać odpowiedzi na pytania takie, jak: czy zostało uwzględnione zróżnicowanie kulturowe, zaznaczają­ ce się tak wyraźnie w różnych wsiach zależnie od specyficznych w a r u n k ó w regionalnych, czynników gospodarczo-społecznych, wreszcie konkretnej historii badanej wsi. Czy dokonywano wyboru informato­ rów w jednej wsi według z góry założonego klucza i jakiego (np. według płci i wieku, stanowiska w rodzi­ nie i gospodarstwie, zróżnicowania majątkowego i klasowego, zamieszkania w bardziej i mniej uprzywi­ lejowanych dzielnicach wsi itp.). Brak tych danych w pracy dr Benetowej nie wydaje się przypadkowy. Grzechy przeciw metodzie stały się metodą autorki, przy pomocy której rysuje przed czytelnikiem niepra­ wdopodobny, zafałszowany obraz polskiego ludu. Trudno więc wydzielać z całości książki poszczególne trafne obserwacje, dotyczące stosunków rodzinnych, etykiety wiejskiej, roli opinii czy rytuału prawnego. Ogólny bowiem charakter wysnuwanych przez p. Bc— netową wniosków upoważnia nas raczej do tego, aby traktować je jako wyjątki, zagubione wśród tego ro­ dzaju określeń, że np. „chłop polski prawdopodobnie jest najgrzeczniejszym i mającym najlepsze maniery w Europie" (s. 216). czy też takich stwierdzeń, że cechą charakterystyczną psychiki chłopa jest „hart ducha" (s. 212—214), oraz różnorakie kontrasty i paradoksy. Autorka nader fragmentarycznie omawia również warunki bytu chłopa polskiego, wspominając paro­ krotnie o ciężkiej pracy i niełatwym życiu (s. 24), o ciężkich przednówkach (s. 66) i głodzie podczas dłu­ giej zimy (s. 87), o ograniczeniach w pożywieniu (s. 181-182, 184-186), o żałosnym losie starych ojców idą­ cych na żebry (patrz w y ż e j ) . Jednocześnie z tym au­ torka opisuje jako normalne zjawisko bogate uczty świąteczne i okolicznościowe, gdy stoły s ą zastawione potrawami miłymi dla oka i podniebienia. Mimo to zróżnicowanie gospodarcze i społeczne wsi nie znajduje wyrazu w tych opisach. Wymienione są tylko mimocho­ dem np. zewnętrzne różnice między domem biedne­ go i bogatego chłopa, z zastrzeżeniem, że nie ma tu du­ żej rozpiętości w stanie posiadania, tak samo „jak nie ma dużej różnicy w ich codziennych zajęciach". Zwraca tylko autorka uwagę, że w zamożniejszych rodzinach uprawia się więcej robót ręcznych, specjal­ nie haftu, i że wskaźnikiem zamożności są ...poduszki „na pokaz" ułożone na łóżku (s. 180-181). Prawdziwym curiosum jest takie twierdzenie autorki, że „bicie żony jest powszechne i stanowi raczej zasadę niż wyjątek" (s. 174). Trudno doprawdy widzieć w tym tylko niedokładność obserwacji, czy lekkomyślność w budowaniu uogólnień! Zastrzeżenia budzi również rozdział I V , zawierający charakterystykę regionów Polski. Charakterysty­ ka ta jest niesłychanie ogólnikowa bardzo nie- �równomiernie opracowana w stosunku do po­ szczególnych regionów. Zawiera fragmentaryczne dane legendarne i historyczne, krótkie opisy stro­ ju, które nie poparte ilustracjami, w istocie rze­ czy nic nie mówią, zwłaszcza czytelnikowi spo­ za Polski, w niektórych opisach są zaledwie wzmian­ ki o budownictwie i kształtach wsi, uwzględnione są też pokrótce charakterystyczne dla poszczególnych re­ gionów rodzaje zajęć, jak np. pasterstwo na Podha­ lu lub zespołowe rybołówstwo nad Bałtykiem. W tym wreszcie rozdziale są przy opisie poszczegól­ nych regionów wymieniane lokalne tańce jak „zbój­ nicki", „wiwat", „polonez" (s. 120-121, 126-127, 128, 137), na zakończenie zaś tego rozdziału autorka daje krótki ogólny przegląd tańców (s. 139-142), wymie­ niając następujące: krakowiak, kujawiak, obertas, oberek, mazur i mazurek. " Nie czuję się powołaną do oceny merytorycznej tań­ ców i p'etni wymienionych w omawianej książce. Ogra­ niczę się więc tylko do stwierdzenia, że odnośny mate­ riał jest zbyt fragmentaryczny na to, aby pieśni i tańce umieszczać w tytule książki, tym bardziej, że obydwa te zagadnienia nie zostały opracowane osob­ no, lecz rozrzucone dorywczo w różnych rozdziałach (np. o mazurku mówi się w rozdz. I s. 23-24). Zapewne szczupłość miejsca zaważyła na tym, że etnografia regionalna tak słabo została uwzględnio­ na, (np. Śląskowi została poświęcona tylko jedna stro­ na). Jednak szczupłość miejsca nie usprawiedliwia większych i mniejszych niedokładności, jakie popeł­ nia autorka, tego rodzaju jak to, że Kujawy wlicza do Mazowsza (s. 121),:;" że ceremonię wypędzania trzód na pastwiska w Tatrach zowie „kierdale", podczas gdy uroczystość ta zwie się ,,redyk" („redykać się" — znaczy przepędzać, iść z bydłem), zaś stado oznacza „kierdel", że Podhalu — myląc go z Huculszczyzną, przypisuje najbardziej kolorową i rozwiniętą w Polsce ceramikę wraz z pięknymi barwnymi kaflami do pie­ ców o motywach ludzkich i zoomorficznych (s. 136137). Rozdział I I zawiera dane dotyczące podziału admi­ nistracyjnego. Nie można oczywiście winić autorki za nieuwzględnienie zmian, które zaszły w ciągu ostatnich trzech lat, natomiast trzeba postawić jej zarzut zupeł­ nie zasadniczy — zafałszowania obrazu stosunków go­ spodarczo-społecznych. Dr Benetowa pisząc o podziale na klasy społeczne i omawiając stosunki społeczne i gospodarcze, zdaje się nie dostrzegać tych wszystkich zmian, które zaszły w Polsce po wyzwoleniu 1 111 Wspomnieć tu trzeba, że autorka wszędzie, z w y ­ jątkiem s. 140 i 141, wymieniając ten ostatni taniec i podając go w brzmieniu polskim kursywą pisze „mazurka" zamiast „mazurek", co jest dla czytelnika polskiego bardzo rażące. Kujawy stanowią terytorium przejściowe p o m i ę ­ dzy Pomorzem a Wielkopolską. Jedni autorzy w ł ą c z a ­ ją K u j a w i a k ó w do Wielkopolan (J. St. Bystroń „Ugrupowanie etniczne ludu polskiego", Kraków 1925, s. 13, S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 201, przy czym Poniatowski zwraca u w a g ę na pewne cechy wspólne nie tylko z Wielkopolską lecz i z Mazo­ wszem), inni zaś wyodrębniają Kujawian w osobną grupę etniczną (A. Fischer „Etnografia Słowiańska", z. 3 „Polacy", L w ó w 1934, s. 125 i tegoż autora „Lud Polski" 1. c. s. 14. Tendencja autorki widoczna jest zarówno w dobo­ rze materiału, jak w uogólnieniach, czy w przemilcze­ niach najbardziej podstawowych zagadnień życia na­ szego kraju. Nie naświetla więc zmian, jakie zaszły na wsi polskiej w wyniku reformy rolnej, zagospoda­ rowania Ziem Zachodnich, intensywnej odbudowy zniszczeń wojennych itd. Stosunek jej do tych zagad­ nień wyjaśnia krótka wzmianka o Śląsku, który, we­ dług słów autorki, jest najbardziej zniemczonym regio­ nem Polski i to zarówno w przemyśle, jak w składzie lud­ ności!! Wypowiedź taka, zawarta w książce wydanej zaledwie przed rokiem, dowodzi już nie ignorancji, ale świadomej intencji autorki. Zrozumiałym staje się w świetle tego cały opis charakteru ludu polskiego (przypomnijmy raz jeszcze, że autorka skłonna jest w wielu wypadkach rozszerzyć charakterystykę ludu wsi na całe społeczeństwo!) W okresie coraz silniej­ szej kampanii rewizjonistycznej, podejmowanej przez neo-hitlerowskie kręgi zachodnich Niemiec i ich pro­ tektorów, książka, w której pokazuje się lud Polski jako prymitywny i zacofany, w której mówi się o tym, że Śląsk, a więc największy okręg przemysłowy, jest najsilniej zniemczony — w okresie takim książka dr Eenetowej nabiera specyficznego znaczenia. Nic więc dziwnego, że praca dr Benetowej ukazała się w ramach działalności Instytutu Badań Międzyna­ rodowych, placówki służącej do propagowania ame­ rykańskiego obrazu kultury w Europie. Nie wdając się w ocenę działalności tego Instytutu, przypomnij­ my tylko, iż dyrektorem jego w czasie pobytu p. B e ­ netowej w Polsce oraz wydawania jej książki była Ruth Benedict, czołowa reprezentantka amerykańskiej szkoły etnopsychologii, autorka znanej pracy ,,Patterns of culture", w której rozwinęła zasadnicze tezy kie­ runku etnopsychologicznego. Na pierwszych stronach książki p. Benet znajdu­ jemy znamienne stwierdzenie: „Książka jest częścią programu Instytutu Badań Międzykulturowych, zdą­ żającego do rozwinięcia systematycznego poznawania wielkich kultur współczesnych, aby swoiste wartości każdej z nich mogły być włączone do dzieła budowy nowego świata" (s. 10). Jak w świetle tego oświadczenia przedstawia się książka p. Benet? Czy istotnie umożliwia czytelnikowi zapoznanie się z „kulturą współczesną" ? Mówiliśmy już o tym, że obraz nakreślony przez autorkę daleki jest od współczesności, że przedstawia Polskę nie dzi­ siejszą a wczorajszą czy nawet przedwczorajszą. Mó­ wiliśmy, że ze szkodą dla prawdy wprowadza dr Benet obce wtręty, jak się zdaje poto ,aby z całą sugestyw. nością przemówił do czytelnika archaiczny urok obra­ zów, które autorka usiłuje podać jako współczesne. Trudno też szukać w tej książce ,,swoistych wartości naszej kultury chłopskiej". Mają one bowiem posmak egzotyki a lud i tryb jego życia przedstawiony jest w sposób wręcz daleki od prawdy. Nie jest też książka dr Benet tak „żywa i konkret­ na", j a k sugeruje we wstępie M. Mead i sama autorka. Przeciwnie — rysuje ona obraz Polski daleki od rze­ czywistości j z gruntu fałszywy. Autorka dedykuje s w ą księżkę Ruth Benedict. Przed­ mowę napisała M. Mead. Nazwiska te reprezentacyjne są dla kierunku psychologicznego w etnologii amery­ kańskiej. Wszystko to wskazuje więc na to, że autor- �kę omawianej przez nas pracy należałoby zaliczyć* do tego wilaśnie kierunku. Trudno wszakże książką dr Benet zaliczyć do jakie­ gokolwiek kierunku w etnologii, tak dalece odbiega ona swym ujęciem metodycznym i brakiem rzetelności od tego ,co przyjęliśmy uważać za pracę o ambicjach nau. kowych. Niezależnie jednak od oceny merytorycznej zawartego w niej m a t e r i a ł u ^ książka ta jest dobrym 2 1 Charakterystyką tego kierunku patrz A. K ł o s k o w ska „Psychologiczny kierunek amerykańskiej etnolo­ gii", Przegląd nauk historyczno-społecznych, t. I. Łódź 1951, s. 264-298 oraz N. Butinow, „Sowriemiennaja amierikanskaja „tieorieticzeskaja" etnografija", Sowietskaja etnografija 1949, z. I . 22 Warto zwrócić u w a g ę jeszcze na to, że autorka nie podaje w pracy żadnych podstawowych polskich źródeł etnograficznych, ani indeksu rzeczowego. Ma­ teriał ilustracyjny wykonany wzorowo, chociaż nieco przypadkowy w doborze (fotografie). Razi natomiast, HELEN WOLSKA - przykładem ,,ahistoryczności ki-irunku etnopsychologicznego oraz przenoszenia wniosków i metod badań eteologicznych na współczesne cywilizowane społeczeń. stwa".'i3 Do czego prowadzi podobna metoda — dowo­ dzi omiawiana przez nas książka. ś w i a d c z y ona ponadto i o czymś więcej jeszcze, o wy. raźnie określonym aspekcie politycznym etnopsychologij amerykańskiej, która gotowa jest jak widać zrezygno­ wać z prymitywnej nawet rzetelności naukowej, aby osiągnąć swój cel - - dyskredytację współczesnych kul­ tur innych narodów.24 że w wyrtazach polskich podanych kursywą nie zostały wprowadzone czcionki polskie. Rażąco więc są podane takie wyrazy jak: „Zielone Światki", „wódka", „ko­ łacz", „Slask" i wiele innych. 23 A. Kłoskowskia, о. c. s. 293. и* Patrz „Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu" zbiór art. — tłum. z ros., Warszawa 1952 DANCE OF POLAND London 1952, s. 39. 18 cm X 18 cm Książka Dances of Poland stanowi 22 tomik serii The National Dances of Europa i zawiera 4 tablice barwne, orientacyjną mapkę Polski, 5 przykładów nu­ towych i 2 rysunki kreskowe. Tekst dzieli się na roz­ działy: wstęp (ogólna charakterystyka polskich tań­ ców ludowych, muzyki, stroju i okoliczności w jakich lud tańczy), tańce (opis krakowiaka, mazura, góral­ skiego i oberka), wymowa, bibliografia. Autorka — Helena "Wolska — ma jakoby (według notatki od wydawcy) duże doświadczenie w zakresie polskich tańców, była w ścisłym kontakcie z Baletem Polskim), którym kierowała „siostra Niżyńskiego' (więc chyba Bronisława Niżyńska), oraz była (H. Wol­ ska) zarówno tancerką jak i baletmistrzem AngloPolskiego Baletu (The Anglo-Polish Ballet Com­ pany) (?). Tego doświadczenia autorki nie widać w niniejszej książce. Tomik ten jest chyba najsłab­ szym z pośród znanych mi dziewięciu t o m i k ó w niniej­ szej serii (Austria, Finlandia, Grecja, Portugalia, Cze­ chosłowacja, Holandia, Szwecja, Szwajcaria, Polska) W części ogólnej autorka wymienia jako najpopular­ niejsze polskie tańce ludowe poloneza, łowiczankę (!?), mazura i oberka (str. 8); z „dzikich tańców góral­ skich" — góralskiego i harnasia (?!) (str. 8). Polonez powstał (oczywiście!) z defilady p a n ó w polskich przed Henrykiem Walezjuszem w czasie jego koronacji (str. 10). Błędne to tłumaczenie niestety powtarza się często i w pracach polskich. K r o k i góralskiego przy­ pominają autorce kozaka, przy czym tańczący wy­ wijają „toporkami" (str. 11; nazwa toporek drukowa­ na jest k u r s y w ą jako polska nazwa regionalna). 296 I Opis kroków sprowadza się w zasadzie do baleto­ wych: coup de talon, chasse coupe, pas de valse, pas de Basue, pas marchś, reverence i t. p. i jest niedo­ stateczny. Układy poszczególnych tańców naiwnie ba­ letowe — według sztampy podrzędnych scen z przed kilkudziesięciu laty Przykłady muzyczne, podane w ł a t w y m układzie fortepianowym (arrang. Arnold Foster), bardzo liche: zniekształcony hejnał krakow­ ski, naiwna przeróbka dwóch t e m a t ó w mazura z H a l ­ ki, zniekształcony i zupełnie nie w charakterze sharmonizowany „góralski". Stroje przedstawione na tabli­ cach barwnych budzą stosunkowo najmniej zastrze­ żeń. Bibliografia (str. 38) potwierdza, że autorka nie korzystała z zasadniczych prac z tego zakresu (choć znajdują się one w Londynie chociażby w bibliotece The English Folk Dance and Song Society. Cecil Sharp House, 2 Regent's Park Road, London N. W. 1), nato­ miast oparła się na rzeczach peryferyjnych dla dane­ go zagadnienia. Skutkiem tego powstała książeczka, która rozpo­ wszechnia kilka polskich tańców ludowych w postaci przestarzałej sztampy pomniejszych scen i zespołów baletowych, a przeznaczona (chyba) dla zespołów amatorskich. Jest to tym dziwniejsze, że na karcie tytułowej po­ dano, iż książka jest publikowana pod protektoratem Królewskiej Akademii Tańca i Stowarzyszenia Wy­ chowania Fizycznego im. Linga. Zewnętrzna szata książki solidna i przyjemna. Tadeusz Zygler �K R O N I K A OGÓLNOPOLSKA NARADA DZIAŁACZY KULTURY I SZTUKI W SZCZECINIE W dniach 4—6 października odbyła się w Szczecinie Ogólnopolska Narada Działaczy Kultury i Sztuki, po­ łączona z posiedzeniem Rady Artystycznej przy Mini­ strze Kultury i Sztuki. W czasie obrad wygłoszono sze­ reg referatów poświęconych zagadnieniom rozwoju na­ szej kultury. Po raz pierwszy w obradach udział wzię­ li twórcy ludowi: znana malarka z Zalipia F. Curyłowa, koronkarka M. Gwarek i inni. V. Min. Sokorski w re­ feracie wygłoszonym na Naradzie podał m. in. cyfry świadczące o ogromnym wzroście sieci instytucji kul­ turalnych związków zawodowych i Samopomocy Chłop­ skiej. Istnieje obecnie 12 tysięcy świetlic w miastach oraz 10 tysięcy świetlic wiejskich, przeszło 3 tysiące zespołów chóralnych, pieśni i tańca, orkiestr oraz ze­ społów dziecięcych. W ostatnim okresie jak stwierdził Wiceminister Sokorski specjalnie mocno zaznaczył się zwrot ilości instytucji kulturalnych na Ziemiach Za­ chodnich. Po omówieniu osiągnięć mówca analizował szczegółowo braki w pracy aparatu kultury. Należy do nich przede wszystkim — jak stwierdził — niedosta­ teczne wciągnięcie wsi w orbitę życia kulturalnego, a także zbytnie uprzywilejowanie miast wojewódzkich w stosunku do miast powiatowych, niedocenianie wiel­ kich tradycji kulturalnych poszczególnych regionów, niedostateczna opieka nad kadrami kulturalnymi i arty­ stycznymi terenu itd. Stan ten powinien być sygnałem do zmiany zasad i metod naszej pracy i do wielkiej mo­ bilizacji pracowników kultury. Naprawić ten stan nie tylko możemy, ale musimy. Możemy dlatego, że Państwo nie szczędzi sił i pracy, żeby rewolucja kulturalna stała się faktem. Od roku 1947 wydatki Państwa na kulturę wzrosły 8-krotnie. 1 rosną nadal szybciej niż jakiekolwiek inne pozycje budżetu. Od nas więc zależy, żeby z książką, przedsta­ wieniem, pieśnią i dziełem sztuki dotrzeć do każdej izby robotniczej i pod każdą strzechę. Od nas, od naszej inicjatywy i od inicjatywy terenu zależy, żeby każde miasto i każdą gminę uczynić kuźnią naszej twórczości i naszej kultury. W drugim dniu obrad podjęto jednomyślnie rezolucję, precyzującą zadania działaczy kultury i sztuki w reali­ zacji założeń Frontu Narodowego. W rezolucji czyta­ my m. in.: ,,My, pracownicy kultury i sztuki zgroma­ dzeni na Ogólnopolskiej Naradzie w Szczecinie, dekla­ rujemy wytężenie wszystkich swych sił dla zwycięskie­ go realizowania założeń Frontu Narodowego. Obalone zostały klasowe przegrody, ograniczające dobra kultury jedynie dla drobnej, obszarniczo-kapitalistycznej garstki wyzyskiwaczy. Polski lud pracujący miast i wsi, kładący podwaliny pod ustrój socjalistycz­ ny, wkroczył w okres twórczego, kulturalnego rozkwitu. Lud polski, rzeczywisty twórca i prawowity spadko­ bierca wielkiej spuścizny kulturalnej, nie uroni nicze­ go ze wspaniałej, dziejowej skarbnicy narodowej, lecz na drodze twórczego postępu, jaki zapewnia nam bu­ downictwo socjalizmu, wzbogaci kulturę polską o dal­ sze, jeszcze wspanialsze wartości, godne wielkiej opieki, którą przeżywamy. Wiele uczyniono już dla rozkwitu współczesnej sztu­ ki polskiej, godnej naszych dni sztuki realizmu socja­ listycznego. Wiele uczyniono dla masowego upowszech­ nienia kultury. Polska Rzeczypospolita Ludowa daje pra­ cownikom kultury i sztuki szerokie możliwości twórcze i stawia im do dyspozycji potężne środki oddziaływania". Aby rozszerzyć i pogłębić proces rewolucji kulturalnej i dotrzeć z dobrami kulturalnymi jak najgłębiej w te­ ren, uczestnicy narady postanowili m. in. przyczynić się do: założenia w 1953 r. nowego tysiąca świetlic gminnych, rozwinięcia organizacyjnej i materialnej pomocy dla świetlic gromadzkich Samopomocy Chłopskiej oraz dal­ szego konsekwentnego rozwoju sieci świetlic gminnych i gromadzkich aż do pełnego ogarnięcia nimi wszyst­ kich gromad; doprowadzenia w 1954 r. punktów bibliotecznych do każdej gromady; podniesienia w 1953 r. liczby imprez Artosu z 9 tys. do 14—15 tysięcy, z założeniem, aby 25°/o wszystkich imprez skierowanych zostało na wieś; przystąpienie do organizacji objazdowych teatrów wiejskich, warszawskie, łódzkie, koszalińskie, gdańskie, poznańskie i zielonogórskie; rozszerzenie działalności filharmonii i orkiestr sym­ fonicznych przez tworzenie zespołów pieśni i tańca, ze­ społów chóralnych, kameralnych przystosowanych do akcji objazdowej; dwukrotnego rozszerzenia akcji objazdowej muzeów, wystaw artystycznych. Uczestnicy narady stwierdzają, że jest konieczne: spowodowanie, aby instytucje centralne w większym niż dotychczas stopniu wciągały do współpracy twór­ ców i działaczy regionalnych; założenie w najbliższej przyszłości państwowych ze­ społów Ziemi Śląskiej, Ziemi Opolskiej, Kaszubskiej i Podhala; założenie w Krakowie i Poznaniu naukowych placó­ wek sztuki w postaci samodzielnych filii Państwowe­ go Instytutu Sztuki; przystosowanie do celów użytkowych zamków, pała­ ców i innych zabytków kulturalnych. Rezolucja podkreśla, że należy: roztoczyć troskliwą opiekę nad terenowymi ośrodka­ mi twórczości artystycznej, zarówno typu regionalnego jak i amatorskiego; znacznie rozszerzyć i pogłębić patronat teatrów i fil­ harmonii państwowych nad zespołami amatorskimi; otoczyć systematyczną pomocą organizacje społeczne i młodzieżowe w ich pracy kulturalno-oświatowej; wzmocnić aparat kultury i oświaty w radach narodo­ wych i zwiększyć rolę i znaczenie wojewódzkich wy­ działów kultury jako ważnych transmisji terenowych w pracy kulturalno-oświatowej. Artyści twórcy, pracownicy kultury i sztuki, działa­ cze i aktywiści masowego ruchu kulturalno-oświatowe­ go — głosi dalej rezolucja — zdwoją swoje wysiłki, by pod kierownictwem Polskiej Zjednoczonej Partii Robot­ niczej spotęgować ofensywę kulturalną, która przyczy­ ni się jeszcze do większego scementowania Frontu Na­ rodowego. 297 �W Y S T A W Y i IMPREZY Muzeum Etnograficzne w Krakowie otworzyło w czerwcu 1952 r. czasową wystawę polskich tańców lu­ dowych. Na wystawę składa się kilkanaście gablotek z makietami tańców: krakowiaka, oberka, kujawiaka, mazura, poloneza i inn. W Krakowie powstaje na Woli Justowskiej muzeum budownictwa drzewnego, tworzone na wzór szwedz­ kiego Skansenu. Ostatnio przeniesiono na teren mu­ zeum zabytkowy dom z podcieniami, o pięknie rzeźbio­ nych słupach, ze wsi Pasieka (pow. Kraków). W br. pro­ jektowane jest przeniesienie dalszych budynków m. in zabytkowego spichlerza. Wystawa ,.Sztuka ludowa Mazowsza", zorganizowa­ na na wielkiej barce przez Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach objechała szereg miejscowości położonych nad Wisłą w województwach: warszawskim, kieleckim, lubelskim. Główne eksponaty wystawy stanowiły tka­ niny ludowe, stroje, ceramika, hafty, wyroby wikliniarskie. W zabytkowym dworze w Tarchominie, nieopodal Że­ rania uruchomiona została filia Muzeum Kultur Ludo­ wych, w której zorganizowano wystawę wiejskich wnętrz mieszkalnych. Na wystawie zgromadzono kilka­ set eksponatów, reprezentujących niemal wszystkie re­ giony kraju. W Łowiczu otwarte zostało muzeum regionalne, obej­ mujące działy: prehistorii, historii i etnografii. Ten ostatni dział uwzględnia specjalnie sztukę ludową regio­ nu; ceramikę, rzeźby, hafty, wycinanki oraz ludowe stroje męskie i kobiece. Przez kilka dni była eksponowana w gmachu „Za­ chęty" w czasie Zlotu Młodych Przedowników w War­ szawie a następnie w miesiącu sierpniu i wrześniu w Sopocie Objazdowa Wystawa Sztuki Ludowej, wskazu­ jąca na wielkie znaczenie sztuki ludowej dla naszej kul­ tury narodowej w przeszłości i w dobie obecnej. Wystawa, operując przykładowymi planszami foto­ graficznych i eksponatami, podkreśla powiązania twór­ czości Mickiewicza, Chopina, Chełmońskiego i Moniusz­ ki z twórczością ludu, pokazuje współczesnych wybit­ niejszych twórców ludowych i ich twórczość. Wskazuje na momenty przeradzania się sztuki ludowej jako sztu­ ki klasowo chłopskiej w sztukę robotniczo chłopską, na­ rodową, na zacieśniające się więzy twórczości ludowej z twórczością „uczoną", na powiązanie jej z przemy­ słem artystycznym i wzornictwem przemysłowym. Ilu­ struje czynny udział chłopskich i robotniczych talen­ tów w tworzeniu kultury socjalistycznej i metody opieki państwa nad sztuką ludową. Wystawa będzie eksponowana we wszystkich więk­ szych miastach kraju. Wystawę z inicjatywy CZ1SP i CBWA przygotowali wg scenariusza Mgra Kazimierza Pietkiewicza — inż. arch. Oskar Hanzen (ekspozycja), Anna Laudańska (komisarz) i Janina Stankiewiczowa (dobór eksponatów). 298 i Dnia 4 września rb. w Węgrowie został rozstrzygnię­ ty konkurs tkactwa ludowego podlaskiego, zorganizo­ wany przez miejscową Spółdzielnię CPLiA. Konkurs zgromadził bogaty materiał ludowego tkac­ twa tego regionu i nowe opracowania tkactwa artystycz­ nego członkiń spółdzielni przygotowane przy współpra­ cy z artystami plastykami. Jury przyznało szereg nagród z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz CPLiA. Dnia 14 sierpnia rb. w Częstochowie została otwarta w Muzeum Regionalnym Wystawa Sztuki i Rękodzieła Ludowego. Obrazuje ona dorobek żywych ośrodków twórczości ludowej w najbardziej popularnych techni­ kach z terenu całego kraju i demonstruje próby przy­ stosowania niektórych technik do użytku powszechnego. Wystawa obejmuje około 300 eksponatów i będzie po­ kazana w większych miastach Polski. Wystawę z ini­ cjatywy CZISP i CBWA przygotowały art piast. Zofia Czasznicka i Janina Stankiewiczowa. Staraniem Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycz­ nego otwarta została w Przemyślu wystawa sztuki lu­ dowej. Na wystawie znajdujemy wyroby ceramiczne, wykonane artystycznie przez chłopów — chałupników z gromad Medynia, Zalesie, i in. Ozdobne kasetki oraz zabawki z drzewa, pięknie wykonane według sta­ rych motywów ludowych narzuty, kilimy, wyroby wikliniarsko-koszykarskie z Rudnika nad Sanem i kom­ plety meblowe z wikliny. Na wystawie znajdują się również serwetki, materiały lniane, bawełniane i weł­ niane, wyrabiane przez spółdzielnię tkacką w Korczynie, oraz wspaniale inkrustowane meble kolbuszowskie, wy­ konane w pracowni stolarza-artysty. Wiktora Mazurkie­ wicza. W Szczecinie zorganizowano w salach Muzeum Po­ morza Zachodniego wystawę sztuki ludowej, zawiera­ jącą eksponaty twórczości ludowej. Wśród eksponatów na wyróżnienie zasługują piękne hafty i tkaniny ślą­ skie, kaszubskie i łowickie, podhalańskie malowidła na szkle itp. W Białej Podlaskiej otwarta została wystawa sztuki ludowej Podlasia, obrazująca dorobek sztuki ludowej powiatów: Białej Podlaskiej, włodawskiego i radzyńskiego. Wystawa obejmuje regionalne stroje ludowe, wyroby tkackie — wielobarwne pasiaki i krzyżaki, czep­ ce kobiece, hafty, sztuczne kwiaty, ceramikę z okolic Białej Podlaskiej, malarstwo, rzeźbę w drzewie, wyro­ by plecione z korzeni sosnowych, wyroby ze słomy oraz artystyczne zabawki dziecięce. Komisja klasyfika­ cyjna przyznała 21 nagród pieniężnych, w tym 4 na­ grody Ministrestwa Kultury i Sztuki. Wszystkie ekspo­ naty zostały zakupione przez Wydział Kultury Prez. Wojew i Powiatowych Rad Narodowych. Wydział Kultury Prezydium WRN w Poznaniu zor­ ganizował objazdową wystawę haftów wielkopolskich. Wystawa pokazana została w Poznaniu, po czym prze­ wieziona została do miast powiatowych. Oprócz haf­ tów na wystawie znajdują się również eksponaty ludo­ wej rzeźby w drzewie. NA ZIEMIACH ODZYSKANYCH Związek Literatów Polskich rozpoczął systematyczną akcję kulturalną na Ziemiach Odzyskanych — Opolszczyźnie, Warmii i Mazurach. Kilkunastoosobowa ekipa pisarzy, dziennikarzy i artystów-recytatorów wyruszyła w październiku na objazd ziemi mazurskiej, organizując tam kilkadziesiąt zebrań i wieczorów au­ torskich. W akcji na Warmii i Mazurach czynny udział wzięli również miejscowi poeci W. Lengowski oraz M. Zientarówna-Malewska oraz znany działacz miejsco­ wy, kierownik olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru dr W. Gębik. Pisarze po powrocie z terenu opublikowali szereg' re­ portaży i utworów poświęconych Ziemiom Odzyska­ nym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83a93fcc7691190592d3632dddd35c6a.pdf 3115cc6a5d11d1876ceec6488b1cf2f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4140 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3862 Title A name given to the resource Przegłąd prasy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prof. dr. R o m a n a R e i n f u s s a „ M a l a r ­ stwo l u d o w e " ( W y d a w n i c t w o A r t y ­ sty c z n o - G r a f i c z n e w K r a k o w i e ) ; d r A n d r z e j a B a n a c h a „Teofil O c i e p ­ ko — m a l a r z n i e d z i e l n y " ( W y d a w ­ nictwo Literackie); „Powieści l u d u k r a k o w s k i e g o " — , praca zbiorowa (Wydawnictwo L i t e ­ rackie); J a n a W i k t o r a „Pieniny i Z i e m i a S ą ­ decka" (Wydawnictwo Literackie). * M i m o trudności r o z s z e r z a się e k s ­ port w y r o b ó w polskiej s z t u k i l u d o ­ w e j . T a k n p . i m p o r t e r z y angielscy zamówili w „Varimexie" ok. 20.000 drewnianych pamiątek zakopiań­ s k i c h . N a 11 t y s . funtów wpłynęło zamówienie z K a n a d y , N R F i A u ­ stralii. Dużym z a i n t e r e s o w a n i e m cieszą się k i l i m y ludowe. Nadeszły l i c z n e z a ­ mówienia ze S z w a j c a r i i , niestety przekraczające nasze możliwości p r o ­ dukcyjne. Sygnalizując te dane c i e s z y m y się z możliwości r o z s z e r z e n i a p r o d u k c j i P R E pamiątkarstwa i w y r o b ó w s z t u k i l u ­ Stanisław W a l l i s . Pochodził on z r o ­ dowej, jednocześnie o b a w i a m y się d z i n y górniczej. O j c i e c jego Łukasz p r o d u k o w a n i a „masówki" o n i s k i m W a l l i s zgromadził w i e l k i zbiór p i e ­ poziomie a r t y s t y c z n y m . Zależeć to śni, przysłów i opowieści l u d o w y c h . będzie w dużej m i e r z e od składu Stanisław pomnożył z n a c z n i e d o r o ­ komisji przyjmujących w „ V a r i - b e k ojca, kształcąc się w z a k r e s i e mexie". h i s t o r i i i etnografii. S t . W a l l i s p r z e z całe życie gromadził również m a t e ­ * Spółdzielnia Przemysłu L u d o w e g o riały z z a k r e s u f o l k l o r y s t y k i , e t n o ­ i zabytków historycznych. w Białymstoku otrzymała zamówie­ g r a f i i nie na wykonanie 100 d y w a n ó w Z b i o r y te stały się podstawą m u z e u m Świętochłowicach, utworzonego dwuosnowowych, przeznaczonych na w w 1925 r., a przeniesionego w 1935 r. eksport. do C h o r z o w a . Z m a r ł y aż do o s t a ­ * Zmarł J a k u b K a n i a , 8 5 - l e t n i n e ­ t n i c h d n i kierował p r a c a m i M u z e u m , stor o p o l s k i c h poetów l u d o w y c h , uczestnicząc jednocześnie w p r a c a c h gorący patriota, u c z e s t n i k powstań i n w e n t a r y z a c y j n y c h i b i b l i o g r a f i c z ­ śląskich i w a l k o powrót z i e m p i a ­ n y c h Państwowego I n s t y t u t u S z t u ­ s t o w s k i c h do m a c i e r z y . J . K a n i a był k i . Opublikował p o n a d 100 p r a c i a r ­ członkiem Z w . Literatów P o l s k i c h . tykułów, pozostawiając w rękopisach Pogrzeb wielkiego działacza odbył dalsze 20 p r a c . się 7 g r u d n i a 1957 r. w e w s i Siołkow i c e , p o w . Opole. M u z e a l n i c t w o śląskie i n a u k a p o ­ niosły dotkliwą stratę. Odszedł czło­ * w i e k , który całe s w e życie poświęcił 23 lutego 1957 r. zmarł w Święto­ w a l c e o polskość Śląska, o pomnoże­ kultury chłowicach założyciel i długoletni n i e i u t r w a l e n i e d o r o b k u k i e r o w n i k M u z e u m w C h o r z o w i e — l u d u śląskiego. L Przywykliśmy do w y r z e k a n i a , że s z t u k a l u d o w a upada, że coraz mniejszą rolę o d g r y w a o n a n a w s i . Z radością w i t a m y próby ożywienia zamarłych już ośrodków ludowego rzemiosła, a n a w e t CPLiowskie wysiłki r o z w o j u a r t y s t y c z n e j p r o d u k c j i l u d u w r a m a c h spółdzielni. S p r a w y n i e są j e d n a k t a k proste, j a k to się często w y d a j e , a k o n f l i k t przebiega n i e t y l k o między obrońcami wartości a r t y s t y c z n y c h i ludźmi myślącymi kategorią n o r m , planów i zysków. N a i n n y aspekt sprawy z w r a c a u w a g ę reportaż Włodzimierza Olszewskiego „Dzieci za firankami" („Chłopska D r o g a " 24. X I . 57). „Północna część p o w i a t u ostrołęckiego od t r z e c h l a t przeżywa s w e gospodarcze odrodzenie... K w i t n i e tu chałupniczy przemysł ludowy... Przejedźcie się kolejką wąskotorową n a l i n i i Ostrołęka — M y s z y n i e c , objedźcie t a r g o w i s k o w Myszyńcu c z y Ostrołęce, wszędzie pełno kobiet wędrujących i stojących z naręczami obrusów i firanek, e f e k t o w n y c h n a oko, a l e t a n d e t n y c h w r z e ­ czywistości. A l e l u d z i łasych n a te «piękności» n i e b r a k u j e . Dzięki n i m te m a s z y n y w d o m a c h , te r o w e r y , te r a d i a i te g u m o w e wozy. I j e s z c z e dzięki k o m u ? ...Nie m a p r a w i e d z i e c k a w tej zamożniejącej w s i , które by w sposób bezwzględny, b e z d u s z n y i o k r u t n y n i e było zapędzone p r z e z żądnych w z b o g a c e n i a r o d z i ­ ców do tej pańszczyźnianej harówki. A n i w lecie, a n i w zimie, a n i k i e d y indziej n i e z o ­ b a c z y s z t u dzieci bawiących się p r z y drodze c z y n a leśnej m u r a w i e . P r z y m e c h a n i c z n e j , ogłupiającej i o b e z ­ władniającej p r a c y p r z e w l e k a n i a bawełnianej n i t k i od gwoździka do gwoździka ślęczą dzieci już od piątego r o k u życia! Ślęczą od r a n a do późnej n o c y p r z y k o p ­ cącej l a m p c e naftowej... C i to maleńcy wyrobnicy napędzają ojcom do k a b z y n i e r a z i po 6 tysięcy zło­ t y c h miesięcznie! Żadne p e r s w a z j e , tłumaczenia, odwoływanie się do rozsądku n i e pomagają. T e właśnie d z i e c i są w y r y w a n e nie t y l k o szkole, a l e i w y r y w a n e z kręgu normalnego, należnego d z i e c k u życia. Z r e z y g n o w a n e są te n i e ­ szczęśliwe d z i e c i i przeświadczone, że t a k już być musi..." Pozostaje t y l k o zapytać c z y n n i k i zarówno m i e j s c o w e jak O P L i A , Min. K u l t u r y i Sztuki, wreszcie Min. Pracy i O p i e k i Społecznej — c z y naprawdę t a k już być m u s i ? „ P r a w d a w oczy kole, a l e . . " pod t a k i m tytułem p. (lew) z „Dziennika P o l s k i e g o " (5. X I I . 57) z a m i e s z ­ c z a informację o podjęciu p r z e z C P L i A w Kłodzku D i n i c j a t y w y w y k o r z y s t a n i a motywów l u d o w y c h do p r o ­ d u k c j i dolnośląskich pamiątek. Słusznie s t w i e r d z a , że z P o d h a l a ( w t y m także —• i w większości — z Z a ­ kopanego) idzie w świat naprawdę dużo b a n a l n y c h szkatułek, l a s e k , piórników i t p . " A l e z a r a z potem p r z e k o n u j e m y się, że istotnie „gdy dwóch mówi to samo, to w c a l e n i e jest to s a m o " . C o b o w i e m uważa p. (lew) z a błąd pamiątkarstwa zakopiańskiego, co w jego pojęciu jest banałem? Z a c y t u j e m y : „PotrudzTliśmy się ostatnio o p r z e s z u k a n i e wśród k r a k o w s k i c h sklepów C P L I A z w y r o b a m i zakopiański­ m i znanego m o t y w u podhalańskiego — przepięknych ostów i s z a r o t e k . Gdzież t a m ! A n i n a l e k a r s t w o i c h nie z n a j d z i e s z ! Przeważają jakieś m i s t e r n e l i s t k i , e s y floresy itp., a l e c h a r a k t e r y s t y c z n y c h m o t y w ó w z a k o ­ piańskich — mówiąc s t y l e m W i e c h a — n i m a " . A więc banał to efekty konkursów pamiątkar­ s k i c h , to l a t a n i e s t r u d z o n e j pnący artystów — miłośni­ k ó w s z t u k i P o d h a l a , którzy s t a r a l i się i starają w y r u ­ gować z n i e j tandetę i obce m o t y w y , j a k choćby t y ­ r o l s k a s z a r o t k a ! Opadają ręce. P o r o z u m i e j m y się n a ­ reszcie, co uważamy za banał i tandetę, niechże p a ­ miątkarstwo p r z e s t a n i e być r o z s a d n i k i e m złego s m a k u . C z y naprawdę t y l k o s z a r o t k a i oset to P o d h a l e ? A s n y ­ c e r k a góralska to co? A bogate z b i o r y M u z e u m T a ­ trzańskiego, c z y choćby s t a r y M a t l a k o w s k i , c z y to w ł a ­ śnie n i e jest p r a w d z i w a s z t u k a P o d h a l a ? C h a r a k t e r y ­ s t y c z n e m o t y w y zakopiańskie — proszę p. (lewa) to przecież n i e k o n i e c z n i e s z a r o t k i , górale skaczący p r z e z ogień, c z y g ł o w y starego gazdy z fajką, gęsi p o d s z c z y ­ pujące młodą góraleczkę, a n i j e l e n i e c z y s a r n y n a stoku, j a k żywo odrobione z d y k t y ! „Ilustrowany K u r i e r P o l s k i " (24—25 listopad 57) z a m i e s z c z a fotografię rzeźby Mieczysława Syposza, ucznia Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem, który zdobył wyróżnienie n a Międzynarodowej W y s t a ­ w i e Artystów Plastyków Głuchych w R z y m i e . Rzeźba ładna, b a r d z o „ K e n a r o w s k a " — widać n a n i e j k l i m a t szkoły zakopiańskiej. Dotąd w s z y s t k o w porząd­ k u . T y l k o . . . że fotografia ze wzmianką opatrzona jest tytułem „Wśród twórców l u d o w y c h " ! Skończmy już z t y m n i e o d p o w i e d z i a l n y m szafowa­ n i e m tytułem twórcy l u d o w e g o ! Wyróżnienie zdolnego u c z n i a , c i e k a w i e zapowiadającego się p l a s t y k a M . S y ­ posza n a p e w n o w a r t e jest w z m i a n k i w prasie, a l e umówmy się w r e s z c i e , kogo nazywać będziemy l u d o ­ w y m twórcą? 63 �N a s z y m z d a n i e m twórcą l u d o w y m jest ten, kto t w o ­ r z y wśród l u d u , c z y j a s z t u k a z n a j d u j e oddźwięk w m i e j s c o w e j społeczności. Twórca (artysta) ludowy dlatego właśnie j e s t „ l u d o w y " — ponieważ f o r m a jego w y p o w i e d z i a r t y s t y c z n e j wiąże się z tradycją ludową. Będzie więc ludowym twórcą świetny rzeźbiarz J . C e n t k o w s k i z N i e s z a w y , będzie w jakimś sensie i nestor świątkarzy L e o n Kudła — a l e n i e zdolny uczeń szkoły p l a s t y c z n e j , n i e z a w o d o w y już rzeźbiarz, tworzący z pełną świadomością artystyczną, z pełnym opanowaniem warsztatu. „Stolica" (15. X I I . 57) zamieściła a r t . pt. „Cepeliow­ s k a w z o r c o w n i a s z t u k i l u d o w e j " . P a n (e) p i s z e m . i n . : „Niezwykle bogaty zbiór — to w y c i n a n k i — k r a k o w ­ skie, k u r p i o w s k i e , góralskie, śląskie, łowickie i, i n n e " . Wiadomość — jeśli p r a w d z i w a — r e w e l a c y j n a . N i e mieliśmy d o t y c h c z a s w y c i n a n k i k r a k o w s k i e j a n i ślą­ s k i e j , a co do góralskiej, to z n a n a była niegdyś j e d y n i e n a g w i a z d a c h obrzędowych. J a k o s a m o d z i e l n a f o r m a z d o b n i c t w a w sztuce l u d o w e j w y c i n a n k a j e d n a k n a P o d h a l u n i e występuje. P r z y n a j m n i e j t a k się n a m d o ­ tąd zdawało... ' „Gazeta K r a k o w s k a " (11. X I I . 57) z a m i e s z c z a i n t e ­ resujący w y w i a d z d y r e k t o r e m M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w K r a k o w i e , z n a n y m i n i c j a t o r e m konkursów s z o p k a r s k i c h . Oto c i e k a w s z e f r a g m e n t y : „...Wykonawcy d o w i e d l i też, że i c h s z t u k a n i e jest czymś m a r t w y m , wykazując dążenia e w o l u c y j n e , p r z e ­ jawiające się w n a d a w a n i u s z o p k o m n o w y c h kształtów przez w p r o w a d z a n i e różnych elementów a r c h i t e k t u r y K r a k o w a . Niegdyś b o w i e m stałym p r a w i e wyłącznym w z o r e m a r c h i t e k t o n i c z n y m były n i c h wieże kościoła Mariackiego. — K o n k u r s y szopkowe budząI zz a i n t e r e s o w a n i e nie t y l k o w n a s z y m mieście... — Oczywiście, choćby dlatego, że dostarczyły one eksponatów d l a muzeów p o l s k i c h i szeregu w y s t a w w k r a j u i zagranicą. J e d n a z n a g r o d z o n y c h n a k o n ­ k u r s i e szopek została z a k u p i o n a do M u z e u m O b r a z c o w a w M o s k w i e . S z o p k i k r a k o w s k i e nabyły również placówki m u z e a l n e w A n g l i i , F r a n c j i , w N i e m c z e c h i S z w a j c a r i i . N a s i s z o p k a r z e otrzymują zamówienia z K a n a d y i z U S A oraz z ośrodków p o l o n i j n y c h w i n ­ nych krajach... — W y k o n a w c a m i szopek są przeważnie m u r a r z e i r o ­ b o t n i c y b u d o w l a n i . Dlaczego właśnie oni? — W l a t a c h p r z e d w o j e n n y c h pracujący p r z y b u d o ­ w a c h w o k r e s i e j e s i e n n o - z i m o w y m b y l i bezrobotnymi. N i e mając p r a c y z a r o b k o w e j z a j m o w a l i się s z o p k a r s t w e m . O b e c n i e wykonują oni przeważnie s z o p k i małe, zaprzestając sporządzania szopek z l a l k a m i , które były n i e j a k o p i e r w s z y m i t e a t r z y k a m i kukiełkowymi. Zanikł p r z e z to z w y c z a j obnoszenia szopek po d o m a c h d l a o d g r y w a n i a przedstawień p r z y pomocy kukiełek. W a r t o też c h y b a wspomnieć, że badacze l i t e r a t u r y stwierdzają, iż w i d o w i s k o s z o p k o w e miało w p ł y w n a kompozycję literacką i artystyczną «Wesela». S a m zaś Wyspiański posiadał w d o m u piękną szopkę krakowską wykonaną przez artystów z przedmieścia." ą 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/feea75f6b7b125e8b64c4306e907e037.pdf c0d711317ec6ab4dc2270990d8b75b7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3891 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource budownictwo drewniane architektura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3645 Title A name given to the resource Dom z wnęką w polskiej architekturze ludowej / /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.263-269 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DOM Z WNĘKĄ W POLSKIEJ ARCHITEKTURZE LUDOWEJ ZOFIA W architekturze ludowej prócz domów o ścianach ozdobionych podcieniami, względnie gankami, a więc elementami występującymi przed zasadniczy zrąb bu­ dynku, spotyka się również i takie, w których płasz­ czyzna ściany frontowej przerwana bywa w n ę k ą peł­ niącą rolę krytego, niekiedy dekoracyjnie rozwiązane­ go przedsionka. Domy z wnęką stanowią w polskim budownictwie ludowym formę odrębną i tym bardziej zasługującą na uwagę, że w dotychczasowej literaturze etnograficznej prawie zupełnie nie jest notowana, mi­ mo że jest ona rozprzestrzeniona na dosyć znacznych obszarach. Z budownictwem tego rodzaju spotykamy się na te­ renie Górnego Śląska, Małopolski, Podlasia, Północne­ go Mazowsza oraz Pomorza. Na ś l ą s k u domy z ozdob­ nymi wnękami występują w wiejskim budownictwie murowanym na obszarze powiatu pszczyńskiego (ryc. 1), skąd przedostały się również na sąsiednie po­ graniczne województwa krakowskiego (np. wieś Brzeszcze w pow. bialskim). N a pozostałych obszarach domy z wnękami budowane są z drzewa. W Małopolsce występują one najliczniej w okolicy Sanoka na terenie tzw. Dołów Sanockich, gdzie noto­ wano je w Dąbrówce Ruskiej (ryc. 2) i Polskiej, Mokrem, Prusieku, Olchowcach, Rakowej, Dobrej Szla­ checkiej, Rozpuciu, Kuźminie, Leszczawie Górnej. Często spotykamy się z nimi Hałuczkowie, Siemuszowej i Tyrawie Solnej . Na południu zasięg domów z wnęką przekracza wyjątkowo na terytorium Góral­ szczyzny, obejmując niektóre wsie dawnego pograni­ cza bojkowskięgo (Hoczew, Żernica Wyżnia)2. w 1 Na omawianym tu obszarze najpospolitszym typem jest zagroda jednobudynkowa, w której część miesz­ kalna znajduje się pod wspólnym dachem z częścią gospodarczą. J a k widać z załączonych planów (tabl. I , 1—6) wnęka pełni tu ważną rolę ułatwiającą komuni­ kację między mieszkaniem a pomieszczeniami gospo­ darskimi. W tylnej jej ścianie umieszczone są bowiem drzwi wiodące do stajni, w jednej ze ścian bocznych znajdują się drzwi do sieni, w drugiej zaś drzwi umo­ żliwiające wejście na boisko z pominięciem dużych wrót wjazdowych (tabl. I , 1—4). Od powyższego sche­ matu odbiega publikowany w pracy Fałkowskiego i Pasznyckiego plan domu z Hoczwi w pow. leskim (tabl. I , 5), gdzie wnęka pozbawiona jest drzwi w ścia­ nach bocznych, co na omawianym tu obszarze jest zjawiskiem w y j ą t k o w y m CIEŚLA-REINFUSSOWA Część gospodarcza z częścią mieszkalną jest w bu­ dynkach z wnęką jak najściślej pod względem kon­ strukcyjnym związana. Przyciesie są bądź wspólne dla całego budynku i biegną nieprzerwanie również wzdłuż brzegu wnęki (ryc. 3), bądź też urywają się na jej brzegu (ryc. 4). W wypadku, gdy wnęka jest od frontu zamknięta belką przyciesi, wykorzystuje się ją dla osadzenia pionowego słupa lub dwóch słupów umieszczanych dla podparcia biegnącej górą płatwi. Czasem między górny koniec pionowego słupa a płatew wchodzi zakończenie tragarza, sterczącego ze ściany stajni na szerokość wnęki (ryc. 3), Opisywane tu domy s ą budowane z drzewa wiąza­ nego na węgieł, starsze na „obłap", młodsze na „rybi ogon" (zwany w Sanockiem , saskim" lub w „kaniuk"). Krokwiowe dachy posiadają kształt czterospadowy. Kryte są słomą o poszyciu schodkowym z kalenicą wykładaną perzem. Nowsze dachy bywają dwuspado­ we, zaś kalenice poszywane mają specjalnymi snopeczkami ze słomy łamanej w połowie długości i w i ą ­ zanej mocno powrósłem. Snopeczek taki rozdziela się dołem na dwie części i nasadza pionowo na grzbiet dachu, ś c i a n y boczne dachów dwuspadowych szalowa­ ne są pionowo deskami, zaś u dolnej krawędzi trójką­ ta szczytowego umieszczony jest wąski gontowy da­ szek. Zarówno dachy czterospadowe jak i dwuspadowe posiadają wzdłuż frontowej ściany szeroki okap wznie­ siony na krótkich krokiewkach dodatkowych, przybi- Ryc. 1. Dom z wnęką. Miedźna, pow. R. Reiniuss 1939 r. Pszczyna. Fot. 263 �Ryc. 2. Dom z wnęką. Dąbrówka Ruska, pow. Sanok. Fot. R. Reinluss 1936 r. tych dołem do łaty podpartej na kołkach, osadzonych w zakończeniach krokwi (ryc. 5). Zręby omawianych tu chałup bywają z reguły bie­ lone, drzwi z a ś i wrota, wiodące na boisko, malowane są g l i n k ą na żółto. We wsiach położonych na północ od Sanoka na żółtym tle drzwi i wrót malowane s ą dekoracje w postaci zgeometryzowanych motywów ro­ ślinnych lub form abstrakcyjnych, p r z y p o m i n a j ą c y c h niektóre znaki własnościowe . Zbliżona forma domu z wnęką, w której zbiegają się drzwi wiodące do sieni i stajni (ale j u ż nie m a j ą c a połączenia z boiskiem) występować m i a ł a dawniej, według informacji Jana Bauma, cieśli z Nowosiółek (Neusdorf). w powiecie włodawskim, w okolicznych wsiach polsko-ruskich na obszarze wschodniego Pod­ lasia. W terenie jednakowoż domów takich nie udało się j u ż odnaleźć . Odmienną grupę tworzą domy, w k t ó r y c h wnęka, nie g r a j ą c żadnej roli w komunikacji między poszczegól3 4 Ryc. 3. Dom z wnęką. 264 Mokre, pow. Sanok. Fot. R. Reiniuss 1936 r. nymi pomieszczeniami gospodarskimi, stanowi otwarty z jednej strony przedsionek, u ż y w a n y latem jako miej­ sce wypoczynku lub do wykonywania drobnych prac domowych. Z budynkami takim; spotykamy się u L a sowiaków, m i e s z k a j ą c y c h w widłach W i s ł y i Sanu, czasem na Podlasiu zachodnim j sporadycznie na pół­ nocnym Mazowszu, w Krakowskiem (ryc. 6) Prze­ worskiem j na Pomorzu (ryc. 7) «. We wszystkich znanych mi przypadkach w n ę k a wy­ stępuje w ścianie dłuższej budynku u wylotu sieni dzie­ lącej dom symetrycznie na dwie części. W czasie badań prowadzonych przez uczestników obozu naukowego P I S na terenie wideł W i s ł y i Sanu domy z wnęką spotkano w powiecie niskim ( K a m i e ń (ryc. S), Ł o w i s k o , Domastawa), tarnobrzeskim (Zbydiriów, Cygany, Jadachy i na przedmieściach samego Tarnobrzega). W e d ł u g opowiadań ludzi miejscowych dom tak; miał t a k ż e znajdować się dawniej w Furma­ nach, gdzie został przewieziony z j a k i e j ś innej miej­ scowości. Informowano również, że domy takie wystę­ pują we wsiach położonych w okolicy Rudnika nad Sanem. W n ę k i w domach L a s o w i a k ó w są zazwyczaj bardzo płytkie (ok. 1 m), szerokość ich z a ś równa się szero­ kości sieni, z której na lewo i prawo prowadzą drzwi do dwóch izb (tabl. I, 7) lub izby i komory. Czasem tylna część sieni zostaje odcięta przepierzeniem, skut­ kiem czego tworzy się małe pomieszczenie używane jako kuchenka. Najstarszy z napotkanych tego rodzaju domów, zna­ leziony w Ł o w i s k u , zbudowany był ok. r. 1858 z drze­ wa węgłowanego na „ r y b i ogon", nakryty czterospado­ wym dachem krokwiowym, poszytym słomą w schodki. Domy z wnęką budowano na terenie powiatu niskie­ go do czasów I wojny światowej. N a j m ł o d s z y z nich zanotowany w Domastawie (tabl. I, 7) pochodzi z 1912 r. Posiada on z r ą b węgłowany na „rybi ogon". �krokwiowy dach dwuspadowy pokryty blachą. Z przo­ du nad w n ę k ą wznosi się wysunięty przed zrąb chaty t r ó j k ą t n y daszek. Dom ze Zbydniowa, według informacji mieszkańców, posiada ok. 70 lat. Zbudowany jest podobnie jak po­ przedni, z tym że ma dach dwuspadowy kryty słomą i ściany szczytowe szalowane deskami. Z w y j ą t k i e m starego domu, znajdującego się w Ł o ­ wisku, we wszystkich napotkanych chałupach przyciesie w ścianie frontowej biegnie nieprzerwanie, tworząc u brzegu w n ę k i rodzaj niskiego progu. W okresie międzywojennym domy z wnęką, o planie identycznym z lasowiaekimi, budowano również w powiecie prze­ worskim (Sietesz), z tą różnicą, że g ó r n a k r a w ę d ź i n a r o ż n i k i wnęki wypełniane b y ł y ozdobnym szalun­ kiem. wnątrz budynku w izbie mieszkalnej, poniżej tragarzy p o d t r z y m u j ą c y c h deski powały biegł dawniej po­ przeczny „siestrzan", k t ó r y w r. 1927 został wycięty i spalony. D z i ś o istnieniu jego świadczą jedynie resztki zawęgłowane w ścianach. Podobne domy z wnękami, ale pozbawione ozdób na belce górnej, zanotowali później uczestnicy Obozu Nau­ kowego P I S w Borzykowie, Woli Suchożebrskiej (pow. Sokołów), Osinach G ó r n y c h i Dolnych oraz Mokobo­ dach (pow. Siedlce). W tych ostatnich w n ę k a ozdobio­ na była p r y m i t y w n ą polichromią. Bardziej od poprzednich interesująca jest chałupa z wnęką znaleziona w Nasiłowie (pow. Sokołów). Po­ chodzi ona, według tradycji, z końca I poł. X I X wie­ ku. Zbudowana jest z drzewa węgłowanego na „rybi Podczas kilkudniowych badań penetracyjnych, pro­ wadzonych przez ekipę Z a k ł a d u Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P I S w czerwcu br., domy z w n ę k ą znaleziono również na Podlasiu i w powiecie sierpckim na. północnym Mazowszu. Na terenie Podlasia domy tego rodzaju zostały od­ kryte w Sinołęce (pow. W ę g r ó w ) oraz Nasiłowie (pow. Sokołów), istnieje również dom tego typu w Jaczewie (pow. W ę g r ó w ) . Dom z Sinołęki pochodzi z r. 1873. Zbudowany jest z drzewa, węgłowanego na „ r y b i ogon", dach posiada czterospadowy, krokwiowy, kryty słomą. Rozkład wnętrz przedstawiony jest na tabl. I, 8. C z ę ś ć miesz­ kalna budynku (na prawo od w n ę k i i sieni) jest ze­ wnątrz szalowana deskami w kierunku pionowym. Na n a r o ż n i k a c h przybite s ą poziomo na przemian prosto­ kątne deski krótsze i dłuższe, co naśladować ma ozdo­ by napotykane w budynkach murowanych. C z ę ś ć sza­ lowana i sień malowane są wapnem jednolicie na ko­ lor biały. Płatew, stanowiąca g ó r n ą k r a w ę d ź wnęki, posiada od spodu esowate profilowanie (ryc. 9). We­ Ryc. 5. Konstrukcja okapu dachowego. Dąbrówka Polska, pow. Sanok. Rysowała Z, Reiniussowa �Prócz Nasiłowa (gdzie opisany wyżej dom zosta! rozebrany w kilka dni po dokonaniu inwentaryzacji) domy z wnęką zaopatrzoną po rogach w kolumny za­ notowano w Jaczewie pow. Węgrów (ryc. 11) i Cza­ plach (pow. Sokołów). Obydwa wymienione tu domy posiadały ściany szalowane deskami, zaś krawędzie wnęki udekorowane były ażurowanymi listwami. Ozdo. by te, według informacji mieszkańców, były znacznie późniejsze od samych budynków. Ryc. 6. Chałupa z wnęką. Trzcina, pow. Bochnia. Fot. R. Reinfuss 1940 r. Według informacji, zebranych przez uczestników te­ gorocznego Obozu P I S , zwłaszcza we wsiach leżących wzdłuż prawego brzegu Liwca, pierwotnie domów z w n ę k a m i było daleko więcej niż obecnie, z czasem jednak uległy one rozbiórce lub przebudowie. Najmłod­ szy ze znanych mi domów z wnęką występujących na terenie Zachodniego Podlasia zbudowany został w Osi­ nach Górnych około roku 1910. Na terenie Mazowsza Północnego dom z wnęką, ale bez kolumn, znaleziony został w miejscowości Jonne (pow. Sierpc). Rozplanowanie wnętrza (tabl. I, 10) jest w nim bardzo podobne do domu z Nasiłowa, ścia­ ny zewnętrzne szalowane pionowo deskami z pozio­ mym łukowato profilowanym „fryzem" u góry. Rogi wnęki wypełnione są wycinanymi zastrzałami, które zbiegając się w pośrodku nadają górnemu wykrojowi wnęki formę łuku o falistych krawędziach. Dach dwu­ spadowy, krokwiowy, kryty słomą ze szczytem szalo­ wanym deskami, ż wywiadów wynika, że w okolicy było dawniej więcej domów z wnękami. Jak widać z powyższego przeglądu posiadanego ma­ teriału, który przyszłe badania niewątpliwie jeszcze wydatnie pomnożą, domy z wnęką w drewnianym bu­ downictwie ludowym bynajmniej nie należą do rzad­ Ryc. 7. Chata z wnęką. Mieczysław, pow. Chojnice. Re­ kości, jakkolwiek nigdzie nie spotykamy ich w takiej produkcja z „Ziemi" r. II, 1911 zeszyt 22, s. 19. Fot. liczbie, by w p ł y w a ł y na regionalny wyraz ludowego bu­ Al. Majkowski downictwa w danej okolicy. Niemniej jednak stanowią one w nim element ważny, zasługujący na to, aby w przyszłych badaniach zwrócić nań baczniejszą uwagę. Zastanawiając się nad genezą domu z w n ę k ą docho­ dzimy do wniosku, że obydwie jego odmiany rozwijały się różnymi drogami i to w sposób od siebie najpraw­ dopodobniej niezależny. Ryc. 8. Dom z wnęką. Kamień, pow. Nisko. Fot. R. Reinluss 1950 r. ogon", zw. tu węglom „francuskim". Dom posiada rozplanowanie symetryczne (tabl. I, 9). Środkiem prze­ biega szeroka sień, przedzielona wewnątrz murowa­ nym przechodnim kominem, z frontu od sieni odcięta jest obszerna wnęka. W rogach wnęki, między przy­ cieś a płatew, wprawione są dwie kolumny (po jednej z każdej strony), zaopatrzone w bazy i kapitele o łuko­ watym przekroju (ryc. 10). Pojawienie się chałup z wnękami na terenie Dołów Sanockich, a więc w pobliżu uczęszczanej od wieków przełęczy Łupkowskiej, którą przebiegał jeden z waż­ niejszych szlaków handlowych łączących Polskę z Wę­ grami, sugeruje w pierwszej chwili możliwość oddziały­ wania wpływów promieniujących z Południa. Prawdo­ podobieństwo jest tym większe, że na terenie Niziny Węgierskiej, w rejonie jeziora Balaton, istotnie spo­ tyka się domy, co prawda bite z gliny lub murowane, zaopatrzone w biegnące przed ścianą dłuższą podcienia, wsparte na kolumnach, długie ganki względnie wnęki.? Porównując jednakowoż dom węgierski z domem z okolic Sanoka widzimy, że obok powierzchownego podobieństwa, jaki stanów; fakt występowania wnęki w ścianie dłuższej, istnieją też zasadnicze różnice po­ legające przede wszystkim na zupełnie innym rozpla­ nowaniu i wykorzystaniu wnętrz w domu węgierskim (tabl. 11,1). Wydaje mi się, że dla wyjaśnienia genezy typu sa­ nockiej chałupy z wnęką nie trzeba szukać klucza na �Ryc. 9. Dom z wnęką. Sinołęka, pow. R. Reiniuss 1952 r. Węgrów. Fot terenie węgierskim, gdyż elementy, które mogły złożyć się na jej powstanie, znajdują się znacznie bliżej, a mianowicie w Karpatach. Analizując plan chałupy sa­ nockiej dostrzegamy, że składa się ona jak gdyby z dwóch części: jednej mieszkalnej, o planie przedsta­ wionym na tabl. I I , 2, i części gospodarczej, złożonej ze stajni i szerszego od niej boiska (tabl. I I , 3). Rozplanowanie wnętrz, w których z częścią miesz­ kalną, składającą się z sieni, izby i komory odciętej od izby ścianą równoległą do lica, złączona jest stajnia i stodoła, występuje w Małopolsce, a zwłaszcza na Góralszczyźnie dosyć pospolicie (tabl. I I , 3). Nie obce jest ono również Dołom Sanockim. Odrębność chałupy z wnęką polega jedynie na tym, że budynek gospodar­ czy posiada tu stajnię węższą od stodoły. Tego zaś rodzaju budynki gospodarcze zdarzają się nie tylko na terenie polskiej Góralszczyzny.s Lachów Sądeckich i na Rusi Szlachtowskiej," ale również na dawnej Łemkowszczyźnie, przy czym problem komunikacji między podcieniem, znajdującym się przed stajnią, a boiskiem 10 Ryc. 10. Dom z wnęką. Nasitów, pow. R. Reiniuss 1952 r. Sokołów. Fot. rozwiązany bywa analogicznie jak w sanockich do­ mach z w n ę k a m i . ! W świetle powyższego wydaje się rzeczą zupełnie możliwą, że dom z wnęką na terenie Sanockiego po­ wstać mógł jako forma lokalna, niezależna od jakich­ kolwiek bezpośrednich zapożyczeń z zewnątrz. W przeciwieństwie do tego, odmianę drugą z wnęką odciętą od sieni trudno byłoby wywodzić z tradycyj­ nego budownictwa ludowego. Forma ta jest najpraw­ dopodobniej obca, zaczerpnięta z zewnątrz w I poł. X I X wieku. Na terenie wideł Wisły i Sanu tradycja ludowa wiąże genezę domu z wnęką z koloniami nie­ mieckimi, które na tym terenie zakładane były w la­ tach 1774—1790 przez Marię Teresę 1 Józefa I I . Poglądy te o tyle znajdują pewne uzasadnienie, że np. w Kamieniu (pow. Nisko), gdzie jak wiemy wy­ stępuje parę domów z wnękami, istotnie była dawniej kolonia niemiecka (Steinau). Niemniej jednak nie. mieckie pochodzenie domu z wnęką jest mocno wątpli­ we, gdyż o ile mi wiadomo, na terenie Niemiec w bu1 1 2 �VII •jwff III IX IX l_i // : /// H / - D // /// . I ; III : 1 Yuim IV VII 'rui IX // III '• ' ,iKJ w/ /A- // X 1 /// - W/ 1 —4^- n IV i li 1' r // i III' IV : 1 ///' V 1 1 IV VI T : l /// /// IX 'l' ' l ' • • ''VIII IV VII .1. iii II . 1. -i V ~% 'M VII : — / /// H / / B ^ ' ± , ///' iii •ir- l III J r I — wnęka, I I — sień, I I I — izba, I I I ' — kuchnia, I V komora, V — alkierz, V I V I I — stajnia, V I I I — chlew, I X — boisko, X — przybudowana szopa. wozownia, Tahl. I. Plany domów z wnęką: 1. Olchowice, pow Sanok. 2. Olchowice, pow. Sanok. 3. Dąbrówka Ruska, pow. Sanok. 4. Mokre, pow. Sanok. 5. Hoczew, pow. lesko. 6. Nowosiółki, pow. Włodawa. 7. Zbydniów. pow. Tarnobrzeg. 8. Sinołęka, pow. Węgrów. 9. Nasiłów, pow. Sokołów. 10. Jonne, pow. Sierpc. Rys. Zolia Reinfussowa m ^i i i / / / w i , _ l 1 / iv IV : •-- IV -• Ul II " -= Tabl. II. Plany domów: 1. Dom węgierski nioioego. 3. Budynki gospodarcze chałupy i?yc. 12. Dom z wnęka. Tarnobrzeg. * 1950 r. IX ••• III i: VII IX znad Balatonu. 2. Część mieszkalna sanockiego domu podciesanockiej. d_ Nowica, pow. Gorlice. Rys. Zofia Reinfussowa downictwie ludowym wnęka nie pojawia się. Nie spo­ tykamy jej również w planach zagród opracowanych i przyjętych dla kolonii józefińskich czy w istniejących do dziś poniemieckich wsiach kolonizacyjnych z końca X V I I I wieku, rozsianych w okolicy Starego Sącza, Bochni i in. Prawdopodobniejszym wydaje się tu wpływ budowni­ ctwa małomiasteczkowego, w którym w I połowie X I X wieku pod działaniem architektury klasycystycznej po- 268 ~.r VII Fot. R. Reiniuss jawią się wnęka bądź prosta, nieozdobna, jak w mie­ szczańskim domu z przedmieść Tarnobrzega (ryc. 12), Radzynia (woj. lubelskie), Bieżunia (pow. Sierpc), bądź ozdobiona po bokach klasycystycznymi pilastrami (Sierpc), względnie kolumnami, jak to miało miejsce w starych domach w Przedrzeczu na Kujawach, Go­ styninie na zachodnich kresach Mazowsza, czy w in­ nych małych i średnich miastach Polski centralnej, jak np. w Zgierzu. Do drewnianego budownictwa mało­ miasteczkowego przedostały się wnęki z kolumnami wprost z murowanej architektury klasycystycznej, w której, zwłaszcza w późniejszym okresie jej rozwoju, są elementem dość pospolitym, i to nie tylko w budo­ wlach monumentalnych, ale również w budynkach o mniejszym znaczeniu, jak wiejskie stacje pocztowe, rogatki miejskie itp. Jako przykład, posłużyć może stacja pocztowa w Paprotni (pow. Sochaczew) (ryc. 12), pochodząca z I ćwierci X I X w., oraz stojąca do dziś rogatka w Warszawie na Pradze przy ul. Grochow­ skiej i sporo innych. W pierwszej połowie X I X w. wnęki z kolumnami po bokach wprowadzane są nawet do budowy dworców kolejowych, jak to widzimy przy linii Kraków—Katowice, budowanej w latach 1844—47. Szereg wymienionych w y ż e j analogii zachodzących między wiejskimi domami z wnęką a drewnianą archi­ tekturą małomiasteczkową i budownictwem murowa­ nym z pierwszej połowy X I X w. wskazuje na źródło, �i, którego ta forma architektoniczna została przez cie­ śli wiejskich zaczerpnięta. Pozostaje jeszcze do zbada­ nia, czy elementy klasycystyczne przejęte zostały do budownictwa wiejskiego samorzutnie, spontanicznie przez zamożniejsze chłopstwo, względnie liczną na Pod­ lasiu i północnym Mazowszu szlachtę zaściankową, czy też przeszczepione zostały sztucznie w ramach pla. nowej akcji budowlanej prowadzonej niekiedy w cza­ sach pańszczyźnianych przez niektórych ziemian. Na Podlasiu zachodnim interesującym przykładem tego rodzaju akcji jest działalność generała Szydłowieckiego, który w Patrykozach pod Sokołowem „wzniósł oryginalny pałacyk w kształcie zaczynającej jego na­ zwisko litery S (dla patrzącego z góry), a także wy­ murował kilkadziesiąt domów. włościańskich w roz­ maitych stylach. Z dwóch wysuniętych- wyżej możliwości bardziej prawdopodobna wydaje się pierwsza. Za spontaniczną formą przejmowania wzorów klasycystycznych prze­ mawia fakt, że domy z wnęką, zwłaszcza zaopatrzoną w kolumny, spotyka się na Podlasiu wyłącznie u szlach­ ty zagrodowej, i to bogatszej, której nikt gotowych wzorów narzucić nie mógł, a naśladującej chętnie w miarę swych skromnych możliwości w budownictwie własnych domów architekturę dworów czy nawet pała­ ców. Nie jest wykluczone, że wzorem, którego echa widzimy w chałupach z wnęką zaopatrzoną w kolum­ ny, jest podobnie zbudowany fronton pałacu Kuczyń­ skich z Korczewa (pow. Sokołów) (ryc. 13). Ryc. 13. Część ironłowa pałacu z wnęką i kolumnami zbudowanego w Korczewie, pow. Sokołów w r. ¡731 przez Wiktoryna Kuczyńskiego. Fot. R. Reiniuss Przypisy 1 Z materiałów rękopiśmiennych Romana Reinfussa. - J. Falkowski i B. Pasznycki, „Na pograniczu łem kowsko-bojkowskim". L w ó w 1935, s. 56 i n. •"' R. Reinfuss, „Malowane zręby chałup wiejskich", Polska Sztuka Ludowa r. I I I 1949, nr. 7—8, s. 208. • Z materiałów rękopiśmiennych R. Reinfussa. r ' Z materiałów rękopiśmiennych R. Reinfussa. St. Thugutt, „Z wrażeń kaszubskich", Ziemia r. I I 1911, nr 22, s. 19. K. Visky, „A Kakony Balatonvideki Kóepitkezes", Budapeszt 1926 r„ Bez autora, A. Balaton widek nepenek epiteszete, Budapeszt 1936 r. 6 7 x Wł. Matlakowski. „Budownictwo ludowe na Pod­ halu", tabl. V. fig. 1. 3, tabl. X X m . " R. Reiniuss. „Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej", L u d X X X V I I tabl. I, 11. 111 R. Reinfuss, „Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie", Lud X x x v i i i ryc. 16. " R. Reinfuss, „Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie", L u d X X X V I I I ryc. 1. H. Lepucki, „Działalność kolonizacyjna Marii Te­ resy i Józefa I I w Galicji 1772—1790", Lwów 1938. '3. Z. Gloger, „Dolinami rzek", Warszawa 1903, s. 182. 26? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e01b71f3c32928ca9c96598aca880be.pdf 619733d125a0c0fac5643bc77ae4ccf8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource historia etnografii Udziela, Seweryn (1857-1937) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3860 Title A name given to the resource 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 'S 100-LECIE U R O D Z I N I 20-LECIE ŚMIERCI SEWERYNA UDZIELI (24. XII. 1857 - 26. IX. 1937) W r o k u ubiegłym minęło s t u l e c i e u r o d z i n i d w u d z i e ­ stolecie śmierci S e w e r y n a U d z i e l i , człowieka, którego n a z w i s k o stało się s y m b o l e m w h i s t o r i i etnografii m i ­ nionego pokolenia. S k r o m n y n a u c z y c i e l z niezamożnej mieszczańskiej r o d z i n y tytaniczną pracą i gorącym umiłowaniem l u d o w e j k u l t u r y wybił się i a k o zasłu­ żony etnograf, niestrudzony b a d a c z t e r e n o w y i o r g a ­ nizator badań autor w i e l u b r a n y c h p r a c etnograficz­ n y c h , j e d e n z wspć^ałożycieli P o l s k i e g o Towarzy­ stwa Ludoznawczego L t 2 » X ^ T a i ^ wieloletai z ^ t ^ alz^^iiz^t^ y a "c™ t a S w K r a k o w i e które obok l i c z n y c h n r a c d r u k o w a n y c h T b o ^ a t y c h mateHa^ t r w a f y ślad Zainteresowania etnograficzne Seweryna Udzieli były szerokie, obejmowały n i e m a l w s z y s t k i e d z i e d z i n y k u l t u r y l u d o w e j . Z e s p e c j a l n y m j e d n a k zapałem o d ­ d a w a ł się o n g r o m a d z e n i u materiałów z z a k r e s u s z t u k i ludowej, a w szczególności p l a s t y k i . O n to po r a z p i e r ­ w s z y w polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej zajął się r o z ­ ważaniami n a t e m a t e s t e t y c z n y c h pojęć l u d u ( . P o ­ c z u c i e piękna l u d u r o p c z y c k i e g o " ) j e m u zawdzięczamy l i c z n e p r a c e o l u d o w y m nafcie { W z o r y l u d Z e g o h a f ­ tu białego" Hafty ludu krakowskiego" hafty b i a ł e " Hafty k S K stołu ( S I s t r o i e krakowskie f i c h k ^ " GóralebeskidowA Twycinanki ludu SoLkiL ^^^M^^r^t^^ tów l u d o w y c h K f " riT o S L w Polsce l i ™ , ™ w ' ri£™£ Kuśnierstwo w S t a r y m Śąc?u™ WeTniane W y r o b y d r u t o w e w Tyńcu p o d K r a k o w e m " , „Przemysł l u d o ­ w y w K o s z a r a w i e " i in.). Sporo materiałów z z a k r e s u l u d o w e j p l a s t y k i z n a j ­ dziemy w pracach Seweryna Udzieli o charakterze monografii t e r y t o r i a l n y c h („Lud r o p c z y c k i " , „Kilka słów B s t a r y c h , l u d o w y c h sprzętach i n a c z y n i a c h w S ą deczyźnie"). Nie w s z y s t k i e materiały z z a k r e s u l u d o w e j p l a s t y k i z e b r a n e przez siebie l u b p o d s w o i m k i e r u n k i e m z d o ­ łał S e w e r y n U d z i e l a opracować i ogłosić d r u k i e m . W zbiorach M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e znajdują się bezcennej wartości „Teki U d z i e l i " , z a ­ wierające r y s u n k i i p l a n s z e z różnych dziedzin z d o b n i ­ c t w a ludowego, z e b r a n e przed półwieczemi n a t e r e n e Lasowiaków, Żywiecczyzny i s S ny Z tych osta­ tnich, które są n a j o b f S ogłosił U d z i e l a b r u k i e m j e d y n i e niewielką Rozprawkę Pt A r t y z m w i e ski w ziemi s ą S i e j " . ° ' ' r Z p r a W R ę p t w ! e s l c l Umiłowanie d l a s z t u k i l u d o w e j znalazło najpełniej­ szy w y r a z w z b i o r a c h stworzonego przez Udzielę M u ­ zeum E t n o g r a f i c z n e g o . P r z e d m i o t y z z a k r e s u p l a s t y ­ k i s t a n o w i ! w n i m trzon całej k o l e k c j i , gromadzone i e k s p o n o w a n e z największą starannością. Dzięki e n e r ­ gii i wytrwałości S e w e r y n a U d z i e l i zbiory z g r o m a ­ dzone przez niego s t a ł y s i ę zalążkiem z ^ t ó r e k o p o ­ wstało z c z a s e m naj w a n a r d a l s z e T u w u V e t l i w l f i c z n e w P o l s c e N i c w i ę c d r i m e ś o że M u z e u m toffi S e w e r y n a u d z t e l f n o s T I f s ó imię D o p i e r o ^ tóerwsz«hlatachco> ^ ^ ^ 6 ^ ^ y ^ z l a x \ J T ^ - z e u m EtnograffcznerM w K r a k o w i e znikło n a z w i s k o i l e ^ w ó ? « N a j w y ż s z y d ^ ^ ^ r t e K cówce^ałożone^i przez eona zottała d a w r ^ ™ ^ ^ 7 « S S PtaoSrlSe im" S e w e r y n a U d z ^ l i ' \ » Etnograficzne L ^ ł M u z e ^ u ^ S m a 58 Roman fleinfuss l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5846340dcf1330bb0b67ac6097947e6.pdf fe89e68574913af51f87045473ff9cd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6183 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource sport - aspekt antropologiczny etniczność piłka nożna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5768 Title A name given to the resource Piłka nożna a etniczność/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.405-412 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małczyński, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 PIOTR MARCZYŃSKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski PIŁK A N O ŻN A A ETN ICZNO ŚĆ. N A PO BO C ZU RO ZG RY W EK REPREZENTA CJI N A RO D O W Y CH I M U N D IA LO W EJ GO RĄ CZK I Zgodnie z dokonanym przez Rogera Caillois podziałem gier, futbol jest grą typu agon, w której obie drużyny m ierzą się na tych samych warunkach, zgodnie z określonymi regułami (za: Jawłowski 2007: 24-26). Ta cecha piłki nożnej po­ zwala, by jeden z zespołów zdobył nad drugim przewagę. Podczas meczu „swoi” m ogą zdominować „obcych”, pokazując im swoją wyższość. Rytuał piłkarskiego widowiska przesuwa przemoc do sfery symbolicznej, prowadząc do integracji grupy i zniszczenia zagrożenia w osobie przeciwnika. Mecz spełnia rolę katartyczną, a oczyszczenie dokonuje się dzięki złożeniu w ofierze rywali, w których upatruje się źródła zła (Jawłowski 2007: 231). Spajana w ten sposób grupa może manifestować wspólną tożsamość narodową. Według Alberta Jawłowskiego, re­ prezentacja piłkarska pełni bowiem rolę metonimii narodu (Jawłowski 2007:237). Dlatego też nacjonalizm w rozgrywkach piłkarskich jest zjawiskiem powszech­ nym (Dębicki 2009). Wyznaczono mu jednak określoną przestrzeń, którą tworzą rozgrywki międzypaństwowe, a ich zwieńczenie - mundial - utwierdza istnieją­ cy państwowy porządek świata (Jawłowski 2007: 237). Niniejszy tekstjestpróbąodpow iedzi na pytanie, czy analogiczne demonstracje o nacjonalistycznym charakterze m ają również miejsce poza sferą piłkarskich reprezentacji narodowych. Pokusa, by wykorzystać integrującąi nobilitującą siłę piłki nożnej, oddziałuje również na narody bez państw i grupy etniczne dążące do samostanowienia, które wystawiają zespoły o mniej formalnym niż krajowe ka­ dry charakterze. Wydaje się, iż także w kosmopolitycznej rzeczywistości futbolu klubowego zarówno gracze, jak i drużyny pozostają uwikłane w zjawiska etnicz­ ne. Problematyka etniczności wykracza poza uświęconą mundialem przestrzeń reprezentacji narodowych. �406 Piotr Małczyński Reprezentacja narodowa i dążenia niepodległościowe M iędzynarodowaFederacjaPiłkiNożnej (Federationlntemationale de Football Association, FIFA) liczy więcej członków niż ONZ. N ależą do niej krajowe fede­ racje, których liczba przewyższa liczbę niepodległych państw, mimo iż niektóre z nich nie wystawiają własnych drużyn. Swojej kadry nie posiada na przykład Wielka Brytania, podczas gdy w rozgrywkach udział bierze Szkocja, Walia, Irlandia Północna i Anglia. Z drugiej strony, reprezentację m ają niektóre obszary autonomiczne, jak Wyspy Owcze czy Palestyna (Witzig 2006: 38). Wprowadzone w 2001 roku przepisy wym agają jednak, aby kandydat na członka FIFA należał do ONZ. Stąd akceptacja krajowego związku piłkarskie­ go przez FIFA wydaje się mieć duże znaczenie w ogólnoświatowych relacjach. Można by j ą porównać do uznania państwa na arenie międzynarodowej. To dla­ tego gra własnej kadry narodowej towarzyszy często dążeniom niepodległościo­ wym. Jeśli spojrzeć przez pryzmat futbolu, to zdecydowanie bliższa suwerenno­ ści jest posiadająca swoją reprezentację Palestyna niż pozbawiony jej Tybet. Jak wskazuje Jawłowski, poprzez piłkarskie rozgrywki dokonuje się proces ustalania hierarchii dominacji (Jawłowski 2007: 235), z którego grupy pozbawione państw zostały wyłączone. Jednocześnie jednak budowa owych relacji miewa nieprzewi­ dywalny charakter. Rolę przypadkowości meczu akcentuje Koen Stroeken, który twierdzi, iż o wyniku może zadecydować głos „losu”, „szczęścia” czy „sprawied­ liwości” (Stroeken 2002: 13). W kontekście symbolicznego konfliktu, jakim jest mecz piłki nożnej, odejście od zupełnie kontrolowanej próby sił odgrywa, w e­ dług mnie, dość istotną rolę. Podczas futbolowej rywalizacji nie liczy się bowiem militarna czy ekonomiczna siła kraju, który wystawia drużynę, a „słabeusz” ma szansę pokonać największego „Goliata”. Potencjalnie zatem reprezentacja grupy podległej mogłaby odwrócić istniejący porządek relacji z grupą dominującą. Alternatywą dla nieuznawanych grup stały się rozgrywki dla drużyn niebędących członkami FIFA. Turniej tego typu stworzyła na przykład Organizacja Narodów i Ludów Niereprezentowanych (Unrepresented Nations and Peoples Organisation, UNPO). W 2005 roku zwyciężyła w nim reprezentacja Południo­ wych Moluków, która okazała się lepsza od Południowego Kamerunu, Zachod­ niej Papui i Czeczenii. Drużyny takie w analogicznych turniejach grają jednak przeważnie z przeciwnikami o podobnym statusie. Jedynie nad nimi m ogą udo­ wadniać swą wyższość. Do stadionowych zmagań zespołu reprezentującego ruch separatystyczny z grupą dominującą raczej nie dochodzi. Głównym organizatorem alternatywnych mistrzostw świata w piłce nożnej jest federacja piłkarska Nouvelle Federation-Board (N.F.-Board), zrzeszają­ ca drużyny niebędące członkami FIFA. Ten równoległy, nieoficjalny piłkarski świat egzystuje na zasadzie analogii do „prawdziwej” rzeczywistości futbolu. Rozgrywki reprezentacji narodów bez państw pozwalają im na funkcjonowanie �Piłka nożna a etniczność 407 w piłkarskim świecie i wewnętrzną integrację poprzez rytuał meczu. Jednak ich możliwość kreowania relacji dominacji w trakcie futbolowych zmagań została mocno ograniczona. Barierę praw ną stanowią przepisy FIFA, zaś uświęcony państwowy ład utrzymywany jest poprzez rytuał mundialu, na który narody bez państw w większości nie m ają wstępu. Klub jako reprezentacja grupy etnicznej Mecze reprezentacji narodowych, które otacza odświętna atmosfera, odbywa­ j ą się dość rzadko. Piłkarską codzienność stanowi rzeczywistość ligowa. Kluby są przeważnie dużymi firmami zarabiającymi na organizacji sportowych spekta­ kli i transferach graczy. Mimo iż m ają one dość często charakter przedsiębiorstw międzynarodowych, nie zawsze są ideologicznie neutralne. Jednym z istotniej­ szych, pozasportowych elementów kształtujących atmosferę klubu jest położenie jego stadionu. Określa ono podstawowy poziom utożsamiania się fanów z dru­ żyną. W ten sposób zespoły stają się wizytówkami dzielnic i miast, a niekiedy całych regionów. W parze z reprezentowaną tożsamością lokalną iść może toż­ samość etniczna. Reprezentowanie grupy etnicznej przez ligową drużynę piłkarską jest zjawi­ skiem powszechnym na przykład w zróżnicowanej regionalnie Hiszpanii. Obok kastylijskiego Realu Madryt grają galicyjskie Deportivo La Coruńa i Celta Vigo, baskijskie Athletic Bilbao i Real Sociedad San Sebastián czy katalońska FC Bar­ celona (Witzig 2006: 48). Rozgrywki ligowe odbywają się na stadionach w po­ szczególnych regionach, co sprawia, że prawie każdy mecz jest okazją do prezen­ tacji własnej tożsamości. Spotkania zespołów z różnych obszarów autonomicznych nabierają szczególnej atmosfery etnicznej rywalizacji. W jej kontekście zauważal­ ny jest, opisany przez Paula Harrisona, „syndrom beduina”, który polega na kibi­ cowaniu drużynie grającej z tradycyjnie „naszym” przeciwnikiem. Taka sytuacja ma miejsce podczas spotkań któregoś z baskijskich klubów z madryckim Realem, kiedy to fani z Kraju Basków wspierają swych lokalnych rywali, którzy w danej chwili reprezentują wspólną „baskijskość” (za: Spaaij 2006: 34). Zespół ligowy, mimo swego komercjalnego charakteru, może spełniać nawet rolę narodowej reprezentacji. Według kibiców z Katalonii, „Barcelona to więcej niż klub” (Foer 2006: 208). To drużyna, która przez lata była dla nich ostoją „katalońskości”. W czasach generała Franco na klubowym stadionie powiewały za­ kazane senyeres (katalońskie flagi), a kibice używali ojczystego języka. „Baręa” do dziś podkreśla katalońską tożsamość podczas spotkań derbowych (meczów z lokalnym przeciwnikiem) z rywalem „zza miedzy”, Espanyolem, który uwa­ żany jest za klub centralistyczny, oraz - przede wszystkim - z Realem Madryt. Stołeczni „Królewscy” to dawni „ambasadorzy reżimu”, a walczący z nimi Katalończycy symbolizowali opór wobec faszystowskich władz (Llopis Goig 2008: �408 Piotr Małczyński 58-59). Do dziś rywalizacja między tymi dwiema drużynami przyćmiewa inne wydarzenia sportowe w kraju. Jeśli bowiem rytuał futbolu przesuwa przemoc w sferę symboliczną, jak chce Jawłowski (2007: 230-340), to mecz Gran Derbi między Barceloną a Madrytem stanowi wyładowanie napięcia przy jednoczes­ nym odsunięciu na bok rzeczywistego konfliktu katalońsko-kastylijskiego. Piłkarskie antagonizmy etniczne promieniują często daleko poza stadion, sięgając geograficznie odległych, choć ideologicznie bliskich sobie fanów. Ry­ walizacja dwóch zespołów z Glasgow - Celtiku i Rangers - dzieli kibiców nie tylko z samego miasta, ale i całej Szkocji, a nawet z Ulsteru. Derby między nimi przybierają postać konfliktu etnoreligijnego. „W szranki” stają bowiem drużyny wiązane z konkretnymi wyznaniami. Celtic założony został w 1888 roku przez ojca Walfrida, z m yślą o katolickiej, w dużej mierze irlandzkiej, klasie robotni­ czej Glasgow. Wkrótce potem, toczących z nim wyrównane boje Rangers zaczęto utożsamiać z protestancką „szkockością”. Również współcześnie mecz jest oka­ zją, by nawet w oddalonym od szkockich stadionów Belfaście swoje przekonania manifestowali zarówno kibice popierający IRA, jak i ci będący zwolennikami Korony Brytyjskiej (Foer 2006: 42-73). W samym Glasgow obok flag irlandz­ kich powiewają Union Jack (Zaczkiewicz2006: 146-147). Mecz obu zespołów staje się więc swego rodzaju symbolicznym rozwiązaniem wielopoziomowego konfliktu. Wynik przesądza o „religijnej wyższości”, szkockiej bądź brytyjskiej dominacji czy też irlandzkiej niezależności. Jak pokazał przykład zespołu Celtic, nie tylko terytorialne grupy etniczne są reprezentowane przez kluby piłkarskie. Zakładają je także członkowie diaspor. Zespoły te odgrywają niezwykle istotną rolę w życiu społeczności, stanowiąc, obok instytucji religijnych, przestrzeń kultywowania własnej tożsamości (Hay 2001). Przykładem może być Hakoah Wiedeń, który powstał w 1909 roku pod wpływem ideologii „muskularnego judaizm u”. Twórca owej koncepcji, syjoni­ styczny ideolog Max Nordau, głosił, iż należy odejść od „żydowskiego cierpie­ nia” poprzez sport. To piłka nożna miała wyzwolić Żydów od „tyranii antyse­ mityzmu”. Podobne do drużyny wiedeńskiej zespoły, noszące hebrajskie nazwy oraz tradycyjne biało-niebieskie barwy, założono następnie w Budapeszcie, Pra­ dze, Berlinie, Innsbrucku i Linzu (Foer 2006: 78-80). Interesującym zjawiskiem jest to, iż istnienie klubów zakładanych przez mniejszości przyczynia się do promocji graczy o odmiennej niż większościowa tożsamości, co z kolei prowadzi do nadreprezetacji mniejszościowej grupy et­ nicznej w reprezentacji narodowej. Reprezentacja Australii, na przykład, składa się w dużej mierze z graczy pochodzenia chorwackiego. Promocja piłkarzy o konkretnym pochodzeniu wiąże się niekiedy ze specy­ ficzną procedurą rekrutacji kadrowiczów. Niektóre drużyny uwzględniają w niej jedynie „swoich” zawodników. Dla przykładu, Athletic Bilbao od roku 1919 za­ trudnia wyłącznie piłkarzy baskijskiego pochodzenia. Czyż budowanie składu w oparciu o graczy o określonej tożsamości nie jest piłkarską w ersją politycz­ �Piłka nożna a etniczność 409 nego nacjonalizmu? Etnocentryczne budowanie kadry pozwala na spełnienie nacjonalistycznych idei wyzbycia się „obcych” z „naszego świata”. Taką poli­ tykę zarzucił jednak inny baskijski klub - Real Sociedad. Miał bowiem proble­ my z utrzymaniem się w pierwszej lidze i, by wzmocnić swoją pozycję ligową, zaczął sprowadzać zawodników spoza Kraju Basków. Zamiast jednak uzupełnić skład graczami z innych regionów Hiszpanii, władze klubowe postanowiły ściąg­ nąć zawodników zagranicznych. Również ku chwale Katalonii gra wielu obco­ krajowców. Dążenie do sukcesu sportowego powoduje, iż w wielu przypadkach nieopłacalna stała się dawna polityka klubów zatrudniających tylko „swoich” piłkarzy. Umiędzynarodowienie jest ceną za tryumfy i puchary. Odejście od ekskluzywistycznej rekrutacji graczy nie oznacza jednak porzucenia przewodniej idei drużyny. Przykładem jest Glasgow Rangers. Jego kibice nadal traktują każdy katolicki gest jak prowokację. Przeżegnanie się przez polskiego bramkarza ze­ społu Celtic, Artura Boruca, wywołało u nich wściekłość. Tymczasem ich dru­ żyna wcale nie jest złożona z samych protestantów. Przez pewien czas funkcję kapitana zespołu pełnił Włoch, Lorenzo Amoroso. Mimo etnoreligijnych powią­ zań, mógł znaleźć się w klubie. Jak bowiem twierdzi Ludwik Stomma, „obcy” zawodnik może reprezentować „swoją” drużynę, nawet jeśli wiązana jest z nią specyficzna tożsamość etniczna. „Obcy” staje się „swoim”, gdy przybierze odpo­ wiednie barwy klubowe czy reprezentacyjne (Stomma 1991). Gdy zawodnik ma na sobie niebieską/czerwoną/zieloną/itd. koszulkę, jego czarna twarz przestaje mieć znaczenie nawet dla tych kibiców, którzy nie stronią od rasistowskich wy­ zwisk kierowanych pod adresem innych graczy (Back, Crabbe, Solomos 1998: 7). Przyjęcie do grona „swoich”, prowadzi do „boiskowego” zwielokrotnienia toż­ samości gracza. Konwersje narodowe piłkarzy Emigracja zarobkowa jest stałym elementem pojawiającym się w życiorysach graczy. Liczba obcokrajowców w najbardziej kosmopolitycznych ligach europej­ skich wynosi nawet ponad 60%, jak to ma miejsce na przykład w Anglii. Jednak, tak jak inni pracownicy-imigranci, zawodowi piłkarze natrafiają na ograniczenia związane z zezwoleniami na pracę. Sposobem na wyeliminowanie niedogodno­ ści zarobkowania i życia za granicą stała się naturalizacja. Szczególnie pożąda­ ne jest obywatelstwo kraju należącego do Unii Europejskiej, co należy wiązać z ograniczeniami dotyczącymi liczby graczy spoza Wspólnoty, którzy m ogą się znaleźć w klubowej kadrze (Witzig 2006: 42). Za przykład może posłużyć brazy­ lijski obrońca Roberto Carlos, który po latach gry dla Realu Madryt uzyskał oby­ watelstwo hiszpańskie. W ten sposób umożliwił swojemu klubowi zatrudnienie kolejnego gracza z Ameryki Południowej - Robinho. �410 Piotr Małczyński Jednym ze sposobów na uzyskanie unijnego paszportu jest poszukiwanie własnych korzeni. Powołując się na swoje drzewo genealogiczne, obywatelstwo Włoch otrzymuje duża część piłkarzy argentyńskich. Posiadająje także zawodni­ cy, którzy nigdy nie grali we Włoszech, m ają jednak włoskich pradziadków. Pił­ karz będący obywatelem jakiegokolwiek kraju unijnego ma większe możliwości rozwoju swojej kariery. Klubom natomiast pozwala to na kompletowanie składu w oparciu o szerszy wachlarz zawodników. Zmiany drużyny narodowej, po uzyskaniu nowego paszportu, dokonywało dawniej wielu piłkarzy. W latach 30. Włosi skrzętnie wykorzystali fakt, iż wie­ le latynoskich gwiazd futbolu posiadało włoskie korzenie. Ten rodowód dał im możliwość reprezentowania ojczyzny przodków. Polską gwiazdą występującą kolejno w dwóch reprezentacjach był Ernest Wilimowski. Ten urodzony na Ślą­ sku piłkarz swoją karierę rozpoczął w Polsce, by po zawierusze wojennej znaleźć się w kadrze Niemiec. Obecnie jest jednak inaczej. Naturalizacja wcale nie ozna­ cza, że zawodnicy zmieniają dotychczasowe kadry narodowe i zaczynają grać dla nowych ojczyzn. Dzisiejsze przepisy zabraniają bowiem zawodnikowi zmieniać reprezentację. Od momentu, gdy zagra choćby jeden mecz w kadrze seniorskiej, gracz nie może być powołany do drużyny narodowej innego kraju. Liczba zawodników, którzy z jakichś względów nie doczekali się swego debiutu w kraju pochodzenia i jedno­ cześnie rozwijają sw ą karierę piłkarską za granicą, jest dość duża. Fakt ten wykorzystująkraje przyjmujące, które, bazując na ambicjach piłkarzy, oferują im swój paszport w zamian za grę w drużynie narodowej. Krajowe federacje zwiększają w ten sposób własny potencjał, dając jednocześnie naturalizowanym piłkarzom możliwość brania udziału w rozgrywkach na poziomie reprezentacji. Życiorysy tych piłkarskich imigrantów m ają wiele elementów wspólnych. Obywatelstwo otrzymują zazwyczaj wyróżniający się „ligowcy” danego kraju. Są to przeważnie zawodnicy z Afryki lub Ameryki Południowej. Prym wiodą Brazylijczycy, którzy z powodu olbrzymiej konkurencji nie m ogą skupić na sobie uwagi selekcjonera własnej reprezentacji. W rezultacie, obok reprezentacji narodowych mających w swych szeregach pojedynczych graczy zagranicznych istnieją takie, których trzon stanowią tego typu zawodnicy. Emigracji, a nawet naturalizacji nie należy utożsamiać z zerwaniem więzów z krajem pochodzenia. Gracze z nowym obywatelstwem raczej rzadko decydują się na zmianę kadry narodowej. Częściej natomiast pozostają żyjącymi na ob­ czyźnie idolami. W świecie zarobkowych migracji, „swój” zawodnik w „obcej” lidze stanowi raczej symbol „naszego” sukcesu. Sami zaś piłkarze kontynuują rolę etnicznych reprezentantów w zagranicznych ligach. Świadczy o tym cho­ ciażby zwyczaj owijania się flagami podczas finałów klubowych rozgrywek. Taka demonstracja przynależności narodowej odbywa się często w kosmopoli­ tycznym kontekście. Zachowanie takie ma silny wpływ na zbiorowość widzów. Pamiętać należy bowiem o wskazanej przez Caillois mocy mimikry fanów �Piłka nożna a etniczność 411 z graczami (za: Jawłowski 2007: 33). Postawy piłkarzy, odkąd stają się idolami, m ogą być bowiem naśladowane, przyczyniając się do kreacji własnej tożsamości kibiców. Zakończenie Piłka nożna, jako gra typu agon, jest szczególnie podatna na nacjonalistyczne wpływy. Mistrzostwa kontynentów i świata, będące symboliczną „walką naro­ dów”, stały się największymi świętami piłkarskiego kalendarza. Jednak zjawiska etniczne nie ograniczają się do przestrzeni futbolu reprezentacyjnego. W świę­ cie kadr narodowych zabrakło bowiem miejsca dla większości bezpaństwowych grup, którym FIFA odmówiła wstępu do grona pełnoprawnych członków m ię­ dzynarodowej wspólnoty piłkarskiej. Jednak propaństwowy dyktat Międzyna­ rodowej Federacji Piłki Nożnej bywa omijany. Chęć posiadania własnej repre­ zentacji, która umożliwia integrację społeczności i jej triumfalne zaistnienie na arenie międzynarodowej, skłania podporządkowane narodowości do formowa­ nia nieoficjalnych drużyn. Dzięki mistrzostwom świata federacji N.F.-Board, na autoprezentację m ogą sobie pozwolić niezrzeszone kadry z obszarów separaty­ stycznych. Skomercjalizowany futbol klubowy, mimo swego kosmopolitycz­ nego charakteru, również bywa przesiąknięty etnicznością. Część klubów po­ zostaje tradycyjnie ściśle związana z konkretną grupą etniczną. Spełniają one rolę narodowych reprezentacji i instytucji kultywujących tożsamość diaspory. Powiązań tych często nie wyklucza umiędzynarodowienie składu, zagraniczni gracze obdarzani są bowiem nową, lokalną tożsamością. Transgraniczne transfe­ ry piłkarzy również nie pozostają neutralne wobec otaczającego je narodowego kontekstu. Zawodnicy przybierają podwójne obywatelstwa, lecz, żyjąc za gra­ nicą, odgrywają często rolę idoli, demonstrujących swe przywiązanie do kraju pochodzenia. „Oflagowanie” wspólnoty narodowej odbywa się nie tylko w kon­ tekście gier międzypaństwowych, lecz dotyczy również drużyn klubowych i nie­ formalnych reprezentacji, aż po odziane w firmowe trykoty jednostki o statusie gwiazd. LITERATURA Back L., Crabbe T., Solomos J. 1998 „Lions, Black Skins and Reggae Gyals”. Race, Nation and Identity in Foot­ ball, London: Goldsmiths. Dębicki M. 2009 „Powtórzcie Grunwald! ” czyli o wątkach narodowych w futbolu, „Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa” 34, s. 135-151. �412 Foer F. 2006 HayR. 2001 Piotr Małczyński Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globalizacji, przeł. A. Czarnecka, Warszawa: Red Horse. „Those Bloody Croatians”: Croatian Soccer Teams, Ethnicity and Vio­ lence in Australia, 1950-99, w: G. Armstrong, R. Giulianotti (eds.), Fear and Loathing in World Football, Oxford: Berg Publishers, s. 77-90. Jawłowski A. 2007 Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Llopis Goig R. 2008 Identity, Nation-State and Football in Spain. The Evolution o f Nationalist Feelings in Spanish Football, „Soccer & Society” 9: 1, s. 58-63. Spaaij R. 2006 Understanding Football Hooliganism. A Comparison o f Six Western Euro­ pean Football Clubs, Amsterdam: Vossiuspers UvA - Amsterdam Univer­ sity Press. Stomma L. 1991 1:0 Czyli ludzie ja k bogowie, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 45: 3-4, s.141-142. Stroeken K. 2002 Why „The World”Loves Watching Football (And „The Americans”D on’t), „Anthropology Today” 18: 3, s. 9-13. Witzig R. 2006 The Global Art o f Soccer, New Orlean: CusiBoy Publishing. Zaczkiewicz R. K. 2006 Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji. Przypadek Celticu Glasgow oraz Glasgow Rangers, „Lud” 90, s. 139-154. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bb141192a1fa1259e025a1e861e1cc6.pdf b7171b273a4ce8a70d8233b6a6739a36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6184 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5769 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.413-472 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 V. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Janusz B a r a ń s k i , Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, seria Anthro­ pos, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 376, ISBN: 83-23322-93-1. Książka wpisuje się w przywracane zainteresowanie studiami nad rzeczami - kul­ turą materialną1. Dlatego też, a również ze względu na swoją wartość, jest recenzo­ wana i cytowana12. W trakcie lektury książki postanowiłem znaleźć odpowiedź głów­ nie na trzy pytania: jakie cele przyświecały autorowi i co to jest za książka; w jaki sposób i w jakim zakresie odnosi się on do sytuacji w polskiej etnologii/antropologii kulturowej; jaki jest zawarty w książce projekt antropologicznych studiów nad rze­ czami i jak się on ma do od dawna prowadzonych badań nad kulturą materialną? Niektóre z celów książki formułowane są wprost. Autor stwierdza, że praca jest „próbą przywrócenia rangi i znaczenia dziedziny kultury, która zasługuje na więcej uwagi” (s. 8). Podkreśla równocześnie, że kultura materialna to ważny przedmiot badawczy etnologii/antropologii kulturowej, i że dyscyplina ta posiada kompeten­ cje w badaniu tej dziedziny kultury. Przypomina o odejściu od tej problematyki za sprawą funkcjonalizmu i strukturalizmu - „Świat rzeczy przestał być głównym za­ sobnikiem służącym ilustracji nowych teorii” (s. 13) - i powrotem do niej na fali zainteresowania kulturą konsumpcyjną. Nie pragnie jednakże przywrócenia daw­ nego sposobu badania rzeczy, skoncentrowanego na taksonomiach i technologiach ich wytwarzania oraz użyteczności techniczno-adaptacyjnej, który powodował, że dawna etnografia przekształciła się w „historię bardzo specjalnych wycinków kultury człowieka” (s. 7). Przyjmując, że etnologia dotąd koncentrowała się na zbiorowym i historycznym aspekcie kultury, rozwija „antropologię subiektywności”, jednocześ­ nie zdając sobie sprawę z konieczności przezwyciężenia w badaniach kultury anty­ nomii tego, co obiektywne (struktura), i tego, co subiektywne (jednostkowe działa­ nia sprawcze). Konkluduje, uzasadniając swoje zajęcie się kulturą materialną i jej wybranymi aspektami: „W końcu do specyfiki antropologii zawsze należało badanie całości kultury w rozumieniu sposobów życia człowieka” (s. 16). Autor nie stawia przed sobązadania stworzenia ogólnej, pragmatycznej teorii kul­ tury. Uznaje, że najej przedstawienie jest jeszcze za wcześnie. Praca przynosi „jedy­ 1Podejmująje m.in. socjologowie, np. artykuł M. Krajewskiego (2008) i praca zbiorowa pod redakcjątego samego badacza (2005). 2 Por. A. Klonder (2008); powołanie się na książkę m.in. w artykułach umieszczonych w nowym (nr 1, 2009), interesującym czasopiśmie „Etnografia Nowa”, wydawanym przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. �414 Rezenzje i noty recenzyjne nie próbę zsyntetyzowania ujęć kultury materialnej w obrębie takiej formuły” (s. 31), przedstawia ujęcie znaczenia rzeczy zainspirowane filozofią pragmatyzmu. Janusz Barański jest w swoich analizach krytyczny wobec odnajdywanych w antropologii ujęć modelowych, mitów (w znaczeniu twierdzeń nie mających oparcia w rzeczy­ wistości) oraz aksjologii ingerującej w postawy badawcze. Jednocześnie podkreśla wartość niektórych tradycyjnych kategorii etnologicznych, takich jak rytuał, magia, mit, plemię, fetyszyzm i wyrażanych przez nie treści kulturowych, występujących współcześnie w postaciach uwarunkowanych obecnymi kontekstami. Podkreślenie kompetencji antropologii do badania świata rzeczy autor uzupełnia uwagą, że „kultura materialna - to dziedzina permanentnie skazana na interdyscypli­ narność” (s. 28). Wśród dyscyplin partycypujących w tych badaniach, obok historii i kilku innych dyscyplin, autor wymienia archeologię. To archeologowie „zmuszają” rzeczy do „mówienia”, aby dowiedzieć się czegoś o danej kulturze, a ich metody stały się przydatne w badaniach kultury z różnych okresów. Posłużyły między in­ nymi do stworzenia tak zwanej archeologii współczesnej przeszłości (archeology of contemporary past), której szczególnym przykładem jest badanie wysypisk śmieci (s. 28-29). Badacz jest uwrażliwiony na znaczenie terminów, często i interesująco je defi­ niuje, śledzi zmiany w ich znaczeniu w zależności od kontekstów czasu i miejsca, proponuje formy lepiej je wyrażające. W odniesieniu do współczesności, zamiast ter­ minu „magia” i „rytuał”, woli stosować określenia „magiczność” i „rytualność” dla wyrażenia przekształconych i „rozmytych” obecnie form tych zjawisk. Stosunkowo ogólne są jego uwagi określające istotę tytułowych „rzeczy”. Uproszczeniem wyda­ je się uznanie używania w języku codziennym takich określeń, jak „istota rzeczy”, „w rzeczy samej”, „w tym rzecz” jako dowodu na znaczenie rzeczy - przedmiotów materialnych w ujmowaniu świata (s. 8). Mówią one przecież o wieloznaczności tego rzeczownika, który zresztą, jako nazwa części mowy, nie obejmuje wyłącz­ nie „rzeczy” materialnych. Autor nie zajmuje się także pochodzeniem, morfologią i systematyką rzeczy, z wyjątkiem systematyki związanej z ich znaczeniem, ich re­ lacjami z nie-rzeczami rodzącymi sytuacje graniczne, na przykład przekształcania ludzi w rzeczy i upodmiotowienia zwierząt, tak istotne współcześnie, choć znane od dawna. Uczynił tak zapewne dlatego, że za ważną uznał nie rzecz wyizolowaną, a umieszczoną w kontekście kulturowym. Dlatego za bardzo istotny uznał termin „kultura materialna”. Przytacza kilka zaczerpniętych z literatury jego definicji, mię­ dzy innymi definicję Jamesa Deetza z roku 1977: „Kultura materialna to ta część fizycznego środowiska człowieka, która w sposób zamierzony została przez niego ukształtowana w zgodzie z pewnym zamysłem kulturowym” (s. 22). Jest świadom długiej historii terminu i pojęcia oraz studiów podejmowanych pod jego nazwą. Przypomina ideologizację i wręcz polityzację terminu „kultura materialna”, które nie były bez znaczenia dla jego stosowania w nauce i odbioru społecznego. Dodajmy do tego instytucjonalizację studiów nad kulturą materialną w ramach historii, związaną z ich ideologizacją, czego wyrazem w Rosji, po rewolucji, było powołanie dekretem Lenina w roku 1918 Rosyjskiej Akademii Historii Kultury Materialnej, przekształ­ conej w roku 1937 w działający do roku 1959 Instytut Historii Kultury Materiał- �Recenzje i noty recenzyjne 415 nej3, a w Polsce uniwersyteckiego studium historii kultury materialnej (1950-1956) oraz Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (1953-1992). Chciałbym również zwrócić uwagę na interesującą próbę zdefiniowania kultury materialnej podjętą na gruncie polskim przez historyka gospodarczego Jana Rutkowskiego, w jego tekstach napisanych przed II wojną światową i bezpośrednio po niej, nie dostrzeganych przez etnologów, w których podkreśla on materialne podłoże przejawów kultury duchowej i zdecydowanie stwierdza, że kultura materialna i niematerialna tworzą całość w ra­ mach kultury każdej grupy społecznej4. Termin „kultura materialna” zawsze jednak pozostanie, bez względu na jego interpretację, środkiem segmentacji kultury, gdyż jest elementem dwudzielnego: „kultura materialna i duchowa” lub trójdzielnego dodatkowo „kultura społeczna”, systemu jej podziału. Poza zakresem zainteresowań autora pozostały także konsekwencje dla studiów nad rzeczami, wynikające z przyjmowanych współcześnie koncepcji kultury. Te, któ­ re traktują ją jako „rzeczywistość mentalną” czy „przekonaniową”, a rzeczy jako wytwory kultury, a nie elementy ją współtworzące, odrzucają tym samym możliwość posługiwania się terminem „kultura materialna”. Inne, które nazywam „relacyjny­ mi”, umieszczają kulturę między szerzej ujętymi przejawami i uwarunkowaniami życia człowieka, takimi jak jego myślenie, zachowania uzewnętrzniane i wytwo­ rzone przez niego środowisko, współtworzone przez rzeczy. Ta koncepcja nie prze­ ciwstawia porządku wyobrażeń i porządku zjawisk pozamentalnych, nie tworzy ich hierarchii, a tym samym stwarza badaczowi, jak się wydaje, szersze możliwości ana­ lizowania miejsca rzeczy w zespole zjawisk kulturowych. To właśnie rzeczy - materialne elementy kultury i kultura materialna jako ich system, ale w ich aspekcie pozamaterialnym, są przedmiotem pracy. Autor nie pro­ wadził własnych badań empirycznych, natomiast krytycznie i twórczo wykorzystał obszerną i dobrze dobraną polską, a przede wszystkim zachodnią literaturę z etnologii/antropologii kulturowej i innych dziedzin. Interesowały go głównie stosowane w niej założenia teoretyczne i metodologiczne, interpretujące kulturę współczesną i miejsce w niej kultury materialnej, przydatne dla tworzenia własnego jej ujęcia. Obok tego jednakże przedstawia i analizuje zna jdywane w tych pracach opisy faktów kulturowych, między innymi z zakresu subkultury posiadaczy samochodów i prak­ tykujących piercing, w tym intymnych części ciała. Uzupełnia je własnymi, intere­ sującymi obserwacjami rzeczy i „stwierdzeniami zasłyszanymi” (124). Choć trudno określić w sposób jednoznaczny status poznawczy tego rodzaju materiałów, traktuję ich wykorzystanie jako w pełni uzasadnione uczestnictwem autora w kulturze, którą się zajmuje. Na podstawie przypadkowo wybranych przykładów rzeczy i jednost­ kowych reakcji nie można jednak stwierdzić powszechności rodzajów nadawanych im znaczeń i przyczyn ich pojawienia się. Dla jak wielu ludzi buty damskie, muszka męska i samochód są znakiem erotycznym (s. 292), i czy jest on związany z arche­ typowymi właściwościami tych przedmiotów, indywidualnymi skłonnościami inter­ pretacyjnymi, czy też przyswojeniem i powtarzaniem jednostkowego pomysłu, na 3 Patrz m.in. S.A. Arutjunov, red. (1989: 5). 4 J. Rutkowski (1939-1946: 266 i in.); tenże (1959: 18 i n). �416 Rezenzje i noty recenzyjne przykład twórcy reklamy? Badacza nie interesują jednak użytkowe funkcje przed­ miotów i statystyka ich znaczeń. Zastanawiając się nad dostrzeżonym przez Daniela Millera paradoksem „skrajnej widzialności i niewidzialności rzeczy”, dochodzi do wniosku, analizując wybrany przez siebie przykład stołu - pamiątki rodzinnej, że „ilość znaczeń w porządku konotacji wydaje się nieskończona” (s. 194). Podstawą przyjętego w pracy postępowania badawczego był przegląd i analiza odnalezionych w obszernej literaturze rozważań dotyczących kultury materialnej lub przydatnych w jej badaniu. Przegląd ten i analiza zostały podporządkowane przyję­ temu przez autora założeniu o szczególnej wartości, dla badania znaczeń rzeczy, filo­ zofii pragmatyzmu rozwiniętej w Ameryce i opartej na niej literatury antropologicz­ nej. Innymi ważnymi źródłami inspiracji była antropologia interpretacyjna Clifibrda Geertza z jej zainteresowaniem szczegółem etnograficznym, poddanym procedurze tak zwanego gęstego opisu oraz prace Pierre’a Bourdieu z ich podkreśleniem roli praktyki i koncepcją habitusu. Autor krytycznie traktuje odnalezione w literaturze poglądy i zmierza do rozwinięcia własnej koncepcji pragmatyzmu semantycznego, przydatnej w badaniach kultury materialnej. W kolejnych rozdziałach książki zaj­ muje się współczesnymi kontekstami rzeczy; miejscem rzeczy w systemie kultury, wykraczającym poza ich funkcje tcchniczno-użytkowe: „mową” rzeczy; ich znacze­ niami dla jednostek (rzeczy subiektywne) i dla zbiorowości (rzeczy obiektywne); wreszcie ich rolą w kulturze konsumpcyjnej. Za bardzo cenne uważam niepominięcie, w pracy o charakterze teoretycznym i metodologicznym, obejmującej szeroki zakres kultury euroamerykańskiej i korzy­ stającej z literatury światowej, spraw polskich. Autor odwołuje się do historii pol­ skiej etnologii/antropologii kulturowej, wskazuje na miejsce w niej kultury material­ nej zarówno w badaniach, jak i uniwersyteckiej dydaktyce (studium historii kultury materialnej, w skład którego wchodziła również etnografia), odnotowuje administra­ cyjne, wywołane przyczynami ideologicznymi, poparcie dla tej problematyki, zmę­ czenie nią i powrót do niej dopiero w latach 90. XX wieku, cytuje polską literaturę i wskazuje wybrane fakty kulturowe z polskiej rzeczywistości. Jest zaangażowany w dyskusję nad rozwojem etnologii polskiej. Nie jest to jednak próba całościowego ujęcia i podsumowania polskich badań w tym zakresie. Nawiązuje do nich głównie na zasadzie negacji, pomija także rozwinięte studia nad historią kultury materialnej, co wypomina mu w wymienionej recenzji Andrzej Klonder. Nie zajmuje się ponad­ to interesującymi zjawiskami z naszej rzeczywistości okresu transformacji, jak na przykład wędrówką używanych, second hand przedmiotów z Zachodu na głodny rzeczy Wschód. Interesujące są nie tylko szlaki migracji tych przedmiotów i sposoby docierania z nimi do nabywców, ale również rodzaje zaspokajanych przez nie po­ trzeb, nie tylko materialnych. Przedmioty te przecież pomagają także wyróżniać się, a ich poszukiwanie dostarcza emocji i satysfakcji w przypadku znalezienia pożądanej rzeczy. Pragnę zwrócić uwagę na niektóre cechy postępowania badawczego właściwe autorowi książki. Są nimi wybór, podporządkowany przyjętym założeniom, waż­ nych koncepcji i propozycji odnalezionych w literaturze, krytycznie i wieloaspek­ towo sprawdzonych i wykorzystanych. Należą do nich między innymi zestawione �Recenzje i noty recenzyjne 417 systemy semiologiczne Ferdynanda de Saussure’a i Charlesa Sandersa Peirce’a, tego ostatniego wyrażone w triadzie: symbol, znak ikoniczny i indeks, oraz wyróżnione przez Stanieya J. Tambiaha podejścia do świata, jedno związane z przyczynowością, w którym człowiek przeciwstawia się światu i jest mu przeciwstawiany, odpowiada­ jące nastawieniu naukowemu, oraz drugie, określane mianem partycypacji, w którym człowiek uczestniczy w świecie, ma poczucie magicznej współobecności i kosmicz­ nej jedności. Dobrym przykładem krytycznego podejścia autora i twórczego wyko­ rzystania zastanych koncepcji jest tu choćby dyskusja z Grantem Mc Crackenem, który stwierdza, że kultura materialna jest ograniczona jako środek komunikacji przekazujący znaczenia, w odróżnieniu do języka naturalnego (s. 190). Janusz Barań­ ski, przeciwstawiając się temu stwierdzeniu, tworzy sugestywny obraz wnętrza domu wymienionej przez Mc Crackena ciotki z Winnipeg, który poprzez stan znajdujących się w nim przedmiotów formułuje komunikat informujący o kondycji zamieszkałej w nim i przewiezionej do szpitala osoby. Jest to także przeciwstawienie się modelom ujmowania rzeczywistości traktowanym jako zamknięte, takim jak podział okresów i kultur na przednowoczesne, nowoczesne i ponowoczesne oraz relatywizowanie ka­ tegorii traktowanych jako dychotomiczne i opozycyjne, na przykład daru i towaru. Badacz jest zwolennikiem tezy, że kultura jest w znacznej mierze odtwarzaniem, przetwarzaniem i dostosowywaniem się, i opiera się raczej na kontynuacji niż ra­ dykalnej zmianie. Tego rodzaju stanowisko, z którym się zgadzam, nie powoduje odrzucenia wartości uj ęć modelowych. Pisząc o dychotomicznym potraktowaniu zja­ wisk, wskazuje na to, że pomija ono sytuacje i wartości pośrednie. Godne uwagi jest ponadto podkreślenie wartości i dobra prezentacja faktów kulturowych, szczegółów etnograficznych, wyłowionych z literatury i wziętych z własnych doświadczeń bada­ cza, żyjącego w dwóch epokach o wyraziście różnym nasyceniu rzeczami i stosun­ kiem do nich: socjalistycznego, chronicznego niedostatku rzeczy i konsumpcyjnej kultury gospodarki rynkowej. Dobór tych faktów i sposób ich opisu sprawiły, że przestały być one jedynie ilustracją dla twierdzeń ogólnych, przejętych z literatury lub formułowanych na jej podstawie, ale uzyskały autonomiczną wartość w ramach pisanej, w części w przypisach, „etnografii” rzeczy. Tworzony w książce projekt studiów nad współczesną kulturą materialną został oparty na pragmatycznej koncepcji interakcjonizmu symbolicznego i antropologii interpretacyjnej. Skoncentrowany jest on na poszukiwaniu znaczeń subiektywnych, dotąd niedocenianych; książka dotyczy bowiem niematerialnych aspektów kultury materialnej, co jednak nie oznacza pominięcia zobiektywizowanych znaczeń zbio­ rowych. Ważną cechą opracowywanego projektu, wskazującą na jego powiązania z pragmatyzmem, jest przyjęte przez autora założenie, że rzeczy podlegają kulturo­ wej konstrukcji raczej za pośrednictwem praktyki kulturowej, a nie poprzez konceptualizację językową, i że praktyka ta wymusza dostrzeżenie równowagi i dokonywa­ nie syntezy tego, co subiektywne i obiektywne. Książka jest wartościowym studium teoretycznym i metodologicznym, rekon­ struującym, porządkującym i oceniającym przyjmowane w literaturze światowej założenia badań nad współczesną kulturą materialną i przedstawiającym własną pro­ pozycję takich badań. Jest równocześnie interesującym opisem etnograficznym wy­ �Rezenzje i noty recenzyjne 418 branych elementów kultury współczesnej, skoncentrowanym na jednym z ważnych jej przejawów, jakim jest kultura materialna w warunkach rozwijającej się konsump­ cji, korzystającym z własnych obserwacji badacza. Tworzy oryginalny projekt badań, ograniczony jednak do sfery znaczeń, który zapewne zostanie wykorzystany i będzie miał wpływ na rozwój studiów nad kulturą materialną w Polsce. Zbigniew Jasiewicz LITERATURA Arutjunov S.A. (red.) 1989 Material’naja kul’tura. Svod etnografićeskich ponjatij i terminov, vyp. 3, Moskva: Nauka. Klonder A. 2008 Drogi równoległe. Refleksja historyka na marginesie pierwszego polskiego antropologicznego zarysu świata rzeczy, „Etnografia Polska” 52: 1-2, s. 159-165. Krajewski M. 2008 Przedmiot, który uczłowiecza, „Kultura Współczesna” 3, s. 43-54. Krajewski M. (red.) 2005 W stronę socjologii przedmiotów, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Rutkowski J. 1939-1946 Historia gospodarcza a historia kultury materialnej, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 8:2, s. 259-273. 1959 Historia kultury ipróba systematyzacjijej zagadnień, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1, s. 3-61. Krzysztof N a w r a t e k, Miasto jako idea polityczna, Kraków: Korporacja Ha!art. 2008, ss. 230, ISBN: 978-83-89911-47-6. Przekonanie o kryzysie miasta jest coraz powszechniejsze, a dyskusja o nim przy­ biera na sile. Biorą w niej udział praktycznie wszyscy - teoretycy i praktycy, polity­ cy, naukowcy, ludzie kultury i mediów oraz zwykli mieszkańcy. Ich debata dotyczy różnorodnych problemów, różne także można w niej usłyszeć opinie. W dyskusji na temat przyczyn i skutków kryzysu miasta oraz sposobów jego rozwiązywania ciekawie zabrzmiał niedawno głos Krzysztofa Nawratka, architekta-urbanisty, au­ tora książki Miasto jako idea polityczna. Sądzę, że warto poświęcić jej nieco więcej uwagi. Przemawia za tym kilka powodów. Po pierwsze, Nawratek jest znakomitym znawcą tematu, doświadczonym praktykiem-specjalistą. Po drugie, umiejętnie łączy w swej pracy refleksję teoretyczną z bogatym materiałem empirycznym. Po trzecie �Recenzje i noty recenzyjne 419 wreszcie, kontrowersyjne tezy i radykalizm niektórych poglądów sprawiają, że obok książki tej trudno przejść obojętnie. Książkę opublikowało wydawnictwo Korporacja Ha!art w ramach serii „Linia ra­ dykalna”. Programowo prezentuje ona prace autorów idących „pod prąd”, kontestują­ cych zastaną rzeczywistość. W przypadku Nawratka jest nią kondycja współczesne­ go Miasta (konsekwentnie pisanego z dużej litery). Autor wykłada swoje stanowisko jasno: nie podoba mu się świat, w którym żyje. Nie podoba mu się zwłaszcza to, że Miasto toczy dziś śmiertelna choroba. Książka, która jest głosem w obronie miasta, składa się z dwóch powiązanych ze sobą części. Pierwsza to poruszające studium tanatologiczne, opis postępującej agonii Miasta, ostatecznego upadku koncepcji, które legła u jego powstania. Jednak w tym wypadku śmierć nie oznacza końca historii, jest raczej warunkiem zmartwychwstania, odrodzenia się Miasta jako idei politycz­ nej. Przedstawieniu tej wizji poświęcona jest druga część książki. Zgodnie z tytułem swojej pracy, Krzysztof Nawratek rozumie miasto przede wszystkim jako ideę polityczną. Odwołuje się w ten sposób do źródłowej koncepcji greckiej polis - wspólnoty obywateli zamieszkujących określone terytorium, ludzi świadomych i wolnych, współodpowiedzialnych za własny los i wspólnie nim kie­ rujących. Dzieje miast to proces postępującego rozpadu tak rozumianej wspólnoty, erozja idei samozarządzającego sobą organizmu. Choroba, która dotąd postępowała stopniowo, obecnie wkroczyła w fazę terminalną. Nawratek nie ma wątpliwości, co jest tego przyczyną. Winny okazuje się neoliberalizm, dominująca we współczesnym świecie doktryna polityczna i ekonomiczna, potężna siła, która wkracza we wszyst­ kie dziedziny naszego życia, redefiniuje j e i ustanawia nowy porządek. W kontekście miejskim jej ofiarą pada przede wszystkim rudymentarna idea wspólnotowości. Mia­ sto jako idea, spójnia wartości swoich mieszkańców, legło w gruzach. Proces ten ma swój wymiar społeczny, kulturowy i przestrzenny. Jednym z symptomów choroby jest zmiana statusu mieszkańca miasta. Z Obywa­ tela, pełnoprawnego uczestnika wspólnoty politycznej, przeobraził się on w Obywatela-Konsumenta, zredukowane ogniwo systemu neoliberalnego. Transformacja ta skutkuje dezintegracją więzi społecznych. Egoistyczne jednostki, kierując się głów­ nie własnymi potrzebami konsumpcyjnymi, coraz bardziej oddalają się od siebie, a wartości, które niegdyś były przez nie podzielane, coraz wyraźniej się różnicują. Co zatem łączy mieszkańców miasta? Nic, odpowiada Nawratek. Wprawdzie żyje­ my obok siebie, ale nie ze sobą. Miejsce osobistych, intymnych relacji Ja-Ty zajęły bezosobowe transakcje, w których jesteśmy raczej kontrahentami niż partnerami. W skomercjalizowanych stosunkach międzyludzkich zatraca się kapitał społeczny, bez którego funkcjonowanie miasta jako wspólnoty idei jest praktycznie niemożliwe. Rozbieżność interesów poszczególnych grup mieszkańców powoduje utratę wzajem­ nego zaufania, w miejsce którego wkracza nieufność, podejrzliwość i skłonność do separacji. Podziały, od zawsze obecne w życiu miasta, wyostrzają się, a solidaryzm i współuczestnictwo są wypierane stopniowo przez partykularyzm i rywalizac ję. Miasto neoliberalne jest miastem silnie spolaryzowanym, w którym dystans pomiędzy różnymi kategoriami mieszkańców coraz bardziej się zwiększa. Różni­ cowanie statusu społecznego, politycznego i majątkowego prowadzi do narastania �420 Rezenzje i noty recenzyjne podziałów kulturowych, czego przejawem jest wyrastanie obok siebie odmiennych, niekiedy wręcz antagonistycznych stylów życia. Ich uczestnicy respektują całkowi­ cie inne wartości, pomiędzy którymi nie ma punktów stycznych. Całość nie istnieje, zastępująją coraz bardziej odseparowane części. Przypomina to nieco społeczeństwo agrarne z właściwym mu poziomym rozwarstwieniem kulturowym i trwałym podzia­ łem społecznym. Analogia ta odsłania jeszcze jedną właściwość współczesnych miast. Otóż cha­ rakterystyczną ich cechą jest malejące znaczenie terytorialności. W zglobalizowanym świecie więź z miejscem zamieszkania słabnie, a lokalność traci swoją wartość. Mieszkańcy miast zostają włączeni do sieci powiązań szerszego zasięgu, co sprawia, że relacje wewnątrzgrupowe są często słabsze niż związki zewnętrzne. Sytuacja ta dotyczy przede wszystkim członków elit, tworzących ponadlokalną, horyzontalnie powiązaną wspólnotę kulturową. Na przeciwległym biegunie znajdują się natomiast przedstawiciele biedoty miejskiej. Ludzie, którzy co prawda żyją zwykle w zamknię­ tych skupiskach, ale ich zakorzenienie w strukturze miasta jest bardzo słabe. Decy­ duje o tym logika powiązań sieciowych. Ograniczona konsumpcja skazuje ich na marginalizację i wykluczenie, pozbawia wpływu na władzę, odbiera zdolność do zarządzania samymi sobą. W neoliberalnym świecie pozycja społeczna jest pochod­ ną udziału w globalnej gospodarce. Ci, którzy w niej uczestniczą, są zwycięzcami, nieobecni tworzą grupę przegranych. Dystans dzielący współczesną elitę od przed­ stawicieli underclass nigdy jeszcze nie był tak duży. Nie chodzi przy tym o różnice w statusie ekonomicznym, ale o przynależność do odmiennych wspólnot kulturo­ wych. Związana z nią trwała niekoherentność społeczna jest dla Nawratka koronnym dowodem na upadek miast. Ich mieszkańcy, stając się ofiarami działania globalnych sił i struktur, zatracają zdolność do zarządzania własnym losem. Utrata władzy nad miastem oznacza w istocie klęskę projektu wspólnoty politycznej. W ślad za przemianami społeczno-kulturowymi postępuje polaryzacja i dezintegra­ cja przestrzeni. Dla Nawratka jest to kolejny przejaw rozpadu wspólnoty politycznej, symptom choroby trawiącej organizm miejski. O zjawisku tym świadczy wiele przykła­ dów. Jednym z nich jest atrofia przestrzeni publicznej. Niegdyś stanowiła ona esencję miasta politycznego, była obszarem wspólnym, własnością wszystkich mieszkańców. Jej istnienie symbolizowało to, co dla miasta najważniejsze - ideę współuczestnictwa i solidarnej troski o dobro powszechne. Obszary publiczne pełniły funkcję poznawczą, ekspresyjną i integracyjną. Budowały poczucie przynależności do grupy i odpowie­ dzialności za jej los. Współczesne Agory zatraciły te właściwości. Ich znaczenie zosta­ ło zredukowane do wymiaru komercyjno-rozrywkowego. Służą one głównie zaspoka­ janiu potrzeb konsumpcyjnych (centra handlowe), zabawie (kina) bądź rekreacji (parki wodne). Jakkolwiek miejsca te są potencjalnie dostępne dla wszystkich, to w praktyce z możliwości tej korzystać mogą wyłącznie ludzie o określonym statusie majątkowym. W ten sposób dokonuje się prywatyzacja przestrzeni miejskiej, która jest zawłaszczana przez grupy uprzywilejowane. Słabsi ekonomicznie nie mają do niej dostępu lub jest on bardzo ograniczony i reglamentowany. W książce znajdziemy znacznie więcej przykładów świadczących o postępującej erozji przestrzeni miejskiej. Wszystkie one dowodzą, że postępuje proces zatracania �Recenzje i noty recenzyjne 421 się jej całościowego i wspólnotowego charakteru. Miasto przeradza się w zatomizo­ waną strukturę, zlepek luźno powiązanych ze sobą części. Staje się, jak to nazywa Nawratek, miastem coraz bardziej subiektywnym. Polis zamienia się w obszar zur­ banizowany. Diagnoza choroby miasta neoliberalnego oraz opis jej przebiegu i najważniej­ szych symptomów nie wyczerpują treści książki. Jej autor stawia przed sobą ambit­ niejsze zadanie. Jest nim próba przepisania kuracji, która mogłaby agonię pacjenta powstrzymać i przywrócić go do zdrowia. Problem w tym, że sam Nawratek ma wątpliwości, czy proces ten można jeszcze powstrzymać, czy nie jest za późno. Cóż zatem pozostaje? Wiara w zmartwychwstanie! Nadzieja na to, że miasto zdoła się od­ rodzić, że możliwe jest jego życie po śmierci. Zdaniem Nawratka, zmartwychwstanie miasta będzie możliwe tylko wówczas, gdy zdołamy przywrócić je jego mieszkań­ com, kiedy stanie się ono na powrót wspólnotą polityczną, zintegrowaną strukturą zdolną do sprawowania suwerennej władzy nad samą sobą. Jak można to osiągnąć? Przyznam, że odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. O ile bowiem rozważania au­ tora na temat kondycji współczesnego miasta cechuje klarowność i spójność, o tyle znaczną trudność sprawia mi zrozumienie jego wizji miasta przyszłości. Krzysztof Nawratek nazywa postulowany przez siebie projekt miastem a-androgynicznym (a-a). U jego podstaw leży przekonanie autora, że sieciowość świata jest faktem, któremu nie jesteśmy w stanie zaradzić. Globalne powiązania stanowią główną siłę i istotę neoliberalizmu, są zarazem źródłem i przyczyną słabości miasta i jego mieszkańców. Otwarta walka z siecią jest skazana na niepowodzenie. Czło­ wiek, uwikłany w zależności zewnętrzne i pozbawiony władzy nad samym sobą, nie jest w stanie pokonać Systemu. W tej sytuacji, radzi Nawratek, zamiast podejmować bezsensowną walkę, skuteczniej jest wykorzystać siłę sieci dla własnych celów. Pro­ ponowana przez niego strategia ma w sobie coś z wrogiego przejęcia. Skoro sieci nie można pokonać, należy przejąć nad nią kontrolę, prze formatować, a następnie zmu­ sić, by służyła naszym celom. Wniknięcie w sieć, jej „zhakowanie”, umożliwi od­ wrócenie negatywnych skutków jej dotychczasowego istnienia. Pozwoli odbudować to, co zniszczone, zintegrować, co podzielone i załagodzić, co wyostrzone. „Miasto androgyniczne” to takie, w którym cechy przeciwstawne nie pozostają w sprzeczno­ ści. Androgynia łączy, a nie dzieli, z różnic i przeciwieństw tworzy jakość, w której owe przeciwieństwa harmonijnie i równoprawnie współwystępują. Miasto a-a dąży do tego, by przezwyciężać podziały społeczne i przestrzenne oraz przywracać utra­ coną wspólnotowość. Czyniąc tak, nie znosi jednak istniejących różnic, aleje dowar­ tościowuje, stwarza warunki do interakcji, bliskich relacji i wymiany. Wizja miasta a-a zakłada całkowicie nowatorską koncepcję obywatela. Jego mieszkańcy, nazywani przez autora Obywatelami plug-in, potrafią wnikać w system i wykorzystywać go dla własnych celów. Kluczowa jest tu zdolność „wpinania się”, rozumiana jako dostęp do istniejących w mieście struktur społecznych, między inny­ mi władzy, gospodarki i kultury. Mieszkaniec działa jak haker - łamie zabezpiecze­ nia systemu, przenika do niego, dostosowuje do własnych potrzeb i wykorzystuje. Obywatel plug-in zasadniczo różni się zatem od Konsumenta - to on posiada bezpo­ średnią władzę nad miastem, ma dostęp do wszystkich jego zasobów i zdolność do �422 Rezenzje i noty recenzyjne nawiązywania relacji z innymi. Miasto a-a staje się dzięki temu elastyczną strukturą odpowiadającą na potrzeby swoich mieszkańców. Oni zaś zyskują możliwość jego kreatywnego współtworzenia i współzarządzania. Tak odradza się duch miasta poli­ tycznego. Takiej perspektywie chętnie bym przyklasnął, gdyby nie zasadnicze wątpliwości odnośnie do możliwości jej urzeczywistnienia. Kreśląc model miasta a-a, Krzysztof Nawratek niewiele uwagi poświęca drodze, jaka prowadzić ma do jego realizacji. Nie dowiadujemy się zatem, jak obywatel-konsument może stać się obywatelem plug-in, jak w praktyce ma wyglądać „wpięcie się” w strukturę miasta, jak obecni wyklu­ czeni mieliby przejąć nad nim władzę. Podobne pytania pozostają bez odpowiedzi. Trudno bowiem uznać, że są nimi słabo czytelne tropy, na jakie autor kieruje naszą uwagę. Przywołane w pracy przykłady kilku miast europejskich, rozważania doty­ czące istoty demokracji bezpośredniej czy nawiązania do katolickiej koncepcji czło­ wieka nie rozwiewają moich wątpliwości. Być może nie mam dość wyobraźni, nie posiadam natury rewolucjonisty, jestem ofiarąneoliberalizmu, ale wobec propozycji Nawratka pozostaję nieufny. Projekt zmartwychwstałej polis nie jest dla mnie realną alternatywą dla miasta neoliberalnego. Traktuję go raczej jako projekcję poglądów politycznych autora, zarys idei, której daleko jeszcze do kompletności. Zbyt wiele w niej białych plam, niedopowiedzeń i wątpliwości. Sam Nawratek podziela chyba te wątpliwości, gdy stwierdza, że jest to projekt niedokończony, raczej szkic niż goto­ wy program. Pozostaje zatem potraktować jego propozycję jako miejską utopię. Bez wątpienia pociągającą, ale czy możliwą do zrealizowania? Pomimo przedstawionych zastrzeżeń uważam, że Miasto jako idea polityczna jest książką ważną i inspirującą. Dotyczy spraw, wobec których nie powinniśmy pozo­ stawać obojętni - przyszłość miasta jest przecież w znacznej mierze przyszłością nas wszystkich. I nawet jeśli nie podzielamy wszystkich przekonań autora, to jednak należy docenić to, co stanowi o sile Nawratka - jego pasję i zaangażowanie. Ci, którzy je podzielają, mogą przyłączyć się do hakowania Systemu. Reszcie pozostaje plug-out lub szukanie innego rozwiązania. Wojciech Dohnal Gabriela K i l i a n o v á , Eva K o v a l s k á , Eva K r e k o v i c o v á (red.), My a tí druhí v modernej spoloćnosti, Bratislava: Veda, vydavatel’stvo SAV 2009, ss. 722, ISBN: 978-80-224-1025-0. Praca zbiorowa napisana przez pracowników Słowackiej Akademii Nauk intere­ sująca, a zarazem ważna, nie tylko dla Słowaków i słowackiej nauki, ale także dla innych Srodkowoeuropejczyków i nauki środkowoeuropejskiej. Książka jest efek­ tem kilkuletniej pracy badaczy reprezentujących różne dziedziny wiedzy, skupio­ nych w interdyscyplinarnym zespole badawczym, który pod nazwą CE PROCESY �Recenzje i noty recenzyjne 423 powstał przy Instytucie Etnologii SAN. Głównym przedmiotem realizowanych od 2003 roku badań są zbiorowe tożsamości różnych grup tworzących nowoczesne spo­ łeczeństwo, poznawane na poziomie mikro- i makrospołecznym. Słowaccy badacze włączyli się tym samym do toczącej się w ostatnich latach dyskusji na temat istoty, niespotykanego dotąd tempa przemian, rekonstrukcji i powstawania nowych form tożsamości współczesnych społeczeństw i tworzących je jednostek. W pracy znajdujemy sześć przyczynków, które wspólny wątek, jakim jest tożsa­ mość, pokazują w kontekście zjawisk społeczno-kulturowych, takich jak płeć, język, religijność, naród, mniejszość i konflikt. Niektóre z nich mogą wzbudzić szczególne zainteresowanie etnografa czy antropologa, i na nich skupiam uwagę. We wprowadzeniu Gabriela Kilianová rozpatruje wieloznaczny termin „zbiorowa tożsamość”. Pisze o jego bliskoznaczności z terminem „tożsamość społeczna”. Ten drugi oznacza tożsamość jednostki wynikającąz przynależności do różnych grup spo­ łecznych. Do najważniejszych kategorii społecznych, które opisujątę tożsamość, na­ leży wiek, etniczność, klasa czy warstwa społeczna, zawód, wyznanie, przynależność narodowa, przynależność regionalna, rodzina, rodzeństwo itp. Zbiorowa tożsamość w takiej perspektywie, przyjętej na potrzeby omawianej publikacji, jest koncepcją tożsamości wynikającej ze społecznych interakcji aktorów złączonych poczuciem „my”, które nas oddziela od „innych”. To poczucie silniej zaznacza się w grupie niż w świadomości jednostek (s. 19-20). Kilianová dokonuje krótkiego przeglądu definicji i koncepcji tożsamości w pracach krajowych, ale przede wszystkim zagra­ nicznych autorów, uznanych za wybitnych znawców tego zagadnienia. Pisze także o drugiej, ważnej - obok zbiorowej tożsamości - kategorii, która stała się przedmio­ tem badań zespołu PROCESY. Jest to trudno przetłumaczalna „grupowość”, czyli przejawy przynależności do różnych grup, charakter więzi w grupie i między grupa­ mi. W tym kontekście wyróżniono bardziej szczegółowe problemy badawcze, wśród których na uwagę zasługuje pamięć zbiorowa (zdefiniowana przez M. Halbwaschsa), łączona przez badaczy z innymi kategoriami: pamięć społeczna i pamięć kulturo­ wa. Poszukują oni związków pomiędzy procesami powstawania zbiorowej tradycji, zbiorowych wyobrażeń o przeszłości oraz sposobami ich wykorzystania w procesie konstrukcji zbiorowych tożsamości. Terenem badań, po którym poruszają się autorzy pracy jest Słowacja, ale zawsze umiejscowiona w kontekście środkowoeuropejskim czy szerzej europejskim, a czasami-pozaeuropejskim. Siedząc procesy powstawania zbiorowych tożsamości, sięgają dosyć głęboko w przeszłość, do XVII, XVIII wieku, a niekiedy głębiej, odnosząc wiedzę historyczną do nowoczesnych społeczeństw. W pierwszym rozdziale, Identita a rod, autorki (Vera Bacová, Gabriela Dudeková, Tinde Lengyelová) piszą o tożsamości w kontekście płci kulturowej (gender), która nie stanowi w nauce słowackiej ważnego i częstego przedmiotu badań. Także w świadomości Słowaków kwestia tożsamości płciowej ustępuje miejsca tożsamości narodowej, identyfikacji z grupami rówieśniczymi, środowiskiem i religią. Autorki ujmują płeć jako konstrukt psychologiczny, który zasadza się na fenomenologicznym doświadczeniu bycia osobą męską czy kobiecą. Podstawą świadomości i manife­ stowania przynależności płciowej jest wewnętrzna recepcja norm, uznawanie ste­ reotypów i ich wartościowanie (s. 42). Wyróżnione przez autorki trzy płaszczyzny �424 Rezenzje i noty recenzyjne badawcze obejmują kwestię pozycji społecznej kobiet i mężczyzn (w prawie, w ro­ dzinie, dostępie do wykształcenia itp.); normy i stereotypy dotyczące ról płciowych oraz autoidentyfikacje kobiet i mężczyzn. Głównym celem badań była analiza relacji płciowych w perspektywie historycznej (monarchia austro-węgierska, pierwsza de­ kada XX wieku) oraz psychologicznej. Szczególnie interesującym fragmentem przy­ czynku jest analiza norm w prawie habsburskim, określających różną pozycję wobec tego prawa kobiet i mężczyzn oraz analiza przemian w tym zakresie. Na uwagę et­ nologów zasługuje także szkic historyczny o odmiennym posłannictwie społecznym kobiet i mężczyzn i stereotypowych wyobrażeniach idealnego mężczyzny i idealnej kobiety. Punktem wyjścia w rozważaniach autorów drugiego rozdziału Identita a jazyk (Slavomir Ondrejovic, Viktor Krupa) jest uznanie tożsamości etnicznej jako tożsa­ mości zbiorowej i języka jako jednego z jej głównych wskaźników. Piszą o języku jako oznace przynależności etnicznej oraz o ważności języka dla tożsamości etnicz­ nej, a refleksje te odnoszą do analizy językowych podstaw kształtowania się narodu słowackiego. Na uwagę zasługuje fragment poświęcony triadzie: język - tożsamość - konflikt, kończący się konkluzjami wzbogacającymi dziedzinę wartą głębszej uwa­ gi: lingwistykę konfliktu (s. 122). W rozważaniach autorów współczesność jawi się jako szczególna mozaika wieloetniczności zbudowanej między innymi na bazie wie­ lojęzyczności, do czego przyczynia się niezwykła mobilność ludzi. Ondrejovic i Kru­ pa pokazują też, jak wśród Słowaków na pograniczu słowacko-austriackim oraz słowacko-węgierskim przebiega proces „przepinania”, przemiany kodów językowych, czyli swoistego transferu z jednego języka do drugiego w zależności od kontekstu społecznego i kulturowego. W wyniku tego procesu rozmywa się etnoidentyfikacyjna funkcja języka, co wydaje się znakiem szczególnym współczesnych procesów etnicznych. Jest to fragment podrozdziału godny szczególnego zainteresowania. Jak każdy rozdział w omawianej pracy, także rozdział trzeci Identita a religiozita, którego autorkami są Tatiana Podolinská i Eva Kovalská, rozpoczyna się od historycznych refleksji na temat kształtowania się różnych tożsamości religijnych rozumianych jako pewne identyfikacje konfesyjne, kościelne, ale także duchowe, niezwiązane z jakąkolwiek religijną strukturą. Interesującym wątkiem jest rozwi­ nięcie tezy, iż poczucie zagrożenia w przeszłości, jak i współcześnie prowadzi do radykalizacji postaw religijnych. Autorki odwołują się do przykładu trzech grup 0 specyficznej tożsamości religijnej, żyjących w poczuciu zagrożenia: sąto słowaccy protestanci, Żydzi i Romowie. Dyskusyjną tezą jest, że grupy te tworzą swój własny świat - świat „na opak”, który ma swoje zasady, a głównymi wartościami są zróż­ nicowanie, wyjątkowość i niepowtarzalność. Tu grupa mniejszościowa, zmarginalizowana jawi się jako grupa większościowa, centralna. Badaczki, opisując trzy takie „mikroświaty”, stawiają pytanie, jaką strategię stosują te grupy („ziarenka piasku w morzu”), żeby przetrwać, i jaką rolę odgrywa w tej strategii religia - w historii 1 współcześnie. Rozdział zawiera interesujące studium nowoczesnej duchowości ży­ dowskiej (słowacka wersja judaizmu kulturowego), której słowaccy Żydzi poszukują we wspólnotach żydowskich, odcinając się od judaizmu jako religii. Autorki zajmują się także „nową” romską, duchową - nie religijną - tożsamością. Przypadek Romów �Recenzje i noty recenzyjne 425 omawiają w kontekście działalności romsko-słowackich ruchów charyzmatycznych. Analiza skomplikowanej pobożności romskiej jest ważnym przyczynkiem do nauko­ wej dyskusji i badań nad współczesnymi romskimi dylematami, z którymi boryka się także państwo słowackie. Badaczki twierdzą, że istnieje „tradycyjna” romska tożsa­ mość duchowa, która przejawia się w swoistej interpretacji i rozumieniu chrześcijań­ skich norm i przykazań - niektóre z nich Romowie respektują, niektórych nie. Zesta­ wienie wskaźników tej romskiej duchowości (s. 187) jest przekonujące i klarownie podsumowujące analizowany wątek. Równie interesujący jest fragment dotyczący współczesnej wielowarstwowej konfesyjności słowackich Romów. Z jednej strony mamy tu do czynienia z duchową drogą jednostki, która poszczególne konfesje po­ strzega jako stopnie własnego rozwoju duchowego, a drugiej strony objawiają się konwersje łańcuchowe, czyli wielowarstwowe, wielokrotne. Romowie wybierają z różnych konfesji te pierwiastki, które uznają za ważne dla siebie. Ten problem autorki ukazują w kontekście tożsamości etnicznej słowackich Romów i wzorów ich życia społecznego. Identita a naród to obszerna, czwarta część recenzowanej książki, w której kluczowym pojęciem jest nacjonalizm, ujmowany przez autorów (Andrej Findor, Gabriela Kilianova, Duśan Kovac, Peter Macho, Tibor Pilcher) jako fenomen euro­ pejski. Rozważania autorów układają się w schemat: powstawanie narodowych toż­ samości w przestrzeni środkowoeuropejskiej, geneza nacjonalizmu i jego warianty, transformacja nacjonalizmu na początku XX wieku i współcześnie. Są to znane w li­ teraturze socjologicznej i politologicznej kwestie, ale przyczynek o rozpadzie państw dwu- lub wielonarodowych na przykładzie Jugosławii i Czechosłowacji zasługuje na wnikliwą lekturę. Przypadek Czechosłowacji jest tu zanalizowany z dystansu i rze­ telnie, na podstawie szerokiego wachlarza źródeł zastanych i wywołanych przez ba­ dania empiryczne. Autorzy pokazują pewne „konieczności dziejowe” - powstanie Czechosłowacji jako szansy dla Słowaków, którzy po rozpadzie monarchii austro-węgierskiej nie mieli warunków i potencjału do wytworzenia własnej państwowości, infrastruktury gospodarczej, politycznej i kulturalno-oświatowej. Nie mieli ponadto tradycji własnej państwowości. Czesi łatwiej niż Słowacy przyjęli tę nietypową cze­ chosłowacką tożsamość, pojmując ją jako rozszerzenie własnej, czeskiej tożsamości narodowej. Słowacka elita polityczna i kulturalna opowiedziała się co prawda za roz­ wiązaniem czechosłowackim, ale w nowych ramach państwowych szybko zaczęła wytwarzać się i umacniać słowacka tożsamość etniczno-kulturowa, głównie na grun­ cie języka i kultury. Natomiast na płaszczyźnie politycznej powstał szczególny twór - „dwunaród” o specyficznym poczuciu narodowym, którego echa słychać do dziś, choć autorzy przyczynku stawiają tezę, iż idea „czechosłowakizmu” nie miała szans na przetrwanie. Ten fragment omawianego rozdziału poleciłabym badaczom współ­ czesnych procesów w Europie Środkowej jako lekturę o szczególnej ważności. Piątą część, Identita a menśina, rozpoczyna porządkujący, interesująco skompo­ nowany wstęp autorstwa Jozefa Tancera, dotyczący etniczności i tożsamości etnicz­ nej rozpatrywanych w kontekście mniejszości narodowych i etnicznych. Fragment ten jest dobrym punktem wyjścia do dalszych analiz, które w przyczynkach pięciu autorów (Ivan Kamenec, Ewa Krekovicova, Ame B. Mann, Elena Mannova, Stefan �426 Rezenzje i noty recenzyjne Śutaj) prowadzą od problemów zmiany świadomości Niemców żyjących na Słowa­ cji od XVIII wieku, przez zagadnienia sytuacji społecznej i tożsamości mniejszości węgierskiej po 1918 roku, do kwestii usilnego poszukiwania tożsamości narodo­ wej, obywatelskiej i religijnej przez ludność żydowską żyjącą na ziemi słowackiej w przeszłości i obecnie. Celem tego obszernego opracowania było zweryfikowanie tezy, iż proces kształtowania się świadomości zbiorowej nie wynika z „psychicznej specyfiki” członków jakiejś grupy narodowościowej czy etnicznej, ale ze społeczno­ -politycznych uwarunkowań. Etniczność była i jest w tym procesie jednym z kodów komunikacyjnych. Autorzy poszczególnych podrozdziałów skupili szczególną uwa­ gę na relacjach - w przeszłości i obecnie - pomiędzy mniejszościami a większościo­ wymi społeczeństwami w przestrzeni środkowoeuropejskiej. Piszą o formowaniu się tożsamości zbiorowych w kontekście rozróżnienia „swoich” i „tych innych”, „tych obcych”. Są to ważne przyczynki do toczącej się wśród badaczy procesów etnicz­ nych debaty nad rclatywnością takich rozróżnień w sytuacji etnicznych i kulturo­ wych pograniczy. Ostatni, szósty rozdział pracy, Identita a konflikt, Juraj Podoba rozpoczyna od stwierdzenia, że w nowoczesnej Europie szeroko pojmowany rozwój jest jej siłą na­ pędową, ale i przekleństwem (s. 499). Przekleństwem dlatego, że rozwój niesie ze sobą i nasila społeczne konflikty. Ich podłożem jest między innymi zderzenie nowo­ czesności z tradycją oraz konieczność adaptowania się jednostek i grup społecznych do coraz to nowych warunków społecznych, kulturowych, a przede wszystkim eko­ nomicznych. Autor opisuje, jak postęp zmieniał struktury europejskich społeczeństw od XIX wieku - ku integracji, ale też dyferencjacji, zróżnicowaniu. Tworzyły się nowe formy zbiorowych tożsamości, a proces ten przynosił różnorodne konflikty. Juraj Podoba uzasadnia w swoim przyczynku tezę, że w Europie Środkowo-Wschod­ niej każda zmiana struktury i stosunków społecznych powodowała i powoduje na­ pięcia prowadzące do konfliktów pomiędzy wielkimi grupami społecznymi, a siłą napędową tych konfliktów są konkurujące ze sobą tożsamości zbiorowe. Podobne zadanie postawili sobie autorzy trzech podrozdziałów (Roman Holec, Juraj Podoba, Marina Zavacka), analizując problematykę relacji pomiędzy powsta­ waniem tożsamości zbiorowych a konfliktami społecznymi w trzech różnych sytua­ cjach historycznych: w dobie tworzenia się nowoczesnej przedsiębiorczości w Braty­ sławie (od XIX wieku, poprzez początki państwa czechosłowackiego, do 1948 roku), na przykładzie przedsiębiorstwa Dynamit Nobel z niemiecko-żydowskim zarządem (konflikt narodowo-ekonomiczny); w czasach umacniania się systemu totalitarnego (konflikt polityczny) oraz w okresie formowania się nowych relacji etnicznych po 1989 roku (konflikt etniczny). Ostatni fragment zasługuje na szczególne zaintereso­ wanie ze względu na jego duże znaczenie dla interpretacji współczesnych procesów etnicznych w nowych realiach środkowoeuropejskich, a przede wszystkim w kontek­ ście dynamizowania się życia społecznego w tym regionie. Te ogólne analizy autor (J. Podoba) odnosi do Słowacji, prezentując strukturę etniczną tego kraju po 1989 roku, wraz z konfliktogennymi procesami etnicznymi. Podsumowując recenzję pracy My a ti druhi v modernej spolocnosti, warto pod­ kreślić, że jest to rozprawa od początku do końca konsekwentnie skomponowana: �Recenzje i noty recenzyjne 427 każdy rozdział, stanowiąc zadatek odrębnej monografii, zawiera analizę problemu - od kwestii definicyjnych (nie powielających tych przedstawionych we wprowa­ dzeniu), poprzez szkice historyczne, najczęściej odwołujące się do realiów Europy Środkowo-Wschodniej, a szczególnie Słowacji, do prezentacji najnowszych stu­ diów i wyników badań jako empirycznej egzemplifikacji omawianych zagadnień i narzędzia weryfikacji hipotez. Dla badaczy współczesnych procesów społecznych, kulturowych, etnicznych i innych w odmienionej po 1989 roku Europie Środkowo­ -Wschodniej jest to studium cenne, a dla zainteresowanych przemianami i tworze­ niem się nowych form tożsamości mieszkańców tego regionu powinno być ono lek­ turą obowiązkową. Halina Rusek Jiri L a n g e r , Lidove stavby v Europę, Praha: Grada Publishing 2010, ss. 320, rys., fot., tab., ISBN: 978-80-247-2072-2. Jurę Langera poznaliśmy jako autora kilku nader poważnych prac poświęconych budownictwu. Wśród nich wymieńmy Evropska muzea v pfirode (2005) oraz na­ pisaną wespół z Heleną Bockovą książkę Dum v Karpatech a pfilehlych oblastech balkanskych (1999) i wespół z Karełem Kucą Dfevene kostely a zvonice v Evrope (2009). Oprócz tego Langer opublikował około 180 innych prac poświęconych głównie budownictwu. Założył i budował muzea wsi orawskiej w Zubercu-Brestove (1967) i wsi liptowskiej w Pribylinie (1971). Ćwierć wieku pracował w największym w Republice Czeskiej skansenie (Valaśske muzeum v prirode) w Rożnowie pod Radhosztem. Należy tu wspomnieć, że w ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach opracował wraz z Heleną Bockovą syntezę budownictwa tego obszaru. Jest głównym redaktorem dwurocznika „Ethnologia Europae Centralis”. Etnologia europejska cierpi na brak opracowań obejmujących cały kontynent. Oczekiwalibyśmy ich z pracowni akademickich, a tu niespodziewanie otrzymaliśmy jedną z nielicznych syntez od pojedynczego badacza. Recenzowana praca jest naj­ nowszą monografiątradycyjnego budownictwa w Europie. Langer gromadził do niej materiały przez dziesiątki lat. W tym celu podróżował po Europie, dokumentując obiekty zarówno in situ, jak i przeniesione już do skansenów. Przedstawia je najpierw od strony form, technik i funkcji, przyglądając się zwłaszcza rozplanowaniu wnętrz. Szczególnie archaiczne budynki kamienne z dachem słomianym lub tak zwanym fałszywym sklepieniem spotyka się jeszcze na Bałkanach, na Półwyspie Apenińskim i Iberyjskim, w Prowansji, a także Szkocji i na niektórych wyspach (Hebrydy, Wy­ spy Owcze). Od tysiącleci (autor odwołuje się też do archeologii) kamień stanowi główny budulec w południowej i zachodniej Europie, a możliwości i ograniczenia tego materiału odbijają się w architekturze, nie tylko wiejskiej. Budowanie domostw �428 Rezenzje i noty recenzyjne częściowo lub w całości schowanych w ziemi, występujące dawniej w wielu okoli­ cach Środkowej i Wschodniej Europy, na Półwyspie Iberyjskim i we Francji, również należy prawie całkowicie do przeszłości. Technika szkieletowa (ramowa) z wypeł­ nieniem szachulcowym oraz budowanie z gliny surowej, a także z wypalanej (cegły) pozwalają na zwiększanie gabarytów budynków. W Środkowej, Północnej i Północ­ no-Wschodniej Europie dominuje budownictwo drewniane i technika zrębowa. Au­ tor poświęca baczną uwagę także szczegółom konstrukcyjnym związanym z dachem i jego kryciem. Wiele uwagi Langer poświęca procesom, które powodowały zmiany. Dowodzi, że we wczesnym średniowieczu innowacje powstające w kręgu śródziemnomorskim docierały dwiema drogami (zachodnią i wschodnią) w głąb Europy. Wśród przyczyn powstawania innowacji wyodrębnia procesy osadnicze, oddziaływanie centrów i rolę administracji lokalnej i państwowej. Zastanawiając się nad genezą form osadniczych i zagród, ukazuje szlaki kulturowe, jak i odrębności osad wiejskich od miast oraz oddziaływanie tych ostatnich na budownictwo wsi. W zakończeniu Langer zwraca uwagę na studia z zakresu antropologii społecznej i kulturowej, historii społecznej i ekologii kulturowej, które umożliwiają zrozumienie genezy europejskiego budownictwa wiejskiego. Zauważa swoiste mikroobszary i ich specyfikę gospodarczą, nierównomiemość rozwoju, która prowadzi do tworzenia się regionów nasyconych innowacjami i trwania tych zapóźnionych kulturowo. Otrzymaliśmy cenną i erudycyjną pracę poświęconą wprawdzie tylko jednemu zagadnieniu, jakim jest budownictwo, ale z oglądem z wielu stron, począwszy od etnologii i archeologii, przez historię, demografię (siei) i parę innych dyscyplin. Zdu­ miewa to u badacza, który całe dorosłe życie poświęcił studiowaniu architektury, pra­ cując w skansenach słowackich i czeskich. Pozostawał niewątpliwie pod wpływem wielkich badaczy, takich jak Vaclav Frolec z Uniwersytetu w Brnie i Josef Vareka z Instytutu Etnologii Czeskiej Akademii Nauk w Pradze, którzy jednak nie zostawi­ li po sobie tak wspaniałego fresku. Wykładowcą uniwersyteckim został dopiero po przejściu na emeryturę, a recenzowana praca jest, jak się zdaje, skierowana w pierw­ szym rzędzie do studentów etnologii. Jestem przekonany, że będą do niej sięgali także wykładowcy uniwersyteccy. Otrzymaliśmy oto pracę, w której można znaleźć zarówno opis, jak i wieloaspektową analizę budownictwa europejskiego. Warto pod­ kreślić, że zamieszczono w niej setki rysunków i fotografii, wielostronicową tabelę zawierającą 227 rysunków całych budynków i ich przekroje ze standaryzowanymi opisami oraz indeks nazw geograficznych. Pewne braki książki wynikają zapewne stąd, iż autorowi dano do dyspozycji ograniczoną liczbę stron. Langer zrezygnował więc ze szczegółowego przedstawie­ nia literatury (bibliografia liczy 114 pozycji), jak i dokładniejszego przeglądu stanu badań. Do pewnych konstatacji innych autorów Langer odnosi się w stosownych miejscach swojej książki. Tradycyjne budownictwo w Europie przyciągało uwagę wielu badaczy i biblio­ grafia tego zagadnienia liczy już wiele tysięcy pozycji. Przypomnę, że jednąz pierw­ szych prób przedstawienia budownictwa europejskiego (z pominięciem obszaru byłego Związku Radzieckiego) podjęli badacze radzieccy, publikując w 1968 roku �Recenzje i noty recenzyjne 429 pracę zbiorową Tipy sei skogo zilisca v stranah zarubeźnoj Evropy. Prawda, że w po­ równaniu z recenzowaną tu pracą rzecz to słaba. W wykazie literatury zabrakło mię­ dzy innymi przestarzałej już pracy Bruno Schiera, Hauslandschaften und Kultur­ bewegungen im östlichen Mitteleuropa (1932), a także kilku świetnych artykułów poświęconych różnym okolicom w krajach romańskich zamieszczonych w „Ham­ burger Studien zu Volkstum und Kultur der Romanen” (np. Haus und Hof in den französischen Zentralpyrenäen z 1937 r., autorstwa H.-J. v. d. Brelie, obejmujący cały tom 25). Jest wreszcie cała seria książek poświęcona tradycyjnej architekturze Francji. Wspominam o tym, gdyż właśnie kraje romańskie są w wykazie literatury słabiej uwzględnione. Z polskiej literatury autor uwzględnił publikacje Jerzego Czaj­ kowskiego i Jana Swięcha, ale pominął Kazimierza Moszyńskiego {Kultura ludowa Słowian) i prace Mariana Pokropka. Autor uwzględnił atlas węgierski i rumuński, w których zamieszczono mapy po­ święcone budownictwu. Brakuje jednak etnograficznych atlasów Polski, Białorusi, Rosji, krajów nadbałtyckich (Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Szwecji), a także Sło­ wacji, Austrii, Szwajcarii i Włoch {Sprach und Sachatlas Italiens Jaberga i Juda), w których znajdujemy wiele dziesiątek map poświęconych różnym aspektom trady­ cyjnego budownictwa. Mimo braku map (najpewniej musiałyby one być „dziurawe”, straszyć czytelnika białymi plamami), metoda etnogeograficzna nie jest autorowi obca. Pewne stwierdzenia zawarte w książce Langera mają charakter ogólny i zainte­ resują badaczy innych problemów. Z perspektywy całego kontynentu jaśniej widać i łatwiej zrozumieć kultury poszczególnych jego obszarów. Zygmunt Kłodnicki U l f B r u n n b a u e r (ed.), Transnational Societies, Transterritorial Politics. Mi­ grations in the (Post-)Yugoslav Region, 19th-21st Century, Südosteuropäische Arbei­ ten 141, München: R. Oldenbourg Verlag 2009, ss. 328, ISBN: 978-3-486-59163-7. Pojęcie transnarodowości (transnationalism), od ukazania się pracy amerykań­ skich antropolożek Lindy Basch, Niny Glick Schiller i Cristiny Szanton Blanc (1994), trwale zakorzeniło się w naukach społecznych i refleksji nad zjawiskiem migracji. O ile wcześniej badaczy interesowała przede wszystkim perspektywa kraju przyjmu­ jącego (analizowano takie zjawiska i pojęcia, jak asymilacja, integracja czy wyko­ rzenienie), o tyle obecnie zauważa się, iż migranci na wielu płaszczyznach funkcjo­ nują więcej niż w jednym kraju jednocześnie i w zasadzie nie można ich przypisać do jednego tylko państwa. Dzięki tanim połączeniom lotniczym oraz powszechnej komunikacji telefonicznej i internetowej, migranci mają możliwość utrzymywania stałych więzi z krewnymi i bliskimi pozostałymi w kraju, a także uczestniczenia jako aktywni obywatele w życiu politycznym swojego państwa pochodzenia. �430 Rezenzje i noty recenzyjne Książka napisana pod redakcją niemieckiego historyka Ulfa Brunnbauera jest owocem interdyscyplinarnej konferencji naukowej, która odbyła się w Berlinie w 2006 roku. Autorzy wystąpień oraz prezentowanych w książce artykułów skupili się na historycznych, antropologicznych i socjologicznych analizach zjawiska transnarodowości w krajach byłej Jugosławii. Jak zauważa Ulf Brunnbauer we wstępie do tomu, termin ten może być stosowany w odniesieniu do różnych typów migracji (zarobkowa versus polityczna czy dobrowolna versus przymusowa), a kraje Półwy­ spu Bałkańskiego można traktować jako swoiste laboratorium, ponieważ od wieków doświadczają one znaczących przemieszczeń ludności. Mimo że wiele już na ten temat napisano1, nadal jest sporo luk do wypełnienia. Autorzy książki skupili się zarówno na perspektywie historycznej, jak i opi­ sie współczesnych zjawisk związanych z migracją. Omówię jedynie kilka tekstów z tomu. Przeglądowy artykuł Ulfa Brunnbauera pokazuje zjawisko migracji w byłej Ju­ gosławii od XIX do XXI wieku. Autor zwraca uwagę na zmieniające się kierunki wędrówki migrantów, wzory migracji zarobkowej (od sezonowej, przez czasową, do stałej), wskazuje również na zmiany w polityce emigracyjnej i rolę państwa w pro­ cesie emigracji, a z drugiej strony - na rolę diaspor w procesie kształtowania się poszczególnych narodów (czy w działaniach nacjonalistycznych po rozpadzie Jugo­ sławii). Zauważa, że XIX-wieczne migracje, nawet te za ocean, charakteryzowały się tymczasowością - migranci wyjeżdżali zwykle na kilka lat, po czym wracali do swoich rodzin, które pozostały w ojczyźnie. Migracje zarobkowe z lat 60. i 70. XX wieku do Niemiec i innych krajów Europy Zachodniej również traktowane były jako czasowe, choć pobyt za granicą niejednokrotnie wydłużał się o kilkanaście bądź na­ wet kilkadziesiąt lat. Dopiero najnowsi migranci wyjeżdżają na stałe, o czym świad­ czy na przykład inwestowanie w kraju osiedlenia12. Trzy artykuły poruszają kwestię polityki emigracyjnej; dwa z nich są historycz­ ne i odnoszą się do migracji z międzywojennej Jugosławii. Z kolei tekst Karoliny Novinséak dotyczy relacji pomiędzy sytuacją polityczną i ideologiczną w socjali­ stycznej Jugosławii a zapotrzebowaniem na pracę w Niemczech. Autorka zajęła się procesami decyzyjnymi w obu krajach, zanim podpisana została (12 października 1968 roku w Belgradzie) umowa o sprowadzeniu pracowników „gościnnych” (gast­ arbeiterów). Jugosławia była jedynym socjalistycznym krajem, którego obywatele przyjechali pracować legalnie do zachodnich Niemiec, mimo że państwa te zerwały stosunki dyplomatyczne po uznaniu przez Jugosławię NRD. Na podstawie przepro­ wadzonych badań archiwalnych, Novinséak dowodzi, że wspólny interes Jugosławii 1 W 2009 roku odbyła się w Ankarze konferencja stowarzyszenia InASEA (International Associa­ tion of Southeast European Anthropologists) na temat migracji w Europie Południowo-Wschodniej; referaty z tej konferencji są przygotowywane do druku w czasopiśmie „Ethnologia Balkánica”. 2 Z moich własnych doświadczeń terenowych wynika jednak, że nawet współczesne - wydawało­ by się, stałe - migracje są postrzegane jako czasowe lub wręcz sezonowe. Macedońscy muzułmanie wyjeżdżający z całymi rodzinami do Włoch „wracają” na miesiąc do swoich krewnych i sąsiadów w Macedonii. W rodzinnej wsi odbywają się najważniejsze uroczystości (zwłaszcza wesela), inwesto­ wane są pieniądze oraz w obrębie jednej lub kilku miejscowości kojarzone są małżeństwa (Bielenin-Lenczowska, w druku). �Recenzje i noty recenzyjne 431 i Niemiec, to jest potrzeba ułatwienia i uregulowania procesu rekrutacji pracowników, pomógł ominąć względy ideologiczne. A skala zjawiska była ogromna: w 1973 roku zarejestrowanych było w Niemczech 535 tys. obywateli Jugosławii, przekazy pienięż­ ne wysyłane przez robotników do rodzin stanowiły znaczące źródło ich dochodu. Interesującą perspektywę badawczą przyjęła Aleksandra Pavićević, która zana­ lizowała zmieniające się tożsamości osób migrujących z Serbii do USA. Obiektem jej zainteresowania stały się zagadnienia związane ze śmiercią, a mianowicie cmen­ tarze, nekrologi i nagrobki, a także zwyczaje pogrzebowe, żałoba czy umieszcza­ ne w gazetach wspomnienia o zmarłych. Autorka zauważa, że śmierć jest nie tylko istotnym wydarzeniem w życiu jednostek i wspólnot, ale staje się także manifestacją tożsamości grupy. W kontekście migracji, zagadnienie śmierci wiąże się z pojęciem „domu”, ponieważ migranci często życzą sobie pochowania w ojczyźnie (ze wzglę­ dów logistycznych i ekonomicznych nieraz nie jest to możliwe). Z drugiej jednak strony, śmierć niejednokrotnie przerywa transnarodowe powiązania. Pavićević zajęła się miejscami pochówków migrantów za granicą - w USA i w Europie Zachodniej, szczególnie we Francji. Jednym z ważniejszych jej spostrzeżeń jest nie tyle to, że istnieją osobne cmentarze czy miejsca na cmentarzach przeznaczone dla Serbów, ile że pewne nekropolie wskazują na wewnętrzny podział grupy (np. w serbskiej części cmentarza Montrose w Chicago chowani sątylko członkowie Zjednoczonego Stowarzyszenia Serbów „Jedinstvo”). Ważnym zjawiskiem jest również budowanie symbolicznych, pustych grobów dla zmarłych za granicą migrantów. Krajem, który najsilniej doświadczył migracji zarobkowej z lat 60. i 70. XX wie­ ku, kiedy państwa Europy Zachodniej, a zwłaszcza Niemcy przyjęły ogromną liczbę (kilka milionów!) pracowników „gościnnych”, była Chorwacja. Tu również powsta­ ło najwięcej analiz tego zjawiska - przeglądu badań na ten temat dokonała w oma­ wianym tomie Dubravka Mlinarić. Z kolei antropolożka Jasna Capo Zmegac zajęła się opisem i analizą transnaro­ dowych rodzin migrantów z Chorwacji i Bośni do Monachium. Wprawdzie autorka nie powołuje się na prace Rhacel Salazar Parreńas (2005 i in.), wydaje się jednak, że obie badaczki mają podobne spostrzeżenia. Capo Zmegac opisała bowiem przykłady rodzin, które zostały rozdzielone przez migrację. Migranci w zamierzeniu wyjeżdżali na krótko, dlatego na przykład zostawiali swoje dzieci pod opieką krewnych w kraju. Dzieci te dorastały, chodziły do szkoły w Chorwacji czy Bośni i osiągały dorosłość w oddaleniu od rodziców bądź jednego z nich, ponieważ ci odkładali powrót do oj­ czyzny na później - często na następne kilka, kilkanaście, kilkadziesiąt lat lub, gdy już zaplanowali wyjazd, przerwała go wojna. Okazuje się jednak, że zarówno dzieci, jak i rodzice podkreślali dobre wzajemne relacje, a także - co jest istotnym spostrze­ żeniem Capo Zmegac - brak stałej obecności ojca jest społecznie akceptowany, o ile wypełnia on swoją rolę żywiciela rodziny. Dyskusję na temat wpływu migracji na rodzinę podjął również Pascal Goeke w tekście dotyczącym migrantów z Bośni do Niemiec. Przedstawia metodę analizy sieci społecznych oraz definicje „sieci społecznej” w naukach społecznych i stwier­ dza, że jest to wtórna forma, wynikająca przede wszystkim z funkcjonalnego zróżni­ cowania społeczeństwa. W kontekście badań nad rodziną, autor zauważa, że można �Rezenzje i noty recenzyjne 432 mówić o transformacji zadrugi - tradycyjnej rodziny rozszerzonej (wielkiej), podzie­ lonej dziś na poszczególne rodziny nuklearne. Pewne elementy dawnej zadrugi po­ zostały, jak na przykład wzajemna pomoc w obrębie większej rodziny (autor podaje przykład zostawiania przez rodziców-migrantów swoich dzieci krewnym pozostałym w kraju pochodzenia). Niemniej, rodzina nie jest już jednostką ekonomiczną, a raczej „miejscem, gdzie powinny rozwijać się miłość i zażyłość” (s. 297), natomiast sieci społeczne opierają się nie tylko, czy nie tyle, na więzach rodzinnych, co na indywi­ dualnych znajomościach i przyjaźniach. Janinę Dahinden, na podstawie badań migrantów Serbów i Albańczyków z Koso­ wa do Szwajcarii, analizuje pojęcia sieci migranckich, transnarodowości i nacjonali­ zmu metodologicznego (methodological nationalism', założenie, że państwo narodo­ we jest naturalną formą społeczno-polityczną we współczesnym świecie), dyskutując ich użyteczność do badań nad migracją (post)jugosłowiańską. Podkreśla, że zjawi­ sko transnarodowości należy wiązać z asymilacją. Paradoksalnie, powiada badacz­ ka, jedynie ci, którzy w kraju przyjmującym osiągają stabilną pozycję ekonomiczną i społeczną, mogą utrzymywać wielopłaszczyznowe więzi z krajem pochodzenia. Zauważa, że ci, którzy nie zarabiają wiele, nie mają możliwości regularnego wysyła­ nia pieniędzy bliskim lub wizyt w kraju pochodzenia. Szczególną uwagę zwraca Da­ hinden na cząstkę „naród” w terminie „transnarodowość”. Twierdzi bowiem, że idee nacjonalistyczne i myślenie w kategoriach państwa narodowego nie tylko wpłynęły na obraz migracji - zarówno emigracji z Jugosławii, jak i imigracji do Szwajcarii, a także na proces asymilacji - ale również na politykę obu państw, opinię publicz­ ną i samoidentyfikację migrantów. Idee te, jak dowodzi autorka, miały dalekosiężne konsekwencje, ponieważ ściśle wiązały się z procesem wykluczenia społecznego. Książka Transnational Societies, Transterritorial Politics. Migrations in the (Post-) Yugoslav Region, 19th-21st Century, choć jest zbiorem tekstów dotyczących kon­ kretnego regionu, przedstawia interesujące spostrzeżenia ważne dla ogólnego zrozu­ mienia zjawisk związanych z przemieszczaniem się ludzi. Pojęcie transnarodowości, mimo że bywa krytykowane za swoją niejednoznaczność i brak definicyjnej precyzji, jest obecnie jednym z kluczowych w kontekście badań migracji. Zaprezentowane w tej pracy opisy i analizy materiału empirycznego można porównywać z danymi z innych terenów, a wnioski mogą stać się inspiracją do dalszych poszukiwań i prze­ myśleń. Polecam tę książkę wszystkim zainteresowanym badaniem migracji oraz za­ stosowaniem pojęcia transnarodowości w naukach humanistycznych i społecznych. Karolina Bielenin-Lenczowska LITERATURA Basch L., Glick Schiller N., Szanton Blanc C. 1994 Nations Unbound: Transnational Projects, Postcolonial Predicaments and Deterritorialized Nation-States, New York: Routledge. �Recenzje i noty recenzyjne 433 Bielenin-Lenczowska K. (w druku) Different Models of Labour Migration in Contemporary Macedonia or What Does Pecalba Mean Now?, „Etimología Balkánica”. Salazar Parreñas R. 2005 Children of Global Migration. Transnational Families and Gendered Woes, Stanford, California: Stanford University Press. Biljana S i k i m i ć, Petko H r i s t o v (eds.), Kurhan in the Balkans, Bel­ grade: Serbian Academy o f Sciences and Arts, Institute for Bałkan Studies 2007, ss. 302, ISBN 978-86-7179-054-3. Praca zbiorowa Kurhan in the Balkans prezentuje problematykę związaną z krwawą ofiarą - zjawiskiem typowym dla wszystkich grup etnicznych na Półwyspie Bałkańskim. Redaktorzy - Biljana Sikimić (Serbska Akademia Nauk i Sztuk) i Petko Hristov (Buł­ garska Akademia Nauk) podkreślają że zbiór stanowi swoistą „konstrukcję akademicką próbę wyraźniejszego zdefiniowania praktyki ofiary zwierzęcej”, gdzie jedynym kryte­ rium wspólnym jest miejsce występowania tego zjawiska - Bałkany (s. 9). Kurban, stanowiący żywotną tradycję we wszystkich społecznościach bałkańskich, to ofiara składana w związku ze świętem religijnym (np. Kurban Bajram), dorocznym (np. dzień św. Jerzego - Georgiovden/Hidrellez/Kakava) oraz w sytuacjach dotyczą­ cych danej jednostki i jej rodziny (kurban dziękczynny za zdrowie, za dziecko, za kupno domu itp.) czy poszczególnych społeczności (np. prośba o deszcz w okresie wiosenno-letnim). Istotą krwawej ofiary jest intencja, w jakiej dokonuje się rytualnego uboju oraz wspólne spożywanie potraw przygotowanych ze zwierzęcia - dzielenie się jedzeniem. Niemniej „na Bałkanach nie ma dziś jednolitego wzoru przeprowadzania kurhanu”, dlatego celem publikacji jest odnalezienie „minimalnego modelu wspólnego kurhanu bałkańskiego” (s. 9-10). Większość autorów koncentruje się na elementach innowacyjnych w rytuale, traktowanych tu jako przejaw konstruowania nowej tożsa­ mości - lokalnej, etnicznej, narodowej (redaktorzy nawiązujądo koncepcji Erica Hobsbawma). Podkreślana jest też społeczna funkcja kurhanu - konsolidacja grupy poprzez rekonstrukcję tradycji bądź konstrukcję nowej tradycji, w postaci odtwarzania starego rytuału w nowej funkcji, i równoczesne oderwanie kurhanu od pierwotnych funkcji religijnych. Redaktorzy pracy mówią tu o swoistej religijności rodzinnej i lokalnej. Tak szeroka koncepcja kurhanu uwzględnia dwa poziomy religijności - oficjalny i ludowy, obecne zarówno w islamie, jak i chrześcijaństwie. Ponadto istnieją trzy często współwystępujące poziomy uczestnictwa w ofierze: indywidualny (we włas­ nej intencji), rodzinny (w intencji rodziny, rodu lub wybranych krewnych) oraz społecznościowy (w intencji mieszkańców wsi, grupy wiekowej) (s. 10). Kurban wy­ konywany jest zawsze w intencji „swoich”, a dedykowany lokalnie uznawanemu świętemu (również przez muzułmanów - przykład islamu ludowego), co przeradza �434 Rezenzje i noty recenzyjne się w swoistą zażyłość, nie tylko ze świętym, ale i między członkami społeczności, znajdującą odbicie w określeniach „nasz święty” (patron cerkwi lub tekke - sanktua­ rium muzułmańskiego), „święty naszej rodziny”, „nasz kościół” (w związku z patro­ nem lokalnej cerkwi) czy „nasza wieś” (s. 10). Kolejny istotny element kurbanu stanowi dzielenie się pokarmem i zasiadanie przy wspólnym stole (bułg. trapeza, tur. sofra - czyli wspólny stół, wspólne spoży­ wanie rytualnego pokarmu; w języku polskim brak odpowiednika tego słowa). Kur­ ban, który zawsze stanowi ważne wydarzenie i w którym krewni, znajomi i sąsiedzi chętnie uczestniczą, powinien być spożyty wspólnie1. Ze względu na to bywa nazy­ wany „modlitwą poprzez posiłek” (s. 10). Problem genezy kurbanu na Bałkanach pozostaje niewyjaśniony. Motyw krwawej ofiary pojawia się nie tylko w Starym Testamencie i w Koranie (ofiara Abrahama/ Ibrahima), ale również w eposie bałkańskim, gdzie dotyczy ludzkiej ofiary - zamu­ rowanej kobiety. Redaktorzy przyjmują zatem, że „nawet jeśli sam termin kurban przybył na Bałkany za pośrednictwem Imperium Osmańskiego, jego praktykowanie jest znacznie starsze niż islam” (s. 11). W recenzji prezentuję trzy spośród piętnastu artykułów zamieszczonych w tomie. W doborze przyjęłam kryterium geograficzne i etniczne, koncentrując się na tekstach dotyczących Bułgarii bądź mówiących o grupach etnicznych, które sama w Bułgarii badam12. Dzięki temu, nie posiadając „wrodzonej” bałkańskiej kompetencji kulturo­ wej, mogę odwołać się do własnych doświadczeń terenowych. Rytualna ofiara z jagnięcia stanowi oś ogólnobałkańskiego święta przypadającego na 6 maja, noszącego nazwę Georgiovden/Hidrellez/Kakava (odpowiednio w języku bułgarskim, tureckim i romani), jednak u Cyganów w Turcji tradycyjny kurban na ich święto Kakava całkowicie zanikł. W artykule pod znamiennym tytułem The Vani­ shed Kurban. Modern Dimension of the Celebration of Kakava/Hidrellez among the Gypsies in Eastern Thrace (Turkey), autorzy - Elena Marushiakova i Veselin Popov - próbują dociec przyczyn tego zjawiska. W latach 2004-2006 prowadzili oni bada­ nia w miastach Kirklareli, Edrine oraz Istambuł, gdzie obserwowali przeobrażenie etnicznego święta cygańskiego w święto o charakterze lokalnym. Niegdyś Kakava (odpowiednio 23 kwietnia i 6 maja według kalendarzy gregoriańskiego i juliańskie­ go) rozpoczynała sezon wędrówek cygańskich. Współcześnie jednak, w czasach gdy większość Cyganów prowadzi osiadły tryb życia, w trzech wspomnianych miastach tureckich święto to funkcjonuje jako trzydniowy festiwal z cygańską nazwą, uznany za lokalną, a więc również turecką tradycję. W ramach festiwalu Romowie świętują zgodnie ze swą własną tradycją, ustawiając przybrane odświętnie stoły wzdłuż lo­ kalnych rzek, pozwalając się fotografować turystom i dziennikarzom. W ten sposób sami stali się atrakcją. W związku z przemianą oblicza tego święta i rolą, jaką pełnią 1 Ważnym elementem rytuału ofiamiczego jest obecność duchownego, który u chrześcijan święci rytu­ alne potrawy, a u muzułmanów wypowiada specjalną modlitwę tuż przed rytualnym ubojem oraz/lub czyta tzw. m e v lid -modlitwę w intencji osoby, dla której składany jest kurban (materiały z badań własnych A.K.). 2 Badania w północno-wschodniej Bułgarii prowadzę od 2007 roku, a od maja 2010 kontynuuję je w ramach projektu badawczego „Bułgarscy chrześcijanie i muzułmanie w sytuacjach międzykulturo­ wych. Kurban - krwawa ofiara we współczesnej Bułgarii”. �Recenzje i noty recenzyjne 435 w nim Romowie i ich tradycja, autorzy mówią o dwóch płaszczyznach świętowa­ nia: „w społeczeństwie”, gdzie Hidrellez/Kakava stanowi święto społeczności lokal­ nej oraz „w społeczności”, czyli w obrębie romskiej grupy etnicznej. Świętowanie „w społeczności” zostało zawarte w ramach świętowania „w społeczeństwie”, zaś odejście od tradycji składania ofiary z jagnięcia wymusiły realia współczesnej Turcji, w których istnieją silne rozbieżności między oficjalnym i ludowym rozumieniem istoty święta Hidrellez. Mimo że na stronie internetowej Ministerstwa Kultury Re­ publiki Turcji „Hidrellez Bayrami przedstawione jest jako niezwykle ważne tureckie święto, którego kluczowy element stanowi ofiara z jagnięcia”, zaś w Stambule i Tracji Wschodniej dominuje potoczne przekonanie, że „Hidrellez jest starym świętem tureckim”, większość mieszkańców tego regionu kategorycznie twierdzi, że nie skła­ da się z tej okazji ofiary; tę składa się jedynie na Kurhan Bajram, „za zdrowie” czy przy okazji budowy domu (s. 48). Skoro w potocznej świadomości społeczeństwa tureckiego utrzymuje się przekonanie, że nie można robić kurhanu na Hidrellez, Ro­ mowie zrezygnowali z tego elementu własnej tradycji, próbując dopasować się do obyczajów otaczającej ich większości tureckiej. „Składając w ofierze swą tradycję ofiamiczną”, zyskali nobilitację własnej grupy poprzez przekształcenie jej święta et­ nicznego w święto całej społeczności lokalnej (s. 48). W artykule Margarity Karamihovej, Kurhan Sacrificial Offeringfor GoodHealth at a „Strange” Place, znajdujemy opis dwóch kurhanów muzułmańskich, zaobser­ wowanych w muzułmańskim sanktuarium Osman Boba Tekke oraz prawosławnym - Krastova Góra w Rodopach (południowa Bułgaria). Autorka kwalifikuje je jako ofiary „za zdrowie” (adak kurhan), które składa się w podziękowaniu za ozdrowienie lub wybawienie z opresji. Pierwszy z nich, sprawowany przez Cyganów-muzułmanów deklarujących się jako Turcy, był faktycznie kurhanem dziękczynnym za... nowy mikrobus3, który w ramach rytuału został starannie wymazany krwią ofiarnego zwierzęcia4 (s. 236). Drugi kurhan złożony został przez rodzinę Bułgarów-muzułmanów w sanktuarium chrześcijańskim, w połączeniu z wykonaniem rytuałów chrześ­ cijańskich przez muzułmańskie kobiety (modlitwa przed prawosławną ikoną i uczy­ nienie znaku krzyża w cerkwi) (s. 238-239). Konstatacje autorki dotyczą możliwych kierunków dalszego przenikania się tradycji etnicznych nurtów islamu oraz islamu i chrześcijaństwa, a także komercjalizacji ruchu pątniczego w Bułgarii (s. 241-242). Artykuł The New „ Old” Kurhan. A Case Study, Petko Hristova i Tsvetany Manovej, podejmuje zagadnienie tworzenia tożsamości lokalnej na bazie rekonstrukcji (i konstrukcji) rytuału ofiamiczego po upadku komunizmu. Jedną z ilustracji tego procesu stanowi kurhan „nad brzegiem jeziora” (wieś Popovo, rejon miasta Pemik w Zachodniej Bułgarii). Został on zainicjowany w latach 60. ubiegłego wieku przez samozwańczy komitet, składający się z potomków rolniczej ludności wysiedlonej przymusowo w latach 50. do miasta ze wsi, która częściowo znalazła się pod wodą. 3 W moim przekonaniu kurban ten stanowi kontaminację a d a k k u rh a n u z tzw. kurhanem za dom - oba występują u Turków, Bułgarów-muzułmanów (zwanych Pomakami) i Cyganów-muzułmanów zwanych Cyganami tureckimi. Zachowały się też w niektórych rejonach u prawosławnych Bułgarów. 4 Przy okazji autorka prezentuje różnice w rytuale i wynikające z tego wzajemne animozje pomię­ dzy opiekunem tekke - szyitą a Cyganami tureckimi. �Rezenzje i noty recenzyjne 436 Ich domy uległy zniszczeniu, miejscową cerkiew wysadzono w powietrze, zaś ocalałe od zatopienia tereny włączono do zamkniętego obszaru, należącego do nadleśnictwa. Po roku 1990 i upadku instytucji zarządzających terenem, na którym znajdowały się szczątki wsi, zorganizowano pierwszy kurhan. Obrano dzień święta Matki Boskiej (15 sierpnia, bułg. Golyama Bogorodica) - patronki zniszczonej cerkwi. Tym samym kurhan przeobraził się w „tradycyjny” sbor - kurhan społecznościowy z udziałem dawnych mieszkańców wsi i ich potomków, którzy zjeżdżają na to święto często z odległych miejsc. Ofiarę składa się na dawnym głównym placu, święci w ruinach cerkwi i dzieli między obecne rodziny, z których każda spożywa ją w ruinach swego dawnego domu (s. 214-219). Autorzy konstatują, że poprzez zainicjowanie kurhanu oraz kontynuowanie go przez następne lata podczas święta Matki Boskiej, ludność lokalna demonstruje, a zarazem potwierdza swą„ideologię pochodzeniową” (s. 229). Obserwowane i opisane w artykule zjawiska dow odzą- zdaniem autorów - żywotno­ ści rytuału krwawej ofiary na Bałkanach i gwarantująjej kontynuację w przyszłości. Praca Kurhan in the Balkans nie daje ostatecznych odpowiedzi, rysując raczej sze­ rokie spektrum zagadnień związanych z kurhanem, które wymagają dalszego badania. Na tym też polega ogromna wartość tej publikacji - pierwszej, która podejmuje proble­ matykę kurhanu w kontekście zmiany kulturowej i społecznej. Jedynym mankamentem publikacji jest bardzo skromny materiał ilustracyjny. Jednak przynajmniej dwa aspekty pracy Kurhan in the Balkans czynią ją w moim przekonaniu szczególnie interesującą dla polskiego odbiorcy. Po pierwsze, wyjątkowy jest sam temat, czyli kurhan - krwa­ wa ofiara, która pozostaje wciąż słabo opisana w polskiej literaturze specjalistycznej. Po drugie, autorzy prezentowanych prac, sami przynależąc do tradycji bałkańskiej, wyczuleni są na napotykane w terenie innowacje w zakresie kurhanu, co owocuje dogłębnym rozpoznaniem opisywanych przez nich zjawisk. O wyjątkowości wszyst­ kich tekstów przesądza teren, z jakiego pochodzą omawiane materiały, a właściwie wielość „terenów” i związane z nimi bałkańskie lokalności. Od siebie dodam wreszcie, że wspólnota tradycji kurhanu u muzułmanów i chrześcijan, w swoich wielu lokalnych wariantach, pozwala uczynić z krwawej ofiary pretekst do badań nad zjawiskami mię­ dzykulturowymi i międzyetnicznymi. Uważam, że pora porzucić wyeksploatowane już w badaniach na Bałkanach kategorie konfliktu i tożsamości etnicznej. Kurhan i religij­ ność lokalna stanowią w tym zakresie ciekawą alternatywę. Anna Maria Kijewska LITERATURA Kijewska A., Kuźma I. (w druku) Święto Kurban-Bajram w Bułgarii - o etnicznych odmianach świętowania. Refleksje etnologiczne z badań terenowych, „Etnografia Polska”. Strączek T. 2005 Zabić aby żyć, w: L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska (red.), Regiony, granice, rubieże, Warszawa: Wydawnictwo DiG S.J., Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, s. 193-204. �Recenzje i noty recenzyjne 437 Zowczak M. 2005 Apokryficzne interpretacje kurhanujako ofiary chrześcijańskiej, w: L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska (red.), Regiony, granice, rubieże, Warsza­ wa: Wydawnictwo DiG, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, s. 205-224. Łukasz S m y r s k i , Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, War­ szawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG 2008, ss. 216, fot., ISBN: 978-83-7181-560-7. Książka Łukasza Smyrskiego powstała na podstawie badań prowadzonych na te­ renie Syberii. Dotyczy zatem obszaru od dawna ważnego dla Polaków. Choć odległy geograficznie i przerażający jako miejsce zesłań i łagrów, jest jednocześnie bliski i w jakimś stopniu zrozumiały, bo pozostawał w czasie zaborów w ramach tego sa­ mego państwa, co część ziem polskich i dostarczał tysiącom Polaków możliwości pracy, w tym naukowej, i informacji, między innymi o ludach pozaeuropejskich, przekazywanych od XVII wieku. Był także poddany podobnym mechanizmom prze­ kształceń społeczno-kulturowych, jakie dotknęły Polskę w okresie jej włączenia do tak zwanego obozu państw socjalistycznych po II wojnie światowej. Wbrew podtytułowi, książka nie jest monografią narodów południowej Syberii, nie pretenduje do objęcia całości problematyki, nie dotyczy zresztą wszystkich lu­ dów tego terenu. Zajmuje się „tytularnymi” narodami trzech republik Federacji Ro­ syjskiej: Ałtaju, Tuwy i Chakasji oraz zamieszkałymi na ich terenie innymi, mniej licznymi ludami językowo tureckimi, pozostawiając na uboczu ludy mongolskie i ich ziemie. Jest książką przeznaczoną dla szerokiego grona czytelników: „opowiada” (por. s. 10) głównie, a nie referuje, ma kolorową, interesująco skomponowaną okładkę i w konwencji literatury pięknej sformułowany tytuł całości i niektórych rozdziałów, ilustrowana jest znakomitymi fotografiami autora w tekście i na wkładkach. Nie tra­ ci jednakże walorów naukowych: dostarcza dobrze udokumentowanych materiałów z badań terenowych, przedstawia przyjęte założenia, zapoznaje ze stanem wiedzy w ramach poszczególnych zagadnień, definiuje terminy, zaopatrzona jest w obszerną bibliografię i słownik wyrazów z języków miejscowych i rosyjskiego. Autor koncentruje się, do czego nawiązuje pierwsza część tytułu - Ajdyn zna­ czy księżyc, na obszarach kultury, w których ważną rolę odgrywają symbole. Są to: etniczność, święta narodowe, obrzędy noworoczne, więzi rodowe, a także historia i mity historyczne oraz mity ekologiczne i kosmologiczne, istotne dla współczesnej tożsamości rdzennych mieszkańców badanych terenów. To właśnie poznanie sposo­ bów poszukiwania i budowania tożsamości narodowej przez tych mieszkańców jest głównym celem pracy, bowiem autor słusznie uznał, że na zetnizowanych obsza­ rach postradzieckich ogniskują się one głównie wokół spraw etniczno-narodowych �438 Rezenzje i noty recenzyjne i związanych z nimi, podnoszonych do rangi symboli, wybranych elementów miej­ scowych tradycji. We „Wprowadzeniu” istotne są przedstawione tam założenia przyjęte przez ba­ dacza. Nie zamierzał on traktować Syberii jako rezerwuaru archaicznych światopo­ glądów i praktyk wierzeniowych. Pragnął dotrzeć do nowych form kulturowych tam powstających w wyniku przeobrażeń, zintensyfikowanych po roku 1991, takich jak przekształcenia własnościowe, reformy rynkowe, upowszechnienie nowoczesnych technik komunikowania, przewartościowania własnej historii i - dodajmy - wsku­ tek umożliwiających je zmian ustrojowych w Federacji Rosyjskiej. Przykładem jest choćby szamanizm, nazwany przez autora „miejskim” (s. 10). Badacz deklaruje ostrożność wobec modeli usiłujących przedstawiać procesy kulturowe w południo­ wej Syberii, w tym kształtowania się tożsamości narodowej tutejszych narodów tu­ bylczych, jako podlegające jednolitym zasadom, powielającym wzory europejskie. Pragnie poszerzyć zakres dotychczasowych badań, nie ograniczać się do zreduko­ wanego modelu badań nad etnicznością, objąć nimi „intencje i konkretne zachowa­ nia osób bezpośrednio zaangażowanych w lokalne wydarzenia i strategie działania” (s. 11). Chce poznać sposób rozumienia i posługiwania się przez członków miejsco­ wych społeczności takimi pojęciami, ważnymi w procesach etniczno-narodowych, jak „tożsamość”, „tradycja” i „naród”. Pierwszy rozdział pracy omawia teorie etniczności i narodu w antropologii zachod­ niej i etnografii/etnologii radzieckiej i rosyjskiej. Autor sygnalizuje w nim między in­ nymi trudności związane z wieloznacznością rosyjskiego słowa naród, wyjaśnianego „według słownika Dalju” (s. 26), którym okazał się W.I. Dal’ (Dahl), autor „Słowni­ ka z objaśnieniami żywego języka wielkoruskiego” z lat 1863-1866. Kolejny rozdział przedstawia sytuacj ę prawną narodów nierosyj skich po roku 1991, po którym nastąpiło poszerzenie autonomii republik federacyjnych i intensyfikacja zjawiska tak zwanego „odrodzenia narodowego”. Wskazuje na zmiany w polityce narodowościowej w skali Federacji Rosyjskiej i ścieranie się dwóch koncepcji, jednej głoszącej potrzebę utrzy­ mania i wzmocnienia terytorialnych autonomii etnonarodowych oraz drugiej, zmierza­ jącej do likwidacji terytoriów etnonarodowych o charakterze jednostek polityczno-ad­ ministracyjnych i zastąpienia ich autonomiami kulturalnymi. „Odrodzenie narodowe” autor ukazuj e zarówno z punktu widzenia interpretatorów zewnętrznych, traktuj ących je jako reakcję społeczeństw nierosyjskich na politykę państwa radzieckiego, jak i uczest­ ników tych przemian, uznających je za dążenie do przywrócenia tym społecznościom podmiotowości, a tym samym godności (s. 39,40). Trzeci rozdział, także o charakterze wstępnym, zawiera ogólne informacje o omawianych republikach i wskazuje narożni­ ce między nimi, ważne dla przebiegu procesów etnicznych, takie jak położenie geogra­ ficzne, historia, struktura etniczna i stan gospodarki. Istotne w nim jest ukazanie me­ chanizmów integracyjnych i dezintegracyjnych wewnątrz społeczności miejscowych, wywołanych podziałami etnicznymi i regionalnymi, różnicami językowymi i innymi kulturowymi, stopniem modernizacji i odmiennością sytuac ji prawnej. Znamienne jest również to, że procesy etniczne z reguły dokonują się w ramach pozostawionych przez Związek Radziecki granic jednostek etn iczno-terytoria 1nych i nie prowadzą do żądań rewizji ich przebiegu. �Recenzje i noty recenzyjne 439 Następne trzy rozdziały stanowią rdzeń pracy. Przedstawiają i analizują bowiem trzy wybrane dziedziny kultury i życia społecznego: święta narodowe, obrzędy no­ woroczne i więzi rodowe, w oparciu o materiały z długotrwałych badań, prowadzo­ nych w latach 1993-2000 w ścisłym kontakcie z wybranymi osobami, rodzinami i społecznościami lokalnymi. To one umożliwiły realizację i przedstawienie ważnego celu pracy, j akim było poznanie systemów wartości uj awnianych w działaniach reali­ zowanych zarówno przez instytucje publiczne, j ak i rodziny, zawsze jednak związane z wyborami grup i jednostek, i na ich podstawie wypowiadanie sądów o procesie ksztahowania się zbiorowej tożsamości narodowej. Święta narodowe: El-Oin w Ałtaju, Naadym w Tuwie i Tun Pajram w Chakasji, choć o współczesnych scenariuszach, zostały zaakceptowane przez rdzennych mieszkańców republik. Łączą treści polityczne i religijne z rekreacyjnymi. Stanowią istotne narzędzia umacniania wspólnot narodowych w tych republikach. Autor, na podstawie bezpośredniej obserwacji tych świąt, stwierdził, że mimo różnic w sposo­ bie ich organizowania i atmosferze, które tworzą, przyczyniają się one do populary­ zacji i utrwalenia znaczenia tradycyjnej kultury w takich jej dziedzinach, jak stroje narodowe, muzyka i poezja, mieszkanie - jurty z ich wyposażeniem, pożywienie i gry sportowe, przekształcając je w ważne narodowe symbole. Przenikanie się sfery wierzeniowej z etniczną Łukasz Smyrski omówił na pod­ stawie obrzędu nowego roku, liczonego według kalendarza księżycowego. Skoncen­ trował się na święcie, w którym uczestniczył, a mianowicie Czagaa bajram w Ałtaju, związanym z oddawaniem czci Gospodarzowi Ałtaju i innym duchom - gospoda­ rzom miejsc. Autor sądzi, że również dawniej nie było ono obchodzone we wszyst­ kich regionach obecnej republiki Ałtaj, lecz tylko w tych spośród nich, w których silne były wpływy buddyzmu. Obrzędy nie miały ściśle ujednoliconego scenariusza, w jednych miejscach przetrwały okres komunizmu, sprawowane w ukryciu, w in­ nych zostały zaniechane i obecnie się do nich powraca. Obserwował je w rodzinach we wsi Kókórii, do których był zapraszany. Dostrzegł ich różnorodność; niezwykle interesujące są opisy obrzędu, uzupełnione przedstawieniem odczuć badacza. Z jego oczekiwaniami czegoś niezwykłego kontrastowały zachowania z pozoru zwyczajne, mające jednakże głęboki sens symboliczny (s. 106). Uczestniczył także w tejże wsi w obrzędzie noworocznym obchodzonym w szkole i społeczności kołchozowej. Jako uroczystość państwowa, święto to stało się ważnym czynnikiem identyfikacji narodo­ wej. Sprawowane w szkole należy do tak zwanej pedagogiki etnicznej, obchodzone w kołchozie i w rodzinach integruje społeczności lokalne oraz rodzinno-sąsiedzkie, nie tracąc jednakże wymiaru religijnego. Ród i stosunki rodowe, od dawna pasjonuj ące antropologów, to ostatnia dziedzina kultury, którą autor uczynił przedmiotem swoich poszukiwań przejawów przekształ­ ceń i umacniania się etniczności. Przedstawił historię kształtowania się i funkcjono­ wania rodów w południowej Syberii i stwierdził nieco odmienne rozumienie tego terminu w trzech badanych republikach. Omówił różnorodne czynniki oddziałujące na charakter rodu. Były to między innymi czynniki społeczno-gospodarcze, politycz­ ne i administracyjne, które powodowały zmiany w jego funkcjach, a nawet powstanie tak specyficznych form rodu, jak rody „terytorialne” w Tuwie i rody „administracyj­ �440 Rezenzje i noty recenzyjne ne”, utworzone w wyniku działań administracji carskiej. Wskazał na miejsce przyna­ leżności rodowej wśród innych sposobów identyfikowania się, którymi sąu Ałtajczyków także przynależność do grupy terytorialno-etnicznej i narodu. Jest przekonany, że znajomość rodu i zasad pokrewieństwa nie była w Akaju przeżytkiem i miała wspar­ cie w codziennych praktykach i doświadczeniu. Obok tego jednak wiedza o rodach była upowszechniana, szczególnie po roku 1991, w szkołach i w mediach. Zarówno w Ałtaju, jak i Tuwie, a także Chakasji toczyły się dyskusj e, w jaki sposób wykorzy­ stać tradycje rodowe w działaniach politycznych, społecznych oraz gospodarczych. Miały być remedium na wiele trudności, które pojawiły się w okresie transforma­ cji. Również w tym rozdziale autor ujawnił się jako utalentowany badacz terenowy, potrafiący uczestniczyć w ważnych wydarzeniach i interesująco je opisać. Były to „zebrania rodowe”, mające wybrać przedstawicieli rodów do tworzonej struktury samorządowej w Ałtaju, i święta rodów w postaci zjazdów rodowych w Chakasji. Mimo dystansu geograficznego i kulturowego przypominały zjazdy rodzin w Polsce, znane mi z autopsji i internetowych stron rodzin, wskazując na inną jeszcze niż uwa­ runkowania lokalne przyczynę umacniania stosunków rodzinnych, jaką jest potrze­ ba bliskości, wspólna wszystkim społeczeństwom zagrożonym alienacją. Związek odtwarzanej i adaptowanej do współczesnych warunków rodowości z etnicznością autor dostrzega w nadaniu rodom charakteru instytucji narodowej. Stwierdza: „rody stały się bardziej wyrazistymi symbolami narodowymi niż sposobami klasyfikowa­ nia ludzi” (s. 169). Nie odnotował, bo jest to oczywiste, że stanowią również element życia społecznego odróżniającego narody miejscowe od Rosjan i innych mieszkań­ ców tego terenu bez tradycji rodowych, dostarczający członkom struktur rodowych kapitału społecznego pomocnego także w życiu codziennym. Dwa ostatnie rozdziały zostały poświęcone działaniom mającym na celu bu­ dowanie i umacnianie narodów. Autor skoncentrował się na dwóch spośród nich, a mianowicie tak zwanej historii wynalezionej oraz nadawaniu etniczności wymiaru kosmicznego. Celem historii „wynalezionej” jest takie przedstawienie przeszłości, które unieważnia paternalistyczną wersję historii kolonizatorów i uzasadnia podmio­ towość narodów rdzennych. Ten rodzaj historii uprawiany jest, rzecz jasna, nie tyl­ ko przez uczonych narodów syberyjskich, ale szerzej, także w postradzieckiej Azji Środkowej i na Kaukazie. W republikach południowej Syberii są to między inny­ mi rozważania etnogenetyczne, związane z poszukiwaniem przodków, za których uważani są Scytowie, Hunowie, Mongołowie, a także Kirgizi Jenisejscy. Trafne jest stwierdzenie autora, że badacze przeszłości rdzennych narodów tych republik jako niesprzeczną traktują relację między mitem a historią (s. 178). Historia wynaleziona służy także wyposażeniu miejscowych narodów i modeli ich światopoglądów etnicz­ nych w szczególne cechy, łączące sprawy tego świata z wszechświatem. Należy do nich przekonanie o związkach gór Ałtaju i ludzi tam żyjących z kosmicznymi polami energetycznymi. Wsparciem dla tego rodzaju poglądów było zainteresowanie nauki, badającej anomalie magnetyczne na Ałtaju, twórczość artystyczna, choćby Mikołaja Rericha, przyjazdy bioenergoterapeutów, członków sekt i innych poszukiwaczy ezoteryki. Mity kosmologiczne i ekologiczne, kompilowane z elementów wiedzy tra­ dycyjnej i współczesnej wiedzy przyrodniczej i psychologicznej, pomagają w two- �Recenzje i noty recenzyjne 441 rżeniu obrazu miejscowych narodów jako wyposażonych w szczególne cechy, jak to określił autor, „etniczności kosmicznej”. W przedstawianiu charakteru budowanej wśród narodów Syberii południowej etniczności autor nie eksponuje sytuacji konfliktowych z przedstawicielami grup et­ nicznych pochodzenia europejskiego. Nie zapomina, oczywiście, o antyrosyjskich wystąpieniach w Tuwie w roku 1990 i indywidualnych manifestacjach niechęci, których doświadczył również on sam, brany za Rosjanina. Nie poddał się jednakże tak silnemu, w naszym polskim myśleniu o sprawach etnicznych, przekonaniu o ko­ niecznie konfrontacyjnym i konfliktowym charakterze stosunków etnicznych. Próba umacniania etniczności i budowania narodów nie na podstawie konfliktu z ludnością pochodzenia europejskiego ma zapewne w republikach południowej Syberii uzasad­ nienie pragmatyczne i należy do strategii miejscowych elit etnicznych. Wydaje się jednakże mieć także oparcie i znajdować odbiór wśród szerokich grup ludzi w ich codziennych działaniach. Może mieć ponadto związek z poszukiwaniami przez ludy tureckie genealogii nie tylko azjatyckiej, ale również euroazjatyckiej. Znana jest przecież, przyjmowana przez Ałtajczyków, o czym informuje autor (s. 71), a także Kazachów, którymi się zajmowałem, koncepcja pochodzenia od indoeuropejskich Scytów. Interesująca analiza dyskursu postkolonialnego, dostrzeżonego w pracach miejscowych uczonych, tak istotna dla stosunków interetnicznych, osłabiona została, moim zdaniem, arbitralnym stwierdzeniem: „Trudno nazwać Syberię «dawną ko­ lonią» - je s t nią cały czas” (s. 173). Z tej perspektywy nie jest łatwo obserwować proces zmian i właściwie ocenić wysiłki mające na celu usunięcie lub choćby zmini­ malizowanie skutków kolonializmu. Otrzymaliśmy wartościową książkę dobrze informującą, w sposób daleki od sche­ matyzmu, o zjawiskach zarówno mentalnych, jak i w zakresie praktyk społecznych dotyczących etniczności i narodu, a szerzej przekształceń kulturowych na pozaeuro­ pejskich obszarach Federacji Rosyjskiej. Jej zalety są związane z umiejętnościami jej autora nawiązania kontaktów z rozmówcami, dotarcia do ważnych materiałów terenowych i krytycznej konfrontacji uogólnień zaczerpniętych z literatury z danymi z badań, posługiwania się różnymi rodzajami źródeł oraz przyjęcia perspektywy hi­ storycznej. Książka stanowi wynik wieloletnich prac terenowych i dobrze prezentuje autora, ale jednocześnie nosi cechy ukształtowane w trakcie od dawna prowadzonych badań na obszarach dawnego Związku Radzieckiego przez etnologów ze środowiska warszawskiego. Została napisana dobrym językiem i starannie wydana. Jest ważna dla etnologii i innych dyscyplin społecznych, a zarazem dostępna dla szerszego gro­ na czytelników. Zbigniew Jasiewicz �442 Rezenzje i noty recenzyjne Dagnosław D e m s k i, Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i pasterzy, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 57(58), Warszawa: Instytut Archeolo­ gii i Etnologii PAN 2007, ss. 340, il., mapy, tab., ISBN: 83-89499-46-2. Dagnosław Demski jest badaczem o szerokich zainteresowaniach, tak w ujęciu geograficznym, jak i tematycznym. Prowadził prace na terenie Indii, głównie za­ chodnich, poczynając od lat 80., ale także na pograniczach etniczno-kulturowych dawnej Rzeczpospolitej na Białorusi, Litwie, Łotwie i Ukrainie oraz ostatnio na Wę­ grzech. Obejmował nimi zagadnienia symboliki w mitach i obrzędach, wybrane kwe­ stie struktury społecznej i religijności oraz sprawy tożsamości etnicznej i etnicznych stereotypów. Łącznikiem było zainteresowanie pograniczami etniczno-wyznaniowymi oraz relacjami między ludźmi, zróżnicowanymi społecznie, religijnie i etnicznie, obserwowanymi zarówno w ich manifestacjach zbiorowych, jak i indywidualnych. Rozwinięciem niektórych z tych kierunków badań jest recenzowana książka, napisa­ na na podstawie materiałów z badań na pograniczu hinduizmu i islamu na terenach granicznych Indii i Pakistanu, skoncentrowana na relacjach między dwoma różnią­ cymi się pozycją społeczną, a co za tym idzie innymi elementami kultury, grupami radżputów i rabari. Wartość książki, wśród innych polskich prac dotyczących Indii, wynika z tego, że napisana została na podstawie materiałów z wieloletnich własnych badań terenowych oraz ukazuje kulturę jednego z regionów na tle całości tego wiel­ kiego państwa i obszaru hinduizmu. Zakres i główne cele tej książki, będącej rozprawą habilitacyjną, dobrze charak­ teryzuje jej tytuł: Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i paste­ rzy. Kultura i społeczeństwo Indii są zróżnicowane, dowodzi autor i koncentruje się na jednym z obszarów tego państwa-subkontynentu, jakim jest krąg kultury radżpuckiej. Krąg ten ukształtowała w północnych i zachodnich Indiach warstwa radż­ putów, pochodzenia koczowniczego, wyłoniona w VII-VIII wieku jako zbiorowość wojowników walczących z islamem, przekształcona później w warstwę władców państw i właścicieli ziemi. To właśnie oddziaływanie kultury radżputów na kulturę grup ludności od nich zależnych i utrzymywane przez warstwę dominującą stosunki społeczne doprowadziły do powstania specyficznej kultury. Drugim biegunem w krę­ gu kultury radżpuckiej czyni autor - dla celów analizy - rabari, do niedawna niepiś­ miennych i koczowniczych pasterzy, poprzez osiedlenie i gospodarkę powiązanych z właścicielami ziemi, patronami radżputami, którzy włączyli ich do systemu kasto­ wego. Autor wyodrębnia ten krąg, wskazując na jego odmienność, tak w porównaniu z innymi terenami Indii, jak i ze względu na wewnętrzną specyfikę, polegającą na charakterystycznych relacjach społecznych, wyrażanych również w symbolice. Do specyfiki tej należy nie tylko pozostawanie radżputów i rabari w ramach tradycyj­ nych systemów zależności i współdziałania - jadżmana i jego regionalnej odmiany ter tansli, zawężonej, bo obejmującej jedynie patrona i jego zaufaną służbę, ale rów­ nież bliskość kulturowa, wynikająca między innymi z obecności rabari w mitach radżpuckich oraz przejmowaniu przez pasterzy wzorów radżpuckich. Stosunki między obydwiema grupami i ich następstwa kulturowe, podstawowy przedmiot zainteresowań autora, badane były na dwóch poziomach. Pierwszym �Recenzje i noty recenzyjne 443 z nich była konieczna kwerenda źródeł zastanych, obejmująca wszystkie dostępne publikacje, głównie historyczne i antropologiczne, dotyczące radżputów i rabari w miejscach ich występowania. Drugim natomiast, szczególnie cennym, były własne badania terenowe, prowadzone w Gudżaracie i Radżastanie oraz w Sindzie w Paki­ stanie, skoncentrowane jednak w dystrykcie Kaczh, obecnie najbardziej na zachód wysuniętym regionie stanu Gudżarat, w czasie wielomiesięcznych pobytów w latach 1989, 1992, 1994 i 1998. Wybór Kaczhu jako miejsca badań i skupienie uwagi na tutejszej grupie rabami-kaczhi, wynikały z poszukiwania „najbardziej tradycyjnych społeczności” (s. 12) i dążenia do zarejestrowania zanikających wzorów kulturo­ wych. Badacz programowo nie zwraca uwagi na teraźniejszość, pomija na przy­ kład uroczystości obchodzone przez rabari, zaliczane do „współczesnych” (s. 243). Współczesność jednak pojawia się w pracy, z korzyściądla niej, w postaci informacji 0 datach końcowych niektórych form władzy i własności, na przykład władzy książę­ cej w roku 1947 i majątków feudalnych w roku 1958. Dostrzegana jest również, choć często tylko w przypisach, jako prowadząca do niej zmiana: powodujące ją czynniki oraz jej efekty, między innymi przekształcenia obrzędów oraz odchodzenie w obrzę­ dowości rabari od wzorów dawnych patronów-radżputów spowodowane postępują­ cą hinduizacją, zajmowanie miejsca przez radżputów w grupie współczesnych woj­ skowych oraz opanowanie przez rabari zawodu kierowców ciężarówek. Nie zawsze jasny jest rozdział przeszłości od teraźniejszości. Wyraziste i zrozumiałe są w tym kontekście opisy obserwowanych przez badacza obrzędów, między innymi nocnego święta Bhad Mata (s. 190), mniej zrozumiałe natomiast rekonstruowane opisy obrzę­ dów, posługujące się źródłami różnego rodzaju i proweniencji, na przykład obrzędu dassara (s. 176 i n.). Potwierdzenia tezy o kręgu kultury radżpuckiej jako całości, co prawda względnej, badacz poszukuje omawiając w kolejnych rozdziałach (usytuowanych po „Wstępie” 1 po, również o wstępnym charakterze, rozdziale I: „Przedmiot i metoda”) pocho­ dzenie i wizerunek własny radżputów i pasterzy rabari, symbolikę w kręgu tradycji radżpuckiej, obrzędy obu grup, sposoby postrzegania przez nie przestrzeni i katego­ ryzację czasu. Rozdział II, „Radżpuci i pasterze. Relacje między częścią a całością”, przynosi próbę opisu „hinduizmu” - kultury indyjskiej zarówno w perspektywie „bramińskiej”, wewnętrznej, jak i „kolonialnej”, zewnętrznej. Własną propozycją autora jest ponadto ukazanie tej kultury z punktu widzenia jednostki należącej do różnych warstw lub części społeczeństwa indyjskiego (s. 38). Szczegółowo przed­ stawia kategorie i przestrzenie stratyfikacji społeczno-kulturowej, oddzielne miejsce przeznaczając na charakterystykę terenu badań, określonego przezeń jako należący do „zachodniej Siaktipury” o zróżnicowanym pochodzeniu ludów tam zamieszka­ łych, ważnej roli radżputów, dominacji tradycyjnej formy hinduizmu, zwanej siaktyzmem i występowaniu synkretycznych kultów hinduistyczno-islamskich. Kulty te, obejmujące cześć oddawaną grobowcom pirów - świętych sufickich i działalność tychże pirów, oraz będący między innymi ich wynikiem brak możliwości konse­ kwentnego stosowania tu niektórych reguł hinduizmu, pozwalają mówić o tym tere­ nie jako pograniczu wyznaniowym. Rozdział III, „Radżput i pasterz - pochodzenie i wizerunek własny”, koncentruje się na genezie i obrazach własnych badanych grup �444 Rezenzje i noty recenzyjne oraz ich wzajemnych relacjach odczytywanych w mitach pochodzeniowych. W ko­ lejnych rozdziałach, IV: „Symbolika w kręgu tradycji radżpuckiej” oraz V: „Obrzędy i rytuały”, zostały omówione źródła i istota symboli występujących na tym terenie oraz główne święta i typy działań rytualnych. Specyfikę obu badanych grup z nieco innej perspektywy analizuje autor w rozdziale VI: „Przestrzeń i czas”, przedstawiając sposoby postrzegania przestrzeni, w tym ksztahowania miejsc świętych oraz katego­ ryzacji czasu. W rozdziale VII, ostatnim, powraca do wypowiedzianej już poprzednio konkluzji, że dla kręgu tradycji radżpuckiej, podobnie jak dla innych tradycyjnych społeczności, podstawowym czynnikiem tworzącym wspólnotę było współistnienie na tym samym terytorium (s. 255). W rozbudowanych tabelach, ulubionym narzę­ dziu syntezy i komunikowania się z czytelnikiem, autor przedstawia poziomy iden­ tyfikacji społecznej oraz podstawowe wartości i odpowiadające im symbole i mity obu grup. Buduje modele dharmy, rozumianej jako kwintesencja kultury i sposób widzenia świata przez radżputów i rabari (s. 262). Uzupełnia je zaprezentowaniem sposobów postrzegania świata przez inne grupy społeczne, określając je mianem „pozaradżpuckich kontekstów hinduizmu” (s. 287 i n.). Praca jest wyposażona w ob­ szerną bibliografię, ryciny, a wśród nich mapy, tabele, słownik, indeks osób, rzeczo­ wy oraz nazw geograficznych, a ponadto w interesujące zdjęcia wykonane w trakcie badań terenowych. Autor zgromadził obszerny i bardzo interesujący materiał, który interpretuje, po­ sługując się przyjętymi przez siebie założeniami. Najsilniejszym wśród nich wydaje się teza o decydującym wpływie struktury społecznej oraz doświadczeń wynikają­ cych ze sposobu życia i współżycia społecznego na postrzeganie świata. Inna doty­ czy przyjęcia możliwości rozpoznawania relacji miedzy grupami ludzi na podstawie analizy symboliki występującej w mitach, obrzędach, systemach pokrewieństwa oraz w sposobach recepcji przestrzeni i czasu. Podzielam przekonanie autora o ważnej roli symboli w tworzeniu i utrzymywaniu więzi społecznych. Natomiast nie wydaje mi się konieczne przyjmowanie koncepcji kultury jako konsensusu, stanowiącego podstawy konstruowania elementów symbolicznych wyłącznie wspierających system. Tworzo­ ne są również symbole system osłabiające. Z moich dawnych badań w północnym Afganistanie nad endogamiczną, kastopodobną grupą Haydariha, żyjącą w ramach systemu zbliżonego do jadżmana, w którym dominującą rolę pełnili Kipczacy, takim symbolem wyrażającym protest przeciwko podporządkowaniu była księga z genea­ logią Haydariha, jakoby zabrana i ukryta przez Kipczaków. Nie zgadzam się także z arbitralnie wypowiedzianym, w duchu adaptacyjnej teorii kultury, twierdzeniem: „Cechą wszystkich społeczności jest dążenie do przetrwania i korzystania z takich metod, które najbardziej ułatwiają realizację tego zadania w określonym środowisku społecznym i geograficznym” (s. 86). Badacz korzysta z wielu inspiracji teoretycz­ nych, odna jdywanych w myśli antropologicznej, szczególnie bliskie są mu te, które wskazująna społeczne źródła kultury (tu Emil Durkheim) oraz postrzegają, podobnie jak autor omawianej książki, zjawiska kulturowe jako konstrukcje symboliczne, a za­ razem jako złożony zbiór relacji społecznych (m.in. Victor Turner i Sherry B. Ortner). Kieruje się jednak przede wszystkim założeniami znajdującymi potwierdzenie w ze­ branych przez niego materiałach z badań terenowych, informujących o związku mię­ �Recenzje i noty recenzyjne 445 dzy pozycją społeczną a kulturą reprezentowaną przez symbole. Pragnie postrzegać i interpretować symbole i tworzone przez nie konfiguracje kulturowe, na co wskazuje tytuł książki - „oczami radżputów i pasterzy”, wykorzystując wytwory i dokumenty ich kultury, między innymi mity, wierzenia religijne, scenariusze obrzędów, systemy pokrewieństwa oraz opinie żyjących nimi i w nich ludzi. Postulat patrzenia na kulturę badanych społeczności oczami ich członków, ważny jako założenie mogące mieć wpływ na charakter badań, jest metaforą i nie daje się w pełni zrealizować. Szczególną cechą pracy jest wielość przyjętych w niej poziomów analizy. Punktem wyjścia było porównanie kultury radżputów i rabari w dziedzinach nasyconych sym­ boliką, takich jak wizerunek własny, obrzędy, recepcja przestrzeni i czasu, potrzebne dla wskazania kręgu kultury radżpuckiej tworzącego swego rodzaju wspólnotę kul­ turową, mimo wyraźnych odrębności w postrzeganiu kultury przez dwie tworzące ten krąg grupy. Krąg kultury radżpuckiej autor porównuje z kolei z pozaradżpuckim obszarem i kontekstem hinduizmu. W analizie materiałów wykracza poza dwie bada­ ne przez siebie grupy, omawiając znaczenie dla całości kultury hinduistycznej norm i światopoglądów (dharm) innych kast i grup spoza systemu kastowego, takich jak bramini, kupcy, grupy plemienne i muzułmanie. Rejestruje i charakteryzuje formy synkretyzmu hinduistyczno-muzułmańskiego, badane na pogranicznych obszarach Indii i Pakistanu, między innymi kult pirów muzułmańskich i cześć oddawaną ich grobom przez hinduistów. Interesująco omawia instytucje feudalnych i kastowych stosunków zależności, takich jak wspomniane już jadżmana i ter tansli. Próbą zsyntetyzowania tych zróżnicowanych sposobów analizy i podstawą dla wniosków są liczne i instruktywne tablice. Obejmują one zarówno zagadnienia szczegółowe (np. tablica 9. „Tematy i motywy mitów pochodzeniowych radżputów i rabari” lub tablica 14. „Męscy bogowie radżputów i rabari”), jak i te najbardziej ogólne (np. tablica 27. „Główne nurty kulturowe hinduizmu”). Brakuje jednak spisu tabel i rycin, a przy niektórych z nich podania źródeł. Badacz odznacza się nie tylko szerokością zainteresowań, lecz dysponuje ponad­ to dobrze przygotowanym warsztatem badawczym. Tradycyjnym metodom badań terenowych towarzyszyły wywiady z przedstawicielami miejscowej administracji i nauczycielami, a materiały z badań terenowych uzupełnione zostały przez źródła archiwalne. Do umiejętności badawczych należała znajomość języka hindi, nie uwal­ niająca jednak autora od konieczności korzystania z pomocy tłumaczy z języków lo­ kalnych. Badacz był zainteresowany pogłębioną interpretacją zdobytych materiałów, i w tym celu posługiwał się założeniami teoretycznymi odnalezionymi w literaturze i sprawdzanymi w trakcie własnych badań. Jego praca, miejscami niełatwa w lektu­ rze w związku z bogactwem materiałów i wielością wątków analizy, jest ważnym i nowatorskim studium z zakresu tradycyjnych stosunków społecznych i ich związ­ ków z wybranymi dziedzinami kultury w północno-zachodnich stanach Indii, wyjąt­ kowym w piśmiennictwie polskim. Zbigniew Jasiewicz �446 Rezenzje i noty recenzyjne Maciej Z ą b e k , Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa: Wydawnictwo DiG 2007, ss. 482, ISBN: 83-7181-461-5. Mamy przed sobą książkę, która dotyka problemu nader ważnego i współczes­ nego, jakim są relacje polsko-afrykańskie oraz kształtowanie postaw wobec Afryki i Afrykanów. Praca wyszła spod pióra antropologa kulturowego, toteż można się po niej spodziewać nie tylko zdemaskowania powszechnie funkcjonujących na ten te­ mat uproszczeń, ale także refleksji nad tym, jak dochodzi do powstania określonych stereotypów i wyobrażeń na temat Innego. Maciej Ząbek jest afrykanistąi zajmuje się zagadnieniami z zakresu antropologii polityki, a od 1995 roku kwestiami uchodźców i imigrantów afrykańskich w Polsce. Czytelnicy wielokrotnie mieli okazję zapoznać się z publikacjami tego badacza. Do najbardziej znanych jego prac należą: Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytu­ acji zagrożenia ekologicznego (1998) oraz najnowsza: Uchodźcy w Polsce - próba spojrzenia antropologicznego (Ząbek, Łodziński 2008). Recenzowana książka to rozprawa habilitacyjna, której celem jest „odpowiedzenie na pytanie, jakie są i z cze­ go wynikają postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów” (s. 13). Próbę odpowiedzi autor zawarł w czterech obszernych częściach pracy. W pierwszej z nich, zatytułowanej „Relacje polsko-afrykańskie w kontekście hi­ storycznym i europejskim”, przedstawiono zmiany, jakie zaszły w postrzeganiu Afryki przez Polaków na przestrzeni wieków. Maciej Ząbek sytuuje te rodzime postawy w ra­ mach ogólnoeuropejskiej wizji „Czarnego Lądu”. Uważa bowiem, że „współczesne obrazy Afryki i Afrykanów wydają się w dużym stopniu przejętą kalką wizji zachod­ nioeuropejskich” (s. 23). Proponuje zatem „wędrówkę po historii”, w której ukazuje kolejne etapy kontaktów polsko-afrykańskich, rozpoczynając od wspomnień pierw­ szych polskich podróżników mających ambicje badawcze oraz Afrykanów w Polsce, a kończąc na turystyce i emigracji zarobkowej. Opierając się na różnego rodzaju ma­ teriałach, omawia relacje między Białymi a Czarnymi, dociekając źródeł określonych postaw. Pokazuje też, jak od XIX wieku do chwili obecnej obrazy „Obcych”, widoczne w polsko-afrykańskich stosunkach, ulegały zmianom, z drugiej jednak strony - okazały się trwałym elementem polskiej mentalności, obecnym do dzisiaj. W części następnej - „Postawy poznawcze wobec Afrykanów” - autor wprowadza czytelnika w zawiłości definicyjne związane z pojęciem „stereotypów”, czyli przede wszystkim znaków, „którymi - znacząc - «Innych» - przekazujemy na ich temat podsta­ wowe informacje” (s. 92). Mamy tu więc do czynienia z refleksją która w miarę analizy, już nie wyłącznie tekstów, ale również wywiadów, udowadnia, że stereotypy składają się na procesy kulturowe. Te ostatnie autor interpretuje, powołując się na Clifforda Geertza, według którego „nie tyle odbywająsię [one - M.Ch.] w głowie, ile (...) służą do nadania naszemu doświadczeniu znaczenia” (s. 216). Chcąc dotrzeć do motywów nietolerancji wobec Afrykanów, Maciej Ząbek przywołuj e wyobrażenia na temat kanibalizmu, brudu, chorób czy lenistwa Czarnych oraz poddaje analizie egzoetnonimy. Kolejna część pracy - „Postawy Polaków a ich zachowania wobec Afrykanów na przełomie XX i XXI wieku” - mówi o predyspozycjach do określonych zachowań �Recenzje i noty recenzyjne 447 wobec Afrykanów. Autor sugeruje, że „nie zawsze wynikają one z deklarowanych poglądów i wyznawanych stereotypów” (s. 17), zaznaczając wyraźnie, że postawy te są często ambiwalentne. Badacz omawia tu problem tak zwanego poczucia misji wobec Afryki, stawia pod znakiem zapytania sens działalności organizacji humani­ tarnych, pisze o stosunku Polaków do czarnych sportowców, a także porusza kwestie dowcipów na temat Obcych. Część ostatnia - „Konteksty czasu, przestrzeni i sytuacji” - w największej mie­ rze czerpie z zebranych materiałów empirycznych. Autor koncentruje się w niej na obecnej sytuacji Afrykanów. Omawia kwestie akulturacji imigrantów, asymilacji, marginalizacji, zwracając uwagę głównie na „konteksty sytuacyjne, w jakich uczest­ niczą jednostki i grupy” (s. 334), na przykład w domach studenckich i ośrodkach dla uchodźców. Oceniając Białych i Czarnych... warto zaznaczyć, że książki tej nie można skon­ frontować z innymi publikacjami tego rodzaju, gdyż jest to pierwsze w Polsce opra­ cowanie, które stanowi tak kompletne omówienie podstaw relacji polsko-afrykańskich. Praca ta, pod wieloma względami nowatorska, sytuuje się w kontekście ogólnie pojętego dyskursu naukowego na temat Afryki uprawianego w Polsce. Na tym tle wyraźnie uwidacznia się oryginalność refleksji zaproponowanej przez Ząbka. Otóż polskie publikacje zajmujące się tematyką afrykańską i pretendujące do miana prac antropologicznych, często nie spełniają podstawowych założeń metodologicznych tej nauki. Prezentowane w nich treści nie były bowiem konfrontowane z autorskimi badaniami empirycznymi. Prace polskich badaczy często skupiają się wyłącznie na analizie nieaktualnych już tekstów (i tematów). Nie bierze się pod uwagę propozycji metodologicznych uznanych na świecie antropologów-afrykanistów, choćby takich, jak John i Jean Comaroff (Comaroff, Comaroff 2003; 2005). Ich styl pracy, polega­ jący przede wszystkim na długim współuczestniczeniu w życiu badanych, pozwala nie tylko na zgromadzenie bogatej faktografii, ale także na dostarczeniu argumentów służących budowaniu teorii. Chociaż tematyka książki Ząbka znacznie odbiega od zakresu prac wspomnianych badaczy, to stanowi pierwszy krok do tego, by wpro­ wadzić w polskiej afrykanistyce poziom analizy wykraczający znacznie poza odarte z kontekstu kulturowego informacje. Maciej Ząbek dołożył zatem starań, by zgroma­ dzona przez niego wiedza miała rzetelne podstawy źródłowe. Swój ą analizę oparł na dwóch kategoriach materiałów. Pierwszą tworzą źródła wy­ wołane, czyli wywiady i rozmowy przeprowadzone w Polsce, wśród Polaków i Afry­ kanów. Dobór polskich rozmówców miał charakter przypadkowy, natomiast w przy­ padku Afrykanów, grupę badanych tworzyli najczęściej znajomi autora, „a następnie przyjaciele znajomych” (s. 18). Byli to również uchodźcy przebywający w ośrodkach i pracujący na Stadionie Dziesięciolecia. Drugą kategorię stanowią źródła i opraco­ wania zastane. Różnorodność materiałów, które uwzględnił autor, zasługuje więc na uznanie. Mimo staranności metodologicznej nie ustrzegł się on jednak nieścisłości. Przypomnijmy, że celem, jaki postawił przed sobą Maciej Ząbek, była „próba całościowego spojrzenia na relacje między Polakami a przybywającymi do Polski Afrykanami, nie tyle z perspektywy historycznej czy politologicznej, ile z punktu wi­ dzenia szeroko pojmowanych, uwarunkowanych kulturowo, postaw Polaków wobec �Rezenzje i noty recenzyjne 448 Afrykanów” (s. 5). Tak zakreślony cel praca ta zasadniczo wypełnia. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że badacz powołuje się jedynie na narracje na temat zacho­ wań Białych i Czarnych względem siebie, zawarte w tekstach, uzupełniając je o ana­ lizę deklaracji wyrażanych przez rozmówców podczas przeprowadzanych przez nie­ go i studentów wywiadów. W tym kontekście niejasne wydaje się, co badacz uważa za „predyspozycje” do zachowań pojmowane jako „aspekt behawioralny” i jeden z elementów postaw. Czy przez ów aspekt behawioralny rozumie on tylko i wyłącz­ nie deklaracje, czy też inne zachowania? Jeśli przyjąć, że jedno i drugie, to w pracy zdecydowanie brakuje analizy kontekstów zachowań werbalnych, do których dotrzeć można jedynie na drodze obserwacji uczestniczącej. Wywiady stanowią tylko jeden ze sposobów gromadzenia wiedzy o tym, jak Inni postrzegają świat. Recenzowaną pracę uważam zatem za dobry punkt wyjścia, aby sprawdzić w empirii, jak wyglą­ dają deklarowane postawy w praktyce życia codziennego. Pytanie, na ile możliwa jest obserwacja uczestnicząca, w tym przypadku pozostawiam otwarte, a moje uwagi mają charakter polemiczny. Służyły one jedynie wskazaniu na nieco inny sposób pojmowania tego, co może warunkować ludzkie zachowania. Zagadnienie warunkowania postaw to trudny wątek, poza którym mamy do czy­ nienia w tej pracy przede wszystkim z bogactwem faktów przedstawionych w określo­ nym i przemyślanym porządku. Patrząc na Białych i Czarnych... w kontekście analizy postaw Polaków wobec Afrykanów można powiedzieć, że książka ta daje możliwość bardzo szerokiego i zarazem pogłębionego spojrzenia na ten problem. Praca Macieja Ząbka przedstawia pewne utarte wyobrażenia o życiu w „innej” kulturze i, co najważ­ niejsze, każe uznać odmienność owego Innego. Warto podkreślić, że sprawia to nie przez skoncentrowanie się na zwalczaniu uprzedzeń, a jedynie przez pokazanie uwa­ runkowanych kulturowo, społecznie i uwikłanych historycznie źródeł stereotypów. Podsumowując - uważam, że jest to pozycja godna uwagi zarówno ze względu na tematykę, jak i sposób opracowania materiałów. Jest ważna nie tylko dla antropo­ logów, ale dla wszystkich, którzy zainteresowani są problematyką relacji międzykul­ turowych, migracji i stereotypów. Magdalena Chułek LITERATURA Comaroff J., Comaroff J. L. 2003 Reflections on Liberalism, Policulturalism, and ID-ology: Citizenship and Difference in South Africa, „Social Identities” 9: 4, s. 445-473. 2005 The Colonization of Consciousness in South Africa, „Economy and Society” 18: 3, s. 267-296. Ząbek M. 1998 Arabowie z Dar Hamid: społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa: Wydawnictwo Dialog. Ząbek M., Łodziński S. 2008 Uchodźcy w Polsce: próba spojrzenia antropologicznego, Warszawa: Ofi­ cyna Wydawnicza ASPRA-JR. �Recenzje i noty recenzyjne 449 Jacek S c h m i d t , Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Poznań: Wydawnictwo NEWS-Witold Nowak 2009, tab., rys., ISBN: 978-83-928480-0-4. W dotychczasowej działalności badawczej Jacka Schmidta wątkiem wiodącym były problemy tożsamości. W ich obrębie mieszczą się takie tematy, jak stereotypy, zbiorowe autoreprezentacje, wyobrażenia Innego oraz identyfikacja etniczna i naro­ dowa. Sposób ujmowania tych zagadnień w jego wydaniu zmienia się i mam wraże­ nie, że systematycznie ewoluuje od podejść „zobiektywizowanych”, rekonstruowa­ nych na podstawie ankiet i odpowiedzi na pytania kwestionariusza respondentów, zwanych też informatorami, po coraz bardziej „subiektywne”, to znaczy oparte na własnych wypowiedziach rozmówców czy interlokutorów. To ważny proces, od­ zwierciedlający także zmiany zachodzące we współczesnej antropologii światowej, którego świadectwem w biografii naukowej tego autora jest książka Nowe tożsamo­ ści w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, traktująca o zjawiskach migracji we współczesnej Europie. W samej strukturze dzieła w oczy rzuca się jego klarowność. Jacek Schmidt roz­ poczyna książkę od przedstawienia metod i przedmiotu pracy. W kwestii metod, po­ dobnie jak i w wielu innych, wyraża się konkretnie i jasno. Rozproszony charakter grupy badanej i możliwość odbywali ia j cdyn ic wielokrotnie powtarzanych, acz nie długoterminowych (w terminologii angielskiej intermittent) sesji terenowych, wy­ kluczyły jednorazowe, a przy tym wielomiesięczne badania uprawiane przez kla­ sycznych antropologów społecznych, zalecane ongiś przez Bronisława K. Malinow­ skiego, zaś dziś przez Chrisa Hanna. Autor posługuje się całą gamą narzędzi znanych etnografom, a które socjologowie nazywają „miękkimi”. Są to między innymi takie metody podstawowe, jak wspólne przebywanie z interlokutorami w ich naturalnych, rodzinnych środowiskach, umożliwiające prowadzenie obserwacji uczestniczącej, czy wywiady: swobodny, autobiograficzny narracyjny i grupowy. Ponadto wykorzy­ stane zostały źródła biograficzne (zdjęcia, listy, zapisane wspominki). Swoisty eklek­ tyzm metod badawczych i sposobów pozyskiwania danych daje w sumie podsta­ wę materiałową do formułowania hipotez, ich interpretacji i wyciągania wniosków, zwłaszcza że Schmidt ucieka się, w niezwykle profesjonalny sposób, do triangulacji danych (wzajemnego odnoszenia do siebie „faktów” pochodzących z różnorakich źródeł i sprawdzania ich wiarygodności za pomocą wielu metod „naraz”). Istnieją szczególne powody, dla których założenia metodyczne wyłożone są z taką skrupulatnością. Z jednej strony, zgodnie z zaleceniami najbardziej współ­ czesnej antropologii, Jacek Schmidt chce uczynić swą pracę transparentną, pokazać, jak zdobywał materiały. Ze strony drugiej, przekonująco wykazać, że zastosowanie metod „miękkich” pozwala: 1. zebrać materiał niemożliwy do uzyskania metoda­ mi bardziej „twardymi”, 2. wydobyć kategorie stosowane przez samych badanych, 3. odsłonić niuansowe i wręcz intymne obszary autoidentyfikacji, 4. zachować przy tym rygory naukowe uzyskiwania i interpretacji danych. Brak tak zwanej reprezen­ tatywności, będący obsesją ortodoksyjnych wyznawców metod kwantytatywnych, �450 Rezenzje i noty recenzyjne jest tu świadomie zakładany. Zastosowanie metod jakościowych daje obraz, który - moim zdaniem - wnosi więcej do naszej wiedzy o zagadnieniach tożsamości emi­ grantów z Polski do Niemiec niż tony „twardych faktów” wykreowanych metodami ilościowymi. Wspomniana triangulacja danych daje przy tym możliwość wpisania subiektywnych narracji w makronarracje, czyli sytuowania tych pierwszych w kon­ tekście szerszych tendencji dających się zaobserwować w kulturze i społeczeństwie. Metoda narracyjna rzeczywiście wydaje się najbardziej stosowna do przepro­ wadzenia badań mających zrealizować tak zarysowane cele i spełniać jednocześnie wymogi naukowości. Narracja okazuje się zarazem samorefleksją na temat życia, przebytej „trajektorii tożsamościowej”, autorskim opisem sytuacji, w jakiej ktoś się znajduje, zwłaszcza jeśli chodzi zarazem o percepcję samego siebie, poniekąd „od środka”, jak i o „jaźń odzwierciedloną”, czyli o to, jak ktoś myśli, iż inni go po­ strzegają. Oznacza ona także znaczne zminimalizowanie prekoncepcji badacza, na­ rzucanych z góry własnych kategorii myślowych, wtłaczania poglądów rozmówców w ustalone ramki pojęciowe. W miejsce tego oddaje się głos „podmiotom”. Bada­ nie podmiotowe zakłada uzgadnianie sensów wypowiedzi w trakcie rozmowy, co w jakiejś mierze czyni „badanych” współautorami całego przedsięwzięcia. Przygoda etnograficzna w terenie staje się przy tym zaczynem do przeprowadzenia autoetnografii, refleksji badacza na temat ewolucji jego postrzegania zjawiska w miarę pro­ wadzenia studiów oraz tego, jak jego obecność wpływała na zachowania oraz sposób artykułowania i werbalizowania problemu przez rozmówców. Osobną kompleksowo przedstawioną kwestię stanowi tożsamość i wiążąca się z niąrefleksyjność człowieka jako przedmiot badań w naukach społecznych. W tym momencie Jacek Schmidt jawi się jako kompetentny znawca teorii socjologicznych, filozoficznych i antropologicznych. Roland Barthes, Paul Ricouer, Erwing Goffman, Anthony Giddens, Manuel Castells, Robert J. Lifton, Johnatan Friedman, Herman Basinger i James Clifford to tylko niektóre nazwiska badaczy, których wybrane idee odnośnie do narracji, autorefleksji i tożsamości pojawiają się w rozprawie. Dobór teorii nie jest w żadnej mierze przypadkowy - albo służą one wyłożeniu własne­ go rozumienia zagadnień przez autora, albo też dodatkowo znajdują zastosowanie w późniejszych empirycznych bądź interpretacyjnych warstwach książki. Łącznie konceptualizacja ta stanowi także legitymizację perspektywy narracyjnej przyjętej w pracy. Pokazuje, że choć tożsamość rozumieć można jako coś danego i statycznego (i tak ją najłatwiej badać metodami kwantytatywnymi), to jednak Schmidtowi zde­ cydowanie bliższa jest perspektywa traktująca ją jako zmienną w czasie i zależną od kontekstu. Tożsamość jest niezwykle ulotną delikatną m aterią czymś wyrażanym za pomocą ledwie uchwytnych znaków i gestów. Zawarte w znanej książce Jamesa Clifforda (2000) obszerne studium na temat „kłopotów z tożsamością” Indian Mashpee z Massachusetts, pozornie dalekich od spraw trapiących „późnych wysiedleńców” w Niemczech, stanowi ilustrację i inspirację dla takiego podejścia badawczego. Opowiedzenie się za „rozumiejącym”, uwzględniającym „współczynnik humani­ styczny” pojmowaniem tożsamości Spataussiedlerów uzasadnia także ich status j ako imigrantów. Migracja, zależne od konkretnego przypadku, zmieniające się w czasie postrzeganie kraju pochodzenia i nowego otoczenia, to sytuacja sprzyjająca „płyn­ �Recenzje i noty recenzyjne 451 ności” tożsamości. Stosowanie w tym momencie kategorii klasycznych dla studiów nad migracjami, w rodzaju „adaptacja”, „akulturacja”, „asymilacja” lub „konflikt kulturowy” przeczyłoby w zasadzie dostrzeganej „enigmatyczności” i wielostronno­ ści tożsamości przesiedlających się. Przede wszystkim jednak pociągałoby za sobą reifikację przedmiotu badań, to znaczy usankcjonowanie schematu mówiącego o ist­ nieniu dwóch konkretnych kultur (kraju pochodzenia i kraju przyjmującego) i na­ stępnie wątpliwego ważenia arbitralnie wyznaczonych kulturowych wskaźników po­ zwalających na określenie stopnia wtopienia się w nowe środowisko bądź charakteru identyfikacji etnicznej. Kondycja ponowoczesna wymaga nowych pojęć, takich jak transkulturowość i tożsamość transkulturowa, transnarodowość, nomadyzm kulturo­ wy, czy wreszcie jakże istotnego odróżnienia „tożsamości” od „poczucia tożsamo­ ści”. Wszystkie te pojęcia Schmidt przedstawia nie po to, by wykazać się erudycją, lecz by zarysować współczesną „sytuację migracyjną” późnych wysiedleńców (i nie tylko ich) oraz by użyć tych kategorii w prowadzonej analizie. Temat migracji z Polski do Niemiec pojawia się w wielu pracach socjologicz­ nych, demograficznych, historycznych i, last but not least, antropologicznych. Jacek Schmidt zna i omawia te najbardziej znaczące, w szczególności jeśli chodzi o piś­ miennictwo polskie. Wykorzystuje swą wiedzę do zarysowania kontekstu i osob­ liwości owego, trwającego przez wszystkie lata powojenne, procesu przesiedlania się. Splata przy tym dane statystyczne i wyniki badań innych autorów z własnymi ustaleniami dla określenia motywów skłaniających do migracji i strategii adaptacyj­ nych imigrantów. Kombinacja tych przekazów daje nam niezwykły, przedstawiony w sposób i wypunktowany, i systematyczny (lecz nie schematyczny), a jednocześ­ nie możliwie pełny ich obraz, odnoszący się zwłaszcza do lat 1989-1999. Podobna uwaga odnosi się do wiążącej się z migracją sytuacji prawnej i politycznej, która współokreśla natężenie procesów przesiedleńczych i powody ich zaistnienia. Mno­ gość podawanych przyczyn wyjazdu oraz opisów sposobu przystosowania się do no­ wego społeczeństwa sprawia, iż niełatwa jest ich typologizacja. Autor książki radzi sobie z tym problemem bardzo dobrze i, na przykład, przedstawiona kategoryzacja postaw migrantów („neofici”, „frustraci” i „realiści”) budzi zaufanie, tym bardziej, że potwierdzają ją przytaczane narracje. Wzbudzę pewnie zdziwienie samego zain­ teresowanego, lecz sposób jego analizy przypomina mi postawę strukturalisty ana­ lizującego mity, które - jakby nie było - są też narracjami, a tym samym tekstami kultury. Z potoku wypowiedzi, różnych wersji mitu/opowieści migracyjnej, wyławia on główne wątki (epizody), które następnie zestawia i sumuje, by w ten sposób uzy­ skać kompletną, a zarazem barwną „opowieść o migracji”. Analogiczna metoda zastosowana jest w rozdziałach całkowicie „empirycznych”, opartych na narracjach ludzi wyselekcjonowanych spośród wielu rozmówców. Każda z tych narracji jest ilustracją „typowego przypadku” odnoszącego się albo do wymia­ rów „europejskości”, albo „tożsamości etnicznej”. W każdym wypadku mamy do czy­ nienia z analizą postaw i strategii zachowania interlokutorów. Jacek Schmidt przyta­ cza obszerne fragmenty wypowiedzi, komentuje je, klasyfikuje i zestawia. Porównuje także z konkluzjami innych autorów, na przykład Antoniny Kłoskowskiej. Posługując się zebranymi materiałami i używając ich jako argumentów potwierdza, podważa lub �452 Rezenzje i noty recenzyjne obala owe dotychczasowe stwierdzenia. Odwołuje się w swych interpretacjach do po­ jęć wprowadzonych w pierwszych rozdziałach pracy Z tych „miękkich” materiałów wyłania się solidny i wyraźny obraz tożsamości europejskich jako wyzwania europej­ skiego, formy kosmopolityzmu czy ucieczki od etniczności; równie wiarygodny obraz uzyskujemy, kiedy czytamy o przypadkach tożsamości „etnicznej”: inkluzywnej bądź ekskluzywnej regionalnej, monokulturowej i kontekstualnej (dwukulturowej). W książce mamy do czynienia z niezwykle umiejętnym połączeniem wielu na pozór wykluczających się elementów: „miękkich” metod antropologii i subiektywnych danych z obiektywnością konstatacji uogólniających i konkretnością konkluzji; epizodyczności i niepowtarzalności wypowiedzi rozmówców z szerszym kontekstem społecznym i kul­ turowym; oddania głosu „informatorom” z wpisaniem ich wypowiedzi w makronarrację historyczną podejścia subiektywnego z obiektywnym; wreszcie, szczegółu etnograficz­ nego z syntetycznymi stwierdzeniami, które z tejże etnografii wprost wypływają To zai­ ste antropologia w najlepszym i nowoczesnym tego słowa znaczeniu. Oczywiście, nie ma dzieł idealnych. Po pierwsze, gdyby pozwalały na to warun­ ki, na przykład byłaby możliwość wspomnianych na wstępie badań bardziej długo­ terminowych, to poza wynurzeniami tożsamościowymi chętnie widziałbym więcej materiału dotyczącego „praktykowania tożsamości”. Wprawdzie Jacek Schmidt, jak pisze, obserwował swych rozmówców w ich kontekście rodzinnym, lecz jest to ma­ teriał tylko incydentalnie ilustrujący autoidentyfikacje. To, co ludzie robią a to, co m ówią przedstawia sobą często różne światy i dopiero „w praniu” okazuje się, jak się rzeczy mają w życiu codziennym. Wszelako pretensja to bardzo postulatywna, albowiem stwarzane przez polski system akademicki warunki prowadzenia badań w dużej mierze określały dobór metod i rodzaj zebranego materiału. Po drugie, przy całym uwrażliwieniu na kwestie reifikacji kultury, autor ciągle posługuje się kategorią „dwukulturowości”, tak jakby owe kultury kiedykolwiek sta­ nowiły odrębne całości. Dziś dominuje inny pogląd. Wiemy, że każde zastosowanie terminu bądź etykietowanie jest automatycznie i nieuchronnie urzeczowieniem płyn­ nej rzeczywistości, w szczególności w materii tak delikatnej, jak świadomość, lecz nie sposób jej uniknąć, jeśli w ogóle chcemy o czymś rozprawiać, zwłaszcza w dą­ żących do „obiektywizmu” generalizujących terminach nauki. Niemniej, w sytuacji, kiedy autor wykazał się tak dużą świadomością metodologiczną i epistemologiczną mógł poczynić stosowne zastrzeżenia lub nawet pójść krok dalej w konceptualizacji problemu, chociażby przez odwołanie się do teorii hybrydowości Homi Bhabhy. Po trzecie, przy podkreślanej przez mnie rzetelności empirycznej dzieła, są miejsca, w których dość enigmatycznie i bez specyfikacji oraz kontekstualizacji posługuje się ter­ minami w rodzaju „osoby badane” (Czy rzeczywiście wszystkie? Które? Jakie grupy?). Niemniej, książka ma przytłacza jąco więcej walorów niż niedociągnięć bądź dys­ kusyjnych fragmentów. Jej autor wykazał się: umiejętnością prowadzenia badań em­ pirycznych; barwnym, lecz bynajmniej nie epatującym czytelnika przedstawieniem materiału; koherentnym sposobem interpretacji danych; wrażliwością na detal połą­ czoną z opanowaniem sztuki generalizowania; dobrą znajomością tematu, konteks­ tu historycznego i społeczno-politycznego oraz wysoką kompetencją teoretyczną; zwięzłością formy i precyzją słowa, które chronią go przed jałowym recyklingiem �Recenzje i noty recenzyjne 453 idei, a skłaniają do sięgania tylko po niezbędne i użyteczne pojęcia; zwartością wy­ wodu i logicznością toku myślenia; rzetelnością badawczą, powściągliwością w wy­ ciąganiu wniosków i racjonalną argumentacją, która pozwala na rzeczowe konkluzje płynące z pozornie „ezoterycznych” danych. Michał Buchowski LITERATURA Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Durak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR. Halina M i e l i c k a (red.), Folklor ifolkloryzm w zglobalizowanym społeczeń­ stwie polskim, Kielce: Panzet2009, ss. 186, ISBN: 978-83-61240-88-4. Folklor jest istotnym składnikiem kultury. Jest on wielorako powiązany z religią co daje podstawę do traktowania elementów tych dwóch obszarów w kategoriach zależ­ ności ewolucyjnej, typologicznej, historycznej oraz kulturowej. Związek folkloru i reli­ gii dotyczy, najkrócej mówiąc, sakralnej koncepcji rzeczywistości. W tę problematykę wpisuje się książka Folklor ifolkloryzm w zglobalizowanym społeczeństwie polskim. Zgodnie z zamysłem redaktora, praca stanowi próbę odpowiedzi na pytanie o to, „j ak przeszłość i teraźniejszość splatająsię ze sobą, tworząc niepowtarzalną aurę współczes­ ności” (s. 4). Pracę podzielono na trzy części, z których każda nawiązuje do folkloru w perspektywie różnych schematów skojarzeniowych. Taka struktura książki wydaje się dobrze przemyślana. Wstępny artykuł Haliny Mielickiej - redaktorki książki, dotyczy współczesnego po­ jęcia folkloru, obejmującego trzy podstawowe płaszczyzny zjawisk społecznych: ideo­ logiczną, aksjonormatywną i behawioralną. Autorka wnikliwie analizuje zmieniające się rozumienie folkloru i jego związek z tradycją którego wynikiem jest ponadpokoleniowy przekaz treści kulturowych. W tym sensie, zauważa dalej, folklor stanowi pe­ wien sposób środowiskowego porządkowania świata. Poprzez analizę poszczególnych płaszczyzn folkloru dowodzi, że to pojęcie jest obecnie rozumiane bardzo szeroko. Tekst Haliny Mielickiej wyznacza trzyczęściową strukturę recenzowanej książki i stanowi znakomite teoretyczne wprowadzenie do jej lektury. W pierwszej części książki, poszczególni autorzy nawiązują do folkloru rozumianego jako system ideologiczny, który przejawia się w wyobrażeniach dobra i zła oraz ich ukon­ kretnieniu w postaci odpowiednio: anioła i diabła. Treść artykułów dotyczy sfery we­ wnętrznych doświadczeń człowieka, które mają wpływ na jego myślenie, wyobrażenia i motywy postępowania. Tradycyjna religijność polska jest określana jako religijność lu­ dowa. Istotną rolę w tego typu religijności odgrywaj ą siły nadprzyrodzone, które ingeruj ą w świat człowieka, przyczyniając się tym samym do powodzenia lub porażek ludzkich �454 Rezenzje i noty recenzyjne poczynań. Na szczególną uwagę w tej części pracy zasługuje artykuł Grażyny Czerwiń­ skiej, Dziegieć, czylijak złemu zaradzić. Jest to tekst ciekawy, dobrze udokumentowany. Autorka, po wyjaśnieniu tytułowego pojęcia, ukazuje je w przysłowiach, wierzeniach, obrzędach i obyczajach, interpretując w perspektywie ludowego rozumienia dobra i zła. Wioletta Szumilas-Praszek pisze o aniołach jako posłańcach Boga i sprzymierzeńcach ludzi, zaś Halina Mielicka o angelologii i angelizmie. W tekście Mielickiej daje się za­ uważyć dobre przygotowanie merytoryczne do opracowanego tematu, na co wskazuje lo­ giczna struktura tekstu oraz wartkość myśli. Interesująca jest teza autorki na temat angelizmu jako swego rodzaju duchowości, a raczej religii ponowoczesnej. Badaczka analizuje w perspektywie antropologiczno-socjologicznej mentalność współczesnego człowieka oraz jego duchowość, którą określa jako religijność sprywatyzowaną. Stwierdza także trudność zdiagnozowania przyczyn współczesnej mody na angelizm. Część druga pracy ujmuje folklor jako system aksjonormatywny. Rozpatruje folklor środowisk lokalnych, często izolowanych, które wyróżniają się odmiennością kulturo­ wą, a także światopoglądową. Artykuły tej części pracy cechuje różnorodność tema­ tyczna. Ich wspólną myślą jest specyfika środowiska, do którego człowiek przynależy i akcentowanie jego wyjątkowego charakteru. Mirosław Jamrożek ukazuje charaktery­ styczne cechy środowiska policyjnego, natomiast Zdzisław Skuza zajął się uczestnika­ mi forów internetowych. Wśród tych ostatnich toczy się otwarta debata społeczna nad różnorakimi problemami współczesności. Autor trafnie zwraca jednak uwagę, że bra­ kuje w niej respektowania zasad etyczno-moralnych, co powoduje niekorzystne kon­ sekwencje także w realnym świecie. W innym tekście specyfikę folkloru wokalnego mniejszości polskiej na Zaolziu przedstawiła interesująco Magdalena Szyndler. Część trzecia ukazuje folklor jako przekaz ponadpokoleniowy. Autorzy koncen­ trują się na pamięci historycznej doświadczeń II wojny światowej. Ów przekaz, do­ konywany zwykle ustnie, dotyczy istotnych zasad moralno-religijnych i patriotycz­ nych. Ma on szczególne znaczenie dla transmisji kulturowej, zachowania wartości oraz wpływa na kształt kultury przyszłości. W tej części książki autorzy ukazują trudne mechanizmy ciągłości kulturowej oraz wybiórcze traktowanie mądrości ży­ ciowych starszych pokoleń, przy uwzględnieniu współczesnych warunków życia i zmian, jakie zachodząw strukturach społecznych. Przedstawiają różne płaszczyzny, na których dokonują się owe procesy. Zaakcentowano ciągłość kultury odczuwania, opartej na ponadczasowości symboli. W związku z tym, Piotr Rosiński w artykule Pieta Michniowskajako dzieło pamięci historycznej II wojny światowej trafnie zwra­ ca uwagę, że Piety, obok krzyży, są stałym elementem miejsc pamięci na ziemiach polskich. Pomnik Piety Michniowskiej jest znakiem obszaru uświęconego bohater­ ską śmiercią męczenników. To znak graniczny między profanum a sacrum, przed którym należy się zatrzymać, zamyślić i wyciągnąć wnioski. Z obowiązku recenzenta trzeba jednak wskazać również na pewne niedociągnię­ cia omawianej pracy. Pierwsze spostrzeżenie dotyczy aparatu naukowego. Chodzi o brak jednolitości w przypisach oraz w bibliografii na końcu książki. Dalsze uwagi dotyczą strony merytorycznej niektórych tekstów. W czasie lektury nasuwa się uwaga dotycząca nieprecyzyjności języka niektórych autorów, przez co pewne treści są mało zrozumiałe. Tak jest na przykład w tekście �Recenzje i noty recenzyjne 455 Moralne i religijne implikacje istnieniapiekła Anity Nowak. Autorka, ukazując pojęcie piekła, przyjmuje założenie, że „tylko wiara i postępowanie zgodne z przyjętymi dog­ matami religii zapewni zbawienie” (s. 31). W konsekwencji zaś uznaje, że „wszyscy spoza Kościoła skazani sąna potępienie” (s. 31). Należało tu przywołać odpowiednie dokumenty Magisterium Kościoła, celem wyjaśnienia tych słów, a także zwrócenia uwagi czytelnika, na jaki okres w dziejach autorka się powołuje. Teza, iż poza Koś­ ciołem nie ma zbawienia, jest twierdzeniem teologicznym, nie oznacza jednak bezpo­ średniego potępienia tych wszystkich, którzy formalnie nie przynależą do Kościoła. W związku z powyższym, należy być bardzo ostrożnym w sądach na ten temat. Zbyt lakoniczny język daje się zauważyć w artykule Mityczne wymiary pamięci historycz­ nej. W podjętej analizie semantycznej wyrażenia „pamięć historyczna” autor, Adam Nawierski, wskazuje na jego funkcjonowanie w różnych kontekstach. Następnie przechodzi do mitycznego mechanizmu stosowania tego wyrażenia. W tym interesu­ jącym tekście o charakterze szkicowym użycie zbyt lakonicznego języka, zwłaszcza w pierwszej części artykułu, sprawia, że czytelnik gubi główny jego wątek. Kolejne spostrzeżenie dotyczy niekonsekwencji w powoływaniu się na określo­ ne miejsca Pisma Świętego. Można to zauważyć w tekście Anioły - posłańcy Boga i sprzymierzeńcy ludzi. Autorka, Wioletta Szumilas-Praszek, odwołuje się do Pis­ ma Świętego, często jednak nie podaje sigli biblijnych, stąd czytelnik nie wie, które miejsca w Biblii ma na myśli. Wydaje się również, że śródtytuły tego tekstu, zamiast porządkować merytorycznie, wprowadzają pewien chaos. Autorka pisze najpierw o Archaniołach (s. 71 i n.), następnie omawia wygląd aniołów (s. 73), a dalej ich hierarchię (s. 74 i n.), do której przecież zalicza się także Archaniołów, o czym już autorka nie wspomina. W punkcie zaś o hierarchii aniołów zamieszcza też treści o aniołach stróżach, nie stanowiących odrębnej grupy w hierarchii. Nie najlepszym rozwiązaniem wydaje się przytaczanie długich tekstów ad litteram, co ma miejsce w artykule (Nie)moc dobra i zła w sztuce muzycznej - opis i transfor­ macjefolklorystyczne Bartłomieja Kotowskiego, a także w tekście Leonarda Zyzmana, Miejsce zamieszkania i obyczaje w świetle obserwacji z Nowej Słupi. Zbyt duża liczba cytowań zakłóca, moim zdaniem, tok wypowiedzi. Lepiej parafrazować teksty, doko­ nywać ich analizy oraz komentować według głównego celu artykułu. Drugi z artyku­ łów jest opowieścią folklorysty, entuzjasty folkloru Gór Świętokrzyskich. Zamieszczo­ na w nim długa wypowiedź gwarą, stanowiąca treść wywiadu (s. 132-134), nie została skomentowana. Brakuje także wprowadzenia do tego tekstu. Autor nie podaje celu za­ stosowania długiej cytacji, w związku z czym pozostaje ona luźno związana z treścią. Przedstawione wyżej uwagi nie przekreślająwartości recenzowanej książki. Czyta się ją z dużym zainteresowaniem. Jej adresatami mogą być kulturoznawcy, folkloryści, stu­ denci kierunków humanistycznych oraz ci wszyscy, którzy są zainteresowani zmieniaj ącą się rzeczywistością. Recenzowana praca jest przyczynkiem do wiedzy o współczesności, którą warto rozpatrywać w świetle wartości związanych z szeroko rozumianym folklo­ rem. Treści zawarte w tej pracy niewątpliwie zmuszają do refleksji nad zagadnieniem dobra i zła, a w tej perspektywie nad współczesnością oraz nad przyszłością, za kształt której współcześni ponoszą odpowiedzialność. Dariusz Adamczyk �456 Rezenzje i noty recenzyjne Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współczesność. Analiza zjawiska z perspektywy socjologii zdrowia i choroby, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008, ss. 397, ISBN: 978-83-227-2902-1. Autor Lecznictwa niemedycznego... jest socjologiem, uczniem pionierki socjolo­ gii medycyny w Polsce - prof. Magdaleny Sokołowskiej. Główny nurt jego zaintere­ sowań zaczął krystalizować się już pod koniec lat 80. Można powiedzieć, że Włodzi­ mierz Piątkowski zainwestował swój potencjał intelektualny w studia nad medycyną niekonwencjonalną które stały się jego szczególnym wkładem w rozwój socjologii medycyny w Polsce. Mają one także znaczenie dla innych dyscyplin społecznych i humanistycznych, w tym zwłaszcza dla antropologii medycznej. Najważniejszą książką tego badacza poprzedzającą omawianą pracę są Spotkania z inną medycy­ ną (Piątkowski 1990). Trzeba podkreślić również jego zrozumienie dla znaczenia współpracy przedstawicieli różnych dyscyplin - socjologii medycyny, antropologii medycznej, historii medycyny i in. - w badaniach nad zdrowiem i chorobą. Świadczy 0 tym współredagowanie przez Piątkowskiego takich ważnych publikacji, jak Szkice z socjologii medycyny (Libiszowska-Żółtkowska, Ogryzko-Wiewiórkowska, Piąt­ kowski, red., 1998) i Socjologia i antropologia medycyny w działaniu (Piątkowski, Płonka-Syroka, red., 2008). Prezentowaną książkę należy traktować jako twórcze rozwinięcie i zarazem zwieńczenie wcześniejszej działalności badawczej Włodzimierza Piątkowskiego. Praca ma czytelną strukturę, składa się z trzech głównych części podzielonych na rozdziały i podrozdziały. Na cel książki wskazują już podtytuły - autor interesuje się „lecznictwem niemedycznym” nie tylko jako zj awiskiem współczesnym, ale i mocno zakorzenionym w tradycji, a jego analizę prowadzi z perspektywy socjologii zdrowia 1 choroby. Pierwsza część przedstawia „lecznictwo niemedyczne” jako przedmiot studiów socjologicznych; zawarte są tu rozważania terminologiczne i taksonomicz­ ne oraz opis stanu badań socjomedycznych nad tą problematyką a porównawczo - także antropologii medycznej, historii medycyny i medycyny klinicznej. Część druga poświęcona jest polskiemu lecznictwu ludowemu i samolecznictwu, przy czym autor stara się pokazać, w jaki sposób w tych obszarach „lecznictwa nieme­ dycznego” przejawia się ciągłość tradycji i jaki jest mechanizm zmian. W trzeciej części natomiast Piątkowski zajmuje się „terapiami współczesnych uzdrowicieli”, omawiając uwarunkowania popularności tych metod leczenia w społeczeństwie pluralistycznym, wskazując na adekwatność poszczególnych teorii i metod socjolo­ gicznych do badania „lecznictwa niemedycznego”, na koniec wreszcie - prezentu­ jąc „fenomen Kaszpirowskiego” na tle przemian społecznych okresu transformacji systemowej. Autor odwołuje się do bogatej literatury socjologicznej, polskiej i zagranicznej, w szczególności do dzieł socjologów medycyny. Sięga również w dużym zakresie do opracowań źródłowych przedstawicieli innych dyscyplin społecznych i humani­ stycznych, zwłaszcza etnologii i historii medycyny, jednak w niewielkim tylko stop­ niu uwzględnia antropologię medyczną. W bibliografii znajdujemy też prace publi­ kowane w czasopismach medycznych. �Recenzje i noty recenzyjne 457 We wstępie autor przekonuj ąco uzasadnia podjęcie tematu „lecznictwa niemedycznego” jako zjawiska, które j est ważnym fragmentem rzeczywistości okresu przemian społecznych, politycznych i gospodarczych w Polsce po 1989 roku. Jak pisze, jego praca „stara się wypełnić lukę w opisie mechanizmów zachodzących w transformują­ cym się społeczeństwie na obszarze wyznaczonym przez pojęcia: zdrowie - choroba - medycyna” (s. 10). Te cele realizuje badacz w części III, zajmując się społeczny­ mi przyczynami popularności nieprofesjonalnych terapeutów i analizując dokładniej przypadek twórcy tak zwanej metody teleterapii, Anatolija Kaszpirowskiego, który w pierwszym, gwałtownym okresie transformacji zdobył szczególną pozycję wśród wielu aktywnych wówczas uzdrowicieli. Warto zwrócić uwagę na dbałość Piątkow­ skiego o uwzględnienie szerokiego kontekstu historycznego, społecznego i kulturo­ wego badanych zjawisk, co widoczne jest przede wszystkim w bardzo interesujących rozdziałach dotyczących działalności współczesnych uzdrowicieli, ale także w in­ nych częściach pracy, na przykład we fragmentach relacjonujących wyniki badań so­ cjologów zachodnich nad popularnością medycyny komplementarnej i alternatywnej albo w ustępach omawiających lecznictwo ludowe. Zamiarem badacza, ambitnym i niełatwym, było stworzenie podstaw „socjologii lecznictwa medycznego” w Polsce. Włodzimierz Piątkowski zasadnie uznał, że dla realizacji tego celu niezbędne jest nie tylko przedstawienie rozwoju i stanu badań nad „lecznictwem niemedycznym”, ale także wskazanie orientacji teoretycznych i meto­ dologicznych w socjologii, które mogą być najbardziej przydatne w tych studiach. Zamierzenia swoje zrealizował bardzo dobrze i z pewnością książka będzie nieodzownąpomocąw ręku każdego badacza zajmującego się medycyną komplementarną i alternatywną, nie tylko socjologa. Moje uwagi polemiczne dotyczą kwestii związanych z zastosowaniem pewnych koncepcji teoretycznych oraz metod jakościowych, które autor uważa - jak najbar­ dziej słusznie - za bardzo ważne w badaniach nad „lecznictwem niemedycznym”. Otóż mimo deklaracji we fragmencie dotyczącym perspektywy badawczej antro­ pologii medycznej, iż jej nurt „konstruktywistyczno-interpretacyjny” jest autorowi szczególnie bliski (s. 149), w dalszej części pracy sięga on wyłącznie do koncepcji socjologicznych - interakcjonizmu symbolicznego i etnometodologii (oraz do orien­ tacji filozoficznej - fenomenologii) jako tych, które mogą być z powodzeniem stoso­ wane w badaniach problemów zdrowia i choroby. Tymczasem dobre owoce mogło­ by przynieść przekroczenie granic dyscyplin i wykorzystanie podejścia badawczego antropologii interpretatywnej (np. koncepcji Arthura Kleinmana czy Byrona Gooda) bądź tak zwanej krytycznej antropologii medycznej, zgodnie zresztą z wyrażanym przez Piątkowskiego przekonaniem o znaczeniu ujęć interdyscyplinarnych w stu­ diach nad zdrowiem i chorobą. Jako że stosowanie metod jakościowych w badaniach nad kulturą i życiem społecznym stanowi differentia specifica antropologii kultu­ rowej (i jej gałęzi, antropologii medycznej), szersze korzystanie z jej metodologii i metodyki badawczej mogłoby wzbogacić perspektywę socjologiczną. Nawiasem mówiąc, autor pisze o „antropologii medycyny”, podczas gdy przyjęty jest termin „antropologia medyczna”, który wskazuje, iż chodzi nie tylko o antropologiczne stu­ dia nad medycyną, ale także nad zdrowiem, chorobą i cierpieniem. �458 Rezenzje i noty recenzyjne Podkreślić trzeba wagę przykładaną przez autora do wyjaśnienia zawiłości termi­ nologicznych i trudności klasyfikacyjnych, z jakimi spotyka się każdy badacz zajmu­ jący się niekonwencjonalnymi metodami leczenia, niezwykle różnorodnymi, o roz­ maitej proweniencji i pozycji w stosunku do biomedycyny1, poczynając od terapii opartych na „uzdrawianiu duchowym”, poprzez ziołolecznictwo i bioenergoterapię, do akupunktury, osteopatii czy homeopatii - by wymienić tylko kilka. Uporządko­ wanie tego szerokiego wachlarza zjawisk jest niezmiernie trudnym zadaniem, a pa­ miętać należy ponadto o ogromnym znaczeniu samolecznictwa, którego Piątkowski również nie traci z pola widzenia. Znaczna część książki jest poświęcona realizacji tego właśnie zadania, przy czym autor słusznie podkreśla, jak ważne jest ujednoli­ cenie terminologii i systematyzacja badanych zjawisk. Z tego powodu, rozpatrując omawiane kwestie głównie w rozdziale 1 (cz. I), wraca do nich także w innych częś­ ciach pracy. Włodzimierz Piątkowski pozostaje wiemy terminowi, który obrał już ponad 20 lat wcześniej, nazywając obszar swych badań „lecznictwem niemedycznym”. Ter­ min ten chciałabym poddać (zresztąnie po raz pierwszy) dyskusji, oczywiście z per­ spektywy antropologii medycznej. Z punktu widzenia antropologa nie jest uprawnio­ nym zabiegiem arbitralne, z odniesieniem do paradygmatu biomedycyny, oddzielanie „medycyny” i „nie-medycyny”, która może być nazwana jedynie „lecznictwem”, bo - zdaniem autora - na miano medycyny nie zasługuje (jako że nie jest evidence-ba­ sed medicine). Antropologiczną krytyk:? wzmacniają ustalenia historyków medycyny dotyczące zmienności w czasie zakresu wiedzy i praktyk biomedycyny, braku ściśle wyznaczonych granic między nią i innymi formami leczenia. Na to zwraca uwagę sam autor, pisząc o zmiennych kryteriach „bycia lub niebycia medycyną” (s. 35). Ponadto termin „lecznictwo niemedyczne” wydaje się niezręczny wskutek zasto­ sowania „podwójnego zaprzeczenia”. Po pierwsze, neguje się zasadność nazwania niekonwencjonalnych terapii „medycyną”, a po drugie, jakby dla dodatkowego za­ akcentowania tego stanowiska, nazywa się je „niemedycznymi”. Czyli, jak można wnioskować, biomedycyna mogłaby być nazwana „lecznictwem medycznym”? Moim zdaniem, mimo wszystkich kłopotów z terminami „medycyna komplemen­ tarna” i „medycyna alternatywna”, których nie mogę tu omawiać, lepszym rozwiąza­ niem jest zaakceptowanie tych określeń i stosowanie ich odpowiednio do kontekstu. Ogólnie biorąc, można mówić o „medycynie komplementarnej i alternatywnej”, bo­ wiem w różnych kontekstach społeczno-kulturowych różne terapie z tego szerokiego zakresu sytuują się odmiennie wobec dominującej biomedycyny. Właśnie ten zło­ żony termin (ang. complementary and alternative medicine, w skrócie CAM) jest szeroko stosowany w światowej literaturze, zarówno antropologicznej, jak i socjo­ logicznej. Włodzimierz Piątkowski jest badaczem doskonale zorientowanym w naj­ nowszej literaturze przedmiotu, o czym świadczy także używanie określenia CAM we fragmentach pracy omawiających publikacje badaczy z kręgu anglosaskiego, jest też zapewne w pełni świadomy problemów, które wiążą się z nieprzekładalnością terminu „lecznictwo niemedyczne” na język angielski. Dodam jeszcze, że restrykTak w antropologii medycznej przyjęto określać medycynę „akademicką” „naukową”. �Recenzje i noty recenzyjne 459 tywne traktowanie terminu „medycyna” przez autora ma także inne konsekwencje. Można sądzić, że między innymi z tego powodu nie wprowadza on do swoich rozwa­ żań ważnego pojęcia „pluralizmu medycznego”, mimo że wielokrotnie pisze o „spo­ łeczeństwie pluralistycznym”. Tymczasem sytuacja pluralizmu medycznego, czyli współwystępowania - w różnych układach - biomedycyny oraz medycyny komple­ mentarnej i alternatywnej we współczesnych społeczeństwach Zachodu jest szeroko omawiana w literaturze antropologicznej i socjologicznej, na przykład przez znaną badaczkę CAM Ursulę Sharmę (zob. Cant, Sharma 1999), której nazwisko zresztą Piątkowski przywołuje (s. 113). Autor stosuje w książce typologię „lecznictwa medycznego”, którą zaproponował już we wcześniejszych opracowaniach (np. Piątkowski 1990), obierając jako punkt wyjścia rodzaj praktyków oraz cechy stosowanych przez nich metod leczenia. Stąd wyróżnione „rodzaje lecznictwa niemedycznego” to samolecznictwo, lecznictwo lu­ dowe oraz „praktyki lecznicze uzdrowicieli” (tab. na s. 40-41). Niemniej owe typy leczenia scharakteryzowano według odmiennej wiedzy dotyczącej etiologii, zapobie­ gania chorobom, diagnozowania oraz terapii. Jest to interesująca i godna uwagi pro­ pozycja, choć na przykład przyjęty w antropologii w odniesieniu do przyczynowości chorób podział na etiologie naturalistyczne i personalistyczne wydaje się bardziej adekwatny niż wyróżnienie przyczyn „materialnych” oraz „mistyczno-magicznych i psychologicznych”. Pewnych trudności nastręcza też wydzielenie sposobów diag­ nozy i środków terapeutycznych, charakterystycznych odpowiednio dla lecznictwa ludowego i „praktyk leczniczych uzdrowicieli”, bo - dla przykładu - zaliczone przez Piątkowskiego do pierwszej z tych grup jasnowidzenie może być też narzędziem diagnostycznym współczesnych miejskich uzdrowicieli, podobnie jak nafta i boro­ wina albo bursztyn - środkiem leczniczym stosowanym zarówno przez jednych, jak i drugich. Wiąże się to z problemem odróżnienia uzdrowicieli „nowych”, „miejskich” od tych, których można by uważać za kontynuatorów ludowej, wiejskiej tradycji. Przyjęte nazwy wyróżnionych form lecznictwa zadania tego nie ułatwiają, bo prze­ cież „uzdrowiciele” funkcjonują także w ramach lecznictwa ludowego. Innym kło­ potliwym zabiegiem taksonomicznym jest wyróżnienie samolecznictwa jako formy odrębnej od lecznictwa ludowego. Tymczasem lecznictwo ludowe nie ograniczało się jedynie do praktyk znachorów i innych wiejskich uzdrowicieli; jego ważną część stanowiło właśnie samolecznictwo czy lecznictwo domowe, praktykowane głównie przez kobiety w ramach rodziny i sąsiedztwa. Z drugiej strony, samolecznictwo od­ grywa także ogromną rolę w środowisku miejskim. W konsekwencji tych systematyzacyjnych kłopotów, gdy w części II książki omówiono „Polskie lecznictwo ludowe i samolecznictwo” (i chodzi tu o samolecznictwo wiejskie), a w części III „Terapie współczesnych uzdrowicieli”, czytelnik może zastanawiać się, gdzie „zniknęło” sa­ molecznictwo miejskie. Informacje na ten temat rozsiane są w różnych miejscach, między innymi tam, gdzie przedstawiono poglądy i praktyki lecznicze „laików”. Do­ dać muszę, że nie znalazłam w pracy uzasadnienia przyjętej przez autora „wewnętrz­ nej struktury lecznictwa niemedycznego”. Inne moje uwagi wiążą się z prezentacją lecznictwa ludowego, któremu poświę­ cona jest znaczna część książki, i w tej właśnie części autor stara się pokazać zmiany �460 Rezenzje i noty recenzyjne zachodzące w omawianym obszarze zjawisk na przestrzeni ubiegłego stulecia. Jak wiadomo, z punktu widzenia etnologa o kulturze ludowej i lecznictwie ludowym (jako jej części) można mówić jedynie w odniesieniu do odległej przeszłości, nato­ miast odnosząc się do czasów nam bliższych używa się co najwyżej określenia „kul­ tura typu ludowego”, wskazując między innymi na brak wyraźnych jej granic i cech systemowych czy coraz silniejsze przenikanie elementów pozawiejskiego pochodze­ nia. Trudno współcześnie traktować elementy lecznictwa ludowego, przemieszane z praktykami innego pochodzenia, jako odrębny dział „lecznictwa niemedycznego”, który miałby charakteryzować się obecnością zestawu elementów wyróżnionych w tabeli stworzonej przez autora. Piątkowski wprawdzie często wspomina o zmia­ nach i przekształceniach lecznictwa ludowego, ale mimo to uznaje, że i współcześnie można mówić o nim jako o odrębnym „systemie”, co uzasadnia między innymi fak­ tem istnienia nadal wysokiego odsetka ludności wiejskiej w Polsce. Trzeba jednak pamiętać, że „lecznictwo wiejskie” to niekoniecznie „lecznictwo ludowe”. Z zainteresowaniem przeczytałam aneks (blisko 60-stronicowy) prezentujący „zdrowie, medycynę i chorobę w opiniach uczestników teleterapii”, jako uzupełnie­ nie analizy zawartej we wcześniejszej książce, której współautorem był Włodzimierz Piątkowski (Piątkowski, Jezior, Ohme 1993), o inne, poprzednio pominięte wątki tematyczne, a jednocześnie przykład badania opartego na specyficznej metodzie ja­ kościowej. Jednakże, po wprowadzeniu przedstawiającym obrany sposób analizy materiału badawczego i podział na grupy tematyczne, autor zamieszcza jedynie cyta­ ty z listów usystematyzowane według tematów głównych i bardziej szczegółowych. Jest to niezmiernie interesujący materiał źródłowy, brakuje jednak analizy tego ma­ teriału, pozostawionego bez komentarza. Podobne uwagi stosują się do fragmentu rozdziału 2 części III, który ma prezentować „pilotażową analizę jakościową” wy­ powiedzi pacjentów, a stanowi raczej wybór cytowanych fragmentów wypowiedzi o charakterze anegdotycznym. W książce można napotkać powtórzenia, czego najbardziej widocznym przykła­ dem jest szczegółowe omówienie metody analizy dokumentów osobistych - listów do Kaszpirowskiego w dwóch miejscach: we wstępie (na blisko 6 stronach) oraz w rozdziale 3 części III. Słabą stroną pracy jest, moim zdaniem, stosowany często tok autorskiej narracji, polegający na relacjonowaniu, kolejno, zawartości pojedynczych tekstów (np. książki S. Nettleton - na s. 112-114). Obraz zagadnień poruszanych przez różnych autorów zyskałby bardzo na wartości, gdyby Piątkowski omawiał je problemowo, zestawiając różne ujęcia i stanowiska badaczy wobec poszczególnych, istotnych kwestii. Praca jest przygotowana starannie pod względem edytorskim, napisana została jasnym, poprawnym językiem. Błędy i usterki językowe sąnieliczne. Należy jednak wspomnieć o powtarzającym się błędzie - zamiast evidence based medicine autor pisze: evidence base medicine. Powyższe uwagi nie podważają mojego przekonania o wartości książki. Jest ona niewątpliwie nowatorska, ponieważ dotąd nie było pracy autorstwa polskiego badacza, która tak szeroko i systematycznie prezentowałaby ważną problematykę medycyny komplementarnej i alternatywnej z perspektywy nauk społecznych. To �Recenzje i noty recenzyjne 461 znacząca pozycja dla socjologów medycyny oraz dla przedstawicieli innych nauk, zwłaszcza antropologii medycznej i historii medycyny, ale także pedagogiki zdrowia, medycyny i wielu innych dyscyplin. Należy oczekiwać, że i antropolodzy medyczni pokuszą się, z punktu widzenia własnej dyscypliny, o analizę medycyny komple­ mentarnej i alternatywnej - tym bardziej, że również w naszym kraju zyskuje ona znaczenie jako przeciwwaga dla supremacji biomedycyny czy przejaw oporu wobec medykalizacji. Danuta Penkala-Gawęcka LITERATURA Cant S., Sharma U. 1999 A New Medical Pluralism? Alternative Medicine, Doctors, Patients, and the State, London: UCL Press. Libiszowska-Żółtkowska M., Ogryzko-Wiewiórkowska M., Piątkowski W. (red.) 1998 Szkice z socjologii medycyny, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Piątkowski W. 1990 Spotkania z inną medycyną, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. Piątkowski W , Jezior J., Ohme R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Lublin: Wydawni­ ctwo Marek Łoś. Piątkowski W , Płonka-Syroka B. (red.) 2008 Socjologia i antropologia medycyny w działaniu, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Arboretum. Agnieszka K o ś c i a ń s k a , Potęga ciszy. Konwersja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris, Warszawa: Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ss. 195, ISBN: 978-83-235-0451-1. Debata na temat nowych ruchów religijnych trwa w środowiskach akademickich od lat 70. XX wieku, kiedy to zwrócono uwagę na kontrkulturowe zainteresowanie niekonwencjonalnymi formami duchowości, które nawiązywały - przede wszyst­ kim, acz nie tylko - do tradycji Wschodu. Zainteresowanie to zaowocowało two­ rzeniem licznych, mniej lub bardziej zhierarchizowanych ugrupowań. Socjologowie przyglądali się aspektom organizacyjnym nowego zjawiska i klasyfikowali poszcze­ gólne organizacje, nawiązując do ustaleń klasyków, takich jak Max Weber i Ernst Troeltsch, którzy dokonali rozróżnienia między kościołami i sektami, oraz Helmut Richard Niebuhr i Howard Becker, którzy wprowadzili kategorie denominacji i kul­ tów. Budowano też nowe typologie. Uczeni zorientowani kulturoznawczo rozpatry­ wali proliferację nowych ruchów religijnych na tle przemian kulturowych, jakie mia­ �462 Rezenzje i noty recenzyjne ły miejsce w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej w latach 60. i 70. XX wieku. Niektórzy traktowali owe ruchy jako bezpośredni rezultat rewolty hipisowskiej, inni uważali je za reakcję na słabnącą stabilność społeczną i rozluźnienie standardów mo­ ralnych oraz poczucie wykorzenienia towarzyszące uczestnikom współczesnej kultu­ ry. Żywotność zjawiska dostarczała argumentów przeciwnikom tezy o sekularyzacji zachodnich społeczeństw, z drugiej jednak strony jego marginalny charakter zdawał się świadczyć właśnie na rzecz tez sekularyzacyjnych. Z biegiem lat akademicka debata przesunęła się w kierunku identyfikacji relacji władzy panujących tak wewnątrz nowych ruchów religijnych, jak i w szerszym polu społecznym. Naukowcy wytoczyli więc działa przeciwko popularnym w dyskursie publicznym teoriom „prania mózgu”, w których jednostkę przedstawiano jako pa­ sywną ofiarę złych guru i szarlatanów, i zwrócili uwagę na aktywny wymiar kon­ wersji. Z drugiej strony, zainteresowali się mechanizmem tworzenia antykultowych artykulacji i zauważyli, że promocja koncepcji „prania mózgu” leży w interesie licznych podmiotów: media mogą przyciągnąć uwagę szerokiej publiczności, pre­ zentując sensacyjne historie, w których granica pomiędzy dobrem a złem jest jasno zdefiniowana, członkowie rodzin konwertytów mogą obwiniać zewnętrzne siły za rozluźnienie rodzinnych więzi, a terapeuci mogą robić karierę na nowych, propono­ wanych przez siebie modelach terapii psychicznej. W pracach z pogranicza socjolo­ gii i nauk prawnych analizowano też wpływ paniki moralnej związanej z „sektami” na ustawodawstwo. W nurt refleksji naukowej odnoszącej się do relacji władzy wpisuje się książ­ ka Agnieszki Kościańskiej. Autorka nie jest specjalnie zainteresowana strategiami dyskursywnymi stosowanymi przez zwolenników i przeciwników nowych ruchów religijnych - te zagadnienia podejmowała we wcześniejszych pracach, w których nawiązywała do koncepcji przemocy symbolicznej stworzonej przez Pierre’a Bour­ dieu (Kościańska 2001). W swojej najnowszej publikacji daje wgląd w praktyki oraz organizację codziennego życia uczestników jednego z nowych ruchów religijnych działających w Polsce. Przedstawia je w konfrontacji z dominującymi w naszym kra­ ju modelami tożsamości, dotyczącymi przede wszystkim ról płciowych. Autorka sta­ wia w centrum rozważań problematykę sprawczości (agency), a więc relacji pomię­ dzy jednostką a strukturą, i podaje w wątpliwość liberalne rozumienie tej koncepcji, które ściśle wiąże ją z jednostkową autonomią. Posługuje się przy tym perspektywą genderową, która niejako ze swej natury jest polityczna. Kościańska pozostaje za­ tem wierna własnym postulatom uczynienia z antropologii krytyki społecznej, które w 2004 roku zgłosiła na łamach pisma „(op.cit.,)”, zapoczątkowując debatę na temat kondycji polskiej etnografii/etnologii/antropologii kulturowej (Kościańska 2004). Jednocześnie bierze udział w najbardziej fundamentalnych dyskusjach prowadzo­ nych w obrębie teorii społecznej. Jest to tym bardziej ważne, że - jak z żalem zauwa­ ża James Beckford (2006) - wciąż bardzo niewielu badaczy współczesnych zjawisk religijnych nawiązuje do aktualnych koncepcji tworzonych na gruncie tej teorii. Książka Agnieszki Kościańskiej oparta jest na badaniach etnograficznych autorki wśród uczestników Światowego Uniwersytetu Duchowego Brahma Kumaris, organi­ zacji utworzonej w Indiach w 1936 roku, która od drugiej połowy XX wieku posiada �Recenzje i noty recenzyjne 463 swe filie na wszystkich kontynentach, a od lat 80. działa w Polsce. Z warszawskim ośrodkiem związanych jest obecnie około stu osób, głównie kobiet (liczba sympa­ tyków ruchu jest kilkakrotnie wyższa). Brahma Kumaris nawiązuje do hinduskiej filozofii i proponuje praktyki jogiczne, uwypukla też rolę kobiety, obdarzając ją za­ równo duchowym posłannictwem, jak i silną pozycją w swych strukturach organi­ zacyjnych. Z koncepcji sprawczości Kościańska czyni narzędzie analiz. Najpierw jednak owo narzędzie uważnie wypracowuje, umiejscawiając je, po pierwsze, w kontek­ ście debaty między tradycją intelektualną zapoczątkowaną przez Maxa Webera, która kładzie nacisk na moc sprawczą jednostki, a Durkheimowskim prymatem struktury, oraz, po drugie, na tle antropologii skoncentrowanej na znaczeniu, wywodzącej się od Clifforda Geertza, i studiów nad władzą inspirowanych myślą Michela Foucaulta. Ostatecznie definiuje sprawczość jako „konstruowane kulturowo i refleksyjne dzia­ łanie (praktykę) jednostki lub grupy, prowadzące do pewnych modyfikacji społecz­ nych (zmian w ramach struktur społecznych oraz relacji władzy)” (s. 36). W kolejnych rozdziałach książki autorka pokazuje, że sprawczość prowadzi do transformacji społecznej, lecz składać się na nią może działanie niezauważone i pozawerbalne, które niekoniecznie musi wiązać się z autonomią jednostki. Omawia zatem proces konwersji Brahma Kumaris, w czasie którego zmieniają się relacje rodzinne i przyjacielskie konwertytek, a porządek płci kulturowej podlega redefi­ nicji (proces ten, angażujący esencjalistyczne i stereotypowe wyobrażenia, autorka określa, za Michaelem Herzfeldem, mianem poetyki społecznej). Przy tym, proces ten odbywa się przede wszystkim w sferze pozawerbalnej: poprzez zmianę nawy­ ków żywieniowych (wegetarianizm) i celibat uczestniczki ruchu podejmują grę z wyobrażeniami macierzyństwa, zwłaszcza z figurą Matki Polki, nawiązują do mi­ tologii hinduskiej bogini śakti, a następnie esencjalizują tak powstałą konstrukcję symboliczną pod postacią nowej kobiecej tożsamości. Kościańska uwypukla też rolę aktów ciszy, przede wszystkim rytualnej, związanej z medytacją i podporządkowanej wymogom dyscypliny, w kontestowaniu zastanego porządku społecznego i budowa­ niu autorytetu przywódczyń ruchu. Pozwala jej to zarówno pokazać performatywny wymiar działań dokonywanych poza słowami i ich artykulacyjnąmoc, jak też podjąć dyskusję z polską myślą feministyczną. Autorka zauważa bowiem, że rodzime nur­ ty feminizmu odwołują się przede wszystkim do zachodnich wzorców i świeckiej tradycji oświeceniowej, podszyte są więc rozumieniem sprawczości w kategoriach głosu i autonomii. W konsekwencji wykluczają doświadczenie tych adeptek religii, które podporządkowują się grupie i działają na rzecz wspólnoty, dbając jednocześnie o łączność z bogiem, a zarazem kładą nacisk na podniesienie statusu kobiet. Ogromną siłą książki Agnieszki Kościańskiej, poza włączeniem refleksji na temat nowych ruchów religijnych w krąg teoretycznej debaty, jest jej orientacja na lokal ność. Chodzi tu nie tylko o ścisłe zakreślenie terenu etnograficznych rozpoznań, ale także o odczytywanie znaczeń i wątków symbolicznych, które tkwią w koncepcjach tworzonych przez uczestniczki badanej grupy i praktykach przez nie wykonywanych, w perspektywie wyobrażeń zakorzenionych w polskiej kulturze (Matka Polka) i pu­ blicznych dyskusji prowadzonych na rodzimym forum (feminizm). Owa orientacja �464 Rezenzje i noty recenzyjne na lokalność pozwala autorce niezwykle przytomnie podchodzić do dotychczaso­ wych ustaleń na temat poszczególnych poruszanych przez nią zagadnień (takich, jak np. kulturowa zależność pomiędzy płcią a jedzeniem). Choć wnioski płynące z badań prowadzonych w rozmaitych kulturowych kontekstach stanowią dla autorki cenną inspirację, to nie są przez nią generalizowane, lecz starannie uzgadniane z pol­ skim tłem kulturowym. Wszystko to sprawia, że praca Kościańskiej jest niezwykle oryginalną propozycją na polskim rynku wydawniczym. Liczne publikacje Tadeusza Doktóra i Marii Libiszowskiej-Żółtkowskiej na temat nowych ruchów religijnych, choć pionierskie w naszym kraju i bardzo ważne ze względu na zawartą w nich mi­ sję odczarowania „sekt”, przedstawiały tę problematykę w ujęciu socjologicznym, pozostawiając na boku symboliczny wymiar idei i praktyk adeptów owych ruchów. Z kolei - skądinąd znakomite - książki Anny E. Kubiak (1997) i Marty Zimniak-Hałajko (2003), które wątki te podejmowały, w warstwie interpretacyjnej w zasadzie nie nawiązywały do specyficznego, polskiego kontekstu. W publikacji Kościańskiej, niezwykle gęstej pod względem nawiązań teoretycz­ nych i cytowanej literatury, jest także miejsce na głos z terenu (wliczając w to „głos bezgłośny”). Autorka przedstawia wypowiedzi Brahma Kumaris i zapisy własnej obserwacji. Zwłaszcza obserwacja wydaje się tu kluczowa. Pozwala ona badaczce oderwać się od form tekstowych i wziąć pod lupę działanie, a zatem uruchomić wy­ obraźnię etnograficzną, bez której nie sformułowałaby zasadniczych wniosków na temat ciszy i jej roli w konstruowaniu sprawczości. To właśnie uważne, etnograficzne wniknięcie w badaną społeczność pozwala Kościańskiej zgłosić wątpliwość co do zależności pomiędzy sprawczością a autonomią jednostki. Tego rodzaju wątpliwości nie miał na przykład przywoływany przez autorkę Anthony Giddens, który badań terenowych nie prowadził i miał tendencję do rozumienia podmiotowości w sposób zdekontekstualizowany. Książka Agnieszki Kościańskiej to rzadki przypadek publikacji, której trudno po­ stawić jakiekolwiek zarzuty. Można co najwyżej zadać autorce kilka pytań, które nie umniejszą jednakże wagi jej rozpoznań. Jedno z nich dotyczyć mogłoby zależ­ ności pomiędzy pozawerbalnie tworzoną sprawczością a zmianą. O ile Kościańska przekonująco naświetla przejawy sprawczości w najbliższym otoczeniu konwertytek (rekonfiguracja relacji rodzinnych), o tyle niewiele mówi na temat tego, czy owa sprawczość doprowadzić może do dogłębnej przemiany społecznej. Przypadek Gan­ dhiego i strategia biernego oporu sugerowałyby, że tak. Jednak autorka wątku tego nie podejmuje - czy nie do końca mieści się on w wypracowanej przez nią konce­ pcji? A może po prostu zbyt daleko wykracza poza rozważania na temat ról genderowych, do których badaczka wolała się ograniczyć? Co oczywiste, w książce nie sposób znaleźć odpowiedzi na wszystkie pytania, do postawienia których może ona zainspirować. Można ją natomiast traktować jako niezbędny punkt wyjścia do dal­ szych studiów - w szczególności na temat relacji między płcią a religią, zwłaszcza z uwzględnieniem polskiego kontekstu. Dorota Hall �Recenzje i noty recenzyjne 465 LITERATURA Beckford J. 2006 Teoria społeczna a religia, przeł. M. Kunz, T. Kunz, Kraków: Nomos. Kościańska A. 2001 Koło przemocy symbolicznej - o konfliktach wokół nowych ruchów religij­ nych, „Przegląd Religioznawczy” 199: 1, s. 119-130. 2004 Ku odpowiedzialności. Etnologia w Polsce: tradycje i wyzwania, „(op.cit.,)” 19-20: 6-7, s. 12-13. Kubiak A. E. 1997 Delicje i lewa ręka Kryszny: kreacja i ewolucja ruchu Hare Kryszna w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN. Zimniak-Hałajko M. 2003 Raj oswojony: antropologia nowych ruchów religijnych, Gdańsk: słowo/ /obraz terytoria. Urszula L e h r , U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskie­ go i Podhala, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 2007, ss. 351, il., mapy, tab., ISBN: 83-89499-31-2. Na starość, jako jeden z etapów egzystencji człowieka, a jednocześnie katego­ rię kulturową, skierowały uwagę badaczki jej studia nad tradycyjnymi wierzeniami i obrzędowością wiejską Karpat Polskich, prowadzone w społecznościach wiejskich i w ścisłym kontakcie z ich członkami. Po kilku artykułach na temat ludzi starych opublikowała książkę będącą przedmiotem recenzji. Jest to monografia problemowa, napisana na podstawie intensywnych badań terenowych w dwóch wioskach: Małym Cichym i Istebnej, z dwóch regionów górskich - Podhala i Beskidu Śląskiego. Po­ dejmując problematykę wieku, zajęła się tym samym rzadko omawianym w polskiej literaturze etnologicznej, a jednym z podstawowych czynników biologicznych, sta­ nowiących o różnicach między ludźmi; czynników o wielkiej sile kulturotwórczej i wzrastającym obecnie znaczeniu, z powodu starzenia się wielu społeczeństw, w tym polskiego. Zmiana struktury demograficznej rodzi bowiem nowe potrzeby i stanowi wyzwanie dla nauki i praktyki społecznej w takich dziedzinach, jak przedłużenie aktywności zawodowej, lecznictwo i opieka społeczna oraz w wielu innych. Dwie pierwsze części pracy mają charakter wstępny. We „Wprowadzeniu” otrzy­ mujemy informację o stanie badań nad starością, ich historycznym rozwoju, zróż­ nicowanych kierunkach, w które zaangażowane są różne dyscypliny oraz o braku zainteresowania się nimi polskiej etnologii (s. 17, 18). Dowiadujemy się również o celu i charakterze badań podjętych przez autorkę. Celem tym jest ukazanie kul­ turowego wymiaru starości w jej wielorakich uwamnkoWaniach i przejawach, w wybranych wsiach góralskich, przedstawionej z uwzględnieniem ogólnej wiedzy �466 Rezenzje i noty recenzyjne 0 tym zjawisku. Dla określenia cech starości autorka sięga do jej przyczyn i skutków biologicznych, psychicznych, ekonomicznych i społecznych, korzystając z badań 1 ustaleń wielu dyscyplin naukowych: medycyny, psychologii, ekonomii, demografii oraz socjologii i zestawia je z materiałami z własnych poszukiwań. To właśnie dane z wieloletnich badań terenowych: wywiady, informacje autobiograficzne, obserwa­ cja, oparta także na uczestnictwie w życiu wiejskim, ankiety zebrane wśród uczniów miejscowych szkół, stanowią główną i cenną podstawę źródłową pracy. To do nich, chcąc zachować ich dokumentacyjną wartość, odwołuje się autorka, cytując w tek­ ście i umieszczając w załączonym aneksie wypowiedzi rozmówców, nie tylko ludzi starych, ale także przedstawicieli innych grup wiekowych mieszkańców badanych wsi. Uzupełnione zostały one przez materiały z archiwów rodzinnych, informacje otrzymane w instytucjach państwowych, samorządowych i kościelnych oraz artykuły z prasy lokalnej. Wyznaczniki kulturowego wymiaru starości - „wieku kulturowe­ go”, stanowiącego główny przedmiot zainteresowań, autorka odnajduje w statusie ludzi starych, ich pozycji w systemie społeczno-kulturowym, decydującej o sposobie odnoszenia się do nich rodzin i społeczności wiejskich, wpływającej na ich samo­ ocenę. W tymże „Wprowadzeniu” badaczka zamieściła także charakterystykę obu wsi. Stwierdziła w nich zanik pasterstwa i ograniczenie działalności rolniczej oraz poważną rolę turystyki. Różnica między nimi, poza położeniem i związanym z nim otoczeniem kulturowym oraz wielkością, polega także na występowaniu w Istebnej niewielkiej grupy ludności protestanckiej. Obie wsie osiągnęły w ostatnich latach po­ dobny poziom ekonomiczny, inaczej jednakże wykorzystują dla celów komercyjnych tradycyjną kulturę. Przy tej okazji autorka formułuje kolejny cel badawczy, jakim jest stwierdzenie, czy i w jakim zakresie podtrzymywanie dziedzictwa kulturowego i sytu­ acja społeczno-ekonomiczna wpływają na stosunek do ludzi starych (s. 22). Omawia ponadto zastosowane techniki i metody badawcze. W drugim, obszernym rozdziale wstępnym „Aspekty starości” autorka informuje o modelach starości odnajdywanych w różnych kulturach odległych w czasie i prze­ strzeni. Koncentruje się jednak na sposobach traktowania ludzi w podeszłym wieku w badanych wioskach. Stwierdziła wielość kryteriów stosowanych dla wyznaczenia granicy, od której zaczyna się starość: metrykalne, związane z aktywnością, sposo­ bem postrzegania rzeczywistości, stosunkiem do innych. Omawia warunki wyzna­ czające w badanych wsiach długość i jakość życia: pracę, pożywienie, mieszkanie, ubiór. Opisuje uroczystości urodzin długo żyjących mieszkańców, bardziej utrwalo­ ne w Istebnej, a mniej znane w Małym Cichym, upowszechniające się jednak pod wpływem mediów, w tym prasy lokalnej i działalności organów samorządowych. Obszernie przedstawia „konwenans” - wzory zachowań, zarówno ludzi starych, kontaktujących się z innymi, jak i w stosunku do nich, mających źródło w tradycji, między innymi w folklorze, lecz podlegających zmianom w wyniku przekształceń warunków życia i pod wpływem otoczenia zewnętrznego. Najistotniejsze w pracy są dwa rozdziały przedstawiające status i role ludzi sta­ rych w badanych wsiach. Pierwszy z nich, „Codzienność i święto”, koncentruje się na pozycji ludzi w podeszłym wieku w rodzinie i w domu, relacjach międzypokole­ niowych, rodzajach ich aktywności i użyteczności, miejscu w sąsiedztwie i w spo­ �Recenzje i noty recenzyjne 467 łeczności wiejskiej, roli wiary w życiu ludzi starych oraz ich uczestnictwie w czasie świątecznym i obrzędowym. Drugi, „Społeczność wiejska wobec starości”, ukazuje aktywność społeczną i kulturalną ludzi starych, w tym między innymi jako przeka­ zujących wiedzę o tradycyjnej kulturze regionu i biorących udział w działalności ze­ społów folklorystycznych oraz uprawiających twórczość artystyczną, akceptowaną i otrzymującą wsparcie nie tylko od instytucji państwowych i samorządowych oraz turystów, ale, poprzez nie, także w społeczności wiejskiej i w rodzinach. Omawia formy honorowania ludzi starych poprzez uroczystości organizowane przez organa samorządowe i popularyzowane przez media, opiekę w czasie choroby i niedołęstwa, współczesną formę dożywocia, a także stosunek społeczności wiejskiej do ludzi sta­ rych i jej reakcje na zachowania wobec nich w rodzinie. Pracę uzupełniają interesu­ jące fotografie, wykonane w większości przez autorkę, oraz tabele, diagramy i mapy, których wykaz nieoczekiwanie znalazł się na początku pracy, zaraz po spisie treści, a także fragmenty zapisanych relacji zamieszczone w aneksie. Praca ukazuje specyfikę występującego w badanych wioskach górskich obrazu starości jako „wieku kulturowego”, różnego w porównaniu z innymi terenami Pol­ ski. Specyfika tego obszaru została wyznaczona przez zespół takich cech, jak łącze­ nie gospodarstwa rolnego z innymi źródłami zarobkowania, wysoki procent rodzin wielopokoleniowych i członków kręgu familijnego żyjących w bliskim sąsiedztwie, silną dotąd więź lokalną w społecznościach wiejskich, przywiązanie do miejsca za­ mieszkania i lokalnych tradycji oraz starania o ich utrzymanie i wykorzystanie w ży­ ciu współczesnym, wreszcie swoisty konserwatyzm połączony jednak z otwarciem na świat, wywołanym napływem wypoczywających tu ludzi z zewnątrz i migracjami za pracą. Nie wyeksponowanym, lecz ważnym aspektem pracy są możliwości porównania dwóch badanych wiosek, gdzieniegdzie polegające nie tylko na zestawieniu danych, ale także wskazaniu różnic pozycji w nich ludzi starych. Odrębność wsi polega nie tylko na innym położeniu geograficznym, wielkości i funkcjach administracyjnych oraz obecności w Istebnej nielicznych protestantów, ale również sposobie organiza­ cji przestrzeni wiejskiej. W Istebnej są to „place” - jednostki terytorialno-sąsiedzkie, wpływające na silniejsze tam związki sąsiedzkie, bardziej ugruntowane tradycje instytucji, między innymi miejscowych Kościołów, a także działalności kulturalno­ -społecznej, prowadzonej od dawna w ramach choćby Macierzy Szkolnej oraz od­ działywanie silnych, okolicznych ośrodków kulturalnych w Cieszynie i Bielsku-Bia­ łej. Niezdecydowanie co do rozwinięcia porównawczego charakteru pracy znalazło wyraz w jej konstrukcji, w której nie ma wydzielonego miejsca przeznaczonego na analizę i konkluzje z dokonanego zestawienia materiałów z dwóch różnych wiosek. Dla przedstawienia zmian w statusie ludzi starych, jednego z celów pracy, ba­ daczka sięga po retrospekcję. Stosuje ją, wykorzystując informacje o przeszłości zawarte w materiałach z wywiadów oraz dokumentach i opracowaniach historycz­ nych. Interesująco omawia dawną instytucję chodzących po prośbie „numerowych”, objętych opieką gromady, zanikłąjuż w zasadzie instytucję „Chowańca” i bardzo już ograniczoną dożywocia - „wymowy”. Odnotowała opowieści o wywożeniu w prze­ szłości starych ludzi do lasu przez członków ich rodzin i pozostawianiu ich tam �468 Rezenzje i noty recenzyjne w celu spowodowania śmierci (s. 121), przypominające zachowania społeczności pozaeuropejskich, cierpiących na niedostatek żywności, takich jak na przykład Eski­ mosi, Czukcze czy Koriacy. Stwierdza, że trudno jest dziś ustalić, czy oparte były na faktach, czy też powstały i funkcjonowały na zasadzie moralitetu. Dostrzega zmiany w sytuacji ludzi starych po przyznaniu im rent i emerytur rolniczych, a także wydłu­ żenie się krótszego dawniej okresu niedołęstwa. Nie idealizuje przeszłości, nie widzi w badanych społecznościach cech kryzysu w położeniu ludzi starych, potwierdza wielokierunkowość zmian i brak możliwości jednostronnej ich oceny. Zmniejszył się i, dodajmy, zindywidualizował autorytet ludzi starych, polepszyły się jednakże materialne warunki ich życia (s. 128). Warto odnotować krytycyzm badaczki wobec zebranych wypowiedzi. Niejedno­ krotnie zaznacza, że nie uzyskała potwierdzenia otrzymanych relacji lub trudno udo­ wodnić ich autentyczność. Zabrakło jednak wyraźnego podkreślenia różnicy między przekazywaną w rozmowach wiedzą o „modelu” kultury jako zespole wyobrażeń o zachowaniach uznanych za właściwe i jej „wzorze”, informującym o względnie trwałej strukturze praktykowanych zachowań. Rozróżnienie to pomogłoby lepiej zrozumieć dystans między deklarowanymi wartościami a realizowanymi zachowa­ niami, dostrzegany przez badaczkę, wyjaśniany przez nią w zakresie obyczajowości, zresztą za innymi autorami, charakterem moralności wiejskiej jakoby „przewrotnej w swojej naturze” (s. 286). Książka Urszuli Lehr jest jedynym w polskiej literaturze etnologicznej opraco­ waniem przedstawiającym w tak wszechstronny sposób starość jako zjawisko kul­ turowe. Wykracza poza prace ograniczające się do praesens ethnographicum, nie poszukuje wyłącznie archaizmów, stanowi próbę całościowego ujęcia sytuacji lu­ dzi starych w kontekście współczesnego życia wsi, traktowanego w jego związkach z szerszym otoczeniem. Jest solidnie udokumentowana materiałami z badań tereno­ wych, uzupełnionymi innymi kategoriami źródeł, między innymi urzędowymi, pra­ sowymi i archiwalnymi, a tezy formułowane na podstawie tych badań konfrontowane są z obszerną, wielodyscyplinarną literaturą przedmiotu. Książkę można tym samym uznać za wskazującą miejsce badań etnologicznych w studiach wymagających inter­ dyscyplinarności. Zbigniew Jasiewicz �Recenzje i noty recenzyjne 469 Seweryn A. W i s ł o c k i, Mistrz/Master Teofil Ociepka. Między władzą a praw­ dą. Between the Authorities and the Truth, wstęp Wojciech J. Burszta, uzupełnia­ jący rozdział „Wśród książek pana Teofila” Jerzy Prokopiuk, Katowice: Wydaw­ nictwo Naukowe „Śląsk” 2010, ss. 264 (tekst polski i angielski), 36 ss. barwnych reprodukcji dzieł Ociepki, ISBN: 978-83-7164-609-6. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat fenomen Teofila Ociepki nie dawał spokoju wielu autorom. Ociepka nie pozwalał się zaszufladkować, nie pasował do żadnej z przyjętych kategorii artystów-amatorów. Próbowano zaliczyć go do twórców ludo­ wych, uznać za jednego z naiwnych, udowadniać, że jego malarstwo rozwinęło się pod wpływem Henriego Rousseau, zwanego Celnikiem, reprodukcje dzieł którego były w Polsce w okresie międzywojennym rozpowszechnione. W okresie PRL próbowano go dopasować do założeń socrealizmu. Klasowo od­ powiadał wszelkim socjalistycznym założeniom, pochodził z nizin społecznych, nie miał wykształcenia, pracował w górnictwie (co prawda nie na dole, w kopalni, ale tego się już nie mówiło), więc jego wizje malarskie można było przedstawić jako reakcję górnika na pracę w podziemiu. Próbowano wypromować Ociepkę na świa­ towej rangi artystę „naiwnego” - i to zaliczenie Ociepki do kręgu ludowych malarzy naiwnych pokutuje do dziś. Nie poruszano tylko rzeczy najważniejszej: że wizje Ociepki były oparte na jego duchowości, że mimo braku formalnego wykształcenia był mistykiem i teozofem, członkiem-korespondentem oddziału niemieckiego Rosicrucian Fellowship (z siedzibąw Oceanside w Kalifornii) - Wspólnoty Różokrzyżowej założonej przez Maxa Heindla, a także członkiem loży masońskiej działającej w kręgach związanych z krakowskąASP. Jego twórczość była środkiem wyrażenia przeżyć wewnętrznych zwią­ zanych z problematyką etyczno-moralną, przede wszystkim - rodzajem moralitetów wynikających z aksjologii chrześcijańskiej i ontologii okultystycznej, ukazujących walkę dobra ze złem. Podobna wiara w misję uświadamiania ludziom potrzeby na­ prawy życia osobistego i społecznego występuje u wielu innych artystów nieelitarnych (określanych często jako „artyści z Bożej łaski”); na ogół jednak ich sztuka wypływa wyłącznie z założeń chrześcijańskich. Ociepka natomiast włączał w nią także, prócz elementów chrześcijańskich, i te, które wynikały z jego astrologicznego i mitycznego poznania świata niematerialnego. Uważał za swój obowiązek głoszenie okultystycznych „prawd Bożych”, wykorzystywał w tym celu zarówno swe publicz­ ne wystąpienia, jak i swą sztukę. Seweryn Wisłocki - chyba jedyny dziś polski etnolog poważnie zajmujący się te­ matyką nietypowych twórców, na siłę zaliczanych do „ludowych” bądź „naiwnych” - w swej pracy próbuje odkryć prawdziwego Ociepkę. Twórcę teozoficznego kręgu w swym rodzinnym Janowie, człowieka, który łączył rodzimy śląski folklor z astral­ n ą transcendentną wizją okultyzmu. To zetknięcie tematów z Pisma Świętego, pol­ skich i niemieckich traktatów okultystycznych oraz śląskich podań, miało, według koncepcji Ociepki, służyć zwróceniu uwagi ludzi na immanentnąjedność świata ma­ terii, astralnego i duchowego. Z tych źródeł wyrosła twórczość Teofila Ociepki, jego realizm magiczny, będący fenomenem artystycznym w skali światowej. �470 Rezenzje i noty recenzyjne Ociepka w pracy Wisłockiego nie jest jednak tylko artystą i mistykiem, jest też żywym człowiekiem z wszystkimi problemami życia. Nieraz naiwnym - miał na­ dzieję, że pierwsze podróże kosmiczne udowodnią jego racje, że kosmonauci odkryją na innych planetach (zwłaszcza na Saturnie) istoty, które on znalazł w literaturze okultystycznej. Nie były one wyłącznie tworami wyobraźni mistrza Teofila, jak pró­ bowano to przedstawiać. Nie wytrzymu je Ociepka twardych zasad pełnej abstynencji seksualnej obowiązu­ jącej wtajemniczonych, którzy chcą osiągnąć „kamień filozoficzny”, czyli mistyczną jedność z Bogiem, toteż żeni się z Julianną Ufhal (szalenie ciekawe są przytoczone w książce fragmenty jej pamiętnika). Żyjąc w kraju socjalistycznym, w którym tacy artyści jak on byli narażeni na naciski tworzenia sztuki propagandowej i w duchu socrealizmu, mógł działać swobodnie dzięki protekcji Izabeli Czajki-Stachowicz, kapitana Urzędu Bezpieczeństwa, związanej w latach międzywojnia z polską elitą artystyczno-intelektualną, osoby, która pierwsza poznała się na wartości artystycznej dzieł Ociepki. To głównie jej zasługą było wypromowanie w kraju i za granicą ślą­ skiego malarza-mistyka. Janusz Kamocki „Studia Ethnologica Pragensia” t. 1: 2010, red. M. Tomandl, Univerzita Kar­ lova, Filozoficka fakulta, Praha, ss. 170, ISSN 1803-9812. „Studia Ethnologica Pragensia” (SEP) to zupełnie nowe wydawnictwo naukowe Instytutu Etnologii Uniwersytetu Karola w Pradze (ukazujące się niezależnie od cza­ sopisma „Studia Ethnologica”). Jest związane z projektem badawczym „The Czech Lands in the Middle of Europe in the Past and Today”, realizowanym na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze. Ukazuje się dwa razy do roku. Redak­ torem naczelnym jest Milos Tomandl, pracownik Instytutu Etnologii UK. W radzie wydawniczej zasiada szerokie grono specjalistów, w większości z zagranicy (ze Sło­ wacji, Polski, Niemiec, Słowenii, a nawet USA). Czasopismo ma następującą strukturę: „Studia”, „Materiały”, „Sprawozdania” i „Recenzje”. Publikowane jest w języku czeskim, ale zamieszcza się również teksty w języku słowackim i polskim. Każda z prac w dziale „Studia” jest opatrzona stresz­ czeniem w języku angielskim. Więcej informacji (a także kontakt z redakcją) znaleźć można na stronie Instytutu Etnologii FF UK: http://www.etnologie.ff.cuni.cz. SEP nawiązuje do innego praskiego wydawnictwa: „Studia Ethnologica”. Łączy je podobna struktura oraz dobór tematów. Różni natomiast system recenzowania. „Studia Ethnologica Pragensia” podlegają podwójnemu procesowi recenzyjnemu. Zarówno cały tom, jak i każde studium z osobna są poddawane każdorazowo ocenie dwóch niezależnych recenzentów. „Studia Ethnologica Pragensia” służą prezentowaniu dorobku naukowo-badaw­ czego praskiego ośrodka etnologicznego, a także jego zamiejscowych współpra­ �Recenzje i noty recenzyjne 471 cowników. Tom inaugurujący wydawnictwo pokazuje, że jego profil nie jest ściśle związany z problematyką etnologii i etnografii Czech. Możemy w nim znaleźć opra­ cowania dotyczące krajów pozaeuropejskich, jak Kazachstan, Indonezja czy Meksyk. Jan Pargać, w tekście Prvnipokus o nezävislost Kazachstanu: Kazasska inteligence a nacionalni hnuti „Alaś” na podatku 20. stoleti, opisuje kształtowanie się ruchu nacjonalistycznego w Kazachstanie na początku XX wieku. Spolocenska apoliticka organizäcia u mexickych Nahuov Radoslava Hluśeka, to z kolei studium z zakresu antropologii społeczno-politycznej Indian meksykańskich. W tomie zamieszczono także artykuł dotyczący tradycyjnej kultury wysp indonezyjskich - rzadko eksplo­ rowanej przez środowiska naukowe naszej części Europy. Tekst Michaeli Rybkovej i Radmily Lorencovej, Torajskepohfebni rituäly a vliv socialni stratifikace na jejich podobu, opisuje zwyczaje pogrzebowe górali Toraja (wyspa Celebes-Sulawesi), w powiązaniu z miejscowymi układami społecznymi. Artykuł: Zmeny lokalnej Identity v dosledku ndsilnej geografickej relokacie, pió­ ra Silvii Letavajovej, poświęcony jest zmianom w percepcji tożsamości grupowej w warunkach przymusowej migracji. W latach 1987-1990 większość mieszkańców wioski Koś (zachodnia Słowacja) opuściła swoje siedziby wskutek katastrofy eko­ logicznej, wywołanej szkodami kopalnianymi. Wartość opracowania podnosi fakt, iż opiera się ono na badaniach terenowych autorki. Natomiast wszystkich zainte­ resowanych problematyką genederową zainteresuje tekst zatytułowany Harmonie v zivote źeny: Casopis pro hospodyne 1883-1893 a zrani jedne autorky (autorstwa Ireny Stepanovej). Znaleźć w nim można szczegóły współpracy pisarki i etnografki czeskiej Terezy Noväkovej z kobiecym pismem „Domaci hospodyne”, ukazującym się w Ołomuńcu w latach 1883-1893. W recenzowanym tomie znajdują się także opracowania metodologiczne i teore­ tyczne. Taki właśnie charakter ma praca K teoretickym aspektüm formoväni socialni identity, przygotowana przez Milośa Tomandla. Autor rozważa w niej między in­ nymi mechanizmy kształtowania się etniczności, poruszając ważne kwestie bada­ ne przez nauki społeczne i humanistyczne. Niezwykle interesujący jest także tekst Frantiśka Vrhela, otwierający tom: Vlastni jmena: Etnologickä reflexe, poświęcony refleksji etnologicznej na temat zasad nadawania nazw ludziom oraz przedmiotom. Autor przedstawia szerokie spektrum interpretacyjne tego zagadnienia, od klasycz­ nej po współczesną myśl etnologiczną. Dobrze, iż oprócz prac opierających się na ustaleniach własnych autorów w wydawnictwie znalazło się miejsce na opracowanie prezentujące refleksje innych uczonych. Dają one bowiem wgląd w najnowsze teorie i nurty w nauce światowej. W omawianym czasopiśmie odnajdziemy też oryginalne prace z zakresu badań historycznych. Na szczególną uwagę zasługuje tekst Oldricha Kaspara, Bohemika 15.-18. stoleti ve spanelskych, portugalskich a mexickych fondech, traktujący o cze­ skich źródłach pisanych (po łacinie, francusku, hiszpańsku, portugalsku, włosku) w Hiszpanii, Portugalii oraz ich amerykańskich koloniach. Informacje przedstawione w artykule pochodzą z kwerendy archiwów czeskich i zagranicznych, w tym także tych, które znajdują się w Ameryce Łacińskiej. Z lektury tekstu wynika, iż czeskie księgozbiory były gromadzone nie tylko w oficjalnych królewskich archiwach i pry­ �472 Rezenzje i noty recenzyjne watnych kolekcjach poszczególnych monarchów, ale także w bibliotekach rodów arystokratycznych czy archiwach klasztornych. Rekapitulując: „Studia Ethnologica Pragensia” to kolejne, niezwykle interesujące wydawnictwo etnologiczne zza naszej południowej granicy. Przedstawia ono zakres zainteresowań czeskich etnologów, a jednocześnie daje także polskim naukowcom szansę na zaprezentowanie własnych badań i refleksji szerszemu gronu odbiorców. Język (możliwość publikowania po polsku) oraz szeroka tematyka periodyku to, moim zdaniem, wystarczające argumenty do podjęcia takiej właśnie współpracy. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a48b57f857cc31c0e5344997ba3ea436.pdf 031741ec8ef25060e7000a313f5d7231 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6182 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Bałkany - migracje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5767 Title A name given to the resource Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.397-404 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Czekalski, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 KAROLINA BIELENIN-LENCZOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski TADEUSZ CZEKALSKI Instytut Historii Uniwersytet Jagielloński Kraków REFLEK SJA N A D ZJAW ISKIEM M IG RA CJI N A PÓ ŁW YSPIE BA ŁKA ŃSKIM . PRZEG LĄ D LITERATURY PO LSK O JĘZY CZN EJ Badania nad zjawiskiem migracji prowadzone są w Polsce przez przedstawi­ cieli różnych nauk: historii, antropologii kulturowej, socjologii, nauk politycz­ nych, pedagogiki czy demografii i geografii regionalnej. W niniejszym przeglą­ dzie skupimy się na opisie prac polskojęzycznych dotyczących różnych zjawisk związanych z m igracją w krajach Półwyspu Bałkańskiego w wieku XX i XXI. Migracja nie wydaje się ważnym tematem badań polskich bałkanologów. Jest to zastanawiające, jeśli wziąć pod uwagę to, co pisze historyczka Maria Todorova w swoim klasycznym już dziele Bałkany wyobrażone: Najważniejsza część społecznego dziedzictwa osmańskiego dotyczy demografii. Mowa o zjawisku długofalowym i niemożliwym do zatrzymania czy cofnięcia, którego konsekwencje obserwujemy do dziś. Historia demograficzna imperium osmańskiego obejmuje cały szereg zagadnień, z których najważniejsze to geogra­ ficzne przemieszczanie się ludności (kolonizacja, migracje), procesy demograficz­ ne (przyrost naturalny, śmiertelność, liczba zawieranych małżeństw itp.) oraz inne typy mchów ludności (zmiany w strukturze wyznaniowej, ruchliwość społeczna itp.) (Todorova 2008: 372). Dwudziesty wiek to czas przede wszystkim migracji zarobkowych (w latach 60. Jugosławia podpisała z Niemcami umowę o sprowadzeniu robotników goś­ cinnych, tzw. gastarbeiterów), ale także politycznych (uchodźcy z Grecji po za­ kończeniu wojny domowej w latach 40. czy z Jugosławii po jej krwawym rozpa­ dzie). Temat ten pojawia się w pracach z zakresu różnych nauk, między innymi demografii i geografii. �398 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Badania polskich historyków zajmujących się Bałkanami w zdecydowanej większości koncentrują się na historii politycznej lub na historii gospodarczej postrzeganej w skali makro, co powoduje, że zagadnienia z historii społecznej odgrywają rolę wyraźnie drugorzędną. Można to uzasadniać także oddaleniem regionu bałkańskiego od Polski, a w konsekwencji odmiennością - realną bądź zakładaną - doświadczeń społecznych. Istnieje jednak grupa historyków, która poprzez badania nad historią polityczną XX wieku zmierza nieuchronnie do kwe­ stii odnoszących się do migracji - czy to w przypadku migracji jugosłowiańskich do RFN w latach 60., czy też „wielkiej wycieczki”, jak eufemistycznie określano wymuszone migracje Turków bułgarskich w latach 80. Z innej perspektywy wą­ tek migracji bałkańskich, tym razem „na Bałkany”, stał się przedmiotem badań historyków zajmujących się migracjami Polaków i tworzeniem środowisk polo­ nijnych. Dość obszerną bibliografię tekstów poświęconych Polakom migrującym na Bałkany zawdzięczamy kilku zaledwie autorom, którzy ten wątek uczynili jednym z najistotniejszych w swojej pracy naukowej. M igracją uwarunkowaną w więk­ szości przypadków politycznie można by określić polską obecność w Bułgarii, sięgającą XIX wieku i początków budowania nowożytnego państwa bułgarskie­ go. Jej losy śledził w swoich pracach Zbigniew Klejn, początkowo jako dzien­ nikarz, a z czasem jako historyk i autor fundamentalnego dzieła poświęconego Polakom w Bułgarii (Klejn 1999, 2001; zob. też Pilch 1984: 281). Kontynuatorką badań Klejna nad bułgarską Polonią była Urszula Kaczmarek. Jej prace, wyda­ wane od końca lat 80., dotyczyły kolejnej fali polskiej emigracji, kształtującej się w latach 80. XX wieku, z uwagi na jej charakter określanej często pojęciem „emigracji serca” (Kaczmarek 1991, 1993). Do tradycji XIX-wiecznych nawiązywały środowiska polonijne w byłej Jugo­ sławii. Kształtowanie się tej społeczności doczekało się w 1983 roku obszernego opracowania Janusza Albina (Albin 1983). W tej samej dekadzie uwagę badaczy przykuwała kwestia repatriacji „polskich Jugosłowian” i osiedlania ich w rejonie Bolesławca. Oprócz licznych artykułów publicystycznych warto też zauważyć prace Tadeusza Bugaja i Czesława Buczka, poświęcone środowisku reemigran­ tów (Bugaj 1982-1983; Buczek 1983). Spośród polskich społeczności zamieszkujących pod koniec lat 80. XX wieku Bałkany wyróżniała się, tak pod względem liczebności, jak i stopnia zorgani­ zowania, Polonia grecka. Z uwagi na to, iż polscy emigranci pod Akropolem stanowili przykład typowej migracji zarobkowej z kraju komunistycznego, temat ten nie był podnoszony do 1989 roku, kiedy zajął się nim Zbigniew Ruta (Ruta 1989). Jednak kluczowe znaczenie w badaniach nad tym środowiskiem, tworze­ niem przez nie ośrodków edukacyjnych i religijnych, a także jego aktywnością kulturalną odegrały prace Jacka Knopka. W pracy wydanej w 1997 roku autor poddał analizie współczesną Polonię grecką ale także prześledził polską obec­ ność w Grecji na przestrzeni kilkuset lat, zwracając uwagę na mało znany epi­ �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 399 zod migracji polskich górników do Grecji w okresie międzywojennym (Knopek 1997). Wśród polskich publikacji poświęconych obecności Polaków w Grecji, bardziej jako konsekwencji podróży niż migracji, warto wspomnieć pracę war­ szawskiego historyka i filologa Przemysława Kordosa (2009). Omawiając wątki polskie w badaniach nad migracjami bałkańskimi, nie m oż­ na pominąć kwestii migracji grecko-macedońskich, będących konsekwencją wojny domowej w Grecji. O bałkańskich uchodźcach przybywających do Polski pisali Mieczysław Wojecki, Jacek Knopek i Artur Patek (Wojecki 1989; Kno­ pek 1994; Patek 2005). Ciekawymi przyczynkami do badań nad społecznością emigrantów bałkańskich są opublikowane niedawno artykuły Patryka Pleskota i Jarosława Symyka (Pleskot 2004: 73-74; Symyk 2009). Artykuł Pleskota doty­ czy, co prawda, licznej, wielonarodowościowej grupy studentów, ale dominowali w niej liczebnie przybysze z Albanii i Bułgarii, a także emigranci greccy. Autorzy klasycznych syntez poświęconych Bałkanom - Barbara Jelavich i George Castellan za kluczowe w dziejach dwudziestowiecznych Bałkanów uznają migracje transoceaniczne, traktowane jako czynnik generujący procesy modernizacyjne (Castellan 1991; Jelavich 2005: 405, 430). Dotyczy to szcze­ gólnie społeczeństwa greckiego, które jako pierwsze doświadczyło tego typu emigracji masowej, jak również musiało zmierzyć się z problemem reemigracji z kontynentu amerykańskiego (Brzeziński 2002: 95; Głąbicka 2002; Czekalski 2007: 76-81). Znacznie skromniejsza pod względem liczebnym, ale odgrywająca istotną rolę w formowaniu się nowoczesnego narodu była migracja Albańczyków na kontynent amerykański (Czekalski 1998: 18-23). Problematyka migracji transoceanicznych znalazła interesujące rozwinięcie w pracach poświęconych te­ matyce organizacji wspólnot wyznaniowych przez emigrantów (Czekalski 1996: 89-92; Walaszek 2006). Fascynującym przykładem przemian społecznych wywołanych przez czynnik migracyjny wydaje się Grecja w latach 20. XX wieku, do której w wyniku umowy z Turcją napłynęła milionowa rzesza uchodźców, identyfikujących się jako „Gre­ cy”, ale różniących się od „starych” Greków obyczajami, religijnością, a także języ­ kiem. Problem migracji anatolijskich pojawia się w pracach badaczy zajmujących się przemianami społecznymi w Grecji (Brzeziński 2002: 90-93; Czekalski 2007: 59-76), jak również podejmujących problem mniejszości muzułmańskiej w tym kraju (Parzymies 2005: 38-39; Stawowy-Kawka 2006: 300-301). Inny punkt odniesienia dla historyków badających migracje bałkańskie sta­ nowi casus jugosłowiański. O jego wyjątkowości świadczy fakt, że w tym przy­ padku migracja dotyczyła mieszkańców państwa komunistycznego, które z re­ guły ograniczało do minimum wyjazdy zagraniczne swoich obywateli. Czynnik migracyjny, jako kluczowy dla gospodarki jugosłowiańskiej, a pośrednio deter­ minujący także zmiany polityczne, dostrzegała znakomita większość autorów, podejmujących kwestie przemian społeczno-gospodarczych w titoistowskiej Ju­ gosławii. Szczególnie cenne wydają się prace Michała Zachariasa i Piotra Eber- �400 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski hardta, wpisujące migracje w szerszy kontekst polityczny i demograficzny (Za­ charias 2004: 283-284, 378; Eberhardt 2005). Cechę wyjątkowości można także odnieść do realiów Bułgarii, a zwłaszcza ostatniej dekady rządów komunistycznych. Eufemistyczne określenia „wielkiej wycieczki” czy „odrodzenia narodowego” miały przesłonić jedną z najbardziej ponurych kart w powojennej historii regionu, jak ą była wymuszona emigracja Turków bułgarskich. Temat ten cieszy się sporym zainteresowaniem badaczy współczesnej Bułgarii, analizujących migrację Turków zarówno w kontekście polityki międzynarodowej, jak też kryzysu ustroju komunistycznego (Żmigrodz­ ki 1998: 86-87; Gocłowski 2003; Klejn 2005: 171-174; Burakowski 2009: 325­ -326; Wódka 2009). Konflikty w byłej Jugosławii, ich tło polityczne i kontekst międzynarodowy stały się wiodącym wątkiem w badaniach podejmujących próbę analizy przemian w okresie bałkańskiej transformacji. Zagadnienia migracyjne są rozpatrywane w kontekście konfliktów wyznaniowych (Parzymies 2005), ale także zmian de­ mograficznych, generowanych przez migracje (Eberhardt 1992). Odrębnym i, jak można sądzić, perspektywicznym kierunkiem badań sąkonsekwencje masowych migracji albańskich, które sprzyjają kreowaniu poczucia zagrożenia i generują nowe konflikty społeczne w krajach osiedlenia (Lazaridis, Romaniszyn 1997; Bonarek i in. 2005: 645; Czekalski 2006). Kwestię imigracji albańskiej jako czynnika tworzącego poczucie zagrożenia podejmuje wydany niedawno artykuł, analizujący specyficzne dla lat 90. przejawy albanofobii we Włoszech i w Grecji (Czekalski 2010). Z dziedziny antropologii kulturowej warte odnotowania są dwa artykuły za­ mieszczone w książce Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etnicz­ ne w zachodniej Macedonii (Bielenin-Lenczowska, red., 2009). Książka ta jest owocem trzyletnich badań terenowych w społeczności muzułmańskiej w zachod­ niej Macedonii. Ewa Pieszczyk (2009), w tekście zatytułowanym Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Zupy do Włoch, wykorzystała teorię transnarodowości (termin transnationalism tłumaczy - słusznie, moim zdaniem, w tym kontekście - jako ponadpaństwowość). Poka­ zuje, jak migranci funkcjonują w obu krajach, Macedonii i Włoszech, oraz jak przenikają się wzajemnie pewne idee czy wzorce kulturowe. Natalia Koperkiewicz (2009), autorka artykułu Oni nie są wariatami, tylko my ich nie rozumie­ my, skupiła się z kolei na migracji zarobkowej do Niemiec starszego pokolenia żupian. Wyjeżdżali oni bez rodziny i pracowali w bardzo trudnych warunkach. Teraz, gdy są już na emeryturze, nie m ogą przyzwyczaić się do nowego, innego stylu życia, a dokładniej - nie m ogą znieść bezczynności i rozrzutności. Dlate­ go, jak dowodzi Koperkiewicz, uważa się ich za dziwaków czy ludzi niespełna rozumu (budala). W zachodniej Macedonii od kilku lat prowadzi również badania terenowe Karolina Bielenin-Lenczowska, która zajmuje się zjawiskiem migracji zarobko­ �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 401 wej (pećalba) Macedońskich Muzułmanów (Torbeszów) z Macedonii do Włoch. W języku polskim zostały opublikowane dwa artykuły - pierwszy analizuje kwe­ stię przekraczania granicy państwowej, drugi dotyczy prestiżu i przekazywania tradycji w kontekście wesel organizowanych przez migrantów w kraju pochodze­ nia (Bielenin-Lenczowska 2010a, 201 Ob). Problematyka migracji bałkańskich pozostaje w Polsce nadal niedocenia­ nym przedmiotem badań. Pozorna odmienność doświadczeń bałkańskich spo­ łeczeństw postkomunistycznych może rodzić wrażenie, że modele zachowań wobec imigrantów i kwestia ich asymilacji jest dość odległa od polskich do­ świadczeń. Sprzyja to klasycznym badaniom statystycznym czy też koncentro­ waniu się na polskiej obecności na Bałkanach. Badania prowadzone we Włoszech czy Francji w środowiskach emigrantów bałkańskich, a także badania postaw wobec imigracji w interesujący sposób korespondują z powszechną w ostat­ nich latach obecnością wątków emigracyjnych w kulturze popularnej krajów bałkańskich. LITERATURA Albin J. 1983 Polacy w Jugosławii XIX-XX w , Lublin: Polonijne Centrom Kulturalno­ -Oświatowe UMCS. Bielenin-Lenczowska K. (red.) 2009 Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG. 2010a Pojęcie granicy i je j przekraczania w kontekście migracji zarobkowych (pećalba) w Macedonii, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „Nowej Eu­ ropy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: DiG, s. 161-170. 201 Ob Peczalbarskie wesele: prestiż, tradycja i rodzinne więzi w zachodniej Macedonii, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności, Warszawa: Instytut Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 395-411. Bonarek J. i in. 2005 Historia Grecji, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Brzeziński A. 2002 Grecja. Historia państw świata w X X wieku, Warszawa: Wydawnictwo TRIO. Buczek C. 1983 Repatrianci z Jugosławii na Ziemi Bolesławickiej, „Rocznik Dolnośląski” 8, s. 159-178. Bugaj T. 1982-1983 Reemigracja ludności polskiej z Jugosławii i je j osiedlenie na Dolnym Śląsku (1946-1947), „Rocznik Jeleniogórski” 20, s. 63-91; 21, s. 83-126. �402 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Burakowski A. 2009 Bułgaria - w poszukiwaniu końca komunizmu, w: A. Burakowski, A. Gubrynowicz, P. Ukielski, 1989 - Jesień Narodów, Warszawa: Collegium Civitas, Instytut Studiów Politycznych PAN, Wydawnictwo TRIO, s. 297-348. Castellan G. 1991 Histoire des Balkans (XIV-XXsiècle), Paris: Fayard. Czekalski T. 1996 Zarys dziejów chrześcijaństwa albańskiego w latach 1912-1993, Kraków: Nomos. 1998 Albania w latach 1920-1924 - aparat państwowy i jego funkcjonowanie, Katowice: Śląska Agencja Prasowa. 2006 Północny Epir i Czamuria - współczesne oblicze sporu grecko-albańskiego, w: A. Patek, W. Rojek (red.), N aród-państwo-Europa Środkowa w X IX i X X wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 305-314. Pogrobowcy Wielkiej Idei. Przemiany społeczne w Grecji w latach 1923­ 2007 -1940, Kraków: Historia Iagiellonica. 2010 Szpony Czarnego Orła. Europejska albanofobia - przesłanki i ewolucja zjawiska, w: D. Quirini-Poplawska (red.), Marę inclitum. Oddziaływanie cywilizacji śródziemnomorskiej, Portolana. Studia Mediterránea, vol. 4, Kraków, s. 385-392. Eberhardt P. 1992 Problematyka ludnościowa Albanii, „Czasopismo Geograficzne” 1, s. 115­ -118. 2005 Przemiany demograficzno-etniczne na obszarze Jugosławii w X X wieku, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Głąbicka K. 2002 Emigracja grecka i społeczności imigranckie. Refleksje kulturowe, w: J.E. Za­ mojski (red.), Migracje - historia - kultura, „Migracje i Społeczeństwo”, t. 7, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101. Gocłowski A. 2003 Exodus bułgarskich muzułmanów do Turcji w 1989 roku jako zapowiedź zmierzchu wpływów imperialnych ZSRR na Bałkanach, w: J.E. Zamojski (red.), Upadek imperiów i rozwój migracji, „Migracje i Społeczeństwo”, t. 8, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101. Jelavich B. 2005 Historia Bałkanów. Wiek XX, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kaczmarek U. 1991 Aktywność kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej Republice Demokratycznej, Rumunii i na Węgrzech w latach 1945­ -1989, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza. 1993 Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich, Poznań: Ars Nova. Klejn Z. Polskie ślady w budowie nowożytnej Bułgarii 1877-1914, Łowicz: Mazo­ 1999 wiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna. �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 2001 2005 Knopek J. 1994 403 Rola mniejszości narodowych w państwowym i narodowym odrodzeniu Bułgarii (1877-1914), „Balcanica Posnanensia. Acta et studia” 11/12, s. 113-120. Bułgaria - szkice z dziejów najnowszych, Pułtusk: Wyższa Szkoła Humani­ styczna im. Aleksandra Gieysztora. O osadnictwie Greków i Macedończyków na tzw. Ziemiach Odzyskanych po II wojnie światowej, w: A. Chodubski (red.), Przemiany społeczne, kwes­ tie narodowościowe i polonijne, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, s. 145-152. 1997 Polacy w Grecji: historia i współczesność, Bydgoszcz: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Bydgoszczy. Koperkiewicz N. Oni nie są wariatami, tyłka my ich nie rozumiemy, w: K. Bielenin-Lenczo2009 wska (red.), Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG, s. 89-101. Kordo s P. Dwudziestowieczna Grecja oczami polskich podróżników, Warszawa: DiG. 2009 Lazaridis G., Romaniszyn K. Albańscy i polscy nielegalni imigranci w Grecji: analiza porównawcza, 1997 „Studia Polonijne” 18, s. 9-38. Parzymies A. Muzułmanie w Grecji, w: A. Parzymies (red.), Muzułmanie w Europie, 2005 Warszawa: Wydawnictwo Dialog, s. 35-52. Patek A. 2005 Ludność macedońska w Polsce - geneza i charakter, w: I. Stawowy-Kawka (red.), Miejsce Macedonii na Bałkanach, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, s. 271-278. Pieszczyk E. Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji 2009 z Centar Zupy do Włoch, w: K. Bielenin-Lenczowska (red.), Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG, s. 117-130. Pilch A. (red.) 1984 Emigracja z ziem zaboru austriackiego (od połowy X IX w. do 1918 r.), w: A. Pilch (red.), Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII-XXw.), Warszawa: PWN, s. 252-325. Pleskot P. 2004 Zycie codzienne zagranicznych studentów na polskich uczelniach w okresie stalinizmu, „Przegląd Polonijny” 2, s. 72-82. Ruta Z. 1989 Emigranci polscy w Grecji. Szkic problemu, „Przegląd Polonijny” 1, s. 77-83. Stawowy-Kawka I. 2006 Islam w Macedonii i Grecji - najważniejsze problemy, w: A. Patek, W. Ro­ jek (red.), Naród - państwo, Europa Środkowa w X IX i X X wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 300-306. �404 Symyk J. 2009 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Rozpracowanie środowiska greckiego i macedońskiego na Dolnym Śląsku przez organy bezpieczeństwa w latach 1949-1989, w: J. Symyk (red.), Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec mniejszości narodowych i etnicznych oraz cudzoziemców, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, s. 259-280. Todorova M. 2008 Bałkany wyobrażone, przeł. P. Szymor, M. Budzińska, Wołowiec: Wydawnic­ two Czarne. Walaszek A. 2006 Słoweńscy wierni, duszpasterze i hierarchia kościelna: „sprawa” ks. Vitusa Hribara w Cleveland, Ohio, „Przegląd Polonijny” 4, s. 5-22. Wojecki M. 1989 Uchodźcy polityczni z Grecji w Polsce 1948-1975, Jelenia Góra: Karko­ noskie Towarzystwo Naukowe. Wódka J. 2009 Mniejszość turecka w Bułgarii a stosunki turecko-bułgarskie w okresie Zimnej Wojny, „Dzieje Najnowsze” 2, s. 50-51. Zacharias M. 2004 Komunizm - federacja - nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943­ -1991: powstanie, przekształcenia, rozkład, Warszawa: Wydawnictwo Neriton. Żmigrodzki M. 1998 Przejawy dyskryminacji mniejszości narodowych i religijnych w Bułgarii, w: A. Czarnocki (red.), Samoidentyfikacja mniejszości narodowych i religij­ nych w Europie Środkowo-Wschodniej, Lublin: Instytut Europy Srodkowo-Wschodniej, s. 85-95. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54bbbfb58c70cb4917bcebe5222115cf.pdf 28f8d25a55e6cb053e1fcdee0320f7df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5052 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource społeczność lokalna Kamerun - system edukacyjny Afryka - edukacja szkolna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4686 Title A name given to the resource Tradycyjna społeczność afrykańska a szkola/ LUD 2002 t.86 Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.105-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 RYSZARD VORBRlCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Poznań TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ AFRYKAŃSKA A SZKOŁA. SYSTEMY WYCHOWAWCZE I EDUKACYJNE W PLURALISTYCZNYM SPOŁECZEŃSTWIE KAMERUNUl Każde społeczeństwo wypracowuje swoiste metody i procedury służące podtrzymywaniu ciągłości w czasie. Służą temu nie tylko normy określające reprodukcję biologiczną, lecz także podtrzymanie i reprodukcję własnej kultury. Tę ostatnią kategorię procedur, uczącąjednostkę uznanych za przydatne umiejętności oraz preferowanych społecznie zachowań, określamy w naszej kulturze jako system edukacji. Niniejsze studium analizuje (i porównuje) trzy typy systemów edukacyjnych występujących w Afryce subsaharyjskiej: tradycyjny - plemiennysystem socjalizacji, szkolnictwo koraniczne oraz szkolnictwo formalne (publiczne) - oparte na wzorach zachodnich. Materiału empirycznego dostarczy nam w tym wypadku Kamerun północny, będący regionem, w którym przecinają się i nakładają na siebie wpływy rodzimych kultur Czarnej Afryki i wielkich cywilizacji uniwersalnych islamu i Zachodu. Żyje tu ponad 40 z 200 kameruńskich grup etnojęzykowych, zaliczanych do prawie wszystkich rodzin lingwistycznych kontynentu. Nic dziwnego zatem, iż na niewielkim stosunkowo terenie ogniskują się, niczym w soczewce, problemy typowe dla współczesnej Afryki. W wyniku złożonych procesów historycznych, w omawianym regionie wykształcił się pluralistyczny, a właściwie mówiąc - wielonurtowy system edukacyjny. Główne jego nurty tworzą wspomniane wyżej: tradycyjne wychowanie plemienne, szkolnictwo koraniczne oraz szkolnictwo formalne. Każdy z tych trzech typów kultury wykształcił sobie właściwy model systemu socjalizacji i edukacji. Każdy z nich stawia sobie odrębne cele, stosuje inne metody, posługuje się innymi językami, obejmuje społeczności o różnej skali i charakterze. I Artykuł prezentuje wstępne wyniki projektu badawczego KBN (2 HOI H 024 22) "Społeczeństwo postplemienne w Afryce. Stare i nowe elity w Kamerunie a budowa społeczeństwa obywatelskiego". Wykorzystuje jednak także obserwacje poczynione w terenie (w Kamerunie) w latach 70. i 80., a zwłaszcza na przełomie wieków (1999-2001). �106 Ograniczone ramy artykułu zmuszają mnie do skoncentrowania się w tym miejscu jedynie na problemie odmienności celów i metod poszczególnych modeli systemów edukacyjnych oraz na kwestii wzajemnych relacji różnych nurtów edukacji. Najtrudniejszy do opisania i analizy pozostaje, ciągle jeszcze mało zbadany, plemienny system edukacj i. Wymaga on stosowania odmiennych metod analizy i opisu, uwzględniających strukturę i charakter społeczności plemiennych2• Społeczności plemienne są małe w swej skali, posługują się lokalnymi językami i nie posiadają pisma, przez co ograniczone są w przestrzennym i czasowym zasięgu powiązań społecznych. Wykazują daleko posunięte poczucie etnocentryzmu oraz dużą ekonomikę konstrukcji struktur społecznych, polegającą na znacznej koncentracji ról społecznych u tych samych osób lub instytucji. Rolę wychowawczą i edukacyjną pełnią instytucje obarczone także innymi funkcjami (gospodarczymi, politycznymi, militarnymi itp.), takie jak rodzina, ród, stowarzyszenia i grupy wieku. W północnym Kamerunie nie spotyka się prawie, występującego w innych regionach AfrykP, wielostopniowego systemu socjalizacji typowej dla społeczności o wykształconych stowarzyszeniach (klasach wieku) lub wyspecjalizowanych kadrach (kapłanach, griotach) chroniących ezoteryczne warstwy przekazu kulturowego. Plemienny system socjalizacji i wtajemniczania rzadko przekracza tu zatem obszar społeczności lokalnej. Dokonuje się on w ograniczonym przestrzennie i kulturowo środowisku rodzinnym i rodowym. Podstawową metodą wychowania plemiennego jest naśladownictwo (np. poprzez zabawę) lub uczestnictwo (poprzez pracę) w życiu wspólnoty. Dzieci uczą się w ten sposób sposobów komunikowania oraz podejmowania działań i przyjmowania ról przypisanych zwyczajowo jednostce, z racji jej przynależności do grupy płci i wieku. Obserwując życie wioski kameruńskiej (i szerzej ujmując - afrykańskiej), łatwo można zauważyć, jak dziewczynki towarzyszą swym matkom podczas wykonywania przez nie codziennych czynności gospodarczych, w miarę dorastania pomagają im w przynoszeniu wody, gotowaniu pożywienia i opiece nad młodszym rodzeństwem (z czasem nawet wyręczając matkę w wielu pracach). W ten sposób czerpią one wzory postaw i zachowań przypisanych w danej kulturze kobiecie-matce. Tak samo chłopcy, pomagając ojcu przy 2 O specyfice badań nad tradycyjnymi i nowoczesnymi systemami edukacyjnymi szerzej pisze J.-Y. Martin (1972). Zob. też Z. Komorowski (1973). ) Jednym z najbardziej rozbudowanych systemów edukacyjnych mogą pochwalić się malijscy Dogonowie. Oprócz "podstawowego" (obowiązkowego dla wszystkich mężczyzn) zakresu norm i wiedzy, jednostki pragnące pogłębiać swą wiedzę o bardziej złożone (i trudne do przyswojenia) treści i wątki kulturowe mogą to uczynić, przechodząc przez cztery poziomy wtajemniczenia (Griau), 1948). �107 budowie domu, towarzysząc mu na polowaniach, nabywają wniejętności przydatnych w dorosłym życiu, w pełnieniu roli ojca rodziny. Wbrew przyjętym wśród niektórych (europejskich) pedagogów4 opiniom, afrykańskim systemom edukacyjnym nie brak instrumentów i procedur bardziej wyrafinowanych, zmierzających do przekazania dziecku wartości etycznych, rozbudowanych treści mitycznych lub umiejętności kojarzenia, abstrakcyjnego myślenia i precyzyjnego posługiwania się językiem. Przykładu takich środków mogą tu dostarczyć różnego rodzaju formy narracyjne (często w uproszczeniu zwane "bajkami")5. Dobrą ilustracją edukacyjnego zastosowania krótkich form literackich w procesie edukacyjnym mogą być kameruńskie (afrykańskie) zagadki. Jak zwracają uwagę ich kolekcjonerzy i badacze, kameruńskie (afrykańskie) zagadki z reguły nie zawierają w sobie pytania: kto? co?, lecz przyjmują formę zdań oznajmujących; np. Kameleon, który pływa = piana na rzece (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 195). Wiąże się to z podstawową cechą (celem) danego systemu edukacyjnego, który nie dąży do wyrobienia w dziecku nawyku rywalizacji, lecz podporządkowania. Badacze kameruńskich zagadek (ludowych) zwracają uwagę na jeszcze jedną ważną ich funkcję edukacyjną. W tutejszych językach, pozbawionych przypadków, a posiadających rozbudowane klasy nominalne (np. 24 w języku fufulde), właściwa odpowiedź na zagadkę oznacza opanowanie umiejętności przezwyciężania dwuznaczności semantycznych języka6• Posługujące się opisanymi metodami i procedurami wychowanie plemienne nie posiada sformalizowanej struktury ani odrębnej (wyspecjalizowanej) kadry. Jest jednak w swej istocie totalne, ogarnia całą osobowość człowieka. Jego celem jest socjalizacja jednostki, pełne i harmonijne jej zintegrowanie z danym społeczeństwem, inaczej mówiąc, uczynienie z dziecka "dobrego" członka wspólnoty lokalnej i plemiennej. Proces wychowania i edukacji polega w tym przypadku na wprowadzaniu jednostki w określony porządek życia kolektywnego, czyli na przekazywaniu i wpajaniu dziecku norm kulturowych, uznanych w danej kulturze za odpowiednie i niezbędne dla utrzymania ciągłości biologicznej, utrwalenia tożsamości oraz harmonijnego funkcjonowania danej społeczności. Ponieważ jednak społeczność plemienna traktowana jest jako ciągła w czasie wspólnota żywych, zmarłych i jeszcze nie narodzonych, immanentnym składnikiem wychowania plemiennego jest edukacja religijna, obejmująca ple• Por. Z. Komorowski (1973). 5 Są one jednak zazwyczaj domeną badań filologów, choć i antropolodzy mogą znaleźć tu interesujący przedmiot studiów. 6 Brak miejsca uniemożliwia rozwinięcie tej wysoce specjalistycznej kwestii. W uproszczeniu można powiedzieć, iż chodzi o zdania typu: pantera była na kolacji, którego budowa nie wyjaśnia nam bezpośrednio, czy pantera spożywała kolację, czy też była na niej daniem. Inne przykłady zob. Toumeux, Iyebi-Mandjek (1996, s. 194 i n.). �108 mienną wizję świata (kosmogonię, kult przodków) oraz związane z niąpraktyki magiczne i kulturę symboliczną. Stąd tak ważną funkcję pełnią w plemiennym wychowaniu osoby starsze, a zwłaszcza ci starcy, którzy są nośnikami tradycji, naturalnym pośrednikiem między przodkami a światem żywych i dzięki temu stają się podstawowym wehikułem transmisji kultury typu postfiguratywnego. To dziadkowie, podczas południowej sjesty lub przy wieczornym ognisku, snują opowieści (łapczywie pochłaniane przez dzieciarnię) o dawnych czasach i mitycznych wydarzeniach. Czytelnik może zauważyć, iż sceny takie spotkać można w wielu kulturach, musi jednak też uwzględnić okoliczność, iż w społecznościach plemiennych owi starcy-narratorzy nie mają w zasadzie konkurencji jako źródło treści kulturowych i płynącego stąd prestiżu. Konkludując, można powiedzieć, iż wychowanie typu plemiennego pozostaje zatem w praktyce procesem przekazywania wzorów zachowań. W społeczności, w której jednostka nigdy nie pozostaje anonimowa, ważną rolę wychowawczą pełni rozbudowany system kontroli społecznej. Polega on na nieustającym porównywaniu przez otoczenie zachowań jednostki z przyjętymi przez ogół wzorami kulturowymi. Edukacji typu plemiennego obce jest w zasadzie (wyjątkiem - niektóre treści mityczne) teoretyzowanie. Nie koncentruje się ona też na informacjach praktycznych, przydatnych w życiu codziennym. Plemienny model wychowania największy nacisk kładzie na takie ukształtowanie jednostki, które przyczyni się do harmonijnego wkomponowania jej w życie wspólnoty: rodziny, rodu, plemienia (fot. 1 i 2). W ten sposób wychowanie plemienne ogranicza się do doświadczeń własnej wspólnoty: do pojęć i realiów własnego kręgu kulturowego; jest zachowawcze i defensywne, nie przygotowuje jednostki do samodzielnego rozwiązywania problemów, lecz do zachowań, jakich oczekuje od niej grupa. E d u k a c jak o r a n i c z n a może być uznawana za jeszcze jeden z typów edukacji wyznaniowej. Jej specyficzne cechy strukturalne oraz stosowane metody wyznaczająjej jednak szczególne miejsce w typologizacji afrykańskich (kameruńskich) systemów (modeli) edukacyjnych. Celem edukacji koranicznej jest - co podkreślają sami jej teoretycy "wpojenie uczniom (wzorów) zachowań, jakie powinni oni przyswoić podczas swego życia i w obliczu śmierci, wpojenie zasad, które rządzą nie tylko relacjami między ludźmi, lecz także przede wszystkim ich osobistymi relacjami z kreatorem" (Hamadou, 1993; cyt. za: Dongmo, 1996, s. 30). Inaczej mówiąc, omawiany typ edukacji dąży do uczynienia z dziecka "dobrego" muzułmanina. Edukacja koraniczna stanowi element, rzec można, ważny instrument ekspansji nie tylko religii - islamu -lecz także cywilizacji o charakterze uniwersalnym. Cywilizacja ta wykształciła bogatą i wielowątkową tradycję. Co najistotniejsze: posługuje się ona własnym pismem, co pozwala osobom �109 Fot. I. Praca z matką, wieś Mandama, plemię Daba, fot. R. Vorbrich Fot. 2. Praca z ojcem, wieś Mandama, fot. R. Vorbrich �110 i grupom w niej partycypującym włączyć się w szerszy obieg idei i przełamać izolację społeczną. Tym samym wyrywa ona jednostkę z partykularyzmu wioskowo-plemiennego, otwiera ją na universum, Jest to jednak universum odmienne od proponowanego przez kulturę zachodnią, propaguje statyczną wizję świata z trudem wpasowaną we współczesne procesy modernizacyjne Afryki. Na wstępie omówienia szkolnictwa koranicznego należy zaznaczyć, iż zakorzenienie islamu w północnym Kamerunie jest różnej głębokości i jakości. Niektóre grupy etniczne (Fuibeje, Hausa, Kotoko, Wandala) sąjej nośnikami od stuleci, inne (znaczna większość), choć równie długo pozostające pod jej presją, poddały się islamizacji (w różnym zresztą zakresie) dopiero wostatnich 2-3 dekadach?, Wśród wielu grup etnicznych islam ma nadal charakter misyjny i dopiero buduje swoje struktury, w tym edukacyjne8, W większości przypadków proces islamizacji doprowadził jednak do ukształtowania się specyficznej formy tej religii - zwanej "czarnym islamem"9. W Kamerunie północnym Uak i w większości afrykańskich krajów subsaharyjskich) edukacja koraniczna nie narusza podstawowych zasad i treści wychowania plemiennego. Z reguły czyni ona znaczne ustępstwa na rzecz rodzimej afrykańskiej obyczajowości, wiele jej elementów adaptuje lub co najwyżej wprowadza pewne modyfikacje do "pogańskich" praktyk społecznych lub magicznych 10. W przeciwieństwie do wcześniej omawianego wychowania plemiennego, edukacja koraniczna przyjmuje już pewne formy instytucjonalne. Posiada wyspecjalizowane kadry, które tworzą świątobliwi i wykształceni (lecz na 7 Liczbę muzułmanów w Kamerunie szacuje się na 22% ludności, wynoszącej w 1996 r. 13,6 mln. Z 3 mln. kameruńskich muzułmanów większość (ok. 2 mln.) żyje w północnej części kraju, gdzie stanowią więcej niż połowę ludności (szacowanej na 3,5 mln.). Dla porównania liczbę chrześcijan w Kamerunie szacuje się na 50-53%, pozostali to wyznawcy religii tradycyjnych (por. ABC Świat ... , 1999, s. 69; Przeglądowy Atlas .... 1998, s. 252). 8 Na podstawie wycinkowych danych, można szacować, iż w Kamerunie północnym edukacją koraniczną objęte jest ok. 20% dzieci w wieku szkolnym (6-14 lat), w tym (zależnie od regionu i poziomu kształcenia od 10% do 45% dziewczynek. Liczbę tę otrzymano, porównując dane zawarte w: Atlas ... (2000, s. 139, 146) oraz Dongmo (1996, s. 33). Jeszcze trudniej oszacować wskaźnik skolaryzacji koranicznej wśród ludności muzułmańskiej. Związane jest to z dynamiką proporcji między ludnością animistyczną a zislamizowaną i wynikającym stąd względnym charakterem podawanej przez różne źródła liczby muzułmanów (z urodzenia lub świeżo nawróconych). Wycinkowe dane dotyczące środowiska miejskiego (Maroua) szacują wskaźnik skolaryzacji koranicznej wśród muzułmańskich dzieci w wieku szkolnym (5-15 lat) na 85% (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 91). Wskaźnik ten jest zapewne niższy w środowisku wiejskim i zróżnicowany, zależnie od grupy etnicznej i (co często się wiąże) zakorzenienia islamu. 9 Pod tym pojęciem rozumie się system dogmatów i rytuałów religijnych opartych na Koranie, lecz przesiąkniętych w dużej mierze wierzeniami afrykańskimi. 10 Jako przykład może tu służyć zwyczaj obrzezania lub talizmany zawierające cytaty z Koranu, niekiedy jedynie posiadające magiczny z nim związek (starty z tablicy proszek z kredy, którą napisano werset Koranu, itp.). �111 bardzo różnym poziomie) mężowie. W Kamerunie wyróżnić można dwie kategorie nauczycieli - mallum i modibbo. Mallum to osoba - mężczyzna lub kobieta - która posiadła (i przekazuje) umiejętność czytania (oraz przepisywania) Koranu. Każda osoba posiadająca takie podstawowe kwalifikacje może otworzyć szkołę, z własnej woli (kaprysu) lub na prośbę sąsiadów - rodziców. W literaturze naukowej zwie się ich często, niezupełnie poprawnie (w żargonie arabsko-francuskim) - marabutamilI. Odrębną, obdarzoną dużym prestiżem, grupę nauczycieli stanowią tzw. modibbo. Są to Fulbeje, tworzący endogamiczną praktycznie grupę (kastę), którzy oprócz funkcji dydaktycznych, pełnią także funkcje opiniotwórcze i politycznel2• Znaczna część nauczycieli szkół koranicznych oprócz funkcji dydaktycznych zajmuje się także inną pracą zawodową; rolnictwem lub handlem. Odsetek nauczycieli, dla których nauczanie stanowi podstawowe (lub główne) źródło utrzymania, wzrasta w miastach i dochodzi do 60% (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 88). Szkoły koraniczne -lakkol (maktab, mahadra) rzadko posiadają odrębne budynki. Najczęściej lokują się one w meczetach (lub w ich otoczeniu, w krużgankach, w cieniu drzew) (fot. 3 i 4). Nauka odbywa się w nich nieregularnie - raz lub kilka razy w tygodniu, najczęściej wieczorem. W szkolnictwie koranicznym wyróżnić można dwa poziomy nauczania: podstawowy i uzupełniający. Poziom podstawowy - spotykany praktycznie we wszystkich miejscowych gminach muzułmańskich. Poziom uzupełniający - jedynie w ważniejszych ośrodkach miejskich. Nauczanie podstawowe ogranicza się z reguły do nauki Koranu. Podstawową metodą dydaktyczną jest tutaj pamięciowy automatyzm, polegający na wielokrotnym, zbiorowym powtarzaniu (skandowaniu) za nauczycielem poszczególnych wersetów i sur Koranu (niekiedy bez zrozumienia nawet sensu słów). Naukę rozpoczyna muzułmańskie wyznanie wiary: Nie ma boga nad Allacha, a Mohammed jest jego prorokiem. Gdy dzieci opanują to pierwsze zdanie w obcym dla nich języku arabskim, nauczyciel przechodzi do kolejnych, wybranych sur Koranu, niezbędnych podczas modlitw (przede wszystkim do sur 104 i 114) (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 202). 11 Bardziej szanowani marabuci pełnią zarazem funkcję duszpasterzy, niektórzy z nich mają też opinię cudotwórców (Komorowski, 1973, s. 56). 12 Aby zostać modibbo, należy pobierać wcześniej nauki u reputowanych (mających sławę w okolicy) nauczycieli. Niekiedy porównuje się tytuł modibbo ze stopniem "doktora nauk islamskich" (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 88), lecz ma on wymiar bardzo względny, bowiem niektórzy modibbo tworzą później szkoły o wielkiej reputacji, podczas gdy inni zostają "zwykłymi" marabutami. W praktyce "kastę" modibbo tworzy grupa spokrewnionych i spowinowaconych rodzin, przekazujących swą pozycję społeczną oraz sprawowane funkcje (w tym edukacyjne) poprzez udzielanie nauk, połączone z drogą filiacji i aliansów; z ojca na syna (wyjątkowo i na córkę), z wuja na siostrzeńca lub z teścia na zięcia (Atlas ..., 2000, s. 146). �112 Nauka Świętej Księgi polega nie tylko na powtarzaniu tekstu za nauczycielem, lecz także na przepisywaniu przerabianego fragmentu Koranu kredą (lub rylcem) na drewnianych tabliczkach (fot. 5). Nie jest to jednak "zwykłe" przerysowywanie pisma, lecz "przepisywanie", połączone z nauką alfabetu arabskiego. Nauka głosek alfabetu zajmuje z reguły (dobremu uczniowi) dwa miesiące. W praktyce wygląda to w ten sposób, iż nauczyciel pisze na tabliczce tekst (sylabę za sylabą), a uczniowie kopiują go i uczą się równocześnie wymowy poszczególnych sylab13• Teoretycznie uczniowie na poziomie elementarnym powinni opanować pamięciowo (przepisać na tabliczce) cały Koran. W praktyce - jak podkreślali moi informatorzy (absolwenci takich szkół) - ćwiczenia skrybtoryjne obejmują mniej więcej połowę Świętej Księgi. Resztę tekstu Koranu uczniowie poznają z księgi posiadanej przez nauczyciela. W rezultacie zatem efekty nauczania Koranu (i języka arabskiego) są bardzo skromne. Jak mogłem się przekonać - w środowisku wiejskim - za dostateczny uważa się poziom, gdy uczniowie, kończąc naukę w szkole koranicznej, znają na pamięć 12 najkrótszych sur Koranu. Poziom nauczania jest niewiele wyższy w miastach. Jak skrupulatnie wyliczyli Henry Tourneux oraz Olivier lyebi-Mandjek (1996, s. 95), tylko kilka procent absolwentów miejskiej szkoły koranicznej może pochwalić się opanowaniem wszystkich 114 sur Świętej Księgi, a kilkanaście procent zna na pamięć mniej więcej jej połowę14. Forma przekazu treści kulturowych w szkole koranicznej jest do tego stopnia sztywna i schematyczna, iż pozbawia ucznia możliwości wykazania się inicjatywą w poszerzaniu swojej wiedzy i lepszym zrozumieniu litery i ducha Świętej Księgi. Nie ma w zwyczaju, aby uczeń mógł spytać o cokolwiek swego nauczycielal5. Oczekuje się od niego jedynie wiernego odtwarzania za nauczycielem - w mowie i piśmie - przerabianej właśnie partii Koranu. Należy jednak zaznaczyć, iż metody pedagogiczne stosowane w szkole koranicznej łączą wychowanie do życia w solidarnej wspólnocie z elementami rywalizacji. Zasadę tę dobrze ilustrują nagrody i kary tu stosowane. I) Co jest bardzo ważne i trudne w nauce języka arabskiego z uwagi na skomplikowaną wartość diakrytyczną spółgłosek w języku pisanym nie znającym samogłosek. 14 Badania na próbie 800 uczniów szkół publicznych w Maroua (uczęszczających zarazem do szkół koranicznych) ujawniły, iż zaledwie 68 uczniów (8,5%) (w tym 30 z VI - ostatnich klas i 3 z klasy II) znało na pamięć wszystkie 114 sur Koranu, 137 uczniów opanowało pamięciowo co najmniej 76 sur, czyli więcej niż połowę Świętej Księgi; 323 uczniów znało ponad 25 sur. Naliczono także 14 uczniów (w tym dwóch z ostatnich klas), którzy nie potrafili zacytować żadnej sury (znali jedynie alfabet arabski) (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 94). 15 Wadę tę rekompensuje do pewnego stopnia powszechnie przyjęty zwyczaj zastępowania podczas lekcji nauczyciela przez uczniów bardziej zaawansowanych w nauce. Pomoc koleżeńska może przybierać wówczas formę "korepetycji". Otwiera to jednak pole do nadinterpretacji i zafałszowań przekazu kulturowego. �Szkoła koraniczna, fot. autor 200 I r. �.; , --~'~'::~ . , ~-:" �113 Uczeń, który przepisze (i odczyta) bezbłędnie pierwszą tabliczkę, otrzymuje zgodę nauczyciela na zmycie wodą świętego tekstu. Woda pozostała po tym zabiegu przechowywana jest w specjalnym pojemniczku i traktowana jako posiadająca właściwości magiczne. Uczniowie, którzy przeszli już ten pierwszy etap nauki, noszą taki pojemnik z dumą na szyi, czym odróżniają się od mniej pilnych rówieśników. Koran dzieli się na cztery części (nierównej długości) - tzw.faarde oraz sześćdziesiąt podrozdziałówhisbeere. Rozpoczęcie każdego hisbeere przez ucznia jest dla niego i jego bliskich prawdziwym świętem. Tego dnia uczeń przynosi do szkoły i ofiarowuje nauczycielowi dorodnego kogutal6• Jest on tego samego dnia przyrządzony (upieczony) przez uczennice i spożyty w uroczystej oprawie, wspólnie przez nauczyciela i jego uczniów. Przed posiłkiem mal/urn odmawia publicznie modlitwę w intencji ucznia, a on sam staje się bohaterem dnia, jest fetowany w szkole i w rodzinie (Tourneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 204-205). W ten sposób uczeń nabywa zaufania do własnych możliwości oraz przekonanie, iż jego wysiłek jest dostrzegany i nagradzany. Jednak głównym czynnikiem stymulującym uczniów do pracy są kary, głównie cielesne. Nad głową ucznia wisi ustawicznie (i to dosłownie) rózga nauczyciela. Najmniejsza niesubordynacja lub widoczny brak skupienia (np. zbyt ciche i pozbawione entuzjazmu skandowanie Koranu), a tym bardziej błąd (w wymowie lub piśmie) karany jest uderzeniem po głowie lub szczypaniem w policzek. Źle zdaniem nauczyciela wyrecytowany przez ucznia werset Koranu musi być przez niego natychmiast powtórzony ("wywrzeszczany" na całe gardło) sto razy. Poważna niesubordynacja karana jest pracą poza kolejnościąnp. zbieraniem chrustu na opał (nauka odbywa się często wieczorem przy ognisku) lub aresztem17• W tym miejscu należy wspomnieć o kwestii wynagradzania nauczyciela. Większość z nich jest opłacana przez rodziców. Czesne nosi (fulbejską) nazwę "pieniądz światła" (ceede yiite) (Atlas..., 2000, s. 146). Forma i wysokość ponoszonych świadczeń jest bardzo zróżnicowana, różna w mieście i na wsi. W mieście opłata przyjmuje częściej formę pieniężną i waha się od 500 fr CFA (2,75 zł) miesięcznie do 200 fr CFA tygodniowo od ucznia. Na wsi świadczenia gotówkowe pojawiają się okazjonalnie (podczas świąt), częściej rodzice rewanżują się nauczycielowi, dostarczając mu żywność lub drewno na opał, z reguły kupują też naftę do lampy przyświecającej uczniom podczas nauki. Rozpoczęcie kolejnej faarde zaznacza się ofiarowaniem kozła lub barana. W szkołach prowadzonych przez nauczycieli starej generacji zdarza się, iż nieposłuszny uczeń, spętany lub zakuty w dyby, przywiązywany bywa na 1-3 dni (bez jedzenia) do słupa umieszczonego w szkole lub (co często oznacza to samo) w obejściu nauczyciela (Tourneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 203-204). 16 17 �114 Świadczenia względem nauczyciela nie mają tu jedynie charakteru ekonomicznego, lecz są wyrazem zobowiązań o charakterze duchowyml8. Zobowiązania te nie wygasają nawet w kilka lat po ukończeniu nauki. Dziewczyna wychodząca za mąż zwraca się do mul/ema, u którego "skończyła swój Koran", o modlitwę w intencji małżeństwa i nowej rodziny. W zamian ofiarowuje mu (praktycznie czyni to jej rodzina) dużą, jak na tutejsze stosunki, sumę 6 000 fr CFA (33 zł) (Atlas ... , 2000, s. 146). Bardziej sumienni i wytrwali uczniowie, po kilku latach nauki mogą w ten sposób przyswoić sobie pamięciowo większe lub mniejsze fragmenty Koranu. Znacznie gorzej efektywność nauczania koranicznego rysuje się w odniesieniu do języka arabskiego, skoro jego znajomość jest mała nawet wśród nauczycieli. Jak wykazały precyzyjne, lecz wycinkowe badania - nawet w środowisku miejskim (Maroua) zaledwie 8% mal/umów znało ten język w stopniu bardzo dobrym, 9,5 % w stopniu dobrym, 32,5 % dostatecznym, a 50 % potrafiło jedynie czytać w tym języku i dokonywać tłumaczeń poszczególnych partii Koranu "chwytając ich sens" (Atlas ... , 2000, s. 146)19. Inne źródłaodnoszące się do Kamerunu północnego - szacują liczbę nauczycieli koranicznych znających język arabski w stopniu "wystarczającym" na 15% (!). Dwie trzecie mal/umów miało przyznać się "bez cienia kompleksu" do nieznajomości języka arabskiego lub do znajomości "ledwie trochę" (Taurneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 89). O ile znajomość języka arabskiego wśród "zwykłych" mal/umów jest bardzo słaba, o tyle jest ona znacznie lepsza w grupie modibbo, muszą oni nie tylko umieć płynnie czytać, ale i pisać w tym języku; Słaba ogólnie znajomość arabskiego powoduje, iż pozostaje on dla kameruńskich muzułmanów językiem liturgicznym, językiem słowa bożego i modlitwy. Językiem edukacji koranicznej pozostaje tu język fufulde, traktowany w Kamerunie jako (również) ,Język Koranu" (Tourneaux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 79?o. W piśmiennictwie religijnym i w korespondencji tutejsi muzułmanie stosują natomiast powszechnie pisaną formę tego języka - adżamiija - opartą na alfabecie arabskim. 18 Ze złożonymi materialno-duchowymi - relacjami między uczniem a nauczycielem wiąże się, nasilające się w ostatnich latach w większych miastach, zjawisko żebractwa uczniów szkół koranicznych, dla których ten sposób zarobkowania jest nie tylko zdobywaniem funduszy na naukę, lecz jest także formą ćwiczenia ducha (uległości wobec mistrza). Gromady młodocianych żebraków są - niesłusznie - traktowane przez służby porządkowe (a zwłaszcza zagraniczne instytucje pomocowe) jako "dzieci ulicy", co nie ułatwia im wykonywania "zadania domowego". 19 Dla porównania można dodać, iż tylko 20% malumów znało w mowie i w piśmie język francuski, oficjalny język Kamerunu - a 71 % nauczycieli szkół koranicznych nie władało wogóle tym językiem (Atlas ... , 2000, s. 146). 20 Badania etnojęzykowe i etnoreligioznawcze wykazały również, iż bardzo często islamizacja osób pochodzących z plemion do niedawna animistycznych pociąga za sobą ich praktyczną ful beizację, odzwierciedlającą się nie tylko przyjęciem języka fufulde (zwłaszcza w zachowaniach prestiżowych), lecz także fulbejskiego stroju, gestu i obyczaju (Gousset, 1999; Toumeux Iyćbi-Mandjek, 1996; Vorbrich, 2000). �115 Najbardziej wytrwali i żądni wiedzy absolwenci podstawowych szkół koranicznych mogą podjąć naukę na poziomie uzupełniającym21• W tym celu udają się niekiedy na dalekie wędrówki - w poszukiwaniu odpowiednich szkół i mistrzów. Mogą ich znaleźć w większych miastach, takich jak: Garoua, Maroua, Ngaundere lub leżących już w Nigerii - Maiduguri, Yola czy Kano. Nauka na wyższym poziomie trwa od kilku do (nawet) kilkudziesięciu lat22• W ciągu wieloletnich studiów, uczniowie pobierają ją u wielu nauczycieli-mistrzów, u każdego uzupełniając wiedzę z innych przedmiotów, takich jak: prawoznawstwo (fiqh), teologia (tawhiidi), tradycja muzułmańska (hadit), egzegeza (tafsir), poezja i literatura (lunga), gramatyka (tarsi/), wymowa arabska (tadż-wiid). Uczniowie kameruńskich szkół koranicznych przyswajają też podstawową wiedzę i umiejętności z zakresu dyscyplin świeckich, takich jak matematyka (arytmetyka), a także z dziedzin odrzucanych przez islam ortodoksyjny: astrologii, kabalistyki, uczą się sporządzać amulety i inne przedmioty magiczne (Atlas..., 2000, s. 146). Proporcje pomiędzy poszczególnymi przyswajanymi dziedzinami pozostawia się osobistemu wyborowi studenta, czyli można powiedzieć, że obowiązuje ich "indywidualny program studiów". Student - w ciągu wielu lat nauki - często zmienia mistrza, wybierając tego, który ma opinię specjalisty w dziedzinie szczególnie go interesującej. Nie można jednak mówić o wąskiej specjalizacji malumów, bowiem każdy z nich specjalizuje się w pewnym wachlarzu dyscyplin, wśród których prym wiodą prawo, literatura i teologia23• Podobne preferencje spotkać można także wśród studentów, z tym, iż zainteresowanie teologią przewyższa nieznacznie zamiłowanie do literatury24. Osobnym problemem związanym z funkcjonowaniem pluralistycznegotrójskładnikowego - systemu edukacyjnego są relacje pomiędzy szkolnictwem koranicznym a szkolnictwem formalnym (publicznym). Czytelnym wskaźnikiem wzajemnych relacji może być równoległe uczestnictwo uczniów szkół państwowych w szkolnictwie koranicznym. Brak jest kompleksowych studiów nad wspomnianym wskaźnikiem. Wyniki wycinkowych badań socjologów i pedagogów kameruńskich w zdomi21 Należy zaznaczyć, iż granica między poziomem podstawowym i uzupełniającym jest w wypadku edukacji koranicznej podziałem umownym i praktycznie się zacierającym. Dlatego niezwykle trudno ocenić wskaźnik uczniów kontynuujących naukę na poziomie uzupełniającym. Niektóre źródła pozwalają szacować ją na 1:40 (Tourneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 90). 22 Średnio trwa ona 26,71at (!). Ta zaskakująca liczba wynika jednak z nieregularnego (i często przerywanego) sposobu pobierania nauk (Atlas ... , 2000, s. 146). 2J Przykładowo wśród 39 malumów z miasta Maroua aż 35 deklarowało szczególne zainteresowanie prawem, 20 - literaturą, 16 - teologią, \O - hadisami i 4 - egzegezą (Atlas ..., 2000, s. 146). 24 142 ankietowanych malumów z prowincji Extreme Nord pobierało w przeszłości naukę łącznie u 290 mistrzów. 82% z nich studiowało prawo, 50% - teologię, 47,6 - poezję i literaturę, 39,2% tradycję (hadisy), 28,4% - egzegezę, 19,2% - gramatykę, 5,3% - wymowę arabską. �116 nowanym przez muzuhnanów środowisku miejskim (Maroua) pozwalają stwierdzić, iż oba systemy edukacji nachodzą na siebie w różnym stopniu, zależnym od uwarunkowań kulturowych i historycznych. Henry Toumeux oraz Olivier lyebi-Mandjek stwierdzili, iż 49% uczniów szkoł publicznych w Maroua uczęszczało także do szkoły koranicznej (1996, s. 165). Z kolei wskaźnik uczniów szkół koranicznych (w wieku 5-15 lat) nie uczęszczających zarazem do szkoły publicznej zależny był od pochodzenia etnicznego i zakorzenienia w kulturze islamu. Najwyższy był wśród grup od wieków zislamizowanych: Fulbejów, Wandala, Hausa i Arabów Szoa (l 00%), znacznie niższy wśród grup podlegających nasilonej islamizacji dopiero od 1-2 pokoleń: Mafa (41%), Guiziga (25%), najniższy natomiast wśród dzieci pochodzących z grup znanych ze swej niechęci do islamu np. Toupuri (8%) (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 92-93). Szkoła publiczna (fot. 6) określana jest przez muzuhnanów, zaczerpniętym z fufulde, terminem lakkol Nasaara (janngirde Nasaara) - "szkoła Białych" i przeciwstawiana "szkole koranicznej", zwanej "szkołą Fulbe" (janngride Fulbe) (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 165). Wskazana opozycja semantyczna dobrze ilustruje niechętny stosunek muzuhnanów kameruńskich do szkół państwowych. Okazywana przez tę społeczność rezerwa wobec (świeckiego) szkolnictwa publicznego była od dawna zauważana i podkreślana przez obserwatorów życia społecznego w Kamerunie (Atlas..., 2000, s. 142). W dobie nasilonych zmian cywilizacyjnych, przyczyniała się ona do ekonomicznej i politycznej marginalizacji muzułmanów, wypieranych z posad w administracji i gospodarce państwowej. Zagrożenie to zostało w końcu dostrzeżone przez elity muzułmańskie, które przystąpiły do rozwoju alternatywnego systemu szkolnictwa. Proces ten nie przebiegał jednak w sposób skoordynowany i odznaczał się wielu meandrami. Oprócz tradycyjnych szkół koranicznych - obu poziomów - w ostatnich dziesięcioleciach pojawiły się w Kamerunie północnym wyznaniowe (muzułmańskie) szkoły podstawowe i ponadpodstawowe, aspirujące do statusu szkół publicznych. Swym programem i stosowanymi metodami nawiązują one bądź do metod edukacji zachodniej, bądź do ortodoksyjnej tradycji islamu, czerpiącego swe wzory z Egiptu lub Arabii Saudyjskiej. Pierwszy typ szkół to tzw. ecoleJranco-arabe - tworzone od lat 50. XX wieku przez administrację kolonialną dla dzieci elit muzułmańskich Fulbejów. Oprócz formacji religijnej dawały one świadectwa ukończenia szkoły państwowej. Co ciekawe, wobec niechęci okazywanej temu typowi szkolnictwa przez pierwszego prezydenta niepodległego Kamerunu - muzułmanina A. Ahidjo - szkoły francusko-arabskie nie zyskały większej popularności w prowincji zdominowanej przez rządy muzułmanów. W sumie powstało ich tylko kilka (w większych miastach), a liczba uczniów tych szkół nigdy nie przekroczyła 1000 osób (Atlas..., 2000, s. 140). �117 W latach 70. powstały nawet szkoły franco-arabe na poziomie ponadpodstawowym. Miały one stworzyć nową - wykształconą - elitę muzułmańską, z40lną podtrzymać dominację polityczną i ekonomiczną tej grupy ludności na północy kraju. Największy prestiż zyskał (założony w 1977 roku w Maroua) College de I'Espoir25• W latach 90. szkoła ta dostała się jednak pod wpływy fundamentalistów islamskich (wahabici organizowali tu kolokwia islamskie), w końcu zawiesiła swą działalność w 1996 roku (Atlas ..., 2000, s. 142, 146). Miejsce mających uprawnienia szkół publicznych - ecole franco-arab e - są w ostatnich latach zastępowane przez tzw. colleges islamistes [nie: islamiques (!)]. Przybierają one różne nazwy i reprezentują zróżnicowany poziom nauczania. Wśród naj znaczniej szych wymienić można college prive islamice Sabil (w Bamare) oraz Institut de Theologie Islamique (ITI) w Maroua26• Ten ostatni uważany jest za następcę College de l'Espoir. Odwołujące się do wzorów importowanych z Egiptu i Arabii Saudyjskiej szkoły "islamistów" powstają na fali pogłębiającej się w ostatnich latach niechęci społeczności muzułmańskiej do szkolnictwa publicznego opartego na modelach zachodnich. Wyrazem dążeń zmierzających do stworzenia kulturowej i metodycznej przeciwwagi dla uksztahowanego na wzór zachodni szkolnictwa publicznego jest powołanie w 1993 roku w Garoua Sekretariatu Szkolnictwa Islamskiego (Secretariat li l'Enseignement Islamique). Pojawienie się dwóch, a ostatnio nawet trzech typów muzułmańskiego szkolnictwa wyznaniowego ujawnia zjawisko ścierania się różnych prądów ideologicznych w świecie islamu. Dalszy rozwój (lub upadek) poszczególnych typów szkolnictwa koranicznego w Kamerunie będzie następstwem przebiegu procesu ścierania się różnych nurtów islamu oraz efektem konfrontacji wielkich cywilizacji światowych. S z k o l n i c t w o f o r m a l n e, określane niekiedy mianem "nowoczesnego", wprowadziło do Kamerunu zachodni model edukacji. Cechuje go sformalizowanie, złożoność i hierarchia struktur, wyspecjalizowane kadry oraz unifikacja programów i treści edukacyjnych. Wedle znawcy problematyki edukacyjnej, Z. Komorowskiego (1973, s. 99), "za nowoczesne należy uznać szkolnictwo kształcące ludzi, którzy będą umieli pracować, optymalnie or- 2S College był ufundowany i finansowany przez grupę miejscowych alhadżi, a jego długoletlim dyrektorem był modibbo i zarazem mer jednej z dzielnic miasta. 26 Nowy typ szkół muzułmańskich różni się poziomem i programem od tradycyjnego szkolnicwa muzułmańskiego. Pracujący w nim nauczyciele studiowali często na Bliskim Wschodzie lub JOChodząz Arabii Saudyjskiej lub Pakistanu. Znajdując się pod wpływem ortodoksyjnych nurtów sIamu, zwalcza on niektóre zwyczaje i praktyki "czarnego islamu" (jak np. przywiązywanie wagi jo amuletów). Przybywający z Pakistanu misjonarze oskarżająkameruńskich muzułmanów, iż są Jod zbyt wielkim wpływem chrześcijan (Rumi), sami jednak propagują obce Kameruńczykom NZOry, jak np. odrzucenie pokarmów mięsnych (Atlas ... , 2000, s. 146). �118 ganizować własną i innych pracę oraz umiejętnie wykorzystywać jej rezultaty w ramach tych właśnie warunków". W warunkach afrykańskich celem tego typu szkolnictwa jest przekazanie uczniom postaw i umiejętności pozwalających na samodzielne i skuteczne funkcjonowanie w nowoczesnym społeczeństwie typu narodowego. Daje ono wiedzę i kwalifIkacje przydatne w społeczeństwie o zróżnicowanej strukturze i wykształconym podziale pracy. Inaczej mówiąc, szkoła publiczna ma fonnować "dobrego" i przydatnego społecznie obywatela, członka wspólnoty ponadlokalnej, ponadetnicznej i ponadkonfesyjnej. Przystępując do omówienia szkolnictwa fonnalnego w Kamerunie północnym, należy wskazać na dwie jego cechy strukturalne - względne opóźnienie rozwojowe oraz dysharmonię z tradycyjnym modelem kultury. Ocenia się, iż pod względem szkolnictwa publicznego opóźnienie Kamerunu północnego względem jego prowincji południowych wynosi 50-70 lat27• Pierwszą szkołę typu zachodniego na terenie obecnego Kamerunu (południowego) założyli misjonarze baptyści w miejscowości Bimba w 1844 roku. Rok później powstała szkoła w Douala (Atlas..., 2000, s. 140). Po zajęciu południowego Kamerunu przez Niemców, stworzyli oni dość szybko sieć szkół odpowiadających nonnom europejskim. Pierwszą była szkoła rządowa powstała w Douala w 1888 roku (Atlas..., 2000, s. 140)28. Pierwsza szkoła niemiecka w Kamerunie północnym powstała w 1905 roku. Funkcjonowała ona jednak zaledwie 9 lat. Po przerwie wojennej nową szkołę powołali Francuzi w 1918 roku. Działała ona jednak (z przerwami) przez 18 lat w warunkach prowizorycznych (w zagrodzie miejscowego lamido ). Pierwsza szkoła "z prawdziwego zdarzenia" (w odrębnym budynku) powstała tu dopiero w 1936 roku (Atlas ..., 2000, s. 140). Względne opóźnienie rozwoju systemu edukacji publicznej w północnej części Kamerunu odciska swe piętno na poziomie kształcenia, jego warunkach i efektach. Opóźnienia w szkolnictwie północnokameruńskim najlepiej ilustruje poziom skolaryzacji, czyli procent dzieci w wieku szkolnym uczęszczających do szkoly. Jest on najniższy w tym kraju. O ile średnia krajowa wynosi tu 70 (dziewczęta) -71 (chłopcy) (Education, s. 99), to w Kamerunie północnym spada on do poziomu 20,0 (dziewczęta) i 33,7 (chłopcy) (Atlas ..., 2000, s. 139)29. Te ogólne cyfry nie oddająjednak zupełnie wewnętrznego zróżnicowania zjawiska, którego natężenie zmienia się w tej części kraju w znacznym stop27 Opóźnienie to ma uwarunkowania historyczne. Północna część kraju, odległa o 800-1400 km od wybrzeża, oddzielona od reszty kraju rozległym masywem górskim (Adamawa), została poddana procesom modernizacyjnym, związanym z epoką kolonialną kilkadziesiąt lat później niż prowincje południowe. 28 Zob. też Jean-Yves Martin, Sociologie de I 'enseignement en Afrique Noire, "Cahiers internationaix de sociologie" vol. LIII, no 2, 1972,337-362. 29 Dla porównania podam, iż w południowych i zachodnich (anglojęzycznych) prowincjach Kamerunu wskaźnik skolaryzacji sięga nawet 90-98% (!) (Boutrais, 1984, s. 469). �119 liu, zależnie od struktury etnicznej i religijnej, warunków naturalnych (rzeźly terenu) oraz społecznych (wskaźnika urbanizacji). Stosunkowo wysokim vskaźnikiem skolaryzacji mogą się pochwalić (dane z lat 70.-80.) tereny rówlinne - 50-60%, najniższy poziom osiąga on na obszarach górskich - potiżej 20% (Boutrais, 1984, s. 469). Różnice te stopniowo ulegająjednak nivelacji. O ile jeszcze 20 lat temu, w latach 80., widywałem w górach całe :espoły wiosek (zamieszkałe przez kilka tysięcy osób) pozbawione zupełnie zkół, to na przełomie XX i XXI wieku - dosłownie na moich oczach [laleszkoły (2-4 klasowe) pojawiły się we wszystkich praktycznie wioskach. )ynamikę zjawiska dobrze ukazuje bogata w liczby publikacja autorów franuskich - Atlas Extrem Nord (2000, s. 139-146). Na równinach, na obszarach lepiej zurbanizowanych wskaźnik skolaryzaji osiągać może nawet poziom 60-69%, podczas gdy z dala od ośrodków liejskich spada do 20-40% (Atlas ... , 2000, s. 139; Boutrais, s. 1984: 468). lewną rolę odgrywają także czynniki kulturowe: gospodarczy, etniczny i reigijny. Niektóre grupy etniczne (do niedawna "pogańskie"), jak np. Tupuri Mundang, znane są z dobrego nastawienia do edukacji publicznej. Na ich obszarzeetnicznym wskaźnik skolaryzacji sięga 60%, podczas gdy wśród lnych grup (np. Fulbe) spada do 35-39%. W wypadku nikłej skolaryzacji 'ulbejów nakładają się dwa czynniki: gospodarczy i religijny. Wskaźnik skolayzacji wyraźnie spada bowiem wśród muzułmanów, który, co podkreślają bserwatorzy (Atlas ... , 2000, s. 139), odnoszą z dużą rezerwą do szkolnictwa ublicznego. Dochodzi do tego ich sposób gospodarowania - nomadyczne asterstwo, które z natury swej utrudnia trwały kontakt ze szkołą3°. Pochodną i zarazem wskaźnikiem opóźnienia szkolnictwa północnokamelńskiego jest stan jego kadry pedagogicznej. Niedobór i niskie kwalifikacje adry są typowe dla całej Afryki subsaharyjskiej. Szczególnie silnie odczu{alnejest to w strefie Sahelu, a więc także na północy Kamerunu. Nauczyieli jest tu za mało (zależnie od departamentu: 54-78 uczniów na 1 nauzyciela) i mają z reguły niewystarczające (niepełne) kwalifikacje. Średnio o dziesiąty nauczyciel ukończył pełną szkołę pedagogiczną. W najlepiej pod Im względem stojącym subregionie Kamerunu północnego prowincji xtreme Nord - wskaźnik ten wynosi 12%31. W całym Kamerunie północnym panuje przekonanie, iż miejscowa oświata, lk i w ogóle administracja państwowa, opiera się na importowanej kadrze, a tzw. Gada Mayo, jak - pochodzącym z języka fufulde terminem - okreJO W regionach zamieszkałych przez ludność pasterską (Fulbe, Arabów Szoa, Kanuri) dzieci asowo znikają ze szkół w styczniu i lutym, gdy rozpoczyna się sezon wędrówek. Pojawiają się )piero najesieni, gdy stada, a wraz z nimi pasterze wracają na zimowe pastwiska. W niektórych :partamentach zjawisko sezonowego opuszczania szkół przybiera takie rozmiary, iż są one zaykane na kilka miesięcy. Zdarza się też, iż dyrektorzy szkól (w trosce o własne uposażenia) Iszują wykazy uczniów i ukrywają niedobory (Atlas ... , 2000, s. 139). JI Zob. Atlas ... , 2000, s. 140; por. J.-L. Dongmo (1996) oraz Toumeux, 1yebi-Mandjek (1996). �120 śla się tu przybyszy "zza rzeki" (gada mayo) Benoue. Rzeka ta stanowi umowną granicę między północnymi a południowymi - lepiej rozwiniętymi prowincjami kraju. Pobieżne zestawienie miejsc pochodzenia tutejszej kadry nie potwierdza tej opinii. W leżącej najdalej na północy prowincji Extreme Nord (dla której, jako jedynej, istnieją w miarę kompletne, aktualne i dostępne dane) na 2624 zatrudnionych tu p r z e z p a ń s t w o Oak się przekonamy to podkreślenie jest istotne) 1474 (56%) nauczycieli szkół podstawowych pochodziło z danej prowincji; kolejnych 887 (33%) z pozostałych dwóch prowincji Kamerunu północnego, a zaledwie 11% z południowych, lepiej rozwiniętych regionów kraju. Właściwą skalę znaczenia importowanej kadry ujawnia dopiero analiza kwalifikacji nauczycieli pochodzących z różnych prowincji kraju. Nauczyciele pochodzący z południa kraju wielokrotnie dystansują poziomem kwalifikacji swych kolegów - "autochtonów". W grupie nauczycieli Gada Mayo znajduje się 21 % absolwentów (średnich) szkół pedagogicznych (L 'ecole normale d'instituteurs - ENI). Stanowią oni 68,5% tej kategorii nauczycieli w omawianej prowincji. 24,8% "południowców" ukończyło "szkołę nauczycieli pomocniczych" (L' ecole normale d 'instituteurs-adjoint - ENIA), co daje 60,7% w skali prowincji. Zaledwie ułamek procenta tej grupy legitymuje się jedynie świadectwem szkoły podstawowej i prawie nie ma wśród niej (tylko 3 osoby) nauczycieli bez żadnych kwalifikacji (Atlas ..., 2000, s. 140-142). Odpowiednie proporcje układają się całkowicie odmiennie w grupie nauczycieli pochodzących z prowincji Extreme Nord. Zaledwie 85 z nich 5,7% (!) (26,5% tej kategorii nauczycieli w skali prowincji) - zdobyło najwyższy stopień nauczycielski (instituteur einsegnement generale - lEG) lub równorzędny, czyli ma kwalifikacje odpowiadające ukończeniu szkoły pedagogicznej. 29,6% omawianej grupy ukończyła szkoły dla "nauczycieli pomocniczych" i zajmuje stanowiska instituteurs adjoints einsegnement generale - IAEG. 8,1% "tubylczych" nauczycieli (co stanowi 51,5% tej kategorii nauczycieli w prowincji) posiada tylko niepełne kwalifikacje pedagogiczne i pełni różnego rodzaju funkcje określane jako "pomocnicze" (np. nauczycieli WF-u). W końcu to, co najjaskrawiej ilustruje poziom kwalifikacji kadry nauczycielskiej miejscowego pochodzenia - 33,4% omawianej grupy (92,3% w skali prowincji) to tzw. "nauczyciele wspomagający nauczanie ogólne" (maftres d'inseignement general auxiliaires - MEGA) legitymujący się jedynie świadectwem ukończenia szkoły podstawowej - CEPE. Najniżej wykształconą grupę nauczycieli państwowych - nie posiadający nawet takiego poziomu wykształcenia - tworzą tzw. "nauczyciele ochotniczy" (maftres benevoles). Stanowią oni 16,2% "tubylczej" kadry i zarazem 95,6% ogółu tej grupy "pedagogów"32 (Atlas ... , 2000, s. 140). 32 Wszystkie dane dotyczące kwalifikacji nauczycieli z prowincji Extreme Nord podaję za: At/as ... , (2000, s. 140). �121 Fot. 6. Szkoła publiczna, wieś Nive, plemię Daba, fot. R. Vorbrich Ci ostatni pracują głównie w małych wiejskich szkołach i rekrutowani są l reguły wśród miejscowych kilkunastoletnich chłopców, którzy "otarli" się choćby o publiczną szkołę podstawową. Ukończyli oni przeważnie zaledwie 2-4 klasy szkoły podstawowej i - jak się osobiście przekonałem - często ledwo potrafią mówić i pisać po francusku. Osobną grupę nauczycieli "tubylczych", nie ujętą w powyższej statystyce, stanowią tzw. "nauczyciele rodziców" (maltres des parents). Nie są oni zatrudniani przez państwo, lecz opłacani przez rodziców i lokalne "elity" (kupców, funkcjonariuszy państwowych itp.). Ich kwalifikacje oraz dokładną liczbę trudno ustalić. Można założyć, iż z reguły nie posiadają świadectwa szkoły podstawowej. Szacunki dotyczące wielkości tej grupy w prowincji Extreme Nord są krańcowo różne i wahają się od 44 do 1336 (!) (Atlas ..., 2000, s. 142), a więc dorównują być może niemal liczbie miejscowych nauczycieli opłacanych przez państwo33• Pochodzenie kadry szkolnictwa publicznego powoduje dodatkowe problemy. Nauczyciele pochodzący z odległych, południowych regionów kraju traktująpracę w zacofanej ("dzikiej") prowincji jako zsyłkę. Marzą tylko o przeniesieniu do rodzinnych stron. Nie mają oni motywacji do lepszego przygotowania się do pracy )) Pomijam w tym miejscu, istotny dla efektów kształcenia, problem niskiego (nawet jak na A.frykę) uposażenia nauczycieli (zależnie od stażu i kwalifikacji - 25--45 tys. Fr CFA miesięczlie), którego poziom nie stanowi właściwej motywacji do pracy i sprzyja powszechnemu w Kanerunie zjawisku korupcji (nauczyciele wiejscy nagminnie wykorzystują uczniów do pracy na ;woich działkach rolniczych, nauczyciele miejscy "sprzedają" oceny, a zdarza się, że uczennice ;tarszych klas "kupują" oceny pozytywne za usługi seksualne). �122 w trudnych warunkach34• Szczególnie trudna jest sytuacja nauczycieli przybyłych na wieś z miasta (lub odległych prowincji). Nie znającym lokalnych języków, miejscowych układów społecznych i zwyczajów trudniej przychodzi realizacja programu i jego dostosowanie do kultury swych uczniów35• Z kolei nauczyciele "tubylczy", gorzej wykształceni, mogą nadrabiać braki własnego przygotowania do pracy pedagoga znajomością lokalnego języka36 oraz rozeznaniem miejscowych warunków. Jednak im silniej są oni zintegrowani z miejscowymi społecznościami lokalnymi (ich wiek lokuje ich na niższych szczeblach tradycyjnej struktury społecznej), tym trudniej im niekiedy zyskać odpowiedni prestiż otoczenia i posłuch u uczniów, swych nieco młodszych tylko kuzynów i sąsiadów. Druga, zasygnalizowana już cecha miejscowego systemu szkolnictwa formalnego - jego dysharmonia z tradycyjną kulturą afrykańską - znajduje swe źródło w omówionych wcześniej celach, jakie stawia sobie szkolnictwo publiczne. Zmierza ono praktycznie do przełamania izolacji i przekształcenia tradycyjnego społeczeństwa (plemiennego) w społeczeństwo typu chłopskiego (lub miejskiego), zdolnego funkcjonować w szerszych strukturach, w ramach cywilizacji industrialnej. Wizja przyszłości zderza się tutaj z realiami pochodzącymi z odległej przeszłości. W rezultacie, w regionach o silnie zachowanych strukturach i mentalności plemiennej - a takim regionem jest w przeważającej mierze Kamerun północny - szkoła pozostaje ciałem obcym, instytucją importowaną. Uwaga ta nie odnosi się tylko do zarzuconych już w przeważającej mierze importowanych z Europy treści programowych i podręczników, przywołujących anegdotycznychjuż "naszych przodków Galów", lecz także do współczesnych, poddanych afrykanizacji programów nauczania, które często, co wykażę poniżej, nie uwzględniają kontekstu kulturowego, w jakich będą realizowane. Dla dzieci pochodzących ze środowiska wiejskiego, często o l 00% (lub bliskim mu) wskaźniku analfabetyzmu, gdzie dopiero pierwsze pokolenie (a nierzadko pierwsze roczniki) poddane jest skolaryzacji, czas spędzony w szkole nie jest przedłużeniem wychowania rodzinnego. Szkoła nie tylko wprowadza w świat im (oraz co ważniejsze także ich rodzicom) nie znany, 34 Zwłaszcza gdy kilka lat temu, z powodu trudności budżetowych, zniesiono dodatek dla nauczycieli wiejskich i przeniesionych służbowo na prowincję. 35 Nieraz mogłem zaobserwować, jak "importowani" wiejscy nauczyciele z widocznym lekceważeniem (lub co najwyżej protekcjonalnie) odnosili się do rodziców swych uczniów, ajako swoje główne posłannictwo traktowali "oduczenie" swych uczniów "zwyczajów z buszu". 36 Wbrew pozorom, w tych warunkach ujawnia się istotna rola naj niżej wykształconej kadry: "nauczycieli ochotniczych" i "nauczycieli rodziców". Nabiera ona na znaczeniu na najniższych poziomach kształcenia - SIL i CPo "Tubylczy" nauczyciele stanowią bowiem trzon kadry w małych (o jednoosobowej obsadzie) szkółkach wiejskich, o niepełnych kursach kształcenia (jednolub dwuletnich), gdzie uczniowie stykają się po raz pierwszy z obcym językiem i kulturą. �123 wprowadza nowe wartości, postawy i źródła prestiżu sprzeczne z tradycyjnym modelem życia plemienneg037. Brakuje szerszych danych ukazujących stosunek izolowanych społeczności lokalnych do szkoły publicznej. Jak mogłem obserwować rozwój sytuacji w górskich wioskach Kamerunu, gdzie "na moich oczach" powstawały pierwsze szkoły, z reguły problem nie istniał (nie odczuwano braku tej instytucji) do czasu powstania szkoły w najbliższej sąsiedniej miejscowości. Gdy szkoła pojawiła się w zasięgu 2-3 godzin marszu, ujawniał się zróżnicowany do niej stosunek,zależny od społecznej roli i statusu rodziców. Pierwszymi rodzicami, którzy posyłali tam swoje dzieci, były przeważnie osoby uwikłane w ponadlokalne struktury gospodarcze lub polityczne (handlarze, działacze partii politycznych). Kilka lat później to ich dzieci stawały się z reguły pierwszymi (co prawda niedouczonymi) nauczycielami w szkołach wybudowanych w rodzinnych wioskach. Stawali się oni żywym przykładem nowych dróg awansu społecznego, jakie otwiera szkoła publiczna. Wspomniana bariera kulturowa dzieląca tradycyjne społeczności Afryki od cywilizacji współczesnej (zdominowanej przez wzory zachodnie), którą próbuje upowszechniać szkoła kameruńska (i szkolnictwo afrykańskie w ogóle) rzutuje na strukturę, metody i efekty szkolnictwa publicznego w tym kraju. W Kamerunie, podobnie jak we wszystkich byłych koloniach francuskich, przyjęto francuski model systemu edukacji. Jest on bardzo sformalizowany i ogromnie ustrukturyzowany. W wersji francuskiej wydzielić w nim można trzy główne poziomy nauczania: obejmujące 5 lat nauki szkolnictwo podstawowe (rico/es primaire), liczące łącznie 7 klas szkolnictwo ponadpodstawowe (enseignement secondaire) oraz szkolnictwo wyższe. Każdy z nich dzieli się na dwa lub trzy poziomy pośrednie kończące się egzaminami sprawdzającymp8, przy czym kończący poziom ponadpodstawowy egzamin matural- 31 Jak mogłem się przekonać, w miejscowościach (np. w Mandamie), gdzie szkoła istnieje już kilkanaście lat, do nowych rad wioskowych wybiera się już nie tylko starców i przywódców grup pokrewieństwa, lecz głównie osoby posiadające świadectwo ukończenia szkoły. 38 Szkolnictwo podstawowe dzieli się na trzy segmenty: jednoroczny kurs przygotowawczy (cours preparatoire) - CP, dwuletni kurs elementarny (cours elementaire) - CEl i CE2), oraz dwuletni kurs średni (cours moyen) - CMI i CM2. Ukończenie ostatniej klasy kursu średniego daje świadectwo szkoły podstawowej - tzw. CEPE (Certificat d'Etudes Primares Elementaires). Szkolnictwo ponadpodstawowe dzieli się na dwa pośrednie poziomy: premier cyc/e - czteroletnie gimnazja (koledże - CiJlIeges)38oraz second cyc/e - trzyletnie licea (lycees). Gimnazja mogą mieć profil humanistyczny (np. colleges d'enseignement general) - CEG lub ścisły (colleges d 'enseignement seconder) - CES. Wzorowany na francuskim, kameruński system szkolnictwa średniego dopełniają (w niewielkiej liczbie) gimnazja techniczne i handlowe (colleges d 'inseignement technique industriel et commercial) - CETIC oraz ich oddziały rzemieślnicze, rolnicze lub gospodarcze (section artisana1es,rura/es, menageres) - SARIAM (Atlas... 2000: 139-142). Osobną kategorię tworzą jeszcze w Kamerunie szkoły kształcące nauczycieli, na różnych poziomach - ecole normale oraz, typowe dla całej Afiyki, różnego typu kursy kształcące i dokształcające nauczycieli, usytuowane przy uniwersytetach, lecz dostępne dla osób bez świadectwa maturalnego lub nawet gimnazjalnego. �124 ny ma miejsce już na uniwersytetach i otwiera drogę do ostatniego - trzeciego - poziomu edukacji (l'enseignemet superieure). Wspomniana już przepaść dzieląca tradycyjną kulturę mieszkańców Kamerunu (zwłaszcza północnego) z wymogami szkolnictwa publicznego wymusiła pewne zmiany w przyjętym tu generalnie francuskim modelu systemu edukacyjnego. Najważniejszym novum jest wprowadzenie dodatkowego - wstępnego - poziomu szkolnictwa podstawowego - tzw. SIL (Section d'initiation a la lecture). Ma on na celu złagodzenie szoku kulturowego wśród pierwszoklasistów i nadrobienie zaległości rozwojowych wynikających z wychowania w środowisku cechującym się całkowicie odmienną, niepiśmienną kulturą. Kurs inicjujący naukę szkolną ma na celu przygotowanie dzieci do łatwiejszego przezwyciężenia trudności i stresów związanych z adaptacją do nowego środowiska społecznego. Nie dotyczy to tylko opanowania nowego i zupełnie nie znanego wcześniej języka - francuskiego (w Kamerunie zachodnim jest to język angielski), lecz także przyswojenia wiedzy, wyrobienia nawyków i umiejętności, które dzieci europejskie, a także dzieci z miast afrykańskich, wynoszą z reguły z domu rodzinnego. Uczniowie na poziomie SIL uczą się np., co to jest papier i kreda (że nie należy go jeść, choć z tym ostatnim przyborem bywają problemy i w polskiej szkole), czym jest ołówek i długopis (są temu poświęcone specjalne lekcje), uczą się punktualności i koncentracji. Łatwiejszej adaptacji do wymogów szkolnych służy nie tylko odpowiednio opracowany program, lecz i metody dydaktyczne. Na poziomie SIL prowadzi się zajęcia z 11przedmiotów w cyklach dwutygodniowych, odpowiednio po 23 lA i 19 Y2 godziny (5 lub 6 dni) tygodniowo. Tab!. l. Struktura i rozkład czasowy przedmiotów na poziomie S I L (w układzie dwutygodniowym): godziny przedmiot tydzień l język (francuski) nauka czytania nauka pisania rachunki nauka wysławiania się (recytacji) moralność (obyczajowość)* wychowanie fizyczne rysunek edukacja dotycząca zmysłów ** prace ręczne zajęcia rolnicze (Źródło: Toumeux, Iyebi-Mandjek, 6h 4h 2h 2h Oh Oh 3h l h 45 45 30 45 45 00 00 O h 30 O h 30 O h 45 1996, s. 134) tydzień 2 5h 3 h 30 2 h 30 2 h 15 O h 30 O h 30 2 h 30 O h 30 O h 30 O h 30 O h 45 �125 * zajęcia obejmują fonny zachowania się w nowym środowisku, kwestii ubioru (nie należy przychodzić nago do szkoły), zasad hierarchii społecznej (zachowania się w stosunku do rówieśników i nauczycieli), wyrabiają dyscyplinę (dotyczą zachowania się podczas lekcji, sposobu zabierania głosu itp.). ** Zajęcia dotyczą nauki koncentracji i percepcji (np. nauki rozpoznawania - oglądania rysunków, ilustracji dwuwymiarowych)39. Metody nauki oraz programy dostosowane są teoretycznie nie tylko do zdolności dzieci (np. umiejętności koncentracji), ale także do ich wcześniejszych doświadczeń i wzorów miejscowej kultury. W praktyce owo dostosowanie programów do kwalifikacji miejscowej kadry i miejscowego kontekstu kulturowego nie przebiega bez trudności. Na przykład zakłada się, iż ponieważ sześcio-siedmioletnim dzieciom wiejskim trudno byłoby wysiedzieć w skupieniu na lekcji, powinny one trwać na poziomie inicjującym od 15 do 30 minut (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 134). Jak mogłem się nieraz przekonać osobiście, w przeładowanych i cierpiących na braki lokalowe i kadrowe szkółkach wiejskich (w klasach liczących 60-70 uczniów) lekcje trwają z reguły dłużej (bez wyraźnych przerw), bowiem w przepisanym czasie nauczyciel nie byłby w stanie zrealizować programu. W tych samych szkołach nauka języka francuskiego, prowadzona przez nauczycieli słabo znających ten język, polega głównie na zbiorowym powtarzaniu (skandowaniu) zdań podawanych przez nauczyciela, na sposób typowy dla opisanej tu wcześniej szkoły koranicznej. Efektywności nauczania w różnym stopniu sprzyja także treść podręczników. Mimo zmian (usunięciu europejskiego kontekstu kulturowego), podręczniki i programy nie zawsze potrafią uwzględnić realia kulturowe środowiska, w którym wzrastają wiejskie dzieci. Za przykład, jak trudno pogodzić realia afrykańskie z wymogami upowszechnienia współczesnej cywilizacji technicznej, może posłużyć treść zadania, jakie muszą rozwiązać uczniowie SIL (po 30 tygodniach nauki)40: Dzieci wybrały się samochodem w odwiedziny do babci, która (jak każda prawdziwa afrykańska babcia) mieszka oczywiście na wsi. "Dzieci pojechały samochodem (...), lecz nie dojechały, ponieważ samochód .... (tu należy wskazać prawidłową odpowiedź): ....zarzuciło ....miał wypadek ....eksplodował ....osiadł na mieliźnie. Wyboru odpowiedzi, w obcym dla nich języku francuskim, mają dokonać izieci, które nie tylko nie mają własnego podręcznika (ma go tylko nauczy39Jak mogłem się wielokrotnie przekonać, ludność z izolowanych wiosek (górskich) nie potrafiła :xlczytać (rozpoznać szczegółów) zdjęć fotograficznych. Moim infonnatorom było obojętne czy oglą:Iająje pionowo, poziomo czy też "do góry nogami". Sprawiali wrażenie,jakby nic "tarn" nie widzieli. 40 Por. Toumeux, Iyebi-Mandjek (1996, s. 206). �126 ciel), w których domach nie pojawiła się nigdy żadna książka (lub gazeta z ilustracjami) i które nigdy nie widziały morza, rzeki, a niekiedy nawet samochodu. Opisana bariera kulturowa pomiędzy środowiskiem szkolnym a rodziną wpływa znacząco i ujemnie na efekty procesu edukacyjnego. O skali trudności adaptacyjnych dzieci rozpoczynających naukę świadczy już procent uczniów przerywających naukę i tzw. "repetentów"41. W prowincji Extreme Nord do ostatniej klasy szkoły podstawowej dociera zaledwie 25% uczniów, przy czym w departamentach mało zurbanizowanych (np. górskich) - zaledwie 17-19%. Co znamienne, największy (skokowy) ubytek uczniów ma miejsce między poziomem SIL a kolejnym (CP). Do drugiej klasy dociera zaledwie 55% pierwszoklasistów (w departamentach słabo zurbanizowanych jeszcze mniej - 43-52%) (Atlas ... 2000, s. 139). Dodatkowo problemy adaptacyjne dzieci w początkowych (i nie tylko) latach nauki szkolnej ilustruje zjawisko drugoroczności. W omawianym regionie wynosi ono na poziomie SIL aż 45%, podczas gdy średniaogólnokameruńska 38,5%42.W wyższych klasach wskaźnik ten oscyluje z reguły między 32,4% a 37% (w całym Kamerunie 27,0-29,9%). Co ciekawe, wskaźnik drugoroczności jest największy w ostatniej klasie szkoły podstawowej (CM2) i wynosi w prowincji Extreme Nord 53,2% (w całym kraju zaledwie 37,1%) (Atlas..., 2000, s. 139-142). Związane jest to z faktem, iż ukończenie szkoły podstawowej (zdobycie świadectwa - CEPE) jest warunkiem znalezienia pracy w sektorze państwowym (a praktycznie także w sektorze prywatnym). Uczniowie ostatniej klasy, zwłaszcza w środowisku miejskim, uparcie i wielokrotnie podejmują więc wysiłek zdobycia świadectwa, zwiększającego ich szansę awansu społecznego. Cytowane powyżej dane statystyczne pokazują, iż ukończenie ostatniej klasy przychodzi z większym trudem młodzieży z zacofanych regionów kraju43. 41 Pierwsze zjawisko jest plagą głównie regionów wiejskich, gdzie dzieci łatwiej przerywają naukę, nie znajdując większej motywacji do jej kontynuowania, drugie spotyka się częściej w miastach, gdzie nowe wzory prestiżu i awansu społecznego lepiej motywują uczniów do mozolnego pokonywania szczebli "kariery" szkolnej (por. Atlas ... , 2000, s. 139; Toumeux, Iyćbi-Mandjek, 1996, s. 164n.). 42 Szkolnictwo północnokameruńskie - obejmujące zaledwie 9,2% uczniów całego kraju "dostarcza" aż 13,4% "repetentów" (na poziomie SIL - 16,5%) (Boutrai, 1984, s. 468). 43 Pomijam w tym miejscu istotny, lecz nie zawsze uchwytny statystycznie, problem wpływu trudności lokalowych i sprzętowych dla efektów nauczania. Zaledwie 61,3% szkół omawianego regionu zbudowanych jest z trwałego materiału (wypalanej cegły itp.), wiele z nich (głównie wiejskich) mieści się w budynkach o ścianach wzniesionych z gliny (15,7%) lub w prowizorycznych szałasach (23%) (Atlas ... , 2000, s. 140). Zagęszczenie klas jest tu ogromne i wynosi średnio 65 uczniów, przy normie dopuszczonej przez kameruńskie Ministerstwo Edukacji Narodowej, wynoszącej - 50 (Atlas ... , 2000, s. 140). W wielu szkołach wiejskich brak ławek (uczniowie siedzą na kamieniach lub suszonych na słońcu cegłach), a zdarza się, że nawet i tablic. Uczniowie piszą kredą na połamanych drewnianych tabliczkach lub ołówkiem na skrawkach papieru. �127 Fot. 7. Warsztaty mechaniczne, Gimnazjum Ojców Szkolnych w Douala, fot. R. Vorbrich Efekty szkolnictwa podstawowego rzutują bezpośrednio na poziom pu)licznego szkolnictwa ponadpodstawowego. Jest on powszechnie uznawany :a niski (naj niższy w kraju). Pierwsze gimnazja i licea (colleges) pojawiły się u (w Nagaundere i Garoua) w latach 50. A ich właściwy rozwój nastąpił do)iero w latach 60. i 70. Trudną sytuację wynikającą z opóźnienia pogorszyła lodatkowo polityka miejscowych władz, które postawiły na wzrost ilościovy, a nie jakościowy tego typu szkolnictwa. Liczbę szkół próbowano dostoować tu nie do rzeczywistych potrzeb i możliwości społeczności lokalnych, ecz do liczby nowo kreowanych jednostek administracyjnych. Jedno gimnajum przypadać miało w ten sposób co najmniej na jeden arrondissement powiat), a liceum najeden departament. Co więcej, powołanie nowej szkoły "ładze i społeczności lokalne zaczęły traktować jako argument w staraniach l awans w strukturze administracyjnej regionu44• Nic dziwnego, iż szkolnictwo ponadpodstawowe boryka się z typowymi ,problemami wzrostu". O ile łatwiej inicjatywom lokalnym pokonać przezkody materialne (poprzez wznoszenie prowizorycznych budynków), o tyle :nacznie trudniej przychodzi im pokonanie ogromnych luk kadrowych. O skali lroblemu świadczy fakt, iż zdecydowana większość nauczycieli gimnazjów 44 Gdy w poprzednim roku odwiedziłem Mandamę (wieś znaną mi od 25 lat), w której pierwza szkoła - dwuoddziałowa - pojawiła się przed 20 laty, mieszkańcy z dumą pokazali mi nowo,znoszony, dwuizbowy budynek przyszłego gimnazjum. Mówili: "teraz, gdy będziemy mieli gimazjum, będzie u nas jak w mieście, pewnie niedługo Mandama zostanie stolicą dystryktu". �128 pochodzi z Południa, w tym ponad 113 z zachodnich, głównie anglojęzycznych, prowincji kraju (Atlas ... , 2000, s. 142)45. Taka sytuacja sprzyja na pierwszy rzut oka wyrównywaniu różnic rozwojowych, lecz w konsekwencji utrwala niski poziom szkolnictwa średniego w prowincjach północnych. W ślad za kadrą nauczającą ściągają tu też z całego kraju "wędrujący repetenci" (zwani vagabonds seolaires), dla których szkoła na Północy stanowi ostatnią szansę zdobycia dyplomu gimnazjum lub (częściej) liceum. Powoduje to nie tylko obniżenie standardów, lecz także ogromne "przepełnienie" gimnazjów i liceów. Pochodząca z zewnątrz presja demograficzna wywierana na licea i brak specjalistycznej kadry, przyczynia się do nieproporcjonalnego rozwoju liceów i niedorozwoju szkolnictwa techniczneg046• Sztucznie rozbudowane szkolnictwo ponadpodstawowe nie spełnia zatem swoich podstawowych funkcji - tworzenia średnich kadr oraz podstawy rozwoju szkolnictwa wyższego. Można powiedzieć, iż między innymi z tego powodu szkolnictwo wyższe osiągnęło w Kamerunie północnym zaledwie zalążkową postać. Ten problem powinien stanowić już jednak przedmiot odrębnego studium47• Przedstawiony opis różnego pochodzenia systemów edukacyjnych pokazał, iż odmienne w formie i treści systemy wychowania i edukacji działają w Kamerunie północnym równolegle, przenikając się i uzupełniając w ograniczonym zakresie. Pluralizm systemów edukacyjnych, poprzez ścieranie się partykularyzmów i wartości uniwersalnych, może wpływać na ich efektywność i osiągnięcie zakładanych celów przez każdy z nich. W zależności od stopnia ich wzajemnych relacji, zjawisko pluralizmu może ułatwiać otwarcie jednostki i społeczności definiujących się kulturowo lub etnicznie na inne sfery (poziomy) rzeczywistości społecznej, przez co ułatwić im proces samoidentyfikacji w społeczeństwie typu narodowego. Może też w wypadku nierównomiemego rozłożenia relacji i stopnia partycypacji w róż45 W tym kontekście jeszcze jedna liczba dobrze ilustruje zarówno braki kadrowe, jak i rezerwę ludności muzułmańskiej do szkolnictwa publicznego. W regionie, którego ponad 50% mieszkańców wyznaje islam, zaledwie 2% nauczycieli szkół ponadpodstawowych to muzułmanie (Atlas ..., 2000, s. 142). 46 W 1997 r. odnotowano w Kamerunie północnym 15 566 Iicealistów i zaledwie 4 916 gimnazjalistów (Atlas ... , 2000, s. 142). W tym samym czasie potencjał szkolnictwa technicznego równał się tu 1% tego typu szkolnictwa w skali kraju (jw.). 47 Od 1982 roku powstało w Ngaundere, stolicy skrajnie południowej prowincji Kamerunu południowego, tzw. Centrum Uniwersyteckie (Centre Universitaire de Ngaunden!). Na początku lat 90., dzięki pomocy norweskiej, uzyskało ono w pełni status uniwersytecki i znajduje się pod opieką materialną i merytoryczną Uniwersytetu w Trams (Noah Nga Mveng, 1996, s. 3), nadal jest to jednak bardzo skromny ośrodek naukowy i dydaktyczny. Większość młodzieży z Kamerunu północnego, decydująca się na kontynuowanie nauki na wyższym poziomie, udaje się do odległej o 700-1500 km stolicy kraju - Yaounde. Być może zmieni się to w najbliższych latach. W 2001 roku rozpoczęto bowiem organizację uniwersytetu w Maroua - największym mieście regionu. �129 nych systemach edukacyjnych - utrwalać podziały społeczne i kulturowe, przenosząc je z poziomu plemiennego i etnicznego na poziom społeczeństwa narodowego. W konsekwencji brak równowagi i harmonii między wzorami socjalizacji przyczynić się może do tworzenia w Afryce społeczeństwa typu postplemiennego, w którym elementy struktur i postaw plemiennych (kolektywizm, przewaga związków krwi nad dowolnymi, statusem zależnym od przynależności etnicznej) dość przypadkowo przemieszane są z instytucjami i zasadami wytworzonymi w społeczeństwie Zachodu (kategorią obywatela lub wzorami sukcesu osobistego). BIBLIOGRAFIA ABC Świat ... 1999 ABC Świat. Afryka II, red. W. Maik, Poznań. Atlas .... 2000 Atlas de la Province Extreme Nord, Paris. Boutrais J. 1984 Le Nord Cameroun: des hommes, une region, Paris. Dongmo J.-L. 1996 Evolution recente de la scolarisation des jeunes dans l 'Adamawa 1ge-20e. siec/e, "Ngaundere-Antropos" vol. l s. 29-54. Education (Annuaire UNESCO), Paris, table 4. Islam or christianity? The Chaises ofthe Wawa and the Kwanja ofCameroun, "Africa" t. 69 (2), s. 179-200. Griaule M. 1948 Dieu de l'eau, Paris. Hamadou A. 1993 Naissance et evolution de l'enseignement franco-arabe Universite de Bordeaux III). (these de doct., Sociologie de l'enseignement en Afrique Noire, "Cahiers intemationaux de socjologie" vol. LIII, no 2, 1972, s. 337-362. Noah Nga Mveng 1. 1996 Preface, "Ngaundere-Antropos" vol. l, s. 3-4. Przeglądowy Atlas ... 1998 Przeglądowy Atlas Świata. Afryka, Kraków. Toumeux H., lyebi-Mandjek O., 1996 L 'ecole dans une petite ville africaine Maroua, Cameroun, Paris. Vorbrich R. Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu, "Lud" t. 84, 2000 s.37-48. �130 Ryszard Vorbrich THE TRADITIONAL AFRICAN COMMUNITY AND THE SCHOOL. EDUCATIONAL SYSTEMS IN THE PLURALISTIC SOCIETY OFCAMEROON (Summary) The study analyses (and compares) three types of educational systems in sub-Saharan Africa: the traditional tribal system of socialization, Koranic schooling and formal (public) schools based on Western tradition. The empirical part of the article is based on field studies conducted (1999-200 I) in northern Cameroon and different types of sources (statistical data and other publications) referring to this region of Africa. Northern Cameroon is particularly useful for comparative studies ofthe educational systems as it is here that the influence ofnative cultures of black Africa and great universal civilizations of Islam and the West cross and overlap here. Each of the educational systems has different objectives, uses different methods, different language, comprises societies of a different scale and character. The traditional education focuses on introducing the child into a defined order of collective life, inculcating the cultural norms into the child, recognized in a given culture as necessary to strengthen the identity and harmonious coexistence ofthe community. The aim of the Koranic education is to inculcate the patterns of behaviour into children, which govern not only the relations between people but also, and first of all, their personal relations with the creator. The objective is to make a child a "good" Muslim. The formal education introduced the Western model of education to Cameroon. It is characterized by formalized, complex and hierarchical structures. Its aim is to teach the children the attitudes and skills allowing them to independently and effectively function in the modem national community. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e59203583314abb4316195c888b768.pdf e47d88d01ac4a483a1ed0c864bf7ea07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1160 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1069 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.319-376 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. K R o N I K A Lud, t. 55, 1971 FESTIWALE, "DNI", KONKURSY W 1969 R. Rok 1969, jak wydaje się, szczególnie obfitował w różnego rodzaju festiwale, konkursy. "dni", pl'zeglądy poświęcone folklorowi, sztuce ludowej, kulturze ludowej itp. Wiąże się to niewątpliwie z ogólnopolską akcją organizowania na wszystkich szczeblach - od gromady do imprez ogólnokrajowych - obchodów XXV-lecia PRL, w skład których z reguły wchodziły imprezy obrazujące kulturę ludową. Krót.kie i sumaryczne przedstawienie całości i wyników tej akcji nastręcza niejakie trudności. Same nazwy imprez nie mogą być kluczem do ich klasyfikacji, bo zdarzały się np. ,.Festiwale gromady X" i "Dni" o zasięgu ogólnopolskim. Tak więc należałoby omówić owe imprezy pod kątem ich rangi, a także znaczenia dla poznania, podsumowania dorobku kultury ludowej w Polsce - z jednej strony, a z drugiej strony pod kątem roli jaką odgrywają w rozwoju, kultywowaniu czy przypominaniu tradycji ludowej. Szczupłe ramy i charakter informacyjny niniejszej notatki nie pozwalają na szersze opl"acowanie wymienionych zagadnień. W tym miejscu zasygnalizować należy, że były one tematem sympozjów czy seminariów naukowych towarzysząc.vch omawianym imprezom, a także sporej liczby artykułów, które ukazał~' się w prasie codziennej, tygodnikach i oczywiście czasopismach naukowych. Zagadnieniu temu poświęcono poprzednie opracowanie w Biuletynie. Na czoło wysuwa się kilka ubiegłorocznych imprez, które omówimy nieco obszerniej. Zacząć najeży od Poznańskiego Festiwalu Folkloru, zorganizowanego w okresie od 8-16 czerwca w ramach IV Wielkopolskiego Festiwalu Kulturalnego. Festiwal zorganizował Wydzial Kultury WRN w Poznaniu przy współudziale Domów Kultury. Muzeów i Wielkopolskiego Towarzystwa Kultralnego. Festiwal zgromadził 25 kapel ludowych oraz licznych instrumentalistów i solistów. Były to zespoły amatol·skie. Poważną rangę zapewniła Festiwalowi odbywająca się w jego ramach sesja naukowa na temat "Folklor w życiu współczesnym", a także udział wybitnych naukowców w jury festiwalu. Na całość Festiwalu, obok przeglądu zespołów muzycwych, złożyły się jeszcze inne imprezy, takie jak wystawa sztuki ludowej Wielkopolski. Pokazatle na wystawie prace były plonem zorganizowanego wcześniej konkucsu artystów ludowych. Wystawiono dzieła około 50-ciu twórców ludowych. Poznańskiemu festiwalowi towarzyszyło szereg mniejszych imprez, organizowanych w miastach województwa, a powiązanych z głównymi imprezami. Drugą znaczniejszą imprezą był III Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny Ziem Nadwiślańskich, zorganizowany w Płocku w okresie od 20-22 czerwca 1969 r. pod protektoratem Ministra Kultury i Sztuki L. Motyki przez Wojewódzki Wydział Kultury w Warszawie przy współudziale Muzeum Ziemi Mazowieckiej w Płocku. W festiwalu wzięlo udziaŁ 16 uprzednio wyselekcjonowanych zespołów. Występy mialy charakter przeglądu - nie było jury i nagród. Odbywały się one w trzech gt'upach: 1) "autentycznego" folkloru; 2) zespołów ludowych, lecz korzystających �320 K,'onika z pomocy zawodowych instruktorów; 3) zespołów z regionów, gdzie f,liklol' zagin<:jł i gdzie jest on odtwarzany na podstawie starych zapisów (Ziemie Zacill)dnie), Obok przeglądu zespołów zorganizowano dwie wystawy pt. "Współczesna tkanina ludowa" i "Strój i instrument ludowy", a także kiermasz sztuki ludowej. Jako trzeci należy wymienić Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludll\\,'ich \\' Kazimierzu nad Wisłą, któt,y odbył się od 4--6 lipca 1969, a zorganizo\\'any zostal przez Wydział Kultury PWRN i Polskie Radio w Lublinie oraz Lubelskil' Stowarz,vszenie Twórców Ludowych. VV festiwalu wzięły udział 22 kapele lu<!o\\'c' i :2tJ solistów (z całej Polski). Obok kapel zOl'ganizowano również występy pOŁ't.,\\' ludowych, przegląd filmów folklorystycznych i jarmark na rynku w Kazimierzu, e,izia! w festiwalu brały wyłącznie zespoły amatorskie. "V reszcie ostatnia z dużych imprez, to Jesień Tatrzal'lska. w ramach której odbył się III Międzynarodowy Festiwal Ziem Górskich - impreza n1<.i więc chat'aktel' międzynarodowy, a patronat nad nią objęły podhalańskie zakład." pI7em."s!owe. z nowotarskim kombinatem obuwniczym na czele. Główną imprl'z,-\ lt'stiwalu był konkurs zespołów pieśni i tańca. Zespoły te występowały w dwóch:":!'l:pach - zespołów"autentycznych" i ,.stylizowanych". \1.1 jUt'y festiwalu zasiedli /!iani fachowcy i naukowcy z dziedziny tańca, mm:yki i etnografii. Z zespołów za,::'ai1:czn~'ch wystąpił zespół z ZSRR (Dagestański), Austrii, Bułgarii, Słowacji, NRD : Francji, Festiwalowi towarzyszył szereg imprez, 7. których wymienić należ)' w,vsta\\'ę pl. "Sztuka Ludowa Podhala w XXV-leciu PRL". pokaz kowalstwa aL'\,.'s',.'Tznego, wystawę malarstwa na szkle, wesele góralskie i wiele innych. W lipcu natomiast odbył się w Bukowinie Tatrzańskiej konkur" ga\\'qdzial'z,.'· góralskich np, "Sabało we Bajania", W tej imprezie uczestnicy także byli pOc\7.ieleni na .,amatorów" i swego rodzaju .,profesjonalistów. W ciągu całego lata i jesieni odbywało się na Podhalu szere,l!; impt'ccz powiązanych z obu wymienionymi wyżej - byly to różnego rodzaju pokaz.", w.vstęp~', wystawy, festyny w mniejszych miejscowościach Podhala. W imprezach !'.-ch silnie podkreślano ich znaczenie jako atr'akcji turystycznej. Inne ośrodki w całej Polsce organizowały imprezy na mniejszą skalę. b,vl:; to różne "Dni", "Tygodnie" itp. Wśród nich na pierwszym miejscu wymienić należy dwie imprez\' zo;'ganizowane w Łodzi i województwie, Byl to wrześniowy "Tydzień sztuki !u(!:>wej·' i ..Lódzka Wiosna Artystyczna". Ta ostatnia stanowiła finał organizowan,\'l'h przez ponad rok konkursów w całym województwie, W eliminacjach wzięło udział ponad 150 zespołów, do finału weszło 20. Obu imprezom towarzyszyły wysl.<1\\',\'i kiel'lnasze. te ostatnie organizówane przy współudziale CPLiA. Duży rozmach, ambicję i pr'ężność wykazują organizowane w rok II l !J6!J po raz piąty "Dni folkloru Opoczyńskiego". Impreza ta, jak zapewniają uI',c;ani.l.atorz,'·.została w 1970 r, wpisana do Międzynarodowego Kalendarza Impl'l'z Folklorvstycznych. Obok zespołów miejscowych wystąpiły zespoly zaproszone z innvch regionów (Podhale, Śląsk). Obok występów zespołów zorganizowano wystaw q "ztuki ludowej i rzemiosła artystycznego, targ ludowy, konkurs poetów ludowych i ~t'sj,~ naukową poświęconą opoczyńskiej kulturze ludowej, Podobny chal'akter miały "Dni Kultury Beskidzkiej", trwały one "d ;lO lipca do 10 sierpnia. Poszczególne imprezy odbywały się w znanych beskidzkich miejscowościach wypoczynkowych, takich jak Wisła, Szczyrk itp, W wyslqpach bralo udzi3ł ok. 25 zespołów, zorganizowano szereg imprez towarzyszących, takichiak \\')'slawę koronek, połączoną z kiermaszem, wystawę sztuki ludowej. a w mil',:sco\\'vch restauracjach swego rod7.aju "festiwal potraw regionalnych". �321 Kronika Szereg imprez zorganizowalo województwo gdańskie w ramach .,Dni Folkloru Ziemi Gdańskiej". Imprezy te zorganizowane zostały we \vrześniu w szeregu miast i miasteczek województwa gdańskiego: w Elblągu, w Kartuzach, Kościerzynie i Wdzydzach, Pucku i Starogardzie. Obejmowaly one wystawy sztuki ludowej i konkursy, a na zamku malborskim odbyła się sesja naukowa . .Również Pomorze Zachodnie zorganizowało "Dni" o podobnym charakterze. W województwie rzeszowskim odbyły się "tradycyjne już "Dni Pogórza Dynowskiego" - w czerwcu 19()!! 1'. .Jest to szereg imprez odbywających się w miastach i miasteczkach: Bieczu, Mielcu, Rzeszowie, Lubaczowie, Przemyślu itd. Zorganizowano konkursy, wystawy, jarmarki oraz sesję popularno-naukową. Poza wymienionymi naliczyliśmy około sześćdziesięciu imprez a charakterze ..Dni", ktcJ]'ych, z braku miejsca, nawet wyliczyć IV tym miejscu nie możemy. Ak~ja organizowania tego rodzaju imprez jest powszechna. Jest ona niewątpliwie powi;lzana z ch~'cią uatrakcyjnienia poszczególnych regionów pod względem turystycznym. Z tego punktu widzenia informacja przed imprezami jest co najmniej niedostateczna. Dane, ktol'ymi nasz Ośrodek dysponuje, pochodzą z notatel, prasowych, przeważnie sprawozdawczych. Dane te silą rzeczy nie są kompletne, czasami nic elość ścisłe. Uderza w nich jedno nieobecność wśród wymienianych Drganizatorów PTL. Jest ona może tylko pozorna, ponieważ zwykle współorganizatorami są muzea clnograficzne, a więc zapewne znajdują się wśród nich członkowie Towarzystwa. Wydaje się. iż by loby rzeczą niezmiernie pożyteczną, ze względu na potrzeby dokumentacyjne Ośrodka. abyśmy mogli za pośrednictwem Oddziałów PTL otrzymywać z terenu informacje a wszystkich planowanych imprezach, a także krótkie rzeczowe i:1[ormacje o ich przebiegu i wynikach. Informacje takie pozwoliłyby nam śledzić i notować działalność zespołów, artystów, twórców ludowych itp. Z materiałów Zofia NA MARGINESIE Wielkopolskie FOLKLORYZMU Kulturalne zorganizowało w Poznaniu w dniach 16 Sesję Naukową pt. "Folklor w życiu współczesnym". W czasie Sesji wygłoszono następujące referaty: "Folkloryzm w Polsce" (prof. dr Józef Burszta), "Folklor muzyczny a folkloryzm" (ell' Bogusław Linette), "Folklor:-:styczne przeobrażenia sztuki ludowej" (mgr Stanisław Błaszczyk), "Obrzędy i zwyczaje doroczne i rodzinne oraz tradycyjny folklor taneczny jako tworzywo i podstawa repertuaru zespołów artystycznych" (mgr Grażyna Dąbrowska). Tematykę Sesji sprowadzono do wyjaśnienia stosunku między pojęciami "folklor" i "folkloryzm" oraz do analizy zjawiska folkloryzmu we współczesnym życiu społeczno-kulturalnym \V Polsce. Folkloryzm lub folklor stosowany jako zjawisko społeczno-kulturalne, a nawet moda wybitnie nasila się w ostatnich latach. Jest to folklor wtórny przejawiający się w literaturze, muzyce, śpiewie i tańcu, stroju i sztukach plastycznych. W odróżnieniu od folkloru, który jest naturalną, autentyczną częścią kultury duchowej okre17 czerwca ~l - Towarzystwo ODiIE opracowała Piotrowska I!!o!! r. Ogólnopolską Luci, t. 53, 1971 �;,t22 Kronika ślonej wal'stwy społecznej łudu, folkloryzm jest odel'wanym od dotychczasowego, naturalnego środowiska ruchem, inspil'owanym w mniejszym lub większ:.m stopniu pl'zez czynniki zewnętrzne, W okl'eślonych s,\"tuacjach folkloryzm ma zaspokajać poll'zebę rozrywki. doznań estetycznych, stanowić ma 'ATeszcie narodowe, n~gionalnv lub lokalne antidotum na procesy unifikacyjne, W dyskusji na temat folkloryzmu wzięli udział pracownic,\' nauki. mUZl'()\\', rad namdow,\'ch, stowal'zyszeń społecznych. ośmdków melodycznych, bibliotek i domów kultur" Ol'az grono publicystów, Chcąc udostępnić wszystkim zaintel'csowanym zbiór l11a(cl'ialo',\\" z przebiegu obrad, organizatorz,v Sesji opublikowali referaty i komunikaty w powiclanl'j publikacji pl. Folklor w życiu współczesnym, Poznań 1970. Ponadto w l!)fj!} 1', \\' ciągu kilku miesięcy od zakończenia Sesji uka;;~ało się kiłka poważniejsz~"ch at'lyku!<')\\, na ten temat w prasie codziennej i czasopismach: .J, Biel'llackicgo '- Folk/or i folkloryzIII, "G tos Pl'ac,\"', nl' :m:~: NI, Pochwickiego - Czy lIIod.a na fol/dor", "Gazeta Poznal1ska", n l' 149: Z, .Tusiewicza - Folklor i dno[Jrafia te ,życiu ll'spó/czesnym. tamże. nr 152: J. Burszty - Folklor czy folkloryzlII ... Tygodnik Kulturaln,\"', nr 2;): K, Kwaśniewskiego - Pomosty, tamże, nr 2'7: S, Iłowskiego - K/I'poty z folklo7'ljzacją. tamże. ni" :n, W al'tJ'kułach t~"ch postulowano podjęcie dyskusji na szerol"l skalę, k[('ra umożliwiłaby zrozumienie pojęć ..folklor" i "folkloryzm" odnoszących się do LIw,',chodrębnych rzecz,\'wistości. Odróżnianie bowiem zakl'esów tych poj<;ć przyczyniło b,\' się z pewnosci<.j do właściwego, krytycznego formułowania opinii i wniosl,JJ\\' na temat aktualnych przejawów folkloru, Umiejętność rozróżniania tych dw(,ch zjawisk wydaje się być koniecznością w pracy działaczy kulturalno-oswiatowych, przedstawicieli srodków masowego przekazu i jnn~'ch organizator()w ż,\'cja spo!eczn;>-kulturalnego, Pozwoliło by to na właściwe propagowanie dombku folklorystycznego, bądź to w formie aulent,vcznego folkloru, bądź też stylizacji zbliżonej do aukntyku, Folklor,\'zm polega na wykorzystywaniu autentycznych element<'m" folkloru w celu ich przetworzenia artystycznego w nową forme użytkową. bat'dzie,i lub mnie,i zbliżoną do oryginalu, W folkloryzmie mamy często do czynienia z odtwarzaniem elementów autentycznych, jednakże w odmiennej od ich naturalnego tła sytuacji, Dostrzeżenie tych problemów zarówno przez naukowców. jak i działaczy kultury wpl,vnęło by na właściwsze korzystanie ze skarbca kultur,v ludowej, Przegtądając artykuły prasowe na temat przejawów folkloru w 1969 roku, dostrzec można z łatwością. że skrupulatnie odnotowano ogromną liczbę imprez (olklol',\'stycznych: festiwali, pokazów, widowisk itp, Są to jednak tylko notatki i artykuły nie poparte krytycznymi uwagami i komentarzami na temat wartości prezentowanych imprez, brak w nich również opinii na temat stosunku prezentowanej formy do autenl~'ku, W rezultacie takiej działalności społeczel1stwo jest zdezol'ienlowane, nie uswiadamia sobie l'óżnicy między autentycznym folklorem. a jego pochodnymi, często całkowicie przetworzonymi formami. Niezrozumienie tych zjawisk wpl'owadzilo szczególny chaos na niwie dzialalności muzyc;mej, Najrozmaitsze żywiołowe przejaw~' i wariant.,\' foll,loryzmu muz~'cznego, instL'umenlalnego, wokalnego. t.anecznego spowodowały powszechne naduż\"wanie tel" minu folklor muzyczny, Ocena i wartościowanie tych pl'zejaw{)w [olklol'~'zniu opiera się li tylko na widowiskowości i popularności poszczególnych \-\iykonnwc""" i ze"~()[(,\\,. bez zgłębiania problemów stylu. repertuaru, techniki. środl,/)\\l wykonawcz,\'ch, okołiczności wykonywania repel·tuaru i samych w,\'konawców, Ogromna popu]al'ł1oś':' zespołó'"" ..pop music" z repel'tuarem luźno nawiązującym do autent,\"cznego ludo"'ego wzoru spowodowała. że pr'zeciętny odbiorca utożsamiadzialalność zespolu ..No �323 Kronilca to co" z folklorem, występy zaś "Mazowsza" cz.\· ..Śląska" za ilustrację autentycznych obrzęd(jw ludowych. Podobnie rzecz się ma jeśli chodzi o identyfikowanie wytwórczości typu "CPLiA" z autentyczną sztuką ludową. Folkloryzm przejawia się również w dziedzinie literatury, mody, etc. Caly ten ruch odbija się w dzialalności środków masowego przekazu, a zwłaszcza w pI'asie. Ciekawostką może być fakt, że w 1969 r. znalazło się w prasie polskiej akurat tyle samo artykułów na temat ..No to co", co na temat wszystkich razem zespołów pieśni i tańca, kapel. etc., mniej lub bardziej amatorskich. Cała ta produkcja widowiskowo-muzyczna uznana została za przejaw "folkloru". Dużo miejsca poświęcono również sprawie tzw. gastronomii folklorystycznej i odnotowano ponad pięćdziesiąt nowootwart~'ch gospód, kawiarni, restauracji i barów. Entuzjast~'czne wzmianki na ten temat nic nie mówią czy zapraszano etnografów do projektowania wnętrz i odzieży obslugi, oraz czy i o ile stylizacje te mają wiele wspólnego z autentycznymi wal·tościami danego regionu. Pokaźna porcja ..folkloru" została przekazana czytelnikom przy okazji artykułów omawiających najnowsze kolekcje odzieży domów mody. Wspomniana wyżej prezentacja "folkloru" w prasie wygląda podobnie w radio i telewIzji. Folklol')'zm jest zjawiskiem powszechnym nie tylko w Polsce, ale i na świecie. W wielu krajach dostrzeżono już konieczność ingerowania profesjonalistów w sprawę organizacji, ukiel'Unkowania i oceny tego ruchu, o czym świadczą choćby następujące publikacje: T. Domator, Folklorismus in Ungarn, "Zeitschrift fur Volkskunde", 1969, z. l, s. :H-28; L. Pćter. A folklorizmus kerdesehez, "Ethnographia", 19611, s. 16:1-169; H. Mosel'. Vom Folklorismus in unserer Zeit, "Zeitschrift fUr Volkskunde", t. 511, 1962, s. 177-2U9; H. Bausinger, Zur Kl'itik der Folklorismuskritik, w: Populus Revisus. Volksleben, Bd. 14, Tlibingen 1966, s. 61-75; Tenże, Folklorismlts in Europa, lamże. Na zakoJ1czenie warlo by się zastanowić, czy nie należałoby i LI nas przedsięwziąć kroków \v celu połączenia wysiłków działaczy z etnografami i folklorystami, aby szeroko pojęta folkloryzacja była ruchem organizowanym rzetelnie, aby prezentowane jej formy w jak największym stopniu zbliżały się do autentyku, a nie oddalały. Violetta Krawczyk IV OGÓLNOPOLSKA KONFERENCJA ETNOGRAFICZNA POŚWIĘCONA ZAGADNIENIU ZMIAN KULTUROWYCH ARTURÓWEK POD ŁODZIĄ, 13-14 LISTOPAD 1970 R. Jesienią 1970 1'•• podobnie jak w latach poprzednich, zorganizowana została już czwarta ogólnopolska konferencja etnograficzna, Organizatorami były tu; Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Ministerstwo Kultury i Sztul,i oraz Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego. Właściwy trud organizacyjny wzięła tym razem na siebie Pracownia Etnograficzna IHKM PAN w Łodzi. Tematem konferencji stało się zagadnienie zmian kulturowych, jedno z naczelnych zagadnień współczesnych nauk społecznych. Wszystkie referaty i komunikaty były mu podporządkowane, starały się naświetlić historię zainteresowań zmianami �3U Kronika kulturowymi w nauce innych krajów i nauce polskiej, przedstawić dotychczasowe teorie zmiany kulturowej, wreszcie zanalizować, o ile w etnografii polskiej to zagadnienie zostało dotąd uwzględnione, jaki mamy tu dorobek, jakie stosowano metody badawcze i do jakich teoretycznych wniosków doszli nasi uczeni. Część referentów (chodzi głównie o komunikaty) starała się przedstawić proces zmian kulturowych w różnych dziedzinach kultury. Konferencję zapoczątkowała seria referatów teoretycznych. Pierwszym z nich był referat prof. dr Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Łódź): Konkret i kontekst UJ badaniach etnograficznych I. Referaty następne, to doc. dr Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej (Łódź): Tendencje badań nad przemianami kulturowymi j cloc. dr Zofii Szyfelbein-Sokolewicz (Warszawa): Analiza funkcjonalno-strukturalna zmian społeczności chłopskiej. Granicą między referatami, które zajmowały się teorią zmiany kulturowej, był referat prof. dr Heleny Brodowskiej (Łódź): Czynniki TOZWOjU kultury wsi w Polsce XIX w, Mowa tu byla nie tylko o czynnikach wpływających na rozwój, a więc na zmianę kultury wiejskiej, ale i o możliwościach pewnego rodzaju periodyzacji kultury ludowej XIX w., co przy śledzeniu zmian ułatwia ich umiejscowienie w czasie. Następnym by] referat prof. dr Anny Kutrzeby-Pojnarowej (Wars;mwa): Problematyka zmian kultury chłopskiej w historycznych i współczesnych kierunkach etnografii polskiej, Ostatnie dwa referaty mówiły już o konkretnych wynikach polskich prac nad problemem zmian ],ulturowych. I tak dr Maria Gładyszowa (Kraków) przygotowała referat: Problematyka zmian kultul'Y chłopskiej w etnograficznych regionalnych badaniach pols/cich po II wojnie światowej. Dowiodła ona, że wszystkie niemal z tak licznych w naszej literaturze etnograficznej monografii wsi i regionów w mniejszym czy większym stopniu, ale zawsze uwzględniały zagadnienie przemian jakie następują z coraz to większym nasileniem w kulturze chłopskiej. Dr Krzysztof MakuIski (Warszawa) wygłosi ł referat: P1'Zydatność zbio1'ów i dokumentacji muzealnej dla analizy zmian kultw'owych, gdzie starał się podsumować dane - o ile zbiory muzealne mug,! być materiałem do studiów nad zmianami kultury i co należałoby zmienić w dokumentacji muzealnej, by w jeszcze większym stopniu odzwierciedlała proces przemian. Prócz referatów zgłoszono jeszcze 10 komunikatów, z których' czqść tylko mogła być wygłoszona z powodu braku czasu". Wszystkie one zajmowały się zagadnieniami przemian, bądź teorią przemian, jak np. komunikat doc. dr Zbigniewa Jasiewicza (Poznań): Przemiana kulturowa na Ziemiach Zachodnich i Północnych a ogólnopolskie procesy przeobraże11, bądź śledziły proces przemian w jakimś regionie lt:b jakiejś dziedzinie życia wsi. Wymienię tu komunikat dr Marii Misińskiej (Łódź): Przemiany w dziedzinie kultury tradycyjnej Podhala i próba uchwycenia czynników sprzyjających ich nasileniu, dalej dr Marii Wieruszewskiej (Łódź): Rola kontroli społecznej środowiska wiejskiego w procesie zmiany kulturowej. Dr Jadwiga Kucharska (Łódź) zanalizowała zmianę stosunku do ziemi jako podstawy bytowej mieszkańców wsi powiatu włocławskiego; prof. dr ,Jadwiga Klimaszewska (Toruń) szeroko omówiła funkcję obrzędów i zwyczajów w chłopskiej kulturze tradycyjnej i współczesnej, mgr Zofia Szromba-Rysowa (Kraków) mówiła o prz.~mianach pożywienia ludności wiejskiej na Górnym Śląsku, dr Jan Dekowski (Lódź) l podaję tu tytLl!Y referatów tak jak one brzmiały w chwili ich wygłaszania. Zaszły bo\viem pewne zmiany \\- st.osunku do \vcześniej drukowanego pro~raml1 konferencji. Na konferencji komunikaty wygłosili: prof. dr J. Klimaszcwska, doc. dr Z. Jasic\\'icz, dr M. Misińska, dr J, Kucharska, mgr 1. Lechowa i dr M. Wieruszcwska. Pozostałe komunikaty. które z braku czasu nie zostały wygłoszone, zostani] ogłoszone d"ukiem w tomie poswjGconyn1 konferencji. �;)25 Kronika o zmi;l!1ic w zakrcsie odzieży wiejskiej w XIX/XX w. na podstawie ówczesnej prasy. dl' Daniel Kadłubiec (Śląsk Zaolziański) o zmianie funkcji opowieści ludowych \I' cieszyńskiej kulturze chłopskiej dawniej i dziś. Wreszcie mgr Irena Lechowa (LrJdż) rozważała możliwość takiego ustawienia monografii regionu, by zostal tam \\·....,:ksponowany proces przemian kulturowych. Mgr Teresa Dobrowolska (Kraków) przygotowała komunikat na temat wsi chloporobotniczej jako przedmiotu badall etnograficznych. Podsumowania wyników konferencji dokonała prof. dr Zawisi()\\icz-Adamska. Referaty i komunikaty wywołały żywą dyskusję, w której wzięli udział tak elnografowie, jak i socjologowie wsi licznie tutaj zgromadzeni. Sądzę, że samo zestawienie tematów poruszanych w Arturówku daje dostatecznie jasny obraz zakresu problemowego konferencji. Należy jednak podkreślić duże znaczenie tej konferencji dla etnografii polskiej przez zwrócenie uwagi na zagadnil!nic zmian kulturowych, które coprawda powszechnie były uwzględniane przez polskich etnografów, ale niejako na marginesie ich prac; rzadko stanowiły one problem naczelny studiów etnograficznych. PragnG tu dodać, że materiały z konferencji zostaną opublikowane jako seria artykuł,!\\, w jednym z tomów "Biblioteki Etnografii Polskiej" pod redakcją prof. dr Kazimic'ry Zawisiowicz-Adamskiej. Ukażą się one w 1972 r. Anna KONFERENCIA SLOVANSKYCH ETNOGRAFOV Kowalska-Lewicka NA ORAVE Pri prilezitosti tretieho roenika medzinarodnćho seminara Seminarium Ethnologicum III. ktory prebiehal na Slovensku v regione Orava, konala sa v dnach 1.-:). juna 1970 na Oravskej priehrade konferencia slovanskych etnografov na ustrednu temu "Spoloenć a rozdielne erty v ludovych kulturach Slovanov". Konferenciu ol'ganizoval Kabinet etnológie Filozofickej fakulty Univerzity Komenskćho v Bratislave a zueastnilo sa na nej vyse 90 etnografov eeskoslovenskych i zahranienYch. Vaseim poetom zahranicnych ueastnikov bolo na konferencii zastupene Bulharsko (prof. Ch. Vakarelski, prof. Ch. Gandev, E. Kaleva, T. Kaleva, L Georgieva, R. Peseva, B. Tumangelov), ZSSR (prof. J. V. Bromlej, V. A. Alexandrov B. N. Puti1ov, V. T. Zinye), Polsko (prof. J. Burszta, pmf. M. Gładysz, Z. Biały, Z. Roboticki, J. Czajkowski), Jugoslavia (prof. B. Bratanić, prof. M. Barjaktarović, prof. B. Rusić, P. Pantelić, D. Drljaea, H. Lozar-Podlogar), jednotlivo Finsko (M. Sarmela), USA (prof. Lesser) a tiez ucastnici seminara. Konł'crenciu otvoril Jan Podolak (Bratislava), ktory vo svojom prejave vyzdvihol potrebu vzajomnych vedeckych stykov slovanskych etnografov a poukazal na ich vy-znam pre riesenie aktualnych vedeckych otazok spoloeneho zaujmu, ako su problemy interetnickych vzfahov, spoloenych a rozdielnych eft v rudovych kulturach slovanskych narodov alebo otazka etnogenezy Slovanov. Konferencia nadvazovala na davne slavistickć tradicie etnografie referatom Jana Mjartana (Bratislava) na temu "Slavistika a narodopis", i historiografickym prispevkom prof. Jozefa Burszlu (poznań) o Oskarovi Kolbergovi a jeho zaujme o ruc10vu kulturu zapadnych a juznych Slovanov. �Kronika Teoreticky charakter mai referat korespondujuceho elena Akademie \'ied ZSSR pmf. Juliana V, Bmmleja (Moskva) na temu "Ethnos a etnosocialny organizmus", v kto rom sovietsky vedec wymedzil pojem 'ethnos' a s nim suvisiace pl'ibuznć terminy, Niektore prispevky nastolovali zavaźnu o(azku etnogenezy Slovanov, Tak prof, Christo Vakarelski (Sofia) predniesol prispevok o prehis(orickej hoclnote niektOl'Y'Chkalenclarnych obyeajov u Bulharov, Prof. Chrislo Gandev <Sofia) \'0 svojom I'eferate sa zaobeml problemami genezy bulharskćho ctnika a jeho elnografickymi znakmi. Hlavnć fazisko programu lwnferencie bolo v refer[l(och za[ozen,h'h na poro\'navacej metócle, Problemom historicko-porovnavacej metódy vo vyskume fud<JVej duchovnej kultury slovanskych narodov venoval svoj referat Jan Komorovsky (Bratislava), Vadim A. Alexandrov (Moskva) postaviI svoj prispcvok na hislorickoporovnavacom studiu hmotnej kultury ruskeho obyvatefstva Sibiri v XVII.-XIX, storoei. Do tejto skupiny referatov patl"i aj pl"ispevok Horisa N, Putill)Va (Leningmd) o epickej tvorbe Slovanov vo svetle sueasneho historicko-pomvnavacieho badania, Tatiana Koleva (Sofia) typologicko-porovnavacou me!l"ldou spracovala material balkanskych a kaukazskych obyeajov, K porovn[lvacim pl"ispevkom patl"i tiez referat BOl'isa Tumangelova (Sofia) o spoloenych a wzdielnych crtach v ceskych a balharskych obycajoch a referat Heleny Lozar-Podlogar (Ljubljana) o vyja\'och s (zv. fafosnou neves(ou v juhoslovanskych svadobnych ()b~'cajoch, Viacere z porovnavacich prispevkov sa dotykali tiez otazky migracii. Osobi tnll powrnosf tomuto javu venovaia Dagmar Klimova (Praha), ktora na folkl(\rnom materj ,'lI i rozliSila rozne prejavy migracn)'ch prudov. V popredi zilujmu konferencie boli tiez otazky spojene so studiom kultury karpatskej oblasti. Na histol'icko-porovnavaciu problemat iku nildviazal ./arosJav ŚUI,a (Brno), l<tory vo svojom prispevku sa zauberal ota7.kami historickej analyzy ako zakladu porovnavacieho studia fudovej kultury v Karpatoch, S re(enitom () (radiciach a podieli ukrajinskej etnografie vo vyskume Slovanov karpatskej oblasti vystupil VolodymYl' Zinyc (Kyjev). Znacnu pozornosf vzbudili aj aktualne otazky geogmficko-karlografickej metódy. K tymto problemom predniesol referat na lćmu 'Etnologick[l kartografia \'0 vyskume kultury slovanskych narodov' prof. Branimir Bratanić (Zagreb). O otazkach etnografickeho atlasu Slovenska vo vzfahu k narodopisn)'m atlasom in)'ch slovanskych narodov referovala Soila Kovaeevicov[1 (Bratislava). Osobitnu skupinu re[eratov prednesenych na konferenLii tvol'ili pl'ispe\'k~' venovane studiu slovanskych mirodnostnych mensin v inoetnickom prosll'edi. Prot". Branislav Rousić (Skopje) venoval svoj referat otazkam etnologickćho śl lHlia slO\'ansk)'ch etnickych skupin v prostredi inych slo\'ansk)'ch narodo\'. Dusan Drljaca (BplIgrad) vo svojom prispevku venoval pC)7,()rnosfproblemom etnografickćho badania zapadoslovanskych a ")'Chodoslovanskych narodnost.i v .Jugos!<ivii, Svelozar .svehlak (Bratislavil) vystupil s referatom o specifickom zivote lnldicii sIO\'ensk~'ch enk!<iv \' inoslovanskom kulturnom prostredi. Cast prispevkov sa zameriavala na soci{l1nu problt'matiku. liajna Pcśe\'a (So[ia) venovala svoj referat olazke socialnych inśtitucii v fudon'j kultlIre Bulharov, Sońa Svecova (Praha) predniesla prispevok () problemoch pribuzpnsk~'('h skupin a patronymie, Ivanicka Georgieva (Sofia referovala o pribuzensk~'ch s.\'s1órnoch u Bulharov, Nikola Panlelić (Beograd) vo :wojom prispe\'ku vpno"al pozornusf sllochucestvu v Srbsku, Olga Skalnikova (Praha) sa vo svojom reft'nite zaouerala spolocnymi problemami vyskumu sucasnosti. Prof. Mirko Barjaktarović podal etnosocj{t1nu a etnopsychologicku charakteristiku Ciernohorcov, �:~27 Kronika 0J icktorć referaty boli venovane specialnym otazkam. Adam Pranda (Bratislava) vo s\'ojom prispevku sa zaobl'ral problemom prvotnosti vertikalnych krosien u Slovanny, Michal Markus (Kosiec) v l'eferate upozornil na zavazne ulohy spojene s rie~enim Ol,lzok vyskumu I'udovej stravy u Slovanov strednej Európy, Elena Koleva (Soria) preclnil'sla prispevok o rovasoch-kalendaroch v Bulharsku. Na konferencji oclznelo \id niekol'lw informativnych prispevkov . .Jan Siracky (Bratislava) informoval ucastnikov konferencie o praci Dstavu pre zahranicnych S]m'ilko" pri Malici slovenskej a o svojich poznatkoch i skusenostiach z ciest ku Kanaclski'm a arncrick)·m Slov~llwm. Jfl.l1 Kopcok (B<icsky Petrovec) refen)\'al o cinnosI i Slovenskćho narocln':-ho muzea v Bacskom Petr-ovci (Jugoslavia) a prof. Mieczyslaw Gladysz (Krak,)w) informoval a pripravach kongresu slavistov. klm'y sa ma konat' r. 1!l7:l vo Warszawe. K referatom sa kazdy den rozvinula cuhi diskusia, v ktorej okrem uvedenych prednasatel'ov vystupili til;Z Zbigniew Biały (Kloaków), Z. Robotnicki (Kraków). JaromiI' Jech (Praha) a i. V z:lverecnom preslove .Tan Podolak sa medziinym dotkol otazky ucasti etnografov na kongl'esoch slavistov, ktmoe v posleclnej dobe vykazuju coraz viae cisto filologicky charakter a etnograficka sekcia sa na praci kongresuv nezucastiiuje, ustava iba sekcia folkluristick;:'!. V zaverecnej diskusii sa vel'mi pozitivne hodnotilo stretnulie slovanskych etnografov i priebeh samej konferencie. Viacere hlasy sa ozvali za utvorenie samostatnej asociacie slovanskych etnografov alebo zalozenie samostatnych kongresov etnogl"Ufov-slavistov ako zakladu medzinarodnej spoluprace a zjednotenia usilia pre riesenie uloh vseobecneho slovanskeho vYznamu. V zavel'ecnnm preslove Jan Podolak sa medziinym dotkol otazku ucasti etnofudovych kultur karpatskej oblasti a zasadnutie redakcnej rady zbornika .,Ethnologia Slavica". na ktorom sa rozhodlo, ze materialy konferencie budll uverejnene v III. zvazku zbornik,\. Vo vo]'nom case sa konali rozlicne podujatia. Ucastnici konferencie mali moznosf zozn~lmif sa na exkurziach s fudovym stavitel'stvom a osidlenim Oravy, so sucasnymi socialnymi a kulturnymi premenami v kraji, s muzealnymi zbierkami na Oravskom zamku. navstivili Slovenske narodne muzeum v Martine i skanzĆ'n v kho okoli, oboznamili sa s muzeom a kulturnymi pamiatkami v Levoci (Spis) a i. Oravskil konferencia bola v)'znamnym stretnutim slovanskych etnografov a radi by smc vyjaclrili nadej. ze takćto stretnutia sa budu castejsie opakovaf a zalozia l.racliciu dobrej medzinarodnej spoluprace na poli slovanskej etnológie. Jan Komorovskli PIEHWSZE lVIn;DZYNARODOWE SYMPOZJUM POŚWIĘCONE ETNOGRAFICZNYl\l I1ADANIOM NAD POZYWIENIEM, LUND (SZWECJA) 21-25 SIERPIEŃ 1970 r. W sierpniu 1B70 1'. odbyło się w Szwecji pierwsze międzynarodowe sympozjum poświęcone clnograficznym badaniom nad pożywieniem (Erstes internationalcs Symposium fUr l'thnologiscbe Nahrungsforschung). Jegu organizatorem był prof. dr Nils-An'id llringeus, kiemwnik Katedry Etnografii Uniwersytetu w Lund. Sympozjum było pierwszym w skali światowej spotkaniem etnografów róinych krajów i l'f')żnych szklił, kVJ!Teh zainteresowania skupiaj[l się wokół tak ważnego w życiu �328 Kronika człowieka czynnika, jakim jest pożywienie. Reprezentowanych było tu 13, które wymieniam w porządku alfabetycznym: Anglia, Austria, Bułgaria, Słowacja, Dania, Finlandia, Francja, Irlandia, Jugosławia, Luxemburg, NRF, Norwegia, Polska, Szkocja, Szwajcaria, Szwecja, USA, Węgry. Z krajów tych przybyło okolo 50 osób, a wygłoszono 23 referaty. Z Polski w Sympozjum udzial wzięty: dr Maria Anna Dembińska i dr Anna Kowalska-Lewicka. Tematyka sympozjum była bardzo różnorodna. Organizatorom chodziło o zorientowanie się, nad czym pracuje się w tym zakresie w świecie, jakie bąda si~; tematy i jakimi metodami posługują się badacze. Stąd sugerowano, oprócz referatów poświęconych jakiemuś konkretnemu zagadnieniu, również referaty sprawozdawcze. I istotnie, większość uczestników przygotowala po 2 referaty: pierwszy ukazujący stan badań nad pożywieniem w ich kraju, drugi będący już wynikiem ich własnych prac badawczych. Wszystkie referaty (pełny tekst w języku angielskim lub niemieckim) zostały nadesłane na miesiąc przed początkiem Sympozjum, dzięki czemu gospodarz Sympozjum, prof. Bringeus, mógł przygotować na ich podstawie obszerny referat zbiorczy na temat badań nad pożywieniem w Europie. Amerykanie sami zreferowali stan badań nad pożywieniem w USA. Niestety brakło czasu na wygłoszenie wszystkich zgłoszonych referatów, nawet tych problemowych, tak że jedynie 23 z nich zostaly wygłoszone, natomiast 48 referatów zostanie opublikowane w książce zawierającej materiały z Sympozjum. W trakcie trwania samego Sympozjum uczestnicy zwiedzili szereg muzeów w Lund i okolicy (przeważnie większe i mnIejsze muzea na wolnym powietrzu typu Skansenu) oraz kilka nowoczesnych fabryk artykułów spożywczych. Po zakOl'lczeniu Sympozjum wszyscy jego uczestnicy wzięli udzial w wycieczce po dwu departamentach poludniowej Szwecji, Ska ni i Smoland, gdzie poza kmjobrazem, zabytkami architektury i muzeami na wolnym powietrzu - ogiądano zorganizowane dla nich w terenie pokazy ludowego wyrobu słynnego szwedzkiego chleba, sera podpuszczkowego, pieczenia ciasta, wędzenia ryb itd. Trudno było by podsumować całościowo dorobek naukowy Sympozjum. Referaty, jak wspomniałam, byly zbyt różnorodne. Zostaly one jednak uszeregowane w grupy. I tak, obrady otwarte zostaly serią referatów obrazujących dorobek i metody stosowane w badaniach nad pożywieniem 1. Potcm nastąpiło omówienie źródeł i sposobu ich wykorzystywania 2, po czym przyszły referaty poświ<;conc pożywieniu pewnych grup spolecznych:J i wreszcie największa ilość referatów omawiających jakiś dział ludowego pożywienia 4. Sympozjum to miało, moim zdaniem, ogromne znaczcnie dla dalszego rozwoju nauki o pożywieniu. Naczelną jego zasługą by lo postawienie po raz pierwszy na forum światowym pożywienia jako samoistnego zagadnienia w obrębie nauk etnogl'aficznych. Ważne dla rozwoju nauki o pożywieniu było r6wnież spotkanie i poznanie się ludzi z różnych krajów zajmujących siG tym samym zagadnieniem. Wielu 1 Dla zoricntO\VHnia czyte~nika padanl tu przykładowo po pare: tył Ulf"I\Vreferatów z każdej grupy. Dla grupy plcrwszej będą to: N. A. 13ringcu,;, GcuellwiirtiU<'1" Slawl c1er Nul"·ltn.gsfol"schu.ng in Europa: .1. A. Anderson, Foodwa,l/s 'in Arllerican Folklife Research; G. \ViegclJnann, \-Vas iSl der spe.!ic!lle Aspekt ethnol-ogisch<'r !Va12l'ungsf01"SC/l UT/fI? i ił:. Trinken in Zeitungen 'li17(Z Kalendcrn; D. Yoder, Historical Sources for An1erican Foodtoays Research an(l Plans to'l' an .I1nH'rican Foodwa.l/ ..... · Archive, i in. 3 K. Gaill, Beziehungen zwischen Nahrung und W;.ertschafts!onn; V. Marjn"". Die Nahru.-ng be:' bewegiicllC~n Sella/ern, i ~n. -1 B. Run1er. Brat und Fladen i-Jn pUllllonischen Gcuiet 'l'Oln Sl-and}JH:lJ;( (-'lnus Etllnoloyen. und Lebensmif.t<,lchentikC!rs.: G. Bel-g, Kartoffeln lind RiiłJcn; O. Nnnlland, Traditiona.l. Beer in Scandinavia. i in. ~ T. Gantner, Essen UT/d �329 Kronika z nich wiedzialo o swym istnieniu dzięki studium literatury, ale w wypadku gdy chodziło o badaczy piszących w narodowych językach mniej rozpowszechnionych w świecie, bylo to ich pierwsze zaprezentowanie światu swego dorobku. Poza refel"atami i udziałem w dyskusji. które były niejako formą przedstawienia się zebranym, l.!')spodarze Sympozjum zorganizowali wystawę wydawnictw o pożywieniu, na l,tór'1 kai,ci,v z uczestników pl';;:ywiózl książl~i i odbitki artykułów własnych i swych kolegI)\\" z kraju. Cieszyła się ona ogromnym zainteresowaniem. O[W';CZ zorientowania się, co w zakresie pożywienia robi się w etnografii Europy i Arnel'ykL poza nawiązaniem osobistych kontaktów, wartość Sympozjum leżała w zapoczątkowaniu dyskusji na temat prac, które byłyby podejmowane wspólnie przez \\'szystkie kraje. Omawiano opracowanie, w ramach istniejących w Europie Atlas')\'; Etnograficznych, wspólnych kartogramów poświęconych jednemu, jednako ujęlemu zagadnieniu z zakresu pożywienia, co dałoby prawdziwe zasięgi europejskit'. Dyskutowano na temat wspólnej bibliografii prac o pożywieniu, na temat utworzenia ogólnoświatowego czasopisma poświęconego pożywieniu, wreszcie powzięto uchwaię a organizowaniu co 2 łata w coraz to innych krajach świata podobnych sympo/.jów, poświęconych w przyszłości jednemu węższemu zagadnieniu. Każde takie Symp ••;ćjum będzie także i w przyszłości publikowane w osobnym tomie. Na zakorlczenie jeszcze należy podnieść nadzwyczajnie sprawną organizację Sympozjum w Lund, Przez cały czas trwania zjazdu i wycieczki pozjazdowej nie nast'1piło najmniejszc odchylenie od programu, Nie bez znaczenia dla atmosfery obrad była wprost wyjątkowa gościnność i serdeczność Szwedów. Anna Kowalska-Lewic/ea IV ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE POZNAŃ 2:{-25 IV 1971 R. W dniach od 2:1 do 25 kwietnia 1971 r. odbyło się w Poznaniu kolejne, IV EtnogrLlficzne Seminarium Amerykanistyczne zorganizowane przez Zarząd Sekcji Amerykanisl\'cznej PTL i Pracownię Etnograficzną IHKM PAN w Poznaniu (obecnie Grupa Robocza w Poznaniu Zakładu Etnografii IHKM PAN w Warszawie) przy wspóludziaic Oddziału Poznańskiego PTL. W obradach wzięły liczny udział prawie wszy~tkic ośrodki etnograficzne w Polsce, a także i przedstawiciele innych polskich plac:ii\vek naukowych. Pokrewne dyscypliny reprezentowali historycy, archeologowie, socjologowie. geografowie. Seminarium cechowal jednolity profil tematyczny i dotyci:yl on zagadnień religioznawczych, a szczególnie synkretyzmu religijnego ksztnltu\',ania siQ nowych treści, form i postaw na skutek mieszania się elementów reli~i tubvlczych z elementami chrześcijańskimi, wniesionymi do Nowego Świata \V \\"vniku podbojów i kołonizacji europejskiej. Na kolejnych czterech posiedzeniach IV Et nogl-aficznego Seminarium Amerykanislycznego omówiono następujące zagadnienia: ewangelizację i synkretyzację wierze!'l w indiańskich społecznościach Amer~'!<i Lac; 11skiej; ruchy społeczno-religijne Indian obu Ameryk; synkretyzm religijny i role: chrześcijańslwa w kształtowaniu się oblicza kulturowego społeczności afro-Llmcrykallskich na Antylach i w Brazylii; wreszcie - problematykę religioznawczą z zakresu tradycyjnej kultury Indian i prekolumbijskich cywilizacji. �:330 Kronika Obrady nej, otworzyła oraz doc. rzystwa dr Ludoznawczego, pierwszego Jako feratu znański dnia Seminarium. głos podjąl minarium. Łacińskiej, celach od ściśle lony z dziła, iż celem nego bylo Etnograficzną zorganizowanego podjęcie przez sesji oraz naszą winno Następnie pl'Of. indiańskich tyzmem tego dużą nad M. wśród jego referentki bylo synkretyzmem wyjaśniła powstał,,! stwier- Amer~'kanistyczdnograficzno- próbami - pierwszy dokonanie pl. terenu Meksyku, przejawów, religijnym, oraz już zespo- pomi- w pracach z przedstawicieli l'et:erat z jednej różnych tak omówienie strony ~ religijn" nad synkre- częstotliwością - jak wy- i ob~cnjc, brakiem odnośnej próby założeń badań w pl'zeszlości całokształtu pierwszej "Synkl'et.vzm swych st.rony z drugiej omówienia także ściśle l"rankowska plan złożonym Wybór Indian i wyczerpującego obecnie Robocza) na uwagę Poznaniu problematyki jej wygłosiła Meksyku". l'eferatu zjawiska W sporadycznymi gronie, a zwlaszcza pożyteczne. Fmnkowska autorka poza za- stosunk(')\\, zwrócić Seminarium wysunięcie w szerszym się bardzo różnol'Odnością syntetycznego miarem i dlatego społecznościach religijnym stępowania oraz okazać - dzieSe- Ameryki, prof. amerykanistycznej dotychczas etnografię (Grupa zakończenie tej większe układu powinny ameQ'kanistyczny, Na w po- ostat.niego coraz amerykanist)'czną. Etnograficznego wszystkim byla przedyskutowanie dyscyplin, w przede która IV krajach naukowe PAN PTL, budze) re- ośrodek co zagadnienia \V i ośrodki IHKM Amerykanistyczną -religioznawczej, jana panujących oŚl'odek wygłoszeniem t.emat.ykt: kt.óre należą problematyl,ę powoli przed Towa- posiedzeniu amerykunistyczną, spraw, polskiego, Amcrykanjst~"czPolskiego ella których się ust.alając kręgu sytuacji która przycz,vny, kierowano do Sekcji generalny przedpoludniowemu problemat.ykę na się Pracownią w 1965 l'. Sekcją zarysie politycznych, badawczych prezes sekretarz M. Fnlnkowska, i czym W takiej 1954 l'. kształtowal ~ bardzo spoleczellstwa społecznych, Amel'yki PI'Of. iż obecnie wśród Frankowska, przewodniczyła pracach dokonane Podkreśliła, etnicznych, też zabrała swych już interesowanie Maria .Jaworska w ogólnym w zostało dr która pierwsza przedstawiła dzinie w prof. Bronisława jak dotąd probJemat~'ki. określenia teoretycznych kierunku oraz Zabadań zastoso\\'an~'ch metod. W swym referacie wysunęła prof. Frankowska na plan pierwszy cztery grup" zagadnień: 1. Analiza wych. czenie padku, wyjaśnienia ze sobą \V ten spornej wierze'lł, lączenia się widzenia szeregu teoretycznego nowa jest jakiegoś jedynie na \\. \1'.1'- kkJl':l sldadaj<1 Frankowska podkreśliła, t.o sprowadzałoby .si~· du wszelkie ł:lczc'nie można stosować tpn termin, powstaje Zdaniem bardzo to połcl- jednak określić wledy element()w kulturo- Czy jest termin calość, Prof. należy tylko i instytucji. form ten zagadnienie terminem prze'mian tworzclce stosować składowych. czy też procesów s~·nkretyzm. nil' powstanie religijnego, religii. zuchO\\"1I1. możemy z różnych czy tym z nim pojęcia element.ów, połączenia się różnych rezultacie z punktu czy też takiego kwestii. i zakres często do synkretyzmu element',,,, system zespołu, wywodz'lce odniesieniu tl'eść sprzecznych w wyniku elementy iż w gdy omó\vila a spójnego gdy i związanych zjawiska zakresie różnorodnych, odrębnego się badanego W tym nowa autorki istotny rl'1igia. tj. rdel'atu, i \\'~'maga się JlO\\'" problem odpowieclnie'.L:u roz\vażenia. 2, Historia cydowalo etnicznych zwoli na kształtowania zetknięcie - się Hiszpan(',\\, zapoznanie się synkretyzmu ze sobą dwóch, i Indian. Przebadanie sit; z cZ,"nniknmi. mt'ksykaliskiego. o odmiPnnych które' kultury kształtowały O tym \\'zOlTach jednej zjawisku kultul'Cl\l'yeh i dru.gil'j synkretyzm grupy ;:adcgrup pu- nwks~·knllski. �Kronika 3:n :l. Chal"ilkterystyka i ocena czynników sprawczych. które spowodowały z jednej stl'fJny rozprzestrzenianie się katolic.\'zmu, z orugiej - zachowanie się elementó\\' dawnych. W tym zakresie autorka szczególnel uwagę zWI'ócila na system nasuwania przez kościół własnych treści i form na dawne - indiańslde. -t. Pre',ba przedstawienia stanu obecnego i określenia prawidłowości rozwoju s~'nkretyzOlu religijnego w Meksyku na tle porównawczym z podobnymi zjawiskami, występującY'mi na innych terenach, często wprawdzie w odmiennej formie, ale W~'nikającymi z podobnych prz.\·czyn. Prof. Fl'ankowska podkreśliła, iż pelny obraz tego zjawiska kulturowego będziemy mogli uzyskać po zapoznaniu się z rolą, funkcjCJ i obecnym znaczeniem obu jego składowych oraz po przebadaniu ich miejsca w :t.yciu dzisiejszych Indian. Na zakończenie referentka stwierdziła, iż w skład każdej z tych głównych grup problemowych wchodzi szereg bardziej szczegółowych zagadnień i dopiero łączna ich analiza może zapoznać z przebiegiem kształtowania się synkret~'zmu w Meksyku. Drugim byl referat prof. dr Janusza Tazbil'a pl. ..Misje wśród Indian w XVI w. i republika jezuicka w Paragwaju jako dwa modele pl'Opagandy katolicyzmu". Autor poruszył w nim działalność misyjną kościoła na terenie Ameryki Lacińskiej, zwracając uwagę z jednej strony na elementy ułatwiające formalne sukcesy misyjne, z drugiej zaś utrudniające czy też niejednokrotnie umiemożliwiające trwale zakol'zenienie się katolicyzmu. Tymi czynnikami były przede wszystkim: ścisły związek zachodzący między konkwistą i narzuceniem Indianom obcej cywilizacji a chl'ystianizacją, a także problem ogromu przeslr'zeni i znikomości sił misyjnych, jakimi wówczas rozpOl·ządzano. Dla ułatwienia szerzenia katolic~'zmu misjonar:>:e szczególny nacisk kładli na wyuczenie się narzeczy indiańskich i prz~'stosowanie obrzędc'Jw religijnych do \\'.vobrażeń i umysłowości tubylców. Częstokroć adoptowano niektól'e ~.wyczaje kl'ajowców dla potrzeb kultu chrześcijańskiego, inne jednak stanowczo zwalczano. Jednakże. jak podkreślił prof. Tazbil', przypisywano Indianom brak odpowiednich zalet moralnych i umysłowych na to, by mogli oni stać się pełnoprawnymi członkami wspólnoty chrześcijańskiej, co pociągało za sobą m. in, nie wyświęcanie krajowców na księży, czy nie przyjmowanie ich do klasztorów. Mimo to. Indianie przyjęłi w końcu religię zdobywców, która jednak stopiła się ściśle z ich dawnymi wierzeniami i obr~.ędami. Według autora referatu mamy więc tu do czynienia z synkretyzmem ['e1igijn.\'In. wyrażającym się we współistnieniu wpływów chrześcijallskich oraz pogańskich zare')\\'no w treści jak i w formie obrzędów. Dalej pl'Of. Tazbir stwit'n\ziL iż mimo wcześniejsz~'ch starali dopiem \\' XVII' w. udało si.; misjonarzom założ.\'ć osady indiańskie. tzw. redukcje. które pozostawały pod wyłączną ich władzą. Najwic;ksze z nich istniały przez 150 łat na terenie dzisiejszego Paragwaju. Zarządzali nimi całkowicie jezuici. Główn~'m celem tych redukcji miała by'ć szybka i skuteczna chrystianizacja plemion Guarani. Redukcje te nie zdołały utrzymat· siC; długo. Indianie traktowani jak dzieci .. o niskich kwali fikacjach umysłowych, znajdowali się pod stałą kontrolą biał~'ch misjonarz," i szybko zniechc;cili się do roztaczanej nad nimi nieustannej opieki. Obrady popołudniowe, którym prze\\'odniczyl prof. dr .J. Tazbir .. zapocz'ltkowa! referat mgr Alcksandra Posern-Zielińsl,iego pl'. ,.Funkcja millenarystycznego mi tu w ruchach społeczno-religijnych Indian Tupi-Guarani". Autor \V refemcie swym przeprowadził analizę ideulogiczn~'ch treści tych ruchów, ukazując ich związek z całokształtem rcali'ów I,onkrl'tnych układl)\\' społecznu-kulturowych i ekonomiczno-politycznych. Poclaj1\c ogólną eharakterys(~'kę rudlÓW Tupi-Guarani zwrócił uwagę na znaczenie badaJ) nad tym zagadnieniem. Nnstępnie om,:,wił miejsce mit.u millenarystycznego w J'U('hach spoleczno-l'l'1igijn~'ch, jego aspekty i podstawowe treści oraz �33~ Kronika awans tego mitu do kategorii doktryny soteriologicznej, przeniesienie go na grunt aktywnego działania. Podstawową funkcją mitu millenarystycznego Tupi-Guarani byla - jak podkreślił mgr A. Posei'n-Zieliński -- aktywna mobilizacja Indian przejawiająca się w formie migracji do "Ziemi bez Zla". Mit ten, zacierając różnice między realnym a nierealnym, umożliwił społeczną akceptację kroków, które z góry skazane był~' na niepowodzenie. Migracje i mit millenarystyczny związane były ściśle z kulturowymi predyspozycjami Tupi-Guarani do właśnie takiego typu reakcji na powstałe trudności w ich społeczno-kulturowym środowisku. Na zakoliczenie autor zwrócił uwagę na niedocenianie funk.cji illitu w ruchach społeczno-religijnych i traktowan~e go w oderwaniu od konkretnych ukladów społecznych czy ekonomicznych. Z kolei dr Ewa Nowicka wygłosiła referat pl. "Indialiski shaker~'zm". W wystąpieniu swym autorka przedstawiła powstałą "l,V UHli 1". religię indiańską, jej doktryny, wewnętrZl1C) organizację oraz obl'zędowość i podlueślila. iż shakeryzm jako religia synkretyczna związany jest zarówno z indiańską tradycją. jak i chrześcijaństwem oraz kulturą bialego człowieka. Następnie dr Nowicka omówiła shakeryzm na tle innych tego typu ruchów na terenie Ameryki Północl1l'j i stwierdziła, że wszystkie cechuje podobna postawa wobec istniejącego świata. a przede wszystkim wobec sytuacji, w której znaleźli się Indianie na skutek europejskiego podboju i kontaktu z odmienną kulturą. Dążą one do przebudowy indiańskiego społeczeństwa i indiańskiej kultury na drodze adaptacji do stworzonych przez podbój warunków, nie oczekując zniknięcia białego czlowieka i powrotu do dawnego życia. Na zakończenie autorka przeciwstawiła shakeryzm i religie jemu podobne tal<im ruchom indiańskim, jak "Taniec Duchów", który oczekiwał zniknięcia białych i powrotu do tradycyjnego indiat'lskiego życia. Na przykladzie shakel'yzmu i ..Tańca Duchów" - ukazała dwie różne reakcje spoleczności indiańskiej na obcą dominację i kontakt kulturowy. Po krótkiej przerwie przedstawiła swój referat mgr Mimsława Posern-Zielit'iska. Jego tytuł brzmiał - "Koncepcje zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej". Autorka stwierdziła. iż dominującą rolę w strukturze tych doktryn odgrywała soteriologia czyli zespól twierdzeń o rodzajach zbawienia człowieka. Potwierdza to analiza ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Płn., przy cZ,vm koncepcje zbawienia zawarte w ich doktrynach układają się w dwie, opozycyjne w stosunku do siebie grupy. Jedną z nich określiła autorka terminem .,millenaryzm soteryczny". Obejmowal on całokształt idei zbawienia oczekiwanego wkrótce na ziemi, a także wian~ w powrót bóstw i czczonych indiańskich przodków, którzy opuściwszy zaświaty zamieszkają wraz z żyjącymi na zregenerowanej ziemi, a ta stanie się odtąd krainą materialnego dobrobytu i szczęścia. Przeciwstawną pierwszej - drugą grupę koncepcji zbawienia stanowi tzw. "eschatologizl11 soteryczny", w skład którego wchodziły koncepcje dotyczące wyłącznie duchowego zbawienia ludzi, przeniesionego na płaszC'zyznę l'aju pozaziemskiego. Zdaniem mgr M. Posern-Ziel iilskiej szczegółowa analiza doktrynalnych treści ruchów religij~ no-politycznych Indian Ameryki Płn. wskazuje na ewolucję ich koncepcji so(erycznych od millenal'yzmu do eschato!ogizmu. Przyczyn tego należy się dopatrywać w coraz intensywniejszych procesach akuHuracyjnych, przede wszystkim zaś w procesach synkretyzacyjnych. Na zakończenie pierwszego dnia obrad mgr Bohdan Kohutnicki wygłosił komunikat pt. "Nowe formy spolecznego protestu Indian USA okupacja Alcatraz·'. Autor omówił dający się zauważyć od szeregu lat wzrost aktywizacji ruchów spolecznych ludności indialiskiej na terytorium Stanów Zjedno('Zonych Amel'yld Płn. Na �Kronika tym tle przed'itawił niektóre sytuacje konfliktowe między ludnością indiańską a rządem federalnym, w szczególności okupację wyspy Alcatraz. Grupa Indian objęła .ią w 1969 1". w posiaclanie i w wystosowanej deklaracji oświadczyła, iż na terenie AIcatraz powstać ma Ośrodek Indiański. Po szeregu pertraktacji rząd przyznał ludności indiaJlskiej prawo clo osiedlenia się tam. Drugiego dnia Seminarium obrady przedpoludniowe, którym przewodniczył doc. dl' Zbigniew Jasicwicz, otworzył referat prof. dr Tadeusza Lepkowskiego pl. "Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodowotwórcze na Antylach". Referent zaznaczył, iż pomszył tylko niektóre, wybrane zagadnienia, nie pretendując do wyczerpania całości tej skompl ikowanej i bogatej problematyki. Duże zróżnicowanie religijno-vvyznaniowe na Antylach jest niewątpliwie odpowiednikiem mozaiki rasowo-etnicznej, a także wyraźnych przedzialów klasowych. Autor w ramach chronologicznych omówił rolG i wplyw katolicyzmu oraz protestantyzmu w układach społecznych i wierzeniowych ludności tubylczej. Konkwista - była latami eksterminacji i przymusowej chrystianizacji mieszkClł1cóW Antyli. Następny okres - niewolniczo-kolonialny - charakteryzował się walkami polityczno-religijnymi wśród białych, chrystianizacją czarnych niewolników oraz przejawami synkretyzmu religijnego w społecznościach niewolniczych. W późniejszych ruchach antyniewolniczych - dużą rolę społeczną i prenarodową zaczynają odgrywać dawne wierzenia afrykańskie. Przechodząc do okresu najnowszego prof. Lepkowski omówił rolę katolicyzmu na Antylach, z jednej strony jego związki z klasami posiadającymi, a z drugiej integrujące znaczenie katolicyzmu w procesach naroclowotwórczych Dominikany i Puerto Rico; oraz rolę propagandową akcji protestanckich. W zakończeniu autor zwrócił uwagę na związki zachodzące między ruchami rewolucyjnymi i narodowowyzwoleńczymi, a katolicyzmem i protestantyzmem. W kolejnym referacie pt. "Wspólne elementy w afro-katolickich religiach synkretycznych na Antylach" dr Barbara Walendowska stwierdziła, iż religie synkretyczne istniejące współcześnie na Kubie, Haiti i Trynidadzie należą do grupy afro-katolickich i praktykowane są wśród potomków murzyńskich niewolników, wywodzących się w większości z obszaru Afryki Zachodniej. Te religie synkretyczne, mimo iż kształtowały się oddzielnie na wymienionych wyspach, wykazują szereg podobier'lstw i elementów wspólnych. Według autorki podobieństwa te sprowadzają się do trzech podst.awowych ce~h, a mian:Jwicie - identyfikacji bóst.w afrykańskich i świętych katolickich. rozgraniczenia obrzędowości afrykańskiej od katolickiej przy jednoczesnym stosowaniu przedmiot(Jw obrzędowych obu kultów, oraz ,.opętania" jako wyrazu najwyż~7.l'.ć';ocloświadnenia religijnego. Dr \Valendowska przeprowadzaj'lc analizę Lych zbieżn<l;ści, c;1ciala dać )Jl'óbę wy jaśnienia przyczyn i mechanizmów ich powstawania oraz ustalenia miejsca, jakie zajmują one w systemach synkretycznych na Antylach. Po przerwie dr Marcin Kula przedstawił komunikat pl. "Ruch «Palmm'es» jako przvklad synkretyzmu Jwlturowego". W krótkim, zwartym odczycie omówil autor początki ruchu ..Palmares" na terenie Brazylii, który datuje się na lata :lO-te X V II w. Był to rodzaj państwa zbiegłych z plantacji czarnych niewolników, tworu o wykształtowanej organizacji społecznej i politycznej, który utrzymał się do pocz'ltkó\V XVIII w. "Palmares" było niewątpliwie najistotniejszym w tym okresie epizodem w ruchu oporu Murzynów w Brazylii. Wprowadzone do niego tradycje afrykat'iskie były modyfikowane przez naleciałości kolonialne i łączyły się w nowy wzorzec, stanowiący przykład synkret.yzmu kulturowego. Na zakończenie przedpołudniowych obrad uczestnicy Seminarium wysluchali komunikatu mgr Teresy Hrankowskiej pt. "Afro-brazylijskie obrzędy «candomblb> �Kronika w stanie Bahia". Autorka przedstawiła obrzędy w podziale terytorialnym, wyrozniając trzy strefy, według etnografa brazylijskiego Edisona Carneiro. Następnie omówiła cechy łączące obrzędy pochodzenia afrykańskiego na terenie Br'az,\"lii, do których zaliczyła m. in. wcielanie się bóstw w uczestnik{)w obrzędów. pośr'edniczących następnie w kontaktach z wiernymi i rolę lącznik{)\\' między bóstwami a wiern,\·mi. Z kolei mgr Hrankowska scharakteryzowala cechy mówiące o afrykańskim pochodzeniu obrzędów "candomble" i na zakończenie swego komunikatu opisala ..candomble" współczesne i przebieg ceremonii z nim związanych. Obrady popołudniowe. którym przewodniczyi min. .Jan Drnhojowski. zapoczątkował referat dr Marii Paradowskiej pt, "XVII-wieczna relacja Kl'zysztofa Arciszewskiego jako źródło do badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Braz,'lii". Autorka przedstawiła sylwetkę Krzysztofa Arciszewskiego, kV)J'y 'W latach Hl29-1li:W i 1639 r. przebywał w Brazylii z ramienia holenderskiej Kompanii Zachodnio-Ind,'jskiej. By! pierwszym Polakiem, który zainteresował się kulturq Indian i opisał ich niektóre zwyczaje i wierzenia. Przekaz Arciszewskiego dot,'ezY mało opraco\vanej w literaturze naukowej grupy Indian Tapuja. Dr Paradowska zajęła się problemem ich pochodzenia i składu etnicznego. a następnie omówiła tę część relacji Arciszewskiego, która dotyczyła praktyk religijnych zwiqzanyeh z l'ndokanibalizmem u Indian Tapuja. To z kolei sprowokowało rozważania nad kanibalizmem. szczególnie u Indian Tupinamba. Praktyki endokanibalistyczne były swego rodzaju obrzędem pochówkowym i w dalszej części referatu omówione zostały relikty tego t,'pu obrzędów wśród Indian Brazylii. Według autorki. relacja Arciszewskiego jako jeden z pierwszych przekazów źródłowych jest niewątpliwie bardzo eenna i stanowić może interesujący przyczynek do dalszych badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Brazylii. Następnie Anna Urban wyg!osila komunikat pl. "Zwierzęta w sztuce i wierzeniach kultur indyjskich w okresie przedinkaskim". Autorka w porządku chronologicznym omówiła pewne wytwory niektórych kultur andyjskich z okresu przedinkaskiego z wyobrażeniami zoomorficznymi. G!ównie zajęla się ceramiką, tkaniną i rzeźbą. Podkreśliła, iż motywy zoomorficzne niejednokrotnie wskazywać mogą na kultowe znaczenie występujących w nich zwierząt. Ostatnim by! komunikat Piotra Brykczyńskiego pl. ..Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki". AutOl" wśród szeregu wypadkowych, kształtujących formy architektoniczne podkreślił rolę czynników kultowych i omówił pokrótce w tym aspekcie architekturę Mezoameryki. Była ona tam dostosowana do potrzeb stosunkowo wysoko rozwiniętych systemów ideologicznych, które, przy niskim poziomie sił wytwórczych, miały szczególny wpływ na jej rozwój. Obrady zamknęła prof. dr M. Frankowska podsumowując całość sesji i podkreślając jej znaczenie dla dalszego I'Ozwoju polskiej amerykanistyki. W zakończeniu omówienia sesji naukowej należy jeszcze zaznaczyć. iż po każdej grupie referatów toczyła się dyskusja, poruszająca bardzo różnorodny wachlarz problemów z zakresu religioznawstwa etnograficznego I. W ostatnim dniu IV Etnograficznego Seminarium Amerykanislycznego odbyło się pod przewodnictwem prof. dr Boles!awa Olszewicza zebranie organizacyjno-wyborcze członków Sekcji Amerykanistycznej PTL. Prezesem ponownie wybrana została prof. dr Maria Frankowska (Poznań), a w skład zarządu weszli - jako vice-prezes prof. ar Bolesław Olszewicz (Wrocław), sekretarz dr Maria Paradowska t Heferaty jak i obszerne łalnoścl poszczególnych osrodkó\v zesz. 2 .. Etnografii Polskie,i". Z dyskusji oraz 0I11ó\\"ienie '·.;prawozdaIi z dziaamerykani.stycznych \\' Polsce, drukowanp lJl;d,l v: XVI tomie spra\vozdanie �Kronika (Poznat'1). z-ca sekretarza mgr Aleksander Pusem-Zieliński (Poznań). skarbnik clI' Barbara Walendowska (Poznań), czlonkowie zarządu - prof. dr Jadwiga Klimaszewska (TurUIi), mgr Krystyna Małkowska (Warszawa), mgr inż. Andrzej Krzanowski (Kmków). NastGpnie odbylo się zebranie informacyjne o działalności poszczególn.vch ośrodkrJW amerykanistycznych w Polsce. Swe sprawozdania przedstawili _. Pracownia Dziej()w Amer~'ki Lacińskiej i Azji IH PAN w Warszawie i Towarzystwo Przyjaciół Kult.ur~· Iberyjskiej w Warszawie (prof. dl' T. Lepkowski), Sekcja Amerykanislyczna Kola Naukowego Stuclentó\\' przy Katedrze Archeologii Pradi'jejowej i WczesnośredniO\\'iecznej Uniwl'l·s.vletu Warszawskiego (A. Urban). Koło Zainteresowat'1 Kulturą Indian przy Oddziale Krakowskim PTL (mgl' inż. R. Mańkawska) oraz Ogólnopolska Sekcja Amerykanistyczna PTL z siedzibą w Poznaniu i Pracownia Etnograficzna IHKM PAN w Puznaniu (dr M. Paradowska). a także Towarzystwo Przyjaciół Kultury Ilwryjskiej Oddział w Poznaniu (inż. W. Posem-Zieliński). Maria HO-LECIE URODZIN PROF. DRA MARIANA Paradowska JAKOBCA W dniu li września 1970 1". obchodził 60-lecie swoich urodzin Prof. Dr Marian Jakóbiec. dyrektor Instytutu Filologii Slowiańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. ;mawca. badacz i popularyzator południowo-słowiańskiej epiki ludowej i rosyjskich bylin. Urodził si<; w Hinowicach obok Brzeżan. Gimnazjum ukończył w Brzeżanach w roku uno. W roku I!H5 uzyskal tytuł magistra na Wydziale Humanist.ycznym Uniwersytetu ,Jana Kazimiel'za we Lwowie na podstawie rozprawy ,.Stanislaw Brz()żowski i Dostojewski". Praca magisterska była jego pierwszą pracą naukową na tle porcJwnawczYI11. Pracując w bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. początkowo jako stypendysta, a później jako bibliotekarz, pogłębiał swoje studia slawist.vczne na Uniwersytecie Praskim i Belgradzkim. W roku 1937 uzyskał tytul doktora za I'Ozprawt: pl. Litemtm'a se1'bska końca XIX i początku XX w. wobec tradycji ludowej i prądów zachodnich. W roku 1945 powierzono mu funkcję attache Ambasady Polskiej w Belgradzie. Praca w dyplomacji nie pociągała go zupełnie. przyjąl więc zaproszenie Rektora Kulczyńskiego i pO\\lrócil do kraju już w roku 1947. Osiadł we Wrocławiu, związał się z rozbudowywanym właśnie uniwersytetem. w którym objął kierownictwo nowo powstałej Katedl',l! Filołogii Rosyjskiej. Prof. Jakóbiec jest jednym z zalożycieli powojennych studiów rusycystycznych \\' Polsce. Hozpocząl pracę naukowo-dydaktyczną z wielkim zapałem. W rozmowach pr.vwatn.vch miłe wspomina pierwsze wykłady, które wygłaszal dla studentów ubranych jeszcze w mundury wojskowe, w których przebyli zwycięski marsz na Berlin. Dla jubilata były to lata wytężonej pracy dającej wiele zadowolenia; studentów ówczesnych cechowała wyjątkowa wręcz żądza wiedzy. W mku 1951 Prof. Jakóbiec habilitował się na podstawie pracy Literatura rosyjska wśród Polaków w okresie pozytywizmu. W roku 1953 z'Jstał profesorem nadzwyczajnym, a profesorem zwyczajnym w 1959. Był pierwszym dziekanem Wydziału Filologicznego. Funkcję tę piastował po raz wtÓl'y w późniejszych latach. Przez cztery łata był także prorektorem Uniwel'sytetu Wrodawskiego. Przez dwadzieścia dwa lata kierował Katedrą Filologii Rosyjskiej tegoż Uniwersytetu, a po utworzeniu �336 Kronika Instytutu Filologii Slowiańskiej stał się jego dyrektorem. Byl wsp(,I:caloż\·ci~~Je:11 i obecnie jest redaktorem naczelnym kwartalnika "Slavia Orientalis". Redaguje serię "Slavica Vratislaviensis" oraz jest członkiem lcomitetu redakcyjneg0 ,.Pamiętnilm Słowiańskiego". Prof. Jakóbiec wykształcił dotąd kilkuset magistrów Filologii Hosyjskiej oraz kilkunastu doktorów i docentów. Brał udział we wszystkich powojennych Międz.'onarodowych Kongresach Slawistów oraz w kilku sympozjach, na kV,rych wyglaszdl referaty. Jest autorem licznych prac z historii literatur słowiańskich oraz dzie,iów polskosłowiańskich stosunków literackich (Puszkin w Polsce (19:39), Słowo () u·Upro lcie Igora (1950), Iwan FTanko (1958), LiteTatura ukTaiiiska. Chrestomatia (JUers) 01'<1:: rozprawo Mickiewiczu, Słowackim, T, Szewczence, M. Kociubyńskim i in. Pl,d .ic'gf) redakcją ukazał się ostatnio tom I polskiej monumentalnej historii literatury rosyjskiej, do której napisał rozdziały o stosunkach. literackich polsko-rosyjskich, Znany jest wśród slawistów, i to nie tylko w Polsce, jako doskonały znawca folkloru południowo-słowiańskiego, bylin rosyjskich oraz dum ukraińskich: wystarcz\" w.nnienić jego prace: Jugoslowiańska epika ludowa (1948) oraz Byliny (HJ55). Prof. Jakóbiec jak podkreślał kiedyś Tadeusz Stanislaw Grabowski "w szczególnie szczęśliwy sposób łączy w sobie gruntowność przygotowania z szerokim porównawczym spojrzeniem na najważniejsze zagadnienia dziejów piśmiennictw słowiańskich ... Dotyczy to również jego badań nad epiką ludowil południowych Słowian oraz bylin rosyjskich" (Tadeusz Stanisław Grabowski, JugoslO1daliska epika ludowa po polsku, "Pamiętnik Słowiański", t. I, Kraków lf)4!l, s. 176). Osiąga to dzięki swej erudycji i umiejętności odczucia kultury duchowej Słowian. Zna bowiem ich dzieje, a to właśnie pomaga mu w prawicltowym ujf;ciu wielu zagadnień w tym zakresie. Prof. Dr Marian Jakóbiec jest badaczem nowoczesnym, we wszystkich jego pracach folklorystycznych dominuje teza o twórczej roli l1l':)stego ludu \V powstawaniu utworów literatury ustnej. W pracach naukowo-badawczych odzwieL"Ciedla przemiany społeczno-polityczne, które legły u podstaw słowiańskiej literatury ludowej, Podkreśla także rolę wychowawczą dla ukształtowania kultury narodowej. Kole Simiczijew 60-LECIE URODZIN AKADEMIKA BULGARSKIEGO PETRA DlNEKOW A Dnia 17 października 1970 roku obchodzono w Sofii 60-lecie urodzin akademika Petra Dinekowa, profesora Uniwersytetu Sofijskiego. Solenizant urodził się we wsi Smolsko, powiatu Pirdop. Lata dziecięce i mlodzieLlcze spędzi! w Sofii. Tu ukończył szkolę średnią i studia slawistyczne na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Sofijskiego. Jakkolwiek był uczniem profesorów konserwatywnych, w badaniach swoich reprezentował poglądy postępowe już �Kronika w pierwszych latach kal'iel'y naukowej. Przyczyniły się do tego wydarzenia polityczne w Bułgarii woluesie międzywojennym, kiedy to siły postępowe patriotów bułgarskich prowadzi Iy konsekwentną walkę przeciwko faszystowskiemu reżimowi cara Borysa Koburga. Te idee patriotów bulgarskich oraz wolnościowe nastroje ludu zawarte w twórcwści ludowej wywarły na młodego wówczas naukowca duży wplyw. Akademik Dinekow należy dziś do czołowych przedstawicieli nauki bułgarskiej. Spod jego pióra wyszlo dużo oryginalnych prac omawiających pos:lczególne okresy z historii litel'atury Ojczystej. Jest on również autorem wielu ciekawych prac folklorystycznych. W procesie rozwoju Dinekowa niewątpliwie dodatni wplyw mial jego dwuletni. pobyt na Uniwersytetcie ,Jagiellońskim. To pomoglo mu, jak podkreśla Bojan Niczew, :lapoznać się z literatUl'ą polską, której stal się w Bulgarii wielbicielem i propagatorem. Specjalizacja ta "przyczyniła się do zbogacenia jego wiedzy, dzięki której stal się doskonałym badaczem" (Bojan Niczew, Proniknowen izsledowatel, .,Litemturna Mis'l, godina XIV, nr 5, Sofija 1970, s. 130). W roku 1931:l Denilww był asystentem, w roku 1941 zaś docentem Uniwersytetu Sofijskiego, a po -ol latach profesorem Katedry Slawistyki. Zainteresowania naukowe Dinekowa są wielostronne. Szczególnie bogaty jest .iego dorobek naukowy w dziedzinie folklorystyki. Zaslugi jego na tym polu są dUŻe, gdy weźmie się pod uwagę fakt, Że w ostatnich 15 latach byl on jedynym poważniejszym folklorystą bulgarskim. Ulubionym jego tematem z tej dziedziny kultury była historia folklorystyki. Przed II wojną światową Dinekow oglosil kilka rozpraw i artykułów dotyczących życia i działalności niektórych zbieraczy. W pracach przedwojennych jednak niewiele miejsca poświęcił estetyce utworów ludowych. Zagadnienie to włączył do swych prac badawczych dopiero po II wojnie światowej. W roku 1959 ukazała się pierwsza część jego pracy monograficznej B'lgarski folklor (pet'r Dinekow, B'lgarski folklor, cast p'rwa, Sofia 1959, ss. 585). Bazuje ona na pracach powojennych folklorystów radzieckich, szczególnie zaś widoczny jest wpływ JUl'ija Sokołowa (J. M. Sokolow, Russkij folklor, Moskwa 1941, ss. 559). W pracy tej, jak sam zaznacza w przedmowie, zawarte są jego wyklady uniwersyteckie. Autor rozpatruje twórczość ludową Bulgarii jako najwyższy kunszt kultury ludowej, któl'a odegrała dużą rolę w rozwoju literatury artystycznej oraz przyczyniła się clo zachowania i ukształtowania języka bułgarskiego. W licznych pracach Dinekow porusza zagadnienia związane z poezją ludową epiką i liryką oraz z bajkami ludowymi. Ponadto jest on jednym z autorów 13-tomowego zbioru B'lgal'sko nal'odno twol'cestwo, wydanego w Sofii w latach 1961-19fi5. Wraz ze Stefanią Stojkową zredagował tom X tego zbioru, zawierający bajki i anegdoty, do ],tórego napisał wstęp (s, 5-51). Poza tym prof. Dinekow wydal sporo prac związanych z historią literatury bułgarskiej. Zaznaczyć należy, że jest on również świetnym znawcą literatury polskiej i jej gorliwym popularyzatorem w Bułgarii. Napisał m. in. obszerny wstęp do pl'zektaclu Pana Tadeusza. Kole 22 - LucJ. t. 55, 1971 Simiczijew �338 Kronika JUBILEUSZ AKADEMIKA HARALAMPIJE POLENAKOVICIA Wśród jubilatów, których 60-lecie urodzin obchodzono w Jugosławii w roku 1969. wymienić należy znanego folklorystę i historyka literatury, v-ce prezesa Macedońskiej Akademii Nauk (od 1967) oraz członka korespondenta Serbskiej Akademii Nauk (od 19(5) - profesora Haralampije Polenakovicia. Urodzony w mieście Gostiwar, niedaleko stolicy macedońskiej - Skopje, średnią szkołę oraz studia filologiczne ukończył w Skopje. Po ukończeniu studiów (1935) był asystentem Wydziału Filologicznego na Uniwersytecie Skopijskim. W roku 1939 uzyskał tytuł doktora nauk filologicznych w Zagrzebiu. W roku 1941, kiedy jego kraj znalazł się pod okupacją hitlerowców, faszystów Mussoliniego oraz bułgarskiego cara Borysa, Polenaković udał się do Belgradu, gdzie pracował jako asystent tamtejszego Uniwersytetu. Wrócił do Macedonii dopiero po wyzwoleniu Jugosławii. Początkowo, do założenia Uniwersytetu w Skopje, pracował w Ministerstwie Oświaty Republiki Macedońskiej, by objąć stanowisko profesora nadzwyczajnego pod koniec roku 1946, a od roku 1956 profesora zwyczajnego. Prof. Polenaković po dziś dzień wykłada na Uniwersytecie w Skopje piastując funkcję kierownika Katedry Literatury Narodów Jugosłowiańskich. Poza tym jest członkiem Macedollskiego Towarzystwa Folklorystycznego. Przez szereg lat był przewodniczącym Rady Naukowej Maced011skiego Instytutu Folklor.\'st.\'cznego. Ponadto jest on jednym z redaktorów Encyklopedii Jugoslowialisl.'iej, Slownika pisarzy jugoslowiaitskich i Historii literatU1'Y narodów jugoslowialiskich. Przez długi okres prof. Polenaković redagował czasopismo naukowe "Literaturen Zbor", wydawane przez Uniwersytet w Skopje oraz rocznik uniwersytecki "Trudowi". 'Wśród ogłoszonych drukiem dotąd 400 prac naukow.vch przez jubilata okolo 100 jest poświęconych folklorowi macedońskiemu. Pierwsze swoje prace Polenaković oglosił na łamach czasopism ...Juzni Pregled" (1936), "Skopski Glasnik" (1936), "Luć" (19.17), "Prilozi za knjiźevnosl. ,iczik. is!"rjju i folklor" (1937). Szczególnie bogaty jest jego dorobek naukowy jako badacza folkloru macedońskiego w okresie powojennym, W pracach tych poruszane S'j zagadnienia związane z historią folklorystyki, z genezą poszczególnych utworó"v itp. Podkreślić należy lu jego zasługi dła rozwoju folklorystyki macedońskiej. W jego prac<lch badawczych. dotyczących poezji i prozy ludowej, znajdują się artykuły i rozpraw.\' zwiqzane nip tylko z systematyką wątków, z historią folklorystyki, ale także i opracowania działalności wielu odkrywców oraz popularyzatorów macedońskich pieśni i bajek ludowych, takich jak: Vuka Karadzicia, Wiktora Grigorowicw. Stanki Vraza. braci Mlladinowów, Kuzmana Szapkarewa, Panajota Ginowskiego iin. Prof, Polenaković jest doskonałym znawcą folkloru macedol1skiego. lnteresuje go zarówno poezja jak i proza ludowa. W pracy zbiorowej Makedonska. knjiievnosl, wydanej w Belgradzie w roku 1961, jest Polenaković auton'm rozdziału Lif.eratum ludowa (O makedonskoj narodnoj knjiievlJosti). \V s""oich pracach folklorystycznych rozpatruje zagadnienia nie tylko z punktu widzenia historii literatury. ale dokonu.ie analizy tekstów, wiążąc ich treść zawsze z dziejami etnografii macl'doI1skiej. Ponadto odkrył on sporo tekstów macedońskiej twórczości ludowej ze spuścizn~' słowetiskiego poety i entuzjasty pieśni ludowych Słowian - Stanki Vraza oraz znanego zbieracza maced0l1skich utworów ludowych - Bośniaka. Stefana Verl,ovicia. Zaznaczyć tu nałeży, że wielu ze współczesnych Jolklor~·s(/)\\' maceci(niskich jesl uczniami prof. Polenakovicia. Kole Silllic:::ijetc �339 Kronika BADANIA TERENOWE PRZEPROWADZANE W LATACH 1968-1970 PRZEZ MUZEA Badania terenowe prowadzone przez muzea, zarówno etnograficzne jak i regionalne posiadające dział etnograficzny, nie są uwzględniane całościowo w żadnym biuletynie informacyjnym 1. Muzea posiadające własne wydawnictwa (zeszyty, roczniki) zamieszczają w nich opracowania będące wynikami bada!'l terenowych lub też nadmieniajćl o ich przeprowadzeniu w formie krótkiej notatki informującej. Działalność badawcza mniejszych placówek niejednokrotnie nie jest zarejestrowana i informacja o niej nie dociera do instytucji i osób bezpośrednio zainteresowanych. Jest to często przyczyną dublowania badań i żmudnych, długotrwałych poszukiwań terenowych i archiwalnych, co w znacznym stopniu opóźnia powstawanie szeregu prac naukowych. W związku z tym Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL rozpisał ankietę rejestrującą badania terenowe, prowadzone przez poszczególne placówki muzealne. Doceniając wagę informacji naukowej, część muzeówodpowiedziala na ankietę. za co dziękujemy. Jednocześnie zwracamy się z gorącym apelem do wszystkich instytucji o nadsyłanie danych zarówno za lata ubiegłe, jak i za okres bieżący. Anl.;:il'ta objęła swoim zakresem trzy rodzaje badań: stacjonarne, penetracyjne i zakupy muzealne. Zakupy zabytków etnograficznych występują najczęściej w połączeniu z pierwszym lub drugim typem badań. Przeprowadzone one były przez poszczegolI1L' muzea lokalnie (powiat, województwo), zaś w niektórych wypadkach mial~' one zasięg ogólnopolski. Badania penetracyjne przeprowadzone obok zakupów zabvtków pogłębiają wiedzę o przedmiocie, jego funkcji, wytwórcy itp. Pozwalaj'l one na pelną dokumentację, która stanowi dopiero pełnowartościowe źródło do dalsz~'ch badań. Niejednokrotnie badania wykraczają poza temat zakupów, wówczas uzyskane ogólne informa~je z zakresu kultury materialnej czy społecznej tworzą podstawę do lepszego zrozumienia kultury badanego środowiska. N;ewiele muzeów precyzuje dokładnie temat badań, występuje to wówczas, gdy są konkt't'lne zapotrzebowania w rodzaju np, planowanej wystawy itp. Obok ekspozycji odbiciem badali są katalogi wystaw. Większość muzeów, zwłaszcza regionalnych. ].;:t/,re z reguły nie prowadzą same badań stacjonarnych zakrojonych na większćl skalę, prowadzi penetracje terenowe o szerokim zakresie tematycznym. Jak wynika z nadesłanych ankiet, problematyka badawcza najczęściej wiąże się z kulturą materialną strojem. sztuką ludową. Poniżej zamieszczamy wykaz podejmowanych tematów badali stacjonarnych i penetracyjnych. Zastosowano w nim alfabetyczny układ województw, a w obrębie nich mie,iscowości. w których znajdują się muzea. A. B a d a n ia sta cj on a l' n e Wo,i. katowickie Muzeum skich". Regionalne w C i e s z y n i e. ul. Regera 6: .,Odzież w Beskidach Cieszyń- 1 Od!Jicien1 badaJl prc)\vadzonych pr/ez etnograficzne placó\vki uni\versj.rtcckie jest bibliografia ;iIldlityczna opracowań zmnieszczana \v InjornlatOl'Z,c o Wynikach Badali Nau):;,o'lvJ}ch w S:'l\'olach Wy:żS,z.'.I/ch (vVydawnict\vo Ministerstwa Oś\viaty i Szkolnictv.la \Vy),s7:ego). �340 K1"Onika Woj. kieleckie Muzeum Regionalne w R a d o m i u, ul. Nowotki 12: "Głowaczów - ośrodek garncarski", publ. S. Rosiński, Glowaczowski ośrodek ceramiczny. "Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie", t. II, 1970. Woj. łódzkie Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w L o d z i, pl. Wolności 14: 1. "Tradycyjna gospodarka sezonowa na Żywiecczyżnie", pow. żywiecki; 2. "Stan zachowania tradycyjnego budownictwa wiejskiego oraz kierunki modernizacji współczesnej zagrody chłopskiej", Smardzewice, pow. Opoczno; 3. "Wybrane zagadnienia z trad\'cyjnej kultury ludowej mieszkańców dawnej Puszczy Kozienickiej"; a) wiedza o lesie i znaczenie lasu w życiu mieszkańców wsi, b) zwyczaje i obrzędy weselne. 4. "Badania monograficzne w Smardzewicach", pow. Opoczno; a) ogólna charaktel'ystyka wsi, b) wierzenia i obrzędy, c) rok obrzędowy i zwyczaje gospodarcze, d) rolnictwo. 5. "Tradycyjne budownictwo na terenie dawnej Puszczy Kozienickiej", Mąkosy, pow. Kozienice; 6. "Technika i technologia młynarstwa. w środkowym dorzeczu Pilicy"; 7. "Literatura ludowa", pow. Poddębice; 8. "Zwyczaje rodzinne i doroczne", pow. Poddębice. Woj. poznańskie Muzeum Kultury i Sztuki, Oddzial Muzeum Narodowego w P o z n a n i u. stowa 7: "Integracja kulturowa na Ziemi Lubelskiej", woj. 7.ielonogórskie. ul. Mo- Woj. rzeszowskie Muzeum Ziemi Przemyskiej w P r z e m y ś l u, ul. Czackiego :;: l. .,WybraJll' zagadnienia z kultury materialnej", pow. Brzozów i Przemyśl; 2. "Budownictwo i sztuka ludowa", Dubiecko, pow. Przemyśl; 3. "Obrzędowość doroczna". pow. Przemyśl; 4. "Obrzędowość rodzinna", pow. Przemyśl. Muzeum Okręgowe w H z e s z ow i e, ul. 3 Maja 19: 1. "Osadnictwo", płn.-zach. część pow. JasIo; 2... Obrzędy rodzinne i związany z nimi folklor słowny", j.w.; :3. "Legendy związane z zabytkami", j.w.: 4. "Obrzędy doroczne", j.w.; 5. "Tradycje kulturowe, tajna oświata, szkolnictwo", j.w.; 6. "Magia, demonologia, lecznictwo ludowe, zjawiska językowe". j.w.; 7. "Nazewnictwo topograficzne, nazwy części wsi, pól", j.w.; 8. "Mała architektura", j.w.: 9. ,.Rzemiosło i zajęcia pozarolnicze", j.w. Muzeum Budownictwa Ludowego w S a n o k u, ul. Traugutta 3: 1. "Budownictwo", okolice Sanoka (dolina !'zeki Tyrawki); 2.. ,Wnętrze mieszkalne", j.w,; 3. "Gospodarka", j.w.; 4. "Rzemioslo - przemysł ludowy", j.w.; 5. "Strój", j.w.; 6. "Folklor", j.w. Woj. warszawskie Muzeum Mazowieckie w szkutnictwo", pow. Plock, Woj. P l o c k u, ul. Narutowicza 2: "Inwentaryzacja łodzi - wrocławskie Muzeum Etnograficzne we W I' o c l a w i u, ul. Kazimierza Wielkiego :3:3: .. Procesy formowania się obyczajowości w heterogenicznej spoleczności lokalnej". Środa Śląska. �Kronika 341 Woj. zielonogórskie Muzeum w M i ę d z y r z e c z u, ul. Podzamcze 113: 1. "Wpływ miasta na kulturę wsi", pow. Głogów; 2. "Obrzędy i zwyczaje doroczne", pow. Międzyrzecz i Sułęcin; 3. ,.Wikliniarstwo", pow. Międzyrzecz; 4. "Twórczość ludowa i pamiątkarstwo", pow. Międzyrzecz, Swiebodzin, Sulęcin; 5. "Struktura społeczna wsi", pow. Międzyrzecz; 6. "Folklor", pow. Międzyrzecz, Sulęcin, Nowy Tomyśl. B. B a d a n i a p e n e t r a c y j n e Woj. bydl:"oskic Muzeum Kujawskie. W ł a c ł a wek, ul. Słowackiego 1: 1. "Tradycje ludowego lwwalstwa na Kujawach", pow. Włocławek, Radziejów, Inowrocław, Aleksandrów. Pub!. Katalog wystawy: Współczesna sztuka ludowa na Kujawach. 2. "Sztuka ludowa na Kujawach, zwyczaje, obrzędy, przyśpiewki, baśnie", pow. Radziejów. PubJ. Katalog wystawy czasowej: Sztuka l'udowa na Kujawach, Woj. gdańskie ° Muzeum Pomorskie, G d a ń s k - l i w a, ul. Cystersów 15: 1. "Krzyże i kapliczki przydrożne". Pomorze Gdańskie; 2. "Kociewska sztuka ludowa", pow. Starogard, Kościerzyna. Publ. Kociewska sztuka ludowa, wyd. MPG Gdańsk 1971; 3. "Kaszubska rzeźba ludowa", Reda, pow. Wejherowo. Woj. katowickie Muzeum w C z ę s t o c h o w i e, pl. Biegańskiego 45: 1. "Obrzędy weselne", Biskupice, pow. Częstochowa; 2. "Pasiecznictwo", Borowa, pow. Kłobuck i Lubojenka, pow. Częstochowa; 3. "Łowiectwo ludowe", Odrzykoń, pow. Częstochowa. Muzeum Regionalne w C i e s z y n i e, pl. Regera 6: "Sztuka ludowa", woj. szczecińskie, bydgoskie. Muzeum w G l i w i c a c h, ul. Dolnych Wałów Ba: "Współczesne koronkarstwo śląskie", woj. katowickie. Publ. Katalog wystawy pokonkursowej Współczesne koron/d i prace siatkowe z te1'enu woj. katowickiego, Gliwice 1970. Muzeum Beskidzkie w W i ś l e: "Skansen - Wisła" (typowanie obiektów do skansenu), Wisła, Jawol'zynka, Istebna, Koniaków, Brenna. Woj, kieleckie Muzeum Swiętokrzyskie w K i e l c a c h, pl. Partyzantów 3/5: "Budownictwo ludowe", pow. Kielce, Starachowice, Zwoleń, Kozienice, Radom. Muzeum w R a d om i u. ul. Nowotki 12: "Budownictwo ludowe", pow. Radom, Lipsko, Kielce, Iłża, Kozienice, Starachowice. Woj. krakowskie Muzeum Etnograficzne w Kra k o w i e, pl. Wolnica 1: 1. "Obrzędy doroczne", pow. Myszków i Zawiercie, Łemkowszczyzna gorlicka i sanocka; 2. "Sztuka ludowa", pow. Myszl;ów i Zawiercie; 3. "Strój męski i kobiecy", j.w.; 4. Przynależność regionalna i świadomość zespołowości grupowej na pograniczu krakowsko-śląskim", j.w.; 5. "Budownictwo ludowe", j.w.; 6. "Meblarstwo ludowe", j.w.; 7. "Kowalstwo ludo- �342 Kronika we", j.w.; 8. "Obrzędy rodzinne", j.w.; 9. "Malarstwo ludowe", zach. część woj. krakowskiego. Muzeum im. WI. Orkana w R a b c e, ul. Krakowska 36: "Obrzędy doroczne", Odrowąż, pow. Nowy Targ, Osielec, pow. Sucha, Zręczyce, pow. MyśleniCi~. Muzeum Tatrzańskie w Z a k a p a n e m, ul. Krupówki 10: L "Sztuka ludowa na Podhalu, dawna i współczesna", pow. Nowy Targ, Publ. Katalogi wystaw: Zdobnictwo metalowe; Zdobnictwo drzewne; Malarstwo na szkle; Wspólczesna sztuka ludowa Podhala; 2. "Współczesny folklor Podhala"; 3. "Obrzędowość doroczna", pow. Limanowa i Spisz; 4. "Kultura materialna na terenie Zalewu Pienińskiego", płn.-wsch. Podhale, Pieniny, płn.-wsch. Nowotarszczyzna. Woj. lubelskie Muzeum w C h e ł m i e, ul. Lubelska 55: "Zjawiska kulturowe powiatu Chelmskiego w świetle nazewnictwa", pow. Chełm. Muzeum Okręgowe w L u b l i n i e, Zamek: "Twórczość ludowa", woj. lubelskie (badania ankietowe). Muzeum Ziemi Zamojskiej w Z a m a ś c i u, ul. Ormiańska 26: L "Obrzędy weselne, przesądy, przysłowia"; 2. "Dokumentacja rysunkowa zabytków", pow. Zamość. Woj. łódzkie Muzeum w Ł a w i c z u, Rynek Kościuszki 4: L "Chłopskie środki lokomocji l U501950". dawne Księstwo Łowickie; 2. "Monografia budownictwa ludowego". j.w.: 3.. ,Narzędzia rolnicze", j.w. Publ. Ośrodek plenerowy budownictwa ludowego, Muzeum w Łowiczu, Łowicz 1970. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w L a d z i, pl. Wolności 14: L "Rejestracja i inwentaryzacja obiektów przemysłowych i budownictwa", woj. łódzkie; 2. "Rolnictwo", dawna Gubernia Piotrkowska; :l.. ,Sztuka ludowa", woj. łódzkie i kieleckie; 4. "Tradycyjne zanikające techniki produkcyjne oraz ośrodki wytwórczości rękodzielniczej w Polsce", Podlasie, Jeżów, pow. Brzeóny, okol. Smardzewic, pow. Opoczno; 5. "Wybrane zagadnienia z kultury ludowej", pow. Bielsk Podlaski i Hajnówka; 6. "Folklor Ziemi Lódzkiej", Inowlódz, Rawa Mazowiecka: 7. "Obrzędy doroczne Ziemi Łódzkiej". Liciążna, pow. Rawa Maz., Łączna, pow. Brzeziny, okolice Tomaszowa Mazowieckiego; 8. "Sylwetki twórców ludowych", Witania, pow. Łęczyca, Rylsk Duży, pow. Rawa Mazowiecka; 9. "Wnętrza mieszkalne malych miasteczek", Inowłódz, Rawa Mazowiecka; 10. "Zwyczaje i obrzędy związane z cl1l'ztami i pogrzebami", pow. Lowicz, Lęczyca, Piotrków. Muzeum w P ab i a n i c a c h, pl. Obrońców Stalingradu 1: "Tkactwo, rzemiosło. sztuka ludowa". pow. Łask i pow. Wieluń. Muzeum Ziemi Rawskiej w R a w i e M a z a w i e c k i ej. ul. Świerczewskiego 9: "Budownictwo, sprzęty domowe", pow. Rawa Maz. Woj. opolskie Muzeum Śląska opolskie. Opolskiego, ° p a l e, Mały Rynek 7: "Plastyka obrzędowa", woj. Woj. poznańskie Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, Oddział Muzeum Narodowego w P a z n a n i u, ul. Mostowa 7: L "Wielkopolski haft nasnuwany na płótnie", pow. Jarocin; 2. "Ręczny haft bamberski", m. Poznań i okolice; 3. "Typowanie i dokumentacja obiektów budownictwa ludowego do skansenu wielkopolskiego", pow. Międzychód, Czarnków IKrotoszyn; 4. "Kult św. Rocha w roku gospodarczym". pow. Ostrzesz ów. �343 Kronika Woj. rzeszowskie Muzeum Ziemi Przemyskiej. P r z e m y ś l, ul. Przemyśl. Muzeum Budownictwa Ludowego w downictwo ludowe", pow. Brzozów, Jasło, Nowy trze mieszkalne", pow. Przeworsk, pow. Sanole sło", pow. Przeworsk. Czackiego 3: "Budownictwo", pow. S a n a k u, ul. Traugutta 3: 1. "BuSącz, Przeworsk, Strzyżów; 2. "Wnę3. "Strój", pow. Sanok; 4. "Rzemio- Woj. szczecińskie Muzeum Pomorza Zachodniego bacl,a·'. pow. Wolin. w S z c z e c i n i e, Wały Chrobrego 3: "Kultura ry- Wiij. warszawskie Muzeum Ma/.Owieckie w P ł o c k u, ul. Narutowicza 2: "Stan zachowania tradycji obrzędów ludowych", pow. Grodzisk Mazowiecki, pow. Sierpc. Państwowe Muzeum Etnograficzne w War s z a w i e, ul. Szeroki Dunaj 5: 1. "Zbieractwo", pow. Opoczno: 2. "Lowiectwa", pow. Augustów, Brzozów, Opoczno, Przemyśl; 3. "Rybołówstwo", pow. Augustów, Opoczno: 4. "Uprawa roślin", pow. Brzozów, pow. Opoczno; 5. "Hodowla zwierząt", pow. Brzozów, pow. Opoczno; 6. "Przygotowanie pożywienia", pow. Brzozów, Opoczno, Otwock, Mińsk Maz.; 7. "Obróbka gliny", pow. Brzesko, Lubaczów. Wadowice: a. "Garncarstwo", pow. łapy, woj. poznańskie; 9. "Obróbka drewna", pow. kielecki, woj. rzeszowskie; 10. "Obróbka kruszców", pow. Gorlice, Jasło, Lubaczów; 11. "Obl'óbka kamienia", j.w.; 12. "Obróbka włókna", pow. Mińsk Mazowiecki, Opoczno, Radom; 13. "Odzież", pow. Gorlice, Jasło, Mińsk Maz., Radom, woj. olsztyńskie: 14. "Plecionkarstwo", pow. Brzozów, Gorlice, Opoczno; 15. "Budownictwo", pow. Brzozów, Opoczno; 16. "Wnętrze", pow. Opoczno; 17. "Transport i komunikacja", pow. Brzozów, Opoczno; 18. "Wiedza", pow. Mińsk Maz., Pińczów; 19. "Obrzędy rodzinne", pow. Brzozów, Mińsk Maz.; 20. "Zwyczaje i obrzędy doroczne", pow. Mińsk Maz., Pińczów, woj. krakowskie i opolskie; 21. "Malarstwo", pow. Pińczów. woj. krakowskie, pogranicze woj.: białostockiego, olsztyńskiego i warszawskiego: 22.. ,LiteratUl·a ludowa", pow. Brzozów; 23. "Rzeźba tradycyjna i współczesna", pow. Olkusz, Ostrołęka, Oświęcim, Pińczów, Kolno, województwa: koszalińskie i szczecińskie omz pogranicze woj. białostockiego, olsztyńskiego i warszawskiego; 24. ,.Kowalstwo", pow. Kolno, Ostrołęka; 25. "Tkactwo", woj. białostockie, olsztyńskie: 26. "Wycinanka", pow. Kolno. Woj. wrocławskie Oddział Etnograficzny Muzeum Śląskiego we W r a c l a w i u, ul. Kazimierza Wielkiego :34: 1. .,WspMczesna sztuka ludowa na wsi dolnośląskiej"; 2. "Kultura materialna", pow. Góra; 3. "Obrzędowość doroczna", pow. Góra. W(lj. zielonogórskie Muzeum w M i ę d z Y l' Z e c z u, ul. Podzamcze l!:~: 1. "Architektura drewniana wsi", pow. Międzyrzecz; 2. "Rzemiosło wiejskie i miejskie", miasto i pow. Międzyrzecz; :3.. ,Stl·Ój ludowy", pow. Międzyrzecz. Z materiałów ODiIE opracowała Elżbieta Królikowska �344 KronIka SKANSENY Po II wojnie światowej notuje się duże zainteresowanie skansenami na calym świecie. Zniszczenia wojenne, przeobrażenia ekonomiczne spawodowal.v znaczn." ubytek wartościowych zabytków architektury ludowej. Przeniesienie ich w odp'Jwiednie warunki z zapewnieniem ciągłej opieki i konserwacji stalo się sprawą palącą· Opracowanie założeń skansenu tak, by spelniał on zarówno swoje I.adanie jako placówka naukowa i oświatowo-turystyczna, nie jest latwe. Chodzi o to, żeb\' w sposób możliwie dokładny ukazać obraz wsi z określonej epoki i obs?aru. Skansen powinien być ośrodkiem wiedzy o regionie, powinien też tę wiedzę "sprzedawać" społeczeństwu w formie jak najbardziej atrakc~·jnej. Dlatego wydaje się, że celowym jest urządzanie w nich ośrodków rękod?ielnictwa ludowego, kiosk()w CPLiA. zajazdów, karczem czy też placów zabaw dla dzieci, by dorosl.nn ułatwić zwiedzanie obiektu. W Polsce istnieje (jak do tej pory) tendencja tworzenia mniejsl.}'ch parków etnograficznych. nie posiadają one tych wszystkich bodźców rozrywlwwo-turystycznych. które przyciągnęłyby widzów. Na łamach prasy spow miejsca poświęcono nowo tworzącym się skansenom w Zielonej GÓI'ze, Opolu czy Nowym Sączu. Ich położenie w pobliżu większych ośrodków miejskich i tUI'}'st}'C7.n~'Chszlaków zapewni niewątpliwie dużą frekwencję. Będą to placówki zbudowane v,;edług wskazówek i przemyślanych koncepcji jakich wymaga nowoczesne muzealnictwo '. Obok skansenów obserwuje się duży ruch w zakresie powstawania izb regionalnych. Z notatek prasowych, które ukazały się w 19(j9 L, wynotowane mstaly skanseny i izby regionalne już istniejące, których orientacyjny wykaz zamieszczamy poniżej. Wszystkie uzupełnienia o nowo tworzących się lub istniejących placówk<J(:h tego typu prosimy kierować pod adresem: Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczegu. Łódź. ul. Matejki :ł4. Skanseny Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. białostockie: Nowogród, pow. Łomża. bydgoskie: (Toruń (skansen kujawski przy Muzeum gdańskie: Wdzydze, pow. Kościerzyna. kieleckie: Bieliny, pow. Włoszczowa. koszalińskie: Kluki, pow. Słupsk. krakowskie: Zubrzyca Górna. łódzkie: Łowicz (skansen łowicki przy Muzeum). olsztyńskie: Olsztynek, pow. Ostróda. poznańskie: Swarzędz (bartnictwo, pszczelarstwo). rzeszowskie: Sanok. Izby pamiątek Etnograficznym). regionalnych Woj. bydgoskie: * 1. Chojnice - Zbiory historyczno-regionalne Albina Makowskiego, ul. Drzymały 5; 2. Głucha Puszcza, pow. Mogilno - Punkt zbiorów regionalnych. Leśniczówka. 1 Skansenor!l. ochronie budownict\,:a ludo\\r·e~o. l{onscrwacji ogólnopolsko konferencja na ten1at 1l1UZc('nv na \volnYI); powietrzu w Sanoku \\. dn. 25-27 IX 69 r. pl~7.ez Ministerstwo Kultu l'.\-' i Sztuki. Zabytków oraz Muzeunl Budo\\'nictwa Ludowego '\lIl Sanoku. * siak. Puzycje Muzea 1e o/.naczone gWiazdą opraco\\'une Polsce. P1'zewodnik - Informator, z()'-)taly na WarSZCł\\:a podstawie: 19(;8. drewna p(J.~\vj€.;<:ona była \\" Polsce. zorgani7.o",.ann Zal'z:)c! l\luzeów i Ochrony S. Brzns{(J\\'ski i S. Or,\'- �345 Kronika Woj. ~dańskie: 1. Kościerzyna - Powiatowy Dom Kultury; 2. Puck - a) muzeum rybołówstwa w domu Józefa Budzisza; b) izba regionalna. Woj. katowickie: Jaworzynka, pow. Cieszyn. Woj. krakowskie: 1. Pcim, pow. Myślenice; 2. Piwniczna, pow. Nowy Sącz; 3. Wojnicz. pcw. Brzesko. Woj. lubeislde: 1. WojsławicC', pow. Chełm; 2. SiedliszczC', pow. Chełm. Woj. olsztyńskie: Parleza Mała, pow. Biskupiec (w domu Ottona Szulca). Woj. poznańskie: Robczyska, pow. Leszno. Woj. rzeszowskie: Zyndranowa, pow. Krosno. Woj. wrocławskie: Niemcza, pow. Dzierżoniów. Woj. zielonogórskie *: 1. Babimost, pow. Sulechów; 2. Pszczew, pow. Międzyrzecz. P r O j ek t o waD e s k a Ds e Dy izby p a ill i ą t e k r e g i o D a 1- Dych Woj. białostockie: Izba pamiątek regionalnych w Łysych, pow. Kolno. Woj. byd~oskie: Skansen pałucki w Godzimierzu, pow. Szubin. Woj. katowickie: Muzeum wsi górnośląskiej w Chorzowie. \Voj. koszaliilskie: Skansen zabytkowego budownictwa ludowego Pomorza ŚrodkowC'go na wyspie Bielawa na jez. Drawsko. Woj. krakowskie: 1. Park etnograficzny Sądecczyzny - Falkowa, pow. Now.\' Saez; 2. WygiezłtJw, pow. Chrzanów (budownictwo z pow. chrzanowskiego i krakowskiego): 3. Zakopane - model skansenu - eksponaty w skali 1 : 10 będą obrazował:,' architekturę podhalańską. Mini - skansen stanie obok Muzeum Tatrzańskiego. Wuj. lubelskie: Muzeum wsi lubelskiej w Lublinie. Woj. łódzkie: Skansen łowicki, Boczki ew. Złaków, pow. Łowicz. Woj. opolskie: Opolski park etnograficzny, Bierkowice k. Opola. Woj. poznańskie: Izba regionalna - Turek. Woj. warszawskie: Izba regionalna - Sierpc, \Voj. zie!ono!:,órskie: Muzeum Budownictwa Ludowego - Zielona Góra. Osobny, ale nie mniej ważny problem stanowi ochrona zabytkowych wiatraków, ml.vn(lw. szałasów. Od dawna na lamach prasy można spotkać apele skierowane pod adresem władz terenowych o odpowiednią opiekę i zagospodarowanie tych obiektów. Wstl~pnym krokiem byłoby wykonanie ścisłej dokumentacji zabytków dla celów badawczych. W wyniku przeprowadzonej w 1959 r. przez Ministerstwo Kultury i Sztuki inwentaryzacji wiatraków stwierdzono istnienie 867. Przypuszcza się, że do chwili obecnej prawie połowa uległa zniszczeniu. Niewielki tylko procent znajdzie swok miejsce w już istniejących lub planowanych skansenach, większość natomiast powstanie świadectwem nieodpowiedniej polityki ochrony zabytków i turystyki. Pomijając fakt. że obiekty stanowią malowniczy akcent w krajobrazie, odpowiednie zagospodarowanie ich przyczyniłoby się do uatrakcyjnienia turystyki, przynosząc zarazem korzyści typu materialnego. Na uwagę zasługuje decyzja podjęta na specjalnej naradzie w Zakopanem, zwołanej przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie, a ochronie 153 szalasów jako zabytków budownictwa pasterskiego, 19 szałasów wytypowano do natychmiastowego zabezpieczenia, przeznaczając na to 200 tys. zł. Wykonawstwa podjęło się Technikum Budowlane w Zakopanem, niestety, realizację tych zamierzeń utrudnia odmowa Tatrzańskiego Parku Narodowego na dostarczenie drzewa do rato- �346 Kronika wania szałasów. Na ręce Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków napływają od instytucji naukowych, turystycznych liczne propozycje przejęcia szałasow pod swoją opiekę. I w tym przypadku postawę Dyrekcji TPN charakteryzuje pewna opieszałość ujawniająca się chociażby w tym, że nic dostarczyła ona wykazu właścicieli s:,alasów, co z kolei uniemożliwia wciągnięcie tych obiektów do ofic.ialnq~o rejesll'lI zabytków Tak więc, mimo iż podjęto pewne decyzje, mimo że zgłaszają Sil~ ju:~ pierwsi opiekunowie, sprawa ratowania szałasów ciągle nie jest jeszcze w pt'ini w.vjaśniona. Z materiałów Elżbieta DNI FOLKLORU I SZTUKI LUDOWEJ ODilE opracowała Królikowska NA DOLNYM ŚLl\SKU W dniach 26-27 września 1970 r. odbywały się w Lubaniu "Dni folkloru i sztuki ludowej na Dolnym Śląsku", mające już swoją tradycję na Ziemi Dolnoślijskiej. Program obejmował w pierwszym dniu wystawę rzeźby ludowej i konccrt zespolów folklorystycznych. Nie wnikając w szczegóły i merytoryczną ocenę przedstawionych rzeźb warto jednak w skrócie omówić naj ciekawsze z zaprezentowanych wytworów j wspomnieć ich twórców. Przedstawiali oni zarówno rzeżbę świecką jak i [·eligljną. tzw ... świCjlki", choć oficjalnie nazwano ekspozycję "wystawą świątkarzy", a przeważała rzeźba świecka. Franciszek Jóżków, zamieszkały w Żmigrodzie pow. l\1ili~, pochodzący z okolic Tarnopola, przedstawial interesujące kompozycje "Chrystusa Frasobliwego". "Ukrzyżowanego", "Chlopa z chlebem", "Madonnę", "Księdza" i "Babę z torbą". \V rozmowie z niżej podpisanym stwierdził, że "najładniejsze rzeźby zostały w domu". Pochodzący z Makowa Podhalańskiego, obecnie zamieszkały w Bystrzycy Górnej pow. Świdnica, robotnik leśny, Józef Lurka, wystawiał rzeźby: "Smutek", "Obieraczka", "Skrucha", "lVIiłosierdzie" i in. Józef Serwik, UL w woj. warszawskim. od wielu lat zamieszkaly w Lubaniu, były pracownik Zald. Przem. Bawełnianego, obecnie emeryt, zareprezentował: "Heroda na tronie", "Krakowiankę" ... Zmianę warty żołnierskiej", "Kowala", "Baletnicę", "Szopkę" i in. Wszystkie rzeźby cechuje indywidualizm artystyczny. Inny styl, śmiały w kompozycji, z tendencją do stosowania deformacji w rzeźbie, prezentuje Jarosław Furgała, magazynier w Polwicy w powiecie Oława, pochodzący z Rzeszowszczyzny. Na wyróżnienie zasługujil następujące prace: "Scena z raju", "Adam i Ewa", figurki z szopki. Odrębny gatunek rzeźby wystawiał Jan Giejson, młody robotnik z Barda Śląskiego, UL w woj. tarnopolskim, rzeźbiący od 1963 L Rzeźba Giejsona. niewątpliwie ciekawa w formie, o poprawnej kompozycji, nie prezentuje zdaniem podpisanego, tradycyjnej sztuki ludowej, lecz plastykę amatorską. Interesuje go przede wszystkim rzeźba nowogwinejska i afrykańska, których silny wpływ uwidacznia się bardzo wyraźnie w takich tematach, jak np. "Człowiek" i "Siedząca". W godzinach wieczornych odbył się koncert zespołów folklorystycznych. Występowały w kolejności: Zespól Pieśni i Tańca "Jutrzenka" z Bolesławic, Zespół ludowy z Piławy Dolnej, pow. Dzierżoniów, Zespół góralski "Kościelisko" z Radkowa pow. Nowa Ruda oraz zespół instrumentalno-wokalny "Głośno-śląska Kapela" ze Strzelina. Do ostatniego miejsca wypełniona sala klubu "Włókniarz" jest :i:ywym �Kronika Ryc. 1. Matka z ctzieckiem. Rzeźba w drewnie. Rzeźbił Józef Lurka, 1970 r. Fot. E. Ozgowicz. 347 Ryc. 2. "Smutek". Rzeźba w drewnie. Rzeźbił J. Lurka, 1970 r. Fot. E. Ozgowicz. przyktadem żywotności folkloru i doceniania jego walorów. Nic tedy dziwnego. :/.e największymi brawami nagrodzono autentyczny ludowy zespół, grupę repatriantek z Rumunii, zamiesz:<a!ych obecnie w Piławie Dolnej, prezentującą swój program przy zaimprowizowanym darciu piór. Opiekę nad zespołem roztacza z ramienia Muzeum Narodowego we Wrocławiu mgr M. Rostworowska, członek naszego Towarzystwa. AuLentycznością amatorskiego zespołu przepojony był także występ zespołu z Boleslawic. Najlepsze wrażenia widowiskowe spełnił niewątpliwie zespół góralski "Kościelisko", wywodzący swoją nazwę od miejsca pochodzenia członków założycieli i seniorów. Zespół zatracił częściowo cechy góralskiego folkloru i na skutek źle poj<;tej ewolucji robi wrażenie grupy na wpół profesjonalnej. �348 K,.oniTw Ryc. 3. Sw. Jadwiga Slqska. Płaskorzeźba w drewnie lipowym. Rzeźbił Józef Serwik, 1970r. Fot. E. Ozgowicz. Kiedy "inspirowana folklorem dolnośląskim"(?) t:byl glośna ..GloŚno-śląska Kapela" prezentowała swój repertuar nawet nastolatki gromadnie zaczęły opuszczać wypełnioną do ostatniego miejsca widownię. Należy przypuszczać, że organizatorzy wyciągną właściwe wnioski z postawy publiczności, odbiorców programu, których garstka tylko wytrwała do końca koncertu, w sumie udanego, choć zakol1czonego ogólną de'zaprobatą ostatniego punktu programu. W drugim dniu odbyła się z udziałem aktywu kulturalno-oświatowego domów kultury, wydziałów oiwiaty i organizacji "Samopomocy Chłopskiej" sesja folklorystyczna, na której wygłoszono następujące referaty j komunikaty: dr L. Itman "Przemiany kulturalne i obyczajowe na Dolnym Sląsku"; mgr M. Golubkowa "Przejawy integracji mieszkańców współczesnej wsi dolnośląskiej w obrzędowości dorocznej"; mgr A. Sledziewski "Tradycyjny folklor jako tworzywo i podstawa repertuaru zespołów amatorskich"; mgr M. Rostworowska "Rola muzeum etnograficznego w pracy zespołów artystycznych". Z braku czasu organizatorzy po wygłoszeniu referatów zrezygnowali z dyskusji, co było niekorzystne dla referentów i aktywu kulturalno-oświatowego. W godzinach popołudniowych odbył się koncert zespołów folklorystycznych, �349 Kronika Ryc. 4. Kobieta. Rzeźba w drewnie lipowym. Rzeźbil Franciszek Józków, 1970 r. Fot. E. Ozgowicz. z których największy sukces odniósł młodzieżowy zespól przy Domu Kultury w Walimiu, kultywujący folklor dolnośląski. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w omawianej imprezie reprezentowali wiceprezes Zarządu Gl. doc. dr Adolf Nasz, mgr Józef Majchrzak i niżej podpisany. W sali klubu "Wlókniarz" urządzono ekspozycję i sprzedaż wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Konrad FESTIWAL FOLKLORYSTYCZNY 10-13 I SESJA NAUKOWA Wypych W LUBANIU, VI 1971 R. Lubań stał się mieJscem corocznych spotkań ludowych twórców i zespołów folklorystycznych. W tym roku impreza miała charakter szczególny, gdyż pokaz dorobku zespołów był częścią Festiwalu Kulturalnego Związków Zawodowych i zarazem wojewódzkim przeglądem zespołów folklorystycznych. �350 Kronika Ta piękna inicjatywa, która weszła do dorocznych tl'adycji Lubania połączona była z sesją naukową i z wystawą dorobku dwóch rzeźbiarzy ludowych: Jaroslawa Furgały i Józefa Lurki. Na dwudniowej sesji naukowej wystąpili: doc. dr Adolf Nasz. który dokonał historycznego przeglądu sztuki ludowej w jej wielorakich aspektach i gatunkach: Józef Majchrzak omówił dzieje polskiej pieśni ludowej na wschodnim obszarze Dolnego Śląska; mgr Mirosława Bobrowska z Poznania wystąpi la z referatem "Folklor a folkloryzm w amatorskich zespołach tanecznych". Prelegenci reprezentujący Katedrę Etnografii Polski i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wroclawiu, uzasadnili i wskazali w aspekcie historycznym na istnienie zjawisk kultury ludowej związanej organicznie z tutejszym ludem polskim, jego tragiczn~'mi dziejami w walce o język ojczysty i wielowiekowymi związkami z Macierzą. Ciekawe były rozmowy z twórcami ludowymi o ich zamiłowaniach artystycznych, warsztacie twóITzym na temat dobieranych wątl,ów, tematów. środków materiałowych i osobistym wpływie na środowisko, w którym żvj.). poparte wystaw'! mebli, świątków, postaci ludzkich. Niemniej ciekawie prezentowały się przez trzy dni liczne zespoł,v folklorystyczne z caŁego województwa. Najlepsze z nich jury przeglądu zaproponowało jako re· prezentację wojewódzką 'na przegląd centralny. Są nimi: Dolnośląski Zespól Pieśni i Tańca "Wrocław", a wystąpił on z .,Suitą polską", i zesp<'lł .,Silesiana" z Dzierżoniowa przy ZDK, który przygotował "Wesele na Kurpiach". Obok nich nagl'Ouzono zespół Klubu Robotniczego ZZK przy ZNTK w Oleśnicy za taniec ..Polka murarska". Kapelę lu·dową z Góry Śląskiej za całokształt działalności j Luclowy Zespól Pieśni i Tańca ZDK "Piast" z Głuszycy za środowisl,ow;) działalność w propagowaniu polskiej muzyki i tańca. Licznie zebrana na popisach publiczność z podziwem ouscrwawala entuzjaz,n i 7.aangi1żowanie młodzieży artystycznej. Jak wiadomo. nie zawsze pracuje ona w na,ilepszych warunkach; brak jej instrumentów i muzyków. w pelni kwalifikowanych inst1'uktorów, a często matel'ialnej pomocy 7. zcwnątrz. Tl' braki w,\'równuje jednak wielką chęcią wyżycia się na scenie, śpiewania i tariczl'nia. chre;cią muzykowania. Dlatego sami członkowie zespołów szyją kostiumy. ukl<:tdają tańce. UC7.q sit:. 1),. nieść wśród swoich radość i wesele. Zjawiskiem nader pożytecznym jest próba nawiqzywania clo trad,vcyjnego folkloru ,śląskiego, który na szczęście ocalał po wielowiekowl,j niewoli w postaci pieśni. stroju i w niewielkim wymiarze w tańcu. J. M. Wykaz wykcnanych Uniwersytet War prac magisterskich na uniwersytetach z etnografii polskich w 197U r. s z a w s ki BARAŃSKA Zofia. Instytucje społeczne w gromadzie na prz.'·kladzic GRN Sięcice pow. Pruszków. prof. dr W. Dynowski. CIOŁEK Tadeusz Maciej. Kryteria społecznego prestiżu. prof. dr W. Dynowski. DODZIUK Anna. Zamierzone i rzeczywiste funkcje solt~'sa w gromadzie Slaro~reb\' pow. Płock, doc. dr Z. Sokolewicz. HANCZKA-WRZOSEK Boźena, Zakres społecznego uczestnictwa kobiet w inst:-·tucjach społcczno-politycznych gromady (dat. gromady Korytnica pow. WC;grów), prof. dr W. Dynowski. �351 Kronika KRASICKA-MEUSZYŃSKA Grażyna, Poglądy na wychowanie dzieci we wsiach pow. węgrowskiego: Korytnicy i Jaczewie, doc. dr Z. Sokolewicz. MORSON Ewa, Autorytet sołtysa na podstawie badań we wsi Wolkowe pow. Ostrołęka, doc. dr Z. Sokolewicz. PISKORZ Jerzy, Społeczne aspekty mechanizacji rolnictwa okolic Ciechanowca, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. RUD Stanislaw. Rolnictwo i hodowla we wsi Gleba (kierunki zmian współczesnych a tradycja historyczna), prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. RYBIŃSKI Adam. Zakres społecznego uczestnictwa w obrzędach i uroczystościach rodzinn;<'ch (na przykładzie wsi Tomaszkawo pow. Olsztyn, doc. dr Z. Sokolewicz. SZATYŃSKA-KURELLA Joanna, Garncarstwo ludowe woj. kieleckiego oraz rola .,Cepelii·' w jego rozwoju, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. URGACZ Barbara. Tradycje współdziałania społecznego i prac na rzecz wspólnego dobra w Ciechanowcu pow. Siemiatycze, doc. dr Z. Sokolewicz. ŹYDOK Bogusław, Zakres społecznego uczestnictwa kobiet w instytucjach polityczno-społecznych gromady Świę~ice pow. Pruszków, prof. dr W. Dynowski. Uniwersytet im. A. Mickiewicza w P o z n a n i u BRZEZICHA .J(JZcf, Zwyczaje szlachecko-ziemiańskie na obszarze zaboru rosyjskiego w II pol. XIX w. Wzór kulturowy, prof. dr .J. Burszta. CłI"WOJKA Anna. Teoretyczne założenia i metody badań terenowych we współczesnej l't!1";.;rafii, prof. dr M. Frankowska. DALSK.\ Urszula. Przemiany współczesne w kulturze Istebnej pod wpływem "środka \\"Czasowo-turystycznego, prof. dr J. Burszta. GAWĘCKI :'I/jarek. zmiany w strukturze społecznej wybranych ludów grupy gwitwjsLic,i ud końca XIX w. do połowy XX w., prof. dr M. Frankowska. GOLUCHO\\'SKA Maria, Umysłowość ludów prymitywnych na podstawie literaIut'\· dnograficznej II pol. XIX w. do GO-tych lat XX w., prof. dr M. FrankO\VSi\:;t. GUTZEIT Teresa Regina, Współczesne przemiany w życiu rodzinnym Kazachów, pro!. dt· 1\1.Frankowska. HEYl\IA0f" .k1'z.\', Tradycyjna kultura i jej proces rozpadu a polska etnografia. Studium metodologiczne, prof. dr J. Burszta. NIEDŻWIEDZII'JSKA Sławomira, Przeobrażenia kulturowe środowisk wiejskich okresu PC,\\'"jcnnego W świetle pamiętników "Młodego pokolenia wsi Polski LudO\\'l'.j". prof. dr J. Burszta. PIETHE\VICZ Eugenia, Monografia etnograficzna współczesnej wsi Białe w pow. sU\'iilisLim. prof. dr J. Burszta. PUJANEK Irena. Maski w polskich i środkowo-europejskich obrzędach ludowych. Studium porównawcze. prof. dr J. Burszta. nUClll.E\\·1 CZ-OBLIZAJEK Jolanta, Dom i rodzina wiejska w latach 1920-1970 11:1 Jlt'z\klaclzie wsi Kosmów w pow. kaliskim, prof. dr Burszta. STI1FG.\HEE. Przemysław. Wielkopolskie podania historyczne, prof. dr Burszta. SUI'lZYNSK,\ Anna. Pt'Oblem źródeł we współczesnej etnografii. Próba klasyfikacji i (J('t'l1\'. prof. dl' !VI.Frankowska. WIER7:EJEWSKA Małgorzata, Pochody maszkarowe w polskiej obrzędowości God,,'.\·. prof. clr J. Burszta. Na podstawie materiałów Zofia ODiIE opracowała Piotrowska �352 K1'onika u z u p e ł n i e n i e do Wykazu. prac magisterskich z etnografii wykonanych 1951 polskich w XXV-leciu PRL 1'. DUBIEL Ludwik, prof. dr K. TARKO Medard, kiej. UAM, 1952 na uniwersytetach Wnętrze mieszkalne w Beskidzie Śląskim w latach 1360-1950. UJ, Dobrowolski. Plecionkarstwo ludowe na obszarze Wielkopolski i Ziemi Lubusprof. dr E. Frankowski. 1'. DYGACZ Adolf, Charakter pieśni ludowej na Śląsku Opolskim. UJ, prof. dr Jachimiecki. CHMIELOWSKI Stefan, Materiały etnograficzne do Pałuk (budownictwo). UAM. KWIATKOWSKA-JASTRZĘBSKA Mirosława, Budowniclwo ludowe we wsi Sm 0lanka pow. Luków. UMCS, prof. dr J. Gajek. JASTRZĘBSKI Józef, Przemysł sitarski w Biłgorajskiem. UMCS, prof. dr J. Gajek. 1953 1'. SZURMIAK Aleksandra, Wieś Ochotnica w pow. nowotarskim. Monografia muzyczna. UJ, doc. dr W. Poźniak. 1956 r. DZIERŻANOWSKA Maria, Charakterystyka pieśni ludowych Mazowsza Leśnego na podstawie zbiorów Kolberga. UJ, doc. dr W. Pożniak. 1957 r. CIĄŻYŃSKI Wiesław, Muzyka ludowa Mazowsza Polnego w świetle zbioruw Oskara Kolberga. UJ, doc. dr W. Poźniak. 1964 r. PELCZARSKA-PARZYŃSKA Teresa, Charakterystyka muzyki ludowej Ziemi Lubelskiej według zbiorów O. Kolberga. UJ, doc. dr W. Poźniak. PODWIŃSKA Anna, Charakterystyka pieśni ludowych Ziemi kieleckiej 'według zbiorów O. Kolberga. UJ, doc. dr W. Pożniak. ZAGRODZKA Ewa, Monografia muzyczna. wsi Słotwiny pow. Żywiec. UJ. doc. dr W. Poźniak. 1966 r. ZIARKO Mirosława, Charakterystyka pieśni ludowych Górnego Śląska według zbiorów O. Kolberga i J. Rogera. UJ, doc. dr W. Poźniak. 1967 1'. KUŚMIERKIEWICZ-SZUMSKA Danuta, Charakterystyka pieśni Sandomierza na podstawie zbiorów O. Kolberga. UJ, doc. dr W. Poźniak. BLASZAK Jan Tadeusz, Pojęcie i proces akulturacji w literaturze etnologicznej. UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. ZANIEWSKI Bogusław, Adopcja dzieci jako prawo zwyczajowe u ludów Oceanii. UWBB, A. L. Godlewski. 1969 r. BELOV-WRZALIK Ewa, Zwyczaje małżeńskie i urodzinowe u luoów M<.'lanezji, UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. CYTOWSKA Hanna, Obróbka surowców tkackich na podstawie analizy kulekcji w Ciechanowieckim Muzeum Rolnictwa im. Kluka. UW, prof. dr W. DynowskL JACKOWSKA Jadwiga, Tkactwo ludowe okolic Ciechanowca. UW. prof. dr W. D.\'nowski. KOZIOROWSKA Jolanta, Garncarstwo okolic Ciechanowca od końca XIX w. clo chwili obecnej. UW, prof, dr W. Dynowski. �353 Kronika LEWICKI A., Transport i komunikacja u ludów pierwotnych w Ameryce Południowej. UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. WITCZAK J., Wychowanie u ludów pierwotnych Australii. UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. Uprzejmie prosimy osoby zainteresowane o nadsyłanie na adres Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej danych o pracach magisterskich, które w wyż. wym. wykazie nie zostały umieszczone. Na podstawie ETNOGRAFICZNE materiałów ODilE opracowała Zofia Piotrowska WYSTAWY CZASOWE EKSPONOWANE W 1970 R. Woj. gdańskie Powiatowy Dom Kultury w We j h e r o w i e: "Sztuka ludowa". Woj. łódzkie Muzeum w L o w i c z u: "Wycinanka ludowa". Muzeum Historii Włókiennictwa w L o d z i: .,Sztuka użytkowa radzieckiej Estonii". Woj. katowickie Zamek w B ę d z i n i e: "Wystawa szopek krakowskich". Woj. krakowskie Muzeum Etnograficzne w Kra k o w je: 1. "III biennale grafiki"; 2. "Węgierska sztuka ludowa". Klub Rolnika w P o d o l a n a c h pow. Myślenice: "Nasza wieś wczoraj i dziś". Woj. poznańskie współczesna Klub Międzynarodowej Książki i Prasy w K a l i s z u: "Tradycyjna sztuka ludowa regionu kaliskiego". Woj. rzeszowskie Muzeum Okręgowe w R z e s z o w i e: "Wystawa gorsetów ludowych z XVIIIXX w.". Dom Sztuki w R z e s z o w i e: "Współczesna rzeźba ludowa woj. rzeszowskiego". Woj. warszawskie Muzeum Mazowieckie w P ł o c ku: "Plastyka obrzędowa Mazowsza". Bułgarski Ośrodek Kultury w W a r s z a w i e: "Sztuka ludowa". Dom Chłopa w W a r s z aw i e: "Warmia i Mazury". Instytut Wzornictwa Przemysłowego w W a r s z a w i e: .,Sztuka ludowa w 25-leciu PRL". Woj. wrocławskie Muzeum Etnograficzne we W r o c ł a w i u: "Plastyka amatorska Ziem Zachodnich". Na podstawie materiałów ODilE opracowała Elżbieta Królikowska 23 - Lud, t. 55, 1971 �354 Kronika DOKTORATY I HABILITACJE Z ZAKRESU ETNOGRAFII W LATACH 1968-1970 Uniwersytet Jagielloński - K l' a 1<Ó w Jan B u jak, Rozwój muzealnictwa etnograficzne~o w Polsce. 196B. Promotor: prof. dr Mieczysław Gładysz. Praca zawiera omówienie muzealnictwa etnograficznego w Polsce w aspekcie historycznym, ze szczególnym uwzględnieniem ośrodków muzealnych w Warszawie. Krakowie, Wilnie i Lodzi. Na tym tle została także przedstawiona sprawa tworzenia zbiorów etnograficznych w muzeach regionalnych. W dalszej części pracy autor zawarł ogólne uwagi o kierunkach rozwoju i węzłowych problemach. z jakimi spotkało się muzealnictwo etnograficzne w XX leciu powojennym. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej - L u b l in Krystyna M a l' c z a k, Rozwój urządzenia i zdobnictwa wnętrz mieszkalnych na wsi woj. lubelskiego od połowy XIX w., 1970. Promotor: prof. dr Roman Reinfuss. Treścią pracy jest urządzenie wnętrza mieszkalnego we wsiach woj. lubelskiego oraz zwyczaje i zabiegi magiczne z nim związane. Omówione zostały poza tym czynniki wpływające na przemiany i zróżnicowanie urządzenia i zdobnictwa wnętrza, na które składają się stan zamożności, warunki glebowe, stosunki nal'Odowościowe i wyznaniowe, wpływ dworu i ośrodka miejskiego. Uwzględnione został~' także współczesne tendencje rozwojowe w dziedzinie urządzenia i zdobnictwa wnętrz mieszkalnych na Lubelszczyźnie. Uniwersytet L ód zk i Jan D e k o w s k i. Pożywienie chłopów łowickich (lBllO-1930). 1968. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Temat rozprawy wiąże się ściśle z dawnym Księstwem Lowickim. Bazę źródłową stanowią przekazy drukowane, materialy archiwalne Ol'az etnograficzne material~' terenowe. Wanda J o s t o w a, Zróżnicowanie kulturowe podhalańsko-Drawskie na przykładzie odrębności tradycyjnego pasterstwa na Orawie polskiej. 1968. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Praca składa się z 6 części, w których omówiono: charakterystykę fizjograficzną. przebieg osadnictwa i stosunki etniczne na Orawie, dzieje zagospodarowania i stosunki gospodarcze, pasterstwo, budownictwo pasterskie. Maria W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y k, Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej, na przykładzie badań dwóch wybranych wsi pow. bełchatowskiego, 1970. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Praca omawia nieformalne sankcje stosowane w dwóch odpowiednio zróżnicowanych społecznościach lokalnych wobec anomalii życia rodzinnego. Sankcje analizowano w układach typologicznych: fizyczne, ekonomiczne. psychologiczne. Konstrukcja pracy oparta została na szerokiej interpretacji pojęcia kontroli społecznef obejmującej zarówno system regulacyjny w postaci sankcji. jak i s~'stem normatywny. Uniwersytet im. A. Mickiewicza - P o z n a 11 Krzysztof K w a ś n i e w s k i, Adaptacja i integracja kulturowa ludności Śląska po II wojnie światowej (habilitacja, 1968). Celem pracy jest przedstawienie pl"Ocesów ujednolicenia się form kulturowych �355 Kronika w życiu różnych grup ludności mIeJscoweJ l osiedleńczej. Skonfrontowanie ich z różnymi cechami starych i nowych środowisk osiedleńców wraz z odbiciem tych procesów w świadomości społecznej. Bogusław L i n e t t e, Współczesny folklor wsi lubuskiej, 1968. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Praca przedstawia w syntetycznym ujęciu współczesny folklor w skali neoregionu Ziem Zachodnich na przykładzie Ziemi Lubuskiej. Józef P i e p l' Z Yk, Elementy wiejskie w kulturze miasta Poznania, 1968. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Rozprawa zawiel'a wyniki badań nad żywotnością elementów kultury wiejskiej w Poznaniu w okresie od 1919-1967 r. Omawia rozwój terytorialny miasta oraz społeczne i terytorialne pochodzenie mieszkańców Poznania ze szczególnym uwzględnieniem pochodzenia wiejskiego. Maria P a r a d o w s k a, Relacje polskich podróżników o Iraku w XIX i XX wieku jako źródło historyczne, 1969. Promotor: prof. dr Maria Frankowska. Praca dokonuje analizy polskich relacji na przykładzie relacji o Iraku i ocenia ich wartość jako źródła etnograficznego. Zwrócono uwagę na metody badawcze stosowane przy interpretacji tego typu źródeł. Omówiono kontakty polsko-irackie oraz sylwetki podróżników, którzy dostarczyli najwięcej materiału etnograficznego. Przedstawiono kulturę ludową ludności arabskiej Iraku, Kurdów irackich. Następnie przeprowadzono analizę źródeł, która miała wykazać wiarygodność tego typu materiałów etnograficznych. Zbigniew J a s i e w i c z, Uzbecy. Studia nad przeobrażeniami społeczno-kulturowymi w XIX i XX w. (habilitacja, 1969). Jest to analiza procesu przeobrażeń dokonanych w trzech płaszczyznach: technologii i stosunków produkcyjnych, rodziny oraz społeczności lokalnych. Praca oparta na badaniach muzealnych, literaturze przedmiotu a także na obserwacjach terenowych autora. Jerzy D a m r o s z, Problem regionu w etnografii polskiej, 1970. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Praca stanowi pierwsze, pełniejsze opracowanie historii problematyki i teorii regionu oraz regionalizmu. Na podstawie obfitej literatury autor krytycznie podsumował rozwój teorii i wiedzy w tym zakresie, dając następnie własne sugestie teoretyczne. Dorota S i m o n i d e s, Współczesna śląska proza ludowa (habilitacja, 1970). Praca reprezentuje nowatorskie ujęcie problematyki współczesnej żywego folkloru (słownego), jego aktualnych przejawów i gatunków opowiadań ludowych, ich roli społecznej i historyczno-narodowej oraz współczesną funkcję folkloru. Uniwersytet Mikołaja Kopernika - T o l' U ń Teresa K a I' w i c k a, Drzewa w wierzeniach i praktykach ludu polskiego, 1970. Promotor: prof. dr Jadwiga Klimaszewska. Treść pracy stanowi zagadnienie rekonstrukcji dawnych wierzeń i praktyk w tradycyjnej kulturze ludowej XIX i I połowy XX w. oraz zagadnienie kultu drzew u Słowian. Uniwersytet War s z a w s k i Zofia S o k o l e w i c z, Plon, obrzęd i widowisko (habilitacja, 1968). Jest to próba etnologicznego ujęcia zwyczajów rolniczych i obrzędów. Autorl<a zgodnie z założeniem pracy przedstawia różnorodne funkcje społeczne tej samej �356 Kronika formy obrzędowej w warunkach drobnokapitalistycznej wsi europejskiej XX wieku. Rozważania przeprowadzono w oparciu o materiał etnograficzny z terenów o zróżnicowanych warunkach gospodarczych, społecznych i politycznych. Danuta M a l' k o w s k a, Przeobrażenia rodziny wiejskiej i społeczności lokalnej na Podlasiu od połowy XIX do połowy XX w. w świetle ogólnych przemian społeczno-kulturowych, 1969. Promotor: prof. dr Witold Dynowski. (ODilE nie posiada informacji o treści pracy) Uniwersytet im. Bolesława Bieruta - W l' o c ł a w Krystyna Ś w i e l' c z y ń s k a, Obrzędy inicjacyjne w kulturze ludów Afryki południowej i zachodniej, 1969. Promotor: prof. dr Józef Gajek. Praca jest monografią problemową. Badaniami objęto ludy zamieszkałe na południe od Sahary: plemiona bantyjskie, Pigmejów, Hotentotów, Buszmenów oraz niektóre plemiona centralno-sudańskie. Do analizy materiału źródłowego posłużono się metodą historyczno-porównawczą i kartograficzną. Ewa J ę c z a l i k, Dolnośląskie malarstwo ludowe na szkle, 1970. Promotor: doc. dr Adolf Nasz. Przedmiotem pracy jest zespół obrazów malowanych na szkle, posiadających pewną ilość wspólnych cech stylowych, a produkowanych w okresie od II polowy XVIII do końca XIX wieku na terenie Podsudecia Śląskiego. Praca zawiera rozważania na temat genezy i lokalizacji głównego centrum produkcyjnego obrazów, omówienie ich tematyki orai analizy formalnej, ustalenie chronologii, określenie techniki ich malowania i autorstwa, próbę ogólnej charakterystyki na tle malarstwa innych regionów. Feliks O l e s i e juk, Ludowy obrzęd weselny na mieszanym obszarze polsko-ukraińskim w woj. lubelskim (zagadnienia genezy i zmienności), 1970. Promotor prof. dr Józef Gajek. Praca przedstawia zróżnicowanie obrzędu weselnego na terenie woj. lubelskiego, a więc w strefie małopolsko-mazurskiej i na pograniczu polsko-ukraińskim. Zróżnicowanie to wynika z układów etnicznych, z różnych dróg rozwoju elementów pierwotnych wesela. Problem genezy zwyczajów został omówiony poprzez porównanie elementów typu prawno-społecznego i typu sakralnego. Instytut Historii Kultury Materialnej PAN - War sza w a Anna S z y f e r, Tradycyjna wiedza i wierzenia ludowe na Mazurach, Warmii i Kurpiach i ich współczesne przeobrażenia (na przykładzie ludowej astronomii i meteorologii), 1968. Promotor: prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Celem pracy jest wykazanie stanu zachowania polskiej kultury tradycyjnej Mazurów i Warmiaków na przykładzie wiedzy i wierzeń tradycyjnych; porównanie zasobu zachowanych treści tradycyjnych na Mazurach, Warmii i Kurpiach i ich odtworzenie; prześledzenie współczesnych przeobrażeń w tej dziedzinie życia wsi, polegających przede wszystkim na rozpadzie i zaniku treści tradycyjnych. Krzysztof M a k u l s k i, Współczesne pasterstwo na Saharze (Kierunki zmian społecznych a obecna sytuacja ekonomiczna), 1969. Promotor: prof. dr Witold Dynowski. Głównym tematem pracy są zmiany społeczno-ekonomiczne w feudalnym społeczeństwie pasterskim Tuaregów KeI Ahaggar pod wpływem industrializacji centralnej Sahary (rozwój eksploatacji nafty oraz przemysł atomowy). W wyniku tego procesu nastąpiło załamanie się dotychczasowego układu społecznego, opartego na 4 warstwach: feudałów, szlacheckich plemion wasalnych, wolnych rolników i niewolników. Nowe możliwości pracy w przemyśle przyciągają większość przedstawi- �357 Kronika cieli warstwy rolników i niewolników. W tej sytuacji powstaje problem gospodarki pasterskiej, która może być kontynuowana tylko przy zmienionych warunkach jedynie poprzez gruntowną modernizację. Wanda L e o p o l d, Społeczno-kulturowe przeobrażenia Afryki współczesnej w świetle narodzin i rozwoju powieściopisarstwa Nigerii, 1969. Promotor: prof. dr Józef Chałasiński. Autorka omówiła w pracy następujące problemy: Rozwój polityczny Nigerii. Zróżnicowanie etniczne i odrębności kulturowego rozwoju. Oświata, formowanie się elity, początki piśmiennictwa w języku angielskim. Dalsza część pracy poświęcona jest analizie utworów głównych przedstawicieli powieściopisarstwa Nigerii. Na podstawie materiałów Ęlżbieta ODiIE opracowała Królikowska XLV WALNE ZGROMADZENIE PTL l SESJA NAUKA W MIĘDZYRZECZU W DNIACH 18-20 WRZESNIA 1970 R. Otwarcia XLV WZ PTL dokonała prezez Towarzystwa, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska, po czym jednomyślnie wybrano na przewodniczącą WZ dr Annę Kowalską-Lewicką. Przed rozpoczęciem obrad prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa wygłosiła krótkie wspomnienia pośmiertne o zmarłych w ub. roku członkach PTL: Janie Rompskim, Zofii Durbas, Józefie Kupcu i Stefanii Cwik. Proponowany porządek dzienny przedstawiał się następująco: 1. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XLIV Walnego Zgromadzenia; 2. Wybór Komisji Mandatowo-skrutacyjnej i wnioskowej; 3. Sprawozdanie Zarządu Głównego; 4. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej; 5. Dyskusja; 6. Zatwierdzenie bilansu, sprawozdań i wniosków GKR oraz udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu PTL; 7. Upoważnienie ZG PTL do opracowania planu pracy i budżetu PTL na 1971 r.; 8. Uchwalenie wniosków, przedłożonych przez Komisję Wnioskową; 9. Wybory członków Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego PTL na kadencję 1970-1973. Porządek dzienny przyjęto po uzupełnieniu pkt. 2 o Komisję Matkę. Ad 1. Protokół z poprzedniego WZ przyjęto po drobnych uzupełnieniach. Ad 2. W głosowaniu jawnym wybrano: Komisję Matkę M. Frankowska, J. Klimaszewska, A. Godlewski, M. Kamocka, J. Lech; Komisję Mandatowo-skrutacyjną - J. Kucharska, J. Wronkowska, H. Łopuszański; Komisję Wnioskową A. Kutrzeba-Pojnarowa, Z. Jasiewicz, J. Jastrzębski, P. Kaleciak. Ad 3. Sprawozdanie za okres ub. kadencji odczytała sekretarz gen. B. Jaworska-Kopczyńska. Skrót sprawozdania znajduje się na stronach 360-371 tegoż tomu. Ad 4. W imieniu GKR sprawozdanie wygłosił I. Kuźniewski. GKR stwierdziła prawidłowość gospodarki finansowej, konieczność przeanalizowania przez ZG zakresu pracy i wykonywanych czynności pracowników biura i ścisłego powiązania z działalnością innych agend Towarzystwa, oceniła pozytywnie współpracę z instytucjami państwowymi i samorządowymi, zalecając lepszą koordynację harmonogramów prac wydawniczych z planami finansowymi i intensyfikację wysiłków nad sprzedażą. GKR oceniła dwuletnią działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej jako pożyteczną i celową, podnoszącą naukową i społeczną użyteczność Towarzystwa. Odnośnie biblioteki GKR stwierdziła stopniowe usuwanie dotychczasowych zaniedbań, poszerzenie kręgu czytelników i wzrost księgozbioru. No- �358 Kronika' wemu Zarządowi GKR zaleca rozwiązanie kwestii pomieszczeń dla archiwum Towarzystwa. W zakończeniu GKR stwierdza poważny wkład pracy oraz znaczne osiągnięcia ZG i wnosi o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi. Z kolei nastąpiło uroczyste wręczenie dyplomów honorowego członka PTL prof. dr Stanisławowi Bąkowi, prof. dr Boleslawowi Olszewiczowi, prof. dr Kazimierzowi Dobrowolskiemu, dr. Sebastianowi Flizakowi i Zofii Szembel{(·)wnie. W imieniu Komisji Matki J. Klimaszewska przedłożyla proponowaną listę członków nowego Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego, poszerzoną przez dodatkowych kandydatów, zgłoszonych z sali obrad. Do ZG zgłoszono dodatkowo: P. Kaleciaka, A. Godlewskiego, T. Wróblewskiego i B. Januszkiewicza. Zaproponowano nadto przesunięcie z Sądu Koleżeńskiego do ZG - L. Malickiego i K. Pietkiewicza. Do GKR dodatkowo zgłoszono P. Niedźwiedzińskiego, a do Sądu Koleżeńskiego T. Prus-Wiśniowskiego, M. Biernacką, W. Jostową. A. Kuczyńskiego i J. Lecha. Ad 5 St. Błaszczyk w dyskusji stwierdził, że ilość członków PTL pozornie rośnie, lecz znaczna ich część zalega z opłacaniem składek, co niejednokrotnie st warzalo pmblemy przy wyborze delegatów na WZ. W związku z tym St. Błaszczyk apeluje o terminowe opłacanie składek, usprawnienie sposobu ich ściągania i składanie wniosków o skreślenie w razie konieczności. A. Kutrzeba-Pojnarowa apeluje o aktywniejsze włączanie się pracowników uniwersyteckich do prac w PTL, które jest obecnie jedyną instytucją, skupiającą etnografów w Polsce. Apeluje o konsolidację i bardziej zwarte współdziałanie między poszczególnymi ośrodkami. A. Kowalska-Lewicka zachęca do uaktywnienia działalności, by Towarzystwo znalazło się w następnej kategotii towarzystw. W sprawie składek członkowskich wypowiadali się kolejno: L. Malicki. B. Januszkiewicz, M. Znamierowska-Priifferowa i F. Wokroj. Mówcy postulowali powrót db zdecentralizowanego systemu ściągania składek członkowskich, kwartalnego sporządzania wykazów zaległych składek zarówno w oddziałach jak i ZG. Ostatni z mówców zwrócił nadto uwagę na zapasy wydawnictw. B. Jaworska w uzupełnieniu tej wypowiedzi poinformowała o dokonanej przecenie wydawnictw. Ad 6. W głosowaniu jawnym zatwierdzono sprawozdanie ZG i GKR i udzielono absolutorium ustępującemu Zarządowi. Ad 7. Na wniosek przewodniczącego zebrania, dr A. Kowalskiej-Lewickiej, upoważniono nowy Zarząd do opracowania planu pracy na 1971 r. po otrzymaniu wskaźników finansowych. Ad 8. Komisja wnioskowa przedłożyła WZ następujące wnioski: 1. O przyznanie członkowstwa honorowego: Jadwidze Sobieskiej za wieloletnią pracę na polu folkloru muzycznego; Janinie Orynżynie za wieloletnią pracę w dziedzinie badań i propagowaniu polskiej sztuki ludowej. Wniosek uchwalono jednomyślnie. 2. Wniosek upoważniający Prezydium ZG do wystosowania memoriału do władz Akademii o jak naj szybsze powołanie Komitetu lub Komisji Etnograficznej jako samodzielnej jednostki w ramach Akademii (treść wniosku była przedmiotem uchwały ZG dnia 17 IX 1970 r.). 3. Wystąpienie do PAN o zwiększenie stanu etatowego dla ODiIE lub zwiększenie bezosobowego funduszu płac. Wniosek uchwalono jednomyślnie. 4. Oddział Toruń postuluje powrót do systemu ściągania składek przez oddziały. Wniosek przyjęto jednomyślnie. Nadto oddział toruński zgłosił postulat zorganizowania wycieczki turystycznej do ZSRR. Zgłoszono również propozycję odbycia następnego WZ w Gdańsku. Decyzję w tym względzie pozostawiono nowemu Zarządowi. �Kronika :359 W dalszym ciągu dyskusji K. Wypych w dłuższym wystąpieniu przypomniał o 2 niezwykle ważnych dla PTL, a przypadających w tym roku rocznicach, a mianowicie 75-leciu istnienia PTL i 25-leciu jego działalności w PRL oraz omówił osiągnięcia i działalność PTL w minionym okresie. Z kolei B. Jaworska zgłosiła propozycję, by wyrazić uznanie osobom pracującym na polu folkloru i ludoznawstwa, nie będącym członkami Towarzystwa, przez nadanie im członkostwa honorowego, jak np. W. Siemionowi. Z. Jarecka wypowiada się za wyrażeniem uznania, lecz przyznanie członkostwa honorowego uznaje za przesadę. A. Kutrzeba-Pojnarowa wysuwa sugestię prof. Antoniewicza zorganizowania sieci społecznych opiekunów zabytków kultury ludowej. Z. Jarecka stwierdza, że należy uhonorować 75 lecie PTL w najbliższym tomie "Ludu". W zakończeniu dyskusji przewodnicząca dr A. Kowalska-Lewicka serdecznie podziękowała organizatorom WZ za sprawną organizację, po czym nastąpiło ogłoszenie wyników wyborów. Uprawnionych do głosowania było 60 delegatów, nieobecnych było 11 delegatów. W głosowaniu tajnym głosy oddało 49 delegatów, w tym ważnych było 48 głosów. Wyniki wyborów odczytał H. Łopuszański. Spośród 27 kandydatów do ZG w wyniku wyborów weszli: prof. dr K. Zawistowicz-Adamska (Łódź), prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa (Toruń), doc. dr A. Nasz (Wrocław), doc. dr B. Jaworska (Łódź), dr Leszek Itman (Wrocław), prof. dr Si. Bąk (Wrocław), mgr Sto Błaszczyk (Poznań), ,prof. dr J. Burszta (Poznań), mgr M. Suboczowa (Katowice), mgr P. Kaleciak (Mszana Dolna), dr A. Kowalska-Lewicka (Kraków), prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa), prof. dr F. Wokroj (Poznań), prof. dr M. Frankowska (Poznań), prof. dr R. Reinfuss (Kraków), dr L. Malicki (Gdańsk), doc. dr Z. Jasiewicz (Poznań), dr K. Pietkiewicz (Warszawa), mgr A. Posern-Zieliński (Poznań); na zastępców członków: mgr J~ Optołowicz (Lublin), prof. dr A. Godlewski (Wrocław), mgr Sto Lew (Przemyśl). Na członków GKR wybrano: L Kuźniewskiego (Opole), mgr J. Jastrzębskiego (Tomaszów Maz.), dr B. Linette'a (Poznań), dr J. Dekowskiego (Łódź), mgr P. Niedźwiedzińskiego (Międzyrzecz). Do Sądu Koleżeńskiego wybrano: dr T. Prus-Wiśniewskiego (Myślenice), dr M. Biernacką (Warszawa), mgr A. Kuczyńskiego (Wrocław), dr W. Jostową (Zakopane) i mgr J. Lecha (Łódź). Po południu odbyła się wycieczka autokarowa, w czasie której uczestnicy WZ zwiedzili zabytkowy kościół drewniany w Bukowcu, izbę regionalną w Dąbrówce, gdzie również oglądali występy Lubuskiego Zespołu Pieśni i Tańca z Zielonej Góry i autochtonicznego zespołu re'gionalnego, mającego półwiekową tradycję. Sesja naukowa w dniu 19 września obejmowała z okazji XXV lecia problematykę etnograficzną Ziem Zachodnich i Północnych. W otwarciu sesji uczestniczyli m. in. sekretarz KP PZPR _: Sto Nowaczyński, przew. PMRN - K. Pawliszak, prezes Lubuskiego Towarzystwa Kultury - dr W. Sauter, prezes Międzyrzeckiego Towarzystwa Kultury - inż. W. Gliński, przedstawiciel PK ZSL - J. Trochanowski, kierownik Muzeum w Międzyrzeczu - mgr 'Alf Kowalski oraz W. Kromuszczyński. Gości powitał i obradom przewodniczył mgr St. Błaszczyk. Przemówienia powitalne wygłosili również St. NowaczyfJ.ski, dr Sauter i inż. Gliński. Wygłoszono następujące referaty: Józef Burszta, "Etnografia polska a Ziemie Zachodnie"; Dorota Simonides. "Opolska literatura ludowa w Folklorze Nadodrza"; Anna Szyfer, "Z problematyki badań nad procesami integracji kulturowo-społecznej na Mazurach i Warmii": Wojciech Gluziński, "Funkcje muzeów regionalnych na Ziemiach Nadbałtyckich i Nadodrzańskich"; Ryszard Kukier, "Niektóre zagadnienia etnografii kaszubsko-słowińskiej w XIX i w początku XX wieku"; Kazimierz Pudło, �360 Kronika "Stan badań nad procesem adaptacji i integracji kulturowo-społecznej ludności łemkowskiej na Dolnym Śląsku"; Barbara Kołodziejska, "Przemysł i rzemiosło ludowe na ziemi lubuskiej", Tadeusz Prus-Wiśniowski, "Niektóre cechy demograficzne Ziem Zachodnich i Północnych". W dyskusji nad referatami głos zabrali m. in.: St. Błaszczyk, A. Błachowski, M. Znamierowska-Prufferowa, K. Zawistowicz-Adamska i L. Malicki. Dyskutanci podkreślali bezpośredni związek pomiędzy etnografią i życiem politycznym społecznym i kulturalnym i wskazywali na potrzeby zmobilizowania władz do właściwej opieki nad muzealnictwem etnograficznym i etnografii w ogóle, o właściwą rangę etnografa i etnografii. St. Błaszczyk apelował o pomoc PTL w zakresie urządzenia wzorowej Izby Pamiątek w Dąbrówce Wielkopolskiej. M. Znamierowska-Prufferowa wysuwała dezyderaty odnośnie muzealnictwa etnograficznego a L. Malicki proponował upoważnić ZG PTL do wystosowania pod adresem MKiSzt. petycji w sprawie rozwoju muzealnictwa etnograficznego. W trzecim dniu WZ odbyła się wycieczka. Opracował Konrad Wypycll SPRAWOZDANIE ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Z DZIAŁALNOŚCI W OKRESIE KADENCJI OD 22 X 1967 DO 18 IX 1970 R. L Stan organizacyjny Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada 19 oddziałów, poprzez które prowadzona jest działalność statutowa. Stan członków w poszczególnych oddziałach jest następujący: Lp. Oddział ____ • ___ .0 ••• 1968 _._-------- ____ 1. Gdańsk 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. Zabrze (Katowice) Kielce Kraków Limanowa Lublin Łańcut Łódź Mszana Dolna Olsztynek (Olsztyn) Opole Przemyśl Poznań Sanok Toruń Warszawa Wrocław Zakopane Zielona Góra Razem: liczba członków 1969 stan na 10 VIII 70 ---- ----- -----_.~_. ---_. 11 15 30 57 25 25 14 50 41 15 20 66 78 19 79 98 79 11 11 12 27 55 24 23 28 63 48 23 22 34 99 14 71 104 88 11 7 10 10 40 40 16 18 44 33 10 10 146 46 9 46 57 61 11 10 733 757 624 �361 Kronika Z przedstawionych danych wynika, że ogólna liczba członków PTL od 1967 r. zmniejszyła się znacznie. Ten ubytek jest wynikiem przeprowadzonej ostatnio, zgodnie z wymogami ordynacji wyborczej nowego statutu, weryfikacji członków zalegających z opłacaniem składek członkowskich. W związku z tym pojawia się potrzeba werbowania 'nowych członków. W ciągu minionych trzech lat najaktywniejsze w tym względzie były Oddziały: poznański, łańcucki, warszawski, wrocławski. Zwiększenie liczby członków jest istotne, gdyż od wzrostu liczby członków Towarzystwa i ich aktywności uzależniony jest dalszy jego rozwój. Ważnym zadaniem było by zrzeszenie w szeregach PTL nie tylko etnografów, ale i specjalistów z nauk pokrewnych, interesujących się kulturą ludową. Rejestr członków i kartoteka składek, zgodnie z zarządzeniami PAN, prowadzone są centralnie we Wrocławiu. Skarbnicy Oddziałów otrzymują dwa razy do roku wykazy zadłużenia członków. Jak wykazała ostatnia weryfikacja, centralny system ściągania składek, wprowadzony w roku 1967, nie jest korzystny dla Towarzystwa. W okresie sprawozdawczym w skład Zarządu Gl. PTL wchodzili: prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, prezes; prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, v-ce prezes; doc. dr Tadeusz Wl'óblewski, v-ce prezes; doc. dr Bronisława Jaworska, sekretarz generalny; doc. dr Władysław Kwaśniewicz, z-ca sekr. gen.; mgr Maria Suboczowa, od lutego 1970 1". z-ca sekr. gen.; prof. dr Stanisław Bąk, skarbnik; mgr Stanisław Blaszczyk z-ca skarbnika; prof. dr Józef Burszta, przewodniczący Rady Wydawniczej PTL, oraz członkowie: prof. dr Jadwiga Klimaszewska, mgr Piotr Kaleciak, dl' Kazimierz Pietkiewicz, dr Longin Malicki, dr Anna Kowalska-Lewicka, prof. dl' Anna Kuh'zeba-Pojnarowa, mgr Kazimierz Różanowski, mgr Stefan Lew, mgr Piotr Dekowski. Z-cy członków: prof. dr Franciszek Wokroj, mgr Zofia Neyman, mgr Janusz Optołowicz. Członkowie Głównej Komisji Rewizyjnej: Ignacy Kuźniewski, przewodniczący, doc. dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Józef Jastrzębski, dr Bogusław Linette, dr Tadeusz Prus- Wiśniowski. Członkowie Sądu Koleżeńskiego: prof. dr Włodzimierz Antoniewicz, mgr Feliks Olesiejuk. Oprócz osób pracujących społecznie, Towarzystwo nasze zatrudniało w administracji 4 pracowników i jedną woźną; w bibliotece i archiwum 2 pracowników; w wydawnictwie 2 pracowników ,(w tym l osoba w redakcji "Literatury Ludowej"); w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi 1 pracownika, w Redacji "Dzieł wszystkich" Oskara Kolberga w Poznaniu - 7 pracowników. II. D z i a ł a l n ość Zar ządu G łów n e g o jego organów Od ostatniego Walnego Zgromadzenia odbyły się 3 posiedzenia plenarne Zarządu oraz 5 posiedzeń Prezydium Zarządu Głównego PTL. W okresie całej trzyletniej kadencji Zarząd odbył 11 posiedzeń plenarnych, 16 posiedzeń Prezydium, 2 Walne Zgromadzenia: w Limanowej (1968) i Toruniu (1969) oraz przygotował Walne Zgromadzenie Delegatów w Międzyrzeczu (1970). Główna Komisja Rewizyjna w czasie od 13 X 1969 przeprowadziła 3 kontrole działalności Zal"Ządu Głównego PTL i 3 redakcji DWOK, zaś w okresie całej kadencji odbyło 10 kontroli. Szczegóły ustaleń zawarte są w sprawozdaniu GKR. Sąd Koleżeński nie odbył żadnego posiedzenia. Działalność Zarządu Gl. koncentrowała się na pomocy czy współdziałaniu w pracach poszczególnych Oddziałów i Sekcji oraz realizacji podjętych akcji specjalnych, �362 Kronika ponadto realizowano uchwały W.Z. w Łodzi, Limanowej i Toruniu oraz zarządzenia i sugestie władz zwierzchnich. Na wiosnę 1968 r. Zarząd Gl. zorganizował w Toruniu specjalną konferencję. na której przedstawiciele wszystkich Oddziałów dyskutowali nad formami pracy wewnętrznej i nad podjęciem dwóch akcji specjalnych: prac przygotowawczych. związanych z tworzeniem małych skansenów i badaniami folkloru wiślanego oraz utworzenie przy PTL centralnego Ośrodka Informacji i Dokumentacji Etnogl'aficznej (akcje finansowane dodatkowo przez PAN). Władze Towarzystwa nawiązały bliższe kontakty z instytucjami centmlnymi oraz z niektórymi organizacjami społecznymi i politycznymi. Na ręce przedstawicieli tych instytucji przekazano szereg dezyderatów oraz interwencji zmierzających do wywalczenia naszej dyscyplinie należnej jej pozycji w życiu społecznym i kulturalnym kraju. W PAN starano się o ponowne powołanie Komisji Etnogwficznej przy którymś z Komitetów Naukowych Akademii, o możliwości zapraszania gości zagranicznych na sesje naukowe Towarzystwa, o poparcie wyjazdów zagranicznych przedstawicieli PTL na imprezy międzynarodowe, o uzyskanie dodatkowych ]uedytó\\' na akcje specjalne. Interweniowano w Ministerstwie Kultury i Sztuki w sprawie truclności. jakie napotyka organizowanie skansenów, jak również w sprawie obsadzenia stanowisk w działach etnograficznych muzeów przez niefachowców. W wyniku złożonych przez Towarzystwo wniosków w 1969 r. trzech działaczy Towal"Zystwa otrzymało odznakę "Zasłużonego działacza kultury", a jedenastu odznakę "Za opiekę nad zabytkami". W dziedzinie wewnętrznych prac organizacyjnych specjalna komisja Z. Gl. w składzie: prof. dr F. Wokroj, mgr SI. Błaszczyk oraz mgr J. Optołowicz opracowała w latach 1968-1969 nową, zdemokratyzowaną wersję statutu Towarzystwa. uchwaloną przez W. Z. w TaTuniu w 1969 r. i zatwierdzoną w dniu 4 III 1970 r. przez Wydział Spraw Wewnętrznych m. Wroclaw.ia. Głównym celem statutu bylo zreformowanie systemu wyborów władz Towarzystwa, aby zapewnić proporcjonalny do ilości członków udział wszystkich środowisk w wyborze Zarządu Towarzystwa. Ponadto w początku 1970 r., na żądanie PAN, Z. Gl. opracował perspektywiczny plan pracy PTL na lata 1971-1975. Plan szczegółowo omówił zamierzenia Towarzystwa w dziedzinie organizacji sesji, sympozjów problemowych i okolicznościowych, prac badawczo-naukowych oraz prac z dziedziny informacji i dokumentacji etnograficznej. Ponadto perspektywiczny plan wydawniczy Towal·zystwa. jak również plany związane z upowszechnieniem wiedzy i akcjami samokształceniowymi. III. Ogól n a c h a rak t e r y s t Yk a d z ia ła l n ości O d d z i a łów Realizacja zamierzeń organizacyjnych, naukowych, czy popularyzatorskich przebiegała w różnych Oddziałach z rozmaitym nasileniem i przy użyciu różnych form. Do najczęściej stosowanych należały spotkania członków Oddziałów połączone z referatami. Wśród referatów o dość szerokiej problematyce najwięcej poświęconych było badaniom regionalnym, związanych z terenem działalności poszczególnych Oddziałów oraz referatów, związanych zainteresowaniami naukowymi poszczególnych -członków. Na uwagę i naśladownictwo zasługują urządzane przez niektóre Oddziały cykle odczytów publicznych, takich jak zorganizowany przez Oddział Poznański w I pol. �Kronika 363 1969 1'. cykl wykładów religioznawczych 1, czy w II pol. 1969 r. cykl wykładów z zakresu kultury ludowej Wielkopolski", jak również zorganizowany przez Oddział Krakowski cykl wykładów poświęconych etnografii ludów pozaeuropejskich 3. Również godną poparcia formą było organizowanie, często przy współpracy z innymi instytucjami, sesji, na które zapraszano specjalistów z innych ośrodków. Ta ostatnia forma napotykała na znaczne trudności, związane z ograniczonymi możliwościami finansowymi Oddziałów, jednakże należy chyba w przyszłości zwrócić na nią większą uwagę· Znacznie rzadszą formą pracy Oddziałów są badania terenowe. Członkowie Towarzystwa zatrudnieni w różnych instytucjach nie dysponują na ogół czasem i dodatkowym pracom mogą poświęcić jedynie czas urlopu wypoczynkowego, a Towarzystwo tylko w ograniczonym zakresie może takie prace finansować. Badania podejmują głównie te Oddziały, którym udało się wejść w porozumienie z innymi placówkami naukowymi czy społecznymi, takimi jak: muzea, komisje ochrony zabytków przy PTTK, czy kuratoria szkolne itp. W okresie sprawozdawczym Oddział Przemyski urządził obóz naukowy w Dubiecku i prowadził badania w pow. Krosno i Przeworsk, organizowane w ramach obozu naukowo-badawczego SN w Przemyślu. Oddział w Toruniu przeprowadził badania do przyszłego skansenu w Mogilnie, Kaszczorku i Silnie oraz prace badawcze nad folklorem wiślanym; Oddział Wrocław badania skansenowe w 1968 i 1969 w Międzylesiu; Oddział Łódzki badania skansenowe w 1968 i 1969 w Smardzewicach; Oddział Sląski z Zabrza badania dla informatora o kulturze ludowej na śląsku oraz Oddział w Łańcucie badania z zakresu folkloru muzycznego w Handzlówce i okolicznych wioskach. Ponadto Oddział w Łańcucie prowadził prace w zakresie zabytków architektury (suszarnia w Dąbrówkach i chałupa chłopa pańszczyźnianego w Husowie), poszukiwania gwarowe i prace z zakresu inwentaryzacji fotograficznej zabytków kultury ludowej. Oddział Gdański prowadził badania nad sztuką ludową regionu Kociewia. Oddział opolski zbierał materiały z zakresu plastyki i folkloru muzycznego. Na szczególną uwagę zasługuje zbieranie pieśni powstańczych i plebiscytowych. Oddział Zakopiański prowadził inwentaryzację kapliczek i rzeźb ludowych oraz współpracował przy organizacji skansenu w Zubrzycy. Stosunkowo mało rozwinięta była akcja organizowania odczytów popularyzatorskich. Wprawdzie niektóre Oddziały mają i na tym odcinku pewne osiągnięcia (cykl odczytów w Łańcucie razem z TWP), należy jednakże stwierdzić, że ogólnie brak tym poczynaniom wyraźnego planu działania. W roku ubiegłym w związku z licznymi uroczystościami rocznicowymi niektóre Oddziały (Sląsk, Przemyśl, Poznań, Łódź, Łańcut, Gdańsk) włączyły się do 1 M. Frankowska, Religie pierwotne; T. Wróblewski, Buddyzm i jego znaczenie w kulturze ludów Azji polu dniowo-wschodniej ; Z. Jasiewicz, Islam w procesach przeobrażeń spoleczno-kulturowych radzieckich ludów środkowo-azjatyckich; M. Frankowska, Współczesne wierzenie Indian Meksyku; M. Posern-Zielińska, Współczesne wierzenia Indian Ameryki Północnej; A. Posern-Zieliński, Współczesne wierzenia ludów Oceanii; E. Ciupak, Katolicyzm tradycyjny w Polsce. 2 J. Burszta, Kultura ludowa regionu wielkopolskiego; T. Wróblewski, Budownictwo ludowe; St. Błaszczyk, Sztuka ludowa; A. Glapa, Strój ludowy; J. Dydowiczowa, Obrzędowość doroczna; A. Wojciechowska, Obrzędowość rodzinna; W. Sobisiak, Ludowe zwyczaje prawne; J. Burszta, Lecznictwo ludowe; Z. Jasiewicz, Czary i wróżby; J. Pieprzyk, Elementy ludowe w kulturze mieszkańców Poznania. 3 A. Kowalska-Lewicka, Senegal, kraj i ludzie; A. Kowalska-Lewicka, Mauretania, kraj i ludzie; A. Kowalska-Lewicka, Ludy pasterskie Sahary; A. Kowalska-Lewicka, Wśród dorzecza Indian Amazonki; SL Mycielski, Afryka, kraj kontrastów; Wakarz, Sumatra, kraj i ludzie; K. Wolski, W siepach i pustyniach Beludżystanu. �364 Kronika akcji dni folkloru regionalnego, powiatowych i wojewódzkich festiwali sztuki ludowej oraz licznych konkursów i wystaw. Najsłabiej rozwiniętą formą działalności Oddziałów jest publikowanie prac popularno-naukowych (z wyjątkiem projektu Oddziału Sląskiego) oraz udzial naszych członków w publicystyce społeczno-kulturalnej (wyjątkami Oddział Gdańsk i Opole). być może nie wszystkie Oddziały złożyły w tym zakresie sprawozdania. Chcielibyśmy zwrócić w tym miejscu uwagę na pewne nietypowe formy działalności Oddziałów, które wydają się godne naśladowania: np. Oddział Lańcucki organizował spotkania z twórcami ludowymi, zaś odczyt sprawozdawczy o festiwalu uzupełniony był występem zespołów. Oddział Toruński urządził wieczór autorski poety regionalnego z udziałem naukowców i artysty recytatora. Oddzi~ł Gdański nawiązał współpracę z klubami szkolnymi i studenckimi pomagając im w organizacji quizów i wycieczki. Wreszcie Oddział Limanowski pomaga w organizacji muzeum regionalnego. Należy podkreślić, że podejmowane akcje organizowane były przez poszczególne Oddziały głównie w oparciu o własne siły, z funduszów uzyskiwanych spoza Towarzystwa, bowiem Zarząd Główny borykał się z dużymi trudnościami finansowymi, w wyniku których w minimalnym tylko stopniu mógł datować prace Oddziałów. Omawiając prace poszczególnych Oddziałów na zakończenie warto przypomnieć wkład pracy poniesiony przez Oddział Lódzki przy zorganizowaniu Walnego Zgromadzenia i sesji naukowej w 1967 r., Oddziału Limanowskiego w 1968 r. oraz Oddziału Toruńskiego, który był gospodarzem ogólnopolskiej konferencji PTL w 1968 r. oraz zorganizował, z wielkim nakładem pracy i środków, jubileuszowe z okazji XXV-lecia PRL Walne Zgromadzenie i Sesję Naukową w 1969 r. W sesji tej obok członków PTL wzięli udział również goście zagraniczni. IV. P r a c e S e k c j i A m e ryk a n i s t y c z n e j, C e nt r a l n e g o Oś r o d k a I n f o r m a c j j i D o k u m e nt a c j i E t n o g r a f i c z n e jor a z B i b l i o t e k i i A rchiwum A. Przy Towarzystwie istnieje osobna Sekcja Amerykanistyczna 4 ukonstytuowana na zebraniu w dniu 20 kwietnia 1969 r. Pracami sekcji kieruje prof. dr Maria Fmnkowska. Siedzibą sekcji jest Poznań, liczy ona 35 członków, a jej celem jest praca naukowa oraz działalność naukowo-popularyzacyjna. W planach pracy przewiduje się organizowanie co dwa lata amerykanistycznego seminarium naukowego. W okresie sprawozdawczym odbyło się 19 posiedzeń Zarządu Sekcji. W roku 1968 działalność Sekcji koncentrowała się głównie na organizacji III Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego, które odbyło się w Poznaniu w dniach 18 do 20 IV 1969 r. Seminarium poświęcone było problematyce meksykanistycznej. Wzięły w nim liczny udział prawie wszystkie ośrodki etnograficzne w kraju, a także przedstawiciele innych, pokrewnych dyscyplin - historii, archeologii, socjologii i geografii. W czasie obrad wygłoszono 9 referatów o rozwoju etnologii i etnografii w Meksyku oraz o kulturze Indian meksykańskich i jej współczesnych przeobrażeniach 5. Poruszono także kwestię polskich kontaktów z Meksykiem i odzwierciedlenie ich w literaturze polskiej. Na zakończenie odbyło się zebranie organizacyjne członków Sekcji 4 5 Sprawozdanie Patrz ,.Lud", opracowane przez t. 53, S. 460-464. Sekretariat Sekcji. �Kronika 365 Amerykanistycznej PTL. Referaty wygłoszone na Seminarium oraz obszerne sprawozdanie z dyskusji zostały opublikowane w "Etnografii Polskiej", t. XIV/2. W następnym okresie, tj. od końca roku 1969 i w r. 1970, zajęto się przygotowywaniem IV Seminarium Amerykanistycznego, które poświęcone zostanie problematyce religioznawczej. Opracowano również projekt działalności popularyzacyjnej Sekcji Amerykanistycznej. Sekcja zamierza rozpocząć akcję odczytową, a każdy cykl odczytów wydać w pracy zbiorowej. Jednakże prawidłową działalność Sekcji i konsekwentne realizowanie zakreślonych planów niesłychanie utrudnia, a często uniemożliwia brak odpowiednich środków finansowych. W dotychczasowej działalności Sekcji największy nacisk położony był na indywidualną pracę poszczególnych członków Sekcji. W okresie sprawozdawczym członkowie opublikowali i oddali do druku 25 prac (w tym publikacje książkowe, artykuły naukowe i populal"no-naukowe, oraz sprawozdania). B. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Lodzi, pracujący pod kierunkiem prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, rozpoczął swoją działalność we wrześniu 1968 l". po otrzymaniu specjalnej subwencji z PAN. Pierwszym etapem prac ODiIE było gromadzenie materiałów w celu sporządzenia kartotek z podstawowymi informacjami z zakresu etnografii. W początkowym etapie prac, tj. w 1968 r., opracowano: wykaz prac magisterskich wykonanych w poszczególnych uniwersyteckich katedrach etnografii w latach 1945-1968 (Kraków, Lublin, Lódź, Poznań, Toruń, Warszawa, Wrocław). Sporządzono wykaz prac doktorskich i habilitacyjnych z zakresu etnografii wykonanych w latach 1959-1968 i założono karty dokumentacyjne tych prac. Sporządzono wykaz muzeów etnograficznych oraz muzeów regionalnych, posiadających działy etnografii. Sporządzono wykaz instytucji etnograficznych (uniwersyteckich, akademickich, towarzystw krajowych i zagranicznych). Opracowano ankietę informującą o działalności placówek etnograficznych w Polsce w latach 1960-19696• Opracowano aktualną kartotekę osobową, zawierającą wykaz osób pracujących w dziedzinie etnografii z jednoczesną informacją o ich specjalności naukowej. W pierwszym rzędzie przystąpiono do rejestracji członków PTL. W ciągu 1969 r. kontynuowano prace rozpoczęte w 1968 r. oraz podjęto nowe prace. Rozprowadzono opracowaną przez Ośrodek ankietę o działalności placówek etnograficznych w Polsce (katedry uniwersyteckie, muzea). Założono kartotekę twórców ludowych. Przystąpiono do zakładania kartoteki filmu etnograficznego. Gromadzone są materiały o zjazdach, konferencjach, wystawach muzealnych i innych. Założono wstępną kartotekę wycinków prasowych. Prowadzone są prace nad klasyfikacją materiałów dokumentacyjnych, dostosowaną do potrzeb Ośrodka. W zakresie informacji przygotowano materiały do kroniki w "LUDZIE". Nawiązano współpracę celem zbierania, przekazywania i wymiany materiałów z niektórymi instytucjami w kraju i zagranicą. Ponadto Ośrodek udziela szeregu informacji indywidualnym osobom z kraju i z zagranicy. W roku 1970 działalność Ośrodka koncentrowała się głównie wokół uzupełnienia i weryfikowania posiadanych materiałów (kartotek). Kontynuowane były prace nad uzupełnieniem kartotek, zespołów regionalnych, twórców ludowych. Uzupełnieniem wykazu członków PTL oraz uzupełnianiem bibliografii prac z zakresu dokumentacji, informacji i muzealnictwa. Prace nad weryfikacją wycinków prasowych, klasyfikacją teniatyki etnograficznej. Ponadto założono: kartotekę festiwali i imprez folklorystycznych w Polsce w 1969 r. Rozesłano ankietę dotyczącą badań terenowych 6 Ankieta zbierała informacje o wyjazdach zagranicznych pracowników placówek, badaniach terenowych, archiwach (w przypadku muzeów). poszczególnych �366 Kronika oraz wykonano wiele innych prac z zakresu informacji: opracowano szereg komunikatów, m. in. "Uwagi o stanie źródeł pochodnych w etnografii" na międzynarodową konferencję Ośrodka Informacji i Dokumentacji Naukowej PAN, która odbyła się w dniach 12 X-16 X 1970 r. w Zakopanem. D. Działalność biblioteki w 3-letnim okresie sprawozdawczym ilustrują następujące zestawienia: 1. Nabytki Lata wymiana zakup inne razem 846 850 871 46 93 58 22 25 20 914 968 949 2567 197 67 ----- 1968 1969 19'70 -------,._- Ogółem 2. Udostępnianie La ta 19687 1969 B 1970 2831 egz. księgozbioru Ilość czyt. na miejscu 787 2054 Ilość wypoż. książek 2388 6970 Ilość ks. sprawdz. z in. bibliot. Ilość wypoż. ks. poza czyt. 76 129 617 16 10 10 W okresie sprawozdawczym 1969-1970 wymianę wydawnictw prowadzono z 227 instytucjami, w tym 167 instytucjami zagranicznymi i 60 instytucjami krajowymi. W ostatnim okresie nawiązano kontakt z 12 nowymi instytucjami (z 7 zagranicznymi i 5 krajowymi). Dzięki nawiązanym kontaktom uzyskano dalsze nowe czasopisma i dzieła zwarte. W okresie sprawozdawczym 1969-1970 wpłynęło z wymiany 871 egz. wydawnictw, z czego 75<J/oz zagranicy. W latach 1968-1970 poszerzono wymianę zagraniczną o 21 nowych kontrahentów. Dział wymiany utrzymuje ścisłą współpracę z: Zakładem Katalogów Centralnych Biblioteki Narodowej w Warszawie, Działem Katalogów Centralnych Biblioteki PAN w Warszawie oraz Biblioteką Uniwersytecką we Wrocławiu. do których przekazuje roczne wykazy nabytków czasopism zagranicznych. Ważniejsze zagraniczne dzieła zwarte i seryjne (bez czasopism) odnotowywane są w roczniku PTL "Lud" (począwszy od t. 53). Po przeniesieniu biblioteki do nowych pomieszczeń przy ul. Szewskiej 36 wdrożono prace nad katalogiem rzeczowym działu etnograficznego, a w ostatnim czasie pl'Zeprowadzono skontrum księgozbioru. E. Archiwum naukowe PTL znajduje się w pomieszczeniach magazynu wydawnictw Towarzystwa. Zbiory archiwalne udostępniane były czytelni biblioteki PTL. Z materiałów archiwalnych skorzystało w ostatnim okresie kilkanaście osób 9. W 1968 r. biblioteka była nieczynna z powodu przeprowadzki. Księgozbiór udostępniono czytelnikom 26 I 1969 r. g W tym dr Prilipko z Kijowa, redakcja DwOK, Zakład Polskiego i Polska Telewizja. Atlasu Etnograficznego- �367 Archiwum nie posiada oddzielnego pomieszczenia. Lokal przyznany przez Uniwersytet Wrocławski pomieści! tylko księgozbiór i czytelnię. Zarząd Główny czynił starania na Uniwer'sytecie o przydzielenie dodatkowego pomieszczenia na archiwum, jednakże sprawa nie została dotąd załatwiona pomyślnie. V. D z i a ł a l n ość w y d a w n ic z a P TL A. Reformując dotychczasowy styl pracy wydawniczej Towarzystwa i realizując zalecenia PAN, Zarząd Glówny powołał w 1967 r. Radę Wydawniczą, do której weszli redaktorzy wydawnictw ciągłych oraz czasopism. Przewodniczącym Rady został wybrany prof. Józef Burszta, redaktor DwOK .i "Ludu", Członkami Rady zostali: Maria Frankowska ("Prace Etnologiczne"), Jadwiga Klimaszewska (,.Biblioteka Popularnonaukowa"), Anna Kowalska-Lewicka ("Prace i Materiały Etnograficzne"), Julian Krzyżanowski ("Literatura Ludowa"), Anna Kutrzeba-Pojnarowa ("Atlas Polskich Strojów Ludowych"), Kazimiera Zawistowicz-Adamska ("Lódzkie Studia Etnograficzne"). Funkcję redaktora "Archiwum Etnograficznego" pełnił do marca 1970 r. Władysław Kwaśniewicz. Po jego rezygnacji funkcję powierzono Bronisławie Jaworskiej. W okresie sprawozdawczym odbyto 6 posiedzeń Rady Wydawniczej (20 I 68, 20 IV GB, 28 IX 68, 11 169, 17 V 69, 17 II! 70), na których omawiano całokształt polityki wydawniczej, ustalano i zatwierdzano plany wydawnicze. Na posiedzeniu w dniu 17 marca br. uchwalono perspektywiczny plan wydawniczy na lata 19711975. W okresie kadencji obecnego Zarządu wydano: 3 tomy "Ludu", 1 Etnologicznych", :3 tomy "Prac i Materiałów Etnograficznych", 1 tomik Popularnonaukowej", ;~ zeszyty "Literatury Ludowej", 2 zeszyty APSL, ..Łódzkich Studiów Etnograficznych", razem 17 pozycji o łącznej objętości kuszy wydawniczych. "Lud". t. 51. cz. I! (red. J. Gajek) ..Lud". t. 52 (red. J. Gajek) "Lud". t. 5;~ (red. J. BUI'szta) Anna Kowalska-Lewicka, Shipibo. "Prace Etnologiczne", t. IX. (reel. M. Frankowska) Jadwiga Pawłowska, Dolnośląska wieś Pracze w pow. milickim - Kl11tUl'a spoleczna i duchowa. "Prace i Materiały Etnograficzne". t. 25, cz. I! (red. J. Gajek) Wieś Dolnośląska. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 20 (red. A. Nasz) Konrad Wypych, W cieniu fe. "Biblioteka Popularnonaukowa", t. 5 (red. M. Frankowska) "Literatura Ludowa", z. 4-6/66 (red. J. Krzyżanowski) .,LiteratUl"u Ludowa", z. 1-3/67 (red. J. Krzyżanowski) ,.Literatura Ludowa", z. 4--6/67/68 (red. J. Krzyżanowski) Gustaw Fierla, Strój Lachów Sląskich, "Atlas Polskich Strojów Ludowych" (red. O. Gajkowa) Władysław Kolago, Strój kolbielski. "Atlas Polskich Strojów Ludowych" (red. O. Gajkowa) tom "Prac "Biblioteki 2 roczniki 212,47 ar- 21,75 ark. wyd. 28,75 ark. wyd. 34,62 ark. wyd. 10,50 ark. wyd. 14,75 ark. wyd. 26,- ark. wyd. ark. 9,25 ark. 8,25 ark. 16,ark. 10,- wyd. wyd . wyd. wyd. 5,25 ark. wyd. 6,10 ark. wyd. �368 Kronika "Łódzkie Studia Etnograficzne", -Adamska) "Łódzkie Studia Etnograficzne", -Adamska t. X (red. K. Zawistowicz11.25 ark. wyd. t. XI (red. K. Zawistowicz10,- ark. wyd. 212,47 ark. wyd. Łącznie w latach 1967-70 Z wymienionych pozycji w ostatnim roku wydano 7 tomów o łącznej objętości 113,22 arkuszy, a to: :14,62ark. wyd. '"Lud" t. 53 (red. J. Burszta) A. Kowalska-Lewicka, Shipibo (red. M. Frankowska) 10,50 ark. wyd. 26,- ark. wyd. Wieś Dolnośląska. PiME t. 20 (red. A. Nasz) K. Wypych, W cieniu fe (red. M. Frankowska) 10,- ark. wyd. Wt. Ko1ago, Strój Kolbielski (red. O. Gajkowa) 6,10 ark. wyd. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XI (red. K. Zawistowicz-Adamska) 10.- ark. wyd. 16.- ark. wyd. "Literatura Ludowa", z. 4-6/67/68 (red. J. Krzyżanowski) 113,22 ark. wyd. Do druku przekazane zostały następujące pozycje: "Lud", t. 54 (red. J. Burszta) Józef Majchrzak, Dolnośląskie pieśni ludowe "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XII (red. S. Bąk) 25,- ark. wyd. lO,-ark. wyd. 11.- ark. wyd. W trakcie opracowania technicznego, redakcyjnego lub edytorskiego znajdują się: 3 pozycje "Archiwum Etnograficznego", 1 pozycja "Prac Etnologicznych", 2 pozycje "Biblioteki Popularnonaukowej", 1 pozycja "Prac i Material(Jw Etnograficznych" oraz 1 "Atlas Strojów Ludowych". Razem 9 pozycji o objętości około 96 arkuszy. Wydanie tych pozycji jak również t. 54 "Ludu" i t. 13 "Łódzkich Studiów Etnograficznych" przewidywane jest w 1971 r. B. W okresie sprawozdawczym ID, tj. w ciągu 2 lat i S miesięcy, ukazało się ,drukiem 7 tomów DwOK o łącznej objętości 305,9 arkuszy: XII. III. VI. XII. VIII. X. VI. 1967 tom 60 44 1968 45 52 1969 41 cz. I Góry i Podgórze, cz. II Góry i Podgórze, Białoruś-Polesie Mazowsze, cz. VI 66 Korespondencja 1970 45,5 ark. wyd. 27,S 42,41,40.1 55,54,5 Przyslowia O. Kolberga, III 42 Mazowsze, cz. VII Razem 305,9 ark. wyd. Łącznie od początku prac poligraficzno-wydawniczych, tj. od 1961, ukazało się 51 tomów o objętości 1377,9 ark. wyd. (około 78~/0całości DwOK). Z tego w ostatnim roku 2 tomy O obj. 109,5 ark. wyd. W druku znajdują się 2 kolejne tomy DwOK: nr 54-55 Ruś Karpacka cz. ID Sprawozdanie opracowane przez redakcję DwOK. �Kronika 369 Roczna produkcja graficzna DwOK wynosi obecnie 2 tomy (ok. 80 ark. wyd.), co odpowiada wysokości dotacji udzielanej przez PAN. W opracowaniu redakcyjnym i graficznym znajduje się aktualnie 10 tomów na poczet planu wyd. lat 1970-1973: t. 37-38. Komentarze tekstowe i muzyczne <lo t. 1-:J(i D1VOK, t. 49-51 Sanockie-Krośnieńskie cz. l-III, t. 56-57 Ruś Cze1'u;ona cz. l-lI i t. 61-63 Studia, 1"ozprawy i artykuły tekstowe i muzyczne (łącznie ok. :HO ark. wyd.). Druk 4 z powyższych tomów (nr 49, 61-63) rozpocznie się w i9'll J". W opracowani u autorskim znajdują się wszystkie pozostałe tomy (17). Są to prace specjalistyczne, toteż większość z nich wykonuje Redakcja DwOK w ramach swojej działalności, przygotowując z rękopisów tomy 47 Chełmskie i Przemyskie, 58-59 Materiały do etnografii Słowian i 73-74 MisceHanea cz. I-II, a także gmmadząc materiały do t. 75 Biografia O. K. i opracowując tomy indeksowe nr 76, 79 i 80. Prawdopodobnie Redakcja przejmie także wykonanie opracowania tomów twórczości muzycznej O. Kolberga (tomy 67-69), ponieważ dotychczasowi autorzy zrezygnowali z pracy i odstąpili od umowy. Komitet Redakcyjny. W okresie sprawozdawczym odbyły się 3 konferencje Komi tetu Redakcyjnego DwOK pod przewodnictwem prof. dr J. Krzyżanowskiego. Najważniejsze uchwały Komitetu dotyczyły ustalenia zasad opracowania i wydania komentarzy tekstowych i muzycznych do tomów 1-36 DwOK (przygotowanych od strony autorskiej przez 19-osobowy zespół komentatorów) oraz poszerzenia zestawienia wydawniczego DwOK z 66 do 80 tomów w związku z dokładniejszym rozpoznaniem spuścizny rękopiśmiennej O. Kolberga. Omawiając akcje wydawnicze Towarzystwa należy podkreślić duże trudności z jakimi borykał się w okresie sprawozdawczym Zarząd Główny PTL oraz Redakcja DwOK. Truclności te wynikają między innymi z tego, że wraz z zakończeniem akcji millenialnej ograniczono w 1966 r. sumę globalnej dotacji, jaką za pośrednictwem PAN otrzymywało Towarzystwo na normalne statutowe cele i akcję specjalną, jaką jest wydawanie Dzieł wszystkich Oskara Kólberga. Budżet Towarzystwa zostal ograniczony do rozmiarów poprzedzających czasy wydawania dzieł Kolberga, podczas gdy Towarzystwo, nie rezygnując z planu pełnego wydania Dzieł Kolberga, walczy o możliwość utrzymania wszystkich swoich serii wydawniczych. Jest to możliwe dzięki współpracy z instytucjami państwowymi i samorządowymi, które doceniając ważność pracy Towarzystwa, przychodzą mu w miarę możności z pomocą finansową. W ostatniej kadencji Zarządu szczególnie pomyślnie układała się współpraca z Radami Narodowymi w Lodzi, Lublinie, Limanowej i Wrocławiu oraz z Mazowieckim Ośrodkiem Badań Naukowych, jak również z organizacjami samorządowymi, takimi jak: Wojewódzki Zarząd Gminnych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" we Wrocławiu, Centrala Rolnicza Spółdzielni "Samopomoc Chłopska", Centralny Związek Spółdzielni Mleczarskich, czy Rada Robotnicza Fabryki Samochodów Osobowych. Uwzględniając potrzebę popularyzacji oraz sytuację finansową Towarzystwa, Rada Wydawnicza kierowała swe wysilld w kierunku uaktywnienia serii "Biblioteki Popularnonaukowej" i zamierzenia w tym względzie zostały osiągnięte. W okresie sprawozdawczym podejmowano również usilne starania o wzmożenie sprzedaży wydawnictw poprzez państwową sieć księgarską. Akcja ta prowadzona była na terenie Warszawy, Poznania i Wrocławia, lecz nie przyniosła w pełni zadawalających wyników. Obecnie podobną akcję podjęto na terenie Krakowa. I-II. 24 - Lud, t. 55, 1971 �370 Kronika W roku 1970 Towarzystwo po raz pierwszy brało udział we Wrocławiu w kiermaszu książki z okazji miesiąca "Książki i Prasy". Akcję tę uważać należy za zad~walającą zarówno z punktu widzenia ekonomicznego jak i popularyzatorskiego. VI. S p r a w y f i n a n s o w e Dochody Zarządu Gl. PTL w poszczególnych latach kształtowały się prawie na jednakowym poziomie i były względnie pomyślnie realizowane. Dzięki staraniom Zarządu Gl. PTL uzyskiwane były co roku dodatkowe dotacje z PAN na finanso• wanie działalności Towarzystwa lub podejmowanych akcji jak: ochrona zabytków kultury ludowej, utworzenie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Dochody w tys. zł wyniosły: Lp. 1. 2. 3. 4. 5. za rok Rodzaj dochodów Składki członkowskie Sprzedaż wydawnictw Dotacje z PAN Przelewy na akcje i zad. zlec. Zyski nadzwyczajne ---------- .. -------------------- Razem w tys. zł 1968 1969 15 165 692 42 13 72 636 99 2 1 916 821 od l I 70 do 31 VII 70 12 85 440 90 627 Koszty dzialalności statutowej i wydawniczej wynikające z realizacji zadań uchwalonych vrzez Zarząd Gl. PTL i z zatwierdzonych przez PAN rocznych preliminarzy budżetowych wyniosły w tys. zł: Lp. 1. 2. 3. 4. za rok Rodzaj kosztów Koszty Koszty Koszty Straty działalności statut. wydawnicze akcji i zadań zlec. działaln. wydawniczej Razem w tys. zł -----._- --~------- ------ .. ---- ad l I 70 do 31 VII 70 1968 1969 402 422 26 1 323 421 103 11 148 359 67 107 851 858 681 Bilanse Zarządu Gl. PTL są badane co roku przez biegłego księgowego. a orzeczenia z tych badań przekazywane były do PAN i Głównej Komisji Rewizyjnej PTL. Biegli każdorazowo stwierdzali prawidłowość prowadzonych ksiąg rachunkowych i sporządzanych na ich podstawie bilansów. Sytuacja finansowa Towarzystwa była i jest w dalszym ciągu trudna ze względu na wspomniane już ograniczenie dotacji oraz na zaciągnięte zobowiązania wydawnicze z lat poprzednich, jak również na skutek konieczności poniesienia konsekwencji nieopatrznej działalności organizacyjnej i finansowej z lat minionych. Towarzystwo w bieżącym roku było zmuszone wypłacić w wyniku wyroku sądowego 107 tys. zł daw,nym współpracownikom PTL mgr B. Kuźmiczowi i dr A. Glapie. �371 Kronika Z tej przyczyny w roku bieżącym 1970, Towarzystwo boryka się z ogromnymi trudnościami finansowymi. W związku z tym Zarząd Główny podjął konieczne, nieraz drastyczne środki dla zapewnienia równowagi budżetowej poprzez dostosowanie poszczególnych rodzajów działalności do możliwości płatniczych, wzmożenie dochodów ze sprzedaży wydawnictw itp. Mamy nadzieję, że przyszły Zarząd będzie mógł kontynuować rozpoczęte prace w łatwiejszej sytuacji. Na zakończenie chcemy jeszcze raz podkreślić, jak ważnym problemem jest terminowe regulowanie składek członkowskich. Zaległości z tego tytułu są niestety znaczne. Członków zalegających z opłacaniem składek Zarząd Główny PTL na wniosek Zarządów Oddziałów będzie zmuszony w najbliższym czasie ostatecznie skreślić z listy. Kończąc sprawozdanie Zarządu Głównego musimy stwierdzić, że nie cały zamierzony plan prac ustępującego Zarządu został należycie zrealizowany. Zbyt słaba, w naszym mniemaniu, jest jeszcze więź między poczynaniami Zarządu Głównego a poszczególnych Oddziałów. Ze spraw rozpoczętych i wymagających kontynuacji zwracamy uwagę na konieczność: - zakończenia akcji skansenowej, zleconej nam przez PAN, - przedyskutowanie profilu akcji popularyzacyjnej, prowadzonej przez poszczególne Oddzi.ały oraz ewent. podjęcie akcji odczytów międzyoddziałowych, - aktywizację terenów północno-wschodnich, reaktywowanie tam agend Towarzystwa, - powit:kszenie ogólnej liczby członków naszego Towarzystwa. W pmcach zewnętrznych należy dążyć do: - nawiązania jak najszerszej współpracy z innymi instytucjami, zwłaszcza pl'zemyślenie form współpracy z Towarzystwami Regionalnymi, - zacieśnienia współpracy z Radą Towarzystw Naukowych przy PAN. W poczynaniach organizacyjno-finansowych należy mieć na uwadze: - wygospodarowanie pełnego etatu dla sekretarza "Literatury Ludowej", - podejmowanie dalszych wysiłków zmierzających do powiększenia środków finansowych, jakimi dysponuje nasze Towarzystwo. Bronisława I KONGRES ETNOLOGII EUROPE.JSKIEJ 24-28 SIERPIEŃ 1971 R. Jaw01'ska W PARY2U Data zorganizowania wymienionego w tytule notatki kongresu powinna stać się - w myśl intencji jego organizatorów - datą przełomową w historii etnologii (etnografii) światowej w ogóle, a w szczególności w dziedzinie współpracy przedstawicieli tej nauki w zakresie studiów kultur europejskich. Inicjatywa zwołania kongresu została podjęta przez Międzynarodowe Towarzystwo Etnologii i Folkloru (Societe Internationale d'Ethnologie et de F'olklore-SIEF), kontynuujące prace zawiązanego w okresie międzywojennym (z udziałem przedstawicieli Polski) międzynarodowego ośrodka badań sztuki ludowej (CIAP) l. Towarzystwo to włączając 1 Sprawozdania z kongresów CIAP były publikowane w "Ludzie" w tomach: 26, 30, 38. �372 Kronika się organizacYJnie w prace Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Rady Filozofii i nauk Humanistycznych (Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques du Conseil International de Philosophie et des Sciences Humaines) przyjęło obecnie na siebie obowiązek organizacji i koordynacji prac w zakresie etnologii (etnografii) europejskiej, a kongres był pierwszym kl'Okiem w tym kierunku, jeśli nie liczyć dotychczasowej działalności 6 komisji roboczych, utworzonych w roku 1964, a skupiających przede wszystkim etnografów krajów eUl'Opejskich 2. Organizację kongresu w Paryżu wzięto na siebie Muzeum Sztuki i Tradycji Ludowych (Musee National des Arts et Traditions Populaires), w którego nowym gmachu w Lasku Bulońskim odbywały się obrady. Przewodniczącym kongresu był poprzedni, długoletni dyrektor tegoż muzeum, tWórca najpiękniejszych wystaw etnograficznych w muzeach francuskich i inicjator nowych wystaw w tym muzeum, G. H. Riviere. Jego zastępcą obecny dyrektor (conservateur en chef) tegoż muzeum. J. Cuisenier. Sekretarzem generalnym panna C. Marcel-Dubois. Wspólpracował w organizacji kongresu i związanych z nim wystaw muzealnych również dzial (Deparlement) Europy Muzeum Człowieka (Musee de I'Homme) kierowany przez panią M. de Fontanes. Patronat nad lwngresem objęli ministrowie kultur.v i wychowania narodowego Francji. Nie ulega wątpliwości, że kongres spełnił swoje zadanie ulatwiając przegląd i konfrontację wyników prac różnych współczesnych kierunków nauki, odświeżając i nawiązując nowe kontakty naukowe. Skupi! więcej osób niż odpowiednie sekcje na kongresach nauk antropologicznych i etnologicznych, dając zarazem wobec zav,;ężenia tematyki więcej możliwości krytycznej oceny zastosowanych metod i wyników pracy. Wyraźnie zarysowały się kierunki narodowe, jak również - wysunięte przez organizatorów na obrady plenarne - próby znalezienia wspólnego. uniwersalnego klucza czy modelu dla badań nad kulturą krajów europejskich, jako wycinkiem ogólnych badań nad kulturą. Na kongres zostało zgłoszonych blisko 300 osób z 30 krajów, w tym pnlwie polowa z referatami, wygłaszanymi w 9 komisjach. Nie wszyscy co prawda zjawili się na kongresie. Przewidziane komisje odpowiadały częściowo zakresowi dzialania komisji towarzystwa. Były to komisje: 1) bibliografii, 2) narzędzi i technik rolniczych, 3) poezji i ballad ludowych, 4) zwyczajów dorocznych i świąt współczesnych, 5) architektury ludowej i skansenów, 6) organizacji rodzinnej, 7) filmów, 8) stosunków międzyetnicznych we współczesnej Europie, 9) kultury ludowej i jej wyrazu muzealnego 3. Referaty wygłoszone w tych komisjach wykraczały niejednokrotnie jednak tematycznie poza zakres określony nazwą komisji. I tak na komisji 1. obok bibliografii przedstawiono również informacje o źródłach i stanie bada!1, w tym m. in. dotyczących zwyczajów prawnych i wydawnictwa Dziel wszystkich O. Kolberga (J. Burszta). Na komisji 2. obok propozycji porównawczej historii narzędzi rolniczych (Ch. Vakarelski - Bułgaria) oraz problematyki genezy. systema2 Są to następujące komisje SIEF: 1. bibliograficzna, prowadzona przez R. Wildhabera z Bazylei (Szwajcaria) i G. Heilfurtha z Marburga (NRF); 2. studiów etnologicznych i folklorystycznych w szkolnictwie wyzszym - H. Bausinger z Tybingi (NRF) i W. Nicolaisen z Edynburga (Szkocja); 3. narzędzi rolniczych (w tym również kultury wina, hodowli. pożywienia) W. Jacobeit (NRD) i P. Michelsen (Holand.la); 4. zwyczajów dorocznych - 1. Weber-Kellermann z Marburga, D. Loukatos - Ateny; 5. poezji ludowej - O. Sirovatka z Brna w Czechosłowacji i R. W. Brednich z Fryburga w NRF; 6. filmu dla badań etnograficznych i folklorystycznychK. Ranke i F. Simon z Getyngi (NRF). Por. SIEF - Informations, N° 4 (1970) s. 11-12. sprawozdanie M. Popa. 3 Komisjom SIEF odpowiadały następujące komisje Kongresu: 1-4 i 7. pozostałe komisje Kongresu podejmowały tematy nowe, podejmowane w ostatnich latach \V wielu krajach europejskich i stanowiące podstawę współpracy między tymi krajami. �Kronika 373 tyki i techniki pracy starych narzędzi upraw i obróbki zbóż Europy wsch. (od Bałtyku po Bałkany), znalazły się referaty o funkcjonalności naczyń używanych w gospodal'ce wiejskiej (G. Profeta Włochy), naśladujących funkcje żywych organizmów, jak również przedstawione przez Ch. Parrain'a (Francja) kapitalne studium różnic regionalnych w tradycyjnym budownictwie wiejskim Francji, wywolanych różnymi technikami produkcji niektórych win w toku rozwoju i specjalizacji tej galęzi przemyslu w czasach nowożytnych. Żywą dyskusję wywolał referat B. Kopczyńskiej-Jaworskiej porównujący skutki industrializacji i socjalizacji życia wsi polskich i bułgarskich. Przewodnicząca komisji M. J. Brunhes-Delamarre (Francja) p"zedstawiła na przykładzie wsi francuskiej zderzenie nowych technik rolniczych z tradycyjną strukturą wsi. Licznie obesłana komisja 3. objęła zarówno referaty i dyskusje poświęcone analizie struktury ballad, ich kategorii historycznych i współczesnych w różnych krajach. sposób ekspresji i specjalne wątki literatury ludowej (np. kanibalizm w pieśni serbskiej), jak zagadnienia dialektów regionalnych i bilingwizmu na pograniczach etnicznych. V. K. Sokołova (ZSRR) omawiała historyczny charakter ballad i pieśni, V. Krawczyk (polska) - recepcję tradycyjnych pieśni ludowych przez folklor robotniczy, O. Mulkiewicz-Goldbergowa (Izrael) stereotypy w tradycyjnych obrzędach dorocznych na przykładzie sylwetki Żyda w przedstawieniach ludowych. Równie bogato jak poprzednia obesłana komisja 4. zgodnie z nazwą objęła zarówno charakterystykę tradycyjnych zwyczajów dorocznych różnych regionów jak i współczesne święta "ludowe". Wyniki szerszych studiów porównawczych, dotyczących obchodów świąt wielkanocnych w rejonie Morza Śródziemnego referowaly C. Lacoste i L. Roubin, jako przedstawicielki większego zespołu badaczy francuskich. przygotowujących pod redakcją profesora R. Bastide'a i H. Balfet monografię etnograficzną tego terenu. S. Kniezević (Jugosławia) omawiała odbicie obrzędowości dOl'ocznej w twórczości malarzy "naiwnych". W komisji 5. zajmowano się przede wszystkim budownictwem tradycyjnym i jego rek(J!1strukcją (w tym młyny antyczne w Rumunii). P. H. Stahl (Paryż) przeciwstawiał wsie kolonizowane wsiom powstającym samorzutnie. N. Pe,sić-Maksimović (Jugosławia) zwróciła uwagę na możliwość wykorzystania pięknych zespołów tradycyjnej architektury wsi i miasteczek Jugosławii jako muzeów skansenowskich. N. Dunal"C (Rumunia) tlumaczyl na szerokim tle porównawczym (wykraczającym poza Europę) powstanie czworobocznych zagród zamkniętych. Komisja 6. zajęła się zarÓwno organizacją tradycyjnej rodziny i jej zmianami współczesnymi, zwyczajami prawnymi (w tym małżeństwa matrylokalne w rodzinie patriarchalnej w Jugosławii - N. Pavković), pozycją kobiety jak również zagadnieniami terminologicznymi i pokrewieństwem zwyczajowym. Na tej również komisji, pod przewodnictwem Anglika J. Pitt-Riversa, O. Skalnikova (Czechosłowacja) referowała wyniki prac dotyczących kształtowania się regionów kulturowych i utrzymywania niektórych granic dawnych regionów etnograficznych we współczesnej kulturze czeskich robotników. W dyskusji podjęto sporne zagadnienie określenia pojęcia kultury robotniczej. Komisja 7. dyskutowała zarówno technikę jak i treści filmu etnogmficznego. Ciekawe filmy etnograficzne wyświetlane były ponadto w ciągu trwania Kongresu w obu muzeach. Obradom komisji 8. przewodniczyl dyrektor Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR, J. V. Bromley, a etnografowie radzieccy (S. A. Tokarev, L. N. Terentieva. L V. Pokrovskaja i in.) przedstawili w serii referatów generalne problemy studiów radzieckich w zakresie etnografii europejskiej, zagadnienie mal- �374 Kronika żeństw mieszanych w ZSRR, wspólnoty etnicznej i regionu historyczno-etnograficznego na przykładzie Francji i in. Ze strony jugosłowiańskiej i rumuńskiej (V. Stojancević, R. Vulcanescu) przedstawiono wyniki studiów kompleksowych poświęconych stosunkom etnicznym na pogranicznych dla tych krajów terenach powstającej obecnie wielkiej zapory wodnej na Dunaju. M. P. Dolle i J. Gutwirth (Francja) wygłosili referaty na temat Cyganów w Alzacji i Żydów w Europie wschodniej. Największa liczba referatów polskich znalazła się w komisji 9., której przewodnictwo objęła wypróbowana przyjaciółka Polski, kierownik departamentu Europy Muzeum Człowieka, M. de Fontanes. Były to referaty poświęcone roli muzeum etnograficznego w studium nad rozwojem kultury ludowej (K. Makuiski), projektowi muzeum światowego rybołówstwa (M. Znamierowska-Priifferowa), polskim zbiorom w Muzeum Człowieka (P. Szacki), cechom oryginalnym polskiej kultury ludowej (A. Kutrzeba-Pojnarowa) i specjalnie jej oryginalnemu malarstwu ludowemu (A. Kunczyńska-Iracka). I w tej Komisji jak w wielu poprzednio omówionych, zaznaczyły się różnice w sposobie ujmowania referatów i w problematyce wysuniętej na plan pierwszy przez przedstawicieli różnych narodowości. Charakterystyczne, że właśnie Austriak, K. BeiU, zwrócił uwagę na możliwość wykorzystania kartografii etnograficznej do prac i ekspozycji muzealnej. Przedstawiciele krajów socjalistycznych Europy środkowo-wsch. i pd., jak również niektól'zy etnografowie francuscy i radzieccy na tej i innych sekcjach nawiązywali do współczesnych przeobrażeń kultury wsi. W wystąpieniach etnografów francuskich i rumuńskich wystąpiły ponadto nawiązania do prac językoznawczych i strukturalizmu. Metodologiczny charakter miały - dość kontrowersyjne zresztą - referaty na sesjach plenarnych, dyskutowane następnie na specjalnych posiedzeniach. M. Pop (Rumunia) omawiając generalne problemy etnologii europejskiej zaproponował podział kultur na "zgramatykalizowane" (o znanym ich uczestnikom kodzie) i "niezgramatykalizowane" (o nie uświadomionym kodzie), zastępując nimi popularny niegdyś podział na kultury niższe, oparte o tradycję ustną i wyższe - o pismo. Podział ten wywołał obszerną dyskusję, obracającą się głównie wokół zagadnień terminologicznych. Drugi referat wygłosił J. Greimas (Francja). Był on poświęcony językom (ustnemu przekazowi, gestom, muzyce) jako systemom komunikacji. Referat trzeci na temat informatyki i jej zastosowania w pracy muzealnej, oraz nowoczesnych metod studiów danych etnograficznych przedstawił dyrektor ATP, J. Cuisenier. Wykorzystując przykłady pracy prowadzonego przez siebie muzeum zwrócił zarazem uwagę na różnice możliwości zastosowania nowych metod klasyfikacji materiałów archeologicznych i etnograficznych. Wypada na zakończenie ocenić udział delegacji polskiej na Kongresie. Nie byla ona liczna 4. Jej wkład jednakże został oceniony pozytywnie. Wyrazem uznania dla nauki polskiej bylo nadanie czlonkostwa honorowego towarzystwa prof. J. Krzyżanowskiemu oraz wprowadzenie przedstawiciela etnografii polskiej do nowo obranych władz towarzystwa, tzw. Conseil d'Administration. Jej przewodniczącym na miejsce K. C. Peetersa (Belgia), otwierającego obecny Kongres został wybrany M. Pop (Rumunia), a w jej składzie znaleźli się w większej niż dotąd liczbie etnografowie krajów socjalistycznych 5. Rada podjęła zobowiązanie reaktywizowania 4 Dwie osoby reprezentowały oficjalnie muzealnictwo etnograficzne (Warszawy i Torunia). trzy - skierowane przez Min. Oświaty i Szk. Wyższego - PTL (byli to kierownicy i pracownik katedr etnografii uniwersytetów w Poznaniu, Lodzi i Warszawie). W Kongresie wzięło ponadto udział 2 stypendystów muzealnych oraz 3 pracowników PAN i muzeów, przebywających w Paryżu. 5 Viceprezesami zostali: K. C. Peeters i J. Cuisenier, ponadto R. M. Dorson (USA). sekretarzem generalnym C. Marcel-Dubois, skarbnikiem R. Lecotte (Francja), członkami: J. V. Brom- �375 K1'onika istniejących i ew. utworzenie nowych, postulowanych ·przez członków towarzystwa, komisji roboczych, wyjaśnienie i uregulowanie stosunku pomiędzy towarzystwem a wychodzącymi od wielu lat bibliografiami międzynarodowymi etnografii, jak również czasopismem "Ethnologia Europea". Najbliższe posiedzenie Rady ma mieć miejsce w Bukareszcie w 1972, a II Kongres Etnologii Europejskiej zostanie zwołany na zaproszenie przedstawione przez przedstawiciela Jugosławii, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Belgradzie, S. Zecevića, w tym mieście w r. 1975. Anna Kut1'zeba-Pojnarowa ley (ZSRR) .. 1. Dias (Portugalia), W. Nicolaisen (Szkocja), C. Ortutay (Węgry), R. Pinon (Belgia), R. Wildł1aber (Szwajcaria) z poprzedniego składu zarządu oraz nowo wybrani: B. Alver (Norwegia). H. Bausinger (NRF). B. Holbek (Dania), W. Jacobeit (NRD). J. Jech (Czechosłowacja), A. Kutrzeba-Pojnarowa (Polska), D. Loukatos (Grecja), T. Tentori (Włochy), S. Zecević (Jugosławia). Bułgarię reprezentuje członek honorowy Ch. Vakarelski. Liczba członków Rady zostala podniesiona do 20. S'I przewidziani również konsultanci. Zwiększono również liczbę członk<",w honorowych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c55315d4ef77fac92b6af1fba58471bd.pdf 13d3e8727ff7eb8652d53e30bd475e69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1068 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.241-319 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R IV. E c E N z J E Lud, t. 55, 1971 Georges Charbonnier, Rozmowy z Claude Levi-Straussem. Jacek Trznadel. Warszawa 1968, ss. 163. Przełożył notą opatrzył Rozmowy są rezultatem przeprowadzonego przez G. Charbonniera cyklu wywiadów z C. Levi-Straussem w 1959 roku i nadawane były przez Radio-Television Franc;aise, a opublikowane zostały po raz pierwszy w roku 1961 w wydawnictwie Plon - Julliard. Bliżej o okolicznościach powstania i o stosunku rozmów do wcześniejszych, a szczególnie do późniejszych prac Levi-Straussa pisze J. Trznadel w nocie tłumacza. Dla etnologa Hozmowy interesujące są z wielu względów. Podobnie jak w in· nych pracach Levi-Straussa, także w Rozmowach uderza wielka samoświadomość etnologa jako badacza i świadomość specyficzności jego sytuacji poznawczej. Etnologiczny podmiot poznający jednoczy w sobie dwie przeciwstawne postawy, których współistnienie jest źródłem dialektycznego napięcia między wymogiem wolnej od wartościowania, ehłodnej i obiektywnej postawy przyjmowanej wobec badanych spoleczeństw, a emocjonalnym i subiektywnym zaangażowaniem w problemy własnej społeczności, która dostatecznie szeroko rozumiana może utożsamić się z całą łudz· kością. Etnograf opisujący egzotyczne społeczeństwa jest zawsze uczestnikiem takiej czy innej kultury, preferuje zatem określony system wartości, którego mniej czy bardziej uświadamiana konfrontacja z przedmiotem opisywanym prowadzi do wzbudzenia stanów emocjonalnych obiektywizujących się nie tylko na poziomie oceny, ale także na poziomie opisu i rozumienia. Sytuacja ta jest wyrazem szczególnym dychotomii ogólniejszych: opozycji opisu i wartościowania, intelektu i uczuć, pomiędzy którymi brak co prawda przejścia logicznego, ale których wzajemnego związku, nazwijmy go psychologicznym, nie należy lekceważyć. Wariantem opisanej wyżej sytuacji wyrażonym expressis verbis przez Levi-Straussa w drugiej rozmowie jest przypominająca fizyczną zasadę komplementarności opozycja przeżycia i poznania, wokół której toczyły się już w dziejach myśli długotrwale dysputy filozoficzne, a która nie znalazła jednak należnego jej miejsca w metodologicznej świadomości etnografów, mimo iż ważność jej nie ulega wątpliwości, gdyż wskazuje ona na granice poznania etnologicznego. "Nigdy nie zrozumiemy zupełnie, czym jest żałoba, która nie jest naszą żałobą, w rodzinie, która ni~ jest naszą rodziną. Ten rodzaj trudności nie może nie przypominać komplementarności, o której mówią fizycy. Nie można jednocześnie określić drogi przebiegu cząstki i jej miejsca. I tak samo chyba nie możemy jednocześnie dążyć do poznania spoJ:eczeństwa od wewnątrz i do zaklasyfikowania go od zewnątrz poprzez odniesienie do innych spoJ:eczeństw" (s. 19). Dychotomia sytuacji etnologa jest w pewien sposób homologiczna do dychotomii bardziej podstawowej: opozycji spoJ:eczeństw cywilizowanych i prymitywnych. Znaczna część Rozmów jest poświęcona ustaleniu różnic między "cywilizowanymi" a ,.prymitywnymi". Można rzec, iż jest to nawet główny motyw książki. Różni to Rozmowy 16 - Lud, t. 55, 1971 �242 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism od prac naukowych Levi-Straussa, w których ogranicza się on najczęściej do społeczeństw egzotycznych, bądź też poszukuje niezmienników ważnych uniwersalnie dla całego gatunku Homo sapiens. Które z momentów różnicujących społeczeństwa w dwa człony opozycji są dla jej istnienia, zdaniem Levi-Straussa, podstawowe? Przede wszystkim cechuje je różny stosunek do historii. Społeczeństwa pierwotne posiadają co prawda przeszłość, ale "historia jest dla nich pozbawiona znaczenia, gdyż jeśli jakaś rzecz nie istniała zawsze, jest w ich rozumieniu nieprawna; tymczasem dla nas sytuacja ma się odwrotnie" (s. 46). Środkowy fragment cytatu jest ewidentnie fałszywy, pozostaje w sprzeczności nie tylko z obserwowanymi faktami, ale także z resztą myśli Levi-Straussa, nie przeszkadza to jednak, aby teza podstawowa była słuszna. Historia jest "wewnętrzną kategorią pewnych społeczeństw, sposobem, w jaki społeczeństwa zhierarchizowane same siebie pojmują" (s. 54); chodzi tu oczywiście przede wszystkim o społeczeństwo europejskie. Podstawowym zaś pojęciem tej historii jest pojęcie postępu z zawartą w niej treścią integracji linearnej i ciągłości wbrew wymogom wszelkiego poznania, które jest z natury nieciągłe. Levi-Straussa krytyka pojęcia idei postępu skierowuje się przede wszystkim przeciwko nadawaniu jej znaczenia integracyjnego w zastosowaniu do społeczeństw pierwotnych, w czym upatruje nieusprawiedliwiony poznawczo ani etycznie etnocentryzm. Krytyka ma bowiem nie tylko aspekt poznawczy, ale także etyczny. Warunkiem koniecznym postępu jest gromadzenie wiedzy, możliNe dzięki wynalazkowi pisma, którego rola etyczna, przynajmniej w początkach jego istnienia, była co najmniej ambiwalentna: "pierwsze zastosowania pisma ... dotyczyły przede wszystkim aparatu władzy" (s. 24) i przyczyniły się do powstania "społeczeństw zhierarchizowanych, społeczeństw złożonych z panów i niewolników, społeczeństw używających pewnej części ludności do pracy na korzyść części drugiej" (s. 23-24). Pierwsza grupa różnic koncentruje się więc wokół pojęć historii, postępu, pisma i kumulacji wiedzy, grupa druga dotyczy stopnia "entropii", który jest warunkiem różnic pierwszych. Społeczeństwa pierwotne przyrównuje Levi-Strauss do maszyn mechanicznych, które pozbawione tarcia mogłyby teoretycznie funkcjonować nieskończenie długo, korzystając z jednorazowego dostarczenia im energii. Społeczeństwa cywilizowane przyrównuje natomiast do maszyn parowych, które działają dzięki różnicy potencjałów temperatury, która to różnica w porządku społecznym realizuje się przez formy hierarchii społecznej. Społeczeństwa pierwotne zwie też Levi-Strauss "zimnymi", na podobieństwo zegara; wytwarzają one "niesłychanie mało nieładu, tego co fizycy nazywają "entropią" (s. 28) i mają "tendencję do utrzymywania się nieskończenie długo w swym stanie wyjściowym" (s. 28). Nasze społeczeństwa zwie natomiast "gorącymi", na podobieństwo maszyny parowej; wytwarzając więcej bezładu, entropii, muszą jednocześnie wytwarzać więcej ładu, aby zapewnić co najmniej "stan chwiejnej równowagi". Kolejna grupa różnic wiąże się z demografią, a w szczególności z liczebnością grup, w których przychodzi żyć człowiekowi pierwotnemu i cywilizowanemu. Społeczeństwo w swym rozwoju demograficznym przekracza pewien próg, poza którym kontakty międzyludzkie przestają mieć konkretny, personalny charakter, a dochodzą do skutku za pomocą różnego rodzaju mediów pośredniczących, a kontakty face to face w wielu wypadkach nabierają charakteru niepersonalnego w tym sensie, iż człowiek nie kontaktuje się z drugim człowiekiem jako takim, lecz w gruncie rzeczy wchodzi w kontakt z jego rolą, z funkcją przez niego wykonywaną. Granica owa rozdziela dwa poziomy autentyzmu: społeczeństwa pierwotne i cywilizowane. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Ostatnia grupa różnic dotyczy sztuki, rozgraniczenia sztuki społeczeństw pierwotnych i cywilizowanych, którą zawęża do sztuki nowożytnej, którym to, niezbyt udanym terminem określa się w Rozmowach sztukę grecką od początku V wieku i sztukę europejską poczynając od Quattrocenta. Dla tak określonej chronologicznie plastyki europejskiej za najbardziej charakterystyczne uważa Levi-Strauss indywidualizm, przedstawieniowość i akademizm, które prowadzą do powstania osobnego świata sztuki. Przez indywidualizację rozumie przy tym Levi-Strauss nie tyle indywidualizowanie się osobowości twórcy, co raczej indywidualizowanie się klienteli, amatorów sztuki. Sztuka w naszym społeczeństwie zastrzeżona jest dla amatorów, dla nich produkuje artysta, ich oczekiwania stara się spełnić. Wraz z postępującą indywidualizacją idzie w parze osłabienie funkcji znaczącej dzieła sztuki. Dla sztuki pierwotnej właściwa jest bowiem sprzeczność między prymitywizmem techniki a oporem stawianym przez material. Dlatego dzieło sztuki pierwotnej nie jest nigdy prostym faksymile przedmiotu. "Nie może, albo nie chce reprodukować całkowicie swego modela, musi go więc oznaczać. Zamiast być przedstawiającą, sztuka ukazuje się w ten sposób jako system znaków" (s. 55). Ponieważ zaś sztuka nowożytna nie jest odbierana przez całą zbiorowość, lecz tylko przez amatorów, względnie grupy amatorów, a funkcjonowanie systemu znaków, czyli języka, zakłada istnienie zbiorowości, zatem funkcja znacząca tej sztuki ulega osłabieniu. Wywód ten tylko \V części jest słuszny, gdyż grupa amatorów jest zbiorowością, w której może funkcjonować język. Ow trywialny fakt istnienia wielu języków, wielu systemów znaków w ramach tej samej zbiorowości etnicznej zdaje się uchodzić uwadze Levi-Straussa i Charbonniera. Funkcja semantyczna dzieła sztuki znika, czy tylko ulega osłabieniu, ,.na korzyść coraz większego zbliżenia do modelu, który pragnie się naśladować, a nie tylko oznaczać" (s. 56). Warunkiem koniecznym tego zbliżenia jest rozwój technik. Levi-Strauss sugeruje też związek silniejszy niż tylko koincydencję w czasie między tendencją do coraz większej figuratywności i przedstawieniowości a osłabieniem funkcji semantycznej, nie jest to jednak przekonywające. Wreszcie sztuka nO\"ioż~·tna,zdaniem Levi-Straussa, przeciwstawia się sztuce pierwotnej jako sposób wzięcia w posiadanie tego co piękne i pożądane: "sztuka ta opiera się na iluzji, że nie tylko można komunikować się z bytem, ale i przyswoić go sobie poprzez wizerunek. To właśnie nazwałbym stanem posiadania wobec przedmiotu, środkiem do zawładnięcia bogactwem lub pięknością zewnętrzną. Właściwie na tym chciwym wymaganiu, na tej ambicji pochwycenia przedmiotu na korzyść właściciela czy nawet widza, polega - jak mi się wydaje - jedna z wielkich oryginalności sztuki w naszej cywilizacji" (s. 58). Tendencja do "zawładnięcia" przeciwstawia się tendencji do nadania znaczenia; zatem można by się dopatrywać związku między wzrostem charakteru przedstawiającego sztuki a malenieniem jej funkcji semantycznej. Jako ostatnią różnicę wymienia Levi-Straus akademizm sztuki europejskiej, który jest "świadomą i systematyczną aktywnością estetyczną, która zmierza do zamknięcia się jeszcze bardziej w sobie, to znaczy do usytuowania się nie bezpośrednio wobec rzeczy, ale przez odniesienie do tradycji artystycznej" (s. 63). Trzecią grupę problemów poruszanych w Rozmowach stanowią zagadnienia współczesnej sztuki europejskiej i prognozy jej dalszego rozwoju. Tematy te, choć niewątpliwie bardzo ciekawe, ale jako niespecyficznie etnologiczne, pomijam. Gerhard Kloska �244 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Otakar Nahodil, Kultur und Humanitiit. Prolegomena einer Theorie der Kultur. Bad Krotizgen, Erich May Verlag, 1970, ss. 41. (Abhadlungen zur Theorie der Kultur, I). Warto zwrócić uwagę polskiego czytelnika na tę niewielką książeczkę. Stanowi ona wstępny tom z zapowiedzianych ośmiu, które mają zawrzeć całość bardzo syntetycznie ujętej ogólnej teorii kultury. Następne, będące w przygotowaniu tomiki. noszą - według zapowiedzi wydawcy - następujące tytuły: Natura i kultura. Pierwotne i wtórne środowisko człowieka; Potrzeby ludzkie; Kultura i tradycja; Kultura i porozumiewanie się (komunikacja). Symboliczne podstawy ro~wo.iu kultury: Wartości kulturowe; Normy kulturowe; Totalność kultury. Omawiany tomik jest prolegomeną do teorii kultury, zawiera więc wylożenie ogólnego stanowiska autora, czegoś w rodzaju zasad filozofii kultury. Wykład jest następujący: z obszernej, dawniejszej i najnowszej literatury (I"aczej europejskiej. z przewagą niemieckiej) historyczno-filozoficznej, teol"iopoznawczej, socjologicznej l antropologiczno-kulturowej autor wybiera szczytowe, klasyczne sformułowania i te obficie utyka na kanwie własnej konstwkcji myślowej w 7.wartą i wewnętrznie zharmonizowaną sensowną cało~ć, stanowiącą wykładnię etycznego i filozoficzno-teoretycznego stanowiska własnego, a wyrażonego w sposób nader skondenso\Nany. wręcz lapidarny - ale bardzo jasny. Autor zajmuje stanowisko uniwersalistyczne. Chodzi mu o kulturę globu, o kulturę ludzkości, o kulturę jako zjawisko ogólnoludzkie. Łączy się z tym postawa et,'czna: badanie kultury jest zarazem badaniem istoty człowieka i ludzkości: ..sama ludzkość, jako twórca i wytwór kultury, oznacza najwyższą wartość ideową humanizmu" (s. 8). Stosunek: kultura-humanizm ma dla każdej naukowej teorii kultury najwyższe znaczenie zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. "Obie te strony są nierozdzielne: można powiedzieć, że humanizm może kwitnąć tylko tam, gdzie istnieją korzystne warunki dla prawdziwie twórczego rozwoju kultury i vice versa"; "gdzie kultura traktowana jest nieprzyjaźnie (wrogo), tam powstaje zawsze ostre niebezpieczeństwo dla ludzkości" (s. 12). To stanowisko znalazło też odbicie w tytule książeczki. Autor zajmuje także stanowisko antynaturalistyczne: nie należy wywodzić kultury z przesłanek przyrodniczych i nie można abstrahować kultury od żywego człowieka i jego historii. Nauki o kulturze mają charakter historyczny i zarazem społeczny. przy czym istnieje określona struktura nauk o kulturze o typie piramidy: od nauk szczegółowych, specjalistycznych, poprzez dyscypliny o wyższym stopniu ogólności (np. językoznawstwo ogólne, religioznawstwo ogólne), następnie przez nauki antropologiczno-kulturowe, aż do szczytowej, którą jest ogólna nauka o kulturze o charakterze filozofii kultury. Autor wydaje się zajmować v.ryrażne stanowisko neoewolucjonistyczne o odcieniu uniwersalistycznym. Kultura wykazuje ciągły rozwój, ewolucję, od jej początków tkwiących w antropogenezie, po współczesną i przyszłą unifikację cywilizac,·jną. Chociaż rqzwój ten jest multilinearny i istnieje nierówność rozwoju poszczególn"ch kultur, to - jak odgałęzienie delty rzecznej - wszystkie one, jeśli nie giną w piaskach, uchodzą do jednego oceanu - kultury ogólnoludzkiej. Autor wreszcie jest antyrelatywistą. Wyraża przekonanie o istnieniu ogólnych prawidłowości czy praw w ewolucji kultury i nawet kilka takich uniwersalistycznych "praw" formułuje (s. 29 i n.). One to właśnie mają stanowi<': kanwę dalszych tomików "rozpraw z teorii kultury". �Recenzje, przeglądy wydawnictw 245 i czasopism Autor chodzi po szczytach myśli antropologii kulturowej i w poszukiwaniu jedności w ogromnym ZL"óżnicowaniu kultury ludzkości stara się uchwycić podstawowe struktury i linie rozwojowe oraz ująć całość tej kultury w jednolity system filozofii kultury. Uderza przy tym czytelnika szczególna kondensacja myśli na niewielu stronach małej książeczki. To tak, jakby autor wychodził ze znanego powiedzenia Lessinga, że "duża książka jest dużym złem". Czekamy na dalsze tomiki z zapowiedzianej całości teorii kultury. Józef Burszta .4bschied vom Volksleben. Untersuchungen des Ludwig-Uhland-Instituts del' Universitat Tli,bingen im Auftrag der Tiibinger Vereinigung fiir Volkskunde, herausgegeben von Hermann Bausinger, Gottfried Korff, Martin Scharfe und Rudolf Schenda, seria "Volksleben", t. 27, Tiibingen 1970, ss. 202. Kolejny tom wydawanej przez Instytut Ludwika Uhlanda w Tybingii serii "Volksleben" zawiera prócz wstępu następujące rozprawy: 1. Utz Jeggl~: Wertbedingungen der Volkskunde 1, 2. Roland Narr: Volkskunde als kritische Sozialwissenschaft, 3. Martin Scharfe: Kritik des Kanons, 4. Gustav Schock: Sammeln und Retten. Anmerkungen zu zwei P"inzipien volkskundlicher Empirie, 5. Horst Neisser: Statistik, eine Methode der Volkskunde, 6. Rudolf Schenda: Einheitlich urtiimlich noch heute. Probleme der volkskundlichen Befragung, 7. Hermann Bausingel': Zur Problematik historischer Volkskunde, 8. Thomas Metzen: Anmerkungen zur "Volkskunde der Schweiz" von Richard Weiss. Wszystkie wymienione artykuły poświęcone są metodologii etnografii społeczeństw cywilizowanych. Są to prace autorów zarówno podobnie oceniających dotychczasowe sposoby uprawiania etnografii, jak i połączonych wspólną koncepcjq etnografii jako krytycznej nauki społecznej. Swiadomość wspólnoty poglądów nie jest obca autorom zbioru Abschied vom Volksleben, ani ich przeciwnikom z innych ośrodków etnograficznych w NRF. Wydaje się, iż można już obecnie o grupie etnografów skupionych w kierowanym przez H. Bausingera Instytucie Ludwika Uhlanda mówić jako o nowej, oryginalnej szkole etnograficznej, którą gwoli wyodrębnienia można nazwać "Kręgiem tybingskim". Ukazanie się prowokacyjnego w tonie programowego tomu Abschied vom Volksleben poprzedziło szereg rozpraw zrywających z kanonami tradycyjnej etnografii~. Etyczne i metodologiczne przesłanki Kręgu tybingskiego kształtowały się pod bezpośrednim wplywem socjologiczno-filozoficznej Szkoły frankfurckiej, a szczególnie jej najwybitniejszych powojennych przedstawicieli: Theodora Adorno i Maxa Horkheimera. Na prace zawarte w zbiorze Abschied vom Volksleben wywarły też znaczny wpływ analizy z zakresu socjologii wiedzy, przeprowadzone przez przedstawiciela mlodszego pokolenia frankfurtczyków Jiirgena Habermasa. t Z poglądami zawartymi w artykule U. Jeggle'a polemizujG w zawartym w niniejszym tomie "Ludu" artykule Problem wartościowania w etnografii. ~ G. Klo~ka. Etnografia społeczeństwa przemysłowego w ujęciu He'rmana Bausingera, .. Lud". t. 53, Igr,9, s. 302-322; tenże. recenzje z artykułów Bausingera, "Etnografia Polska", t. Xl". 1970. Z. l. s. 319-325. �246 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Polemika z autorami z Kręgu tybingskiego nie jest wlaściwie możliwa bez odwolania się do prac Szkoly frankfurckiej, w których tezy gloszone przez autorów recenzowanego tutaj zbioru zostaly rozważone gruntowniej i precyzyjniej. Przedstawiciele Kręgu tybingskiego ograniczają się bowie{l1 najczęściej do przeniesienia na grunt etnografii wypracowanej przez frankfurtczyków aparatury pojęciowej. bez ujawnienia jej zalożeń filozoficznych i niekonsekwencji, od których nie jest ona wolna. Ponieważ jednak krótka recenzja nie zezwala ani na dygresje wyprowadzające poza etnografię, ani na polemikę z postulowanią przez Krąg tybingski koncepcją etnografii, ograniczę się do bardzo skrótowego przedstawienia zawartości krytyczno-metodologicznej tomu Abschied vom Volksleben. Nie będę przy tym referowal treści poszczególnych rozpraw, lecz potraktuję recenzowany tom jako całość, w której ewentualne rozbieżności między autorami nie są istotne. Wiele miejsca w pracach Kręgu tybingskiego zajmuje krytyka dotychczasowych sposobów uprawiania etnografii. R. Narr analizując zawartość numerów "Zeitschrift fur Volkskunde" z ostatnich dziesięciu lat wykazuje, iż tematyka i rezultaty prac badawczych etnografów pozostają w niezgodzie z postulowanymi przez nich samych celami badań, których zresztą autor nie akceptuje. Postulowane przez niektórych etnografów modele postępowania badawczego (badania strukturalno-funkcjonalne w stylu Parsonsa, perspektywa antropologiczna) nie są nawet przez nich samych stosowane. Koncepcja etnografii jako nauki o określonych czasoprzestrzenni e strukturach kultury ludowej kieruje, co prawda, w znacznym stopniu praktyką badawczą etnografów, ale - ze względu na zamierzoną w niej totalność poznawczą - nie może zostać urzeczywistniona. W praktyce większość etnografów ogranicza się do zbierania i katalogowania niezinwentaryzowanych jeszcze faktów kultury ludowej. Kieruner( i sposób prowadzenia badań etnograficznych wyznaczał od dawna stary kanon, który bądź zastępował definicję etnografii, bądź ją egzemplifikował, a który redukowal etnografię do studiów"'"nad zwyczajami, obyczajami, domem, zagrodą, spódnicą, kamizelą, kuchnią. i piwnicą" (74). Kanon ów przez lata służył jako surogat teorii etnografom, którz~' z nauki zrezygnowali na rzecz archiwistyki. Przeświadczenie niektórych, iż inwentaryzując fakty tworzą źródłowe podstawy przyszłych syntez, należy ocenić jako mylne, gdyż droga do teorii nie prowadzi przez proste uogólnienie ogromnej ilości faktów. Ponadto każdy opis zakłada pewne przeslanki, ze względu na które dokonano wyboru przedmiotu opisywanego i metody samego opisu. Brak teorii powoduje, iż opisuje się cokolwiek, gromadząc w ten sposób informacje nikomu nieprzydatne. Nieudaną próbą zbudowania teorii etnograficznej bylo skonstruowanie homo folkloristicus (76), którego elementami konstytuwnymi mialy być "ludowe" (volkstumliche) właściwości natury ludzkiej. Poszczególne fakty kulturowe mialy być tylko materiałem umożliwiającym dotarcie do "ludowych", "popularnych" (Populare in jedem Menschen) pokładów natury ludzkiej. Zdaniem M. Scharfe'a, są to kategorie decyzjonalne, zakładające nie poddającą się falsyfikacji wiedzę aprioryczną o tym, co "ludowe" i "popularne". U podstaw etnografii kierującej się wspomnianym wyżej kanonem, bądź przyjmującej jako pojęcia integrujące wymienione kategorie - tkwią pewne przesłanki wartościujące o charakterze konserwatywnym. Etnografia tradycyjna stala się bowiem pewną formą apologetyki przeszłości (138), afirmując fakty kulturowe i struktury społeczne rzekomo lepsze i bardziej naturalne. Konsekwencją uboczną tego stanu rzeczy było zaniechanie badań przemian spolecznych powodowanych szybką industrializacją XIX i XX wieku. Krytyka tradycyjnej etnografii uprawiana przez przedstawicieli Kręgu tybing- �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 247 i czasopism skiego jest prowadzona równocześnie na kilku płaszczyznach: etycznej, ideologicznej i metodologicznej. Autorzy Abschied vom Volksleben przekonani są bowiem o niemożliwości uniknięcia wartościowania w etnografii i w innych naukach społecznych. O rezultatach prac badawczych decydują świadomie lub nieświadomie przyjęte przeslanki wartościujące. Tradycyjna etnografia explicite bądź implicite przyjmowała konserwatywny system wartości, stając się środkiem służącym ogłupianiu i ubezwłasnowolnieniu człowieka z ludu. Krąg tybingski nawołuje do nowego oświecenia, które kontynuowałoby tradycje oświecenia osiemnastowiecznego. Zdaniem Bausingera i R. D. NarTa etnografia oświecenia nie tylko była nauką o kulturze ludu, ale zarazem byla środkiem oświecenia ludu. Do tych tradycji oświeceniowych powinna nawiązać współczesna etnografia. Wedle Bausingera, jedynym naczelnym, praktycznym zadaniem etnografii jest rozbudzenie samoświadomości ludzi, uczynienie z nich jednostek rozumiejących własną sytuację w społeczeństwie i zdolnych do przebudowy świata w rzeczywistą ojczyznę ludzi (41). Etnografia, jako krytyczna nauka społeczna, dąży do "zmiany świadomości, woli i ustroju istniejącego społeczeństwa" (49). Zmiana ta powinna doprowadzić do "urzeczywistnienia praw jednostki stosownie do możliwości społecznych" (49). Punktami wyjścia krytycznej nauki społecznej są: ,,1. antycypacja zdrowego społeczeństwa, 2. diagnoza społeczeństwa antagonistycznego" (49). One powinny determinować wybór tematów i technik badawczych. Zorientowana na problemy aktualnie żyjących ludzi, byłaby etnografia "socjologią dnia codziennego niższych i uciśnionych warstw" (57). Jeśli jednak etnografia ma sprostać nowym zadaniom, to nie może posługiwać się starymi metodami przypadkowej obser'wacji i opisu sporządzanego w trakcie wędrówek po wsiach. Nie wystarczy dobra wola słuchania i notowania, lecz konieczne jest stosowanie metod naukowych, które od dawna zyskały sobie prawo obywatelstwa w innych dyscyplinach społecznych. Jedną z nich jest rachunek statystyczny, z którego etnografia - wbrew własnej tradycji - nie może zrezygnować. Zastosowanie rachunku statystycznego w etnografii umożliwi między innymi intersubiektywną sprawdzalność wyników, przejście od kwalifikatywności do kwantyfikatywności, ujmowanie zjawisk kompleksowych i trudnych do ogarnięcia (122). Etnografia jako krytyczna nauka społeczna nie wyklucza etnografii historycznej, lecz postuluje jedynie zmianę orientacji w badaniach historycznych (169) i przemyślenie na nowo statusu metodologicznego historii. Bausinger w krótkim szkicu stawia szereg problemów z metodologii badań historycznych, które muszą zostać rozważone przez badaczy uprawiających etnografię historyczną, aby w badaniach swych nie naśladowali wzorców dawno zasługujących na odłożenie do lamusa. Gerhard Kloska Panemuniu Dzu.kai. Lietuvos T8R Mokslll. Akademijos Istorijos Institutas, Vilnius 1970, 8°, ss. 143, 1 nlb., mapka, ilustracje wewnątrz tekstu + 34 tablic, streszczenia w języku rosyjskim. (Praca zbiorowa Instytutu Historii Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie pod red. Angele Vysniauskaite) Rezultatem kompleksowych badań terenowych sekcji etnografii Instytutu Historii Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie, jest praca zbiorowa pt. "Poniemeńscy Dzukowie". Badania przeprowadzone w latach 1963-1964 koncentrowały się w rejonach Olita i Birsztany, po obu stronach górnego biegu Niemna. Obszar ten nazwali uczeni lit.ewscy terenem poniemeńskich Dzuków. �248 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Warto zakomunikować naj ciekawsze wnioski i rezultaty uczonych litewskich z badań terenowych nad Dzukami. Tak więc w artykule Rimute Rimantiene Pierwotni mieszkańcy Poniemnia pierwszoplanowym zagadnieniem wydaje się być problem etnogenezy Bałtów. Z archeologicznego punktu widzenia ważną rolę w procesie kształtowania się plemion prabaltyckich odegrała kultura toporów bojowych i ceramiki sznurowej połowy II tys. p.n.e. - początkowego okresu brązu, która rozpoczęła ekspansję w kierunku północno-zachodnim i północno-wschodnim po rozpadzie wspólnoty indoeuropejskiej. W artykule Poniemeńscy Dzukowie a Jadźwingowie Pranas Kulikauskas zastanawia się nad etnicznym pochodzeniem Dzuków. Naczelną badawczą hipotezą jest zagadnienie współzależności Dzuków i JadŹwingów. Stara się on nakreślić północno-wschodnią granicę siedzib Jadźwingów w przeszłości. Bazując na osiągnięciach najwybitniejszych znawców zagadnienia bałtyckiego, w tym także badań polskich. ustala autor północno-wschodnią granicę Jadźwingów na zakolu środkowego Niemna. Analiza materiału archeologicznego Poniemnia dzuskiego i materiału wykopaliskowego ekspedycji jaćwieskiej z terenu Suwalszczyzny wykazała wiele zbieżności w zakresie kultury materialnej a także obrządku pogrzebowego. Na tym obszarze, stwierdza autor, krzyżują się wpływy kulturowe Jadźwingów z Auksztotą i Sambią. Teren Dzukii nie był więc klasycznym terenem Jadźwingów ani w czasach przedhistorycznych, ani wczesnohistorycznych, ale obszarem mieszania się kilku kultur. gdzie Niemen nie stanowił granicy etnicznej między Litwą wschodnią a plemionami jaćwieskimi i sambijskimi. Istotnym dopełnieniem rozważań historycznych P. Kulikauskasa są dwa art\'·· kuły jezykoznawcze A. Vanagasa i A. Vidugirisa. Pierwszy z nich, bada toponim;c; Poniemnia dzuskiego. Na podstawie zmiany głosek i, s na z, s, oraz zachowania dwugłoski ei, wyciąga wniosek o prusko-jaćwieskim podłożu tego dialektu (lit. Apsingis dz. Apsingis, lit. Paielve - dz. Pazelve, lit. Pruie - dz. Pruze oraz lit. Kriesa - dz. Kreisa, lit. Dievoniskiai dz. Deivoniskiai). Podobne cechy. obserwować można w toponimii Suwalszczyzny. A. Vidugiris charakteryzując używany na tym terenie dialekt, zauważa zmianę c, di w c, dz; t(v), d(v) w c(v) dz(v), oraz omawianą wyżej zmianę s, i w s, z jako pozostałość języka jaćwiskiego (lit. mediias dz. medzias, lit. ialias - dz. zalias, lit. pastaeius dz. pastatius, lit. dievas - dz. dzievas, lit. diena - dz. dziena), skąd samo przezwisko "Dzuki". Podobna zmiana ted) w ć(dź) na miejsce w polskim i białoruskim, a więc na gwarę Dzuków, oprócz substratu jaćwieskiego, wpływało także sąsiedztwo słowiańskie. W artykule Wsie i osady Poniemnia Izidorius Butkevicius stwierdza. że w X.VI w. (w związku z pomiarą włóczną królowej Bony i Zygmunta Augusta). w miejsce osad jedno- i wielodworcznych, pojawia się nowy typ wsi - ulicówka. W połowie XIX w. ulicówki zmieniają swój charakter, rozbijając się na chutory. Rozbicie to nastąpiło w trzech etapach. I etap, II poł. XIX w., obejmowal tylko lewobrzeżną część Poniemnia. Dwa następne etapy, już na prawobrzeżu, rozpoczęl.\· się na pocz. XX w. i trwały do okresu II wojny światowej. Proces rozpadu ulicówek wiąże się w dużym stopniu z zachodzącymi zmianami społeczno-ekonomicznymi II poł. XIX i I pał. XX w. Gospodarowanie w chutorach bowiem. w dużym zespole' rodzinnym - podkreśla autor - dawało pewność wzajemnego wspierania się na wypadek niepowodzeń ekonomicznych. Poza tymi motywami, ożyła być może typowa Litwinom od zarania dziejów tradycja rodowego zamieszkiwania i gospodarowania. Tenże sam autor w pracy Domy mieszkalne Poniemnia charakteryzuje typy do- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 249 mostw i ich wnętrze. Tradycyjnym domem Dzuków byl dom szerokofrontowy, silnie wydłużony o wąskiej ścianie szczytowej. Do końca XIX w. występowal dach czterospadowy kryty słomą. W pocz. XX w. upowszechnia się dach dwuspadowy. Typowym rozplanowaniem wnętrza mieszkalnego jest dom trójdzielny, sień, izba, komora lub świetlica. Opl'ÓCZ wymienionego wyżej typowego domu dzukskiego na lewym brzegu Niemna, między miasteczkiem Prenai a Balbieniskai, spotyka się typ domu "auksztockiego". Charakterystyczną dla niego jest czarna kuchnia z dużym otwartym przewodem kominowym w centrum domu, a sam dom jest szerszy niż dzukski. Nasuwają się tu analogie z dawnymi piecami kaszubskimi i mazurskimi z terenów Polski. W końcu XIX i na pocz. XX w. nastala moda ozdabiania framug drzwiowych i okiennych a także okapów i ścian szczytowych dachu zgeometryzowaną ornamentyką ciesielską. L Butkevicius omawia także zabudowania gospodarcze Poniemnia. Najbardziej typowymi zabudowaniami gospodarczymi Litwinów są szerokofrontowe dwutraktowe stodoly, kleć - rodzaj wolno stojącego spichlerzyka z bogatym niekiedy wystrojem architektonicznym, wolno stojące murowane piwnice (sklepy) i laźnie - parówki (banie). Te ostatnie jednak nie są typowym zabudowaniem na obszarze Poniemnia. Omówienie dopełnia rzetelny material ilustracyjny. Vacys Milius omawia meble oraz sprzęty domowe i gospodarcze. Meble wykonane w różnych okresach przez wiejskich rzemieślników lub sprowadzane z· miasta, nie mają jednolitego charakteru. Dzukowie jednak, w odróżnieniu Zaniemnia, zachowali niektóre tradycyjne formy mebli, jak różnorodne lawy z profilowanymi oparciami, a w tym lawy do spania (Schlafbanki). Niekiedy ławy takie miały wewnątrz skrytkę do przechowywania odzieży z wyciętym na zewnątrz wiekiem, co przypomina nieco renesansowe ławy tego typu. Meble malowano najczęściej na szaro-brązowy kolor, rzadziej siny. Tradycyjnym motywem zdobniczym skrzyń wiannych były kompozycje kwiatowe przypominające lilie. Sprzęty gospodarcze natomiast i naczynia do przygotowywania pożywienia wykazują swoistą odmienność, niektóre zaś mają wiele analogii z naszym regionalnym sprzętarstwem. Szczególniejszą uwagę przyciągają niektóre typy pojemników drążonych w jednolitym pniu drzewa, oraz czerpaki w kształcie warząchew, gdzie w maksymalnym stopniu wykorzystano naturę drewna. Zasadniczy przełom w meblarstwie i sprzętarstwie ludowym Dzuków następuje w latach 30-tych bieżącego stulecia. W artykule następnym Giedre Niunkiene-Tallat-Kelpsaite omawia tkaniny. Dzieli je autorka na dwie grupy: plótna powszechne i tkaniny dekoracyjne. Podkreślając specyfikę tkaniny litewskiej na tle Europy stwierdza, że po dziś dzierl utr;~ymuje się żywe tradycje tkactwa na wsi litewskiej. Charakteryzują się one wzorami geometrycznymi, brak natomiast motywów roślinnych. Ze względu na technikę tkania wyróżnia autorka następujące, "przetykane" (atlasowe) i "brane". I tak. gdy tkaniny "przetykane" mają bardzo dawną technikę tkania, to tkanina ,.brana" rozwinęla się dopiero w 50-tych latach naszego stulecia. Pewien typ tkaniny, tzw. "kapy", odgrywały specjalną rolę w czasie obrzędów pogrzebowych. Końcowy al"tykul pracy zbiorowej stanowi rozprawa Mariji Mastonyte _. Odzież. Autorka zajmuje się odzieżą Dzuków w dwu zasadniczych okresach, II poł. XIX w. do I wojny Swiatowej i od I wojny świat. do chwili obecnej. Tradycyjna odzież Dzuków przełomu XIX-XX w. szyta była przeważnie z domowych tkanin. W ogólnym zarysie strój żel~ski tego okresu przedstawial się następująco: pasiasta spódnica, biała haftowana lub wyszywana koszula z przyramkami, biała wyszywana lub haftowana zapaska, w talii przewiązywano barwnie tkane pasy. Pasy te slużyly także dziewczętom jako strój glowy. Tradycyjną ozdobą glowy dziewczat byly też �250 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism "czółka" (rodzaj barwnej hamełki), lub po prostu wianek z kwiatów, a u kobiet biała nami tka z charakterystycznym upięciem pod brodą. Dopełnieniem stroju kobiecego były gorsety, kabatki albo kikliki. Wierzchnim okryciem były szare świtki szyte z domowego samodziału, a codziennym obuwiem łapcie lub drewniane klumpie. Decydującą zmianę w sposobie ubierania się przyniosła reforma uwłaszczeniowa 1861 r., a następnie I i II wojna światowa. Działalność etnografów litewskich idzie dwoma pionami. Instytut Folkloru i Literatury Litewskiej Akademii Nauk bada całokształt twórczości duchowej ludu, a przede wszystkim twórczość słowną w postaci pieśni, bajek, podań, zagadek i przysłów. Drugim zaś pionem badań etnografii Litwy, poza muzeami, jest Instytut Historii Akademii Nauk L8RR, sekcja etnografii, która zajmuje się badaniem kultury materialnej w szerokim pojęciu, pracująca w terenie zespołowo, czego rezultatem jest cykl wydawnictw monograficznych. Dzukowie Poniemnia są właśnie jedną z prób takich monografii. Alicja Philip Allison, Cross River Monoliths, wyd. Department Republic of Nigeria, Lagos 1968, ss. 44, 67 ilu str. Bednarczuk of Antiquities, Federal Tematem książki Allisona są rzeźby kamienne występujące w prowincji Ogoja, w Nigerii Wschodniej. Jest to obszar o powierzchni około 350 mil2, położony na prawym brzegu Cross River, "1ależący do 11 różnych grup plemiennych. Zarejestrowano tam 195 rzeźb kamiennych. Różnią się one wielkością - od elipsoidów o długości stopy i wadze 15-20 funtów, do kolumn wysokich na 6 stóp i ważących 700800 funtów. Rzeźby te wykonane są z miejscowych skał, na ogół bazaltu (dolerytu), w mniejszym stopniu z wapienia i piaskowca. Z malymi wyjątkami wszystkie rzeźby posiadają cechy antropomorficzne. Różnią się jedynie sposobem zdobienia. Niektóre elementy zdobnicze przypominają znaki plemienne, tatuaże i malowania skóry spotykane wśród miejscowej ludności Ekoi. Omawiany obszar jest słabo zbadany etnograficznie. Jedynie wśród plemienia Nta zachowała się, żywa do dziś, tradycja oralna związana z rzeźbami. Autor wykorzystuje ją, choć z odpowiednią dozą krytycyzmu, przy określaniu charakteru rzeźb. W oparciu o uzyskane informacje dochodzi on do wniosku, iż rzeźby te związane są z kultem zmarłych przodków. Termin "akwanshi", jakim Nta nazywają rzeźby, oznacza zmarłą osobę, znajdującą się w ziemi. Używane przez sąsiednie plemiona Abanyom i Akaju nazwy "atal" i "alaptal" oznaczają jedynie "kamienie" i "długie kamienie". Większość akwanshi przedstawia człowieka z wyrzeźbionymi oczami, nosem, ustami, brodą, stylizowanymi uszami, ramionami, piersiami i pępkiem. Nad pępkiem występuje czasem opaska, nad oczami pozioma linia falista oznaczająca włosy. Na głowie wyryte są kółka oznaczające czapkę. Głowę od korpusu oddziela głęboki rów dookolny, który sprawia wrażenie szyi, posiadający charakter falliczny. Rzeźbienie kończy się na poziomie pępka. Ponieważ wszystkie akwanshi posiadają brody Allison uważa, iż przedstawiają one mężczyzn. Zgodnie z tradycją akwanshi przedstawiać mają dawnych wodzów ("ntoonów"). W wielu wypadkach poszczególne rzeźby mają swoje imiona. Gdzieniegdzie zachował się jeszcze zwyczaj składania czci rzeźbom kamien- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 2;)1 i czasopism nym. Ceremonia taka odbywa się corocznie w marcu, wraz z końcem pory suchej. często występują w skupiskach do 34 sztuk, ustawionych w kilku wypadkach w kręgu o średnicy 30-50 jardów, w centrum wsi lub na jej skrajach. Znane są autorowi wypadki zabierania akwanshi przez ludność wsi podczas przenoszenia się no nowe miejsca. Materiał zebrany został w całości przez autora, który z ramienia Nigerian Department of Antiquity przeprowadził badania na omawianym terenie w latach 1961-62. Na uwagę zasługuje fakt, iż akwanshi nie przypominają innych, do tej pory znanych, kamiennych przedstawień figuralnych z Afryki. Przypomnieć warto, że monumentalne rzeźby kamienne zarejestrowano w wielu miejscach na kontynencie afrykańskim: w Gambii, Senegalu, w luku Nigru - w Tondidaro, w Tabelbalet - na południowych skrajach Sahary, w poludniowej Etiopii i w Kongo. Wspomnieć jeszcze można o groteskowych rzeźbach "nomoli" i "pomdo" w Sierra Leone, rzeźbach w kraju środk. Yoruba - w !fe, Igbajo, Ekiti, Eshure oraz "mintadi" w Bakongo i o grupie rzeźb ze wsi Esie w pn. Youruba. Żadne z tych -rzeźb nie są podobne, poza przypadkowymi być może szczegółami, do rzeźbionych kamieni znad Cross River. Wiele problemów pozostaje w dalszym ciągu nie wyjaśnionych, a możliwości uprawiania studiów porów,nawczych są w dużej mierze ograniczone brakiem podobnych do omawianej pracy rzetelnych opracowań. Dlatego wydaje się, iż książka Allisona reprezentuje nowoczesny sposób traktowania tych interesujących zagadnień i znacznie wzbogaca naszą wiedzę o kulturze artystycznej Afryki. Akwanshi Andrzej Dzieje folklorystyki polskiej pełuś i J. Krzyżanowski. 1800-1863. Epoka Mikolajczyk Red. H. Ka1970. Ossolineum ss. 528. przedkolbergowska. Wroclaw-Warszawa-Kraków Dzieje folklorystyki polskiej opracowane zostaly przez zespół Zakładu Literatury Ludowej Instytutu Badań Literackich PAN. Poszczególne szkice napisali: R. Wojciechowski Warszawskie, S. Świrko Litwa i Bialoruś, R. Górski Lwowskie, W kręgu Kraszewskiego i "Athenaeum", J. Krzyżanowski Petersburg Kijów, Wielka Emigracja, M. Kukuiska Krakowskie, T. Brzozowska Poznańskie i J. Pośpiech Sląsk. Książka ta przynosi pierwszy w naszej literaturze naukowej szczegółowy obraz badań folklorystycznych w I polowie XIX wieku. Zanalizowane w niej zostały programy różnych środowisk, wyniki badań zbieraczy, osiągnięcia wydawców i pierwiastkowe próby ujęć teoretycznych, wyrastające niejednokrotnie z przeciwstawnych stano'wisk. Przedstawione są sylwetki folklorystów tej epoki - i tych bardzo znanych, jak Z. Chodakowski czy K. W. Wójcicki, i tych mniej głośnych, jak E. Korytko, K. Majeranowski i inni. Pokazana jest też rola towarzystw naukowych i wyższych uczelni w różnych ośrodkach i omówione znaczenie czasopism, które w profilu swym folklor uwzględniały najszet·zej. Przesuwając początek "epoki przedkolbergowskiej" do okresu rozkwitu racjonalistycznej myśli Oświecenia autorzy i redaktorzy Dziejów... prostują obiegową romantyczną "metrykę" naszej folklorystyki i dokumentują, jak silnie idee społeczne i narodowe polskiego Oświecenia zaważyły na wstępnych dziejach tej dyscypliny. Nie jest to jedyne sprostowanie utartych sądów. Omówienie prac Ł. Gołębiowskiego �252 Recenzje, przegZądy wydawnictw i czasopism z punktu widzenia możliwości i potrzeb epoki i dzisiejszej przydatności Ludu pol· skiego i Gier i zabaw, próba ustalenia autorstwa Obrzędów weselnych ("Tygodnik Wileński" 1819) itp. ukazują jak dalece potrzebne było nowe spojrzenie na tę, zdawałoby się tak dobrze znaną epokę. Dziewięć szkiców zawartych w tej książce omawia badania nad literaturą ludową w układzie terytorialnym, umiejscawiającym inicjatywy i wyniki badań zależnie od regionu, w którym zostały podjęte lub opublikowane, nie zaś od regionu którego dotyczą (opracowanie o Pomorzu i Mazurach, interesujących zwłaszcza ze względu na bardzo dojrzałe zapisy G. Gizewiusza, zamieszczone będzie w tomie następnym). Celowość takiego układu uzasadniona została we wstępie, a wynikające z niego rozczłonkowanie omówienia działalności pewnych folklorystów, związane ze zmiennością koniunktury politycznej w trzech zaborach, nie jest wadą książki, bo przecież nie biografie były jej zadaniem. Wydaje się jednak, że jeżeli chodzi o tereny Białorusi i Litwy podział ten poszedł za daleko. Artykuł Białoruś i Litwa dotyczy folklorystyki do okresu powstania listopadowego, a następujący po nim szkic W kręgu Kraszewskiego i "Athenaeum" nie mógł wyczerpująco omówić, jak sam tytuł wskazuje, problematyki tych regionów. Stąd np. R. Zienkiewicz wspomniany jest tylko dzięki artykułowi w "Athenaeum", a jego obszerny zbiór (mieszczący w sobie i ten artykuł) Piosenki gminne ludu pi1'/,skiego (Kowno 1851) wzmiankowany jest tylko przypadkowo poprzez recenzję K. W. Wójcickiego. Zespół autorski Dziejów folklorystyki dokonał ogromnego wysiłku przeprowadzając kwerendę wielu, tak trudno dziś w kompletach dostępnych czasopism i wzbogacił nasz stan wiedzy o tej epoce o dużą ilość faktów dotąd nieznanych. W świetle tej książki tym bardziej widać konieczność opracowania bibliografii folklorystycznej. Wspomniane tam publikacje nie zawsze mają pelny adres bibliograficzny (np. zbiorki pieśni wydane u Reysnera w 1824 i 1826 r.) i przypuszczać można, że nie wszystkie odkrycia dokonane w lwowskiej czy wielkopolskiej prasie mogły być wzmiankowane w odpowiednich szkicach. O potrzebie takiej bibliografii wspominają też autorzy Dziejów... (s. 61), a dla dalszego rozwoju interesującej nas tu dyscypliny nauki bibliografia ta wydaje się niezbędna. Agata Vido Latković, Narodna rzitet u Beogradu, ss. 289. knjizevnost l, Beograd 1967, "Naucna Skrukwa knjiga", Unive- Z prac uczonych jugosłowiańskich jakie dotąd ukazały siG z dziedziny literatury ludowej, książkę nieżyjącego profesora Uniwersytetu Belgradzkiego, Vido Latkovicia, zaliczyć można do naj ciekawszych i naj wartościowszych. Autor należał do czołowych badaczy kultury duchowej ludów jugoslowiańskich i przez długie lata wykladał o niej na Uniwersytecie Belgradzkim. Książka Narodna knjizevnost zawiera właśnie wykłady profesora Latkovicia. Pmcę tę po jego śmierci przygotowali do druku Radmila Pesić i N. Milosević. Latković dokonał wnikliwej analizy twórczości ludowej narodów jugosłowiańskich. Nawiązywał on często do wspólnych cech, a jednocześnie podkreślał ich odrębność, która wypływała z odmiennych warunków życia społecznego i ekonomiczno-politycznego tych ludów. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopIsm 253 Książka składa się ze wstępu (s. 7-48), w którym Latković daje ogólną charakterystykę twórczości ludowej, omawia powstawanie wariantów, warunki życia społecznego sprzyjające mzwojowi kultury duchowej, przechodzi następnie do objaśnienia przejściowych form od literatury ustnej do literatury pięknej, a na zakończenie dokonuje klasyfikacji utworów literatury ludowej. Rozdział drugi poświęcono bajkom. Na początku autor omawia zbieractwo dodając, iż spisywanie tych utworów jest trudniejsze niż pieśni ludowych, gdyż bajka ulega częstym zmianom. Następnie dokonuje klasyfikację bajek jugosłowiańskich przytaczając próby podjęte w tym celu przez Vuka Stefanovicia Karadzicia, Vuka Vrcevicia oraz NovicęSaulicia. Latković podkreśla także zasługi w klasyfikacji bajek autorów podręczników szkolnych - P. Popovicia, A. Gavrilovicia, Tich. Ostojicia oraz kompilatorów antologii bajek jugosłowiańskich V. Jovanovicia, J. Prodanovicia, D. Bogdanovicia, V. Cajkanovicia, Vojislava llijuricia oraz Krume Toseva. Następnie omawia bajki o zwierzętach oraz legendy dając ich charakterystykę. UtwOl'y te są między sobą bardzo podobne i - zdaniem autora - powstały z potrzeby objaśnienia pewnych zjawisk przyrody, albo oparte są o epizody z życia codziennego i historii ludu, a to właśnie nadaje im charakter internacjonalny. Latković omawia również nowele twórczości ludowej, które kompozycyjnie są bardziej rozbudowane, a ich motywy przedstawiają życie mieszczan i chłopów w sposób realistyczny. Potem przechodzi do bajek humorystycznych zaznaczając, że wiele utworów tej grupy ma charakter samorodny (s. 126). W bajkach tych, wedŁug autora, ośmieszane są te warstwy społeczeństwa, do których chi op jugoslawiański ma wrogi stosunek (s. 135). . Z kolei omawia ludowe pieśni liryczne ludów jugosłowiańskich, które dzieli na pięć grup tematycznych: na obrzędowe i obyczajowe, na utwory związane z pracą. na religijne, rodzinne oraz na miłosne. Do liryki ludowej Latković zaliczał również pieśni humorystyczne oraz epicko-liryczne. Z pieśni obrzędowych najpierw omawia kolędy. Ciekawe są stwierdzenia autora co do utracenia pierwotnego znaczenia tych pieśni w niektórych regionach kraju. Tak np. wedlug niego w Dubrowniku jeszcze na początku wieku XIX kolędy nabrały treści humorystycznej, co było wynikiem zmian w życiu ekonomiczno-kulturowym (s. 153). Podaje ponadto, że obrzędy związane z Wigilią zanikły w Chorwacji, Sławonii, Słowenii i Macedonii pod koniec wieku XIX. Z takim stwierdzeniem jednak zgodzić się nie można, gdyż po II wojnie światowej spisywano kolędy na terenach Macedonii. Nie wiadomo czy podobnie nie jest w innych krajach jugosłowiańskich. Potem autor daje krótką systematykę popularnych' wątków tzw. pieśni dzjurdzjevdzenskich (poświęconych św. Jerzemu), św. Spasowi, św. Iwanowi i na końcu dodolskich, czyli pieśni błagalnych o deszcz. Do utworów obyczajowych Latković zalicza pieśni weselne i pogrzebowe. Następnie daje krótką charakterystykę pieśni związanych z pracą dowodząc, że o takim utworze wspominał pisarz jugosłowiański JurajSizgorić w roku 1487 w De situ Illyriae et civitate Sibenici (s. 172). Religijne i moralno-wychowawcze pieśni, jak je nazywa wziął w zasadzie ze zbioru Vuka Karadzicia (s. 176--185). W pieśniach rodzinnych autor widzi ideał życia członków rodziny. Utwory te oparte są na tradycjach wspólnego życia rodzinnego. Centralną postacią w pieśniach tych jest matka, która przedstawiona jest jako subtelna, mądra i kochająca. Do utworów tej grupy Latković zalicza również pieśni wojskowe oraz o emigracji zarobkowej, które szczególnie bogate są w Macedonii. Do najbardziej archaicznych utworów lirycznych uważa on pieśni miłosne, które są najliczniejsze. Analizuje on jedynie kilka charakterystycznych ich wątków. Utwo- �254 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ry te są różnorakie i w większości wypadków stanowią samodzielne motywy. Pieśń liryczna nie jest jednakowa na ziemiach jugosłowiańskich, chociaż posiada wiele wspólnych cech. Według Latkovicia jedynie najpiękniejsze utwory migrowały z jednego regionu do drugiego zachowując jednak swoje pierwotne cechy, co pomaga odkryć miejsca ich pochodzenia (s. 202). Rozdział IV poświęcony jest przysłowiom i zagadkom. Do najpopularniejszych przysłów zalicza on te, które mają przenośne znaczenie. Ten gatunek twórczości ludowej dzieli autor na kilka grup: na takie, co zawierają wiedzę o człowieku, o jego życiu społecznym, opowiadające o religii, o feudałach, o chłopach, podając, że przysłowiami interesowali się pisarze chorwaccy jeszcze w wieku XV. Zagadki zaś zalicza on do jednych z najbardziej archaicznych gatunków twórczości ludowej. dodając, że w starożytności miały one bardziej charakter wychowawczy aniżeli zabawny. W rozdziale V omawia pieśni powieściowe (religijno-moralistyczne legendy wierszowane), do których wchodzą utwory epickie i liryczne, poza tym bajki wierszowane, ballady, pieśni nowelistyczne o panujących stosunkach w domu. Książka Vido Latkovicia zawiera nie kursowe wykłady faktograficzne, lecz krytyczne jego oceny o twórczości ludowej narodów jugosłowiańskich. Tekstów literatury ustnej ludów jugosłowiańskich jest bardzo dużo. Autor nie mógł uwzględnić wszystkich wydanych i niewydanych tekstów folklorystycznych. Przytaczał najbardziej charakterystyczne, w wielu wypadkach utwory samorodne. Latković jest bezstronny. W jego sądach nie tylko nie naśladuje przedwojennych badaczy jugosłowiańskkh, lecz przeciwnie, polemizuje z nimi i ocenia obiektywnie dorobek każdego z narodów jugosłowiańskich. Jedynie można zauważyć to, że więcej miejsca poświęcił twórczości ludowej Serbów w porównaniu z pozostałymi narodami jugosłowiańskimi, cytując teksty ze zbioru Vuka Karadzicia, natomiast mniej korzystał z przykładów pozostałych ludów Jugosławii. Kole Balkanska gr'cki i albanski narodna m'drost. poslovici ss. 362, B'lgarska Akademija Usporedici i pogovorki. na S'stavil b'lgarski, Nikolaj sr'bski, Simiczijew turski, rum'nski, II. Ikonomov. Sofija 1968, na Naukite. Pierwsze prace uczonych bułgarskich o więziach kulturalnych Bułgarów z innymi ludami bałkańskimi pochodzą z drugiej połowy wieku XIX I. Kilka prac o tejże tematyce ukazało się w Bułgarii również w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej 2. Wszystkie te prace jednak nie nawiązywaly do szerszych zagadnień ogólno bałkańskich. 1 Ivan Sismanov, Pesenta za "M'rtvija brat" v poez;jata na baLkanskite narod;. "Sbornik za narodni umotvorenija, nauka i kniznina" cast I, kniga XIII. Sorija 1R96, s. 476-570: cast II i Ilr. kniga XV, Sofija 1E97, s. 449-60\. 2 Michaił Arnaudov, Ba/adni moty vi v nUl'odnata poezija. 1 pesenta za de/ba ma dvama brat ja. Sofija 1964, Izdatelstwo na B'lgarskata Akademija na Naukite, s. 5-399; S. S., B'/garoturski uspol'cdici v jur:diceskite ni pos/avici, "Gadisnik na Sofijaskija Universitet, Juridićeski Fakultat", XVIII, Sofija 1923; Ivan Dujcev, Vizantisko-s/avjanska obStnost v oblasta na narodnoto tvorcestwo. B'lgarska Akademjja na Naukite, "Izvestija na Etnografskija Institut j Muzej", �Recenzje, przeglądy wydawnIctw i czasoplsm Do roku 1965 nie można było mówić o zorganizowanej współpracy uczonych krajów bałkańskich nad tym zagadnieniem. Dopiero w roku 1965, kiedy w Sofii odbył się pierwszy międzynarodowy kongres bałkanologów, zaistniały realne możliwości dla badań naukowych obejmujące różne dziedziny życia kulturowego ludów bałkańskich. Mimo trudnych warunków w nawiązaniu tej współpracy (rozbieżne poglądy uczonych greckich i tureckich), jednak uczyniono pierwsze kroki w naświetleniu wzajemnych wpływów na przestrzeni długich wieków. Drugi międzynarodowy kongres bałkanologów odbył się w Atenach w dniach 7-13 maja 1970 roku. Jakkolwiek od pierwszego kongresu minęło tylko 5 lat, jednak osiągnięto pewne rezultaty w badaniu kultury życia materialnego, literatury i języka. Na II kongresie bałkano[ogów wystąpiło z referatami 9 uczonych greckich, 5 rumuńskich, 4 bułgarskich, 3 jugosławiańskich. Referaty te dotyczyły w zasadzie dziejów literatury tych narodów, kontaktów i wzajemnych wpływów pisarzy bałkańskich. Pomogły one w naświetleniu niektórych okresów historii literatury tych krajów. W tym duchu, w roku 1968 Bułgarska Akademia Nauk wydała w Sofii książkę Bałkańska mądrość ludowa zawierająca odpowiedniki przysłów bułgarskich, serbskich, tureckich, rumuńskich, greckich i albańskich (do bułgarskich zaliczono przyslowia macedońskie). Przysłowia te ułożył Nikołaj Ikonomow. Wydarzenia historyczne jakie miały miejsce na Bałkanach po osiedlaniu się Słowian w V-VII wieku, odbiły się i na ich kulturze ludowej - materialnej i duchowe.i. Swiadectwem tego jest książka Ikonomowa. Pokazane są tu wspólne cechy folkloru ludów bałkańskich. Widać tu wzajemne kontakty ludów bałkańskich przed najazdem Turków w wieku XIV oraz wpływy tureckie, które m. in. odbiły się i na przysłowiach. Ten gatunek folkloru wędrował z jednego do drugiego kraju Półwyspu Bałkańskiego. Wiele przysłów ludy te przyjęły od Turków. Poprzez Turcję dostawały się również przysłowia z krajów arabskich i Dalekiego Wschodu. Także dużo pt'zysłów odziedziczyli Słowianie południowi od starożytnej Grecji, Rzymu oraz od innych plemion, które napadały na kraje bałkańskie. Książka Ikonomowa zawiera 2650 przysłów bułgarskich i macedońskich oraz 1330 odpowiedników serbskich, 1230 tureckich, 625 rumuńskich, 515 greckich i 330 albańskich. NajWięcej wspólnych cech posiadają wszakże przysłowia Słowian bałkańskich, co jest wynikiem ich zbliżonych języków, zwyczajów i obyczajów, podobnych tradycji i wspólnego losu. Zawarte w omawianej książce przysłowia świadczą o kulturalnych więzach ludów bałkańskich. Wiele przysłów greckich i tureckich otrzymywało obywatelstwo w folklorze Słowian południowych. Utwory te Słowianie bałkańscy włączyli do swej literatury ludowej przekładając je dosłownie z tych języków. Poza tymi odpowiednikami, których ojczyzna jest znana, u ludów bałkańskich jest sporo przysłów, które z odpowiednimi przysłowiami innych narodów łączy jedynie podobieństwo typologiczne. Ikonomow podaje przysłowia starohinduskie, chińskie, japońskie, arabskie, perskie, ormiańskie i łacińskie, które - jego zdaniem - dostały się do przysłów ludów bałkańskich. Co się jednak tyczy niektórych z cytowanych utworów ludowych, można wątpić o ich ojczyźnie, gdyż gatunek ten przedostaje się najłatwiej z jednego do kniga VI, Sonja 19r.3, s. 351-358; Stefan Mladenov, Beleźki za aliteracijata v b'lgarskata narodna slovesnost s osoben ogIecl na poslovicite i poqovorkite ot tursko poteklo ... Godiśnik na Sofijskija Universitet", kniga XXXV, tr., Sofij a 1939: Stiljan Cilingirov, Turski poslovi.ci i pogovorki i cha .. rakterni iZTCl.?i v B'lgarija ... Izvestija na Etnografskija Muzej". Sofija. godina H. !<:Y1iga 3 i 4, s. 157-171: godioa III. kniga 1 i 2, s. 59-65. �256 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism innego kraju, jest szybko przyswajany. Jeśli więc nie ma zapisów z dawnych czasów, to podawana przez Ikonomowa ich ojczyzna jest wątpliwa. Zaznaczyć także należy, że nieznany jest wpływ folkloru Słowian zadunajskich na ludy sąsiednie. Problem ten nie jest dotąd zbadany i nie sygnalizuje go także Ikonomow. Poza tymi wspólnymi przysłowiami, każdy lud balkański posiada wiele swoich samorodnych, odrębnych, oryginalnych, lokalnych utworów, nieznanych u sąsiednich narodów. Przysłowia bułgarskie Ikonomow ułożył alfabetycznie, a pod nimi dal odpowiedniki serbskie, greckie, rumuńskie, albańskie i tureckie. Pod każdym pl'zysłowiem widnieje imię i nazwisko zbieracza, tytuł zbiorów względnie czasopisma, gdzie zostały one opublikowane. Sporo przysłów tureckich zawartych w tym zbiorze spisano od Turków zamieszkałych w Bułgarii, w okręgu Razgrad. Zbiór Ikonomowa jest poważnym źródłem dla folklorystów badaj,~cych prz,'słowia na tle porównawczym, zwłaszcza ludów bałkańskich. Kole Simiczijelc Dorota Simonides, Współczesna śląska proza ludowa. Zeszyty Naukowe szej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, Seria B. Nr 24, Opole 1969. Wyż- Rozprawa D. Simonides zawiera w swej treści więcej, niż to zdaje się zapowiadać jej tytuł. Wprawdzie ogranicza się ona istotnie do prozy ludowej. ale nowatorskość ujęcia zapowiada słowo "współczesna". Pod tym względem l'Ozpr,l\\';J wychodzi naprzeciw potrzebom naukowym i społecznym. Wiadomo, że w zakl'esie studiów folklorystycznych istnieją u nas spore zaniedbania, a ukazujące się z tego zakresu prace dotyczą w zasadzie tradycyjnych. klasycznych gatunkc)w folkloru i malo bazują na materiale pochodzącym wprost z terenu. brak zaś poważniejsz\'ch zainteresowań zagadnieniami tzw. folkloru współczesnego. Autorka, podejmując temat współczesnej prozy ludowej. musiała podjąć zarówno teoretyczne zagadnienia folkloru tradycyjnego wraz z niedopl'acowaną u nas jego systematyką, jak też ustawić wręcz teorię badań folkloru współczesnego i jego przeobrażeń w związku z przemianami jego naturalnego śrooowiska. Podjęla te zagadnienia nie tylko teoretycznie, ale także: l) na tle i w związku z życiem konkretnej grupy etnograficznej i konkretnego regionu Śląska; 2) w oparciu o szeroką własną bazę źródłową zdobytą w wieloletnich badaniach terenowych, liczącą ok. 900 jednostek materiałowych (opowiadań). Uzyskana drogą badań terenowych socjologiczna znajomość środowiska stała się tu istotna nie tylko dla formalnej interpretacji materiału, ale w ogóle dla uchwycenia wspólC7:esnego stanu folkloru, a stąd do znalezienia właściwej drogi do jego teorii. W efekcie tego wszystkiego uzyskujemy rozprawę nowatorską, leżącą na linii zan',wno współczesnych tendencji badawczych, jak i potrzeb społecznych. Można powiedzieć, że rozprawa D. Simonjdes ukazała drogi przejścia od tradycyjnego, li tylko filologicznego analizowania zjawisk folkloru, do jego interpretacji środowiskowej jako zjawiskit żywego, ale ulegającego ciągłym zmianom. I chyba w tym leży największe osiągnięcie autorki. O całości podjętej tematyki dobrze informuje wstęp i rozdzial 1. W nieustalone dotąd pojmowania folkloru w literaturze światowej autorka wprowadza przem,·ślan." �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 257 porządek oparty o krytyczną analizę różnych stanowisk, daje sobie radę z wieloma niejasnościami terminologicznymi i jasno prezentuje swoje stanowisko: że folklor nie jest zjawiskiem kulturowym ahistorycznym, że zmienia się w ślad za zmiennością warunków, w których żyje i pełni określone funkcje, także zmienne. Autorka wybiera bez wahania nie formalistyczno-tekstowe stanowisko tzw. "szkoły fińskiej" w folklorystyce, lecz takie, które można nazwać socjologicznym lub społeczno-antropologicznym. A więc analizę folkloru (prozy) jako fenomenu kulturowego, jego przejawów, funkcji i przeobrażeń w spoleczeństwie śląskim, mającym przecież swoją specyfikę w wyniku swoistych dziejów narodowo-politycznych. Słusznie autorka uważa, że nie można oddzielić historii folkloru od dziejów społeczeństwa śląskiego, w których pełnił on nie tylko jak gdzie indziej funkcje artystyczne, ale posiadał także wielkie znaczenie patriotyczno-narodowe w utrzymywaniu polskości tego społeczeństwa. Rozumieli to Niemcy, którzy w akcji wynaradawiania celowo starali się ten folklor fałszować. Autorka ustala tu cztery okresy stosunku Niemców do polskiego folkloru Śląska, aż do współczesnych tendencji rewizjonistycznych. Dobrym zakończeniem tej partii jest analiza funkcji moralno-wychowawczej folkloru w spolecznościach lokalnych oraz zmienności form jego oddziaływania w czasach naj nowszych. Tę partię należy uznać jako pierwsze i pionierskie w literaturze polskiej tego rodzaju opracowanie. Niejako dalszym zbliżeniem do analizowanej rzeczywistości spolecznej oraz zmiennej postaci i funkcji folkloru są rozdzialy: "Narrator a społeczność" i w pewnym sensie odwrócenie tego zagadnienia w tytule następnego rozdziału "Wpływ słuchaczy na repertuar". Znajdujemy tu umiejętne powiązania danych z dogłębnie poznanej literatury przedmiotu z empirycznym materiałem terenowym, aż do przyporząd~owania konkretnych nazwisk odnośnym typom narratorów z ich zróżnicowaniem na mężczyzn i kobiety. Interesująca i przekonywująca jest tu analiza zmieniającej się postawy narratora oraz słuchaczy w ślad za zmiennością konkretnych warunków czasowych, zmianami w mentalności ludzi, co wzajemnie wpływa na selekcję materiału literackiego. Oba te rozdziały zamykają całość analizy struktury środowiska i jego stopniowej zmienności, rzutują na zmienność w ustosunkowaniu się do tradycji, na przeobrażenia się wzorców kulturowych i stąd samego materiału folklorystycznego .. Etnograf chciałby w tych partiach widzieć jeszcze coś więcej, mianowicie większe zajęcie się realiami etnograficznymi i większe do nich zbliżenie, chciaIby mieć pełniejszy obraz kultury środowiska i jego stopniowej zmienności, bo przecież folklor na tych realiach wyrósł i utrzymywal się, a zmieniał się w ślad za zmianą całej struktury kulturowej środowiska. Takie jednak peIne analizy musiaIyby z konieczności partie te nazbyt rozdąć, a zasadniczych ustaleń nie moglyby podważyć czy zmienić. Końcowe dwa rozdziały stanowią niejako nawrót do treściowych analiz prozy ludowej, ale -- właśnie po przygotowawczej niejako roli poprzednich trzech rozdziałów - już do prozy wspóIczesnej. W V więc rozdziale autorka zastanawia się zarówno nad tradycyjnymi źródłami folkloru (transmisja rodzinna, środowisko prządek i "szkubek" oraz inne czynności sprzyjające zachowaniu czy aktywizacji treści. tradycyjnych), jak też nad tl'eściowym wpływem książek, szkoły, radia, i telewizji ukazując na tym tle zlożony proces funkcjonowania literatury ustnej. Zagadnienia te są w literaturze (zwIaszcza zagranicznej) dobrze znane i opracowane. Zostają one tu jednak zanalizowane w ramach środowiska śląskiego i egzemplikowane na konkretnych przykładach. W tym też leży wartość tej partii rozprawy. Jest to niejako tIo dla rozdz. VI, w którym mamy - całkowicie znów nowa17 - Lud, t. 55, 1971 �258 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism torską analizę współczesnych 'opowiadań ludowych. Godzimy się tu zarówno z pojęciem tego, co współczesne, jak i ze stwierdzeniem, że we wspólczesnych opowieściach mamy zarówno wątki tradycyjne, choć najczęściej przeksztalcone i zazwyczaj w innej funkcji, jak też treści zupelnie nowe, pow stale w warunkach bieżącego życia. Wręcz znakomita jest tu analiza zmiany stosunku c10 wierzeniowych, magicznych i fantastycznych wątków tradycyjnych w ich współczesnym zastosowaniu, co prowadzi do zasadniczej często zmiany form~' współczesnych opowieści opartych o wątki tradycyjne. Na tym tle autorka omawia szczegółowo kolejne kategorie współczesnej prozy: bajki (odbierane już tylko przez dzieci), opowieści realistyczne zarówno typu autobiograficznego (gatunek po raz pierwszy analizowany:), jak też opowieści tzw. nieprawdopodobne, choć rzeczywiste (kapitalne są tu przykład.\'. choć - niestety nieliczne), jak też w końcu opowiadania komiczne jako przelotne formy humorystyczne. Wszystko to na konkretnym, śląskim tle. Najważniejsze cechy i osiągnięcia rozprawy D. Simonides dadzą się więc ująć w kilku punktach: 1) udowodnienie tezy, że folklor tradycyjn.\' (na Śląsku) nie zaginął i nie ginie, lecz w swoich gatunkach prozy przekształca się i zmienia znajdując zastosowanie w nowych formach i o innym wydźwięku społecznym: 2) zastosowanie środowiskowej analizy przekształceń tego folkloru, a w związku z tym ukazanie "drogi przejścia" w badaniach folklorystycznych z tradycji do współczesności; 3) uchwycenie na tle środowiska śląskiego wspólczesnych postaci folkloru (prozy ludowej), ich kategoryzacja i przeprowadzenie po raz pienNsz\' w naszej literaturze etnograficzno-folklorystycznej ich analizy. Tak więc rozprawa ta ukazała zarówno nowe możliwości badawcze, jak też dała przyklad ich zastosowania. któo' będzie zapewne naśladowany. To wszystko idzie równolegle z osiągnięciami śląskich folklorystów i etnografów w zakresie współczesnych pieśni górniczych, hutniczych, pieśni zaangażowanej, kultury robotniczej, współczesnej sztuki ludowej itcl. (J. Ligęza, M. Żywirska, A. Dygacz i inni). Omawiana rozprawa D. Simonides, jak również wszystkie dotąd opublikowane inne jej prace, ukazują nowe możliwości badawcze, jak też dają przyklad ich zastosowania, który już jest naśladowany przez innych folklorystów. Praca ta pełni rolę dobrego podręcznika do współczesnego folkloru i należy sZ~'bko podjąć druk drugiego wydania Współczesnej śląskiej prozy ludowej, obecnie niedostępnej już nigdzie w pierwotnym, powielaczowym wydaniu. Józef W świecie pieśni J. Krzyżanowskiego. Burszta "Studia folklorystyczne." Pod redakcją R. Górskiego Wrocław-Warszawa-Kraków 1969, ss. 290. ilustr. 9. i bajki. W polskich badaniach folklorystycznych szczególnie dotkliwie daje się odczuć brak organu koordynującego wysiłki rozproszonych w swych poczynaniach poszczególnych ośrodków naukowych. Poza wydawaną od I'. 1957 "Literaturą Ludową" pierwszym w dziejach naszej kultury czasopismem folklorystycznym dyscyplina ta nie posiadała dotąd odrębnego forum. użyczały go jedynie gościnnie czasopisma etnograficzne, historyczne i literackie. Paraliżowalo to oczywiście organizację szeroko zakrojonych badań kompleksowych, kolektywn.\·ch. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 259 Kłopotom tym wychodzi naprzeciw pierwszy tom "Studiów folklorystycznych" pl. W świecie pieśni i bajki, praca zbiorowa pod redakcją R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, wydana w r. 1969 przez Zakład Literatury Ludowej Instytutu Badań Literackich PAN. W centrum swojego programu redakcja stawia tę właśnie integrującą funkcję naukowo-społeczną. Jednocześnie, zmierzając do możliwie najpełniejszego ukazania dorobku polskiej folklorystyki, nakreśla w przedmowie szeroki program badań nad folklorem tradycyjnym i współczesnym. Tym samym podsunięta została wspaniała szansa zrealizowania następujących pilnych postulatów: 1) zbadanie zaniedbanych dziedzin folklorystycznych, takich jak np. genetyka i artyzm pieśni ludowych i podań, dramat ludowy i in.; 2) wypracowanie operatywnej w dalszych badaniach i możliwie precyzyjnej terminologii; 3) wielofunkcyjna analiza proponowanych i praktykowanych postaw teoretyczno-metodologicznych; 4) tropienie wzajemnych filiacji między literaturą narodową pisaną a ustną ludową; 5) badanie folkloru współczesnego - rejestracja przemian jego postaci i funkcji; 6) dopełnianie prac syntetycznych, takich jak Dzieje folklorystyki polskiej. W sumie 16 rozpraw i szkiców składających się na omawianą publikację realizuje jej perspektywiczny plan badawczy w bardzo różnym zakresie, co jest naturalnym atrybutem pracy zbiorowej o podobnym profilu. Znalazły się tu więc niemal monograficzne opracowania "problemowe", szkice, a także zwarte komunikaty sygnalizujące jedynie problematykę badawczą. W obrębie tego różnorodnego materiału wyodrębnić można roboczo 4 zasadnicze grupy. Do pierwszej należą artykuły omawiające odkryte lub zapomniane archiwalia bezcenne źródło dla historii folklorystyki. Zaliczyć tu można T. Brzozowskiej "fragment większej całości" o odkrytym w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu zbiorze pieśni wielkopolskich i o ich nieznanym dokumentatorze, Franciszku Wawrowskim, artykuł S. Świrki o rękopisie pieśni mazurskich Józefa Gąsiorowskiego znalezionym w archiwum rodzinnym prof. dr Zofii Szmydtowej oraz szkic S. Nyrkowskiego, który publikuje nieznany wariant pieśni o Napoleonie, starszy od znanego przekazu kosteniowskiego, oraz nie notowaną dotąd Pieśń nadziei patriotycznej z lat 1848-1849. Grupę drugą stanowią studia o charakterze genetyczno-historycznym. Na uwagę zasługują tu zwłaszcza dwie znakomite rozprawy: R. Bugaja, Mistrz Twardowski w obliczu historii i S. Grzeszczuka, Nobilitacja antybohatera. Pierwsza przynosi historyczną weryfikację rzeczywistości i legendy Dhura - Twardowskiego. Udokumentowana ogromnym materiałem źródłowym, stanowi ostateczne zakończenie sporu o to, czy prototypem słynnego polskiego· czarnoksiężnika była postać historyczna. Druga jest wnikliwym studium nad genezą i mechanizmem ideowo-artystycznym literatury sowizdrzalskiej, właściwą tej literaturze postawą wobec świata i kreacją bohatera. Wymienić tu również należy nową, podjętą przez H. Jurkowskiego interpretację XVII-wiecznego dokumentu związanego z tradycją wędrownych lalkarzy, która stanowi cenny przyczynek do dziejów mimu i teatru lalek, oraz J. Ślaskiego, Historię O królowej Polski. Autor analizuje tu ciekawy zabytek włoskiej literatury popularnej XVI wieku, dotykając przy tym złożonego zagadnienia historyzmu literatury popularnej. Wreszcie żywotny problem wpływu słowa drukowanego na folklor podejmuje J. Dunin w swoim szkicu U źródeł czytelnictwa ludowego przy okazji rozważań nad stosunkiem ludowego odbiorcy do książki. Kwestiom teoretycznym poświęcona jest świetna rozprawa J. Jagiełło, w której, autorka zajęła się skonstruowaniem gatunkowego modelu fabularnego ballady. Odtwon~yła przy jego pomocy istotne cechy strukturalne gatunku i zaproponowała opartą na wyznaczonych w ten sposób kryteriach klasyfikację fabularnych pieśni �260 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ludowych polskich opartą na materiale Pieśni ludu polskieg·o Kolberga. WzoITem dla tej nowatorskiej w Polsce próby określenia gatunku balladowego była podobna analiza bajki czarodziejskiej przeprowadzona przez Proppa. W kręgu zagadnień teoretycznych obraca się również szkic K. Kadłubca poruszający wybrane aspekty jednego z węzłowych zagadnień folklorystyki: Kultura ludowa a literatum ludowa. Autor koncentruje śię tu głównie na zależności i związkach litemtury ludowej z podłożem kulturowym określonego etnikum. Czwarty wreszcie typ materiałów stanowią artykuły zajmujące się sylwetkami folklorystów lub wnoszące do ich biografii naukowych istotne przyczynki. R. Górski publikuje więc fragment swej monografii o Kolbergu zatytułowany Oskaj' Kolberg wobec litemtury ludowej, zatrzymując się głównie nad ewolucją postawy badawczej oraz warsztatem Kolberga zbieracza i naukowca świadomego swych celów i metod. Z postacią Kolberga wiążą się również pośrednio 2 cenne szkice H. Kapełuś i A. Skrukwy. Pierwszy prezentuje postać Antoniny Konopczanki. jej naj ciekawszy ocalały rękopis, sporządzony w terenie lub przynajmniej w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem, oraz przedstawia modlnickich narratorów przez Konopczankę wymienionych. Drugi zajmuje się osobą W. Siarkowskiego. Autorka prześledziła w nim współpracę kieleckiego folklorysty z Kolbergiem: podkreśliła wagę swoistego patronatu naukowego autora Ludu nad Sial·kowskim. wykazała też jednocześnie rolę tego ostatniego w gromadzeniu i opracowaniu kolbergowskiej monografii regionu kieleckiego. Oba artykuły dają pogląd na metodę Kolberga z jednej strony, z drugiej zaś oświetlają prawie nieznane postacie cennych jego współpracowników. Do cyklu biograficznego można zaliczyć wreszcie szkice L. Roppla o Ceynowie i J. Ondrusza o Kubiszu, przedstawiające działalność folklorystyczną miłośnika i obrońcy kultury kaszubskiej oraz śląskiego poety ludowego. Na odrębną wzmiankę zasługuje inny typ pDrtretu, pióra J. Krzyżanowskiego, poświęcony reprezentantowi folkloru duchownego, nowosądeckiemu proboszczowi, J. Machaczkowi. Autor wykazuje, że opowiadane przez niego anegdoty i żarty, stanowiące kontynuację staropolskiej tradycji kaznodziejskiej, spopularyzowały się na tyle, że Machaczkowi przypisano szereg obiegowych konceptów i wątków. Dotknięte tu zostały dwa frapujące problemy: ciągłości i trwałości tradycji, a jednocześnie nieustannych przekształceń przekazu folklorystycznego ściślej jednego z kierunków tych przemian: zmienności realiów, sytuacji i bohaterów przy równoczesnym zachowaniu zasadniczego trzonu wątku, struktury gatunku i jego naczelnej funkcji. Różnorodna tematyka i rozległość dokumentowanych, rozwiązywanych lub postulowanych w omówionych tu pracach problemów badawczych świadczy o rozmachu i wielostronności podejmowanych w zakresie folklorystyki badań, a jednocześnie wykazuje, jak wiele jest jeszcze w tej dziedzinie do zrobienia. W tym świetle wartość wszystkich prac, niezależnie od tego, czy noszą charakter tylko przyczynkarski, czy 'stanowią propozycję metodologiczno-teoretyczną, czy wreszcie mają ambicję opracowania syntetycznego, wydaje się bezsporna. Pien>;s7.Y tom "Studiów folklorystycznych" należy więc uznać za inicjatywę cenną i pod każdym względem udaną. Elżbieta Millerowa �Recenzje, Franciszek Kotula, Hej kolędniczych w przeglądy leluja Rzeszowskiem. - wydawnictw czyli Warszawa i czasopism 261 o wygasających starodawnych pieśniach 1970, LSW, ss. 571, 113 ilustr., mapki, indeksy. W ostatnich dniach grudnia 1970 r. ukazała się praca F. Kotuli, której tytuł leluja zapożyczył autor z refrenów świeckich pieśni kolędowych. Opracowanie autora poprzedza szkic folklorystyczny J. Krzyżanowskiego: a kolędach noworoczHej nych. \"1 pierwszej CZęSClpracy pt. Wertepy i odludzia, po krótkim słowie wstępnym autor pisze o kulturze ludowej; o folklorystycznym zjawisku zwanym kolędą; o literaturze z zakresu folkloru słowno-muzycznego dotyczącej Rzeszowskiego; o swoich zainteresowaniach kulturą ludową; o koncepcji i układzie książki; przedstawia informatorów i uzasadnia dokonany podział Rzeszowskiego na regiony etnograficzne. W zakończeniu rozdziału załączona jest mapa Rzeszowskiego uwzględniająca dziesięć podregionów, na drugiej mapce wyznaczonych jest 77 przebadanych miejscowości. Część druga - Obrzęd kolędowania i teksty jest częścią materiałową i zawiera: historyczny rys danego podregionu; nazwy różnych form obrzędowych i opis scenerii towarzyszącej właściwemu kolędowaniu; dane o informatorach; szczegółowy opis pracy terenowej, okoliczności towarzyszące nagraniom, własne spostrzeżenia i refleksje, luźne uwagi i komentarze do tekstów, w końcu - teksty pieśni. Aby .,odbić regionalne właściwości danych okolic" autor podzielił materiał na 10 regionów (czy raczej podregionów) i w takim układzie prezentuje zebrany material: I Przeworski ośrodek, II Pogranicze polsko-ruskie, III Rzeszowskie, IV Łańcut--Sokołów-Leżajsk, V W strzępach Sandomierskiej Puszczy, VI Kolbuszowskie strony, VII Od Sokolowa, VIII U kolbuszowskich Lasowiaków, IX Majdańszczyzna, X W Ropczyckiem i gdzie indziej. W zakończeniu pracy: przypisy, spis ilustracji, spis pieśni, indeks nazw geograficznych, spis rzeczy. Książka jest bogato ilustrowana ciekawymi zdjęciami. Inspiracją do zebrania pieśni kolędowych była książka Stanisława Czemilm Stare zloto (na którą autor wielokrotnie się powołuje). Świeckie pieśni kolędowe zwane w Rzeszowskiem kolądkami, lelujami lub konoteńkami "urzekły mnie" wyznaje autor, "niosą powiew prostej, ludowej poezji". We wstępie (s. 34) F. Kotula pisze, że ,.nie będzie to praca w ścisłym i ogólnie przyjętym znaczeniu naukowa", ale będzie "autentyczną, możliwie najdokładniejszą dokumentacją zjawiska zwanego kolędą", "ma to być materiał naukowy wielostronny, zebrany jako tworzywo do przyszłych syntez". Prof. J. KrzyżanoWski w szkicu wstępnym nazwał pracę S. Kotuli gawędą naukową. Przedmiotem badań autora były pieśni należące do kolęd typu świeckiego, śpiewane przez kolędników tylko raz w roku w dzień św. Szczepana lub w Nowy Rok, rzadziej w Trzech Króli i związana z kolędowaniem sceneria, wyrażająca się różnymi formami w obrębie obrzędu jak: raj, tury, maski, koń, koza, miś, herody, lub bardzo interesujący cykl kolędniczy z Cieszacina Wielkiego: anioł z muzyką, scena Abrahama z Izaakiem, kolęda z pastuchami, sadzanie panien na krześle. Obrzęd kolędowania i związane z nim świeckie pieśni kolędnicze, to bardzo specjalny i rozbudowany dział folkloru słowno-muzycznego, o wielowiekowej tradycji. glęboko zakorzeniony w Europie. Upowszechniony szeroko na obszarze całej Slowial1szczyzny, wykazuje szereg cech wspólnych szczególnie z narodami słowiańskimi południowowschodnimi. Polski obrzęd kolędowania ciąży do tych wzorów, chociaż wykazuje pewne cechy odrębne, specyficznie polskie. Należał do zjawisk �262 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism areligijnych l Jego świeckiego pochodzenia nie zmieniły wtręty typu sakralnego l"Ozsiane w tekstach kolęd nowszego pochodzenia. Dzieje obrzędowej twórczości kolędowej są już kartą zamkniętą - pisze Sto Czernik w Starym zlocie l. Jeżeli jeszcze gdzieniegdzie zachowały się szczątki literatury pamięciowej z tego okresu, to chyba tylko dla potwierdzenia ważności i powagi instytucji, która w swoim czasie odgrywała poważną rolę społeczną i kulturalną· Te szczątki z "dawnych czasów" ocalił od zupełnej zatraty F. Kotula. entuzjasta wszystkiego co dawne i cenne w kulturze ludowej regionu, z którego pochodzi - z Rzeszowskiego. Przebadał 77 miejscowości i opublikował 464 pieśni, choć jego taśmoteka zawiera z pewnością dużo więcej materiałów. Dawna konwencja kolędowania opierała się na trzyczęściowym schemacie: l) zapowiedzi (kolęda okienna śpiewana przed domem); 2) pieśni wyrażającej w sposób symboliczno-fantastyczny życzenia dla osoby objętej kolędą (właściwa kolęda życzeniowa śpiewana w domu); 3) podziękowanie za podarze. Największe znaczenie miała druga część - pieśń życzeniowa (lub winszująca). śpiewana gospodarzowi (panu domu), gospodyni, młodzieńcom, dziewczętom. dzieciom, służbie, czyli wszystkim domownikom. F o l' m a p i e ś n i ż y c z e n i o w e j - cechą charakterystyczną i wyróżniającą pieśll kolędową jest powtarzanie, tych samych słów lub zdań, objętych na początku i na końcu refrenami typu "hej nam hej kolęda", "leluja", "hej leluja", względnie z refrenem tylko w zakończeniu zdania, np, "na łączce, hej na łączce, na tej zielonej traweńce" itp. Szczególnym rodzajem powtarzania jest konkatenacja czyli łańcuchowe wiązanie zdań "zwrotek" (np. kolęda nr 85 w zbiorze). Często też występuje w tych pieśniach powtarzanie schematu obrazowego - wokól bohatera przewija się dowolna ilość osób lub określonych sytuacji, a dopiero w scenie końcowej następuje zawsze dodatnie zadośćuczynienie. Przyklady: w kolędzie dla gospodarza - wymienianie wszystkich rodzajów zbóż; dla dziewczyny - ubieranie: rozdawanie jabłuszek; dla mlodzieńca - motyw sokola, lub Jaś "Lwowa dobywa". Reprezentują one najstarszą formę poetyki ludowej i należą do nielicznej już dziś grupy pieśni asylabicznych, intonacyjno-zdaniowych, utrzymanych w mniej lub bardziej swobodnej recytacyjnej melodyce i rytmice. Jedno zdanie tekstu słownego łącznie z refrenem stanowi zaczątkową formę zwrotki. Pieśni te były zawsze śpiewane. Ta krótka charakterystyka schematu świeckiego kolędowania, a szczególnie pieśni życzeniowej, wydaje się konieczna (autor o formie tych pieśni nie mówi w ogóle) dla zorientowania, z jakim materiałem chcial autor zapoznać czytelnika dając tytul pracy Hej leluja, a jaki zastał we współczesnej wsi rzeszowskiej. Na podstawie materiałów zawartych w książce stwierdzamy, że obrzęd kolędowania był silnie zakorzeniony w Rzeszowskiem. Dotrwal w praktyce mniej lub bardziej zestrojony do końca XIX w. Później już byl spełniany bez zachowania powagi i zrozumienia jego symboliki z towarzyszeniem nowszych form w scenerii. Stal się zabawą młodzieży i dzieci, o coraz słabszych powiązaniach z dawną formą, co przejawia się dobitnie w przekazanym niekolędowym repertuarze pieśniowym. Niemal w ostatniej chwili uchwycił F. Kotula wygasające okruchy z dawnej świetności, mozolnie niekiedy wydobyte z pamięci starszych mieszkańców wsi. Polowa pieśni zbioru (ok. 200 pieśni) należy do typu pieśni kolędowych, chociaż w wielu przykładach przekazy są rozstrojone nowymi wtrętami, lączeniem różnych 1 Stanislaw Czernik, Stare z/oto. Warszawa 1962. �Recenzje, przeglądy wydawnictw 263 i czasopism wątków pokrewnych lub obcych, nie dośpiewanych w całości. Wielokrotnie powtarzaue warianty tej samej pieśni w wielu badanych wsiach dowodzą o ich powszechności. Niektóre z nich są bardzo interesujące lub nawet pierwszy raz publikowane. Najliczniej reprezentowane są kolędy dla dziewcząt. W polskim repertuarze kolęd świeckich, jak stwierdza Piotr Caraman 2, spotykana jest "przytłaczająca ilość kolęd dziewczęcych, które narzucają swój typ charakterystyczny także kolędom dla gospodyni i młodzieńca". Przedstawione pieśni rzeszowskie potwierdzają wywody Cal'amana. Motyw pawia (dziewczyna zbiera piórka, które gubi paw) 3 w kolędach rzeszowskich występuje w wersji innej (pierwotną zgubiono już prawdopodobnie w pamięci), mianowicie w znanej z repertuaru ogólnopolskiego pieśni o pawiu Tam za dworem, za zielonym stawem, pasła Andzia dwa prześliczne pawie (nr 283, 305, :313,411, 421 i in.). Drugą co do liczebności grupę stanowią kolędy dla gospodarza, niektóre bardzo ciekawe, mniej znane i dobrze jeszcze zachowane (np. 5, 11, 16, 20, 24, 27), Nieliczne są kolędy dla gospodyni (np. 12), dla młodzieńca z motywem sokoła pięknie przekazana (np. 1, 29 lub też 7, 109, 308). W wyniku pełnego rozstroju obrzędu, śpiewane są kolędy dla młodzieńców przerobione z kolęd dla dziewcząt (np. 202, 204). Kolęd okiennych nie ma dużo (np. 4, 16, 19, 42, 183), bo ten rodzaj śpiewów nie miał w dawnym obrzędzie wiele odmian. Podziękowanie za podarze np. gospodarzowi (11, 25) występuje w formie pieśni oddzielnej, lub wplecione jest w zakończenie pieśni życzeniowej. Najbardziej zachowawczo prezentuje się - wg podziału autora - I Przeworski ośrodek i n Pogranicze polsko-ruskie. Dalej - X W ropczyckiem, IV Łańcut-Sokołów-Leżajsk, In Rzeszowskie. W pozostałych regionach zebrał autor zupełnie okruchy, np. V W strzępach Puszczy Sandomierskiej tylko 6 kolęd a vn Od Sokołowa - wśród 48 pieśni ani jedna nie jest kolędą. Zamieszczone kolędy dla młodzieńca nr 346 i :351to warianty dalszych zwrotek historycznej pieśni o Gogolewskim lub Drewiczu (dlatego komentarz autora dla tych pieśni jest błędny). Wśród materiałów znalazło się kilka dobrych przekazów apokryfów (lO, 54, 111, 178, 430, 431); jedna z najpiękniejszych polskich kolęd jasełkowych z X:VI wieku Pomału Józefie (9 niestety nie z pełnym tekstem); pastorałki i kolędy religijne (43, 44, 280, 8, 434, 461). Apokryfy i przekazane kolędy należą do bardzo dawnego repertuaru pieśni kolędowych, ale nie były związane z obrzędem świeckim. Dodam jeszcze, że pieśń apokryficzna (nr 54) Z tamtej strony dwora zielenią się zioła, przechodzi się śliczna pani z niebieskiego dwora ma w zbiorze trzy warianty (nr 40, 437, 448) przekazane już tylko w postaci wyrwanych zwrotek z właściwej wersji. Komentarz autora przy nr. 54 jest błędny pieśń ta nie jest adresowana dla ..którejś z Lubomirskich". Przekaz rzeszowski jest najbliższy tekstowi publikowanemu przez O. Kolberga (Lubelskie, DwOK, t. 17, nr 15; też w: Łęczyckie, DwOK, t. 22, nr 8a. b; Kaliskie, DwOK, t. 23, nr 2; Mazowsze, DwOK, t. 24, nr 26). 2 Piotr Caranlan. Obrz.'ęd kolędowania u Słowian 3 Wlaściwa \\'ersja kolędo\va piesni o pa\viu: i u Rumunótv. Krakó\v Po bystrym jeziorze pawiki pływały, Pawiki pływały, piórka rozpuszczały, Nadobna Marysia pióreczka zbierała: Da co uzbiera Pani Matce niesie, Pani Matka na to Buciki na lato, hej nam hej. (MAAE III 190-1) 1933. �264 Recenzje, przeglądy wydawnIctw i c,zasopism Część pracy, którą teraz omawiam, nosi tytuł Obl'Zęd kolędowania i teksty należało się spodziewać, że autor przekaże teksty herodów, raju, cyklu z Cieszacina Wielkiego i innych form o których wspominałam wyżej. bo autor wymienia ich nazwy. Były to przecież całe widowiska ludowe, każde ze swoją własną scenerią: role byly podzielone między kilka osób, a tekst słowny przeplatany śpiewem. Nk znajdujemy tego w opisie, autor unika przekazania tych materiałów pisząc np. (s. 124) "na przedstawienie kolędnicze składało się kilka swego rodzaju sztuk _ w ich treść nie będziemy wchodzili". Gdzie indziej wspomina (s. 451) ,.nagrawszy u Morawy opowiadanie jak się w Raniżowie odprawiala kolęda z koniem ..." ale informacji tych nie przekazuje. Sądzę, że zebrane materialy są bardzo interesujące, tak samo już dziś cenne jak teksty pieśni. Opublikowanie ich stanowiłoby pewną zamkniętą calość do podanych pieśni. W tej sytuacji autor pozbawił rzeszowskie kolędowanie specyficznego tła, w którym było spełniane. Druga część materiałów zamieszczonych w tym rozdziale to pieśni z repertuaru ogólnopolskiego: weselne (istnieje pewna zbieżność szczegółów z obrzędu weselnego z obrzędem kolędowania), miłosne, zalotne, żołnierskie (tych jest stosunkowo dużo może w zami.an za zapomniane kolędy dla młodzieńca), literackie (np. Przez litewski lan Chodźki) i nowsze z pogranicza folkloru wiejskiego i miejskiego nie mające nic wspólnego z świeckimi kolędami. Śpiewane w zastępstwie kolęd, są wyraźnym świadectwem jak daleko w niektórych regionach wieś rzeszowska odeszła od właściwego obrzędu. Pieśni z tej grupy jest przeszło dwieście. Są one bard7.0 cennym dokumentem folkloru slowno-muzycznego w Rzeszowskiem. Należą tylko do zupełnie odrębnej konwencji, spełniały w społeczności wiejskiej inną rolę niż kolędy świeckie, śpiewane tylko jeden raz w roku. Stąd niewłaściwość włączania ich do pracy a innych założeniach tematycznych, chociaż w wyniku zupełnego rozkładu obrzędu taka sytuacja zaistniała. Uwagi autora przy kilku zaledwie pieśniach (np. :36:3) "Kolędnicy śpiewali w ramach kolędy zwyczajne piosenki. Miało to miejsce już w nowszych czasach, kiedy dawne konwencje poczęły się r07;pl'zęgać", a przy pieśni nr 370 " ...właściwie jest to pieśń miłosna, która w Wilczej Woli nie wiadomo dlaczego stała się pieśnią kolędną" - dezorientują przeciętnego czytelnika w tym materiale. W związku z tym w niektórych komentarzach autor dochodzi do błędnych wniosków (np. do pieśni 346, 351, 352). Mnożenie tego rodzaju przykładów i wyjaśnianie nie ma już tutaj większego znaczenia. Należy jeszcze zwrócić uwagę na zapis tekstów pleSl1l. W wytycznych pracy (s. 34) autor pisze: 1. "większość tekstów będzie pl'zepisana fonetycznie z nagrań". Takie oświadczenie można przyjąć tylko jednoznacznie, tzn., że teksty przekazanych (zaśpiewanych) pieśni będą podane czytelnikowi w zapisie gwarowym, Niestety, teksty podał autor językiem literackim, pozbawiając caly szereg pieśni śpiewanych przez starszych ludzi właściwych cech gwarowych, a tym samym pozbawił je do pewnego stopnia autentyzmu. Trudno nawet domyślić się, dlaczego tak postąpił, bowiem wypowiedzi na ten temat rozsiane w pracy mówią co innego: (s. 111) śpiewa nie tylko z gwarowym wydźwiękiem, ale i gwarowymi właściwościami językowymi", lub (s. 173) kolędy z pogranicza polsko-ruskiego "...niemal wszystkie zostaly nagrane na taśmie magnetofonowej i przepisane z nagrań. Dzięki temu można stosunkowo wiernie przekazać właściwości językowe przechowane w kolędach". Teksty pieśni 67 do 1:35 zapisane są językiem litet'ackim. Natomiast jeśli do zbioru włącza teksty zapisane pl'zez swych infol'matorĆJw lub c.vtuje ich wypowiedzi - zachowuje w nich gwarę. W" �Recen:je, przeglądy wydawnictw 265 i czasopism Od szeregu lal w pracach einomuzykologów teksty publikowane są w formie transkrypcji dialeklologicznej pólfonetycznej, do której autor mógł się dostosować. Najbardziej ważkim zarzutem jaki stawić można autorowi, to brak melodii do przekazanych pieśni. Dziwi to tym bardziej, że w I części pracy autor pisze (s. 32): ,.Kolędy ... to bardzo specjalny i rozbudowany dział folkloru, tak słownego, jak i muzycznego". A w wytycznych pracy (s. 34) w punkcie 2. "Do pewnej ilości, być może, . kiedyś zosianą dołączone melodIe, pochodzące z zasady z nagrań''. W innym miejscu (s. 122): .,...Babcia śpiewała chyba tak samo, jak gdzieś pod koniec średniowiecza... śpiewała głośno, z naciskiem, zawodząco, z pokrzykami... dziś trudno znależć olueślenie na taki rodzaj śpiewu", i szereg podobnych uwag dotyczących śpiewania. Autor mógł znaleźć etnomuzykologa, który opracowałby melodie. Taka współpraca absolutnie nie umiejszyłaby zasług F. Kotuli - raczej dałaby wynik bardzo pozytywny. Bowiem właściwości strukturalne melodii (tonalność, melodyka, forma, rytmika) są najwłaściwszym sprawdzianem ich wieku. Poezja ludowa należy do typu poezji melicznej. w której tekst jest nierozerwalnie związany z melodią. Niemal caly zebrany materiał autor nagrał na taśmach, które są bezcennym dokumentem. Pracował w XX wieku ze sprzętem technicznym, nie jak O. Kolberg z ołówkiem w ręku. W każdej chwili można pieśni na nowo przesłuchać i je odtworzyć. W tej sytuacji proponuję wybrać z pracy Hej leluja właściwe teksty kolędowe, opracować dla nich melodie, dodać opisy wspomnianych w książce obrzędów towarzyszących kolędowaniu, dać krótkie metryki informatorów, pomijając podane \I' .:..;awędziarskim tonie okoliczności towarzyszące nagraniom. Proponowałabym nawet ciekawsze wykonania nagrać na płytę i załączyć do opracowania. Hej leluja jest książką interesującą, bardzo starannie wydaną przez Ludow:], Sp('łdzielnię Wydawniczą. Do jej edytorskich walorów przyczyniła się również Barbara Kasten-Pszczólkowska, która projektowała szatę zewnętrzną książki. Barbara UWAGI AUTORA HEJ, LELUJA DO UWAG RECENZENTKI Andrzejczak TEJŻE PRACY Bardzo często pl'zyjmuje się, że książka, w tej formie jakiej się dostaje do rąk czytelnika, jest dziełem od A do Z człowieka zwanego autorem, a którego nazwisko znajduje się na okładce względnie karcie tytułowej. W rzeczywistości na ostateczną formę pracy popularno- czy ściśle naukowej ma jeszcze wpływ szereg innych i to decydujących czynników; więc recenzent przed wydawniczy, kierujące się swym charakterem i założeniami wydawnictwo, redaktor danej pracy, redaktor techniczny, a wreszci.e pracownik urzędu kontroli wydawnictw. Ich zasadniczym celem jest dążenie, aby praca wypadła jak najlepiej. Po drugie, inaczej widzi i czuje określone problemy laboratoryjny pracownik naukowy, nieco inaczej badacz terenowy, stykający się z żywym zjawiskiem. a takim powiedział Bronisław Malinowski: "Krótki opis cierniowej drogi etnografa, zarysowanej na podstawie przeżyć i doświadczeń autora, rzuci z pewnością więcej światła na tl~ sprawę (badań i ich wyników, F. K.), niż obszerne i abstrakcyjne �266 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism wywody". Słusznie, tylko że autorowi nie zawsze dane jest ową drogę dokładnie przedstawić. Wiele uwag Recenzentki jest w pełni słusznych, niektóre mniej. Ale ich adresatem nie może być jedynie firmujący książkę autor. Trzeba mieć na uwadze, że autor Hej, leluja folklorystą został nie z wyboru - stąd brak u niego pełnego przygotowania teoretycznego, w czym źródło. potknięć - ale z musu. którym bylo przerażenie, że perły polskiej kultury ludowej mogą przepaść. Kiedy równocześnie przygotowani folkloryści nie kwapią się do akcji ratowniczej. Tedy mus b,vł wielki i nieodparty. Problem, zamieszczenia nut czy też nie, nie zależalo od autora. Książka zostala zakwalifikowana do folkloru słownego. Bardzo słuszna jest sugestia Recenzentki, by autentyczne kolędy życzeniowe wydać powtórnie, ale już z nutami. Przepisanie ich z taśm nie przedstawia większej trudności. Włączenie nut do całej książki, do wszystkich tekstów, byłoby rzeczą wielce kosztowną i chyba tego Wydawnictwo obawiało się. A propos taśm; mam ich istne góry. Próbowałem zainteresować nimi I'óżne instytucje - bez skutku. Może dlatego, że "przeboje" są dziś na pierwsz,\'m planie. Podkreślam; zawierają często fenomenalne melodie. Zarzut, że w książce nie ma opisów i tekstów "przedstawień" kolędniczych słuszny, ale tylko częściowo. Powinien być raczej sugestią. Bowiem to temat materiałów są góry - na sporą, oddzielną książkę. Na zakończenie: serdecznie zapraszam nie tyle do siebie, ile do mojego archiwum folklorystycznego, tak Prof. J. Bursztę zresztą krajana i Szanownq Recenzentkę. Zapewniam oboje, że jeśli "posiedzą" sobie trochę, rezultatem może być jeśli nie cała książka, to pękate studium. Wreszcie może ktoś - póki łażę po tym świecie - zamówi u mnie książkę () "ciernistej drodze etnografa"? A byłoby to coś w rodzaju dzieła sensacyjno-podróżniczego. Franciszek Ryszard Górski, Oskar Kolberg. Zarys życia Wydawnicza, Warszawa 1970, ss. 280, ilu str. 12. dzialalności. Kotula Ludowa Spółdzielnia Przebogate 76-letnie życie Oskara Kolberga (1814-1890) zasługiwało ze wszech miar i zasługuje dziś, z racji niepowtarzalności wzoru, na uwagę literackiego war.sztatu (powieść, scenariusz). W 1961 1'. zainteresowanie nim zdradził Jarosław Iwaszkiewicz przy okazji recenzowania Ludu białoruskiego M. Federowskiego, nie.stety, nie zostało ono wyrażone w formie literackiej. W nauce postać Kolberga od ponad stu lat skupia zainteresowania długiego szeregu badaczy, w rezultacie czego powstał niemały zasób materiałów przyczynkarskich do jego biografii. Obecnie dąży się do poznania całego życia i dorobku Kolberga ku pożytkowi nauki i kultury ogólnonarodowej. Książka R. Górskiego, wydana przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą w grudniu 1970 r. (słowa uznania dla wydawnictwa za szybką realizację książki - pól roku), należy właśnie do pilnie pożądanych prac w tym zakresie. Po raz pierwszy bowiem popularyzuje ona szeroko umotywowany naukowo, pełny, choć nie wyczerpujący jeszcze obraz życia, pracy i zasług Oskara Kolberga. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 267 "Przez długi czas - stwierdza autor na wstępie - nie prowadzono na szeroką skalę badań nad życiem i ogromną spuścizną naukową Kolberga, nie zdołano do dziś jeszcze opublikować wszystkich pozostawionych przez niego materiałów i zbiorów". Jak wiemy, do 1945 r. biografią uczonego zajmowano się nie tylko w wąskim zakresie, lecz i sporadycznie, i to z różnych przyczyn, głównie z powodu braku odpowiednich warunków dla percepcji twórcy i dzieła. Pierwszym, który szerzej naszkicował życiorys Kolberga i ocenił jego prace naukowe, był K. W. Wojcicki (1867), później W. Nehring ukazał znaczenie prac etnograficznych Kolberga w badaniach nad kulturą i pl'zeszłością Słowian (1876), dalej ścisłą ocenę jego działalności i roli w nauce dali Z. Gloger (1880, 1881) oraz L Kopernicki i J. Karłowicz, ktÓl'ych wysoka ocena dorobku Kolberga i jego znaczenia dla rozwoju etnografii i folklorystyki znalazła wyraz w krótkich rysach biograficznych, ogłoszonych z okazji 50-lecia jego pmcy naukowej (1889). Śmierć Kolberga w 1890 r. oraz setna rocznica urodzin w 1914 r. były okazją do opublikowania większej liczby wartościowych materiałów biograficznych o Kolbergu, wśród których najcelniejsze prace wydali J. KaNowicz, L :Kopernicki, L. Krzywicki, H. Łopaciński, H. Biegeleisen, F. Krcek, A. Pietkiewicz, S. Udziela, R. Zawiliński, H. Opieński, A. Fischer i S. Lam, którego opracowanie pt. Oskar Kolberg. Żywot i praca (Lwów 1914) zostało po raz pierwszy wydane jako osobna broszura. Z obcych źródeł biograficznych należy wymienić artykuł N. Jancuka (1889) i Historię etnografii rosyjskiej A. Pypina. W okresie międzywojennym biografię Kolberga wzbogaciły prace J. S. Bystronia (1924, 1927 i 1939). Po 1945 r: olbrzymie zainteresowanie badaniem dorobku Kolberga i jego życia, zarówno indywidualne, jak i zbiorowe w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, stało się, wskutek żywotnej potrzeby, zbieżne z narastającym powszechnym zainteresowaniem społeczeństwa samym dorobkiem i niezwykłą postacią i doprowadziło do stworzenia przez Państwo niebywałych dotąd warunków umożliwiających systematyczne, gruntowne badania naukowe oraz pełną edycję dorobku Kolberga w postaci 80 tomów Dziel wszystkich. W tych warunkach rzecz jasna, konkretnie od 1954 r., zostały zapoczątkowane także systematyczne prace nad biografią O. Kolbel'ga, dla której przeznaczono osobny tom w całości edycji. Warto tu przytoczyć fragment znamiennego apelu Towarzystwa w tej sprawie, opublikowanego w wyniku uchwały 28 Walnego Zgromadzenia PTL na łamach "Ludu" w 1954 r. (t. 41 cz. II s. 1285-1286); Towarzystwo zwróciło się o zgłaszanie materiałów, rozpraw i artykułów związanych z Kolbergiem i jego dziełem oraz epoką, w której żył i działał, w nadziei, iż "tom 42 "Ludu" wypełni lukę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych związanych z centralną postacią etnografii polskiej ubiegłego wieku, jaką był Oskar Kolberg". Owocem apelu stał się zbiór bardzo cennych prac ogłoszonych w t. 42 "Ludu", omawiających znaczną część dorobku Kolberga na podstawie jego dzieł, wydanych za życia oraz zachowanej spuścizny rękopiśmiennej. Powstały w 'poprzednim okresie zasób materiałów i przyczynków do biografii Kolberga ulega więc odtąd stałemu wzrostowi. Zasilają go specjalistyczne prace J. Gajka, J. Krzyżanowskiego, M. Sobieskiego, J. Burszty i in. pozostające w ścisłym związku z edycją Dziel wszystkich (monografii regionalnych, korespondencji), prace encyklopedyczne i słownikowe m. in. J. Krzyżanowskiego i M. Turczynowiczowej oraz badania zespołu folklorystów z Instytutu Badań Literackich PAN pod kierunkiem H. Kapełuś i Cz. Hernasa, ośrodków uniwersyteckich w Warszawie i Poznaniu, zakładu Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Łodzi pod kierunkiem K. Zawistowicz-Adamskiej i in. Jak już wspomniano - książka R. Górskiego po raz pierwszy w literaturze bio- �268 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism graficznej, dotyczącej Kolberga, przedstawia obszernie i w sposób naukowy lecz bardzo przystępny dla szerokiego odbiorcy całokształt życia i działalności wielkiego ludoznawcy. Tym samym spełnia ona najważniejszy postulat badawczy, a zarazem w porę staje się doskonałym narzędziem popularyzatorskim, bowiem ukazuje się w okresie pełnego rozwoju prac nad wydaniem Dziel wszystkich (opublikowano już 54 tytuły z 80-tomowej całości) oraz szczytowego zainteresowania Dzielami i twórcą - wyjątkowym zjawiskiem europejskim, W 14 rozdziałach, jakby etapach, autor w oparciu o znajomość korespondencji Kolberga (Dziela wszystkie, t, 64-66) oraz innych prac ukazuje uczonego i dzieło jego życia chronologicznie, od początków zainteresowań pieśnią ludową, wyrosłych w klimacie romantycznego uniesienia dla ludu, poprzez pierwsze zbiory terenowe i publikacje (1842) oraz rozwój tej działalności związany z ewolucją poglądów (1846-1855), po etap zmian w programie badawczym (1862) i następnie długi okres realizacji tego programu w dobie pozytywizmu w postaci pełnego etnograficznego obrazu życia i kultury ludu na historycznym obszarze Polski, której to pracy poświęcił Kolberg bez reszty swe życie. Z umiejętnością i po raz pierwszy w tak popularnym ujęciu przedstawiono w ZaTysie". metody gromadzenia przez Kolberga materiałów etnograficznych i folklorystycznych i przygotowywania ich do druku, trafnie ukazano poglądy Kolberga na zagadnienie badań etnograficznych i pojmowania kultury ludowej jako przedmiotu badań. Autor krytycznie omawia historię zbiorów i publikacji Kolberga przyjmując za podstawę swych rozważań prawie wyłącznie główne dzieło Kolberga pt. Lud." wydane w 33 tomach w latach 1857-1890 i 5 pośmiertnie do 1910 r., nie wdaje się jednak w szczegółową analizę treści zbiorów i wydanych serii regionalnych czy towarzyszących im koncepcji naukowych lub - porównawczo - analogicznych wysiłków badawczych w Polsce i innych krajach, ograniczając ocenę do głównych determinantów i założeń działalności naukowej Kolberga. I słusznie, nie leżalo to bowiem w zamierzeniach autora. Uwzględnienie w popularnym zarysie biogl'aficznym w równym stopniu historii i treści źródeł, w tym olbrzymiego zasobu zachowanej spuścizny rękopiśmiennej (76 tek), co dziejów i zawartości wszystkich wydanych dzieł etnograficznych i muzycznych Kolberga oraz jego teorii i praktycznych sposobów pracy na szerszym tle ogólnosłowiańskim, nie jest jeszcze możliwe w obecnym stadium badań kolbergoznawczych, ani też nie byłoby celowe w tego typu pracy, gdyż mogłoby przysłonić pełny obraz życia wybitnej indywidualności, jaką reprezentował Kolberg i którą autor klarownie przedstawił. Opracowanie w szerszych ramach naukowej biografii Kolberga, uwzględniającej całkowicie jego dorobek, a przy tym wykorzystującej zarówno korespondencję Kolberga, co autor uczynił wyśmienicie, jak też towarzyszące źródła archiwalne i pozycje literatury mogące wnieść nowe światło do zagadnień metodologicznych i edytorskich Kolberga, należy niewątpliwie do zadań o specyficznym charakterze, właściwych dla kilkuosobowego zespołu badawczego. Jak autor zauważył w swej pracy, od paru lat zespół taki działa w redakcji Dziel wszystkich O.' Kolberga pod kierunJdem J. Burszty. Wielką zasługą autora jest zgromadzenie w ZaTysie ... wszystkich najważniejszych faktów z życia Kolberga i ich naukowa interpretacja, chociaż nie z wszystkimi wnioskami można się zgodzić. Dotyczy to m. in. zbyt optymalnego twierdzenia autora o "społecznym" uznaniu w latach trzydziestych dla przedsięwzięć w dziedzinie spisywania pie!ini ludowych. Nie wydaje się także uzasadnione datowanie przez autora początku kolbergowskiej penetracji Pokucia w 1870 r., ponieważ - jak wynika z listu do K. Libelta z 1867 r. - penetracja ta miała miejsce już w czasie �Recenzje, przeglądy wydawnictw 269 i czasopism podróży w latach 1367-1868; o cztery lata (do 1870) powinno się rówmez przesunąć datę jego badań na Mazowszu. Przy omawianiu tomów Mazowsza autor nie wspomina, że zabrakło w tej wielkiej monografii najcenniejszej części folkloru słowno-muzycznego, wierzeń, gier itp., które to materiały wydano dopiero obecnie jako uzupełnienie 5-tomowej serii. Podanie przez autora informacji o wydawaniu z rękopisów suplementów do prawie każdej z serii kolbergowskich byłoby z pewnością ważnym dopełnieniem opisu i oceny dzieł Kolberga. Żałować trzeba, że marginalnie i w sposób fragmentaryczny zostało potraktowane przez autora zagadnienie pogranicza etnograficznego, jednego z najbardziej interesujących tematów, który wiąże się także z regionalizmem kolbergowskim. W rozdziale poświęconym terenom pogranicznym omówiono tylko Lubelskie O. Kolberga, przy czym nie wskazano na materiały świadczące o pogranicznym charakterze regionu. Pominięto natomiast zupełnie to zagadnienie przy omawianiu (w innych miejscach) Mazowsza, Chelmskiego, Przemyskiego, Krakowskiego, Sląska czy Poznańskiego. Kilka drobnych potknięć redaktorskich czy graficznych, jak np. błąd w zestawieniu liczbowym całości Dziel wszystkich na s. 235 (powinno być 80), czy błędna informacja na s. 235 i 277 o ilości tytułów wydanych do końca 1970 r. (ukazały się 52 tomy nr 1-36, 39-46, 48, 52-54, 60, 64-66), względnie mylna data uchwały Rady Państwa w sprawie edycji Dziel na s. 249 (powinno być 1960), nie umniejsza wskazanych walorów naukowych i popularyzatorskich książki. Doskonała narracja czyni ją jeszcze bardziej pasjonującą lekturą. Medard Tarko Folklor w życiu wspólczesnym. Materiały z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej w Poznaniu 1969. Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne, Poznań 1970, ss. 137. • Opublikowane materiały Ogólnopolskiej Sesji Naukowej, która odbyła się w Poznaniu w czerwcu 1969 r., okazały się zjawiskiem znaczącym. Sesja bowiem uprawomocniła ustalenia teoretyczne, które już od kilku lat proponował na gruncie polskim prof. Józef Burszta, a które nurtują także europejską folklorystykę. Są to zagadnienia związane z generaliami tej nauki - problem przedmiotu badań, zakresu pojęć i ich adekwatności. Referaty i komunikaty Sesji poznańskiej rozważały głównie sprawy teoretyczne i terminologiczne, definiowały zasadnicze dla tej nauki pojęcia. Te sprawy były też głównym wątkiem dyskusji. Inicjatorem tych rozważań i autorem podstawowej tezy był prof. J. Burszta, pozostali referenci, stojąc już na pozycjach akceptacji ustaleń Burszty, zajmowali się poszczególnymi dziedzinami w badaniach szczegółowych: dr Bogusław Linette w referacie Folklor muzyczny a folkloryzm, mgr Stanisław Błaszczyk, Rola folkloryzmu w procesie przeobrażeń sztuki ludowej, mgr Grażyna Dąbrowska, Obrzędy, zwyczaje i tańce ludowe jako tworzywo repertuaru zespolów artystycznych. Zagadnieniem metodologicznym jest tutaj wyodrębnienie folkloryzmu - inaczej folkloru stosowanego z zagadnień folkloru sensu stricto. "Określenia folklor i folkloryzm odnoszą się do kategorialnie dwóch odrębnych rzeczywistości (...) Folklor jest naturalną częścią żywej kultury, jest związany ściśle z życiem określonej warstwy społecznej, a więc ludu, jest odbiciem warunków tego życia, a także przejawem �270 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ustosunkowania się «prostych ludzi» do otaczającego świata, a zarazem l Jego interpretacją (00') Folkloryzm natomiast jest zupełnie czymś innym. Polega on na stosowaniu w szczególnych sytuacjach bieżącego życia poszczególnych gatunków folkloru pojętego najszerzej. Jako stosowany, jest ten folklor już czymś wtórnym, mniej lub więcej sztucznym i oderwanym od swego dotychczasowego środowiska, w którym wyrósł, od konkretnego życia określonej warstwy czy warstw społecznych" '. Długo nie uświadamiano sobie, na gruncie europejskiej folklorystyki, konieczności sprecyzowania pojęć określających dwie całkiem różne rzeczywistości. Stąd brak precyzji przy badaniu wielu zjawisk z tej dziedziny, niejasności w preferowaniu ocen, mówiono bowiem często o dwóch różnych sprawach określając je tym samym terminem. Rozróżnienie terminologiczne, wskazanie na istnienie dwu zjawisk folkloru i folkloryzmu umożliwi precyzję stanowiska badawczego, wyszczególni zakres badanej problematyki, funkcje, rodzaj zjawisk określanych jako folklor czy folkloryzm. Uporządkowanie tych zagadnień skieruje badaczy ku szczegółowym rozwiązaniom poszczególnych dziedzin, pozwoli na przeprowadzenie analizy zjawiska folkloryzmu. Termin folklor był używany na określenie zjawisk bardzo różnorodnych, które miały jakąś cechę ludowości. I tak do folkloru zaliczano stary, ludowy instrument muzyczny, rańtuch, XIX-wieczną skrzynię łowicką, cepeliowski łyżnik, "pająki" i kufle fajansowe, modną w ostatnim sezonie letnim sukienkę "chłopkę", kostiumy i utwory grupy "No-To-Co". Ekspansję zjawisk często bardzo powierzchownie posługujących się motywami ludowymi, a w najlepszym wypadku będących stylizacją czy aranżacją, włączono do spraw i zagadnień autentycznego folkloru. Jak już wspomniałam, problem folkloru jest zagadnieniem ogólnoeuropejskim. Jest to zjawisko widoczne w obyczajach, modzie, upodobaniach estetycznych, w różnych dziedzinach i kierunkach sztuki. Jako zjawisko społeczne folkoryzm przybrał na sile w latach 60-tych. Był to okres szczególnej dyfuzji tego co ludowe w pamiątkarstwie. zdobnictwie, reklamie, wystroju wnętrz, w działalności rozmaitych zespołów artystycznych podczas imprez państwowych, festynów, rocznic itd. Zjawisko określa się często "modą na ludowość" i jest to zagadnienie, na które dość często zwracano uwagę. Ale zwykle przy okazji krytyki estetycznej (zgubna dla sztuki jest stylizacja i łatwe porozumienie na gruncie uproszczonej ludowości) i krytyki obyczaju (szkodliwe jest mechaniczne powielanie haseł i wzorów dziarskiego juhasa, bezinteresownego, naiwnego świątkarza, utalentowanego pacholęcia). W folklorystyce europejskiej tendencje rozrachunkowe pojawiły się w drugiej połowie lat 60-tych. Zwracano uwagę na istnienie dwu zjawisk o różnej genezie, proweniencji, różnej zawartości i funkcji: folkloru tradycyjnego i zjawiska szerszego, związanego z życiem współczesnym folkloryzmu. Podsumowaniem tych studiów i ustaleń może być I wydany w 1969 r. zeszyt "Zeitschrift flir Volkskunde. Halbjahrschrift der deutschen Gesellschaft fUr Volkskunde", gdzie na temat folkloryzmu w Europie wypowiadają się badacze z NRF (Hermann Bausinger), Polski (Józef Burszta), Węgier (Tekla Domator), .Tugosławii (Dragoslav Antoniević), Szwajcarii (Hans Trlimpy), Portugalii (Jorge Dias). Burszta, który prezentował folkloryzm w Polsce, miał za sobą już kilka prac na ten temat i był 'na pewno jednym z inicjatorów tych badań. Już w 1965 r. w dyskusji podczas sesji "Dni folkloru" w Zakopanem 2 zwrócił uwagę na nieporozumienia i nieścisłości w wypowiedziach na temat folkloru, wynikłe z posługiwania się nieprecyzyjnymi pojęciami teoretycznymi. J. Burszta, Folkloryzm w Polsce. "Teatr Ludowy", R. XLIV, nr 1-2: Folklor w życiu 1966, s. 39. współczesnym. Poznań 1970, s. 11-12. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 271 i czasopism "W naszej dyskusji - podkreślał Burszta - mamy do czynienia nie z jedną (...) rzeczywistością, ale z trzema odrębnymi rzeczywistościami i z trzema stosunkami do tych rzeczywistości (...) Pierwsza - to folklor (...) jako wydzielona część kultury ludowej. Druga to folklorystyka, a więc nauka o folklorze (...) A trzecia sprawa foUdol'lł stosowanego. Powstaje tu najwięcej nieporozumień i fałszywych opinii, które ujawniły się także w naszej dyskusji. Najczęściej dzieje się tak, że nie odróżnia się folkloru stosowanego od folkloru (tego bez przymiotnika) a przecież są to dwie zupełnie odrębne rzeczywistości 3. Problemy terminologii proponowanej przez Bursztę, ustalenia zjawisk objętych terminami folklor i folkloryzm, były burzliwie dyskutowane podczas poznańskiej Sesji. Większość dyskutantów opowiedziała się za przyjęciem do języka nauki terminów folklor i folkloryzm na oznaczenie dwu różnych zjawisk definiowanych przez Bursztę· Wydaje się, że wśród ludzi zajmujących się sprawami folkloru istniała świadomość i potrzeba sprecyzowania stanowiska metodologicznego. Świadczy o tym także stosowanie tych pojęć w artykułach paranaukowych i publicystycznych 4 i odwoływanie się do nowej terminologii także przez dyskutantów nastawionych opozycyjnie podczas poznańskiej Sesji ". Anna Olga A. Ganckaja, Na1"Odnoje iskustwo 1970. ss. l!l4. ilu str., map 2. Polszi. Izdatielstwo Maciejewska "Nauka", Moskwa Obszerne studium dotyczące polskiej sztuki ludowej, napisane przez radzieckiego specjalistę jakim jest Olga A. Ganckaja, wzbudzi chyba w Polsce słuszne zainteresowanie. Rozpatrując to zagadnienie, autorka położyła duży nacisk na aktualną twórczość ludową. Pod tym względem praca Ganckiej jest pierwszym w etnografii radzieckiej tego typu opracowaniem. Bogaty materiał wykorzystany w pracy zebrała autorka w czasie kilkakrotnego pob.l·tu w Polsce. Oprócz materiałów uzyskanych w archiwum PAN i placówkach muzealnych, autorka zamieszcza także wyniki własnych badań, przeprowadzonych w terenie metodą ankietową. Oddzielny typ ankiet dotyczył twórców ludowych, oddzieln:•...zaś uczących się w szkołach artystycznych i innych szkołach zawodowych. Ponaclto Ganckaja wykorzystała bogatą polską literaturę z zakresu polskiej sztuki ludowej do roku 1968 włącznie. W oparciu o rodzaj tworzywa, którym ludowy artysta kształtuje formę nadając jej właściwą treść znaczeniową, autorka konstruuje następujące rozdziały. I tak: 1: Cerami ka: 2. Artystyczna obróbka metalu; 3. Tkactwo; 4. Hafciarstwo. Wyroby z wełny. Płótno drukowane; 5. Wyroby futrzarskie i ze skóry; 6. Wyroby z papieru, 3 Op. cit., S. 39 4 R. Markowski, Folklor i folkloryzm, "Współczesność", 3(308): sztuka lur/owa się oplaca?, "Współczesność", nr 24(329): 1970. 5 A. Jackowski, Funkcje sztuki ludowej i twórczości niezawodowej Trarlycja i wspó1czesność, Warszawa 1970, przypis 13, S. 174. 1970; M. Jaworski, Czy w naszej kulturze. (W:) �272 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism słomy i piór; 7. Wyroby z ciasta, sera, cukru i wosku; 8. Artystyczna obróbka drewna; 9. Ludowe malarstwo. Rozdziały te poprzedziła Ganckaja wstępem, w którym zajęła się ogólnym scharakteryzowaniem funkcji, jaką pełniła sztuka ludowa w wiejskich społecznościach okresu przeduwłaszczeniowego. We wstępie też nakreśliła w historycznym ujęciu zmiany zainteresowań polską sztuką ludową, wskazując przy tym na szczególnie pozytywny klimat dla tego zjawiska w powojennej socjalistycznej rzeczywistości. Autorka wydobyła przy tym postacie zasłużonych entuzjastów i etnografów. którzy walnie przyczynili się sprawie popularyzacji i badań polskiej sztuki ludowej. Dodać by jeszcze może należało chociażby dwa nazwiska: J. Orynżyny i T. Modzelewskiej, które uszły uwadze autorki. Wewnętrzny układ rozdziałów zachowuje mniej więcej jednolitą konstrukcję, przez co uzyskuje autorka dużą przejrzystość wykładu. Daje więc na wstępie historyczny rys zagadnienia, następnie omawia techniki wyrobu, po czym pn~echodzi do regionalizacji, w której zwraca szczególną uwagę na charakterystyczne podobieństwa i różnice w formie, ornamentyce i kompozycji. Lokalne odrębności polskiej sztuki ludowej noszą piętno historycznych okresów rozwojowych poszczególnych regionów. To z kolei, jak słusznie zauważa Ganckaja, stwarza trudności w wykreśleniu chronologicznej granicy "dla porównania chociażby zasadniczych postaci sztuki ludowej, a bez tego trudno dokonać rozmieszczenia regionalnego pod względem całokształtu cech lokalnych" (s. 169). Niemniej należy podkreślić, że autorka starała się poszczególne zjawiska sztuki dokumentować w czasie ich powstania i zaniku. Charakteryzując ośrodki ludowej wytwórczości, autorka zwraca uwagę na stopień ich żywotności oraz kierunek ich dalszego rozwoju. Dużo miejsca poświęca współczesnym reprezentantom artystycznych tradycji wiejskich, akcentując przy tym ich współpracę z instytucjami opiekującymi się sztuką ludową. Zwraca też uwagę na zmianę użytkownika wytworów ludowych, którym nieomal wyłącznie stał się mieszkaniec miasta. Słusznie podkreśla Ganckaja wpływ wierzeń i obrzędów na powstawanie określonych elementów zdobniczych i samych wytworów (koło słoneczne, gwiazda, pieczywo obrzędowe, pisanki itp.) Ale, jak sądzę, niedostateczna jest jeszcze baza materiałowa, by bez zastrzeżeń przyjmować tego typu wyjaśnienia, że np. szparogi wykształciły się pod wpływem kultu konia i ptaka. A może· to tylko funkcja skrzyżowanych wiatrownic narzuciła pewien sposób ich zakończenia? Można by mieć również zastrzeżenia odnośnie do innych jednoznacznych sformułowań (np. pochodzenie haftu snutkowego w Wielkopolsce z renesansu), ale należy pamiętać, że autorka opierając się głównie na polskich opracowaniach, nie była w stanie odróżnić faktów bezspornych od wątpliwych. Natomiast pominięcie obszernej gałęzi Wytwórstwa ludowego, jakim jest plecionkarstwo, stanowi pewną lukę w tym opracowaniu. \V zakończeniu autorka skoncentrowała się na dwóch ogólnych aspektach polskiej plastyki ludowej. Jeden dotyczy etnograficznej strony zagadnienia: regionalizacji ornamentyki, kompozycji oraz wzajemnych powiązań kulturowych z innymi narodami Europy; drugi zaś, o charakterze etnosocjologicznym, dotyczy roli tradycji i znaczenia adaptacji ludowych motywów zdobniczych dla współczesnej sztuki dekoracyjno-użytkowej. Adaptacja ludowych treści nadaje sztuce współczesnej szczególny styl. Jest to zjawisko, które w dzisiejszych czasach przyjmuje coraz to nowe formy. Ponieważ przekraczane są tu granice ludowej autentyczności, zjawisko to zwykło się u nas okl'eślać mianem folkloryzmu. Studium Olgi A. Ganckiej jest cenną pozycją zarówno dla radzieckiego czytel- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 373 i czasopism nika, jak i dla nas, bowiem autorce udało się zasadniczo dać syntetyczny obraz polskiej plastyki ludowej w okresie swoistego przesilenia, jakie występuje wskutek gwałtownych procesów ubranizacyjnych na wsi współczesnej. Autorka celnie osadziła ową problematykę na szerokim tle współczesnych zjawisk polskiej narodowej kultury. Bolesław Georgij Komarowskij, Pjat tysjacz budd skwa 1968, ss. 62, nIb 3, ilus!r. 62, nIb 52. Enku Januszkiewicz (Pięć; tysięcy budd Enku). Mo- Książka Komarowskiego Pięć tysięcy budd Enku jest poświęcona jednemu z naj wybitniejszych japońskich rzeźbiarzy ludowych. Pamięć po Enku przetrwała w folklorze po dzień dzisiejszy, a dzieła artysty, znajdowane w róźnych zakątkach kraju, liczą obecnie ponad 5000 figur. Autor dysponował bogatym materiałem plastycznym, wykorzystał zapiski kronikarskie XVII i XlVIII wieku oraz wcześniejsze biografie. Artystę i jego twórczość Komarowski staral się przedstawić na tle epoki. Enku urodził się przypuszczalnie w 1628 r. w rodzinie chłopskiej. Od wczesnej młodości rzeźbił w drzewie figurki bóstw buddyjskich. Początkowo wiernie naśladował wzory I'eligijne, z czasem wypracował własny styl i dawał osobistą interpretację ideową. Artysta szlak swych wędrówek po Japonii znaczył figurkami, które pozostawiał chłopom w zamian za nocleg i posiłek. "Świątki" te chłopi umieszczali na rozstajnych drogach i nad gmbami, przypisywano im siły nadprzyrodzone i wykorzystywano przy wykonywaniu zabiegów magicznych. I tak np. miały one, w przekonaniu chłopów, chronić domostwa przed poźarami. Kiedy zachorowało dziecko wnoszono do domu ..świątka" i pozostawiano tak długo, póki choroba nie ustąpi. O ile wyobrażenia bóstw, stojące w świątyniach buddyjskich, posiadały groźne i surowe wyrazy twarzy i były czlowiekowi nieprzystępne, to bóstwa Enku poprzez swą dobroć i łagodny uśmiech stały się mu bliskie. To zjawisko artystyczne wynikało z roli. jaką religia odgl·.y\vala w utrzymaniu szerokich rzesz ludowych w posłuszeństwie wobec japońskich feudałów. Natomiast lud w swych bóstwach pragnął widzieć orędowników chłopskich interesów, chciał mieć w nich oparcie i pomoc \V życiu codziennym. Twórczość altystyczna Enku jest odzwierciedleniem tych ludowych dążeń. Enku, prowadząc wędrowny tryb życia, zmuszony był posługiwać się uproszczonym warsztatem tvd)rczym, nie miał czasu i odpowiednich warunków na wstępne przygotowanie surowca i staranny dobór tworzywa, rzeźbił więc w takim drzewie, jakie miał pod ręką. stąd duża rozpiętość w wielkościach jego figur: od 3,5 cm do 3,5 m. Niezwykle plodna twórczość i ciągle obcowanie z tworzywem pozwoliły artyście na mistrzowskie opanowanie techniki rzeźbiarskiej i umiejętne wykorzystywanie właściwości tworzywa. Widać to na wielu przykładach, np. na fot. 62 układ sloi zdecydowanie podkreśla wył'az twarzy postaci. Enku w ciągu jednej nocy potrafil wyrzeźbić n figul" o rozmiarach 40-57 cm. Głównie zajmował się on przedstawianiem bóstw buddyjskich, ale nie brak w jego twórczości przedstawień legendarnych bohaterów, autoporh"etów i obrazów z źycia wsi japońskiej. Komarowski nie uniknął w pracy błędów, które są wynikiem niewłaściwej interpretacji określonych zagadnień z zakresu sztuki. I tak np. stwierdza on, że ory18 - Lud, t. 55, 1971 �274 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ginalna forma, którą stworzyli japońscy rzeźbiarze ludowi, jest wynikiem izolacji, w której się ta twórczość rozwijała. Tymczasem wiemy, że Enku i jego koledzy wędrowali niemal po całej Japonii, mieli więc dostęp do świątyń buddyjskich. Nie można tu mówić o izolacji ich twórczości, natomiast na formę wpływ miały inne czynniRi, takie jak: wykształcenie rzeźbiarzy, ich ludowa mentałność, horyzonty myślowe itp. O tym autor książki nie wspomniał, natomiast słusznie podkreśla, że zasługi Enku i innych rzeźbiarzy ludowych polegają przede wszystkim na umożliwieniu rzeszom ludowym korzystania na codzień z twórczości plastycznej. Szerokie zainteresowanie społeczeństwa japońskiego sztuką ludową Komarowski tłumaczy faktem, że nastąpił przesyt licznych ekspozycji sztuki współczesnej (abstrakcyjnej). Z drugiej strony uważa on, że współczesna twórczość plastyczna jest mało zrozumiała dla przeciętnego człowieka i nie posiada wartości pozytywnych, jest - jak określa autor sztuką niebytu, niewiary i bezgranicznego pesymizmu, z takiej sztuki - zdaniem autora - odbiorca nie wynosi żadnych korzyści. Nie miejsce tu na polemikę z Komarowskim nad wartością sztuki współczesnej, ale tl·.zeba zdecydowanie podkreślić, że negatywna ocena współczesnej plastyki, oparta w dodatku na przedstawionych argumentach, jest nie do przyjęcia. Mimo tego rodzaju uchybień praca Komarowskiego posiada duże wartości poznawcze. Edward Wanda Telakowska, W kl'ęgu chłopskiej kultul'Y. Inwencja wytWÓ1'czości. Wyd. Nasza Księgarnia, Wal'szawa 1970. barwnych 208, fot. wielobarwnych 12. czesnej Ozgowicz ludowa we współ- ss. 20:;. fot. jedno- W. Telakowska jest entuzjastką folkloryzacji życia współczesnego nacechowanego autentycznymi rodzimymi tradycjami. W zjawisku tym widzi ważny oręż przeciwko różnym przejawom kosmopolityzacji kultury. Argumenty uzasadniające tezę, że unifikacja form plastycznych nie jest zjawiskiem nieuniknionym, wyłożyła autorka we wzmiankowanej wyżej pracy. Telakowska pisze z pozycji artysty plastyka o zjawisku określanym dzisiaj w polskiej etnografii mianem folkloryzmu. Można powiedzieć, że materiał, na którym autorka oparła swoje wywody stanowi jakoby .faktograficzny materiał "z pierwszej ręki". Była bowiem Telakowska przez długie lata aktywnie zaangażowana sprawami sztuki ludowej i jej inspiracji do współczesnej plastyki, piastując w związku z tym ważne stanowiska w instytucjach, z których w końcu powstał Instytut Wzornictwa Przemysłowego. Autorka w książce swej starała się ukazać cały mechanizm działania. jaki wykorzystuje się w celu twórczego zaadoptowania do współczesnego wzornictwa przemysłowego tradycyjnych form i zasad sztuki ludowej. Nawiązywanie do sztuki ludowej przez profesjonalnych artystów daje się zauważyć już od II połowy XIX wieku. Telakowska ukazując w sposób przejrzysty, a zarazem zwarty niektóre przejawy wykorzystywania ludowych treści plastycznych. starała się podkreślić zmieniający się stosunek do "wartości zawartych w doświadczeniach ludowego warsztatu" (s. 14). Proces ten przebiegał od zafascynowania ornamentyką, barwnością kolorystycznych zestawień. aż do sięgania po autentyczne �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 275 pierwiastki ludowego wyrazu, lub jakby to powiedział A. Jackowski: "do gramatyki języka ludowej sztuki". Dużą zasługą w nowym zinterpretowaniu sztuki ludowej pod l«lŁem włączenia jej do współczesnej plastyki dekoracyjno-użytkowej była działalność takich plastyków-pedagogów, jak W. Jastrzębowskiego, K. Stryjeńskiego oraz ich uczniów. Poszukiwania mające na celu wypracowanie właściwego sobie wyrazu plastycznego w nawiązaniu do sztuki ludowej, torowały jednocześnie drogę do szerszej współpracy zawodowego plastyka z ludowym twórcą. Tym sprawom poświęca Telakowska II i III rozdział. Dzisiejszy mecenat państwa nad sztuką ludową z jednej strony sprzyja jej rozwojowi, z drugiej zaś intensyfikuje działalność artystycznego wzornictwa na gruncie tradycji ludowej. Temu drugiemu zjawisku poświęca autorka dalsze siedem rozdziałów swej książki. Telakowska starała się wykazać między innymi, że dziś właśnie "istnieje szczególna szansa dla plastyków umiejących korzystać z doświadczeń jeszcze żywego u nas ludowego rękodzieła" (s. 31). Autorka ilustruje konkretnymi przykładami, jak wykorzystywanie tradycyjnych chłopskich technik polegających na integracji plastycznej koncepcji z jej realizacją daje doskonałe wyniki we współczesnej działalności artystycznej. Tej zasadzie podporządkowany jest cały dorobek artystyczny E. Plutyńskiej, stąd wywodzą się sukcesy M. Bujakowej i K. Szczepanowskiej-Miklaszewskiej w tkackim "ękodziele, hafcie i koronce. Dalszym etapem rozważań Telakowskiej jest sprawa włączenia ludowej inwencji do wzornictwa przemysłowego. Problem ten związany jest ściśle z potrzebami masowego odbiorcy. do którego docierają dziś już przede wszystkim wyroby fabryczne. W procesie wytwarzania określonych wyrobów znalazły zastosowanie ludowe zasady kompw.ycji formy, które autorka określa jako "zasadę celowości" i "zasadę integracji". Dzięki więc celowej adaptacji, wyrobom fabrycznym nadaje się szczególny styl i przyn<lleżność, co z kolei powoduje, że uzyskują one społeczną aprobatę, gdyż cechami swymi dadzą się łatwo włączyć w zrozumiały układ odniesień i stereotypów. Autorka szczegółowo opisuje eksperymenty prowadzone z zespołami twórców nad wypracowywaniem właściwych metod. Opisy te mogą stanowić doskonały materiał instruktażowy dla osób kierujących zespołami projektanckimi. Rozdział ostatni zatytułowała autorka jako: "Możliwości włączenia w procesy wyŁwórczc inwencji plastycznej dzieci i młodzieży". Można by rzec, iż zagadnienie to postawiła autorka z konieczności. Zdaje sobie bowiem sprawę z tego, że oryginalna twórczość łudowa przestanie pewnego dnia istnieć, Stawia wobec tego pytanie: "czy wówczas zniknie szansa uzyskiwania rodzimego charakteru przedmiotów codziennego użytku" (s. 5B). Telakowska każe szukać rodzimości plastycznego wyrazu w inwencji dzieci i młodzieży. Argumentuje przy tym wynikami przeprowadzonych eksperymentów. Trudno w tym miejscu zgodzić się z autorką, gdyż wyniki uzyskane np. na terenie Zakopanego nie mogą być wystarczająco autorytatywne, zważywszy, że istnieją tam nadal żywe tradycje sztuki ludowej. Natomiast dzieci z Gdańska wykonywały wzory tak bardzo charakterystyczne dla miasta portowego: żurawie, okręty, łodzie. Wolno sądzić, że inwencje plastyczne dziecka traktowane być powinny w płaszczyźnie przeżyć stricte dziecięcych. Natomiast inwencja plastyczna młodzieży oscyluje raczej także wokół innych wzorów - bardziej kosmopolitycznych niż rodzimych. Wydaje się, że rozwiązania tego problemu należałoby' szukać nie w aspekcie generacji, lecz w układach społeczno-zawodowych, Książka W. Telakowskiej, pokazując na interesujących przykładach w jaki sposr'lb wykol'Zystuje się dziś inwencje ludowe do wzornictwa przemysłowego, porusza �376 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism problem niezmiernie ważny. Chodzi tu o popularne dziś zjawisko folkloryzmu, które wymaga wszechstronnej analizy. Autorce udało się na wybranych pl'zykładach pokazać, w jaki sposób podłoże tradycyjnej sztuki ludowej wykorzystane zostaje w celu tworzenia narodowych tradycji plastycznych. Rozważania swoje W. Telakowska zamieściła zaledwie na 65 stronach, przeznaczając więcej miejsca na ilustracje, przez co książka posiada charakter albumu. Bolesław Cornel Irime, Marcela Focsa, Romanian ss. 35 i 148 kart ilustracji. icons painted Januszkiewicz on glass, Bucharest 1968, Pod koniec 1969 r., pojawiła się w naszych księgarniach ruchu zagranicznego niecodzienna i fascynująca już samym kolorowym wyglądem zewnętrznym albumowa publikacja prezentująca rumuńskie malarstwo ludowe na szkle. Sto czterdzieści osiem kolorowych reprodukcji, w tym 117 pełnych ujęć, a reszta w postaci fragmentarycznych zbliżeń, daje możliwie wyczerpujący obraz pięciu głównych rejonów i ich ważniejszych ośrodków wytwórczości kultowych obrazów na szkle, z których naj starsze pochodzą z połowy XVIII w., najnowsze z wczesnych lat XX w., tj. z okresu, kiedy ośrodki te były jeszcze aktywne, zwłaszcza w niektól'ych l'ejonach Transylwanii i Bukowiny, Wytwarzane po wsiach, sprzedawane były następnie przez wędrownych handlarzy w innych miejscowościach i na targach miejskich, o czym świadczą nawet osiemnasto i dziewiętnastowieczne litografie znanych mistrzów. Np. Franz Neuhauser w swej grafice z 1819 r. znajdującej się w zbiorach muzeum w Brukenthal przedstawia targ transylwański, zapewne w Sibiu oraz sprzedającego, który na swym straganie ma rozwieszone ikony. Kultowe obrazy na szkle najdłużej zachowały się we wsiach, gdzie były kościoły, a więc w Transylwanii. północnej Oltenii, Muntenii i Mołdawii. Ich wytwórczość łączy się z rozwojem podobnych ośrodków w innych krajach, zwłaszcza w Czechach i Austrii, skąd dotarły tutaj różne umiejętności techniczne oraz zastosowanie do tego celu luster. Wprawdzie trudno to udokumentować wcześniejszymi materiałami niż z połowy XVIII w., lecz na ich podstawie widać, że były wynikiem inspiracji starszych ikon, jeszcze siedemnastowiecznych, tzw. "miracle". Rumuńska wytwórczość tego typu rozpoczyna się w drugiej połowie XlVIII w., a późniejsze lata przydają jej coraz to więcej detali. Prymitywne manufaktury szkła (glajarii) zaczynają się tu rozwijać w XVI w.. np. w Risnov w południowej Transylwanii, a z czasem ich ilość wzrasta w różnych rejonach. Powstanie drukarni w XVI w. daje impuls dla drzeworytniczej ilustracji książkowej. Wiele z nich powstaje właśnie na wsi. Jest całkiem możliwe, że tych technik uczono się w Czechach, Morawach, Słowacji, dokąd udawano się dla zdobycia wiedzy, lub skąd w swych wędrówkach po świecie docierano do Transylwanii. Technika malowania na szkle była wykorzystywana przy tworzeniu wotywnych obrazów po klasztorach. Włączenie Transylwanii w 1699 r. do państwa Habsburgów mialo podwójny wpływ na kulturalny rozwój rumuńskich prowincji. Przede wszystkim pozyskano znaczne już osiągnięcia i postęp państw Europy środlwwej. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 277 Rozwijająca się w XVIII w. umiejętność malowania na szkle w rejonie Tran-' sylwanii eks;>anduje z czasem na Bukowinę inne tereny, gdyż coraz bardzie.i zwiększa się zapotrzebowanie na tego rodzaju wytwory. Obrazy te. które były początkowo tylko elementem kultowym, później coraz więcej zaczęli kupować wieś-" niacy dla przyozdobienia wnętrz mieszkalnych. Równolegle rozwija się moda na zdobienie' ścian malowaną ceramiką, tj. garnuszkami, talerzami itp. Rumuńskie ikony na szkle charakteryzują się swoistą specyfiką, która w początkowym stadium wyrażała się schematyczną kompozycją i umiarem w kolorystyce oraz prezentowanej treści. Natómiast późniejsze, dziewiętnastowieczne obrazy malowane według patronów, utl'zymane były w narratorskim i dekoratorskim stylu. Ikon.v dwudziestowieczne wykazują dekadentyzm, znawstwo anatomii i perspektywy. Większość obrazów jest niedatowana, a najstarsze posiadają daty z XVIIIw. i pochodzą z ośrodków, które już zaginęły bezpowrotnie. Jednym z najstarszych była Nicula koło Cluj. Znajdował się tutaj klasztor z cudownym obrazem Matki Boskiej, który powielano dla hcznych pielgrzymów. Miejscowi twórcy często podróżowali do Mołdawii i Wołochii oraz do Banatu i w rejony Cisy. Nie sygnowali ani nie datowali swoich prac; najstarsza z nich pochodzi z 1802 r. Znane są natomiast niektóre nazwiska twórców z końca XIX i początku XX w., a wśród nich jednej kobiety. Obraźnicy z Niculi pracowali zespołami rozdzielając pracę między siebie: jeden znaczył kontur, drugi opisywał, trzeci malował złotem, inny nakładał resztę kolorów. Obok postaci świętych o prostej kompozycji, na drugim planie wprowadzano elementy geometryczne, roślinne, architektoniczne etc. Kolorystyka obrazów była oliwkowo-zielona, brązowa, żółta, ochra, niebiesl<a, a tematyka skupiała się głównie na postaci Matki Boskiej. Przeciętne wymiary ikon wynosiły 30>:25 ćm. Drugim znanym ośrodkiem był Maramures podobny w stylu do Niculi, a rozmący się kolorystycznie; dominowała tu barwa czarna i ciemnoczerwona. Najstarsza jego ikona pochodzi z 1729 r. Poza tym były także centra w okolicy Brasow - okręg Schei, Sebes - Alba i inne. W XIX w. najważniejszym ośrodkiem był Fagaras, którego twórcy sygnowali i datowali swoje prace. Głównym materiałem używanym przez malarzy ikon było szkło, farby i drewno na oprawę. Farby rozrabiano klejem i alkoholem lub olejem i terpentyną. Na kontury używano koloru czarnego, czerwonego, żółtego, zielonego, białego, ceglastego, karminu, brązu, srebra. Postacie pierwszoplanowe malowano z wzorca lub z patronu, natomiast w tle umieszczano dowolne elementy zdobnicze, albo treści zaczerpnięte nierzadko z życia wsi lub historii. Do opisów używano cyrylicy, latynicy lub liter greckich; popełniano przy tym błędy, gdyż twórcy byli niepiśmienni. Na treść ikon składała się postać Matki Boskiej, Chrystusa lub wyjątki z Apokalipsy oraz postacie świętych patronów, którzy strzegli od plag i nieszczęść, jak św. Haralambios, przynosili szczęście, jak św. Mikołaj, ochraniali żywy inwentarz, jak św. Jan i Jerzy. Niektóre postacie świętych wiązano z pomyślnością w odpowiedniej porze roku, i tak: św. Jerzego - z wiosną, Matkę Boską ~ z latem, św. Demetriusa z jesienią, św. Mikołaja - z zimą. Mniej popularnym tematem był Adam i Ewa stojący obok drzewa, stylizowanego niekiedy na wzór perskich miniatur. Przedstawiane postacie były proste i naiwne w ujęciu. Największe zbiOl'y ikon na szkle posiada muzeum w Sibiu, gdzie ich liczba dochodzi do 4000 okazów. Ale i inne kolekcje, np. w Cluj posiadają niemały zestaw. Książka zawiera reprodukcje najbardziej reprezentatywnych ikon. Na ich przykładzie widać, jak rozwijały się lokalne tradycje, style, techniki i koncepcje. Pre- �278 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism zentując obrazy z pięciu różnych rejonów potraktowanych oddzielnie, do każdego rozdziału wprowadzono tytułowe karty zawierające kolorowe miniatury ich treści. Układ i oprawa graficzna na wysokim poziomie. Na końcu znajduje się równieL naj ważniejsza bibliografia przedmiotu oraz spis eksponatów z zaznaczeniem. z jakich pochodzą zbiorów. Barbara Florea Bobu Florescu, Paul Petrescu, Paul H. Stahl, Arta Bucuresti 1969, ss. 250. populara Bazielich de pe Valea Bistritei. W serii studiów etnograficznych nad sztuką ludową sekcji Instytutu Historii Sztuki Akademii Socjalistycznej Republiki Rumuńskiej ukazała się kolejna publikacja, która poświęcona jest sztuce ludowej wsi Bystrzyca. Zawiera ona wyniki badań, jakie przeprowadzono w 1952 r. W rejonie Bicaz, nad jeziorem o tej samej nazwie, leżącym w Karpatach Wschodnich, przystąpiono w tym czasie do budowy ośrodka hydroenergetycznego i w związku z następującymi zmianami, będącymi konsekwencją tego faktu, sekcja sztuki ludowej wspomnianego Instytutu postanowiła przeprowadzić badania nad ginącymi formami ludowego zdobnictwa. Do tego celu wybrano Bystrzycę, wieś o starych tradycjach, leżącą na uboczu, dokąd przez długie lata nie docierały obce wpływy. Dopiero po ostatniej wojnie zmiana ekonomicznych warunków wpłynęła nie tylko na wzbogacenie się miejscowej ludności, ale również na przeobrażenia pod względem kulturowym. Niemniej pewne formy i treści tradycyjne nie zaginęły zupełnie. Dostosowane do wymogów współczesnego życia, zachowały swoją charakterystyczną typologię i specyfikę wypływające z geograficznych warunków górskiego obszaru. Jej to właśnie swą uwagę poświęcili poszczególni autorzy, co wpłynęło w pewnym sensie na schematyczność ujęcia przekazywanych treści. W opracowaniu przedstawiono tylko wybrane zagadnienia, które z kolei składają się na sześć odrębnych rozdziałów. Poza krótkim wstępem, całość zapoczątkowuje omówienie architektury. Okazuje się ona nader jednolita; wyraża się to zarówno w materiale technicznym, jak i konstrukcji, których dobór uzależniony jest od stanu majątkowego właścicieli. Podstawowym typem jest dom jedno- lub parownętrzny powtarzający się w starszym i nowszym budownictwie. Autor podaje tu różne ich przykłady, a także elementy zdobnicze, jak wykończenia szczytów, listwy, kolumny, obudowy ganków. Wspomina też po krótce o budynkach gospodarczych, studniach, oparkanieniach, bramach. Równolegle omawiane są szczegóły architektoniczne, tj. fundamenty, ściany, rzut poziomy, elewacja, dach oraz ich materiał konstrukcyjny. Rozdział poświęcony wnętrzom mieszkalnym podaje przykłady rozplanowania w zależności od typu domu, a dalej sprzęty składające się na jego wyposażenie i ich formy. Sporo uwagi poświęcono tu ognisku i budowie pieca. Kolejny proces od uprawy do obróbki jest tematem rozdziału o tekstyliach. Omówiono w nim technikę przygotowania przędziwa i tkania oraz gatunki tkanin i ewolucję kompozycji ornamentacyjnej. Na własny użytek wyrabiano płótna lniane, lniano-bawełniane i tkaniny wełniane, które znalazły zastosowanie nie tylko w zdobnictwie wnętrza, ale głównie do szycia ubiorów tradycyjnych. Ubiory te, będące �Recenzje, przeglądy wydawnictw t 279 czasopism tematem następnego rozdziału, użytkowane są po dzień dzisiejszy. Występują tu trzy jego formy, tj. uroczystościowa typu mołdawskiego, uroczystościowa typu transylwańskiego i robocza z tkanin samodziałowych lub fabrycznych. Garderoba szyta z płótna, zwłaszcza koszule, jest bogato zdobiona haftem. Dekoracyjności dodają również pasiaste tkaniny wełniane i krajki, a także wyszywane czy aplikowane kożuszki. Uzupełnieniem ubioru są różne metalowe ozdoby, jak spinki, pierścionki, klamry. Omówieniem ich techniki wykonania oraz form, również i innych spotykanych w codziennym użytku, zajmuje się następny rozdział. Za pomocą odlewniczych form powstają też dzwonki, siekierki, wagi, natomiast kraty, zamki, świeczniki, ozdoby dachowe są przykład~m kowalskiego kunsztu, a wyroby z rogu, jak prochownice, rożki - wynikiem działania twórców wyspecjalizowanych w tym właśnie zakresie. Na skutek stalego jes7;cze zapotrzebowania żyje nadal produkcja garncarska. Autor tego rozdziału osobno porusza techniczną stronę produkcji warsztatowej, a osobno formy naczyń i ich zdobnictwo. Jak na opracowanie z zakresu sztuki ludowej, książka zawiera zbyt dużo opisów technicznych i konstrukcyjno formalnych. Mało natomiast poświęcono w niej uwagi analizie artystycznej i narastającym w tym względzie zmianom. Zawarta w niej treść, poszerzona o inne jeszcze dziedziny z zakresu kultury ludowej, a metodologicznie powiązana w zamkniętą całość, bardziej nadaje się na monografię. Niemniej opracowanie jest o tyle wartościowe, że przydatne do cełów porównawczych i konfrontowania wyników z badań przeprowadzonych w innych regionach. Traktować je można materiałowo. Na końcu znajduje się spis twórców ludowych i skrót w języku francuskim. Barbara Jacek Olędzki, Sztuka Kurpiów. ków 1970, ss. 77 -+ 3 nłb., Bustr. 150. Wyd. Ossolineum, Bazielich Wrocław-Warszawa-Kra- Duchowe przeżycia ludu i jego rozmiary określa naj pewniej twórczość artystyczna. Album Jacka Olędzkiego jest poświęcony ludowej twórczości plastycznej Kurpiów. Autor najwięcej uwagi poświęcii nie artystom, którzy tworzyli prace o śmiałych kompozycjach i oryginalnych rozwiązaniach formalnych, lecz przede wszystkim ukazał tlo histOl'yczne, stosunki społeczno-polityczne i gospodarcze oraz religijne w okresie trzech stuleci istnienia Kurpiów. Zagadnienia te jednak nie zostaly powiązane z tematem pracy. We wstępie autor wiele uwagi poświęcił warunkom bytowym ludu i jego perspektywom, natomiast unikał zagadnień dotyczących twórczości artystycznej. Na s. l;~ został podany zaki'es tematyczny albumu, a mianowicie: "W pracy tej chciałbym mówić o kulturze artystycznej Kurpiów, zbliżyć czytelnika do osiągnięć artystycznych tej grupy". Należaloby więc sądzić, że książka zawiera wszystkie przejawy życia artystycznego Kurpiów, tymczasem omówiono tu wyłącznie plastykę ludową. W rozdziale poświęconemu osobowości grupy znalazły się zagadnienia społeczno-polityczne i gospodarcze oraz religijne, ukazane w przekroju historycznym, a w podrozdziale dotyczącym cech estetycznych Kurpiów omówiono różnice w odczuciach estetycznych �280 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasop'ism ludzi starych i młodych, przeżycia duchowe i stosunek ludu do zjawisk przyrody, ukształtowania terenu, ptaków, owadów, budowy fizycznej człowieka. Natomiast nie ma tu informacji dotyczących zagadnień związanych z wartościowaniem i odczuciami emocjonalnymi ludu w stosunku do dziel ludowych. W rozdziale poświęconemu umiejętnościom ludu autor powraca do omawianych wcześniej zagadnień gospodarczych i społeczno-politycznych oraz wiele uwagi poświęca osobowości Kurpiów, a więc tematom, które powinny znaleźć się w poprzednim rozdziale. Tu zaś brak jest takich podstawowych zagadnieó, jak np. surowiec, technika wykonania, znajomość właściwości tworzywa, umiejętności jego obróbki itp. Ustawienie w książce kolejności poszczególnych dyscyplin sztuki ludowej nie znajduje uzasadnienia tymbardziej, że jest to praca populal'no)1aukowa. Takie więc zmiany, jak włączenie pisankarstwa do dzialu malarstwa. czy pominięcie - w dziale dotyczącym al"Chitektury - budownictwa sakralnego, wykl'zywiają i tak nie najlepiej ukazany czytelnikowi obraz plastycznej twórczości ludowej Kurpiów. W zakończeniu pracy autor stwierdza, że "Powszechność w najszerszym tego słowa znaczeniu - to główna cecha tradycyjnej sztuki ludowej. w tym również sztuki Kurpiów" (s. 64). Po pierwsze - nie jest prawdą, że powszechność stanowi o sztuce ludowej tradycyjnej, a w żadnym razie nie jest jej główną cechą. Po drugie - autor nie wymienił innych jeszcze cech. które o wiele pewniej charakteryzują odrębność ludowej twórczości od sztuki elitarnej, co w konsekwencji musi nieuchronnie prowadzić w błąd czytelnika, nie posiadającego w lej problematyce bliższego rozeznania. W wielu przypadkach mamy do czynienia z niedomówieniami i zaprzeczeniami, a mianowicie: "Wszystkie te cechy światopoglądu artystycznego utrwalone zostaly w fenomenie sztuki, która w najbliższym otoczeniu osadnictwa szlacheckiego, folwarcznego, nie miala jakichkolwiek analogii. Sztuka Kurpiów nawiązuje jednak nieraz w sposób zaskakujący do rozmaitych doświadczeń artystycznych człowieka z innych układów społecznych, odrębnych zasadniczo doświadczeń stylistycznych" (s. 64). Twierdzenie autora, że sztuka Kurpiów wyrażala głębokie treści ideowe i społeczne, nie ma powiązania z przedstawionym materialem artystycznym. Jeśli chodzi o ilustracje, to cechuje je przypadkowy dobór tematyczny, w wielu fotografiach brak poprawnej kompozycji, fotografie 1 i 150 są symbolem bliżej nie zrozumiałym, a fotografie: 6, 7, 8, 9, 13, 46, 141, 145, 147 i 148 nie mają nic wspólnego z tematem pracy. Sięganie do sztuki włoskiej (fot. 68) nie miało sensu. Sztuka Kurpiów z tekstem zawilym i w dużej mierze nie dotyczącym tematu książki oraz z niewłaściwie dobranym zestawem fotografii nie tylko nie zbliży czytelnika do wartościowej sztuki ludowej Kurpiów, ale co gorsze da mu w wielu wypadkach obraz fałszywy. Szkoda, że Wydawnictwo Ossolineum nie zadbało o lepsze przygotowanie do druku Sztuki Kurpiów. Tego ma prawo żądać czytelnik i należy się także wielu pokoleniom artystów ludowych Kurpiowszczyzny. którym prof. Anna Kutrzeba-Pojnawwa określiła miejsce wyjątkowe i jedno z najważniejszych w rozwoju polskiej sztuki ludowej. Edward Ozgowicz �Recenzje. przeglądy wydawnictw i czasopism 281 Barbara Bazielich, Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich (Ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu). "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia", zesz. 4, Bytom 1970, ss. 145, tabl. 35. Barbara Bazielich od lat przeszło dwudziestu prowadzi badania nad haftami zdobiącymi plócienne ubiory ludowe. Zainteresowania jej objęły region łowicki, opoczyński, kielecki, rzeszowski, białostocki, sądecki, nadto Podhale, Śląsk Cieszyński, Garn.>' i Dolny. Poza granicami kraju autorka przeprowadziła badania na obszarze Jugosławii (Chorwacja. Słowenia, Bośnia-Hercegowina, Serbia i Macedonia) ol'az zapoznała się ze zbiorami etnograficznymi w muzeach Kijowa, Pragi, Budapesztu, Sofii i Bukaresztu. Zebrany materiał omówiła Barbara Bazielich w kilku pracach, każdorazowo poświęcając wiele uwagi wnikliwej analizie technicznej opisywanych wyszyć. Technice wykonania poświęcila odrębną publikację ("Polska Sztuka Ludowa" 1963 nr 2), w któl'ej podkreśliła, że dopiero dokładny opis i systematyka sposobów wykonania haftów pozwalają na pewne wnioski odnoszące się do chronologii i ewolucji określonego typu wyszyć, a także wpływają na lepsze poznanie ornamentyki oraz wpływów działających na badane ośrodki twórcze. Słuszność tego twierdzenia uzasadniła w odrębnej publikacji dotyczącej techniki wykonania śląskich haftów krzyżykowych. Dalszym etapem badań była odpowiedź na pytanie, zawarte w omawianej tutaj pracy. czy i w jakim stopniu istnieją związki oraz podobieństwa barwnych haftów mieszkańców Karpat, Gór Dynarskich, Bałkańskich i Rodopów? Odpowiedź ta rzuciłaby nowe światło na powiązania kulturowe wymienionych regionów. Równocześnie, może znalazłby rozwiązanie interesujący autorkę problem "czy tradycyjne hafty ludowe Słowian mają swoiste, sobie tylko właściwe cechy i czy pewne, uważane za najstarsze techniki wykonania haftów zostały przez Słowian przejęte dopiero w okresie ich wzajemnego różnicowania się od innych plemion, np. pasterskich ?". Zagadnieniami tymi w okresie międzywojennym zajmowali się Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy, którzy rozpatrując genezę krzyżykowego haftu śląskiego· uwypuklili rolę wpływów migracji wołoskich na ten haft '. Dla Bazielich materiałem wyjściowym do badań stała się kolekcja haftów zgromadzona w łatach międzywojennych w katowickim Muzeum Śląskim i pochodząca z terenu Śłąska oraz obszarów Podola, Pokucia, Huculszczyzny, Wołynia i Polesia. a ponadto zbiory haftów z Ukrainy Karpackiej, znajdujące się obecnie w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Szczegółowemu opisowi tej drugiej grupy eksponatów oraz danym o miejscu i czasie ich pochodzenia, rodzaju tkaniny stanowiącej tło, niciach, typie techniki wykonania, charakterze ornamentów, układzie kompozycyjnym oraz kolol'.vstyce poświęca autorka drugi rozdział swej pracy. W rozdziale pierwszym pl. Ludowe wyszycia na płótnie z terenu Karpat, GÓ?" Dynarskich, Bałkańskich i Rodopów daje ona przegląd haftów tych regionów, w zakończeniu formułując wnioski odnoszące się do wspomnianego na wstępie pytania. Obszerny materiał opracowany jest bardzo wyczerpująco według trzech podstawowych kryteriów: surowca, rodzajów technik hafciarskich oraz budowy ornamentów. Posuwając się od zachodu na południowy wschód autorka rozpoczyna przegląd od naj starszych haftów Beskidu Śląskiego, omawia kolejno hafty z terenu rzeszowskiego i przemyskiego oraz zazębiające się z nimi wyszycia z .południowej, górzystej części Ukrainy, dalej przedstawia wyszycia z Moraw oraz Słowacji i prze1 T. Sląskic". W(}(l.:tn:ie Dobrowolski. Tradycje woloskie w kulturze artystycznej górali "ląskich. R. 7: 19~1'~2. zesz. 2. s. 86-114; A. i T. Dobrowolscy, Strój, haft i koronka .':;lqskim. Krakóvl 193(-). "Zaranie' w woje- �282 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism chodzi w rejony Węgier; poświęca wreszcie sporo miejsca haftom z terenu Rumunii. Jugosławii i Bułgarii. Przegląd ten pozwala na sformułowanie pewnych twierdzeń. a mianowicie: 1) na całym zbadanym terenie hafty są podstawową formą zdobienia stroju regionalnego, znaną od czasów bardzo dawnych, tj. zapewnie wcześniejszych niż to poświadczają zachowane okazy z XIV i X:V wieku; 2) w całym łuku Kał'pat i Górach Dynarskich, Bałkańskich oraz Rodopach powtarza się występowanie dwóch technik typu liczonego: ściegów półkrzyżykowych i krzyżykowych oraz ściegów plaski ch ; 3) przeważający typ techniki liczonej narzuca geometryczny charakter motywów (romby, trójkąty, prostokąty, kwadraty, krzyże, gwiazdy), występujących w pasowych układach kompozycjnych; 4) hafty starsze są jedno-, dwu- lub lrzybarwne w kolorach: czarnym, brązowym, różowym, żółtym, zielonym i granatowym, a wprowadzenie w wyszyciach nici złotych i błyskotek jest wynikiem wpływów tureckich: 5) materiałem, na którym haftowano, było płótno samodziałowe, przy czym zdobieniu podlegały przeważnie koszule, chusty nagłowne i ręczniki; nici używano własnoręcznie przędzonych. Są oczywiście i pewne różnice. W Karpatach na zachód od linii Wisłoku i Sanu ornamenty "hafciarskie rozmieszcza się wąskimi pasami, a na pozostałych obszarach Karpat, Gór Dynarskich, Bałkańskich i Ropodów szerokimi płaszczyznami. Wąskie pasy ornamentacyjne biegną przede wszystkim wzdłuż krawędzi i szwów odzieży, a szerokie płaszczyzny ornamentacyjn2 pokrywają np. cały pl'zyramek, rękawy. przody koszul. Odstępstwa są tylko nieliczne. Ponieważ omawiane, barwne wyszycia 'na płótnie występują w zwartym zasięgu na wspomnianych wyżej obszarach górskich, odznaczających się niegdyś charakterystycznym rodzajem gospodarki, a nie spotyka się l"aczej takich wyszyć np. u Słowian zamieszkujących obszary nizinne, można stwierdzić, że wiążą się one z gospodarką pasterską i mają wspólną tradycję. Zaznaczyć jednak wypada, że haftów tego rodzaju nie notuje się na terenie Sudetów ani Gór Czeskich. Ostateczną granicę zachodnią ich zasięgu jest Brama Morawska. Na zakończenie jeszcze parę słów o drugiej części pracy, zawierającej aneks oraz 35 tablic z fotografiami. W aneksie umieszczono opisy technik wykonania oraz sposoby zastosowania 32 ściegów hafciarskich, występujących w omawianych haftach. Jest to bardzo cenne. Jak wspomina autorka, "opisy dotyczą tylko tych ściegów, których nie można znaleźć w poręcznikach hafciarskich". Takie stanowisko nie wydaje się słuszne. Skoro autorka decyduje się na wykaz ściegów użytych w badanych haftach, to należałoby opisać wszystkie ściegi jednakową metodą nie ods.vlając czytelnika do informacji rozproszonych w podręcznikach hafciarskich, zwłaszcza, że jak sama wspomina, opisy ściegów zawarte w pracach popularnych są niezbyt precyzyjne lub nawet mylne. Wyrazić też należy żal, że znane trudności wydawnicze w Polsce uniemożliwiły zamieszczenie barwnych fotografii, osłabiając wartość dokumentalną pracy i ograniczając możliwość pokazania piękna kolorowych wyszyć. Natomiast zawarte w pracy ujęcia fotograficzne wyszyć z prawej i lewej strony materiału ułatwiają analizę niektórych technik i są godne zalecenia w innych publikacjach o raftach. W ocenie końcowej stwierdzić należy, że praca Barbary Bazielich, zawierająca wnikliwą analizę zebranego materiału porównawczego jest cenną pozycją w studiach nad haftami ludowymi, wzbogacając nader skąpą literaturę na ten temat. Na szczególne uznanie zasługuje metoda autorki wszechstronnego przedstawienia całokształtu zagadnień związanych z określonym typem haftów. Zofia Grodecka �Recen!je, przeglądy wydawnictw Josef Vai'eka, VetTne mlyny na Morave Pruce Slovackeho Muzea - Uhersk6 Hradiste i czasopism Slezsku. Kultura a tradice 1967, ss. 85, fotografii 26. a ve 283 8, Gwałtowny rozwój przemysłu w drugiej połowie XIX i w XX wieku spowodował m. h. upadek wielu gałęzi łudowego przemysłu oraz zanikanie związanych z nim rozmaitych mechanizmów i urządzeń technicznych. Wśród nich znalazły się również i młyny wietrzne - wiatraki służące do przerobu ziarna zbożowego na mąkę, kaszę i inne produkty spożywcźe. Szybki zanik tych obiektów po pierwszej wojnie światowej na terenie Czechosłowacji spowodował, że zainteresowali się nim ,~tnografowie. W latach 1922-1932 publikowali oni na łamach czasopisma "Ceski lid" fotografie i krótkie opisy wiatraków z różnych regionów Czechosłowacji, zwracając uwagę na ich walory zabytkowe i krajobrazowe. Dokładniejsze badania etnograficzne nad wiatrakami podjęli po drugiej wojnie światowej V. Burian i J. Vai'eka. W wielu artykułach, zamieszczonych w czeskich czasopismach regionalnych i etnograficznych autorzy ci, oprócz opisów nielicznych już zachowanych na terenie Czechosłowacji wiatraków, wskazywali również na szeroki wachlarz zagadnień historyczno-etnograficznych. które wiążąc się z tymi obiektami, wymagają szczegółowszego opracowania. Omawianą tutaj książkę J. Vai'eki poprzedziło wydanie pracy V. Buriana również pt. Vetrne mlyny na Morave a ve Slezsku, Olomouc 1965. Opracowanie to o charakterze źródłowo-materiałowym zawiera alfabetyczne zestawienie 666 miejscowości, w których stwierdzono występowanie wiatraków. Przy każdym wyszczególnionym obiekcie podano krótki opis, uwzględniający typ wiatraka, jego lokalizację, datę budoWy i ewentualnie zniszczenia oraz dane źródłowe i bibliograficzne. Załączona do pracy mapa przedstawia lokalizację przestrzenną wiatraków, z której wynika, że największe ich skupiska występowały na Morawach i na Śląsku, zaś na pozostałych obszarach Czechosłowacji obiekty te należały do rzadkości. Recenzowana praca J. Vai'eki jest podsumowaniem dotychczasowych wyników badań historyczno-etnograficznych nad problematyką związaną z wiatrakami. Dotyczy ona głównie Mol'aw i Śląska, jednakże w. szerokim zakresie uwzględnia materiały porównawcze nie tylko z pozostałych terenów Czechosłowacji, lecz całej Europy. W pracy, składającej się z 5-ciu krótkich rozdziałów, autor przedstawia kolejno historię wiatraków, przeprowadza ich typologię, analizuje konstrukcję i urządzenia obiektów (z XVIII-XX wieku) zachowanych na Morawach i na Śląsku, zajmuje się budowniczymi wiatraków oraz sytuacją ekonomiczno-społeczną młynarzy. Omawianie tych zagadnień poprzedza J. Vai'eka skrupulatnym zestawieniem istniejących w dotychczasowej literaturze poglądów na temat genezy i typologii wiatraków oraz historii ich rozprzestrzenienia się w Europie. Analizując na tym tle historię wiatI'aków w Czechosłowacji stwierdza on, że przebiegala ona podobnie jak i na pozostałych obszarach Europy. Pierwsze z nich pojawiają się w Czechach w XIII wieku (1277 r.). W okresie średniowiecza budowali je feudalowie (klasztory, właściciele ziemscy, miasta) zaś w XVIII i XIX w. gminy wiejskie oraz młynarze. Największy pod względem ilościowym rozkwit wiatraków przypada na drugą połowę XVIII wieku oraz na wiek XIX. Zakładano je wszędzie tam, gdzie występowaly nieodpowiednie warunki hydrograficzne dla napędu młynów wodnych. Wśród występujących na terenie Czechosłowacji wiatraków wyróżnia autor trzy ich typy: 1) wiatraki słupowe, powszechnie zwane koźlakami, których drewniany budynek wraz ze skrzydłami obraca się wokół nieruchomej osi w kierunku wiejącego wiatru; 2) wiatraki holenderskie, w których obraca się tylko dach wraz ze skrzydłami; 3) pomijane w dotychczasowej typologii przez badaczy �284 Recenzje, pr.zeg/ądy wydawnictw i czasopism male wiatraczki obracalne i nieobracalne. Najstarszym, datowanym od XIII w., a zarazem najczęściej spotykanym typem wiatraków na omawianych terenach są drewniane wiatraki słupowe. Znacznie później, bo dopiero w XVIII w. pojawiają się wiatraki holenderskie, które występują tutaj stosunkowo rzadko. Na szczególną uwagę etnografów, zdaniem autora, zasługuje trzeci wyróżniony przez niego typ małych wiatraczków obracalnych i nieobracalnych, budowanych przez domorosłych majstrów-chłopów dla potrzeb własnego gospodarstwa. Sporo miejsca poświęca autor szczegółowemu opisowi konstrukcji zachowanych i zinwentaryzowanych na terenie Moraw i Śląska wiatraków podając wymiary, nazwy gwarowe oraz funkcję poszczególnych elementów i urządzeń mechanicznych. Znacznie skromniej natomiast potraktował szczególnie ciekawe dla etnografa zagadnienia budowniczych wiatraków i sytuacji społecznej ich właścicieli. W bardzo zwięzły, prawie telegraficzny sposób podaje J. Vareka wiadomości o majstrach ciesielskich, którzy pozostawili swoje nazwiska wyryte w wielu wybudowanych przez nich obiektach, o młynarzach wędrownych i ich roli w życiu wsi, o rodach młynarskich, w których posiadaniu pozostawały wiatraki przez kilka pokoleń, o formach kontaków między młynarzami, o przebiegu procesu produkcyjnego i Ol-ganizacji pracy w wiatraku. Pracę zamykają krótkie uwagi na temat przenoszenia wiatraków z miejsca na miejsce, stopniowego zaniku ich funkcji produkcyjnej oraz ochrony i konserwacji tych obiektów jako ważnych zabytków dawnej kultury technicznej. Dużą wartość recenzowanej książki stanowi zamieszczona w niej, licząca blisko 300 pozycji, bibliografia, uwzględniająca literaturę odnoszącą się do wiatraków w skali całej Europy oraz starannie dobranych 26 ilustracji, przedstawiających różne typy wiatraków pochodzących nie tylko z omawianych w niej obszarów, lecz również z innych krajów europejskich oraz z źródeł ikonograficznych. Cennym uzupełnieniem są bardzo obszerne w stosunku do objętości całej pracy przypisy, wykaz objętych ochroną konserwatorską zabytkowych wiatraków w Czechosłowacji oraz spis informatorów. Czytając pracę J. Vareki, mimo bogactwa poruszanej w niej problematyki, odczuwa się jednak brak w niej chociażby krótkiego omówienia zwyczajów młynarskich oraz odbicia tematyki młynarskiej w literaturze ludowej (przysłowia, porzekadła, pieśni, podania, legendy), która np. na sąsiadującej z Morawami i Śląskiem Opolszczyźnie była dosyć bogata. Nie umniejsza to bynajmniej ogólnej dużej wartości naukowej omawianej pracy, stanowiącej swego rodzaju kompendium wiadomości o wiatrakach na terenie Czechosłowacji. Henryka Wesołowska Henryk Nowak, Gwary chazackie w powiecie rawickim. Poznań 1970, ss. 280 16 mapek. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Wydział Filologiczno-Filozoficzny, Prace Komisji Językoznawczej Tom III, zeszyt 3. + Dialektologia wzbogaciła się ostatnio o cenną pozycję, jaką jest niewątpliwie • książka dra Henryka Nowaka. Praca stanowi kolejny, bardzo istotny wkład do dalszego poznania gwar wielkopolskich i przygotowywanego atlasu gwar. Interesującą pozycją jest ona również i dla etnografii, ponieważ dostarcza ciekawego materiału gwarowego i kulturowego, potrzebnego do określenia gmpy etnograficznej Chazaków, społeczności nader interesującej, której przeszłość kulturowa nie została dotąd �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 280 jeszcze opracowana monograficznie. Praca rejestruje ponadto szereg nazw wytworów kultul"Owych, bardzo pl'zydatnych dla rekonstrukcji rozwoju różnych dziedzin kultury, i to nie tylko tego regionu. W niniejszych uwagach recenzyjnych zwrócimy szczególną uwagę na tę pozycję właśnie od strony jej przydatności dla etnografii. Tytuł pracy jest w zasadzie adekwatny do jej treści. Mimo to budzi pewne zastrzeżenia czytelnika zwłaszcza w odniesieniu do użytego w nim sfol'mułowania "gwary" a nie "gwara". Grupa etnograficzna Chazaków, obejmująca swym zasięgiem kilkanaście tylko wsi w powiecie rawickim, używała chyba jednej gwary, a nie kilku, jak chce autor. Dostrzeżone natomiast przez niego, bardzo słuszne zresztą, zróżnicowania gwarowe określiłbym raczej mianem lokalnych odmian właściwej gwary chazackiej, a nie nazbyt ogólnym określeniem "gwary". Celem, jaki postawił sobie autor, był "opis fonetyki i morfologii oraz omówienie szeregu ważnych właściwości semantyczno-leksykalnych zespołu gwar" tego terenu. Został on wprost drobiazgowo rozpracowany. Niektóre fragmenty opisów są nawet trudne dla czytającego. Pod względem konstrukcyjnym praca składa się, poza wstępem i zakończeniem, z czterech części. W pierwszej została omówiona fonetyka z podziałem na rozdziały: samogłoski, spółgłoski, grupy spółgłoskowe i akcent. W następnej przedstawiono morfologię, wyróżniając w niej słowotwórstwo i fleksję. W trzeciej części ogólnej znalazło się omówienie zróżnicowania gwarowego południowo-wschodniej części powiatu rawickiego (według cech ogólnochazackich, zachodnich, centralnych, wschodnich i odrębności), stosunku gwal' chazackich do dialektów śląskiego i wielkopolskiego, a także południoworawickiego zróżnicowania językowego na tle historycznym. Czwarta część obejmuje teksty gwarowe. Praca zaopatrzona jest ponadto w 16 mapek ilustrujących zasięgi występowania wybranych wyrażeń gwarowych. Kolejność poszczególnych części oraz w nich zawartych rozdziałów jest bardzo poprawna. Gwara chazacka była przedmiotem zainteresowania dialektologii już od początku bieżącego stulecia, a mimo to wiedziano o niej dotąd niewiele. Od 1906 roku częściowe badania przeprowadzali najpierw K. Nitsch, później A. Tomaszewski (1930-1931) i L. Moszyński (przed 1960 r.). Jednak systematyczne badania stacjonarne we wszystkich 17 wsiach chazackich oraz w 11 z nimi sąsiadujących przeprowadził dopiel"O dl' H. Nowak w latach 1960-1962. Przeprowadzając wywiady zebrał bardzo obszerny materiał gwarowy w drodze odpytywania informatorów (186) przy pomocy kwestionariusza (1 100 pytań) oraz nagrania na taśmie magnetofonowej (10000 mb) dłuższych ich opowiadań. Rzadko kiedy mamy więc do czynienia z tak bogato udokumentowaną podstawą źródłową. Znając ten teren z racji prowadzonych etnograficznych badań terenowych mogą stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, iż. autor zebrał (od wielu informatorów, którzy już dzisiaj nie żyją) bardzo wartościowy i unikalny WPl"Ostmateriał kulturowy. W wyniku przeprowadzonej analizy autor ustalił i to jest chyba jednym z najważniejszych osiągnięć tej pracy - granice zasięgu występowania gwary grupy etnograficznej Chazaków. Następnym, to określenie pojęcia "gwary chazackiej". Autor rozumie przez nią (s. 231) zespół cech właściwych mowie ludności nazywanej Chazakami, które rejestrowane w niej zawierają "odmienne nieraz słownictwo, formy gramatyczne, niektóre zjawiska głosowe, jak mazurzenie, tj. uproszczenie gwarowego systemu spółgłoskowego o szeregu syczącym, właściwe dla dialektu śląskiego (ściślej: północnośląskiego)". Zdaniem autora gwara chazacka jest istotnie resztką dialektu północnośląskiego. Wśród 60 cech gwarowych, które wyodrębniają Chazaków od mieszkańców okolicznych wsi, ponad połowa jest pochodzenia śląskiego. Za- �286 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism rejestrował je Nowak już tylko w formie szczątkowej u nielicznych starców-informatorów. Ustalenia dra Nowaka mają istotne znaczenie dla dalszych badań etnograficznych. Posłużą bowiem do określenia granic kulturowych występowania grupy etnograficznej Chazaków. Być może, wyznaczone zasięgi gwamwe będą się pokrywały z zasięgami kulturowymi. Jak dotychczas, w literaturze etnograficznej wyróżniono nie więcej niż 10 wsi należących podobno do tej grupy etnograficznej. Nowak podwyższył ich liczbę do 17. Prowizoryczne wyniki prowadzonych aktualnie badań etnograficznych zdają się niewiele odbiegać od tych ustaleń. Analizowane od strony językowej wyrażenia gwarowe są, jak wiadomo, nazwami różnych wytworów kulturowych i jako takie stanowią dużą wartość dla etnografów. Są to często archaiczne nazwy przedmiotów i czynności współcześnie nie stosowanych lub stopniowo zanikających, przydatne do rekonstrukcji ich rozwoju historycznego. Inne nadal używane poświadczają dokonujące się przeobrażenia kulturowe. Przytoczone w ostatniej części teksty gwarowe mogą być przydatne, chociaż brak im często chronologii, dla rekonstrukcji procesów produkcji, np. przerobu lnu i mełci a zboża na żarnach. Wyjaśniają niektóre stosowane zwyczaje: prawne - wiana, wycugu: weselne; współżycia sąsiedzkiego - darcia pierza itp. Mówią także o różnych pracach kobiecych. W zakończeniu autor przedstawił dotychczasowe wypowiedzi w literaturze na temat pochodzenia etnonimu "Chazacy". Szkoda, ż.e ograniczył się tylko do informacji, a nie pokusi! się o jego wyjaśnienie w świetle zebranego przez siebie materiału gwarowego. W sumie godna polecenia dla etnografów pozycja z dziedziny językoznawstwa. Walerian Ethnologia Slavica, t. I: 1969, Bratislava Sobisiak 1970. ss. 226. Z prawdziwą radością należy powitać powstanie nowego periodyku etnograficznego jakim jest "Ethnologia Slavica". Rocznik ten wypełnia lukę w literaturze słowiańskiej, gdyż ukazywać się będzie w językach zachodnioeuropejskich, czyli że nareszcie nauka nie-słowiańska będzie mogła korzystać z osiągnięć naszych słowiańskich uczonych. I tu leży największa zasługa Słowaków, inicjatorów i wydawców "Ethnologia Slavica". Stworzenie tego czasopisma jest jednym z ogniw rozwoju etnologii słowackiej. W ostatnich latach powstał bowiem w Bratysławie na Uniwersytecie im. Komenskiego: Instytut Etnologiczny, przy nim Centralne Archiwum Etnologiczne, a wreszcie międzynarodowe wydawnictwo. Ukazanie się jego pierwszego tomu zbiegło się z 50-leciem założenia uniwersytetu w Bratysławie, który od początków swego istnienia może poszczycić się kultywowaniem nauk etnologicznych i folklorystyki. Już pierwszy tom "Ethnologia Slavica" daje zapowiedź profilu naukowego tego czasopisma. Zgodnie z założeniami redakcji reprezentowane są tu wszystkie narody słowiańskie: Słowacy, Czesi, Rosjanie, Bułgarzy, Łużyczanie, Jugosłowianie, Ukraińcy i Polacy (te dwa ostatnie narody w dziale recenzji). Prócz artykułów tom zawiera "Recensio librorum", gdzie omówione zostały naukowe czasopisma etnograficzne: czeskie, polskie (nasz "Lud"), ukraińskie, bułgarskie i ZSRR. Większość artykulów poświęcona jest rekonstrukcji dawnej kultury prasłowiańskiej, jej całości �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 287 (M. Gavazzi), lub poszczególnych działów (S. A. Tokarev, J. V. Bromlej). Niektóre artykuły omawiają jedno zjawisko kulturowe w danym kraju, ale na tle historyczno przestrzennym całego świata słowiańskiego (Ch. Vakarelski, S. Zecević). Cztery artykuły poświęcone są zagadnieniu przenoszenia elementów kulturowych i językowych z jedne;;o narodu do drugiego i pograniczu kulturowemu (J. Podohlk, O. Sirovatka, A. Habovśtiak, Z. Ujvary). Mamy artykuły poświęcone omówieniu folkloru i stanu jego poznania u Łużyczan (I. Gardos, S. Musiat) i wreszcie artykuł o wybitnym etnografie-słowianoznawcy P. J. Safariku (J. Michalek). Gdyby podział przeprowadzić wedle kryterium tematyki, a nie sposobu jej ujęcia, znaleźlibyśmy tu artykuły (J całości kultury Prasłowian, o ich religii i organizacji społeczno-wojskowej (sotnia), o obrzędach słowiańskich, kulturze karpackiej i przysłowiach ludowych. 5,1 artykuły z zakresu etnografii, folklorystyki, historii, językoznawstwa slowem szeroki zasięg problematyki, sposobu ujęcia, terenów, do jakich artykuły się odnoszą. Ponieważ omówienie nasze jest równoczesme zaprezentowaniem polskim etnografom nowego periodyku, pragnęłabym omówić go nieco szerzej, poświęcić parę stów każdemu z zawartych tam artykułów. Tom otwiera M. Gavazzi (Milo van Gavazzi, Vue d'ensemble sur la culture palEos!ave et ses camcteres genemux). Autor podjął tu próbę rekonstrukcji sposobu życia i kultury dawnych Słowian w epoce poprzedzającej ich rozejście się z pierwotnych siedzib. Poddaje on analizie niektóre działy i WytWOl',Y'kultury jak: budownictwo, rolnictwo, pszczelarstwo, obrzędy weselne, strukturę rodziny, religię i inne. Obok nowych materiałów, jakie dają dziś archeologia, etnografia i językoznawstwo, opiera się on głównie na dziele Lubora Niederłego, ałe szeroko uwzględnia innych badaczy Słowial1szczyzny. Dla nas szczególnie jest miłe, że najczęściej powtarzaj'l się tu nazwiska polskich badaczy jak: Briickner, Moszyński, Urbańczyk, Kostrzewski. Hensel. Autor dochodzi do wniosku, że kultura Słowian w czasie, o którym mowa, nie była ani "prymitywna", ani "niższa" od otaczających ją innych kultur. Te elementy, prasłowiańskiej kultury materialnej, urządzeń społecznych, religii, obyczajów jakie jesleśmy w stanie zrekonstruować na podstawie istniejących źródeł, świadczą, że była to kultura już wówczas bogata i nie odbiegająca poziomem od kultur innych ludów Europy. Jeden z problemów poruszonych przez Gavazziego, a mianowicie religia dawnych Słowian. jest przedmiotem wnikliwego artykułu S. A. Tokarewa (Sergei A. Tokarev, Niederles views on the religious beliefs of the ancient Slavs in the light of the latest rl.'seal·ch). Tokarew poddaje szczegółowej krytyce tę część dzieła Niederlego, która mówi o religii Słowian. Obok własnych naświetleń koncepcji Niederlego ['elacjonuje też polemikę, która rozgorzała wokół tej pracy (zwłaszcza poglądy Briicknera) i si wierdza, że dotyczyła ona spraw drugorzędnych, jak np. atrybuty i zakres dzialania bóstw słowiańskich, w niczym jednak nie podważyła właściwej koncepcji Niederjego. Nowa ogólna koncepcja religii dawnych Słowian została ostatnio ogłoszona przez B. A. Rybakowa. Podczas gdy Niederle uważał, że bóstwa słowiańskie to personifikacja sil przyrody, które Słowianin-rolnik czcił z obawy przed skutkami ich gniewu dla swych pól, Rybakow wyprowadza religię Słowian od dualizmu zła i dobra. kultu groźnych demonów i dobrych duchów. Teoria ta, zdaniem Tokarewa, wymaga jeszcze udokumentowania i ma swoje słabe punkty, niemniej jest próbą nowego spojrzenia. Największy błąd jaki popełnia Rybakow, to zaklaclanie, że religia wszystkich Słowian musiała być taka sama. Od czasów Niededego nie odkryto żadnego nowego źródła pisanego, natomiast wiele nowego materiału przyniosła archeologia i jej wyniki Tokarew porównuje z twierdzeniami �288 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Niederlego. Ukazało się też wiele prac, które śladu dawnych kultów szukają w reliktach przetrwałych w kulturze ludowej czasów ostatnich (w rocznym cyklu. Obl'Zędowym, wierze w demony, rusałki itd.). Autor kończy twierdzeniem, że najpewniejszym sprawdzianem wartości dzieła Niederlego jest to, że mimo licznych odkryć nie została podważona zasadnicza koncepcja religii Słowian, ani fakty przez niego podane. Innej dziedziny życia dawnych Słowian, ich organizacji społecznej i wojskowej. poświęcony jest artykuł J. V. Bromleja (Julian V. Bromlej, The "sotnja" as a social call among the Eastern and Southern Slaves in the middle ages). Jest powszechnie znane - stwierdza Bromlej - że system decymalny zjawia się w organizacji wojskowej wielu ludów (Germanie, Słowianie, Mongołowie itd.) w pewnym stadium ich rozwoju. Wiemy, że u dawnych Germanów istniał ten system, ale że pojęcie huntari obejmowało nie tylko grupę wojskową, ale i terytorialną, była to organizacja wiosek. U Słowian spotykamy się w średniowieczu z nazwą sotnja, sotnik i to na dwu krańcach Słowiańszczyzny, u Rosjan i Chorwatów. Autor zajmuje się osobą sotnika i na podstawie źródeł dochodzi do wniosku, że w obu krajach, gdzie występuje. miał on bardzo wysoką rangę społeczną, a co więcej, że tak w Rosji jak Chorwacji istniała jednostka przestrzenno-administracyjna, której sotnik przewodził. W okresie rozwoju feudalizmu, w obu tych krajach, podobnie jak u Germanów, dawna organizacja upada, ale feudalizm adoptuje do swych potrzeb dawne instytucje i solnik przeradza się w niższego stopnia urzędnika administracyjnego księcia. Fakt, że system sotni przetrwał aż do wczesnego średniowiecza tylko w dwu peryferycznych słowiańskich krajach tłumaczy autor tym, że wojskowy charakter tych wędrując.vch i przesiedlających się grup sprzyjał zachowaniu się dawnych form organizacji szczepowej. W przeciwiellstwie do poprzednich autorów Ch. Vakarelski (Christo Vakarelski. Jeux et coutumes theatrales chez les Bulgares) wychodzi od współczesnego materialu etnograficznego, choć i on sięga daleko w przeszłość. Opisuje on. a nasU;pnie analizuje niektóre obrzędy bułgarskie, które mają charakter widowiskowy, gdzie element dramatyczny gra szczególnie ważną rolę. Dochodzi do wniosku. że większość postaci bułgarskiego ludowego obrzędu została wzięta z obcych społeczeństw, głównie od Turków (derwisz, hodża, bey i in.), ale obok tych, których proweniencja jest jasna. występują jeszcze inne, jak ku kier, gatalec, despot, które mają znacznie slarsz," rodowód, podobnie jak towarzyszące im maski zwierzęce (koza, kogut). Szczególnie interesuje autora postać kukiera, który w tradycyjnych formach obrzędu "•.. ystępuje w masce ze skóry baraniej, z rogami, wśród pląsów i igrów umiera, a naslępnie bywa wskrzeszany, a całej uroczystości towarzyszą bardzo wyraźne elementy seksualne. Po szczegółowej analizie autor dochodzi do wniosku, że jakkolwiek jest wiele analogii ze stal'Ożytną Grecją, to jednak obrzędy takie występowały w całym kl'ęgU kultur europejskich, w czasie kiedy były one na podobnym poziomie, mial.v podobne sposoby myślenia i kojarzenia. Osobnym poruszanym tu problemem są przeobrażenia jakim uległ obrzęd kul<iera w ostatnich dziesięcioleciach. Przed I wojną światową miał on jeszcze pełną treść magiczną; z czasem zaczął ją tracić i wledy zaczęto ni epomiernie rozbudowywać elementy widowiskowe obrzędu. Maska kukiera zalraciła elementy seksualne, została zato fantastycznie rozbudowana, jego niesforne. pełne symbolizmu igry zamieniły się w rodzaj baletu. Podobnie symboliczne maski zwierzęce zamieniły się w naturalistyczne maski egzotycznych zwiel'ząt (słoń, żyrafa. krokodyl) nie mających żadnego związku z dawnym obrzędem, klóry - pozbawiony pierwotnych funkcji - stał się widowiskiem o wartościach wyłącznie estetyczl1\'Ch. Obrzęd i występująca w nim postać o nazwie lesnik, które opisuje S. Zacl'vić �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 289 (Slobodan Zacević, "Lesnik" The forest spirit of Leskovac in South Serbia) mają silne nawiązania do obrzędu kukiera opisanego przez Vakarelskiego, Lesnik (naj-,' częściej dwu lesników) ma taki sam kostium jak kukier (maska, odziany w skórę' owczą, rogi) i podobnie wygląda sam obrzęd lesnika, Autor porównuje lesnika z greckimi bóstwami leśnymi i stwierdza daleko idące analogie, ale porównanie z innymi kulturami europejskimi, współczesnymi ludowymi i źródłami z minionych wieków doprowadza go do wniosku, podobnego jak u Vakarelskiego, że lesnik jest pozostałością dawnego kultu, i to nie tylko słowiańskiego, ale ogólno-indoeuropejskiego. Inną już zgoła problematykę reprezentuje artykuł J. Podolaka (Jan PodoHik, The pastoral culture of the Carpathians as a subject of an ethnological study). Zagadnienia kultUl'y karpackiej, które dotąd były przedmiotem głównie zainteresowania historyków i językoznawców, autor postanawia rozwiązać na podstawie źródeł etnograficznych. Interesują go takie problemy jak: sprawa przesuwania się żywiołu pasterskiego bałkańskiego wzdłuż Karpat na zachód, przetwarzanie się kultury pasterskiej w ramach normalnego procesu rozwojowego i jej' zróżnicowanie pod wpływem zetknięcia się z innymi narodami itd. Szczególnie interesuje Podolaka przenikanie się kultur na pograniczu dwu grup etnicznych odległych sobie językowo, np. Rumunów i Ukraińców oraz bliskich językowo, np. Ukraińców i Słowaków. W fazie końcowej artykułu dochodzi do wniosku, że w studiach nad szałaśnictwem zachodnich Karpat należy rozgraniczyć samo szałaśnictwo, które na terenie całych Karpat jest do siebie podobne, od pasterzy, którzy jakkolwiek są nosicielami wspólnego całym Karpatom systemu szałaśniczego, sami jednak należą do różnych narodów i obciążeni są balastem różnych tradycji kulturowych. Zagadnieniem pogranicza kulturowego zajmuje się również O. Sirovatka (01drich Sirovatka, Die zwischenslawischen Beziehungen in der Volksdichtung und die Kontaktzonen). Opierając się na materiale wziętym z literatury ludowej zwalcza twierdzenie niektórych uczonych, jakoby językową i etniczną granicę można uważać równocześnie za granicę kulturową; rzeczywistość kształtuje się zgoła inaczej. Język i etnikum nie stanowią nieprzebytej bariery, tym bardziej jeśli idzie o granice między narodami słowiańskimi, gdzie język jest zrozumiały dla obu stron, a wymianie wartości kulturowych, tak jak to jest w Karpatach, sprzyja podobny sposób życia. AutOl' udowadnia, że wzdłuż granicy językowo etnicznej tworzy się pas, dokąd dochodzą i gdzie są przejmowane, a równocześnie przetwarzane i niejako wkomponowywane we własną kulturę obce wartości kulturowe. Te stykowe, peryferyczne w stosunku do własnego narodu pasy są najbardziej aktywne w chłonięciu i tworzeniu nowych wartości kulturowych, w przeciwieństwie do centrum obszarów narodowych, których kultura jest bardziej zachowawcza. Z zagadnieniem przejmowania elementów kulturowych od sąsiadów łączy się artykuł językoznawczy A. Habovstiaka (Anton Habovstiak, La colonisation pastorale dans les Karpates et les patois slovaques). Zajmuje się on obcymi naleciałościami w narzeczach słowackich i terminologią pasterską, gdzie również wiele znajduje słów pochodzenia rumuńskiego, a także niemieckiego i węgierskiego. Zastanawia się też, jaki wpływ na różnicowanie się języka słowackiego w narzecza odegrała kolonizacja wołoska. Artykuł Ujvary'ego (Zoltan Ujvary, Slovak itinerant artisans in Hungarian folk-plays) przynależy z jednej strony do grupy artykułów o przenoszeniu elementów kulturowych, z drugiej zaś nawiązuje do studiów o obrzędach widowiskowych (gdzie część aktorów, to przyswojone przez lud postaci obcokrajowców, jak u Vakarelskiego). Ujvary pisze o obyczajach typu widowiskowego, gdzie występuje postać 19 - Lud, l. 55, 1971 �290 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Słowaka, najczęściej druciarza, niedźwiednika lub ludowego lekarza. Postacie słowackich wędrowców pojawiają się w folklorze węgierskim z końcem XVIII w., a z początkiem XX w. zyskują szczególną popularność. Bardzo interesujące są dwa artykuły badaczy łużyckich, które ;:apoznają nas z pracami folklorystycznymi tego narodu. 1. Gardos (Isolde Gardos, Studien zur sorbischen Sp1'ichwortsammlung und -forschung) poświęca swe studium przysłowiom łużyckim, dając równocześnie krótki rys historyczny zainteresowań językiem i literaturą ludową Łużyczan, a prócz tego kreśląc tło społeczne (Łużyczanie byli chłopami, nie mieli własnej warstwy szlacheckiej), na którym lepiej a07.umiałe stają się same przysłowia. Dowiadujemy się, że folkloryści łużyccy prilygotowują leksykon przysłów, przy czym najwięcej trudności sprawia im lokalizacja historyczna, gdyż prawie wszystkie przysłowia zebrane zostały w ostatnich czasach i brak materiału poró''\;'nawczego z przeszłości. Na zakończenie autorka daje wybór przysłów o tematyce społeczno-historycznej. S. Musiat (Siegmund Musiat, Sorbisches Gemeinschaftsleben im 20. JahThundeTt) ;:ajmuje się historią badań nad kulturą Łużyczan. Historia badań wiąże się nierozerwalnie z życiem społeczno-narodowym tego narodu. W związku z tym autor wyznacza kilka etapów rozwoju świadomości narodowej, organizacji społecznych i badań naukowych nad własną kulturą. Początek zainteresowań wlasną kulturą, to koniec XIX w. Po pierwszej wojnie światowej wśród łużyckiej inteligencji budzi się zainteresowanie własnym narodem i kulturą, powstaje szereg stowarzyszeń społeczno-kulturalnych, wtedy też rozwija się ludowy obrzęd ptaći kwas, który ma duże znaczenie jako święto młodzieży i pole do manifestowania uczuć narodowych. Hitleryzm hamuje ten budzący się ruch narodowy, który odżywa dopiero po II wojnie, najpierw spontanicznie, potem w sposób już zorganizowany. W 1". 1951 powstaje w Budziszynie Instytut do badań kultury ludowej Łużyczan. w tymże roku na uniwersytecie w Lipsku powstaje Instytut Łużycki, a od 1952 kieruje nim P. Nedo. W 1952 r. Instytut z Budziszyna zostaje podporządkowany Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, a w 1953 r. zaczyna on wydawać łużycki "Letopis". Słowem, lata pięćdziesiąte to początek nowej ery w poznaniu kultury Łużyc. Autor omawia badania etnograficzno-folklorystyczne jakie prowadziło się wśród społeczel1stwa sorbskiego w latach 1945-67. Podkreśła też rolę społeczną obl'zędu ptaći kwas, który obecnie przerodził się w wielki festiwal sztuki, muzyki, tańca i pokazu obrzędów łużyckich. J. Michalek (Jan Michalek, Pavol Jozef Safarik ul1d die slavische Ethnographie) daje obraz rozwoju naukowego Safal'ika, ocenę jego dzieła na tle ówczesnej epoki i podnosi wielkie znaczenie jego działalności naukowej nie tylko dla nauki. ale i dla ugruntowania poczucia narodowego narodów słowiańskich. Anna Ethnology. An International bUl'gh 196B, t. 7, z. 1-4. Journal of Cultural KOlca/ska-Lewicka and Social Anthropology. Pitts- Na siódmy tom pensylwańskiego kwartalnika etnogl'aficznego sldada się już tradycyjnie luźny zbiór artykułów pozbawiony jakiejś tematycznej lub regionalnej spójności. Rozprawy umieszczone na lamach "Ethnology" stanowią na ogól rezultat wstępnego, acz wnikliwego opracowania materiałów, pochodząc.vch z ostatnio prowadwnych badań terenowych. Jest to Zt"esztą niezmienna - jak dotąd - cecha pre- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 291 zentowanego tutaj pisma. Obok studiów łączących dotychczasowe koncepcje teoretyczne z naj nowszymi wynikami eksploracji etnograficznej, w omawianym tomie znajcfują się ponadto artykuły o charakterze studiów porównawczych, dokonywanych w oparciu o obszerną literaturę specjalistyczną. Celem tych rozpraw jest rozwiązanie szeregu skomplikowanych problemów, wiążących się ściśle z opracowywanym obecnie przez G. P. Murdocka etnograficznym atlasem świata. Największym zainteresowaniem badaczy, publikujących rezultaty swoich studiów na łamach "Ethnology", cieszą się rozmaite grupy etniczne obu Ameryk, Oceanii oraz Azji Południowo-Wschodniej. Na płaszczyźnie profilu problemowego zaznacza się zdecydowany prymat badań nad różnorodnymi aspektami struktury i stosunków społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem systemów pokrewieństwa, rozpatrywanych w naszej rodzimej literaturze tylko marginesowo. Naukowe studia nad systemami pokrewieństwa mają już niemal stuletnią tradycję. Ich prekursorem był w XIX w. L. H. Morgan. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. wielkie zasługi na tym polu położyli R. H. S. Rivers, F. Boas, L. Kroeber, R. H. Lowie i A. R. Radcliffe-Brown. W drugim ćwierćwieczu XX w. ten typ badań podjęli głównie uczeni brytyjscy - R. Firth i M. Fortes oraz amerykańscy L. Spier i F. Eggan, zaś we Francji przede wszystkim - C. Levi-Strauss. Prace powstałe w 2 pol. XX w. wykazują już poważne wpływy psychologii i językoznawstwa. Do wybitnych przedstawicieli tego ostatniego okresu badań nad systemami pokrewieństwa należą: W. H. Goodenough, F. G. Lounsbury, A. F. C. Wallace i J. Atkins, R. Burling, A. K. Romney i R. G. D'Andrade, I. R. Buchler, E. A. Hammel oraz J. A. Fritsch i N. W. Schutz. Intensywne badania, prowadzone w szeregu ośrodków etnograficznych nad tym właśnie wycinkiem rzeczywistości społeczno-kulturowej, doprowadziły do wypracowania skomplikowanej, specjalistycznej terminologii oraz bardzo precyzyjnych technik badawczych. Odbiciem tychże zainteresowań etnografów, etnológów i' antropologów całego świata stała się m. in. zawartość omawianego rocznika "Ethnology". Tom ten otwiera artykuł G. P. Murdocka, pt. Patte1'ns of Sibling Terminology, w którym autor przedstawił rezultaty swych wnikliwych studiów porównawczych, systematyzując materia! w sposób umożliwiający bezpośrednie wykorzystanie go w tablicach opracowywanego przezeń atlasu etnograficznego. Przedmiotem zainteresowań Murdocka stała się tym razem terminologia służąca różnym grupom etnicznym świata na określenie poszczególnych przedstawicieli rodzeństwa. Analizując odpowiednie dane, dotyczące aż 800 społeczności, badacz ten dochodzi do wniosku, że zespół terminów, którymi określa się zwykle rodzeństwo, wykazuje na ogół dużą stabilność. Należy on bowiem - jak twierdzi Murdock - do podstawowego zasobu słownictwa, które wszędzie skutecznie opiera się całkiem naturalnej skądinąd ewolucji języka. Ponadto typ danego' zespołu terminologicznego jest na ogół charakterystyczny dla pewnej grupy języków pokrewnych, a zatem nierzadko dla całej podrodziny, czy nawet rodziny językowej. Zmiany w owym bagażu terminologicznym oczywiście także zachodzą, ale są one rezultatem kulturowych zapożyczeń w sytuacji bezpośl'edniego kontaktu, zwykle otoczenia przez obcy żywioł etniczny i językowy. Autor zwraca jednak uwagę, iż zjawisko to nie jest regułą. Stwierdzono bowiem, że szereg małych, izolowanych grup zachowało własny typ terminologiczny w odniesieniu do zespołu określeń na rodzeństwo, mimo ożywionej wymiany kulturowej z sąsiednimi etnosami. Murdock odkrył ponadto związki zależności, jakie zachodzą między owym typem zespołu określeń, a formami organizacji społecznej, konkretnie zaś - zasadami wyznaczania w ramach systemu pokrewieństwa grup pochodzeniowych. �292 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Terminologii systemu pokrewieństwa poświęcone zostało również niewielkie studium V. Waterhouse i W. R. Merrifielda, Coastal Chontal of Oaxaca Kinship, omawiając wpływ języka hiszpańskiego na kompleks terminów określających poszczególne elementy składowe systemu pokrewieństwa Chontalów ze stanu Oaxaca w Meksyku. Skonstatowano przy tym, że fakt dwujęzyczności tej grupy Indian pociągnął za sobą poważne zmiany terminologiczne. Zapożyczone określenia hiszpańskie zastąpiły jednak w sposób wyłącznie mechaniczny dawne nazwy chontalskie, powodując tylko pewne przeobrażenia w tradycyjnym sposobie klasyfikowania krewnych; nie stały się. one wszakże spiritus movens jakichś istotnych przekształceń w całokształcie tubylczego systemu pokrewieństwa. Wśród rozpraw poświęconych problematyce struktury społecznej na uwagę zasługuje polemiczny artykuł R. M. Keesinga, Step-kin, In-laws and Ethnoscience. Autor podjął w nim dyskusję ze znanym badaczem systemów pokrewieństwa F. G. Lounsburym, który zastosował w swych studiach nową metodę formalnego opisu terminologii poszczególnych związków pokrewieństwa. Wprowadził on również do literatury przedmiotu dwa ukute przez siebie terminy: "step-kin" i "in-laws", określając kategorię powinowanych, przy czym pierwszy termin służyć ma do oznaczenia powinowatych z generacji zstępnych i wstępnych względem Ego; drugi zaśobejmuje powinowatych z generacji, do której należy Ego. Lounsbury, będąc sam typologiem, widzi w owych terminach uniwersalne wyróżniki niezbędne do skonstruowania spójnej klasyfikacji oraz nowej, semantycznej teorii badanych przez niego zjawisk. Poglądom tym przeciwstawia się zdecydowanie Keesing, popierając kwestionowane przez siebie ustalenia Loundsburego danymi, uzyskanymi w Lrakcie badań na Malacie w archipelagu Wysp Salomona. W siódmym tomie "Ethnology" znalazly się także dwa interesujące studia poświęcone ekonomicznej roli japońskich grup krewniaczych. Jedno z nich: The Content of Dozoku Relationships in Japan, autorstwa K. Brown (z. 2, s. 113-138), prezentuje najróżnorodniejsze aspekty instytucji ekonomiczno-rodzinnej, zwanej "dozoku", na którą składa się szereg odrębnych gospodarstw, powiązanych wszakże ze sobą więzami krwi. Celem takiej grupy jest zintensyfikowanie efektów działalności ekonomicznej oraz pełnienie pewnych funkcji politycznych i rytualnych. "Dozoku" występują jeszcze obecnie w różnych regionach Japonii, głównie jednak w wiejskich środowiskach północno-wschodniej części kraju. Problem grupy krewniaczej jako pewnej, autonomicznej jednostki produkcyjnej stał się przedmiotem zainteresowań Harumi Befu, którym to dał on wyraz w artykule Ecology, Residence, and Authority: The Corporate Household in Central Japan (z. 1, s. 25-42). Tym razem na warsztacie etnologa znalazła się historyczna już grupa społeczna, funkcjonująca w oparciu o więzy krwi, grupa, którą charakteryzowała rzadka kombinacja cech duolokaInego zamieszkiwania malżonków wraz z patrylinealnym prawem dziedziczenia. Oznaczało to, że partnerzy przebywali i pracowali osobno na rzecz gospodarstwa własnej grupy krewnych, spotykając się jedynie doraźnie w celach prokreatywnych. Na czele grupy krewnych stał mężczyzna, który, ciesząc się największym autorytetem, miał prawo dozorować pracujących oraz podejmować poważne decyzje natury głównie ekonomicznej. Urząd ten dziedziczono w linii męskiej, przy czym obejmował go zawsze najstarszy syn, który miał prawo sprowadzić do gospodarstwa żonę. Był to jedyny przypadek, w którym ród kobiety wyrażał zgodę na odejście swojego członka. Tylko związek małżeński z następcą naczelnika rodu umożliwał stałe połączenie się małżonków. Ow typ gospodarstwa, charakterystycznego niegdyś dla środkowej Japonii, po- �Recenzje, przeglądy wydawnietw i czasopism 293 czął zanikać pod koniec XIX w., ale w niektórych, dość izolowanych społecznościach lokalnych funkcjonował jeszcze w kilku pierwszych dziesięcioleciach XX w. Celem artykułu E. Kane, Man and Kin in Donegal: A Study of Kinship Functions in a Rural Irish and Irish-American Community (z. 3, s. 245-258), było zaprezentowanie systemu pokrewieństwa izolowanej społeczności lokalnej w Irlandii oraz porównanie go z systemem podobnej grupy ze Stanów Zjednoczonych, składającej się z potomków irlandzkich emigrantów sprzed 75 lat. Organizacji społecznej oraz systemowi pokrewieństwa ludności Selepet ze wschodnich obszarów Terytorium Nowej Gwinei poświęcony został typowo opisowy artykuł K. A. McElhanon, pt. Selepet Social Organization and Kinship (z. 3, s. 296-304), który powstał w oparciu o drobną część materiałów uzyskanych w trakcie badań terenowych, przeprowadzonych w latach 1964-67. R. E. Elkins przedstawił w rozprawie Three Models of Western Bukidnon Manobo Kinship (z. 2, s. 171-189) trzy analityczne modele, służące do badania systemu pokrewieństwa ludności Manobo z wyspy Mindanao w archipelagu Filipin. We wstępnej części swych rozważań autor krótko scharakteryzował ostateczny cel skonstruowania tych modeli, którym ma być wszechstronne zrozumienie struktury i zasad funkcjonowania filipińskiej organizacji krewniaczej. Artykuł A. C. Heinricha i R. Andersona, Co-Affinal Siblingship as a Structural Feature among Some Northern North American Peoples (z. 3, s. 290-295), traktuje o problemie braterstwa krwi. Zwyczaj ten funkcjonuje jeszcze wśród autochtonicznej ludności północnej części Ameryki Północnej, stwarzając tak samo silne więzy jak naturalne rodzeństwo. Ten typ stosunków międzyludzkich, obdarzony przez autora terminem "co-affinal siblingship", obejmuje całokowicie niespokrewnione ze sobą osoby, uwikłane w system trwałych, wzajemnych zobowiązań moralnych. Ow surogat naturalnych związków rodzinnych poddał Heinrich obserwacji u czterech północno-emerykańskich grup etnicznych (dwie, nie mające ze sobą kontaktów grupy Athapasków, oraz dwie, równie izolowane grupy Eskimosów). Zebrany materiał pozwolił autorowi sformułować roboczo-hipotetyczne przypuszczenie, w myśl którego system braterstwa krwi stanowi ważny element struktury społecznej, uwarunkowany zespołem czynników ekologicznych i charakterem miejscowej, tubylczej kultury. Współczesny udział społeczności "etnologicznych" w lokalnym i regionalnym życiu politycznym przedstawiony został w dwóch artykułach, z których jeden omawia ten problem u Zuniów, drugi zaś - u autochtonów Nowej Gwinei. Autor pierwszej rozprawy, zatytułowanej Tribal Council Elections in a Southwestern Pueblo (z. 1, w. 71-85) - T. N. Pandey zwraca uwagę na to, że obecne wybory do rady plemiennej stanowią wyraz poważnie zaawansowanych procesów przemian, które nie ominęły również politycznej sfery życia tej grupy Indian. Najpoważniejsza w swych skutkach innowacja polega na odsunięciu od systemu rządów autorytetów teokratycznych. Na to miejsce wprowadzono natomiast ludzi świeckich, którzy w trakcie kampanii wyborczej i pracy politycznej posługują się nierzadko nowoczesnymi, masowymi środkami przekazu. Akceptowany przez coraz szersze kręgi indiańskiego społeczeństwa system wyborów do lokalnych władz plemiennych przybiera stopniowo wszelkie znamiona modelu amerykańskiej demokracji parlamentarnej, zatracając całkowicie swój dawny, tradycyjny kształt. Drugi artykuł z tej grupy tematycznej, pt. Bigfellow Man belong Business in New Guinea (z. 4, s. 394-410), pióra B. R. Finney'a, poświęcony został problemowi udziału autochtonicznej elity ekonomicznej w życiu politycznym Płaskowyżu Centralnego Nowej Gwinei. Autor słusznie zaznacza rangę i znaczenie tej grupy osób �294 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism w lokalnym tradycyjnym systemie społeczno-kulturowym, podkreślając że obecnie, po z górą 30 latach australijskiego panowania, owe więzy jeszcze bardziej się zacieśniły. Współczesna genemcja przywódców, zanim zapewniła sobie wybul' do lokalnych władz politycznych, osiągnęła uprzednio poważne sukcesy w nowej gospodarce towarowo-pieniężnej. Ludzie ci, stanowiąc najbardziej wykształconą grupę tubylczej ludności oraz wykorzystując zarówno swą wysoką pozycję ekonomiczną jak i odpowiednie stanowiska w administracji, dążą świadomie do stwol'zenia nowoczesnej autochtonicznej siły politycznej. Z rozpraw poświęconych wierzeniom na uwagę zasługuje przede wszystkim artykul J. J. Collinsa, A Descriptive Introduction to the Taos Peyote Ceremony (z. 4, s. 427-499). Znajdujemy w nim usystematyzowany opis obrzędowości peyotystycznej u Taosów. Warto przy tym zaznaczyć, że Indianie Pueblo, do których należą również Taosi, skutecznie opierali się wszelkim modernistycznym prądom religijnym, nie przyjmując także i peyotyzmu, który stał się najpopularniejszą religią Indian USA. Diametralnie różną postawę przybrali wyłącznie Taosi. Przylączyli się oni do peyotystycznej wspólnoty religijnej jako jedyni reprezentanci swojego etosu kulturowego. Peyotyzmowi Taosów nie poświęcono do tej pory zbyt dużo uwagi. Dlatego też należy z uznaniem powitać artykuł Collinsa, który w pewnej mierze wypełnił ową lukę w literaturze przedmiotu. Uzyskane w trakcie badan terenowych informacje autor ujął w ramy wypracowanego przez siebie schematu, który zamierza również stosować w trakcie dalszych studiów nad indiańską obrzędowością religijną. W ten sposób uporządkowane i sklasyfikowane material,\" staną się podstawą przyszłych analiz porównawczych. Siódmy tom "Ethnology" zawiera także interesujący, acz objętościowo niewielki tematyczny blok artykułów, które reprezentują etnobotanikę, dyscyplinę naukową szczególnie pomocną we wszelkiego rodzaju studiach etnogenetycznych. Taką właśnie rolę wyznacza etnobotanice artykuł D. E. Yena i J. M. Wheelera: Introduction of Tam into the Pacific: The Indications of the Chromosome Numbers (z. 3, s. 159167). Traktują oni bowiem cały kompleks problemów związanych z pojawieniem się i uprawą taro jako jedno ze źródeł dostarczających informacji na temat pochodzenia Polinezyjczyków i ich kultury. W związku z tym obaj badacze podjęli studia nad składem chromosomowym poszczególnych odmian tej rośliny, śledząc równocześnie drogi ich rozprzestrzeniania się. Taro, uprawiane na wielu wyspach Pacyfiku, pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej. Szlaki migracyjne tej bulwiastej rośliny przebiegały w trzech różnych kierunkach: 1) na północ, poprzez Riukiu do Japonii; 2) na południe, poprzez Timor, Nową Kaledonię do Nowej Zelandii; 3) na wschód, poprzez północną Melanezję do Polinezji. Pierwszymi dwoma trasami wędrowały zarówno 28- jak i 42-chromosomowe odmiany taro, podczas gdy trzecią, prowadzącą do Polinezji, przenoszono wyłącznie formę 28-chromosomową. Warto przy tym zaznaczyć, że dyfuzja taro była nierozerwalnie związana z migracjami człowieka. Należy bowiem pamiętać, że wegetacja tej rośliny wymaga ingerencji ludzkiej, bez której taro skazane jest na zagładę. Autorzy artykułu, biorąc pod uwagę wszystkie dotychczasowe ustalenia, dotyczące tej rośliny, oraz wyniki własnych badań w tym względzie, poddali je konfrontacji ze znanymi koncepcjami na temat pochodzenia ludności polinezyjskiej i jej kultury. Szczególną ich uwagę zwróciła Nowa Zelandia, na której występuje taro zarówno z linii 28- jak i 42-chromosomowej. Powszechnie akceptowaną jest już obecnie koncepcja głosząca, iż kultura Maorysów wywodzi się z centralnej i wschodniej Polinezji. 28-chromosomowe taro teorię tę może ewentualnie potwierdzać, ale równoczesna obecność 42-chromosomowy ch odmian tej rośliny wskazuje wg autorów artykułu w sposób niedwuznaczny �Recenzje, przeglądy wydawnictw 295 i czasopism na powiązania kulturowe z Nową Kaledonią, dowodząc w ten sposób obecności na Nowej Zelandii wplywów melanezyjskich. Autorzy zdają się jednak nie dostrzegać faktu, że taro mogli przynieść z Melanezji na Nową Zelandię również sami Polinezyjczycy. Tak więc udowodnienie "melanezyjskiego" pochodzenia pewnych odmian taro nie świadczy jeszcze wcale o melanezyjskich wpływach kulturowych, które już niejednokrotnie uwypuklano bez większego wszakże rezultatu. Stwierdzić zatem można, że również etnobotanika nie dostarcza ostatecznych argumentów na potwierdzenie tej tezy, choć autorzy przedstawiunego powyżej artykułu pokładają w niej w tym właśnie względzie duże nadzieje. W zwięzłym omówieniu nie sposób zaprezentować treści wszystkich artykułów recenzowanego czasopisma. Trudności te pogłębia fakt, że "Ethnology", nie posiadając działu recenzyjnego lub informacyjnego, całe swe łamy oddaje licznym, wprawdzie niewielkim objętościowo, ale za to bogatym w treść artykułom. Wynika stąd konieczność wyboru tylko niektórych artykułów do szerszego ich omówienia. \Iv niniejszej prezentacji kierowałam się zasadniczo dwoma dyrektywami, a mianowicie naukową wartością umieszczonych na łamach "Ethnology" studiów oraz "deficytowością" polskich badań nad jakimś, mało u nas znanym wycinkiem rzeczywistości społeczno-kulturowej, analizowanym natomiast w recenzowanym piśmie. Biorąc pod uwagę szczupłość naszych sił przyznać należy, iż niewskazanym byłoby rozpraszanie ich w celu "obsadzenia" większości problemów badawczych. Nic zatem dziwnego, że pewne specjalizacje w ramach naszej dyscypliny pozostają w Polsce jeszcze terenem nieomal dziewiczym. Sytuacja ta nie może jednak usprawiedliwiać ignorancji i totalnego braku zainteresowań obcymi osiągnięciami li tylko dlatego, że nie mieszczą się one w profilu naszych osobistych czy zespołowych studiów. Dlatego też uznałam za słuszne możliwie najpeJniejsze przedstawienie w niniejszym omówieniu wszystkich t.ych artykułów, które są odzwierciedleniem najnowszych poczynań zagranicznych ośrodków naukowych w sferze studiów nad rodziną, przede wszystkim zaś nad systemami pokrewieństwa. Inne bloki tematyczne potrakt.owałam znacznie skromniej, prezentując wyłącznie rozprawy najcelniejsze, względnie najbardziej reprezentatywne dla danej grupy problemowej. Jednakże ze względu na al'bitralność i subiektywność moich ocen, pozwolę sobie na zakończeniE przytoczyć tytuły nie wymienionych dotąd artykułów, aby dać Czytelnikowi możliwie pełną informację a zawartości siódmego tomu "Ethnology": H. C. Brookfield (i) J. P. White, Revolution or Evolution in the Prehistory of the New Guinea Highlands: A Semina)' Report; J. A. Woodward, The Anniversary: An ContempomTy Diegueiio Complex; C. W. O'NeIl (i) H. A. Selby, Sex Differences in the Incidence of Susto in Two Zapotec Pueblos: An Analysis of the Relationships between Sex Role R. G. Willis, Changes in Mystical Concepts and Practices among the Fipa; R. T. Antoun, On the Significance Of Names in an Arab Village; S. Gundel'S (i) W. M. Whiting, Mother-Infant Separation and Physical Growth; H. Barry III, Regional and Worldwide Variations in Culture; T. M. Kiefer, Institutionalized Friendship and Warfare among the Tausug of Jolo; J. B. Watson, Expectations Pueraria: and Names a Folk and Illness; Traditions of a Lesser Crop of the Central Highlands, New W. H. Alkire, PTopoises and Taro; G. P. Murdock, World Sampling Provinces; J. A. Hostetler (i) G. S. Huntington, C01nmunal Socialization Patterns in Hutterite Society; M. E. Opiel', Remuneration to Supernationals and Man in Apachean Ceremonialism; P. Hockings, On Giving Salt to Buffaloes: Ritual as Communication; J. F. Martin, A Reconsideration of Havasupai and Land Tenure; N. C. Raymond, Guinea; Land RefOl'm and the Structure of Production in Yucatan. Miroslawa Posern-Zielińska �296 Recenzje, przeglądy Ethnology. An International Journal wydawnictw of Cultural i czasopism and Social Anthropology. Pitts- bUl'gh 1969,t. 8, z. 1-4. Osmy tom amerykańskiego czasopisma "Ethnology", tak jak i poprzednie jego roczniki, stanowi forum, na którym zaprezentowano rezultaty prowadzonych ostatnio badań terenowych. Wydaje się, że w doborze artykulów nie odgrywała większej roli ani problematyka naukowa ekspedycji, ani też ich geograficzna lokalizacja. Omawiany tutaj tom zdaje się natomiast spelniać w większym niż poprzednio stopniu wstępne zalożenia komitetu redakcyjnego, który postulował międzynarodową wymianę myślI na lamach wydawanego przez siebie pisma. Poprzednie woluminy byly jednak dalekie od realizacji tych dyrektyw, natomiast niniejszy rocznik wskazuje już na fakt, że redakcji udalo się wreszcie wprowadzić na lamy "Ethnology" artykuly pisane przez badaczy spoza pólnocno-amerykańskiego środowiska naukowego. Ich udzial nie jest jeszcze zbyt duży, ale stanowi wyraz zdobywania przez to młode pismo popularności oraz zaslużonego uznania w coraz szerszych kręgach etnologów calego świata. W 8 t. "Ethnology" najwięcej miejsca zajmują studia nad rozmaitymi aspektami stosunków spolecznych. Prym w tym zakresie wiodą już tradycyjnie rozprawy poświęcone systemom pokrewieństwa. Wachlarz poruszanych w tym względzie problemów jest duży, o czym niech świadczy krótka charakterystyka treści poszczególnych artykułów: E. Hunt, The Meaning of Kinship in San Juan: Genealogical and Social Models, s. 37-53; przedmiotem rozważań są trzy odmienne aspekty systemów pokrewieństwa: genealogiczny, spoleczny, terminologiczny. W dotychczasowych studiach uważano, że owe logiczne rozróżnienia służą wyłącznie celom analitycznym. Natomiast autorka, w oparciu o dane z miasta San Juan w meksykańskim stanie Oaxaca, dyskredytuje te poglądy, twierdząc, że wyróżnione dla celów roboczych aspekty systemów pokrewieństwa mają swoje empiryczne odpowiedniki, w związku z czym winny być śledzone jako trzy niezależne modele, gdyż jako takie funkcjonują one np. w badanej przez nią społeczności. Wynika stąd, że dotychczasowe stwierdzenia antropologów nie zawsze znajdują potwierdzenie w rzeczywistości kulturowej, a nowe badania terenowe mogą niejednokrotnie przyczynić się do korekty tradycyjnie niekiedy podtrzymywanych sądów. N. A. Hopkins, A Formal Account of Chalchihuitcin Tzotzil Kinship Terminology. s. 85-102; dokonano tu formalnego wyjaśnienia terminologii systemu pokrewieństwa u Indian Tzotzil, zamieszkujących górzystą część stanu Chiapas w Meksyku. W końcowej partii artykułu autor daje lingwistyczną analizę terminów pokrewieństwa oraz ustala socjologiczne korelaty pewnych zasad, obowiązujących w miejscowym systemie pokrewieństwa. J. A. Law, Nahua Affinal Kinship: A Comparative Study, s. 103-121; autorka, mając na względzie pokolumbijskie przeobrażenia lingwistyczne i społeczne u Indian Nahua. starała się uchwycić szereg różnic i podobieństw pomiędzy współczesnymi dialektami tej grupy etnicznej a jej klasycznym językiem z okresu konkwisty. W oparciu o poczynione w tym względzie ustalenia starała się ona odkryć wzory leżące u podstaw zarówno samego systemu pokrewieństwa, jak i jego terminologii u poszczególnych, badanych grup dialektycznych, co wg niej ma stanowić wstęp do rekonstrukcji protonahuańskiego systemu pokrewieństwa. M. C. Cohen, Agnatic Kinship in South Taiwan, s. 167-182; rozprawa dotyczy sposobów organizowania krewnych w linii męskiej na obszarze pld. Tajwanu. Autor zajmuje się różnymi ugrupowaniami tej kategorii osób oraz łączącymi je związkami �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 297 zależności. Ugrupowania te są wg Cohena bardzo podobne do analogicznych organizacji w innych częściach Taiwanu oraz w Chinach. Zostały bowiem wszędzie tam określone przez sprzężenie kultu przodków z zespołowym prowadzeniem gospodarstwa rolnego. J. C. Faris, Some Cultural Considerations of Duolineal Descent Organization, s. 24:3-254; \V artykule przeprowadzono analizę kulturowych konsekwencji, jakie w społeczeństwie południowych Nubijczyków z Sudanu wynikają z funkcjonowania tam systemu duolinearnego pochodzenia. Autor uwypuklił opozycyjną wartość linii macierzystej i odojcowskiej, wraz ze wszystkimi skupionymi wokół nich organizacjami społecznymi. S. Vatulo, Reference, Address, and Fictive Kinship in Urban North India, s. 255-272; rozprawa stanowi cenny wkład do studiów nad problemem tzw. fikcyjnego pokrewieństwa, występującego powszechnie w północnych Indiach. Ow surogat systemu pokrewieństwa, operujący jego terminologią, obejmuje obce względem siebie osoby. które łączy tylko przynależność do tej samej kasty. Dotychczasowe badania w tym zakresie dotyczyły wyłącznie rustykalnej części kraju. Przedstawiony tu artykuł sygnalizuje istnienie tego zjawiska również na obszarach zurbanizowanych, wypełniając w ten sposób lukę w literaturze przedmiotu. K. A. McElhanon, Komba Kinship Terminology, s. 273-277; autor przedstawił skoryg'owaną listę terminów, służących Kombom z Nowej Gwinei do określenia różnych kategorii krewnych i powinowatych. Zadaniem owego artykułu było dostarczenie odpowiednio sprawdzonych i ustalonych materiałów dla celów porównawczych. J. S. Yadava, Kinship Groups in a Huryana Village, s. 494-502; w rozprawie tej starano się uchwycić charakterystyczne dla północnych Indii cechy struktury spolecznej, o których istnieniu zadecydował obowiązujący na tych obszarach system pokrewieństwa. Dość duży blok tematyczny w 8 t. "Ethnology" stanowi grupa artykułów, poświęcona strukturom politycznym. Jeden z nich, pióra B. Spooner, Politics, Kinship, and Ecology in Southeast Persia, s. 139-152, ustala pewne korelacje zachodzące między systemem polityczno-ekonomicznym a systemem pokrewieństwa u grupy etnicznej - Baluch, w skład której wchodzi zarówno rolnicza jak i nomadyczno-pasterska ludność płd.-wsch. Persji. Pierwsza część rozprawy obejmuje syntetyczny opis naj istotniejszych aspektów organizacji politycznych i społecznych, uwypukla różnice w systemach pokrewieństwa oraz w warunkach środowiskowych, w jakich żyje badana populacja. Wskazuje również na związki zależności, łączące społeczności lokalne o dwóch różnych typach gospodarki. W oparciu o te informacje autor ustala, że w grupach rolniczych występuje zróżnicowanie klasowe oraz matrylinearyzm, natomiast tam. gdzie bez reszty panuje nomadyczne pasterstwo, tam system pokrewieóstwa charakteryzuje się patrylinearyzmem, społeczność zaś jest bezklasowa. W drugiej części artykułu przedstawione są dwa przykłady, które ilustrują stopniowe przechodzenie od jednego ww. modelu do drugiego. W końcowej partii rozprawy autor wyjaśnia dynamiczne związki zachodzące pomiędzy poszczególnymi różnicami, sięgając w tym celu do rekonstrukcji historycznej. A oto inne artykuły o problematyce "politycznej": H. E. Goldberg, Egalitarianism in an Autocratic Village in Israel, s. 54-75; autor zwraca tu uwagę na komplementarność autokratycznych i egalitarnych cech struktury społecznej, podkreślając zachodzące między nimi korelacje. W. E. H. Stanner, The Kitui Kamba Market, 1938-1939, s. 125-138; artykuł ten jest fragmentem niepublikowanego dotąd raportu, który powstał na przełomie lat �298 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 1939/40, po ukończeniu zespołowych badań terenowych w Kenii. Ich celem było poznanie politycznych, administracyjnych i ekonomicznych problemów tej ówczesnej brytyjskiej kolonii. Manuskrypt, dotyczący politycznych, prawnych i ekonomicznych przeobrażeń u plemienia Kamba w latach 1898-1939, poprzez wniknięcie w istotę szeregu tubylczych instytucji, miał za zadanie służyć usprawnieniu polityki kolonialnej. Opublikowanie jednego z fragmentów owego raportu udostępniło badaczom nader interesujący dla studiów porównawczych materiał źródłowy. D. T. Hughes, Reciprocal Influence of Traditional and Democratic Leadership Roles on Ponape, s. 278-291; autor publikacji stawia hipotezę, że po wprowadzeniu na danym terenie nowego systemu politycznego modyfikacji będą podlegały dwie grupy ról przywódczych: 1) nowe role, posiadające swoje odpowiedniki w tradycyjnym systemie politycznym; 2) stare role, posiadające swoje odpowiedniki w nowowprowadzonym systemie politycznym. W pierwszym przypadku będą one znajdowaly się pod silnym wpływem tradycji, która zadecyduje o ich ostatecznym kształcie; w drugim - stymulatorem zmian będzie nowy system i do niego będq się dostosowywać dawne role. Autor sprawdza tę doniosłą, w sensie teoretycznym i praktycznym, hipotezę na materiale z wyspy Ponape (Karoliny). Poza tymi dwoma, przedstawionymi wyżej blokami tematycznymi, kture tworn każdorazowo kilka artykułów, nie można wyodrębnić w 8 t. .,Ethnology" innych całości problemowych. Pozostałe rozprawy świadczą wyłącznie o różnokierunkowych zainteresowaniach badaczy i bogactwie opracowywanych zagadnień. Szczupłe ramy niniejszego omówienia nie pozwalają na pełną prezentację zawartości pisma. Z lwnieczności więc ograniczę się do przedstawienia treści tylko jednego artykułu. zasługującego - w moim przekonaniu - na szczególną uwagę: N. Perchonock, O. Werner, Navaho System of Classification: Some Implications for Ethnoscience, s. 229-242; publikacja ta jest cennym wkładem do modnej i uprawianej coraz chętniej tzw. "ethnoscience", specjalizacji koncentrującej swą uwagę na tych systemach klasyfikacji, które stanowią podstawę "ludowych" taksonomii. W związku z tym badacze zainteresowani są wyłącznie samowiedzą informatora o rozmaitych dziedzinach jego kultury. Inaczej mówiąc - na ich naukowym warsztacie znajduje się wiedza ludowa, której studiowanie zalecał już w połowie ubiegłego wieku nasz znakomity uczony Wincenty Pol. Omawiany tu artykuł powstał w oparciu o badania przeprowadzone wśród Nawahów. Eksploratorzy zajęli się analizą indiańskiego pożywienia pod kątem teoretycznych założeń i technik badawczych "ethnoscience". Podjęcie tego tematu służyło jedynie jako pretekst do sprawdzenia przydatności owych metodycznych i metodologicznych dyrektyw w badaniu ludowego widzenia świata kultury. Autorzy, w oparciu o swe terenowe doświadczenia, stwierdzili, że zarówno założenia metodyczne jak i teoretyczne ,.ethnoscience" winny być zrewidowane. Uważają oni, że cel tej specjalizacji (całościowy opis wiedzy ludowej o kulturze) dopóty nie zostanie osiągnięty, dopóki "ethnoscience" będzie się ograniczać wyłącznie do badań nad systemami taksonomicznymi. Autorzy proponują, aby rozszerzyła ona pole swych zainteresowań na totalny system związków leksykalno-semantycznych, co zagwarantuje jej osiągnięcie wyznaczonego uprzednio celu. Mirosława Posern-Zielmska �Recenzje, przeglądy Glasnik na Etnoloskiot Muzej, wydawnictw i czasopism 299 I, Skopje 1960, ss. 373. Kultura ludowa, materialna i duchowa Macedonii nie jest dostatecznie zbadana. Nie była ona przedmiotem badań naukowych, nie ma bowiem dotąd żadnej monografii ani pracy syntetycznej obejmującej całość zagadnień dotyczących etnografii Macedonii. Niewiele materiałów poruszających wąskie zagadnienia ogłoszono \V drugiej połowie minionego stulecia na łamach czasopism bułgarskich. Warto wspomnieć tu prace Antona Stoilowa: Wierzenia o k1'okusie 1, Zamurowanie żywych ludzi na nowych zabudowaniach " Strzyżenie 3, Pieniądze na p1'zewóz 4 oraz Broda na polu 3. Prace Marko Cepenkowa, Kuzmana Szapkarewa, Efrema Sprostranowa, Dymitra Matowa, Christo Stoilowa i in., rozsiane w różnych periodykach bułgarskich, są w wielu wypadkach dla badaczy niedostępne. Drobne informacje o etnografii macedońskiej znajdujemy także w niektórych czasopismach rosyjskich i serbskich końca w. XIX. Jedyna obszerniejsza praca jaka ukazała się na początku naszego wieku, to momonografia o zwyczajach i obyczajach Skopskiej Czarnej Góry Atanasija Petrovicia G. Dość ciekawe są prace niektórych etnografów sel"bskich okresu międzywojennego, np. Jeremija Pavlovicia oMaleszewie 7, o mieście Dojran i jego jeziorze B, o przeszłości Macedonii !l, Vojislava S. Radovanovicia o okręgu Tikwesz i miejscowości Rajec 10 oraz o folklorze górskiego Mariowa 11. O kulturze Macedonii pisał Dragisa Lapcević 12. Wymienić tu należy także entuzjastę materialnej i duchowej kultury ludowej Macedończyków, znanego etnografa, muzykologa i malarza czeskiego, Ludvika Kubę. W roku 1932 ukazała się jego praca Cteni o Makedonii. Cesty a studie z rokii 1925-192713• Jest to przegląd etnograficzny terenów Macedonii należących do Jugosławii, które Kuba badał podczas jego podróży w tym kraju w latach 1925-1927. Szczególnie sporo materiałów o drobnych zagadnieniach etnograficznych Macedonii zawierają tomy I-XXXVI bułgarskiego czasopisma "Sbornik za narodni umotovorenija", wychodzącego w Sofii oraz organu Macedońskiego Instytutu Naukowego "Makedonski Pregled", a także tomy I-XXI czasopisma Skop ski ego Towarzystwa Naukowego "Glasnik", wychodzącego w Skopje w okresie międzywojennym. 1 "B'lgarska Sbirka", VI, s. 814-817. "Periodicesko spisanie", LXIn, s. 179-2l3. "B'lgarski Pregled", VI, kn. 5, s. 73-76. "B'lgarska Sblrka", VII, s. 452-455. "B'lgarska Sbirka", X, s. 155-163. 6 Pop Atanasije Petrović, Narodni zivot i obicaji u Skopskoj C'rnoj Gori. S'rpska Kraljevska Akademija, S'rpska Etnografska Zbirka, knjiga VII. Obicaji naroda s'rpskoga, knjiga I, Beograd 1907, s. III 527. 7 Jeremija Pavlovic, Malesevo i Malesevei. Etnoloska ispiiivanja, Beograd 1929, s. 466. 8 .Teremija Pavlović, Sf.ari Dojran i DOil'ansko jezero. lz zabelezaka Jeremija M. Pavlovieia, Beograd 1930,s. 58. 9 Jeremija M. Pavlović, IZ proslosii Juźne Srbije. Prva knjiga po narodnim pesmama i drugim podacima, Beograd 1924, s. III 74. 10 Vojislav S. Radovanović, Tikves i Rajee. "Srpski etnografski zbornik". Izdaje Srpska Kraljevska Akademija, knjiga XXXIX, prvo oddelenje, Naselja i poreklo stanovnistva, knjiga 17, Beograd 1924. 11 Mariovici u pesmi, prici i sali. Nekoliko pregrsti iz riznice duhovnog blaga juznos'rbijanaca. Skupio dr Vojislav S. Radovanović. "Zbornik za etnografij u i folklor Juzne Srbije i susednih oblasti", knjiga I, Skoplje 1931, s. 65-231. 12 Dragi$a Lapcevic, O kulturama u Juznoj Srbiji, Stamparija "Marotoclvi", 1923, s. III \·35. IS Ludvik Kuba, Cteni o Makedonii. Cesty a studie z roku 1925-1927, Praha 1932, s. 226. + + �300 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Wszystkie jednak prace jakie ukazały się do wyzwolenia Macedonii nie są ani pełne, ani ścisłe, a co jest najistotniejsze, przeważały w nich poglądy subiektywnej oceny dorobku kulturowego ludu macedońskiego. O podwalinach macedońskiej nauki etnograficznej można mówić dopiero po II wojnie światowej, jakkolwiek dorobek badaczy macedońskich w tym powojennym okresie jest skromny. Pierwsza poważniejsza edycja, jaka ukazała się w okl'esie powojennym, to "Glasnik" Muzeum Etnograficznego w Macedonii 14. Prace zawarte w nim, aczkolwiek odnoszą się do poszczególnych dziedzin życia kulturowego Macedonii i poruszają jedynie zagadnienia lokalne a nie całego obszaru kraju, stanowią jednak poważny wkład do badań naukowych, gdyż przedstawiają obiektywny stan dorobku kulturowego. Macedonia, dzięki jej położeniu geograficznemu, jest bodajże jednym z nielicznych krajów słowiańskich, gdzie tak plastycznie odbiło się piętno kultury Prasłowian. Po wieku VII obserwować można tu różne nawarstwienie wpływów kulturalnych licznych najeźdzców i jej sąsiadów, a także wiele wspólnych cech z kulturą pozostałych Słowian. Z tego powodu kultura ludowa Macedończyków budzi duże zainteresowania wśród etnografów współczesnych krajów europejskich. Niestety w SR Macedonii nie ma Instytutu Etnograficznego, ani też katedry etnografii na Uniwersytecie Skopijskim. To utrudnia zorganizowanie prac badawczych i taki stan rzeczy nie sprzyja rozwojowi kadry. Macedonia jest krajem, który na przestrzeni długich wieków nie posiadala swej państwowości. Szczególnie ciężki był jej los w okresie długowiekowej niewoli Turków. Jeśli chodzi o kulturę duchową, to są pewne osiągnięcia naukowe w jej badaniu. Zebrano dotąd olbrzymi materiał tekstów literatury ludowej. Założony w roku 1950 Instytut Folklorystyczny rozwija bogatą działalność. Wydano kilka zbiorów macedońskich pieśni ludowych, zebrano w ostatnich 20 latach ponad 30000 tekstów pieśniowych lirycznych i epickich. Zaczęto wydawać półrocznik "Macedonski Folklor". Kultura materialna natomiast, jak wspomniano, znalazła się na warsztacie badaczy dopiero po ukazaniu się I tomu "Glasnika". Z naj ciekawszych prac tego tomu wymienić należy artykuł Anicy Petruszewej o fartuchach jako podstawowej części ubioru męskiego w niektórych regionach Macedonii (s. 33-56). Dotyczy to szczególnie terenów centralnych oraz południowozachodniej części kraju, gdzie fartuch jest nierozlączną częścią ubioru męskiego i obejmuje prawie 2(3 obszaru. Fartuch noszą starzy i młodzi w domu i na święta, na polu i wtedy, gdy jadą na targi albo w goście. Autorka podaje, iż w regionie Owcze Pole noszenie fartucha przez mężczyzn jest tradycją starą, sięgającą okresu przed najazdem Turków. Noszenie fartucha przez mężczyzn ma charakter praktyczny, chroni ubranie przed brudzeniem się, a w mieście Prilep, jak zaznacza autorka, noszą go, aby było im ciepło na kolanach 1,. Petruszewa dodaje, że i dziś, kiedy kultura miejska wkracza do wsi i dawne męskie stroje powoli zanikają, chlop macedoński ubrany w nowoczesny garnitur nie rozstaje się z fartuchem 16. Nieżyjąca już Radmila Polenaković zajęła się grzebieniarstwem w Macedonii 17. 14 "Glasnik na Etnoloskiot Muzej", t. I, Skopje 1960, s. 372. 15 Anica Petruseva. Skutinata kako sostaven deI od maśkata nosija "Glasnik na Etnoloskiot Muzej", I, Skopje 1960, s. 50-51. 16 Ibid., s. 54. 17 Radmila Polenaković, Ceslarskiot zanaet vo Makedonija, ibid., s. 57-78. vo Makedonija, �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 301 Rzemiosło to powstało naJPIerw we wsi Smilewo okręgu Bitola, skąd rozprzestrzeniło się w miastach macedońskich. Pierwszym mistrzem był niejaki K'rste Siljan, który zawód ten "wykradł" od pewnego grzebieniarza, Zyda z Salonik. Autorka podaje wyczerpujące informacje o narzędziach oraz opisuje szczegółowo cały proces pracy. Poza tym rozprawa jej jest bogato ilustrowana. Według Polenaković, grzebienie w Macedonii robiono z kopyt końskich oraz rogów wolowych i bawołowych. Inna rozprawa zawarta w "Glasniku", pióra Zoe Liczenowskiej, omawia rzeźby w cerkwiach Macedonii w X;VIII i XIX wieku 18.' Kraj ten, jak wiadomo, jest jedynym krajem słowiańskiego południa, gdzie zachowały się piękne drzeworyty w niektórych cerkwiach i klasztorach (słynne ikonostasy z rzeźbionego drzewa orzechowego cerkwi św. Spasa w Skopje oraz Sw. Joana Bigorskiego w rejonie Mawrowa) przyciągają wielu specjalistów i entuzjastów sztuki ludowej z całego świata. Ciekawe są informacje o istniejących szkołach rzeźbiarskich w Macedonii. Autorka podkreśla dużą rolę, jaką odegrała szkoła na Atosie. Liczenowska omawia działalność rzeźbiarzy macedońskich w kraju oraz w sąsiednich krajach, a także ich ulubioną ornamentykę. Drzeworyty macedońskie posiadają swoje specyficzne cechy. Pierwotnie bazowały one na stylu bizantyńskim, później obserwuje się wpływy włoskie. O obyczajach świątecznych oraz związanych z pracami polowymi pisze Zorka Delinikolowa 10. Opisuje ona obrzędy podczas świąt zimowych, wiosennych, wielkanocnych, letnich i jesiennych przytaczając i okolicznościowe pieśni ludowe, jakie są śpiewane. Milica Georgijewa pisze o pisankach w Skopje i w jego okręgu:lO. Tradycje te autorka odnosi do okresu pogańskiego. Najczęściej stosowane są przy pisankach liście roślin, które odbija się na skorupce jajka przy pomocy wosku, kwasu azotowego itp. Wera Kliczkowa z kolei poświęciła swoją rozprawę zwyczajom i obyczajom ludowym, związanym ze świętem Bożego Narodzenia 21. Zwyczaje i obyczaje te niewiele się różnią od istniejących w innych regionach Macedonii. Rolnictwem oraz obyczajami związanymi z pracami chłopa w okręgu Kumanowo zajCjł się Welimir Nikołow 22. Praca jego była wynikiem badań terenowych jakie przeprowadził w latach 1952-1953. Nikołow podaje krótki zarys historyczny tego regionu, a później przechodzi do omówienia uprawy ziemi, podaje kategorię pól uprawnych, nazwy i gatunki zbóż. Opisuje żniwa, ustawianie kopic oraz przytacza pieśni ludowe, śpiewane podczas prac polowych, szczególnie w czasie żniw. Do niedawna w regionie tym ścinano zboże sierpem, a przy tak powolnej pracy śpiewano dużo ludowych pieśni lirycznych. Następnie autor zajmuje się procesem młócenia zboża, zbieraniem maku, konopi, lnu i wytwarzaniem włókna hijanego. Z kolei omawia sadownictwo i ogrodnictwo zatrzymując się szczególnie na uprawie jarzyn i winorośli. Podaje także bogate obyczaje ludowe związane z zażegnywaniem suszy, z odpędzaniem gradobicia, a na końcu wymienia zwyczaje i obyczaje 18 Zoe Licenoska, Makedonskata crkovna rezba va XVIII i XIX vek, ibid., 79-134. 19 Zorka Delinikolova, Obicai svrzani sa poedini praznici i nedelni dni va Radovis, ibid., s. 135-171l. 2J Milica Georgieva, Bojadisuvanje i sarenje na veligdenski jajca va Skopje i okolijata, ibid., s. 179-192. 21 Vera Klickova, Bozićni obicai va Skopska Kotlina, ibid., s. 193-266. 22 Velimir Nikoiov, Zemjodelstvoto i obicaite svrzani sa zemjodelskata rabata va Kumanovo, ibid., s. 267-368. �302 Recenzje, pr.zeglądy wyclawnictw i czasopism związane z obchodami poszczególnych świąt· przypadających w okresie prac polowych. Tom ten zamyka informacja Zorki Delinikolowej a wystawie w Muzeum Etnograficznym w Skopje 23. Rozprawy zawarte w I tomie "Glasnika" są niewątpliwie poważnym sukcesem młodej nauki macedońskiej i mogą stać się podstawą do dalszych badań oraz opracowań syntetycznych. Kole Jahrbuch jiihrigen mapy. des Museums Bestehen fur 1869-1969, Volkerkunde zu Leipzig. Akademie-Verlag, Berlin Simiczijew Bd. XXVI. Zum hundert1969, ss. 410, tab!. 116, Autorami tomu, wydanego z okazji setnej rocznicy Muzeum Etnologicznego w Lipsku, są wyjątkowo tylko pracownicy tej zasłużonej placówki kulturalno-badawczej. Z ogólnej liczby 14 prac, dwie mają charakter historyczny i traktują o powstaniu muzeum lipskiego, dwie poświęcone są zbiorom etnograficznym z Oceanii, pięć tematycznie związanych jest z Azją, dwie z Afryką oraz dwie z Ameryką· Przegląd bibliograficzny publikowanych przez muzeum lipskie prac zamyka część materiałową. Ernst Germer przedstawia w przyczynku pt. Die Vorgeschichte der Grundung des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig 1868-1869 okoliczności nabycia zbiorów Gustawa Friedricha Klemma, stanowiących zalążek obecnego muzeum etnologicznego. Dietrich Drost w doniesieniu wstępnym pt. Gustaw Klemms kulturhistorisches Museum natomiast próbuje, w oparciu o eksponaty G. F. Klemma, przedstawić pełniejszy obraz o objętości i merytorycznej zawartości zbiorów, czasokresie ich powstania, zbieraczach i sposobach nabywania eksponatów, ich katalogowaniu, liczebności (15000), przynależności czasowej i pochodzeniu geograficznym, zilustrowanym kartogramem. Hans Damm, emerytowany, długoletni dyrektor stuletniego muzeum, w oparciu o materiały faktograficzne prezentuje artykuł pt. Bemerkungen zu den Schiidelmasken aus Neubritanien (Sudsee), omawia nowe, poszerzone wnioski o zasięgu, stosowaniu i funkcji nowo brytyjskich masek. Damm wyodrębnia dwa zasadnicze. różniące się typy masek: L o modelowanej twarzy, otwartych oczodołach i mięsistym nosie, o wyglądzie budzącym zaufanie. Maski tego typu posiadały od wewnątrz kołek, za pomocą którego tancerz przytrzymywał maskę zębami, co uniemożliwiało mu śpiewanie, zezwalało jednakże na gestykulację rękami. Śpiew kobiet i dudnienie bębnów stanowiły muzyczny akompaniament ekstazycznych tańców, wykonywanych w tych maskach. Typ II miał modelowaną dolną partię twarzy, oczodoły zasmarowane, nos o wyglądzie trupiej czaszki, przez co maska miała odrażający wygląd. Ten typ maski przytrzymywano przed twarzą wzg!. też przywiązywano do głowy, rzekomo, "by tancerz mógł głośno śpiewać". Prawdopodobnie w tych maskach nie tańczono. Autor artykułu wyraża przypuszczenie, iż maski typu II pełniły funkcję amuletów wojennych. 23 Zorka Va Etnolośkiot Delinikolova, Prikaz na izloźbata muz ej, ibid., s. 369·-372. "Umetnicka obrabotka na meta/ot ni? vekovi'" �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 303 Maski obydwu typów wykonywano z czaszek umarłych przewodniczących tajnego związku, którym przypisywano szczególne sily magiczne, nie będące w posiadaniu wodzów, Liczebnie przeważają maski typu L Wszystkie maski, zarówno typu I i II. przechowywano w "świętych domach", gdzie składano również czaszki innych członków tajnego związku. Krajowcy wierzyli, że zarówno maski jak i czaszki promieniowały magicznymi silami, zapewniającymi zdrowie, potomstwo, bogactwo, dobre zbiory i powodzenie wojenne. Sily te z chwilą założenia maski przez nosiciela przechodziły na niego i członków jego społeczności. Barbara Treide tym razem zajmuje się zbiorami Bainingów w muzeach w Lipsku i Dreźnie. Wybór nie jest przypadkowy, gdyż Bainingowie są wśród mówiących językiem melanezyjskim ludem naj starszym, mówiącym, jako jedyny, językiem praaustralijskim. z której to przyczyny zaliczany jest do bardzo "prymitywnych" mieszkańców półwyspu gazelskiego. W części pierwszej B. Treide (Die BainingSammlungen in den Museen fur Volkerkunde zu Leipzig und Dresden) omawia wyłącznie eksponaty nie związane z kultami (tym poświęcona będzie część druga w jednym z kolejnych tomów) a to: 1. narzędzia kamienne; 2. broń; 3. wyrób łyka z kory: 4. plecionkarstwo i wyplatanie; 5, sprzęt domowy. Na podstawie badań porównawczych B. Treide dochodzi do wniosków. że 1. kultura materialna Bainingów od czasów wczesnokolonialnych po lata pięćdziesiąte naszego stulecia nie uległa zasadniczym zmianom: 2. kultura materialna wykazuje bardzo powolny rozwój (wskutek stosunkowo małej gęstości zaludnienia i niechęci kontaktowania się); 3. Bainingowie wykazują skromne wpływy obce; 4. przejęcie elementów kultury materialnej od Bainingów przez sąsiadów, używających języków melanezyjskich. dobitnie świadczy, iż praaustronezyjczycy nie tylko przyjmowali elementy kulturowe od austronezyjczyków, lecz że w pewnych uwarunkowaniach geograficznych i historycznych praaustronezyjczycy przekazywali ważne elementy kultury materialnej na rzecz austronezyjczyków. Ustalono nad wszelką wątpliwość, że niektóre dobra kulturowe stały się przedmiotem wymiany; 5. Bainingowie są reprezentantami etn~cznego substratu wcześniejszej grupy osadniczej. W końcu B. Treide konstatuje. że dla zbadania etnogenezy poszczególnych ludów i rozprzestrzeniania się elementów kulturowych należy zwrócić uwagę na wszystkie detale wytworu (i te nie warunkowane funkcją, np. techniki plecionkarskie\. gdyż prowadzą do ciekawych wniosków. Heinz Stingl w opisie mieczów z Borneo (Schwerter aus Zentral-Kalimantan) dochodzi do wniosków, że broń ta z punktu widzenia sztuki i technicznych umiejętności wytwórców świadczy o wysokim poziomie tamtejszego rzemiosła: kowali, odlewników. sznycerzy w drewnie i rogu jak i plecionkarstwa oraz hafciarstwa. Opisane przez Stingla miecze pełniły funkcję broni, narzędzi pracy, ozdoby stroju, reprezentac,'jnego daru, środka płatniczego w handlu wymiennym, honorarium za usługi lecznicze itp. Używano ich nadto jako insygniów obrzędowych w tańcach, ofiarach zwierzęcych, leczeniu chorych, pochówkach itd, Walter Bottger w pracy pt. Ein Setzschirm in Koromandellacktechnik mit Gestalten aus dem Shui-hu-chu,an zajmuje się zarówno technicznymi pI'Oblemami w,-twórczymi, jak i formalnym opisem parawanu ściennego produkcji chińskiej, datowanego na przełom XVIII i XIX w., ilustrowanego na podstawie chińskiej literatury ludowej. Kristine Lange w artykule pt. Ober die Priiexistenzen der Dalai-Lamas poddaje krytycznej analizie tybetańsko-buddyjskie źródła pisane i przedstawiane przy pomocy malowideł. Peter Gobel omawia kolekcję wytworów ze szkła w lipskim muzeum i ich �304 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism prymitywną produkcję u Murzynów Nupe w centralnej Nigerii. W l"Ozprawie pt. im Museum fur Volkerkunde zu Leipzig Gobel koncentruje uwagę kolejno na opisie eksponatów lipskich, wytwórcach, technikach wytwórczych oraz ekonomii, ze szczególnym uwzględnieniem organizacji pracy i zastosowaniu wytworów szklanych. Lothar Stein publikuje wyniki wstępne z badań współczesnych w ZRA nad adaptacją przesiedlonych z doliny Nilu fellachów, osiedlonych beduinów i autochtonicznych mieszkańców oaz (opracowanie pt. Ethnographische Untersuchungen im Wadi al-gadid (VAR) 1968, Vorbericht). Z niecierpliwością można oczekiwać ostatecznych wyników tych badań terenowych, gdyż już wedle wstępnej oceny zapowiadają się ciekawie. Stworzone przez GDDO (General Desert Development Organization) warunki bytowe, w wielkiej mierze finansowane przez państwo, podnoszą stopę życiową najbardziej upośledzonych klas, lecz równocześnie prowadzą do występowania (wskutek wyobcowania z poprzedniego środowiska) różnych problemów społecznych, z których najważniejszymi są: 1. brak więzi z grobami umarłych przodków (przy silnie rozwiniętym kulcie przodków); 2. ograniczone możliwości wyboru żony (przy tradycji ożenku z córką brata ojca); 3. lepsze warunki bytowe wyzwalają w fellachach chęć posiadania licznego potomstwa a nawet dalszych żon, co oczywiście jest sprzeczne z zamierzeniami rządu, zdążającymi do likwidacji niedostatku, wielodzietności i poligamii. Lothar Drager w artykule Ausstellung "Indianer Amerikas" im Museum fiil' Volkerkunde zu Leipzig omawia otwartą w 1967 r. wystawę. Wolfgang Konig, pełniący obowiązki dyrektora muzeum lipskiego, znany specjalista problemów turkmeńskich, dochodzi w artykułe pt. Einige Aspekte der gesellschaftlichen Dynamik in del' turkmenischen Bodenbauergemeinde do konkluzji, że źródeł społecznej dynamiki turkmeńskich rolników należy szukać w procesie przejścia Turkmel1czyków od hodowli zwierząt do uprawy roli. Proces ten, zdaniem Koniga, nie jest mechaniczną transformacją stosunków społecznych do nowych warunków produkcyjnych, nie jest także zwykłym terytorialnym przemieszczeniem hodowców z obszarów pustynno-stepowych w oazy, jest natomiast przejściem od konserwatywnego, jednostronnie ukierunkowanego i w obrębie sił wytwórczych malo rozwiniętego sposobu produkcyjnego do nowego, wyższego etapu produkc.vjnego i wynikających z niego materialnych i społeczno-ekonomicznych zmian. Przedmiotem kolejnej rozprawy są próby kilku wschodnich szczepów indiańskich, które usiłują ujść przed anglo-amerykal1skim zawładnięciem ziemi przez wkroczenie na hiszpańskie terytoria, położone na zachód od rzeki Mississippi. Odbywający się u progu XIX w. proces odtwarza na podstawie bogatej literatury Rolf Kusche w przyczynku pt. Die Abwanderung ostlicher Indianer nach SpanischNupeglas -Louisiana. Werner staatliche Hartwig w pracy Konsolidierung einer pt. Nagaland ethnischen - "Linguistic Minderheit State" oder national- przedstawia drogę pierwszych ruchów nie- Indiens? rozwojową najmniejszego stanu Indii od chwili powstania podległościowych do proklamowania niezależnego stanu. Przegląd bibliograficzny stuletniego dorobku wydawniczego pracowników i współpracowników muzeum w opracowaniu Petera Gobela zamyka tom, bogato ilustrowany fotografiami kolorowymi i czarnobiałymi w wykonaniu Wieckhorst, Rabich i Stein. Konrad Wypych �Hi.'('('rI.::je, pr.:'('ulądy Le/opis. Jahresschrit:\: des Instituts kunde. :'-/1' I:~. Raulzen 1970. wydawnictw i c,:asoplsnz. fii,r sorbische Volksforschung. Seria C. Volks- Kolt'jn~' rocznik łużyckiej kultury ludowej zawiera dalszy ciąg (por. recenzję [(!go c;~asopisma w t. 5:3 ,.Ludu") różnych jakościowo drobnych artykułó\\, przycZ,\'nk()\\"i komuni katów nadesIanych redakcji "Letopisu" w związku z jubileuszem prof. dr Pawia edo. Czt.ery z nich, tj. J. Hon'lka, J. Krzyżanowskiego, H. Sper,:chneidera i H. Sll'Obacha wiążą się tematycznie z zainteresowaniami Jubilata. P"zoslall'. z w\'j<\tkiem R. Kukiera, dotyczą różnych problemów łużyckiej kultury ludowe.i. k1.,·,rajest kulturą rodzimą profesora Nedo. Wybitny znawca słowiańskiego folkloru, J. Horak, przedstawił w Sorbische Li er/e l' in Ludvik Kubas Sammlung "Slovanstvo ve svych zpevech" łużycki materiaŁ pieśniowy (ballad.v), opublikowany przez czeskiego badacza L. Kubę. Pieśni ludowe zbieral Kuba na Łużycach w II połowie XIX wieku i wydrukO\val je :1aql.~pnie \\' jednym z tomów "Słowiańszczyzny w swoich pieśniach". Horak por(,\\'nal .ie ponad lo ze zbiorem .r. E. Schmalera. Z kolei J. Krzyżanowski \V krótkim prr..I'cr.ynku pl. Lo/w und Stm.fe jii1' dieselbe Tat omówił kilka przykładów polskich anegdot (wg międzynal'Odowego układu A. Aarne i S. Thompson - ATh 1tl41 B), kt<"lrych myślą przewodnią jest równoczesne otrzymywanie za ten sam czyn (np. za uratowanie życia) zapłaty i kary, porównując je z podobnymi z terenu Łużyc. \\' następn,\'m H. Sperschneider komenluje w Der miirrische Bauer von 1848. Ein oppositionel1l!s MundarfUl!dicht aus Siidthiiringen bardzo interesujący 20-zwrotkowy "'iersz wicjski~'go fryzjera odzwierciedlający panujący w XIX wieku wyzysk feudalny. l Wrt'szcie H. Strobach w Entstehung und Quel/en des jriihen deutschen ....lrbeiterliedes stal'a się wykazać. w oparciu o dziewiętnastowieczne śpiewniki robotniczych pieśni n'wolucyjnych, źn)dla i przyczyny ich powstania oraz rolę, jaką \\. o\\'.vm czasie odgrywały. Problemalykę zwyczajową znajdujemy w tl'Zech następnych publikacjach. S. Kuba. Slcjaty Jan-Poculum Joannis. Zu volkskundliche1' Thematik bei Jacob Thomasius za.iq! się, w,vkorzystując dysertację magisterską z 1675 roku, nie praktykowan\'m u nas zwyczajem na św. Jana Ewangelistę (27 XII). W tym dniu święcunu na terenie Lużyc wino, które po wypiciu chronić miało pijącego przed zatruciem. O inn~'m świętojańskim zwyczaju występującym w północnych Czechach i na sąsiafiuj;ICym z nimi terenie Łużyc pisze M. J. Pulec w Svatoj!inska postylka ..Johannes bucht". Ein nordbóh mischer Johannisbrauch und seine Beziehungen zur W w.vniku przeprowadzonych badań terenowych Pulec ustalił. iż zarówno na jednym jak i dt'Ugim terenie dzieci przygotowywały w wigilię św. Jana (2-1 VI). podobnie jak u nas na ..zająca" (otrzymuje się także i tutaj jajka) odpowiednio wykonane koła z polnych kwiatów. W nie wkładają starsi następnego ranl'Gl słodycze albo inne wiktuały. Przygotowywano również tzw. "janowe wianki". które na;c.tępnil' zmvieszano LI pułapu. by chroniły przed niebezpieczeństwem. VV tym ;qmym cdu wyścielano mieszkania kwialami. A. S. Musiat \V Briefe eines Hochzeitsbitters, lind ihr Widel'haU in del' sorbischen Volkskunde (19:U/33) przedstawił, na pudstawie przebadanych listów po nieżyjącym staroście weselnym (po łużycku braska). roll: .,spraszacza na wesele" w dawnej kulturze ludowej. Do niego należalo zapraszanie gości na wl'sc1e, wygłaszanie mowy przed błogosławieństwem oraz aranżuwanie :oM.nych obrzędów i rozrywek zwyczajowych w czasie trwania uczt.y. \V latach trzydziestych zaprzeslano stopniowo korzystania z usług starosty weselnego pod naporem zwyczaje',w niemieckich. W kolejnych czterech artykulikach przypomniano kilka bardzo zasłużonych dla kullury lego regionu poslaci. A. Anclert w Die handschrijtHchen Sammlungen Oberlausitz. 20 - LCld, t. 35, 1971 �306 von Recenzje, Dr. Georg Pilk aus dem przeglądy Besitz wydawnictw des ehemaligen i c,zasopism Vereins fiir Siichsische Volks- scharakteryzował Lużyczanina Jerzego Piłka i jego spuściznę rękopiśmienną odstąpioną w roku 1910 Saksońskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. AutOl' ustalił na podstawie dostępnej mu literatury, w której wykorzystano źródła Pilka, jakiego rodzaju materiały on zbierał. Były to dane dotyczące budownictwa ludowego, wyposażenia wnętrza mieszkalnego, medycyny ludowej i folkloru. Materiały te przepadły podczas drugiej wojny światowej. A. Bachmann w Der Holzschnitzer Erich Miille?' ein Kiinstler aus dem Volke omówił postać działającego do dziś profesjonalnego rzeźbiarza M'iiUera, który bardzo często w swoich rzeźbach w drzewie wykorzystuje motywy ludowe. Tym to motywom ludowym jest poświęcone omówienie Bachmanna. B. Nawka wydobywa z zapomnienia postać wybitnego osiemnastowiecznego badacza pszczelarskiego w pracy pt. Adam Gottlob Schirach der Begriinde?' der Oberlausitzischen Bienengesellschaft von 1766. Schirach zalożył m. in. pierwsze na obszarze Niemiec Towarzystwo Pszczelarskie, którego struktut'a organizacyjna niewiele różniła się od wspólczesnych tego rodzaju organizacji. Ten wybitny Lużyczanin prowadził bardzo interesujące badania nad hodowlą pszczół: jego osiągnięcia zjednały mu sławę ówczesnej Europy. Z kolei B. Schone scharakteryzowal działalność naukową i naukowo-organizacyjną niemieckiego pastora ze Zgorzelca w tamtejszym Górnołużyckim Towarzystwie Naukowym. Zob. Joachim Leopold kunde Haupts volkskundliche Bestrebungen in der Oberlausitzischen Gesellschaft der Wis- w latach 1Ba3-1852, zakrojone na szeroką skalę zbieranie wszelkich materiałów (rękopiśmiennych, drukowanych i ikonograficznych) dotyczących Serbów Lużyckich. Będąc sekretarzem Towarzystwa opublikował sporo z nich, w szczególności pieśni ludowe, wierzenia i zwyczaje. Komunikat R. Kukiera, Ethnographische Untersuchungen iiber die Biitowe?' Kaschuben bazuje na prowadzonych przez niego badaniach nad kulturą ludową Kaszubów bytowskich, Napisany został w oparciu o wydaną w roku 1967 bardzo interesującą monografię pt. Kaszubi bytowscy. Kukier krótko scharakteryzował kulturę tego regionu uwypuklając naj ciekawsze jej elementy i pokrewieństwo z kulturą łużycką. Swoje wywody poparł kilkoma ilustracjami, Ostatnią, naj ciekawszą spośród opublikowanych pt'ac, jest chyba przyczynek R. Masera, Vom wandernden Marionettenbiihne des Deutsch-Sorbischen Volkstheasenschaften tel'S in zu Gó?'litz. Haupt zainicjowal, Bautzen. Ein Beitrag ZU1' Geschichte des Deutsch-Sorbischen Marionetten- Autor zajmujący się przeszłością ludowych artystów - lalkarzy Saksonii, problemem u nas niebadanym, przedstawia próbkę swoich dociekań w postaci krótkiego zarysu historycznego teatrzyku lalkowego prowadzonego w jednej rodzinie aktorskiej. Był to przez dlugie lata prywatny teatrzyk objazdowy, obecnie stały, państwowy teatr kierowany przez Berta Ritschera. Maser omówił historię aktorskiej rodziny, grywany przez nią repertuar, wat'sztat pracy, zespół aktorski oraz marszrutę objazdową. Kierownik obecnego teatru wywodzi się ze znanej rodziny aktorów - lalkarzy, która od II połowy XIX wieku aż do lat pięćdziesiątych naszego stulecia objeżdżała ze swoim prymitywnym teatt'zYk~m niemal wszystkie wsie łużyckie dając przedstawienia w językach serbo-łużyckim i niemieckim. Repertuar tej trupy aktorskiej obejmował 136 sztuk, od klasycznych (np. Genowefa, Griselda, Hrabina Cosel, Zbójnicy) po współczesne (np. Kapital i praca, Parobek). Ludność wiejska bardzo gorąco przyjmowała zwykle występy tego zespolu lalkarzy. W sumie otrzymujemy nie mniej interesujący niż w poprzednim roczniku godny przeczytania zestaw prac. theaters in Bautzen. Walel'ian Sobisiak �Recen.zje, przeglądy Osterreichische Zeitschrift tom 73. Wiedeń 1970, z. 1-4. fUr wydawnictw 307 i czasopism Nowa Seria t. 24, ogólnego Verein fUr Volkskunde. Volkskunde. Wydawnictwo: zbioru W austriackiej etnografii obserwuje się bardzo ciekawe, godne podkreśle'nia, poszukiwania metodologiczne zmierzające do zmiany dotychczasowego ujmowania profilu kultury. Daje się to zauważyć na przykładzie recenzowanego czasopisma. Poszukiwania idą - jak się wydaje - w dwóch kierunkach. Z jednej strony chodzi o zastąpienie tradycyjnego podziału kultury (na kulturę materialną, społeczną i duchową) nowym podziałem, bardziej adekwatnym. Z drugiej - o poszerzenie dotychczasowej problematyki o nowe, niebadane dotąd problemy. Wynikiem pierwszej tendencji jest próba całościowego ujmowania określonych działów kultury zarówno od strony materialnej, jak społecznej i duchowej, widoczna w takich pracach, jak np. kultura pożywienia (Nahrungsvolkskunde), kultura strojów ludowych (Volkstmchtenkunde); o drugim natomiast nurcie świadczą takie nowe działy, jak kultura odpustowa (Wallfahrtskunde) czy ostatnio tzw. kultura samochodowa (Volkskunde des Autos). Czy tego rodzaju słuszne tendencje zdobędą sobie prawo bytu, pokaże najbliższy czas. Lektura nowych ujęć poszczególnych problemów świadczy o tym, iż do tej pory nie dopracowano się jeszcze właściwego rozwiązania. Wspomniane tendencje nowatorskie przewijają się również w pracach zamieszczonych w ostatnich zeszytach z 1970 roku, obok ujęć tradycyjnych. Na uwagę zasługują również zamieszczone tam prace z etnografii historycznej, które opierają się na nie wykorzystywanych i nieznanych dotąd źródłach. W odniesieniu do kultury samochodowej znalazły się ostatnio dwa wystąpienia (artykuł i komunikat). W pierwszym (z. 2) Linde Schuller, Zur "Volkskunde des Autos" (mit 5 Rildseiten) przedstawiła wyniki swoich dotychczasowych kilkuletnich obserw<lcji i wywiadów zebranych w czasie' objazdu niektórych krajów europejskich. Autorka uzyskała bardzo ciekawy materiał faktograficzny. Nie potrafiła jednak wypracować sobie odpowiedniego schematu podziału rzeczowego, według którego należałoby następnie przedstawić treść. O nieporadności autorki świadczą m. in. przyjęte przez nią podziały poszczególnych paragrafów, w dodatku nie zawsze adekwatnych do zawartej w nich treści: 1. Hic Rhodus, hic salta! 2. In jedem dritten Auto hiingt ein Talisman, mor und Persiflage, 8. Das Auto Zahlen, von 3. Auf 6. Devotionalien, aussen und 11. IndividuaZnamen "das und Reisen, 4. Die Mahnung, das Miirchen, 7. Autofahrerwallfahrten und ganze Auto", LokaZformen, 9. Wort und 12. Rerufe um Lied, 5. Hu- UnfallsmarterZn, 10. SpieZe und das Auto und der Wymienione tytuły wymagałyby ponownego przemyślenia. W wymienionej pracy autorka omówiła wystrój aut maskotkami, talizmanami, amuletami j innymi zawieszanymi lub malowanymi na karoseriach ozdobami. Przedstawiła ich typy, rodzaje i miejsce pochodzenia, załączając do tego 44 ryciny. Ponadto podała przyczyny, dla których umieszcza się je w samochodzie: np. w celu zabezpieczenia się przed wypadkiem - podobizna świętego; dla zapewnienia sobie szczęścia podkowa, świnka, koniczynka, kominiarz, swastyka; dla humoru "girl". krasnale, figurki Disney'a; ze względów religijnych - święte obrazki, ryngrafy, diabełki, wersety z Koranu, Biblii, zaś na różne inne nadarzające się okazje, jak np. w okresie Bożego Narodzenia świecąca choinka, korona adwentowa, dzwonek; Wielkanocy - zajączek, wydmuszki; na uroczystości rodzinne - kwiaty z zielenią; na wycieczki herby miast i hoteli. W dalszej kolejności autorka; przedstawiła zwyczaje samochodowe: święcenia nowo zakupionego wozu (zapoczątkowane w r. 1928), udziału w pielgrzymkach, nabożeństwach i odpustach w dniu patronów automobilistów (św. Krzysztofa i św. Ulryka), wreszcie przysłowia, dowTrend an die Strasse. �308 Recen!.je .. pr.:eglqc1y 1vydawni.ctw i crasopism cipy, piosenki (hymn kierowców - "Jesteśmy uliczni koledzy"). wiersze (np. oda do samochodu), imiona własne aut (np. Kajetan, Sebastian, Schnuffi. Doppelpony) oraz wykonywane zawody związane z wozem (np. szofer-kierowca. przewoźnik-taksówkarz, motelarz, tankarz, automechanik) i różne wierzenia zwi'lzanc z samochodem (żegnanie odjeżdżających, życzenie im "dobn~j drogi"). Schultel' w.\·mienila również te zagadnienia, które wymagałyby uwzględnienia, lecz zostały przcz nią pominięte: np. opis samochodu, rodzaje i typy moteli, stacji benzyno\V\·ch. Maraży. Drugie wystąpienie z zakresu kultury samochodowej to krótki komunika. (z. 3) lv1arii Kundegl·aber. Zu eine1' "Volkskunde des Autos", w którym autorka opisuje dwóch dalszych patronów automobilistów, czczonych we Włoszech. Sa nimi Franciszka Rzymska i prorok Eliasz. Etnografii historycznej dotyczą komunikaty Margaret y Bucek.' Die Wallfahrten der Wiene1' Seidenfab1'ikanten (z. 3) i Hiltraud Ast, Das Ma1'ktbuclt des Tutellsteiner Wachsziehe1's Johann Wied01'n (z. 1) oraz praca Hansa Niedermeiera. WieneT Volksleben im 15. Jahrhundert nach den Predigten von Johann Geus (z. :n. Margareta Bucek opisuje (na podstawie znalezionego źródła) rozwój i dzieje pielgl'z,nlld;: urządzanych w XVIII i XIX w .. przez tkaczy jedwabiu do kilku miejsc pqtlliczych, podając zarazem krótką charakterystykę tych miejsc. Hiltraud Ast przedstawia treść zapisków handlowych prowadwll\'Ch przez wytwórcę świec. W zachowanej księdze autol'ka znalazła i opisata bal'dzo interesujące dane dotyczące ludowej kultury religijnej, a zwłaszcza odpustowej Wspomnianv rzemieślnik odnotowywał w swoim notatniku odwiedzane przez sicbi •. miejsca pątnicze. poczynione tam obserwacje oraz oczywiście wielkość sprzeuann:!l PI'''.,.'' t~.i okazji różnego l'Odzaju świec, Niedermeier przebadał zachowane do dziś piętnastowieczlle kazani;1 znanego w owych czasach kaznodziei, pod kątem ich przydatności dla zrekonstruuwania życia codziennego ludu wiedeńskiego. Na ich podstawie aulor odtworzy! \\. intl.'l'csujący sposób niektól'e dziedziny ówczesnej kultury ludu, a zwłaszcza mild.;. z\\'.\'t'zaje rodzinne i doroczne oraz życie religijne: m. in. udział w pielgrz~'mkach do miejsc świętych i wierzenia zabobonne. , Do etnogl'afii histol'ycznej można także zaliczyć komunikat Hansa Hochenegga. Zu den .,Zel'kratzten Mar'ientale1'n" und dem "heiligen Staub" (z. 2). dot,."czący spostrzeżeń autora w odniesieniu do występowania nacięć na XVIII-wilo'cznych talarach. Hochenegga zaintrygowało to, że owe cięcia i w ich wyniku powstałe rowki znajdowały się na odwrotnej stronie talarów. na których był\' wizerunki Matki Boskiej, patronki Bawarii. Po przeprowadzeniu odpowiednich poszukiwat'l w literaturze autor doszedł do konkluzji, że ich posiadacze celowo nacinali owe l'Owki po tej stronie talarów domniemując, iż zgromadzone opi Ik i srebrne oraz powstały w nacięciach pył pochodzą od Matki Boskiej, a zatem s<i ..święte". Traktowano je jako cudowne lekarstwa na różne rany, zaś trzymane w ręce pumagać miały przy rodzeniu, powstrzymywać paraliż, padaczkę i chorobę psychic/.nij. W kolejnych dwóch komunikatach przedmiotem dociekań z punktu widzenia etnograficznego są dwie sprawy: pierwsza - jakie znaczenie kultowe mialy podobizny dzikich zwierząt umieszczane na przedhistorycznych wyrobach garncal'skich (Wolfgang Haid, Zwei Wilddarstellungen auf Gefiissboden aus clem Liesingta.l, Steiel'mark z. 1), druga - jaką rolę spełniały kamienne siedzenia znajdujące się na odkopanym wielowarstwowym cmentarzysku (Leopold Schmidt. Die Sitzsleine auf dem Judenbichl bei Villach - z. 2), Omówienie Klaus Beitl, Ober-Laa, eine dOrfliche Stadtrandgemeincle von Wien. Versuch einer volkskundlichen Bestandsaufnahme (z. :~) dotyczy dawn.vch zabytków �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 309 z przedmieść Wiednia. Autor stara się wykazać, jak dalece można na ich podstawie mówić o kulturze ludowej tego miasta. Natomiast Franz i Gerhard Maresch w: Die Pichl-Miihle, Loich, Nieder-Osterreich (z. 1) przedstawiają opisy techniczne młyna-skansenu i zgromadzonych w nim narzędzi, używanych w procesie produkcji, pocZ<I\Vszyoel siewu zboża, a skończywszy na upieczeniu chleba. /'; dalszych artykułów na uwagę czytelnika zasługuje praca Helgi Thiel, Brauchtum aus Erlaujboden in NiedeTosterreich (z. 2). Autorka przedstawia tutaj wyniki przeprowadzonych przez siebie w latach 1966-1969 badań terenowych rejestrując tylko występowanie określonych zwyczajów. Helga Thiel przeprowadza inną od ogólnie przyjętej klasyfikację, mianowicie: pierwszą grupę zwyczajów dorocznych stanowi;j u niej zwyczaje wiosenne (w tym: niedziela gromniczna i palmowa), następnie - Wielkiego Tygodnia (Wielki Piątek - grzechotanie, Wielka Sobota i Wielkanoc), dalej zwyczaj majowego drzewka (Maibaum), lata (ognie sobótkowe 2:~/24 czenvca, dzieli. kobiet 15 sierpnia, polowania do 15 października oraz Wszystkich Świętych), zimy (m. in. Marcina, Barbary, Mikołaja, adwentu, Bożego Narodzenia, \v tym dymne noce, Stefana, Sylwestra i Nowego Roku zmiany posad, karnawał, Perch ten-noc i Środy Popielcowej). Interesującym jest również krótki zarys austriackiego pożywienia ludowego, dokonany na podstawie dostępnej literatury przez Wilhelma Hiditza, w: Yom osterreichischen Bauernessen einst und jetzt. Versuch einer Uberschau (z. 1). Autor mówi najpierw o wzajemnym oddziaływaniu wsi i miasta w zakresie przejmowania różnych rodzajów pożywienia, następnie o wpływie zagranicy, dalej - daje przekrój historyczny rozwoju pożywienia, uwypuklający cechy charakterystyczne poszczególnych regionów, w końcu przedstawia pożywienie obrzędowe. W sumie godne polecenia ujęcie tematu kultury pożywienia. Pozostałe artykuły to drobne przyczynki etnograficzne: Fritza Fahringera, Tiel'e und Tiersymbole au! Waagen (z. 2) symbole zwierząt na wagach, Helgi Gerndt, Ober den Quellenwert altere1' Marchen und Sagensammlungen, am Beispiel des seemannischen Erzahlungen (z. 2) o znaczeniu źródłowym bajek i opowiadań marynarskich oraz Lindy Schuller, Ein Gliicksbrie! anno 1970 in der Gl'ossstadt o łańcuszkowym systemie przesyłania listów przynoszących szczęście. Podobny charakter mają także prace zamieszczone w ostatnim 4 zeszycie. Komunikat Hansa Pienn pl. Papiel'krippe-:-t aus der WeTkstatt deT Familie Fendler (mit 6 Abbildungen) dotyczy wyrobu papierowych szopek bożonarodzeniowych, jakie powstawały w znanym z wiekowej tradycji warsztacie stolarskim rodziny Fendler. Etnografa interesują szczególnie figurki przedstawicieli wsi malowane w strojach ludowych. Natomiast Peter Kesting w Der geistliche Maien. Eine allegorische Predigt des 15. Jahrhunderts publikuje wyjątek odkrytego przez siebie kazania z polowy XV wieku na temat praktykowanego wówczas zwyczaju drzewka majowego. Przytoczony tekst wypełnia lukę między znanymi dotąd w literaturze przekazami z I:l:H i 150B r. Wynika z niego, iż przyozdobione drzewka zatykali chłopcy przed domami swoich wybranek. W kolejnym wystąpieniu Walter Berger, Malkreuz Grabkreuze in Mittel-Slawonien (mit 10 Abbildungen) analizuje krótko napotkane podczas badaiJ w Jugosławii nagrobne krzyże na kilku wiejskich cmentarzach (Slawonii). Cechą charakterystyczną owych drewnianych, z trójkątnym daszkiem, krzyży jest archaiczność i prymitywność formy oraz wycinanych w nich ozdób, mimo stosunkowo młodego ich "wieku". Najstarsze pochodzą bowiem z 1950 1'. Dalej Klaus BeiU opisuje w Ein P!arrho!zeichen aus ThiiringeTbel'g, Voralberg (mit 2 Abbildungen) uzyskany dla muzeum etnograficznego w Wiedniu dziewiętnastowieczny szyld proboszczowski (rodzaj wywieszanych dawniej szyldów, znaków rzemieślni- �310 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism czych). Wreszcie August Sutter, w Sagen von Trofaiach, Obersteiermark, und Umgebung przedstawił zebrane przez siebie w okresie gimnazjalnym (1909 r.) podania i legendy (o smoku w zamku MeU, o grającym kamieniu, o duchu gór, o dzikich kobietach, o kamiennym księdzu, o skarbach itp.). W dziale kroniki znajdujemy interesujący komunikat o prowadzeniu powtórnych badań w kilku wsiach. któl"e analizowano już od strony etnograficznej pięćdziesiąt lat temu. Ogólnie można stwierdzić, iż wartość omawianego rocznika polega w zasadzie na udostępnieniu materiałów, mniej lub bardziej wyczerpująco opracowanych. z dokonywanych obecnie badań (m. in. także w Jugosławii i Francji), które dotyczą również problemów nie podejmowanych dotąd w polskiej etnografii. Walerian Schweizerisches Archiv fUr Volkskunde, t. 64, z. 3/4 Sobisiak t. 65, z. :3/4, Basel 1968 1969. Drugi, podwójny zeszyt "Archiwum" z 1968 r. (z. 1/2 omówiono w ,.Ludzie", t. 54) zawiera wyniki kilku aktualnie prowadzonych badal'! etnograficznych \V Szwajcarii. P. Walter Heim przedstawił w: Das Erntedankfest bei den Katholiken del" deutschen . Schweiz rozwój historyczny i współcześnie dokonujące się przeobrażenia w zakresie obchodu święta plonów u katolików niemieckiej Szwajcarii. Autor znalazł potwierdzenia źródłowe z początku XVIII w. (świętowano wówczas w trzynastą niedzielę po Zielonych Świątkach) na urządzanie obchodu. Zywiolowy rozwój tych obrzędów przypadł dopiero na czasy I wojny światowej i utrzymał się do lat pięćdziesiątych. Z przeprowadzonych w 1966 r. badań terenowych wynika, iż święto plonów obchodzone jest nadal w regionach typowo rolniczych, sadowniczych oraz w prowincjach tzw. alpejskiej hodowli. W obchodach tych spostrzega autor sporo elementów pochodzenia niemieckiego. Stwierdza jednak, iż Erntedankfest pozostał w Szwajcarii świętem rolników, a nie - jak w Niemczech - ogólną uroczystością dziękczyrmą całego narodu. Obchody święta plonów są zbliżone w swej formie do urządzanych przez indywidualnie gospodarujących chłopów u nas tzw. "żniwowo". Różnią się natomiast od naszych dożynek, stanowią bowiem uroczystość wybitnie kościelną. W wyznaczony dzień (np. niedziela po św. Michale czy trzecia niedziela września) ludność miejscowa przystraja bogato kościół parafialny tegorocznymi plonami (np. chór ubierają snopkami zbóż, ołtarz ziarnem i innymi plonami), następnie dzieci wnoszą w procesji chleby z tegorocznego zboża i różne płody rolne. Po Ul"Oczystym nabożeństwie i po święceniu plonów część ich składa się przy ołtarzu jako dar dla biednych lub potrzebujących (klasztory, misje), a część zabiera się do 6omu. Po południu urządza się w niektórych okolicach tańce, a nie zabawę ludową, która jest zwyczajem u Niemców. Mimo trwania tego zwyczaju Heim dostrzega jednak pewien kryzys w jego urządzaniu, spowodowany industrializacj,l rolnictwa i laicyzacją; obserwuje to zarówno w Szwajcarii, jak i w NRF. Teodor BUhler przebadał pod kątem przydatności jako źródła etnograficznego, zachowane do dziś w archiwum duchownym w Bazylei zarządzenia zwane mandatami (około 1000 sztuk) tamtejszych biskupów. Uzyskane dane zamieścił w pracy �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 311 pt. Die Mandate der Basler FiirstbischOfe ais volkskundliche Quelle. Podziwiać należy pracowitość autora, który podjął się przebadania tak znacznej liczby źródel drukowanych, pochodzących z lat 1425-1794 i wydobycia z nich tych danych. które interesują etnografa. Autor ograniczył się tylko do wyliczenia poszczególnych zjawisk kulturowych, występujących we wspomnianych zarządzeniach. Nie podjął sil~ ich analizy rozwojowej i bardziej wyczerpującej interpretacji. W zarządzeniach biskupich znajdują się dane dotyczące życia codziennego miejscowej ludności. zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Źródła wspominają również o sposobie bycia określonych grup młodzieżowych. Mandaty określały np.. jakie stroje i odzież powinny nosić poszczególne warstwy społeczne. Ustalały listy artykułów pierwszej potrzeby, ilość jarmarków i targów. Mówiły też o funkcjonowaniu karczem. W odniesieniu do zwyczajów rodzinnych ustalały np. rodzaje potraw, liczbę osób. które należalo zaprosić, jakość prezentów itp. - jeśli chodzi o chrzciny. Podobne normy wprowadzały mandaty dla uczt weselnych. Określały również liczbę posiłków (u bogatych chłopów cztery, u biedniejszych trzy, każdy po sześć potraw) i osób (do 60 - w równej liczbie z każdej ze stron) oraz wielkość i jakość podarunków. Dla urozmaicenia wesela modnym wówczas strzelaniem, trzeba było uzyskać odpowiednią zgodę księcia-biskupa. Zarządzenia ustalały liczbę świąt obchodzonych w ciągu roku i przy okazji podawały. jak należało je spędzać, oraz czego nie wolno było robić. Podczas świąt i niedziel zabronione były frywolne tańce, obowiązywał zakaz wyszynku napojów alkoholowych, gry w karty oraz uprawiania gier hazardowych. Wolno było natomiast na Boże Narodzenie i na Nowy Rok składać sobie życzenia. Niewiasty mogły się wówczas nawzajem odwiedzać. Na "ostatki" wolno było puszczać sztuczne ognie i zezwalano na chodzenie przebierańców po osadach. W niektórych okolicach istniał zwyczaj palenia kukły (zimy) w niedzielę po popielcu. Na pierwszego maja. jak wynika z zarządzeń, ustawiano drzewko majowe (Maibaum). Miejscowi kawalerowie stawiali przy domach swoich narzeczonych zielone drzewka. Inne mandaty dotyczą trybu życia młodzieży. Występowały wówczas grupy wagabundów urządzające sobie hulanki. Szczególnie potępiano tzw. "gangi spódniczkowców", tj. uganiających się za spódniczkami (Kiltgang. Liehstubeten, lovres), tj. tej młodzieży. której spotkania kończyły się każdorazowo - jak mówi źródło - łóżkiem. Przytoczone wyżej przykłady potwierdzają celowość wykorzystywania źródeł archiwalnych dla rekonstrukcji rozwoju kultury określonych grup społecznych. Kolejny komunikat dotyczy tzw. magii zabezpieczającej. Johanna Jaenecka-Nickei w: Schutzzauber im Jahre 1967 zwraca uwagę czytelnika na przesądność współczesnego człowieka. Swoją hipotezę popiera bardzo interesującym. aczkolwiek dość odosobnionym przykładem: Oto pewien automobilista udał się w 1967 r. na wycieczkę zagraniczną ze swoją siostrą. Kontrola paszportowa zatrzymała go, ponieważ w paszporcie znaleziono u niego zapisaną kartkę jakimś niezrozumiałym kodem, i drugą taką samą. w bagażniku. Padło podejrzenie o szpiegostwo. Okazało się później, iż kartki te włożyła na drogę jego zabobonna siostra. Ich treść podał jej "mądry" we wsi. Sprawa została sprawdzona i wyjaśniona. Nie obyło się nawet bez ekspertyz specjalistów. Autorka zadała sobie trud odszyfrowania ich treści, gdyż ani wróżbita. ani wspomniana siostra nie potrafili nic bliższego na ten temat powiedzieć. Było to jakieś pobożne zaklęcie, którego oryginalny tekst brzmi tak: ..Magia a fabi ai ia Ie famil loj leja ite da nuca ursano irle janl marl la teb i siam abil fano". W drugim, podwójnym zeszycie z 1969 r. (pierwszy omówiono już w "Ludzie" t. 54). Alois Senti w: Die Sagen der Gemeinde Flums przedstawia krążące obecnie �31~ wśród Recenzje, wydawnictw i c~aso]Jism AutOl- podjął się uzupełnienia pracy J. Ku()ni. Sagen des (St. Gallen 1903). W tym celu przeprowadził w 19(ill i 1969 r. badania terenowe. Posługując się odpowiednim kwestionariuszem, Senti ~apisy\\"al lub nagrywał na taśmę wszelkie dane. W sumie zebrał od 50 informaLorów w 2ł wsiach gminy Flums kantonu St. Gallen (Szwajcaria) 255 aktualnie tam opowiadanych podań l legend, które w całości w gwarze miejscowej zamieści l w tej publikacji. Następny artykuł jest to studium pOl-ównawcze dotyczące zwyczajów pogrzebowych i kultu zmarłych. Paul Hugger w: Die Darstellung soeben VerstorlJener dUTCh Lebende. Eine vel'gleichende volkskundliche Studie przeprowadzi l ciekaw~·. chociaż zbyt drobiazgowy wywód na temat zwyczajów oraz wierzeli ludu w (Jdniesieniu do "obecności" niedawno łub co dopiero zmarłych. wśród żywych. Punktem wyjścia dla rozważali autora był obchodzony przez Czeremisów (Maryjczyków) zwyczaj utrzymywania kontaktu ze zmadym popl"Zez jego ponowne Ul'CJczyste pożegnanie (stypa, pochody) przy rzekomej obecności nieboszczyka. przeprowadzan\' w 40 dni po jego śmierci. W dalszej kolejności. na przykladach ze staroż~'tnej Grecji i Rzymu, nowożytnej Francji i kultur ludów piel·wotnych. autol' analizuje zwyczaje pogrzebowe odbywające się przy udziałe zmarłych. których różnie sobie wyobrażano. Hugger podaje także przykłady utrzymywania kontaktów ze zmarłym poprzez nadawanie ich imion noworodkom. noszenie odzieży. masek, zastępowanie statystami i ustawianie w mieszkaniach podobizn zmarłego czy zmarlej. Uzasadnia także genezę powstawania tych zwyczajów i wierze li oraz sposoby ich rozprzestrzeniania. Swoistą ciekawostkę z dziedziny kultu religijnego stanowi artykuł Waltenl Heima pod niewiele mówiącym tytułem: Garabandal und die Schweiz. AuLor zajął się w nim sprawą rozprzestrzeniania się w ostatnim czasie w Szwajcarii kultu domniemanego "ukazania się" czyli "objawienia się" Michała Archanioła i Matki Boskiej, w miejscowości Garabandal, prowincja Santander w Hiszpanii. To ..objawienie się" miało podobno mieć kiłkakrotnie miejsce w latach 1961-1965. Nadanie tej sprawie rozgłosu w Szwajcarii przez żądne sensacji dewotki i spr)"ciarz.\· oraz przez upatrujące w tym interes instytucje wydawnicze a także biura podróży (mimo sprzeciwu władzy duchownej: ordynariusza, proboszcza i Watykanu), zdopingowalo W. Heima do przebadania tego zjawiska. Autor przygotował ankietę, pozyskał do pomocy 60 studentów i wraz z nimi przepenetrował dość znaczny obszar Szwajcarii. W pracy przedstawił dwie mapy, obrazujące rozprzestTzenianie się kullu. ustalił ponadto w któl'ych okolicach szeroko kolportowano różnego l'Odzaju ulol:,i. czasopisma i książeczki, gdzie urządzano manifestacje, spotkania. zebrania. modlitw~'. i kto w nich uczestniczył. Godnym podkreślenia jest w tym prz.vpadku fakt podjęcia badal1 w odniesieniu do aktualnie występujących zjawisk kulturowych. uchw~'cenia. niejako na gorąco, przyczyn ich powstawania i rozprzestrzeniania. Jest to jedna z pozytywn~'ch cech współczesnych badali etnogl'afii szwajcarskiej. W odniesieniu zaś do wyżej omawianych publikacji podkreślić należy uwzględnianie i korzystanie w sposób bardzo wyczerpujący. a nieraz i drobiazgow.\·. z wszelkich Qostępnych źródeł archiwalnych. Kantors ludu pr.?;'(:glqc!y podania. St. Gallen Walerian Sobisiak �Rccen:jc. Zeitschri}1 (iir przeglądy Volkskunde. Volkskunde. 10m 66. Stuttgart W.l}dal0nictw Halbjahrschrift 313 i c:asopiS11l der Deutschen Gesellschaft fUr 1970, z. 1-2. Reciagowan\' przez profesorów: H. Bausingera (dział artykułów) i M. Zendera (dział recenzji) naczelny organ Niemieckiego Towarzystwa Etnograficznego w NRF wart jest uwagi z kilku względów. Daje on dobry i wyczerpujący pogląd zarówno na stan organizac,\'jny etnografii zachodnioniemieckiej. jak zwłaszcza na współczesne tendencje w tej nauce. Okazuje się, że redakcja nie ogranicza się tylko do dawania obiekt~·wn.vch możliwości wyrażania się licznemu kręgowi etnografów, ale - w ścisłej współpracy z zarządem Towarzystwa i z kierownictwami ośrodków naukowych celowo ukierunkowuje dyskusję na żywotne problemy współczesnej etnografii. Poprzedni rocznik np. zogniskował się na zagadnieniach folkloryzmu w Europie. Wiodącym zagadnieniem rocznika 1970 stał się natomiast problem współczesnej sytuacji etnografii. ściśle, owego jej odłamu, który w obu państwach niemieckich określany jest jako Volkskunde, a dotyczy etnografii społeczeństw cywilizowanych. Ten wiodqc\' problem otrzymał naczelny tytuł stanowiący treść działu I rocznika, a mianowicie: ,,0 korzyściach i niedomaganiach etnografii" (Vom Nutzen und Nachteil der Volkskunde"). Złożył się na ten dział zaadoptowany do druku referat Dietera Kramera wygłoszony na kongresie etnograficznym w Detmold w r. 1969 pod znamienn\'m tytułem "Komu służy etnografia" (Wem niitzt Volkskunde). Tekst referatu zostal rozesłany celem ustosunkowania się, a opublikowanych tutaj 13 głosów dyskusyjn.H'h sl<łada się na zwartą całość problematyki. Dieter Kramcl'. adherent głośnej już, oryginalnej szkoły etnograficznej w NRF, mającej SW("j"środek w Instytucie Ludwika Uhlanda w Tlibingen pod kierunkiem H. Bausingera. przedstawił współczesną sytuację etnografii w NRF w dość ostrych rysach. Nawiązal z jednej strony do dawnych ideologicznych jej obciążeń, do jej nieslawncj roIi w narodowym socjalizmie i zarysował postać etnografii tradycyjnej. Zajmowala SIt;' ona przede wszystkim społecznymi formami życia, manifestacjami kulturowymi i treściami świadomości "ludu". a więc części ludności kraju nie należącej do W,I1'stw uprzywilejowanych. Z drugiej strony przedstawił dzisiejszy niepokój. jak i lJudzi sytuacja etnografii w społeczeństwie i na tym krytycznym tle z8.r,\"Sowalprogram reformistyczny. Autor jest zdania, że istnienie określonego przedmiotu badań nie usprawiedliwia jeszcze bytu odpowiedniej dyscypliny uniwersyteckie,i. a \vspólczesna sytuacja społeczeństwa nie zezwala na uprawianie "czystej nauki". Wychodzqc z założenia. że nie ma nauki społecznej niepolitycznej, żąda odejścia od stanowiska tradycyjnego, i w istocie konserwatywnego, afirmującego istniejąc~' porzqclek. a włączenia się etnografii - właśnie jako nauki społecznej \'Ii prakte'czne sprawy współczesnego życia. stosownie do zasadniczych zmian ogólnvch. To. co dawniej określano jako "lud" i "kulturę ludową". mieści się dzisiaj \'Ii tW('!l'('ze'C'hformach subkultur grup społeczno-zawodowych ludności lub grup wieku. Etno.~r'lfia ma być wg autora nauką społeczną służącą bezpośrednio człowiekowi i spo!Pczeństwu w rozwiązywaniu problemów wynikających ze społecznej mobilności i zderzeń kulturowych. w przezwyciężaniu nieporozumień i konfliktów wewnątrz sam\'ch g1'Upetnicznych, w usuwaniu struktur hamujących wolność i rozwój. ma zawierać krytyczną refleksję i dawać wytyczne do racjonalnego ukształtowania calego /.e·cia społecznego. Pociąga to za sobą konieczność: krytycznego przejrzenia i ocenienia dotychczasowych teorii, utworzenia adekwatnej terminologii oraz wytyczenia odpowiedniego wyboru problemów jako integralnych składników pracy naukowt'j. Wychodzić należy z krytyki istniejącego, a po stronie pozytywnej prze- �314 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism kazywać informacje ułatwiające wyjaśnianie i świadome praktyczne kształtowanie bieżących procesów społecznych. Dyskusja ujawniła szeroką gamę stanowisk zal'ówno potwiel'dzając~"ch jedne, jak i oceniających krytycznie inne tezy referatu. Godzono się więc z koniecznością nowego ustawienia etnografii (G. Wiegelmann, G. Heilfurth), wzięcia pod uwagę także problemów socjologicznych, od których tradycyjna etnografia raczej stroniła (A. Niederer), zastanawiano się nad realnymi możliwościami włączenia się etnografii w praktyczne strony życia i nad efektywnością ewentualnego doradztwa etnograficznego (H. Trumpy, K. V. Riedel), podkreślano też konsekwencje braku jednolitej terminologii i podstawy filozoficznej etnografii (W. Bruckner). Przestrzegano zarazem przed przesadą w nastawieniu praktycznym, co grozi zawężeniem problematyki i jednostronnością i co może znów wprzągnąć etnografię w bezpnśl'edni;ł służbę polityki (W. Havernick, R. Wolfram). Podkreślono silnie, że etnografia nie może być tylko nauką społeczną, ale musi być zarazem i nauką historyczną, nie może więc ani być sługą socjologii, ani się z nią pokrywać, gdyż ta ostatnia ze swoją aparaturą pojęciową nie jest adekwatna do analizy zjawisk, jakimi zajmuje się etnografia. Dobrą stroną etnografii jest fascynująca wielostronność spojrzenia i kombinacja metod (Riedel). Zarówno referat jak i dyskusja są jakimś szczególnym znamieniem czasu, wyrazem swoistego kryzysu w etnografii zachodnio-niemieckiej czy w ogóle zachodnioeuropejskiej na drodze jej teoretyczno-metodologicznej i problemowej reorientacji. Zasadniczo na tej też linii leży dalsza treść omawianego rocznika. Tak więc dział II zatytułowany: "Etnografia a muzeum" jest znów swoistą prowokacją do dyskusji, tym razem na odcinku etnografii muzealnej. Rozpoczyna go artykuł (uprzednio wygłoszony referat) Ernsta Schleego pod znamiennym tytułem Muzeum etnograficzne jako wyzwanie (als Herausforderung). Problematykę tego artykułu można oddać pytaniem: "Komu służy etnografia na przykładzie muzeum?" Bo j tutaj zawarte są podobne jak poprzednio zagadnienia: uzasadnienie istnienia muzeum etnograficznego, braki w jego teorii, kłopoty z nazewnictwem, sprawa autentyku, zasad wystawiennictwa izolowanych i wyrwanych z kontekstu przedmiotów i icl1 łączenia w zespoły, kwestia wydzielonych muzeów sztuki ludowej - itp. Jednym słowem mamy tu szeroki zakres problematyki współczesnego muzealnictwa etnograficznego. Podobne zagadnienia poruszane są w dyskusji nad tym referatem, IV której wzięli udział: M. Scharfe, H. U. Roller i H. Siuts. Trzeci, obszerny dział rocznika zawiera szereg artykułów i informacji na temat przeprowadzonych w Instytucie Ludwika Uhlanda nowatorskich badań nad współczesnymi ozdobami na ścianach wnętrz mieszkalnych w różnych środowiska~h, także wielkomiejskich. O wielostronności odkrytej problematyki i o metodach badawczych świadczą już same tytuły referatów. Tak więc np. M. Scharfe pisze o problemach socjologii ozdoby ściennej, R. Schenda na temat "popularnej" ozdoby ściennej i procesu komunikacji, ciż dwaj następnie o postawach, obiektywacjach i funkcjach związanych z tymi elementami kulturowymi itp. Druga połowa tego działu zawiera artykuły dotyczące zarówno trudności występujących w tego typu badaniach, jak też problematyki i wyników szczegółowych badań zespołowych przeprowadzonych w miejscowości Reutlingen. Wpierw, jako wstępne rozeznanie, uzyskano 800 wypracowali szkolnych z dwóch miast w Szwabii, następnie przebadano dokładnie 622 mieszkań. Wyniki przedstawiono w wielu szczegółowych tabelach i w kilku artykułach, omawiających m.in.: ozdoby ścienne jako środek reprezentacji, jako czynnik socjalizacji, zanalizowano ozdoby religijne, przeprowadzono szczegółową analizę pokoju sypial- �RecenzJe, przeglądy wydawnictw 315 i czasopism nego czy dziecięcego itp. W sumie - interesująca próba przestawienia tematycznego i metodycznego badań etnograficznych na współczesne życie cywilizacyjne. W dziale prac drobnych znajdujemy artykuł H. Schillinga, Kunstpopularisierung aIs volkskundlisches Dokumentationsproblem, leżący również na omawianej poprzednio linii. Chodzi dzisiaj nie o badanie sztuki ludowej w sensie tradycyjnym (sztuka z ludu dla ludu), gdyż taka już nie istnieje, ale powszechnie występującego zjawiska zaopatrywania się ludzi w wytwarzane masowo przedmioty sztuki (oryginały, reprodukcje). Badania, jakie przeprowadzono w 5 różnych osiedlach, dotyczyły nie samych przedmiotów i ich wytwórczości ale sposobu zaopatrywania się i samego pI"Ocesuich recepcji i funkcji. Ostatni artykuł dotyczy etnografii archeologicznej i zawiera informacje o naczyniach znajdowanych w wykopaliskach pochówkowych. W sumie biorąc, omawiany rocznik "Zeitschrift fUł' Volkskunde" jest znamiennym pl'zykładem w sedi usiłowań wyprowadzenia zachodnioniemieckiej Volkskunde z ideologicznych obciążeń przeszłości i ze ślepego zaułka, w jakim się ona w konsekwencji znałazła, na tory współczesności, przy wyraźnej jednak tendencji utrzymania nadał swoistego oblicza owej niemieckiej Volkskunde. Józef Kultura. Ćasopis za teoriju sociołogiju kulture kulturnu Burszta politiku, Beograd 1970, nr 8-11. Periodyki specjalistyczne wydawane w ośrodkach naukowych bratnich krajów słowiańskich nie cieszą się u nas, niestety, należytym zainteresowaniem. Świadczy o tym choćby niewielki procentowo udział omówień i recenzji zawartości czasopism pochodzących z tych krajów, jakie sporadycznie ukazują się na łamach naszych etnograficznych i socjologicznych organów. Stosunkowo najlepiej reprezentowane są jeszcze wydawnictwa l'adzieckie, czeskie i słowackie, natomiast periodyki z krajów bałkańskich są często całkowicie niedostrzegane, co powoduje, iż suma informacji o prowadzonych w tamtych ośrodkach pracach naukowo-badawczych jest u nas niepełna i fragmentaryczna. Chal'akterystykę tę odnieść można również z powodzeniem do oceny recepcji naukowego piśmiennictwa jugosłowiańskiego. Mając nadzieję, iż ta niezadawalająca sytuacja ulegnie poprawie, pragnę pokrótce zaprezentować polskiemu czytelnikowi interesujący periodyk jugosłowiański: "Kultu ra", którego podtytuŁ "Czasopismo poświęcone teorii i socjologii kultury i polityce kulturalnej" określa nam z grubsza profil tematyczny tego kwartalnika. Pismo to, będące w istocie rzeczy odpowiednikiem naszej "Kultury i Społeczeństwa", przeznacza również swe łamy na publikację artykułów, rozpraw i materiałów z zakresu szeroko rozumianej antI"Opologii kulturowej i z tej właśnie racji wydaje się także godne uwagi etnografów, i to nie tylko tych, którzy interesują się ludową kulturą narodów Półwyspu Bałkańskiego. "Kultura" wydawana w Belgradzie przez "Zawod za proucavanje kulturno g razvitka" ukazuje się dopiero od 1'. 1968 w ilości 3-4 zeszytów rocznie. Każdy z nich, oprócz bloku większych studiów, zawiera również dział opinii, dyskusji, recenzji i przedruków z dawnych i współczesnych publikacji dostarczając w sumie �31G Recpn.!je. pl'.zegląrJy wydawnicttc i CZll.llOpisrn czytelnikowi poważną porcję informacji na temat różnorodnych aspektów życia kulturalnego w Jugosławii i poza jej granicami. Widoczna preferencja dla artykułów o charakterze teoretyzującym świadczy wyrażnie o ambicjach zespołu redakcyjnego, który świadomie dąży do uczynienia z ,.Kultury" międzynarodowego forum wymiany myśli na podstawowe problemy współczesnej kulturologii. Większość artykułów zamieszczanych w ostatnich kilku numerach dotyczyła kluczowych zagadnień przeobrażeń kulturowych współczesnego społeczeństwa przemysłowego, rozpatrywanych zarówno w odniesieniu do środowiska wiejskiego, jak i miejskiego. Rozważania teoretyczne, opróc7. swych walorów ściśle naukowo-poznawczych, prowadzić także mają zgodnie z zamierzenie.m zespołu redakcyjnego - do wzbogacenia ogólnej wiedzy na temat możliwości rozs7.erzenia świadomego i planowego wspóluczestnictwa w formowaniu nowych wzorców kultury masowej, kształtowanych w oparciu o przetworzone i wyselekcjonowane elementy ludowej i narodowej tradycji. Przeświadczenie, iż taki właśnie winien być kierunek rozwoju życia kulturalnego kraju szybko nadmbiającego wiekowe zaległości i zaniedbania, zaznacza się z różnym nasileniem w wielu artykułach. Zresztą bogactwo tematyki szczegółowej belgradzkiej "Kultury" jest ogromne. Poszczególne rozprawy, polemiki, omówienia dotyczą bowiem takich zagadnień, jak: socjologii sztuki i socjologii środowisk twórczych, antropologii kulturowej, polityki kulturalnej i kultury masowej, ki"ytyki filmowo-teatralnej, telewizyjnej i literackiej, a także historii, filozofii i psychologii kultury. Zwrócono również uwagę na takie problemy, jak np. rola edukacji i rewolucji społecznej w procesie upowszechniania kuliUl'y, poświęcając przy tym sporo miejsca analizie znaczenia marksistowskiej teorii rozwoju społecznego do badań nad przeobrażeniami kultury zachodzącymi w społeczeństwie socjalistycznym. Obok publikacji pióra autorów jugosłowiańskich znależć możemy także szereg artykułów specjalistów cudzoziemskich, którzy zaproszeni do współpracy dostarczyli poczytnemu organowi belgradzkich humanistów specjalnie w tym celu napisane własne rozprawy. Sądząc po ilości artykułów dostarczonych z poza granic kraju, najciaśniejsze kontakty łączą widać "Kulturę" ze środowiskiem francuskich naukowców, którzy wypowiadali się na takie tematy, jak np. dehumanizacja literatury (1968, nr 2-3), wybrane problemy socjologii marksistowskiej (1969, nr 5-6), czy trudności w pracy teatralnej w środowisku wiejskim (1970, nr li). Do belgradzkiego organu teoretyków i socjologów kultury pisywali także naukowcy z Włoch. Wielkiej Brytanii, a z krajów socjalistycznych - badacze z Czechosłowacji. Wśród tych studiów na szczególną uwagę zasługuje artykuł Vaclava Lamzera z Pragi zatytułowany Kultura w przemianach społecznych, zamieszczony w numerze 8 rocznika 1970 (s. 72-87). Otóż rozprawa ta dotyczy kluczowych problemów wzajemnych stosunków zachodzących między sferą kultury, a społeczną egzystencją jej nosicieli. Autor traktując kulturę jako dynamiczny system 7.iniegrowanych wewnętrznie elementów, ukazuje jego funkcjonowanie w płaszczyźnie indywidualnej oraz mikro - i makrospolecznej. Zwraca prz.v tym uwagę na istotne zjawiska zachodzące w analizowanym systemie kulturowym w toku pl'Ocesu spontanicznych zmian społecznych oraz w trakcie przeobrażeń planowych, świadomie kierowanych. Wreszcie poruszając zagadnienie antynomii między tendencjami zmierzającymi do unifikacji społeczno-kulturowych systemów a procesami ich deferencjacji, zwraca uwagę na związek historycznie zdeterminowanej kultury z określonym terytorium. Tą drogą w swych rozważaniach teoretycznych dochodzi Lamzer do kwestii tzw. obszarów kulturowych zastanawiając się nad ich etniczną specyfiką i znaczeniem tej specyfiki we współczesnych procesach zmian tradycyjnych struktur kulturowych. �Recen?;je, .. Stosu n I<owo d·uzo miejsca pr.z.'cglądy wydawnictw i c,?;'aSOpls1n w poszczego'1 nyc h numerac l1 31C.'\t K It " ., U ury przeznaczono na llumaczenia fragmentów głośniejszych prac wybitnych i szeroko znanych w świecie uczonych: fiłozofów, socjologów, antropologów, krytyków literackich itp. \V ten sposób czytelnik jugosłowiański uzyskuje możliwość bezpośredniego poznania poglądów przedstawicieli różnych współczesnych i historycznych szkól, kierunków, prądów, tendencji i stanowisk. Dlatego też dziwić nas nie może zamieszczenie obszernych esejów "modnego" na Zachodzie filozofa Herberta Marcuse'go, uchodzącego obecnie za duchowego przywódcę anarchizującej młodzieży studenckiej odwołującej się do sformułowanej przez niego krytyki społeczeństwa przemysłowego. W numerze 1970/11 (s. 25-56) znajdujemy obszerny szkic pióra tego myśliciela z San Diego poświęcony analizie "afirmatywnego charakteru kultury". który stanowi przekład fragmentu większej pracy tego ideologa zatytułowanej Kulturund Gesellschaft, a wydanej we Frankfurcie w r. 1965. Nie ma potrzeby sygnalizowania tu treści tej wysoce kontrowersyjnej rozprawy, gdyż czytelnik polski zainteresowany poglądami H. Marcuse'go sięgnąć może z łatwością do pracy E. i F. Ryszków Między utopią a zwątpieniem (Warszawa 1970), w której znajdzie właśnie krytyczne omówienie podstawowych teoretycznych ustaleń i ideologicznych haseł tego społecznego ,.utopisty". Obok tego typu tłumaczeń poczesne miejsce zajmują przedruki z książek i prasy krajowej. Dokonuje się ich zwykle w ten sposób, by udostępnić czytelnikowi przede wszystkim te fragmenty publikacji, które dotykają najbardziej istotnych, a związanych z kulturą problemów teoretycznych i praktycznych. W ten sposób rozproszone często stwierdzenia i wartościowe wypowiedzi zostają na powrót skomasowane i zestawione razem w jednym miejscu, zmuszając raz jeszcze do głębszej refleksji i pobudzając do dyskusji. Wśród przedruków zamieszczonych w roczniku 1970 zasługują na uwagę: artykuł Vladimira Petrića o roli telewizji w społeczeństwie i jej wpływie na kształt kultury masowej, będący fragmentem większej pracy tegoż autora pt. Telelcizja jako środek komunikacji i ekspresji (nr 8, s. 8-24), oraz studium Milana Rankovića poświęcone podstawowym sprzężeniom zachodzącym między działalnością artystyczną i naukową we współczesnym świecie ogarniętym rewolucją naukowo-techniczną, zaczerpnięte z kolei z dzieła pt. Sztuka i nauka (nr 8, s. 57-71). Równocześnie w bogatym dziale informacyjnym "Kultury" zamieszcza się obszerne fragmenty artykułów i różnorodnych wypowiedzi wyjętych z prasy centralnej i regionalnej, które publikuje się w ten sposób, by dotyczyły one jednego wybranego problemu, np. kultury i rewolucji, czasu wolnego, czy niektórych aspektów polityki kulturalnej. Tą drogą "Kultura" akcentuje swe uprawnienia do prezentacji na jugosłowiańskim rynku wydawniczym aktualności kulturoznawczych dostarczając zarazem czytelnikowi maksimum skondensowanej i wyselekcjonowanej informacji na ten temat. Wreszcie wspomnieć należy o interesującej inicjatywie polegającej na publikacji stenogramów z dyskusji zespołu specjalistów umyślnie w tym celu aranżowanych czy to przez samą redakcję "Kultury", czy też przez inne instytucje związane ze środkami masowego przekazu. Ta stara w gruncie rzeczy forma wypowiedzi, ukazująca się w nowym kształcie, posiada ogromne zalety. Nie tylko umożliwia intel'dyscyplinarną wymianę informacji, sprzyjając ścieraniu się kontrowersyjnych poglądów, ale za jednym zamachem wprowadza czytelnika w pełny, bogato zróżnicowany wachlarz problemów, zmuszając go do znacznie aktywniejszego odbioru treści, niźli ma to miejsce w trakcie lektury zwartych i jednorodnych publikacji. Zyczyć by sobie należało, by taka forma wypowiedzi mogła wzbogacić i nasze ";:;/'> F ')'.4... <._~. �318 Recen.zje, przeglądy wydawnictw i czasopism piśmiennictwo etnograficzne - w którym inicjatywy tego rodzaju nie były dotychczas szerzej podejmowane. Dla etnografa i folklorysty najbardziej interesujący materiał zawiera stenogram z dyskusji na temat "nowej muzyki ludowej" w Jugosławii, która odbyła się przy końcu 1969 1'. przed głośnikami w Belgradzie (1970, nr 8, s. 90-130). Wzięli w niej udział obok publicystów również socjolog, etnomuzykolog, filozof i psycholog, co wzbogaciło i znacznie ożywiło polemikę, która przesuwała się wciąż z jednej płaszczyzny na drugą. Wachlarz poruszanych problemów był niezmiernie duży, dlatego też wymienię tu tylko zagadnienia najważniejsze. A więc zastanawiano się nad miejscem współczesnego folkloru muzycznego w kulturze masowej i narodowej, podjęto sporne zagadnienie tzw. "ludowości" w muzyce, rozpatrywano udział tradycyjnych i nowych elementów w nowopowstałych i akceptowanych społecznie formach muzycznych, dyskutowano nad walorami estetycznymi i ludycznymi tych utworów. \V podsumowaniu dyskusji stwierdzono natomiast, iż nowa "muzyka ludowa" nie wnosi żadnych oryginalnych treści, stanowi ona bowiem zazwyczaj rezultat kompilacji tradycyjnych wątków, stylów i rytmów pochodzących z różnych .regionów kraju sprzęgniętych dodatkowo z muzyką popularną i rozrywkową. Utwory te reprezentują pod względem artystycznym stosunkowo niski poziom i cechują się szablonowością, oscylując często na pograniczu tzw. kiczu. Dlatego też ustalono rzecz ciekawa - iż muzykę tego rodzaju w pierwszym rzędzie należy rozpatrywać jako zjawisko społeczne i badać ją właśnie od strony socjologicznej, świadomie rezygnując z głębszej analizy muzykologicznej, która odkrywając wprawdzie eklektyczną strukturę tych utworów, nie ukaże nam przecież ram ich społecznej akceptacji. Dyskusje i polemiki, oryginalne studia i przedruki prac obcych stanowią a rzeczywistej wartości kwartalnika "Kultura", który polecamy uwadze polskiego czytelnika. Interdyscyplinarny charakter tego pisma ogranicza wprawdzie ilość materiałów z interesującej nas szczególnie dziedziny, ale jednocześnie stwarza okazję do wszechstronnego oglądu problemów kultury, zarówno tej rozpatrywanej w aspekcie globalnym, jak i tej osadzonej w konkretnych realiach jugosłowiańskich. Na zakończenie warto dodać, iż lekturze niezwykle interesujących rozpraw sprzyja oryginalny format pisma i jego układ graficzny. Jednoszpaltowe, wąskie stronice tekstu przerywane są od czasu do czasu szokującymi grafikami nawiązującymi do najlepszych tradycji surrealizmu i groteskowej makabry. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ff6eba8f438bff3dc2a1d76666aa198.pdf 0ea4957a65647956d8987c199803be97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5046 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4680 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.5-11 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAL Y Marcin Andrzej K a f a r, Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera . Maria Z o w i s ł o, Fenomenologia maski. Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Karnawały na miejskiej ulicy. Katarzyna M i r g o s, Bertsolaritza ijej miejsce we współczesnej kulturze baskijskiej. Katarzyna M a c i e j e w s k a, Uwagi o historii i teraźniejszości środowiska etnologicznego i antropologicznego we Włoszech Ryszard Vo r b r i c h, Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu. Maciej Kur c z, "Żywi święci" i ich groby. Grobowce kopulaste północnego Sudanu w kontekście religii, życia społecznego i lokalnych tradycji architektonicznych Aleksandra M a t y u k h i n a, Fotel i socjalizm -lwowskie wnętrza mieszkalne okresu 1940-1960 Paweł S c h m i d t, "Centralność" i "pograniczność". Dwa modele tożsamości Barbara F a l i ń s k a, Tkactwo na warsztacie dialektologa. O potrzebie współpracy z etnologiem . Sylwia Ż w a k, Polski Atlas Etnograficzny i Atlas der deutschen Volkskunde możliwości studiów porównawczych. Na przykładzie wątków wierzeniowych na Śląsku, wyjaśniających, skąd się biorą dzieci Helena Krę t, Cerkwie greckokatolickie w południowo-wschodniej Polsce (cz. II). Byłe województwo przemyskie i rzeszowskie . 13 31 47 67 89 105 131 151 173 195 213 229 II. POGLĄDY I OPINIE Wojciech O I s z e w s k i, Problemy tożsamości grupowej na polskich pograniczach kulturowych w XX wieku . Agata S k r u k w a, Dwie edycje zbioru Pieśni Gustawa Gizewiusza . 239 251 III. SYLWETKI Antoni K u c z y ń s k i, Gdy nastał kres życia. Nowe materiały dotyczące śmierci Bronisława Piłsudskiego 259 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. Wojciech 1. Burszta, Waldemar Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań 2002 (Karol Walczak) . Wojciech J. B u r s z t a, Asteriks w Disneylandzie. Zapiski antropologiczne, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 200 l (Marcin Andrzej Kajar) . Waldemar K u I i g o w s k i, Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznańskie Studia Etnologiczne nr 2, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 200 l (Marcin Andrzej Kajar) . Zygmunt B a u m a n, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000 (Anna Torobińska) . Robert D z i ę c i e I s k i, Ludowe obrazy miasta. Interpretacje Bystroniowskie. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. XL, Łódź 2001 (Anna Torobińska) Magdalena Z o w c z a k, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Monografie FNP, Seria Humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000 (Anna Torobińska) Jolanta Ł u g o w s k a, Folklor - tradycje i inscenizacje. Szkice literacko-folklorystyczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Acta Universitatis Wratislaviensis, Wrocław 1999 (Katarzyna Smyk) . Od źródeł Wisły... Wiersze i gawędy wiślan, red. A. Oczkowska, słowo wstępne i biogramy twórców M. Oczkowski, Stowarzyszenie "Grupa Twórców Wiślanie", Wisła 2000 (Urszula Lehr) . Jan P e r s z o n, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje. obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe i zaduszkowe na Kaszubach, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1999 (Krystyna Kiereta) . Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. V. Zwyczaje. obrzędy i wierzenia pogrzebowe, red. 1. Bohdanowicz, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1999 (Krystyna Kiereta) Zdzisław K u p i s i ń s k i, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim, Verbinum, Warszawa 2000 (Krystyna Kiereta ) . Frank S t a H, The Valentineand Its Origins, Frederick A. Praeger, London 1960. Narodnoje isskustwo sachalinskich ajnow / Sakhalin Ainu Folk Craft, ed. Władisław M. Łatiszew, Koichi Inoue, Hokkaido Publication Planning Center, Sapporo 2002 (Zbigniew Jasiewicz) Olga D a n g l o v a, Dekor Symbol. Dekorativna tradicia na Slovensku a európsky kontext, Vydavatełstvo Slovenskej akademie vied, Klenotnica Slovenskej Ludovej KultUry (Elżbieta Berendt) . Anna Z i e Ii ń s k a, Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej. Studium socjolingwistyczne, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Instytut Slawistyki PAN, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 2002 (Iwona Kabzińska) . Vacys M i I i u s, Lietuvi/Jetnologijos bibliografija, Lietuvos istorijos institutas, Vilnius 200 l Ci Witold Armonl) . Ryszard R a d z i k, Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2000 (Anna Torobińska) Etnografickj atlas, l. Opera ethnologica 8, red. Josef Vafeka, Praha 1978, s. 255, mapy. Etnografickj atlas; 2. Opera ethnologica 13, oprac. Vladimir Scheufler, Praha 199l, s. 153, mapy. Etnografickj atlas Ćech, Moravya Slezsko, oprac. Zdenek Martinek, Praha 2000 (Zygmunt Kłodnicki) 277 28 l 28 l 282 283 284 285 289 294 297 300 302 303 306 309 315 317 318 �7 Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 38, Łódź 2000 (Marcin Andrzej Kafar) Wiesław P u ś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793-1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2001 (Anna Torobińska) . Ewa W y s o c k a, Religijność a tolerancja. Obszary zależności, Zakład Wydawniczy "Nomos", Kraków 2000 (Anna Torobińska) . Duchowość i religijność kobiet dawniej i dziś, red. Elżbieta Pakszys i Liliana Sikorska, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000 (Anna Torobińska) . Piotr K o wal s k i, Chleb nasz powszedni. O pieczywie w obrzędach. magii. literackich obrazach i opiniach dietetyków, Wrocław 2000 (Marcin Andrzej Kafar). VKonferencja Słowińsko--Kaszubska. Materiały z konferencji, Rowy 4--5września 1998, red. WojciechŁysiak, Wydawnictwo "Eko", Poznań 1999(Anna Torobińska). "Narodopisna revue" 1996-2001, red. Jan Krist, Ustav lidove kultury ve Strainicach (Zygmunt Kłodnicki) . 319 320 320 321 321 322 323 V. KRONIKA 77. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Jastarnia, 21 czerwca 200 I (Krystyna Kaczko) Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie: wrzesień 1999 - maj 2002 (Jerzy Adamczewski) 78. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Cieszyn, 7 czerwca 2002 (Małgorzata Or/ewic) . "Etniczność a religia". Konferencja interdyscyplinarna, Poznań, 15-16listopada 2001 (Ewa Krzyżaniak) . Międzynarodowa Sesja Naukowa "Przeniesienie doświadczeń wielokulturowych Australii do Polski w świetle integracji europejskiej" (Ewa Krzyżaniak) "Etnologia europejska w nowym tysiącleciu - problematyka i metody" - Konferencja DEMOSu, Drezno, 12-13lisopada2001 (lngaKuźma) X Międzynarodowa Konferencja Rutenistyczna - "Aktualne zagadnienia etnografii Rusinów", Budapeszt, 21-22 września 2002 (Mirosław Pecuch) II Konferencja Komisji do badania Wschodu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Poznań, 25-26 października 2002 . "Czystość i brud. Higiena naszych przodków" - Wystawa czasowa w Muzeum im. St. Fischera w Bochni, 13grudnia 2001-281utego2002 (AnnaSpiss) . Prywatne muzeum "Ocalenie" - obraz życia i twórczości Jana Talika (Dobrawa Skonieczna) . 325 327 333 337 341 343 346 347 353 357 VI. IN MEMORIAM Witold Armon 1924-2002 (Zbigniew Jasiewicz) Wojciech Józef Błaszkowski 1908-200 I (Krystyna Szałaśna) Helena Burchardt 1922-2002 (Anna Kowalska-Lewicka) Wiktor Jewgieniewicz Gusiew 1918-2002 (Teresa Smolińska) Teresa Szwedkowicz 1932-200 I (Jan Łuczkowski) . . 367 371 372 373 376 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08dc276414a39c828ef5f99e67aebf0c.pdf fba7211608477f8ed7434a9a40c3897d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5047 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Turner, Victor (1920-1983) antropologia symboliczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4681 Title A name given to the resource Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.13-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kafar, Marcin Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 I. STUDIA I MATERIAŁY MARCIN ANDRZEJ KAFAR Łódź ROZWAŻANIA O ANTROPOLOGII VICTORA WITTERA TURNERA Dotychczas, o ile wiem, przetłumaczono na język polski tylko jeden tekst wybitnego brytyjskiego antropologa - Victora Tumeral. Wszelako czytając literaturę z zakresu nauk społecznych i nauk o kulturze, dostrzegamy rosnące na przestrzeni kilku ostatnich lat zainteresowanie ideami brytyjskiego symbolisty. Rzeczowe odwołania do koncepcji dialektyki struktury i communitas, liminalności czy dramatów społecznych znajdujemy w pracach Jerzego Sławomira Wasilewskiego, Rocha Sulimy, Marka Czyżewskieg02• Choć wymienieni autorzy - ze względu na obszary interpretacyjne, w jakich się poruszają - odnoszą się jedynie do niewielkiego skrawka bogatego dorobku Turnera, to ich rozważania zasługują na uwagę przede wszystkim dlatego, że podbudowane są znajomością oryginalnych tekstów autora The Ritual Process, co stworzyło szansę (moim zdaniem w dużej mierze wykorzystaną) na wystarczająco wnikliwą egzegezę jego myśli. Etnolog, folklorysta i socjolog pokazują także, co równie ważne, jak inspirujące i twórcze mogą być dziś pomysły Turnera dla różnych dyscyplin wiedzy. Tę niewątpliwie interesującą, ale wymagającą dalszych badań kwestię pozostawiam do rozwinięcia przy innej okazji. l Chodzi o fragment książki Tumera From Ritual to Theater. Human Seriousness of Play, PAJ Publications, New York, 1982, wydany pt. Teatr w codzienności, codzienność w teatrze (Turner, 1988). Wiem, że obecnie redakcja kwartalnika "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" przygotowuje do druku dwa inne szkice Tumera. Obok nich prawdopodobnie ukaże się artykuł amerykańskiego uczonego, Mathieu Deflema, do którego sięgałem, pisząc niniejszy szkic (Zob. Deflem, 1991). O zamiarze publikacji tekstu Deflema dowiedziałem się po zakończeniu pracy nad moim artykułem. 2 Jerzy Sławomir Wasilewski jako pierwszy z polskich badaczy odwołał się do koncepcji wypracowanych przez Tumera, wykorzystując je w kontekście etnologicznych rozważań o kulturowych tabu (Wasilewski, Tabu... , 1989). Roch Sulima w interesujący sposób zastosował nośne pojęcia struktury i communitas w analizie lokalnego fenomenu młodzieżowej subkultury operującej imieniem publicznym "Józef Tkaczuk" (Sulima, Józef .. , 1995). Tumerowskim duchem przeniknięta jest również inna praca tego autora (Por. Sulima, 2000). Marek Czyżewski wykazał dużą wartość analityczną innych Tumerowskich kategorii, mianowicie dramatu społecznego i rytuału, włączając je w zaproponowaną przez siebie teorię dyskursu publicznego (Czyżewski, 1997). �14 W tym szkicu będzie mnie natomiast interesował proces wyłaniania się najważniejszych koncepcji teoretycznych Victora Tumera, które postaram się zaprezentować w powiązaniu z wątkami biograficznymi. Sądzę bowiem, że aby odczytać Tumerowskie idee we właściwym im kontekście, musimy mieć na uwadze także jego doświadczenia osobiste, można rzec, swoiste dramaty życiowe, jakie były udziałem tego wybitnego brytyjskiego antropologa, by użyć języka stosowanego przez niego samego. Punktem wyjścia moich rozważań jest przyjęcie stanowiska wypracowanego przez Mathieu Deflema, który w tekście syntetyzującym naukowe dokonania autora Rytualnego procesu mówi wprost o zbieżności zwrotów intelektualnych ze zwrotami w życiu prywatnym Tumera, słusznie, moim zdaniem, upatrując w tych ostatnich także źródeł zmian sposobu jego antropologicznego myślenia (w którym mieściło się również myślenie o antropologii) (Deflem, 1991). Przygoda Tumera z nauką o kulturze w jej wymiarze akademickim zaczęła się po II wojnie światowej, kiedy to podjął on studia antropologiczne na University College w Londynie. Był to moment ponownego rozpoczęcia nauki w szkole, do której uczęszczał jeszcze przed wojną, wówczas studiując język angielski i literaturę. Kiedy dwudziestokilkuletni Turner (ur. w 1920 roku w szkockim Glasgow) wstępował na powrót w progi uczelni, miał w pamięci traumatyczne doświadczenia czasu wojny (ze względu na swe przekonania antymilitame "przeczekanej" w siłach pomocniczych armii angielskiej) i dzieciństwo spędzone z matką - Violet Witter, aktorką Szkockiego Teatru Narodowego, w domu jej rodziców. Ten fakt w biografii Tumera zasługuje na podkreślenie, gdyż, jak zgodnie uznają badacze i komentatorzy jego myśli3, późniejsze koncepcje dramatów ; społecznych narodziły się pośrednio właśnie dzięki wciąż żywej w pamięci Tumera atmosferze teatru, gry i aktorstwa doświadczonych w domu dzieciństwa, a praktykowanych jeszcze długo potem, także w czasie akademickich dysput i wykładów4. Należy wspomnieć o jeszcze jednym ważnym wydarzeniu w życiu Tumera, jakie miało miejsce podczas wojny. Oto w 1943 roku poznaje i żeni się z Edith Davis - kobietą będącą nie tylko żoną J Piszą o tym m.in. Roger D. Abrahams (1995, s. V), Mathieu Detlem (1991), a także Beth Barrie (notatki ..., www.indiana.edu). 4 Dla przykładu Roger Abrahams, wspominając Tumera, nazwał go nie tylko wspaniałym wykładowcą ipedagogiem, ale także "akademickim showmanem", potrafiącym z równą swobodą wcielać się podczas wykładów w role mistrza ceremonii, klowna czy mędrca (Abrahams, 1995, s. V). �15 i matką ich pięciorga dzieci, ale również muzą, twórczym natchnieniem podejmowanych przez niego wyzwań naukowych, krytykiem jego prac, a nierzadko też ich współautorem, nieraz, co charakterystyczne, współautorem kryjącym się za licz- . nymi aluzjami i niuansami esejów sygnowanych nazwiskiem jej męża. W wymiarze osobistym była wreszcie Edith dla Turnera dobrym duchem, filarem, na którym mocno wspierał się przez całe swoje życie. Pierwsze lata ich wspólnego życia cementowa- . ły przeciwności losu wojny, narodziny dwóch synów i - już po ogłoszeniu przez Niemcy kapitulacji - wędrówki z cygańskim taborem w okolicy miasteczka Rugby Town. To właśnie wtedy Turner w jednej z publicznych bibliotek trafia na książkę Margaret Mead Dojrzewanie na Samoa oraz The Andaman Islanders Roberta Radcliffe-Browna, i to właśnie wtedy antropologia zaczyna zapuszczać w nim, jak się dziś okazuje, głębokie korzenie. Grunt dla nich przygotowują wykłady i seminaria odbywane z tuzami ówczesnej antropologii brytyjskiej: Meyerem Fortesem, Daryllem Fordem, Edmundem Leachern, Raymondem Firthem, aby wspomnieć tylko kilka postaci z szerokiej plejady ówczesnych znakomitości intelektualnych napotkanych w University College. Tytuł BA (Bachelor of Arts), będący odpowiednikiem polskiego licencjatu, trafia do rąk Tumera w roku 1949, a rok później -już w Manchesterze - po obronieniu pracy u Maxa Gluckmana Turner otrzymuje stopień MA (Master of Arts). Wkrótce potem Gluckman, przewodzący wówczas katedrze antropologii na Manchester University, składa mu propozycję otrzymania grantu na badania w Afryce. Korzystając z nadarzającej się okazji, Turner wyjeżdża w 1950 roku do Północnej Rodezji, by w ramach projektów realizowanych przez Rhodes Livingstone Institute prowadzić własne badania. Jego prace w Mukanza i innych wioskach zasiedlonych przez plemię Ndembu odbywały się w dwóch cyklach: pierwszy przypada na okres od grudnia 1950 do lutego 1952 roku, drugi zaś od maja 1953 do czerwca 19545• Ich wynikiem jest obfity materiał etnograficzny przedstawiony w pierwotnej postaci jako monografia kultury 5 Detlem (ł 991) za Edith Turner zwraca uwagę na dość interesujący szczegół związany z wyjazdem Turnera do Afryki, mianowicie pierwotnie obiektem jego eksploracji miało być plemię Mambwe, ale w ostatniej chwili do Instytutu w Lusace, gdzie Turner przygotowywał się do rozpoczęcia pracy terenowej, dotarł telegram od Gluckmana, w którym sugerował on zmianę wcześniejszych planów i wyjazd do Mwinilunga,jednej z prowincji położonej w północno-zachodniej części Rodezji, zamieszkiwanej przez ludność Ndembu. Swoją drogą ciekawe, jak rozwinęłaby się myśl Turnerowska w przypadku zetknięcia z kulturą plemienia Mambwe, znacznie "uboższą" w rytuały niż kultura Ndembu. �16 Ndembu, za którą w 1955 rokujej autor otrzymuje doktorat. Dysertacja opublikowana jako Schism and Continuity in African Society. A Study oj Ndembu Village Life (1957), gdy wziąć pod uwagę jej zawartość merytoryczną, mieści się ściśle w problematyce konfliktu społecznego, tematu na różne sposoby podejmowanego przez badaczy z kręgu szkoły manchesterskiej, do której głównych przedstawicieli zwykło się zaliczać także Turnera (Kuper, 1987, s. 197). W Schism and Continuity pokazuje on, w odniesieniu do przykładu systemu pokrewieństwa społeczności Ndembu, w jaki sposób grupy radzą sobie w sytuacjach sprzeczności interesów, pojawiających się w sferze ekonomicznej i hierarchiczności struktury społecznej, np. w postaci walki o władzę. Analizy zebranych przez siebie danych dokonuje, budując schemat dramatyzacji zachowań społecznych, które, jego zdaniem, mają charakter procesualny6. Dramat społeczny rozgrywa się niejako w czterech aktach. Pojawiający się konflikt daje się rozpoznać jako naruszenie ogólnie obowiązujących w danym systemie społecznym norm i zasad, regulujących obszar współżycia między członkami społeczności. Jest to pierwsza, inicjacyjna faza procesu, który następnie może rozwinąć się w dwóch kierunkach: konflikt daje się bardzo szybko zażegnać na poziomie "ograniczonego pola społecznej interakcji" lub następuje jego eskalacja obejmująca szerokie pola ważnych dla grupy obszarów społecznych działań. Turner nazywa tę fazę "fazą narastającego kryzysu" (phase oJmounting crisis; Turner, 1978, s. 39). W przypadku zaistnienia sytuacji, gdy rozwój wypadków podlega scenariuszowi narastającego kryzysu, kolejną odsłoną dramatu jest faza uruchomienia różnorakich mechanizmów mających na celu ograniczenie jego rozprzestrzeniania się. W zależności od skali postępujących rozłamów mogą to być zarówno indywidualne wystąpienia osób uznawanych za autorytety o różnej proweniencji, ale zadziałać mogą także instytucje prawne. Na tym etapie społeczności tradycyjne często sięgają również po rytuały, których "uzdrawiająca" siła okazuje się niekiedy nie do przecenienia. Zdarza się, że rytuały odgrywają niepoślednią rolę także w czwartej, zarazem końcowej, fazie procesu, która zakończyć się może na dwa sposoby: następuje reintegracja społecznej struktury lub ostateczna legitymizacja rozpadu grupy, czyli po prostu schizma. W przypadku badanych przez Turnera Ndembu schizma przybierała zazwyczaj postać przestrzennego odłączenia części wsi, a w sferze symbolicznej wyrażano ją na przykład 6Podkreślane wielokrotnie przez Turnera przekonanie o procesualnym charakterze zjawisk społeczno-kulturowychjest punktem wyjścia właściwie wszystkich podejmowanych przez niego rozważań. Na wykrystalizowanie się takiego poglądu początkowo miał zapewne wpływ silnie oddziałujący na "młodego Tumera" Max Gluckman, optujący za dynamiczną perspektywą analizy zjawisk (Kuper, 1987, s. 186-217), później zaś (po wyjeździe do Ameryki w 1963 roku) zetknięcie z tendencjami szkoły chicagowskiej, przedkładającej ujmowanie rzeczywistości w kategoriach procesu nad posługiwaniem się perspektywą strukturalną. Na temat strukturalnego i procesualnego podejścia w naukach społecznych pisze m.in. M. Czyżewski (Czyżewski, 1997, s. 42-43). �17 przez ustanowienie nowego rytuału. Taką wymowę ma rytuał Chihamba, opisany w Schism and Continuity. Pomimo tego, że odprawiany jest w głównej wiosce - Mukanza, to bierze w nim udział kilkanaście innych wiosek, z których część związana była kiedyś ściśle terytorialnie z Mukanza, ale wskutek różnego typu społecznych konfliktów zostały od niej odłączone. Chihamba jest dla Turnera narzędziem radzenia sobie Ndembu z nową, kłopotliwą sytuacją wyrosłą w obrębie ich struktury społecznej; sytuacją wymagającą podjęcia zdecydowanych działań, w wyniku których społeczność na powrót będzie zdolna osiągnąć stan equilibrium (Turner, 1978, s. 41). Wykazując takie podejście do kwestii rytuału, Turner ograniczał się do wskazania jedynie jego funkcjonalnego charakteru. Tym samym nie odbiegał od ogólnej tendencji panującej wówczas w szkole manchesterskiej, jeśli chodzi o te zagadnienia. Były one zresztą traktowane przez to środowisko naukowe, mówiąc łagodnie, po macoszemu. Po latach sam Turner odnosi się do tych spraw w sposób bardzo wymowny, stwierdzając: Kiedy zaczynałem badania terenowe wśród Ndembu, szedłem ścieżkami wyznaczonymi przez moich poprzedników zatrudnionych w Rhodes-Livingstone Institute for Sociological Research, mającym swą siedzibę w Lusace, administracyjnej stolicy Północnej Rodezji (teraz Zambii). Był to naj wcześniej założony instytut w Afryce Brytyjskiej (1938). Aspirował do roli centrum, w którym problem ustanawiania i utrzymywania poprawnych kontaktów między ludnością miejscową a przybyszami wyznaczał podstawowy obszar badawczy. Pod przewodnictwem wpierw Godfreya Wilsona i Maxa Gluckmana, a później Elizabeth Colson oraz Clyde'a Mitchella, wyższych rangą badaczy terenowych (research officers), instytut prowadził badania nad plemiennym systemem politycznym, instytucjąmałżeństwa, systemem pokrewieństwa rodzin, a także nad pewnymi aspektami urbanizacji, migracji zarobkowej, struktury wsi oraz ekologicznych i ekonomicznych systemów plemiennych. Pracownicy instytutu zrobili też wiele w zakresie sporządzania map i klasyfikowania wszystkich plemion obszaru Północnej Rodezji, przyjmując podział na sześć grup i opisując je z użyciem stosowanego pierwotnie nazewnictwa. Jak zauważyła Lucy Mair (1960), rola Rhodes-Livingstone Institute w kształtowaniu polityki - podobnie jak miało to miejsce w przypadku innych instytutów z Afryki Brytyjskiej - polegała nie na "zaleceniu działań w odniesieniu do konkretnych sytuacji", ale "raczej na takiej analizie sytuacji, w wyniku której tworzący politykę (policymakers) (mogli) widzieć bardziej wyraziście, zjakimi zmagają się siłami" (...). Gdy zaczynałem prowadzić własne badania, rytuał zajmował wśród tych "sił" miejsce mało znaczące. Co więcej, zainteresowanie tymi kwestiami w środowisku badaczy Rhodes-Livingstone nigdy nie było duże: profesor Raymond Apthorpe (1961) zauważył, że wśród 99 publikacji wydanych przez instytut na przestrzeni około trzydziestu lat tylko w trzech ich autorzy poświęcają uwagę rytuałowi. Także teraz, pięć lat później, pomiędzy 31 krótkimi monografiami na temat życia plemiennego Centralnej Afryki wydanymi przez Rhodes-Livingstone, tylko cztery czynią rytuał wiodącym zagadnieniem, z czego autorem dwóch jest piszący te słowa (Turner, 1995, s. 5-6). �18 Jeśli już badacze z kręgu instytutu decydowali się na podjęcie problemu rytuału, to ograniczali się jedynie do wskazania jego kompensacyjnej roli, jaką pełnił on ich zdaniem w kontekście powstawania i rozwiązywania społecznych konfliktów. Idea była czytelna: oto dzięki rytuałom grupy utrzymują cały czas względną równowagę we wszystkich sferach życia, a ta przyczynia się z kolei do budowania i podtrzymywania społecznej spójności. Ta swoista siła grupowej konsolidacji wyłania się w procesie nieustannego rekapitulowania wartości wyznaczających normy współżycia społecznego. Przykładem wzorcowego stosowania się do tych założeń jest stanowisko ojca antropologii manchesterskiej - Gluckmana, który w jednej ze swych prac w sposób następujący wypowiadał się na temat rytuału: Nie jest to po prostu wyrażanie spójności i wpajanie ludziom poczucia rangi wspólnoty oraz uczuć społecznych, jak było to ujęte w teoriach Durkheima i Radcłiffe-Browna, lecz jest to spotęgowanie rzeczywistych konfliktów pomiędzy regułami życia społecznego oraz utwierdzanie przekonania, iż jedność istnieje pomimo owych konfliktów7. Podporządkowany paradygmatowi szkoły Gluckmana stosunek Turnera do kwestii rytuału daje się zauważyć właśnie w Schism and Continuity, gdzie traktowany jest, jak mówi Deflem, jako rodzaj ,,«społecznego kleju» (social glue) spajającego społeczność Ndembu" (Deflem, 1991). Swoje rozważania poświęcone tym zagadnieniom zawiera w rozdziale, któremu nadaje charakterystyczny tytuł: The Politically Integrative Function of Ritual i który to rozdział stanowi - co równie wymowne - jedynie niewielką (1/12) część całej pracy. Wiedząc dziś, jak znaczącą rolę odegrała w późniejszych koncepcjach Turnera problematyka związana z samym rytuałem, szerzej zaś z religijnością w ogóle, można zadać w tym miejscu zasadne, jak sądzę, pytanie: co wpłynęło na zmianę jego nastawienia do tych zagadnień? Odpowiedź na to pytanie jest z pewnością złożona i zdaję sobie sprawę, że przyjęta przeze mnie argumentacja jest jedną z możliwych. Otóż uważam, że zasadniczą rolę odegrały tutaj dwa powiązane ze sobą czynniki, a mianowicie: (i) pojawienie się w jego horyzoncie badawczym intelektualnych narzędzi, które umożliwiły mu przejście od zewnętrznego (funkcjonalno-strukturalnego) badania rytuałów do analizy ich morfologii (w tym badań nad symboliką); (ii) racje światopoglądowe. Zanim skupimy się na tych kwestiach, zastanówmy się, co spowodowało, że Turner w ogóle zainteresował się problematyką rytuału. W tym wypadku rozsądne wydaje się zwrócenie się ku tropom związanym z badaniami terenowymi. Odnajdujemy je w pracy The Ritual Process, gdzie Turner dokonuje retrospekcji badań prowadzonych w Afryce, ukazując pewne 7 M. Gluckman, Seven-year research plan o/the Rhodes-Livingstone Institute ... , w: Human Problems in British Central Africa, 1945, s. 9; cyt. za: Kuper, 1987, s. 192. �19 ich aspekty niejako od kuchni, opisując między innymi swoje doświadczenie przełamywania niechęci do rytuału: Przez pierwsze dziewięć miesięcy pracy w terenie gromadziłem znaczne ilości danych na temat systemu pokrewieństwa, układu przestrzennego wioski, małżeństwa i rozwodu, budżetu rodzinnego i indywidualnego, polityki plemiennej i wioskowej oraz cyklu wegetacyjnego. Zapełniałem mój notatnik genealogiami, odtwarzałem topografię wioski i przeprowadzałem spisy ludności; grasowałem wokół, wychwytując rzadko stosowane terminy lineaży. Jednak wciąż czułem8, że przyglądam się wszystkiemu z zewnątrz. Uczucie to nie zniknęło nawet wówczas, gdy zacząłem sprawnie posługiwać się językiem tubylców. Jednocześnie przez cały ten czas byłem świadom łomotu rytualnych bębnów, rozbrzmiewających w sąsiedztwie mojego obozu, i ludzi, o których wiedziałem, że opuszczają mnie, aby spędzać dni na odgrywaniu rytuałów o tak egzotycznie brzmiących nazwach jak: Nkula, Wubwang 'u czy Wubinda. Ostatecznie pojąłem, że jeśli rzeczywiście chcę wiedzieć, co jest rdzeniem kultury Ndembu, muszę przełamać moją antypatię do rytuałów i zacząć je badać (...). Aby doznać oświecenia, sięgnąłem wpierw po Dziennik Dystryktowy (District Notebook), który jest kompilacją luźnych notatek z codziennych zdarzeń i zapisem obyczajów, sporządzanych na bieżąco przez urzędników administracji kolonialnej, których coś zainteresowało. Znalazłem tam krótkie opisy wierzeń Ndembu w Najwyższego Boga, duchy przodków i różne rodzaje obrzędów. (...) Ujmując różne zjawiska, opisy te nie dawały mi co prawda satysfakcjonujących wyjaśnień w kwestii rozbudowanych i złożonych rytuałów dojrzewania, które widziałem, aczkolwiek rzuciły pewne światło na rytuały, z którymi nie miałem wcześniej styczności. Moim kolejnym krokiem było przeprowadzenie cyklu wywiadów z wyjątkowo uzdolnionym wodzem, Ikelenge, który posługiwał się angielskim. Wódz Ikelenge natychmiast zorientował się, o co mi chodzi, i dał mi spis nazw najważniejszych dla Ndembu rytuałów z krótkimi opisami każdego z nich. ( ...) Wkrótce potem Ikelenge zaprosił mnie do wzięcia udziału w jednym z rytuałów związanych z kultem łowców broni palnej, zwanym Wuyang 'a. To właśnie w czasie trwania tego obrzędu uświadomiłem sobie, że przynajmniej jeden z obszarów ekonomicznych Ndembu, mianowicie łowiectwo, nie może być zrozumiany bez odniesień do idiomów ukrytych w rytuale związanym z pościgiem (...). Przeniosłem mój obóz ze stolicy, gdzie rezydował wódz, do miejsca zasiedlonego przez zwykłych mieszkańców. Z biegiem czasu moja rodzina stała się w mniejszym lub większym stopniu integralną częścią społeczności i właśnie wtedy moja żona ija zaczęliśmy spostrzegać to, co wcześniej było zaciemnione przez nasze teoretyczne okulary (Turner, 1995, s. 7-9). W przytoczonym wyżej fragmencie na uwagę zasługuje dość szczególny zabieg, którym posłużył się Victor Turner. Oto swoje własne intuicje, przeczucia i doświadczenia bycia w kulturze, którą badał, potraktował na równi z innymi źródłami wiedzy etnograficznej - kwerendą archiwalną, przeprowadzaniem wywiadów, obserwacją. Co ważniejsze, nie jawią się owe doświad8 Wszystkie podkreślenia w powyższym cytacie pochodzą od autora niniejszego szkicu. �20 czenia tylko jako dodatek do uznanych za podstawowe sposobów zdobywania materiałów empirycznych, ale przynajmniej dla samego Turnera urastają do rangi niezbędnego czynnika, dzięki któremu doznał on swoistego oświecenia metodologicznego. Pozwalając niejako sobie samemu stać się na moment uczestnikiem zdarzeń, a nie tylko ich obserwatorem (choćby i uczestniczącym), przekroczył to, co wydawało się nieprzekraczalne, to, co jego kolegom badaczom jedynie migało przed oczyma, gdy w pośpiechu pędzili w poszukiwaniu strukturalnej prawdy skrytej w genealogiach. Można się zastanawiać, czy autor The Forest of Symbols odkryłby, jak sam mówi, "rdzeń kultury Ndembu", gdyby, mówiąc metaforycznie, nie uległ rytmowi rytualnych bębnów. Można się też zastanawiać, czy napisałby tyle uznanych dzisiaj przez rzesze antropologów za genialne tekstów o symbolu, religii, sacrum ...9• Zapis wyników przeprowadzonych przez Turnera badań dokonany został początkowo w znanych mu wcześniej kategoriach, które w tekstach (m.in. w Schism and Continuity) pojawiły się jako rama analizy o charakterze strukturalno-funkcjonalnym. Trzeba było zaistnienia szczególnych okoliczności, aby uczynił on kilka kolejnych kroków w kierunku zmiany swego podejścia do zagadnień rytuału. Wiele w tej kwestii wyjaśnić może spojrzenie na perspektywę czasową, w jakiej ukazywały się pierwsze ważne prace poświęcone motywom religijności, symboliki i rytuału. The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual - najbardziej znane dzieło, w którym Turner wykłada swoją teorię symboli, ukazuje się w 1967 roku, a więc z górą 12 lat po zakończeniu badań nad Ndembu. Jest to o tyle godne podkreślenia, że dane empiryczne wykorzystane w Turnerowskich analizach pochodzą właściwie w całości z tych badań. Między 1957 (data wydania Schism and Continuity) a 1961 rokiem nie opublikowano Turnerowi żadnych prac na ten temat, choć takowe powstają i zapełniają jego biurko. Oto na przykład w 1964 roku zostaje wydany artykuł Symbols in Ndembu RituallO , w którym jego autor przedstawia podstawowe założenia analizy symbolicznej. Tekst ten, który jednocześnie można uznać za otwartą deklarację opowiedzenia się Turnera za nową formułą interpretacji antropologicznej, był gotowy już w roku 1957 i od tego momentu przez siedem lat po prostu leżał w szufladzie w oczekiwaniu na przysłowiowe lepsze czasy. Napisanie Symbols in Ndembu Ritual zyskuje dodatkową wymo9 Retrospekcja doświadczenia terenowego przedstawiona przez Tumera w The Ritual Process może być ciekawym przyczynkiem do toczącej się w kontekście refleksji postmodernistycznej dyskusj i na temat roli, jaką odgrywa osoba samego badacza w procesie budowania wiedzy antro· pologicznej. W odwołaniu do motywów doświadczenia i pamięci wnikliwie rozważa te problemy Katarzyna Kaniowska w pracy Opis - klucz do rozumienia kultury (1999, tam też podana jest bogata literatura przedmiotu). 10 Symbols in Ndembu Ritual, w: Closed Systems and Open Minds. The Limits of Naively in Social Anthropology, ed. by M. Gluckman, Edinburgh, Oliver and Boyd, 1964. Podaję za: Deflem, 1991. �21 wę, gdy zwrócimy uwagę na inne wydarzenia, które miały miejsce w 1957 roku. Wtedy to właśnie Turner rezygnuje z członkostwa w Komunistycznej Partii Wielkiej Brytanii, porzuca ideologię marksizmu i decyduje się na przystąpienie do Kościoła katolickiegolI. Nawrócenie na katolicyzm (bez względu na to, jakie motywacje stały za podjęciem takiej decyzji), oznaczało dla Victora Turnera, jak przypuszczam, nie tylko krok milowy w sferze duchowej, ale także radykalne zmiany w sferze mentalnej. Nie mogło to oczywiście pozostać bez wpływu na dziedzinę dociekań naukowych, otwierając przed brytyjskim antropologiem nowe pola wiedzy i jej rozumienia. Zanim jednak znalazł on obszary, w obrębie których mógł swobodnie prezentować swoje stanowisko, przez pewien czas pozostawał jeszcze w kręgu oddziaływania szkoły manchesterskiejl2. Wiadomo, że grono współpracowników Gluckmana tworzyły osoby mocno zaangażowane politycznie, w przeważającej większości o poglądach lewicowych. Praca w środowisku, w którym, jak mówi Kuper, powszechne było powiedzenie "wszyscy tu jesteśmy marksistami" (Kuper, 1987, s. 168), narzucała określoną konwencję myślenia, znacznie różniącą się od tego, co interesowało w tym czasie autora The Forest of Symbols. Zrozumiałe staje się zatem, że rozwijające się w takim klimacie intelektualnym Turnerowskie idee krążące wokół tematyki religii siłą rzeczy nie mogły być w pełni (jeśli w ogóle) akceptowane w Manchesterze. Sytuacja Turnera zmieniła się na początku lat 60., kiedy to złożono mu propozycję współpracy z Center for Advanced Studies in the Behavioral Sciences w Kalifornii w Stanach Zjednoczonych (Deflem, 1991). Przygotowując się do wyjazdu, w związku z kłopotami wizowymi zmuszony był zatrzymać się na dłużej w Hastings w Anglii. Czas potrzebny na załatwienie niezbędnych formalności spędzał zaś w bibliotece, gdzie nadrabiał zaległości w czytaniu lektur. W jego ręce wpadła wówczas praca The Rites ofPassage Arnolda van Gennepa. Jak się okazało, tworzące teoretyczną oś Les Rites de passage (wydanej po raz pierwszy we Francji w 1909) rytualne koncepcje przejścia znakomicie uzupełniły Turnerowi wcześniejsze odkrycia, a także, jak sądzę, pozwoliły mu zwerbalizować wiele intuicji, stając się zaczynem dalszych poważnych studiów (mam tutaj na myśli przede wszystkim rozszerzone znaczenia kategorii liminalności i związanej z niącommunitas, o czym będę mówił dalej). Pomimo tego, że podstawowe założenia, w oparciu o które zbudowany jest schemat przejścia van Gennepa, są dość dobrze znane, to myślę, iż warto poświęcić im kilka słów w kontekście niniejszych rozważań. 11 Detlem (1991) wspominając o rozbracie autora The Ritual Process ze światopoglądem marksistowskim, upatruje w tej decyzji protestu skierowanego przeciwko interwencji wojsk radzieckich na Węgrzech. Wydaje mi się, że taka argumentacja przynajmniej częściowo jest słuszna, gdy spojrzymy na nią choćby w świetle pacyfistycznej postawy Turnera z czasów II wojny światowej. 12 Po uzyskaniu doktoratu Turner pracował w Manchesterze do czasu wyjazdu do Ameryki. �22 Tak więc ryty przejścia dla belgijskiego badacza to zespół ściśle określonych działań towarzyszących sytuacjom wszelkich przełomów w życiu społecznym. Van Gennep wyróżniał je zarówno w odniesieniu do cyklu obrzędów dorocznych, jak i cyklu życia jednostkowego. W grupach plemiennych - na materiale, z obrzędów których została stworzona teoria rites de passage - wyrazistymi przykładami takich przełomów są między innymi momenty wchodzenia w dorosłość, w których - podobnie jak dzieje się to w przypadku każdej innej zmiany społecznego statusu czy pozycji (np. narodziny, dzieciństwo, narzeczeństwo) - inicjowani, zanim zostanie uprawomocniony ich nowy społeczny stan, muszą przejść przez trzy wyraźnie zaznaczone, następujące po sobie w czasie fazy: a) zostają wykluczeni ze społeczności poprzez szereg czynności znoszących wszelkie oznaki ich społecznego przypisania; b) znajdują się w stanie marginalnym czy też liminalnym (z łac. limen, próg), kiedy to symbolicznie lub wprost podkreśla się ich pośredniość, bycie pomiędzy tym, co już było, a tym, co dopiero będzie; c) zostają na powrót włączeni do starego świata jako osoby o swoistej, odmienionej społecznej tożsamości13• W oparciu o ustalenia van Gennepa, Turner mógł zrewidować swój dotychczasowy sposób postrzegania rytuałów. Belgijski folklorysta dostarczał mu przede wszystkim narzędzi konceptualnych, z pomocą których dało się odejść od statycznego modelu rytuału (włączonego jedynie w społeczne działania dramatyczne) na rzecz ujęcia go w kategoriach swoistej, społecznej akcji, rozgrywającej się w konkretnym miejscu i czasie. Tak rozumiany rytuał sam jest procesem (składa się bowiem z wyodrębnionych faz), w którym grupa zaczyna posługiwać się symbolami. "Rytuał - powiada Turner - jest sekwencyjnym układem działań (obejmujących gesty, słowa i przedmioty), które podejmowane są w odosobnionym miejscu, a ich celem jest wpłynięcie na istoty nadprzyrodzone lub inne siły w taki sposób, aby zadziałały one na korzyść aktorów biorących w nich udział" (Turner, 1972). W odniesieniu do kultury Afryki Turner wyróżnia dwa zasadnicze typy rytuałów: okresowe (seasonal) i sytuacyjne (contingent), związane z sytuacjami przełomowymi zarówno dla jednostek, jak też grupy. Rytuały okresowe zaznaczają moment zmiany pory roku (przejścia: zima/wiosna, wiosna! lato, jesień/zima); w tej grupie mieszczą się także rytuały cyklu wegetacyjnego. W grupę rytuałów sytuacyjnych włączone są: a) rytuały, czyli ceremonie krytycznych momentów życia (life-erisis ceremonies), tzn. narodzin, małżeństwa, śmierci etc.; b) rytuały cierpienia (rituals of affliction), odprawiane w celu zneutralizowania wpływu sił nadprzyrodzonych, sprowadzających różnego rodzaju nieszczęścia w postaci choroby, niepowodzenia w polowaniu, 13 O koncepcji van Gennepa i jej recepcji w antropologii obszernie piszą Michał Buchowski i Wojciech J. Burszta w pracy O założeniach interpretacji antropologicznej (1992). W kontekście teorii rytów przejścia nawiązują również do pomysłów wypracowanych przez Victora Turnera (por. tamże rozdział "Rites de passage"). �23 groźnych urazów fizycznych itp.; c) rytuały zapewniające powodzenie (divinatory rituals), wykorzystywane np. w sytuacjach wstępowania do tajnych stowarzyszeń czy obejmowania urzędów politycznych14• Powołując do życia nowy czy odgrywając wcześniej ustanowiony rytuał, społeczności posługują się symbolami, czyli właśnie "gestami, słowami i przedmiotami", które posiadająjuż przypisane (lub którym dopiero nadaje się) znaczenia. Symbole - zawsze występujące w rytuale w ściśle określonych układach - dzielone są na dwie kategorie: dominujące i instrumentalne, zwane również podległymi. Rozróżnienie dokonane przez Turnera wynika z założenia, że dana społeczność operuje ograniczoną liczbą rytuałów (ta oczywiście może ulec zmianie zgodnie z zasadąprocesualności wszelkich zachowań społecznych), które pozostają ze sobą w związkach. W ramach danego systemu pewna grupa symboli wykorzystywana jest częściej niż pozostałe. Pojawiają się one w cyklach rytualnych (takie tworzą np. powiązane ze sobą rytuały okresowe-wegetacyjne siewów i zbioru plonów) lub innej konfiguracji działań rytualnych i określa się je mianem symboli dominujących. Charakteryzują się one skrajną wieloznacznością (extreme multivocality), co znaczy, że skrywają w sobie różnorodne kulturowe sensy, których są nośnikami (symbol vehicles). Dzięki temu zajmują zazwyczaj centralne miejsce w każdym z rytuałów, w którym się pojawiają. Symbole podległe natomiast rozpoznawane są w określonym kontekście symboli dominujących, niejako je dopełniając. W przeciwieństwie do dominujących, symbole podległe sąjednoznaczne (univocal), odznaczają się tym samym ograniczoną wartością semantyczną w stosunku do dominujących (Turner, 1972). Ze względu na szkicowy charakter tego tekstu nie będę dalej rozwijał złożonej teorii wyróżniania pól semantycznych symboli, ani też metod badawczych służących określaniu przypisywanych im własności, co wnikliwie w kilku pracach czyni sam Turner (Turner, 1972)15. Na uwagę natomiast zasługuje w tym miejscu fakt, którego dostrzeżenie pozwoli nam przejść do dalszych rozważań nad Turnerowskimi koncepcjami. Oto wszystkie pomysły teoretyczne i interpretacyjne dotyczące symboliki i rytuału zostają w pełni rozwinięte dopiero po jego wyjeździe do Stanów Zjednoczonych. Opublikowane zostają wówczas: wpierw The Forest ofSymbals, następnie The Drums of Affliction i wreszcie The Ritual Process. Wśród wyżej wymienionych na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, właśnie Rytualny Proces. Książkę tę - złożoną z cyklu wykładów wygłoszo14 Podział zgodnie z klasyfikacją dokonaną przez Turnera w latach 70. (por. Turner, 1972). We wcześniejszych swoich pracach (m.in. w Schism and Continuity oraz The Forest ofSymbols. Aspects ofNdembu Ritual), odnoszących się do kultury Ndembu stosował analityczny podział na rytuały krytycznych momentów życia i rytuały cierpienia. 15 Do najważniejszych prac Tumem na temat rytuału należą: The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual (1967), The Drums of AjJliction. A Study of Religious Processes among the Ndembu ofZambia (1968) oraz The Ritual Process. Structure and Anti-8tructure (1995). �24 nych przez Turnera w 1965 roku w Rochester University - można bowiem odczytać, jak sądzę, jako jego ostateczne pożegnanie się z paradygmatem manchesterskim. W tejże pracy zostają podsumowane stare i wyznaczone nowe (niektóre rozbudowywane aż do śmierci ich autora16) tematy dociekań antropologicznych. Do bodaj najciekawszych z nich należą - cieszące się do dziś dużym interpretacyjnym powodzeniem w kręgach badaczy społecznych kategorie communitas i struktury oraz liminalności. Jak już wspomnieliśmy wcześniej, pojęcie liminalności zostało zaczerpnięte przez Turnera z koncepcji rites de passage Arnolda van Gennepa, który określa za jego pomocą stan środkowej fazy przejścia. Odwołując się do teorii przejścia, autor Rytualnego procesu zwraca szczególną uwagę na atrybuty liminalności (jako stanu społecznego zawieszenia przed- i porytualnych praw) i cechy przypisane przechodzącym inicjację. Turner nazywa takie postacie "ludźmi progu" (threshold people lub liminal personae) i wskazuje na ich czasowe rytualne znalezienie się pomiędzy (betwixt and between) "pozycjami wyznaczonymi i porządkowanymi przez prawo, zwyczaj, konwencję" (Turner, 1995, s. 95), organizujących ekonomiczno-techniczną przestrzeń społecznego życia codziennego (strukturę). Każda społeczność dla wyrażenia liminalności posługuje się wieloma symbolami zaznaczającymi moment przejścia. W rytuale pojawiają się one w postaci przedmiotów (np. masek, ubrań, instrumentów), gestów (np. tańca, procesji) i formuł językowych (np. mitycznych opowieści), które splecione ze sobą tworzą rodzaj symbolicznej całości, ogniskującej różnorodne sensy kulturowych działań człowieka. Oprócz symbolicznego, faza liminalna mieści w sobie także istotny komponent społeczny, widoczny jako odejście od skomplikowanych stratyfikacji wyznaczających układ pozycji strukturalnych, obowiązujących na co dzień każdego członka grupy, na rzecz uproszczonych relacji międzyludzkich. Jedyna dystynkcja, jaka pojawia się w obrzędzie, dotyczy podległej roli inicjowanych w stosunku do autorytetów czuwających nad ścisłym przestrzeganiem kanonu wymaganych zachowań. Absolutna równość wszystkich neofitów podkreślana jest na różne sposoby: mogą oni być pozbawieni wszelkiego okrycia czy insygniów zaznaczających ich społeczne pochodzenie, muszą wykonywać bez żadnego sprzeciwu wszystkie wydawane polecenia, a także z pokorą przyjmować nakładane na nich kary. Stosunki, jakie tworzą się wówczas między samymi inicjowanymi, przypominają rodzaj silnego zbliżenia, przechodzącego momentami w stan totalnego zbratania, rodzącego się we wspólnym doświadczeniu. Aby określić ten szczególny typ więzi międzyludzkiej, Turner sięga po pojęcie communitas. Zastosowanie terminu łacińskiego uzasadnia potrzebą określenia specyficznego pola semantycznego dla opisywanych przez siebie zjawisk. Podstawowe znaczenia communitas to: 16 Turner zmarł w Stanach Zjednoczonych w 1983 roku. �25 "łączność, więź, obcowanie, poczucie łączności ogólnoludzkiej", a także "wspólne posiadanie, wspólnota czegoś, wspólny udział w czymś". Etymologicznie communitas wiąże się z communis ("wspólny, ogólny, powszechny, bezpośredni, przyjacielski") i communio ("otoczyć, zamknąć, obwarować, ochraniać, osłaniać, wzmacniać") (Słownik. .., 1959)17. Turner był przekonany, że dostrzeżona przez niego w liminalnej fazie rites de passage "modalność społecznych stosunków" ufundowana jest na zupełnie innych podstawach niż stosunki społeczne pojawiające się w "obszarze życia codziennego". O ile codzienność, w której operuje społeczeństwo, zdominowana jest przez strukturę18, rozumianą jako układ "pozycji polityczno-prawno-ekonomicznych", wyznaczających dość ściśle granice działań jednostki, o tyle stan liminalny sprzyja ujawnieniu się communitas, w której człowiek wyłączony czasowo spod wpływu społeczeństwa - ciąży ku bezinteresownej, pełnej obecności z drugim człowiekiem. Pojęcia struktury i communitas określają dwa przeciwstawne typy związków, w jakich pozostają względem siebie członkowie społeczności. Z jednej strony mamy do czynienia z silnie zhierarchizowaną konfiguracją pozycji zajmowanych przez jednostki (struktura), z drugiej zaś strony dochodzi do przełamywania na różne sposoby struktury i tworzenia się communitas. Owo przełamywanie struktury Turner określa jako działanie anty-strukturalne. W fazie liminalnej pojawia się ono właśnie jako communitas (stan powszechnej równości i silnego zbratania inicjowanych) i występuje w powiązaniu z innymi własnościami, które przedstawione są przez autora The Ritual Process w postaci szeregu opozycji m.in.: równość/ /nierówność, całkowite podporządkowanie/podporządkowanie tylko wyższemu w hierarchii społecznej, wstrzemięźliwość seksualna/swoboda seksualna, nagość lub jednolite ubranie/zróżnicowanie ubioru itd. (Turner, 1995, s. 106). Działania anty-strukturalne Turner odnosi nie tylko do środkowej fazy obrzędów przejścia, ale - rozbudowując teorię liminalności - odnajduje je również w kulturowych fenomenach, pojawiających się w społeczeństwach postindustrialnych. Zjawiska, które - dla odróżnienia od liminalnych nazywa on quasi-liminalnymi czy liminoidalnymi, pojawiają się w takich obszarach społecznej aktywności, jak np.: współczesne widowiska masowe (mecze, koncerty rockowe itp.), sztuka (w tym teatr, balet, film, literatura) i różnego typu inne formy spędzania wolnego czasu. Wskazując na powiązania między zachowaniami liminalnymi a liminoidalnymi, Turner zauważa, że "poważne" gatunki symbolicznych działań - rytuał, mit, tragedia i komedia (u źródeł ich narodzin) - są głęboko wplecione w cykliczno-repetycyjny proces Patrz hasła: communitas, communis, communio. U Turnera znajdujemy wiele prób zdefiniowania pojęcia "struktury", wszelako wszystkie one przeniknięte są duchem brytyjskiej antropologii społecznej, postrzegającej jednostkę jako wplecioną w sieć powiązań społecznych. 17 18 �26 społeczny, podczas gdy gatunki, które rozwinęły się od czasu rewolucji industrialnej (współczesna sztuka i nauka), pomimo tego, iż w oczach ogółu jawią się jako mniej poważne (czystość badań, rozrywka, interesy elity), w istocie wykazują większy potencjał, jeśli chodzi o zmiany w sposobie relacji międzyludzkich. Silne outsiderstwo tych gatunków przejawia się w tym, że operują one poza areną bezpośrednich działań ekonomicznych, i jako takie konstytuują "liminoidalne" analogie liminalnych procesów i fenomenów społeczeństw plemiennych i wczesnoagrarnych, co odłącza je od bezpośrednich funkcjonalnych działań, jakie podejmują członkowie społeczeństwa. (...) Brak przymusu i ograniczeń narzucanych na nie z zewnątrz nadąje im niezobowiązujący charakter, co sprawia, że są łatwiejsze do przyswojenia przez świadome jednostki (Turner, 1978, s. 16). Liminoidalność - mimo swego substancjalnego pokrewieństwa z liminalnościądość znacznie różni się jednak od tej ostatniej. Liminalność ściśle wiąże się z działaniami skierowanymi na utrzymanie status quo społeczności plemiennych i wczesnoagrarnych, które w momentach przełomów (rytuały sytuacyjne i okresowe) podejmują zbiorową aktywność. Pomimo tego, że owa aktywność jest wynikiem swoistej społecznej i kulturowej konieczności (i jako taka wiąże się z przymusem uczestnictwa w niej), zawiera w sobie również pierwiastek "nowego" - może powołać do życia wcześniej nieznane symbole i idee, służące często odbudowywaniu społeczno-kulturowego porządku. Liminoidy natomiast wyłaniają się w sferze działań społeczeństw przemysłowych, w których mamy do czynienia z silnymi stratyfikacjami, powstającymi ze względu na ekonomiczny podział pracy. Proces społeczny ma tutaj charakter otwarty i jego przebieg często zależy od działania jednostek, mających dużo większą niezależność niż w przypadku społeczeństw plemiennych. To właśnie jednostki o dużym potencjale "progowości", czyli outsiderzy i ludzie marginesu (Turner zalicza do nich m.in. pisarzy, filozofów, poetów), a także okupujący niski status w strukturze (biedacy, ułomni itp.) często stoją "na straży" wartości ogólnoludzkich (są reprezentantami communitas), na różne sposoby poddając krytyce społeczne normy współżycia (Turner, 1995, s. 108-112). Przedstawione przeze mnie w ogólnym zarysie pojęcia communitas, anty-struktury i liminalności zostały po raz pierwszy zastosowane jako narzędzia analityczne i interpretacyjne w The Ritual Process. Turner wykorzystuje je, pisząc m.in. o współczesnych ruchach millenarystycznych, doktrynie franciszkańskiej, kontrkulturze hipisów i systemach pokrewieństwa w społeczności Tallensi i u Nuerów. Wiemy, że Rytualny Proces był jedynie wprowadzeniem do późniejszych wnikliwych analiz, które przez samego Turnera nazywane były "symbolizmem porównawczym" (comparative symbology), a których przedmiotem stały się np. communitas w historii religii, pielgrzymki, rytuały i ceremonie w chrześcijaństwie. To tylko kilka z szeregu tematów, które Turner podjął, aby silnym, pełnym przekonania głosem mówić o uprawianiu "autentycznej antropologii", rozumia- �27 nej jako transdyscyplinarna "nauka o człowieku". W przedmowie do wydanej w 1974 roku Dramas, Fields and Metaphors stwierdza: W moich analizach sięgam do geografii i historii Indii, Afryki, Europy, Chin i Mezoameryki, odwołuję się do społeczeństwa antycznego, dotykam wieków średnich i współczesnych rewolucyjnych czasów. Wiem, że niejednokrotnie przekroczyłem granice kompetencji wyznaczone przez moją dyscyplinę. Usprawiedliwieniem takiego postępowania jest moje (podkr. M.A.K.) widzenie rodzaju ludzkiego jako jednego w swej istocie, mimo cechującej go różnorodności w sposobie wyrażania siebie, aktach twórczych, a nie jedynie zwykłej adaptacyjności. Każde poważne studia nad człowiekiem muszą podążać za nim, gdziekolwiek się udaje, i uwzględniać to, co Florian Znaniecki nazywa "współczynnikiem humanistycznym", za pomocą którego systemy społeczno-kulturowe zależą (...) od istnienia opartego na uczestnictwie świadomych humanistycznych reprezentantów i wzajemnych relacjach międzyludzkich. To właśnie czynnik owej "świadomości" powinien doprowadzić antropologów do poszerzonych studiów nad złożonymi kulturami, w których najbardziej wyrazisty i świadomy głos wartości należy do "liminoidalnych" poetów, filozofów, dramatopisarzy, prozaików, malarzy itp. Książka ta jest niejako z konieczności programowa, ponieważ błąka się po granicach dyscypliny. Jej podstawowa niedoskonałość wynika właśnie z przebijającego w niej zawłaszczającego nomadyzmu. Wszelako zwracam się z prośbą do moich kolegów, aby nabyli humanistyczne umiejętności, które pozwolą im czuć się bardziej komfortowo w obszarach, gdzie mistrzowie myśli ludzkiej i sztuki rezydują od dawna. Musi się to zdarzyć, jeśli uprawianie połączonej nauki o człowieku, autentycznej antropologii, miałoby być kiedykolwiek możliwe (podkr. M.A.K.). Nie jestem zwolennikiem porzucania metod nauki behawioralnej, ale dostosowania ich do zachowania nowatorskiej, liminalnej istoty, do gatunku, którego przedstawicielami są: Homer, Dante i Shakespeare, a także Galileusz, Newton i Einstein (Turner, 1978, s. 17-18). Turner rozumiał antropologię na swój własny, oryginalny, można rzec "niepopularny", w jemu współczesnych czasach, sposób. Gdy postuluje uprawianie nauki o człowieku, to w jego zamyśle leży badanie wielowarstwowe, docierające do głębokich sensów wszelkich działań człowieka, który - w co, jak myślę, sam głęboko wierzył - poszukuje możliwości pełnego wyrażenia siebie w tym, co robi. Poszukuje też możliwości porozumienia się z drugim człowiekiem. Antropologia pełna to jednocześnie antropologia otwarta także na człowieka, wchodząca z nim w dialog i ten dialog podtrzymująca. Myślę, że antropologia turnerowska, bo o takiej można mówić, dobrze rozumiana i mądrze uprawiana, ma spore szanse na to, by być pożytecznym sposobem badania zarówno współczesności, jak i historii. Z powodzeniem mogą z niej korzystać ci, którzy lubują się w chadzaniu głównymi traktami (Turner bowiem jest już klasykiem), jak i czerpiący przyjemność z zaglądania w zaułki, w których bije tętno kultury. Niniejsze, z założenia wstępne, rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera zakończę słowami wypowiedzianymi przez amerykańskiego folklo- �28 rystę B. Babcocka, który po śmierci Victora Wittera stwierdził: "Jeszcze wiele pokoleń badaczy będzie się zmagać z tym, co zrobił Turner, zanim zdołają ogarnąć różnorodne i wzajemnie powiązane ze sobą implikacje wielkiej sieci idei, którą on zaplótł"19. BIBLIOGRAFIA Abrahams R.D. 1995 Foreword to the Aldine paperback edition of The Ritual Process, w: The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, New York. Barrie B. b.r.w. notatki o życiu i koncepcjach teoretycznych Victora Wittera Tumera, bez tytułu; źródło: strona internetowa http://www.indiana.edu/~wanthro/tumer.htm. Buchowski M., Burszta W.J. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej, Warszawa. Czyżewski M. 1997 W stronę teorii dyskursu publicznego, w: Rytualny chaos. Studium dyskursu społecznego, red. M. Czyżewski, S. Kowalski, A. Piotrowski, Kraków, s. 42-115. DeflemM. 1991 Ritual, anti-structure, and religion: a discussion of Victor Turner s processual symbolic analysys, "Journal for the Scientific Study of Religion" vol. 30 (I); źródło bezpośrednie: strona internetowa http://www.sla.purdue.edu/people/soc/mdeflem/ztum.htm. Dziekan J. 2002 Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności, codzienności w teatrze" Victora W. Tumera, w: Ojczyzny słowa, red. WJ. Burszta, W. Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań, s. 167-191. Graham St J., b.r.w. Alternative Cultural Heterotopia: ConFest as Australia s Marginal Centre; źródło: strona internetowa: http://www.angelfire.com/pq/edgecentral/ twopartone. htm 1. Kaniowska K. 1999 Opis - klucz do rozumienia kultury, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XXXIX, Łódź. Kuper A. Między charyzmą i rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź. 1987 Sui ima R. Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach. Przyczynek 1995 do etnografii miasta, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr 2, s. 52-64. Antropologia codzienności, Kraków. 2000 Turner V. The Forest ofSymbols. Aspects ofNdembu Ritual, Cornell University Press, 1967 Ithaca. 19 B. Babcock, Obituary: Victor W Turner (1920-1983), "Jurnal of American Folklore" vol. 97,1984; cyt. za: Graham St John, www.angelfire.com. �29 1968 The Drums of AjJliction. A Study of Religious Processes among the Ndembu of Zambia, Clarendon Press, Oxford. 1972 Symbols in African Ritual, "Science" vol. 179, March 16; źródło bezpośrednie: strona internetowa http://www.coas.drexel.edu/humanities/faculty/thury /turner2htm I. 1978 Dramas, Fields, and Metaphors. Symbolic Action in Human Society, Cornell University Press, Ithaca and London. 1988 Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, "Dialog" nr 9, s. 97-115. The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, Aldine de Gruyter, New 1995 York. Wasilewski l.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Marcin Andrzej Kafar DISCUSSION OF THE ANTHROPOLOGY OF VICTOR WITTER TURNER (Summary) The author is interested in how the most important theoretical concepts ofVictor Turner emerged. These are presented in connection with biographic stories. The author assumes that in order to read Turner's ideas in the right context, one must take into account his personal experience and life dramas of this eminent British anthropologist. The author starts with the adoption of a position developed by Mathieu Deflem who in The Ritual Process: Structure and Anti-Structure, aliterary piece which synthetically describes Turner's scholarly achievements, speaks about the convergence of intellectual turns with turns in Turner's private life, seeing in the latter sources for the changes in his anthropological thinking. Turner understood anthropology in his own way, "unpopular" at his times. When he postulated to practice the science of man, he postulated thorough research reaching to the deep senses of all human doings. Turner believed that man is looking for ways to completely express himself in what he is doing. He is also looking for ways of communicating with another man. Complete anthropology is also anthropology open to man, starting and maintaining dialogue with man. In Andrzej Kafar's opinion Turner's anthropology, well understood and wisely practiced, stands a chance to be a useful way of research both modem times and history. It can be successfully used by those who love going along the main roads and those who derive pleasure from visiting small streets where the heart of culture is beating. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a7d32b75fbab3c01e7f5dd21aea71a.pdf 8b889f5bb07670137d2b4bf46dd0e2ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1157 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Indie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1066 Title A name given to the resource Bhartiya Lok Kala Mandal ( Indyjski Instytut Sztuki Ludowej) w Udajpurze / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.217-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t 55, 19'71 KRZYSZTOF WOLSKI BHARTIYA LOK KALA MANDAL (INDYJSKI INSTYTUT SZTUKI LUDOWEJ) W UDAJPURZE Indie na swym olbrzymim obszarze posiadają sporo różnego typu placówek, zajmujących się badaniem tradycyjnej kultury poszczególnych narodów i ludów subkontynentu. Mają tych placówek więcej, niżby się należało spodziewać w kraju, którego sytuacja ekonomiczna nie należy do najlepszych. Jak na kraj pokolonialny, ilość tego typu instytucji jest znaczna. Bliższe poznanie pracy placówek napawa szacunkiem dla twórców instytucji i uznaniem dla osiągnięć doborowej i fachowej kadry. Ten stan rzeczy jest zasługą wielkich indyjskich uczonych i etnografów 1 oraz administracji angielskiej. Twórca etnografii indyjskiej, Rai Bahadur Sarat Czandra Roy, założyciel pisma "Man in India" i prof. D. N. Majumdar, założyciel czasopisma "The Eastern Anthropologist", prof. uniwersytetu w Lakhnau zwracali stale uwagę społeczeństwa indyjskiego na konieczność zarejestrowania stanu kultury ludowej w poszczególnych krajach indyjskich. Angielskie władze spowodowały opracowanie szeregu monografii prowincji i zamieszkujących je ludów 2. Rezultatem działalności jest powstanie szeregu instytucji, których kierownictwo objęli znani działacze kulturalni i fachowcy z wyższym wykształceniem zawodowym. Liczne katedry etnografii i socjologii dostarczyły tym instytucjom kadr naukowych. Bhartiya Lok Kala MandaI, czyli Akademia Muzyki, Tańców, Widowisk i Kukiełkarstwa w Udaj purze należy do najciekawszych i najpomyślniej funkcjonujących instytucji tego typu w Indiach. Najlepiej odpowiadającym stanowi rzeczy tłumaczeniem polskim nazwy tej instytucji 1 Por. B. B. Goswami, Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach, "Etnografia Polska", t. XII, 1968, s. 285-303. 2 Przy spisach ludności uzyskano tyle ciekawego materiału, że urzędy staty~ styczne przystąpiły do opracowania szeregu monografii. �218 KRZYSZTOF WOLSKI byłoby: Indyjski Instytut Sztuki i Kultury Ludowej. Mieści się on we własnym gmachu w nowej dzielnicy Bhupalpura w Udajpurze przy ulicy Panch Vati i skupia liczny zespół ludzi zajmujących się folklorem Radżastanu, zarówno badaczy i miłośników kultury ludowej, jak też ludzi zawodowo czynnych w tej dziedzinie. Udajpur należy w Radżastanie, a nawet w skali ogólno-indyjskiej do ośrodków bogatych w etnograficzne instytucje kulturalne i naukowo-badawcze. Obok Bhartiya Lok Kala MandaI istnieją tam zakłady uniwersyteckie (Dep. of Sociology), Tribal Research Institute in Udaipur (którego dyrektorem jest p. Vyaz), Muzeum: Regionalne w Udaj purze mieszczące się w Sadżdżan Niwas Bagh oraz nowo założone Ahar Muzeum z ciekawymi zbiorami archeologicznymi. Jak na niewielki, bo liczący 111000 mieszkańców, prowincjonalny Udajpur, jest to znaczna liczba instytucji pokrewnego typu o żywej i wydajnej działalności. Bhartiya Lok Kala MandaI w Udaj purze założono w roku 1952. Osobą, która głównie przyczyniła się do powołania do życia tej instytucji, był . D. L. Samar, znany działacz, humanista o wszechstronnych zainteresowaniach i wybitny znawca kultury Radżastanu i Indii. Samar podjął się prowadzenia tej placówki kulturalnej i wkrótce doprowadził ją .do rozkwitu. Uzyskano stałą subwencję na działalność z funduszy stanowego rządu Radżastanu (Dep. of Education), a także kredyty na budowę własnego gmachu, w którym obecnie instytucja znajduje wygodne pomieszczenie. Instytut zajmuje się studiami nad sztuką i kulturą Radżastanu, jak również Madhya Pradesz, Manipuru i Tripury, otrzymujące na te badania pomoc finansową z indyjskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Prowadzi się też studia nad tradycyjnym teatrem i widowiskami radża stańskimi dla Bhartiya Natya Sangh India 3. W siedzibie Bhartiya Lok Kala MandaI mieszczą się pracownie techniczne i naukowe, sale prób, magazyny, wystawa sztuki ludowej Radżastanu oraz w podwórzu gmachu amfiteatr i scena na wolnym powietrzu. Budynek otacza niewielki lecz piękny ogród, pełen kwitnących kwiatów i drzew. W obrębie instytucji działa kilka sekcji. Sekcja naukowo-badawcza ma za zadanie zbieranie materiałów w terenie, zapisywanie melodii, instruktaż przy nagrywaniu melodii i filmowaniu tańców i widowisk, zbieranie eksponatów z dziedziny sztuki ludowej, a następnie gromadzenie i opracowywanie tych materiałów w pracowniach. Sekcja naukowobadawcza prowadzi podręczne muzeum, stale dostępne dla zwiedzających. Lok Kala MandaI Muzeum posiada ciekawą ekspozycję obrazującą różne dziedziny sztuki ludowej (przeważnie reprezentowany jest Radżastan, 3 Instytucja zajmuje się badaniami tradycyjnych tańców indyjskich. �Bhartiya Lok Kala MandaI 219 a głównie Mewar, którego stolicą jest Udaj pur). Już w westibulu widzi się "kaczhi ghori": radżastańskie lajkoniki z okręgu Dżalor (Jalor) w Marwarze. W klatce schodowej ściany pokryto freskami. Są to kopie ludowego malarstwa odpustowego. W salach zgromadzono instrumenty muzyczne, figurki, lalki, zabawki, lalki do widowisk kukiełkowych, maski, rzeźby z terrakoty, świątki, ozdoby i biżuterie, stroje ludowe, a nawet wzory tatuażu na dłoniach kobiet. Liczne mniejsze i większe kewad, skrzynki magiczne bardów, przypominające wyglądem niewielkie lecz za to wieloskrzydłowe tryptyki, zapełniają jedną z sal ekspozycyjnych. Do sekcji naukowo-badawczej należy archiwum i zbiory biblioteczne. Pracownicy sekcji służą pomocą i poradą w innych dziedzinach pracy Bhartiya Lok Kala MandaI. Publicystyka instytucji, tak naukowa jak i popularno-informacyjna, skupia się w sekcji wydawniczej. Bhartiya Lok Kala MandaI wydaje czasopismo "Lok Kala" zawierające artykuły z dziedziny sztuki i kultury ludowej. Wydano też w języku hindi krótkie informacyjne monografie: Radżastan Ke Lok Nritya (informacje o tańcach ludowych Radżastanu), Radżastan Ke Lok Natya (informacje o ludowych widowiskach Radżastanu), Radżastan Ke lok Otsava (informacje o świętach i odpustach Radżastanu), Radżastan Swar Lahri (pieśni"ludowe Radżastanu). W warsztatach artyści plastycy i artyści ludowi pracują przy sporządzaniu kopii dawnych wytworów indyjskiej sztuki ludowej. Kopie te zostają następnie rozprowadzone w charakterze materiałów wymiennych do innych pokrewnych instytucji, albo są sprzedawane na miejscu turystom lub zwiedzającym. Rozprowadzane są też prace rzemieślników z terenu. Między innymi obrazki (gwasze), wykonywane w Nathdwara, pielgrzymkowej miejscowości, leżącej w odległości około 70 km na północ od Udajpuru 4. Również rozsprzedaje się ciekawe ludowe wyroby ceramiczne, płaskorzeźby i figurki przedstawiające bóstwa oraz narodowych bohaterów Radżastanu. W warsztatach wykonuje się też przedmioty potrzebne do działalności sekcji artystycznej np. stroje, lalki, kukiełki, maski, zabawki i dawne ozduby lub inne przedmioty, których nabycie na rynku napotyka na trudności. W pracowniach wykonuje się prace zlecone, odnawia się np. ołtarzyki z domowych kapliczek. Sekcja filmów i nagrań działa nie tylko w terenie, lecz pracuje z zespołami skupionymi wokół instytucji i produkuje filmy dokumentarne oparte na materiale terenowym, jak np. kolorowy film krótkometrażowy I 4 Nathdwara leży w odległości ok. 70 km na północ od Udajpuru. W miejscowości tej znajduje się słynna świątynia będąca celem pielgrzymek. Przy świątyni jest centrum tradycyjnego handlu dewocjonaliami oraz znany ośrodek obraźniczy. W roku 1961 miasteczko liczyło 13890 mieszkańców (Census of India 1961, Vol. XIV, Rajasthan, part. II-A, s. 140). �220 KRZYSZTOF WOLSKI "Tańce plemion Radżastanu" . (125 m) .czy "Plemiona Manipuru w kolorze i rytmie" (135 m), lub "Kultura i sztuka plemion Madhya Pradesz" (340 m), lecz także własne opracowania oparte na tradycyjnych formach życia plemienia Bhil koczującego w Radżastanie (film "Kudarat Ke Ladle") oraz "MumaI", widowisko wokalno-taneczne opracowane w in- Ryc. 1. Rabudzi Rathar poluje na dziki (malarstwo merwarskie). stytucji a naśladujące pokrewne tradycyjne widowisko Mumal i Mahendra. Widowisko to jest udramatyzowaniem dawnego miejscowego wątku epicznego. Działalność choreograficzna, wokalna i teatralno-widowiskowa przynosi największą sławę instytucji. Przy Bhartiya Lok MandaI znajduje się liczny zespół artystów. Objeżdża on większe ośrodki Indii, dając przedstawienia i koncerty. Repertuar składa się z tradycyjnych ludowych wido- �Bhartiya Lok Kala MandaI wisk radżastańskich, (przeważnie widowiska typu kyal). Jest wisko dramatyczne, operowo-baletowe, w które wplatają się tyczące tematów miejscowych lub zagadnień współczesnych. też sztuk opracowanych współcześnie na wzór dawnych. Do 221 to widofarsy doNie brak żelaznego Ryc. 2. Dhola przybywa do domu Maruwani (malarstwo merwarskie). repertuaru zaliczyć należy Mane czakar Rakhodżi, oparty na życiu słynnej w Radżastanie rani Miira Bai (ur. 1516), córki thakura (pana feudalnego) Ratan Singh'a, pana na Medta. W młodości poświęciła się służbie Kriszny (inkarnacji boga Wisznu), a gdy ją wydano za radżę Kumar Bhodżradż Singh'a (którego ojcem był Rana Sanga Sziszodia z Czittoru), uciekła z pałacu w Czittor do pustelni, kompromitując ród panujący. Władca Czittoru, brat męża sprowadził ją z powrotem siłą do pałacu. Po powtórnych ucieczkach posłano jej jadowite węże i truciznę, które miały zakończyć kompromitujące życie Miiry Bai. Węże owinęła wokoło szyi, �222 KRZYSZTOF WOLSKI truciznę wypiła bez szkody i nadal pozostała w świątyni tańcząc i śpiewając przed posągiem Kriszny. Miira Bai początkowo mieszkała przy świątyni Brindawan 5, a później większą część swego życia spędziła w świątyni Dwarkadhisz w Dwarka. Wśród ludu w Radżastanie Miira Bai należy do naj popularniej szych postaci w historii 6. Innym tradycyjnym widowiskiem z Radżastanu jest Dhola Maru (a właściwie Dhola i Maruwani). Fabułę stanowi poznanie przez młodego Dhola (z Nagaur) piękności dżajsalmerskiej Maruwani w domu jej rodziców, a następnie jej zaślubienie. W sztuce Panihari. przedstawia się dzieje indyjskiej Penelopy, żyjącej w oazie koło Dżajsalmeru, przez dwanaście lat oczekującej na powrót męża. Spotyka go przy studni, lecz go nie poznaje, dopiero świekra stwierdza kim jest przybysz. Ogólna radość i tańce w oazie towarzyszą radującej się parze małżeńskiej. Także tradycyjnym przedstawieniem jest wspomniane powyżej widowisko Mumal. Słynna z urody Mumal, dama z Dżajsalmeru, jest przykładem indyjskiej kobiet ysfinksa. Liczni kandydaci do ręki Mumal odpadają jeden po drugim, nie mogąc dać odpowiedzi na jej pytania. Uciekają też zatrwożeni widokiem lwa, pilnującego wrót pałacu Mumal. Dopiero Mahendra, książę z Amarkot, odpowiada poprawnie na pytania Mumal, a następnie odwiedza ją co nocy. Mumal i Mahendra postanawiają się pobrać. Lecz pewnej nocy Mahendra nie zjawia się na schadzkę, a zrozpaczona Mumal śle do niego listy. Gdy wreszcie Mahendra przyby:wa, kapryśna Mumal każe swej siostrze Sumal przebrać się za mężczyznę i usiąść obok niej. Widząc to, Mahendra urażony odjeżdża, nie chcąc więcej słyszeć o Mumal. Mumal z rozpaczy zasypia na wieki. 5 Brindawan lub Brindaban, słynna świątynia w miejscu, gdzie miał się urodzić Kriszna, awatar boga Wisznu. 6 Miira Bai była słynną poetką i autorką licznych liryków ku czci Kriszny. Tworzyła w jednym z dialektów języka hindi, w radżastani, w narzeczu mewari. Jej pieśni tworzone w języku żywym zjednały jej niebywały rozgłos i szeroką popularność w zachodnich państwach indyjskich w Radżastanie i Gudżeracie, gdzie przebywała za życia. Utwory te weszły w skład klasycznej poezji Indii i doczekały się licznych przekładów na języki europejskie. Językowi polskiemu przyswoiła je Wanda Dynowska w zbiorze Antologia Indyjska, t. III, Hindi, w ramach wydawnictwa "Biblioteka Polsko-Indyjska" (Madras 1959). W antologii znalazło się 44 pieśni Miiry Bai. Dla przykładu podajemy jedną z nich: Słyszę z oddali kroki Hari, po stromych wspinam się ścieżkach, po spadzistych wzgórzach i jarach głębokich wędruję. Żaby rechocą, tańczy weselnie paw, ptaki tęskne rzucają wołania ... Indra zawsze piorunami gra, a wśród deszczu strumieni błądzą błyskawice. �Bhartiya Lok Kala Mandal 223 Bhartiya Lok Kala MandaI daje też innego rodzaju przedstawienia. Takim jest np. Pasine - ki - Ganga, czyli Indra pudża (Misterium ku czci Indry, boga deszczu). Kangawalla, bard, czyli tradycyjny opowiadacz dziejów Radżastanu, opisuje dawne piękno i chwałę kraju. Lecz obecnie wszędzie jest pustynia. Nie ma nawet jednego zielonego drzewa na wsi. Ryc. 3. Dhola i Maruwani jadą do Nagaur (malarstwo merwarskie). Bard opowiada o walce z pustynią i o postawieniu zapory na rzece. Najpierw musiano budować drogę. Potem powstaje ośrodek wiejski, szkoła i szpital. Góry zostają zalesione, pola nawodnione, a wieś skolektywizowana. Wieś staje się bogata i szczęśliwa, a Indra, bóg deszczu, zsyła częste opady. Jest też i więcej przedstawień nawiązujących do życia współczesnego. Balet Czambal nawiązuje do planu zagospodarowania doliny rzeki w planie pięcioletnim, a balet Azadi - ki - Kahani jest oparty na walkach Indii o niepodległość. �KRZYSZTOF WOLSKI Najbardziej znany w Indiach i zagranicą jest radżastański teatr marionetek. Tego typu widowiska są stare i sięgają czasów sprzed dwu tysięcy lat. Przedstawienia te słynęły później na dworze władcy Vikramaditya (ok. 1076-1126). Później teatr kukiełkowy, pełen symbolicznych i fantastycznych postaci, przestylizowanych osób historycznych, demonów, bogów i bohaterów bawił publiczność na odpustach i jarmarkach oraz wędrował po wsiach i dworach drobnych feudałów w Radżastanie. W Radżastanie dochował się do ostatnich lat. Od ludu przejęła go Bhartiya Lok Kala MandaI i rozsławiła w Indiach i w świecie. Ze sztuką Amar Singh Rathore Ka Khel jeżdżono po większych miastach Indii, dawano przedstawienia w obecności premierów Indii Dżawahar Lal Nehru i Lal Bahadur Szastri. Udajpurski teatr radżastańskich marionetek trafił na II Światowy Festiwal Kukiełek do Bukaresztu w r. 19G0 wziął udział w III Festiwalu w r. 1965 również w Bukareszcie. Barwne przedstawienie życia na dworze Wielkich Mogołów dało kukiełkom radżastańskim światową sławę. Instytut otworzył wobec tego specjalne kursy dla szkolenia kukiełkarzy, a także dla nauczycieli i studentów. To powszechne powodzenie w kraju i zagranicą dało instytucji zasłużoną sławę i uznanie. Posypały się dalsze rządowe subwencje, umożliwiające rozrost i rozszerzenie tematycznych zainteresowań, a także objęcie szerszych terenów planowymi badaniami nad kulturą i tradycyjnq sztuką ludową. KRZYSZTOF WOLSKI 'THE INDIAN INSTITUTE OF FOLK ART IN UDAIPUR (S u m m ary) Bhartiya Lok Kala MandaI in Udaipur, Rajasthan, India, was founded in 1952 by D. L. Samar with a view to conducting research into Indian folk art. The institute's activities include the accumulation of museum exhibits, also the recording and popularizing of pageantry, dancing, singing, music and traditional folk literature. In addition it supports the. traditional puppet theatre in Rajasthan, organizing performances in India and other countries of the world. Investigations are carried out mainly in the states of Madhya Pradesh, Rajasthan, Manipur and Tripura. where ancient Indian folk art is best preserved, The rich museum in Udaipur possesses valuable collections in many fields of Indian folk art. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ba20c7b1a5ec391a6a9b2d8b3981a5d.pdf d7c3bf08ce75166130850f5aace8a826 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5132 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4761 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania/ LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.309-405 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA TADEUSZ MILEWSKI, « Z a r v s językoznawstwa o g ó l n e g o * . Część I . Teoria językoznawstwa. Z przedmową Ta­ deusza Lehra-Spławińskiego. Prace Etnologiczne, tom I . Wydaw­ nictwo Towarzystwa Ludoznawczego. Redaktorzy E. Frankowski i J. Gajek. Lublin—Kraków 1947. Str. YTII+208. Jest to część I wielkiego zamierzenia naukowego, jakie autor przedsięwziął jeszcze 1930 r. podczas swoich studiów w Paryżu, a które stało się potem przez kilkanaście lat głównym i ulubionym przedmiotem jego badań. Chodzi o syntezę nauk lingwistycznych, 0 uporządkowanie problematyki i materiału, jaki przynoszą ję­ zyki całego świata, o zakres i metodę badań językowych, o okre­ ślenie właściwego miejsca lingwistyki wśród nauk humanistycz­ nych i wzajemnego związku poszczególnych dyscyplin lingwi­ stycznych. Zagadnienia celów i metod językoznawstwa były szczegól­ nie w ostatnim dziesiątku lat przed wojną żywo dyskutowane 1 w Europie i w Ameryce, na szerokim tle wachlarza języków ca­ łego świata, w oparciu o nowe zdobycze nauk pokrewnych: psy­ chologii, socjologii i przede wszystkim etnologii. Przyniosło to duże, zasadnicze zmiany poglądów w zakiesie językoznawstwa ogólnego, a także w zakresie różnych działów gramatyki i stylistyki. Dzieło T. Milewskiego składa się z trzech części: obecnie oma­ wiana «część I poświęcona jest teorii językoznawstwa, jego hi- �310 storii i systematyce. Część I I przedstawi klasyfikację genetyczną języków świata oraz ich rozmieszczenie w czasie i przestrzeni. Część I I I wreszcie ma zanalizować zasadnicze typy budowy języ­ ków, ich cechy wspólne i odrębne. Stanowić ma ona syntezę opartą z jednej strony na założeniach teoretycznych przedstawionych w części pierwszej, z drugiej zaś na materiale faktów zestawio­ nych w części drugiej* (Od autora, str. 3). Część pierwszą swego dzieła ujął autor przejrzyście w cztery rozdziały. Rozdział I (str. 5—26) omawia badania językoznawcze po rok 1800. Rozdział I I (str. 27—72) daje charakterystykę języko­ znawstwa XIX wieku od Boppa i Humboldta, głównie młodogramatyków. Rozdział I I I (str. 73—134) przedstawia najnowsze wysiiKi nauki л л wieKu, zapoczątkowanej przez r . cle baussure a rozwiniętej przez fenologów. Rozdział IV (str. 135—200) jest samo­ dzielnie przemyślaną syntezą Milewskiego. Przy tak szeroko zakrojonym planie w ciasnych ramach 200 stronicowej książki nie mógł autor wchodzić w szczegóły w dy­ skusje i w historię badań. Daje zasadniczy zarys teorii języko­ znawstwa, wybiera do omówienia autorów najważniejszych, oryginalnych myślicieli, charakterystycznych dla epoki czy kierunku naukowego, lub stanowiących zwrot zasadniczy w historii badań. Wszystko inne pomija. Nawet w bibliografii dołączanej na końcu każdego rozdziału, aczkolwiek obfitej i tak zwanej ^rozumowa­ nej*, daje tylko wybór rzeczy najważniejszych, które przemilczeć nie sposób. I tak w r o z d z i a l e I omawiając poglądy na język szkoły indyjskiej (str. 7—11) wybiera najlepszą gramatykę Paniniego z IV w. przed Chrystusem, która w cień usunęła wszystkie po­ przednie i stała się wzorem następnych. Tę gramatykę szczegó­ łowo charakteryzuje, podkreślając jej główne zagadnienia: fone­ tykę, słowotwórstwo, alternacje, fleksję. Rozwój językoznawczej myśli greckiej przedstawia kilkoma uwagami o Platonie, Epiku­ rze, Arystotelesie, a bliżej charakteryzuje Dioniziosa Traka (170— 90 przed Chr.) i Apolloniosa Dyskolosa ( I I w. po Chr.), zwraca­ jąc szczególną uwagę na centralne zagadnienie Greków. I j . leorię *i < ф �311 części mowy. W szkole łacińskiej bliżej informuje o poglądach św. Augustyna na język, jako o najlepszym w starożytności ujęciu pod­ staw lingwistyki funkcyjnej. R o z d z i a ł I I omawia językoznawstwo XIX wieku, wyrosłe z odkrycia sanskrytu, które oprócz badań opisowo-normatycznych, uprawianych przed 1800 rokiem ma charakter przede wszystkim porównawczy i to w dwu aspektach: ewolucyjnym i funkcyjnym. Milewski wybiera tu postacie zasadnicze Boppa i Humboldta dla kierunku porównawczo-funkcyjnego, zaś Paska i Grimma dla kie­ runku porównawczo-ewolucyjnego, który stał się podstawą zało­ żeń szkoły młodogramatyków. Teorie i metody tej szkoły, założo­ nej głównie przez Schleichera, Rrugmanna, Delbriicka, Paula J l . f i l j p l 4 """"-b " Ć44ilAnnnl.ifl П Г 7 У 1 ndllJAZV ГП Я t p t ' i Я 1 i S t V P 7 n V ujmuje autor w postaci czterech zasadniczych dla ich badań pro­ blemów: 1) bezwyjątkowość praw głosowych, 2) analogia, 3) skła­ dnia, 4) semantyka. Problem f o n e t y k i historycznej obejmuje przede wszystkim teorię zmian głosowych, sformułowaną najle­ piej przez Grammonta. Chodzi tu o zmiany: a) niezależne, wywo­ łane głównie obcym substratem i b) zmiany zależne — bezpośre­ dnie, tj. asymilacja, dyferencjacja, interwersja i odpowiednie im zmiany zależne pośrednie, tj. dylacja, dysymilacja, metateza. Zmiany te Russelot i Meillet tłumaczą przede wszystkim prawem najmniejszego wysiłku, które jest hamowane przeciwnym pra­ wem: potrzebą jasności, przy czym za główny warunek zmian przyjmują przechodzenie języka z pokolenia na pokolenie. A n al o g i ą tłumaczą młodogramatycy większość odstępstw od praw głosowych, których działanie jest ograniczone w czasie i prze­ strzeni. Są to nowotwory analogiczne typu leksykalnego lub for­ malnego, których warunki powstawania najlepiej zestawił Brćal: zastępowanie typów skomplikowanych lub rzadkich przez proste lub bardziej wyraziste, jaśniejsze i częściej używane. S k ł a d n i ę pojmują młodogramatycy, głównie Delbrućk i Wackernagel, jako naukę o znaczeniu i ewolucji kategorii gramatycznych, które są odziedziczone z epoki kształtowania się języka, jako przejaw od­ powiednich kategorii psychicznych. Ewolucja tych kategorii jest �312 uwarunkowana: 1) dążnością do używania szczegółowych wykła­ dników morfologicznych, stąd np. łać. longior zmieniło się we franc. plus long, także 2) irradiacją, opartą o mechanikę asociacji i 3) absorbeją morfologiczną. S e m a n t y k a u młodogramatyków jest nauką o podstawowym i okazyjnym znaczeniu wyrazów (Paul), przy czym zmiany znaczeniowa, jak: rozszerzenie, zwężenie lub przenoszenie treści zależą (Meillet) od różnych czynników, пр.: zmiana pokoleń, rozbicie grup wyrazowych, zmechanizowanie uży­ cia wyrazu w zdaniach, zmiany kulturalno-cywilizacyjne i spo­ łeczne w życiu narodu, których wynikiem są różne zabarwienia w uczuciowej treści wyrazów. Stanowisko porównawczo-ewolucyjne w badaniach młodo­ gramatyków wyraziło się w dwu symbolicznie ujmowanych teonach: Schleichera Stammbaumtheorie i Johannesa Schmidta Wellentheorie, która jest konsekwencją poglądów H. Schuchardta o mieszanym charakterze języków. Badanie języka jednostek lub małych grup społecznych doprowadziło w wyniku do tzw. geo­ grafii językowej czyli dialektologii, objaśniającej przestrzenny roz­ wój właściwości językowych. R o z d z i a ł I I I książki Milewskiego przedstawia rozwój teo­ rii językoznawczej XX wieku głównie w okresie międzywojennym. O ile szeroko rozbudowane badania lingwistyczne młodogramaty­ ków miały charakter ewolucyjny, przyczynowy, indywidualisty­ czny i przyniosły wielkie zdobycze na polu historii i geografii form językowych, t j . w zakresie fonetyki, morfologii, semantyki i skła­ dni — to myśl językoznawcza XX wieku nawraca znowu do ba­ dań funkcyjnych, celowościowych, społecznych i fenomenologicz­ nych. Jest to do pewnego stopnia nawiązanie do poglądów myśli greckiej (Epikur), św. Augustyna, a przez stosowanie metody po­ równawczej do Boppa i Humboldta. Punktem wyjścia były wy­ siłki powiązania językoznawstwa z etnologią, psychologią i so­ cjologią, co młodogramatycy na ogół ignorowali. I tak Steinthal do­ wodzi, że język jest jednym z przejawów «duszy zbiorowej* spo­ łeczeństwa. Wundt opiera rozwój językowy o ogólną ewolucję psy­ chiki ludzkiej, przy czym przedmiotem jego zainteresowania nie są języki poszczególne, lecz język całej ludzkości, co znów Cassi- �313 rer naświetla w duchu filozofii Kanta, pojmując język jako jedną z form symbolicznych, przez którą duch ludzki uświadamia so­ bie świat i samego siebie. Syntezę etnologiczno-lingwistyczną two­ rzy P. W. Schmidt (1926), dążąc do powiązania rozwoju języków z rozwojem prakultur totemicznych, matriarchalnych i paster­ skich przez podkreślenie wpływu zmian kultury materialnej i spo­ łecznej na przeobrażenia lingwistyczne. Z tych szerokich założeń wyrosła synteza genewskiego l i n ­ gwisty Ferdynanda dc Saussure'a (1857—1913), która siała się pod­ stawą nowej sźkoly i wszystkich wysiłków teoretyczno-językowych okresu międzywojennego. F. de Saussure odróżnia język (la langue) od mówienia (la parole), co razem składa się na mowę (le lanciage). Jezvk iest «cześcia snołeczna mowy, zewnętrzna w stosunku do jednostki, która sama nie może go ani stworzyć ani zmienić», tylko musi się go nauczyć od otoczenia. Jest to «system znaków, których istotę stanowi związek znaczenia z obrazem akustycznym, przy czym obie te części znaku są w równej mierze natury psy­ chicznej*. Natomiast mówienie jest częścią indywidualną i chwi­ lową, przypadkową mowy. Badanie języka może być synchroni­ czne, gdy chodzi o przedstawienie systemu języka na podstawie elementów współczesnych, albo diachroniczne, oświetlające roz­ wój, tj. zmiany i substytucje systemu językowego. Ów system ję­ zykowy de Saussure pojmuje jako wzajemną zależność, przeci­ wieństwa i opozycje poszczególnych elementów języka, tj. fonemów, wyrazów i ich morfemów, a także całych kategorii grama­ tycznych. De Saussure stworzył nową metodologię lingwistyki, co pozwoliło uczniom jego ująć całość zjawisk lingwistycznych w ra­ my sześciu odrębnych dyscyplin: 1) fonetyka jako gałąź lingwistyki mówienia i 2) fonologia jako część lingwistyki języka — obie w zakresie nauki o formie mowy, 3) składnia poświecona mówie­ niu i 4) morfologia badająca stronę językową tej dziedziny — obie w zakresie nauki o treści intelektualnej mowy, 5) stylistyka lite­ racka, poświęcona mówieniu i 6) stylistyka lingwistyczna jako za­ gadnienie języka — obie w zakresie nauki o treści uczuciowej mowy. �314 Bliższe określenie charakteru tych sześciu dyscyplin nauko­ wych stanowi główną treść I I I rozdziału książki Milewskiego. 1) Fonetyka, gorliwie uprawiana przez młodogramatyków, w XX w. dzięki pracom ks. Rousselol i jego uczniów wyspecja­ lizowała swoje metody w osobnych pracowniach eksperymental­ nych; zadaniem jej jest badanie wszystkich właściwości głosek. 2) Fonologia natomiast bada tylko znaczące cechy głosek, tj. takie, które są podstawą opozycji znaczeniowych. Ten dział lingwistyki zapoczątkowany jeszcze przez J. Baudouina de Courtenay w 1870 r. został opracowany główmie przez Trubeckiego i jego współpracowników zgrupowanych w towarzystwo nauko­ we: «Cercie linguistique de Pragę». Trubecki ustala pojęcie fonemu jako 7psnńł reeh z których każda, istnieje, dzięki onozvcii do cechy przeciwnej jakiegoś innego fonemu. Ów zwarty system opozycji akustycznych jest systemem fonologieznym języka. Opozycje fonologiczne mogą być t) jednowymiarowe (p:b), lub wielowymiaro­ we (p:t), 2) proporcjonalne (p:b), lub izolowane (r:), 3) prywa­ ty wne (p:b), gradualne (a:o:u), lub ekwipolentne (p:t), 4) stałe (r:l) i fakultatywne (p:b). Otóż opozycje jednowymiarowe, propor­ cjonalne, prywatywne i fakultatywne tworzą korelacje lub związki korelacyj (p:p' — b:b'). Tak sformułowane cechy fonologiczne gru­ pują się na: 1) cechy konsonanlyczne, 2) wokaliczne, np. donio­ słość, wysokość tonu, rezonans nosowy, 3) cechy prozodyczne. Prócz tego w systemie języka odgrywają rolę pewne sygnały ję­ zykowe, wskazujące granicę między morfemami, wyrazami i zda­ niami, np. akcent wydechowy. Po badaniach systemu fonologicznego języków świata można spodziewać się trwałych wyników wiedzy ogólnojęzykowej także w zakresie ewolucji języka, która u fonologów nie ma charakteru mechanicznego, lecz celowościowy. tełeologiczny. 7 Obok fonologii sformułował Trubecki też zasady morfonologii jako nauki o grupach fonemów zdolnych do wzajemnej wy­ miany w obrębie jednego morfemu. 3) Nowe ujęcie stosunku składni do morfologii dał John Ries, wyróżniając w składni trzy główne zagadnienia: a) badanie grup wyrazowych, b) zdań i c) zespołów zdaniowych. �315 4) Przedmiot i zakres badań morfologii ustalił Ludwik Hjelmslev, jako badanie cząstek wyrazowych: a) semantemów o treści leksykalnej i b) morfemów określających stosunki, z któ­ rych zbudowany jest system językowy. Podstawowe znaczenie ma tu badanie kategorii przypadku i części mowy zarówno w każdym poszczególnym języku (gramatyka idiosynchroniczna), jako też po­ równawczo w zakresie języków świata (gramatyka panchroniczna). 5) Zakres badań stylistyki sprecyzował Bally; chodzi o ję­ zykową ekspresję impulsów emocyjnych i odwrotnie wpływ two­ rów językowych na uczuciowość. Stylistyka lingwistyczna bada «materię ekspresywmą mowy codziennej, tworzącą część integralna systemu języka*, i ten dział głównie interesował Bally jako też Meillet. Stylistyka literacka natomiast analizuje ekspresywność tekstów wybitnych pisarzy. W nowych czasach powstały tu dwie szkoły: a) psychologiczna (Croce, Vosler, Spietzer) badająca od­ rębne cechy autora czy epoki, jako wyraz ich właściwości psychi­ cznych; b) szkoła funkcyjna albo formalna bada strukturę samegodzieła jako całości, określa funkcję ekspresywną poszczególnych jego części, lub elementów językowych, np. wiersza (Winogradów, Żirmunski, Grammont). Osobno omówił autor książkę Btilera: «Sprachtheorie. Die Darstellungsfunktion der Sprache* (1934), opartą zarówno o tra­ dycje szkoły etnopsychologicznej, jak i de Saussure'a, przynoszącą pełną analizę funkcji znaków mowy, jako elementów systemu ję­ zykowego. Prócz samej analizy znaków mowy, Buler duże znacze­ nie przywiązuje do określenia konsytuacji (Zeigfeld) i kontekstu (Symbolfeld) jako tla (Umfeld) znaków mowy, które precyzują znaczenie wyrazów i zdań. R o z d z i a ł IV książki Milewskiego jest samodzielną kon­ strukcją teorii językoznawstwa. Autor porządkuje przedstawione w rozdziałach poprzednich doktryny i przedstawia samodzielną klasyfikację nauk lingwistycznych. Wychodząc z założenia, że lin­ gwistyka jest nauką o znakach mowy, wyróżnia przede wszystkim lingwistykę zewnętrzną «badającą oddzielnie poszczególne ele­ menty 13'ch znaków i na lingwistykę wewnętrzną, która analizuje �316 związek tych elementów ze sobą, związek formy i treści znaków mowy. W lingwistyce zewnętrznej wyróżnia autor trzy główne działy: 1) fonetyka, posługująca się metodami przyrodniczymi i eksperymentem w badaniu, 2) psychologia mowy badająca pro­ cesy psychiczne zachodzące u mówiącego, a w szczególności od­ chylenia od ustalonych norm językowych, 3) socjologia mowy, badająca przemiany językowe uwarunkowane kulturą i warun­ kami społecznymi. O wiele bardziej rozbudowana jest lingwistyka wewnętrzna. Zależnie od różnorodnej funkcji znaków językowych wyróżnia autor w ligwistyce wewnętrznej po pierwsze dwa działy: grama­ tykę i stylistykę. Pierwsza bada konwencjonalną stronę znaków, » » * -— - - —с 1—:',, ,i, ,— JV/*\KU Ч\ \ L I I , U l U g d 1U1 i u i l i \ ^ j u u u i u j a i u . i , kontekstu i konsytuacji. Po drugie ze względu na obiektywną lub subiektywną treść znaków, zarówno gramatyka jak stylistyka może być obiektywna lub subiektywna. Po trzecie w każdym z tych działów wyróżnia dyscypliny formalne i treściowe, którym przy­ pisuje ustalone tradycyjne nazwy. Więc gramatyka formalna to fonologia, — treściowa to morfologia, obie mogą być obiektywne lub subiektywne. Stylistyka formalna obiektywna to onomatopeika, zaś subiektywna to prozodia. Stylistyka treściowa obiekty­ wna to składnia, zaś subiektywna to tropika. Każda z tych dyscy­ plin lingwistyki zewnętrznej — z wyjątkiem chyba stylistyki su­ biektywnej — może w dalszym ciągu być (po czwarte): synchro­ niczna, tj. badać określone systemy, lub diachroniczna, co anali żuje przyczyny wewnętrzne ewolucji systemów. Wreszcie (po piąte) dyscypliny te mogą być szczegółowe, tj. dotyczyć jednego języka, łub ogólne, polegające na porównywaniu faktów z możliwie naj­ większej ilości języków. W ten sposób przez pięciokrotny podział dychotomiczny w dziale lingwistyki wewnętrznej wyróżnił autor razem teoretycznie możliwych 30 dyscyplin szczegółowych. Nie wszystkie jednak są w- dzisiejszym stanie nauki, jako też ze względu na swój materiał, równie daleko naprzód posunięte. Naj­ lepiej rozpracowana jest w nauce gramatyka obiektywna w dziale fonologii synchronicznej i szczegółowej. Słabiej znacznie przed­ stawiają się inne działy nauki. Dla ilustracji autor daje analizę 1J. ^JMClil 11U1111 �317 sonelów polskich z punktu widzenia stylistyki subiektywnej, więc ze stanowiska prozodii i tropiki. Tak wygląda w pobieżnym zestawieniu treść pierwszej czę­ ści książki Milewskiego (teoria językoznawcza). W części drugiej autor zapowiada bliższe rozwinięcie działu socjologii mowy w zagresie lingwistyki zewnętrznej, t j . głównie problemu ekspansji ję­ zyków. Część trzecia znów ma przynieść bliższe rozwinięcie kilku działów lingwistyki wewnętrznej, głównie gramatyki, tj. fonolo­ gii i morfologii, także składni i to z punktu widzenia głównie syn­ chronicznego i ogólnego. Centralnym bowiem problemem lingwi­ styki wewnętrznej, wedle autora, jest ustalenie drogą porównaw­ czą różnych typów systemów językowych. Wysoka wartość książki Milewskiego wynika przede wszyst­ kim stąd, że w sposób przemyślany, ale obiektywny zestawił w ca­ łość harmonijną rozwńj teoretycznej myśli językoznawczej, uła­ twiając czytelnikowi — niespecjaliście w zakresie językoznaw­ stwa ogólnego — zapoznanie się z bogactwem problematyki i me­ todologią tej nauki. Książka ta jest zatem bardzo dobrym podrę­ cznikiem, z którego się można wiele nauczyć. Obiektywizm autora daje gwarancję bezstronności w ocenie faktów omawianych. Książka mimo lo nie jest tylko eklektycznym zestawieniem teorii dotychczasowych, to nie kompilacja, a z drugiej strony autor szczę­ śliwie ustrzegł się ekskluzywnego wartościowania, przeceniania ja­ kiejś jednej wybranej czy modnej teorii. Jest to przemyślane ze­ stawienie dotychczasowych wyników nauki o teorii językoznaw­ czej. Autor wychodzi ze słusznego założenia, że «każda doktryna, która stała się podstawą pewnej szkoły lingwistycznej i w ten spo­ sób wykazała swą produktywność w zakresie konkretnych badań naukowych, nie może być ani odrzucona, ani przemilczana, lecz musi być włączona do systemu dyscyplin bądź lingwistyki, bądź którejś z nauk pokrewnych* (str. 135). Samodzielny wkład naukowy autora polega na uporządko­ waniu i sprecyzowaniu celów i metod poszczególnych dyscyplin, tak bardzo nieraz różniących się między sobą. Trzecią część tekstu �318 książki (rozdz. I V ) poświęcił autor wykładowi własnej konstruk­ cji systemu i definicji poszczególnych gałęzi lingwistycznych. Kla­ syfikacja przedstawiona jest jasno metodą dychotomiczną. Ter­ minologia częściowo tylko nowa, przejrzysta ułatwia orientację w materiale. Wydaje mi się, że ujemną cechą książki jest jej przesadna zwięzłość, co sprawia, że niektóre ujęcia autora trzeba czytać k i l ­ kakrotnie, nie dadzą się już dalej streścić. Ta niewielka ksią­ żeczka wymaga jednak dużo wysiłku od czytelnika. A niektóre punkty dla laika mogą się wydać wprost enigmatyczne. Szkoda пр., że autor nie rozwinął od razu szerzej swoich poglądów na składnię. Nie jest bowiem jasne, dlaczego składnię (jako naukę o stowotworstwie, semantyce i o grupach wyrazowycn; zanczyi całkowicie do działu lingwistyki wewnętrznej, w szczególności do stylistyki obiektywnej. W ogóle większa ilość przykładów ilustru­ jących pewne uogólnienia byłaby bardzo pożądana. Prawdopodob­ nie autor w części I swego dzieła świadomie pewne zagadnienia potraktował krócej, by wrócić do nich osobno w częściach na­ stępnych. Prof. Tadeusz Lehr-Spławiński w przedmowie dał prze­ gląd polskich prac naukowych z tego zakresu. Niewątpliwie książka Milewskiego jest wielkim krokiem naprzód, obejmuje bowiem ca­ łość zagadnienia. Byłoby może jednak pożyteczne, gdyby autor w większej mierze uwzględnił polski dorobek, omawiając poszcze­ gólne problemy, choćby w podobny sposób, jak to zrobił, przed­ stawiając problem dialektologii. Wreszcie szata graficzna książki jest zasadniczo bardzo schlu­ dna. Wydaje mi się. że byłby pożyteczny indeks nazwisk i ter­ minów na końcu, co ułatwiłoby korzystanie. Prócz tego autor w ca­ łej książce nie skorzystał np. z druku rozstrzelonego, nie wprowa­ dza żadnych podkreśleń w tekście, przez co tekst optycznie wy­ gląda dość monotonnie. Korekta druku jest bardzo staranna, spostrzegłem tylko ta­ kie niedopatrzenia. Na str. 83 wiersz 15 od góry: «czlonem utoż­ samiający zaś jest rdzeń» — powinno być «członem odróżniają­ cym*; str. 89 wiersz 7 od dołu: wmówienie jest jego częścią» — za­ miast «jest jej częścią*; str. 108 wiersz 18 od góry: «logicznie r ó - �зш norzędne cech» — zamiast «ró\vnorzędnych cech»; str. 123 wiersz 15/16 od góry: «podczas gdy lingwistyka Шегаска» — zamiast «stylistyka Шегаска»; str. 130 wiersz 10 od dołu: «ich konstytucja* — zamiast «konstytuacja»; str. 170 wiersz 14 od dołu: «musi pole­ ga* — zamiast «polegać». Tych kilka uwag, o ile znajdą uznanie u autora, łatwo mo­ żna wprowadzić przy niewątpliwie rychłym drugim wydaniu pod­ ręcznika. W niczym one nie umniejszają jego wielkiej wartości. Lublin, maj 1947. Władysław Kuraszkiewicz TADEUSZ LEHR-SPLAWINSKI, «О pochodzeniu i p r a o j c z y ź n i e S 1 o w i a n». Prace Instytutu Zachodniego. Nr 2. Poznań. 1946. 8°, str. 237, plansz 7. Książka prof. Lehra-Spławińskiego jest nową próbą rozwią­ zania tak spornego dotąd zagadnienia praojczyzny Słowian i ich pochodzenia. Autor, wybitny slawista, wyszedł w swoich rozważa­ niach od danych językoznawczych i one stanowią główny trzon jego dowodzeń. Zająwszy się naprzód w rozdziale I l - i m stanowi­ skiem języka prasłowiańskiego w indo-europejskiej rodzinie ję­ zykowej, dochodzi do wniosku, że język ten wykazuje o wiele silniejsze powiązania z grupą języków zachodnioindoeuropejskich aniżeli wschodnioindoeuropejskich. Stąd też praojczyzny Słowian szukać należy raczej na zachodzie. W rozdziale następnym I I I - i m zajął się rozpatrzeniem sze­ regu nazw geograficznych na przestrzeni między Łabą i Wołgą a na północ od linii Sudetów, Karpat i wybrzeży Morza Czarnego. Na 112 roztrząsanych nazw (gór, rzek, miejscowości) okazało się 16 indoeuropejskich, których jednak nie dało się zaliczyć do ja­ kiejś bliżej określonej grupy, 11 irańskich, 9 trackich, 17 bał­ tyckich, 14, które autor określa mianem weneckich, 20 słowiań­ skich, 8 germańskich, 16 nieindoeuropejskich, z czego 11 ma na­ wiązania do języków ugrofińskich, 5 zaś prawdopodobnie do ję­ zyka etruskiego. 7 �320 W zakończeniu językoznawczych rozważań nad owymi naz­ wami geograficznymi autor stwierdza, że same one nie dają do­ statecznych podstaw do ścisłego określenia zasięgu, a zwłaszcza chronologii poszczególnych nawarstwień etnicznych, bez czego nie można się obyć w rozwiązywaniu problemu pochodzenia i pra­ ojczyzny Słowian. Pomoc w tym wypadku znaleźć można jedynie w wynikach badań prehistorycznych. To też autor próbuje po­ wiązać fakty językoznawcze z faktami prehistorycznymi, poświę­ cając tym zagadnieniom cały obszerny rozdział IV. Uwagi na marginesie rozdziału ryczno-etniczne, str. 92—115. IV. Perspektywy prehisto- W nawiązaniach orehistoiYCzno-etnicznych cofa się autor aż do młodszej epoki kamiennej. To stanowisko jest niewątpliwie słuszne, gdyż w istocie w tej właśnie epoce poczęły się dokonywać i zarysowywać pierwsze zróżnicowania etniczne, a zatem i ję­ zykowe. Z kultur (w znaczeniu prehistorycznym) młodszej epoki ka­ miennej na terenach dorzeczy Odry i Wisły autor bierze dwie przecie wszystkim pod uwagę: prafińską, zwaną inaczej niezbyt zreszlą słusznie i szczęśliwie kulturą ceramiki grzebykowej, i cykl kullui wstęgowych. Z obiema kulturami wiąże nazwy nieindoeuropejskie, jakie występują na wymienionym obszarze t j . z kul­ turą ceramiki grzebykowej nazwy o nawiązaniach praugrofińskich. z kulturą zaś wstęgową nazwy o charakterze śródziemno­ morskim względnie etruskim. Dwie inne kultury neolityczne czasz lejowatych i amfor ku­ listych uważa autor za drobniejsze, nic odgrywające żadnej wy­ bitniejszej roli i nie pozostawiające trwalszych śladów w pra­ dziejach ziem polskich. Szerzej dopiero zajmuje się kulturą cera­ miki sznurowej, łączącej jej rozprzestrzenianie się z inwazją Indoeurope jeżyków, a jej nawarstwienie się na inne miejscowe kultury z ich indoeuropeizacją. Decydujące znaczenie w rozwoju stosunków etnicznych ma wedle autora nawarstwienie się indoeuropejskiej ceramiki sznu­ rowej na podłoże praugrofińskie (kultura ceramiki grzebykowej) 7 �321 od Odry poprzez dorzecze średniej i dolnej Wisły wzdłuż Bałtyku aż do zatoki Fińskiej i dalej na wschód do łuku Wołgi. To na­ warstwienie miało spowodować wytworzenie się zespołu etnicz­ nego prabaltoslowiańskiego czyli, jak go autor określa, protobałtyckiego, który później uległ rozbiciu na odwie odrębne już grupy prabałtycką i prasłowiańską. Rozbicie zespołu protobałtyckiego dokonało się już w ciągu epoki brązu. Zanim zajmiemy się dalszymi losami Praslowian i powią­ zaniami prehistoryczno-etnicznymi wysuwanymi przez autora, należy naprzód kilka słów poświęcić przedstawionym wyżej wy­ wodom odnoszącym się do młodszej epoki kamiennej na ziemiach w dorzeczu Odry i Wisły. Otóż stwierdzić należy, że stosunki kulturowe młodszej epoki kamiennej na ziemiach polskich zo­ stały przez autora zbyt uproszczone. Jest rzeczą oczywistą, że zaj­ mując się faktami rozgrywającymi się w ogromnej, bo około trzy i pół tysiąca lat liczącej przestrzeni czasu, a przy tym niejako na marginesie zasadniczych wywodów językoznawczych autor zmuszony byl przedstawiać zagadnienia w streszczeniu i dotykać tylko jego zdaniem najważniejszych i zasadniczych momentów. Jednakże uproszczenia te są może trochę za daleko posunięte, wskutek czego ważne i dużą rolę w stosunkach neolitu, a także i późniejszych na ziemiach naszych odgrywające kultury, zostały zaledwie wspomniane, a niektóre nawet zupełnie pominięte. Tak np. nie można uznać za słuszne twierdzenia autora odnoszące się do kultury czasz lejowatych jakoby przedstawiała ona drobniejszą i bez znaczenia ekspansję na ziemie nasze. Wprost przeciwnie kultura la jest przecież jednym z zasadniczych skład­ ników neolitu polskiego. Wykazuje ona dużą prężność, zajmuje cały prawie obszar ziem naszych, wywiera duży wpływ na kul­ tury z cyklu wstęgowych i odwrotnie, a wreszcie rozwija się przez cały prawie czas trwania młodszej epoki kamiennej. Pominą] autor zupełnym milczeniem kulturę pucharów dzwonowatych, która pojawia się u nas pod sam koniec młod­ szej epoki kamiennej i która także wywarła swój wpływ na kształtowanie się i rozwój późniejszych stosunków kulturalnych na ziemiach naszych. A z tą właśnie kulturą może byłoby słuszniej Luil. T. X X X V I I . 21 �322 połączyć owe nazwy nieindoeuropejskie o nawiązaniach nadśródziemnomorskich czy etruskich. Próba bowiem połączenia ich z kulturą ceramiki wstęgowej, jak to czyni autor, jest trudna do przyjęcia z tego choćby względu, że między pojawieniem się Etrusków i ich kultury, a kulturami z cyklu wstęgowych, istnieje gruba różnica chronologiczna, a także centra, na których kultury te się rozwijają, są dość od siebie odległe (Italia i środkowy bieg Dunaju). Co najwyżej możnaby tylko stwierdzić, że tak jedna jak i druga pochodzą gdzieś z dalekiego wschodniośródziemnomorskiego źródła, ale i tu pomijając już różnicę czasową, istnieje jeszcze i inna różnica a mianowicie, że w powstaniu kultury ceramiki wstęgowej zasad­ niczą rolę odegrał raczej pierwiastek miejscowy, zasiedziały, popaleolityczny, otrzymujący tylko silne podniety kulturowe z ja­ kiegoś ośrodka wschodniośródziemnomorskiego, może z jakąć małą przymieszką i ludnościową, gdy kultura Etrusków została w całości przyniesiona z zewnątrz, a później dopiero uległa sil­ nym wpływom greckim z południowej Italii. Natomiast kultura pucharów dzwonowatych wychodzi z pół­ wyspu pirenejskiego, gdzie wytworzyła się pod wpływami tzw. kultury Almeria, która jest tu kulturą obcą, przybyłą, jak pewne dane wskazują, znowu gdzieś z wschodniej części basenu śród­ ziemnomorskiego, skąd przybyli i Etruskowie. Kultura pucharów dzwonowatych występuje zresztą także na terenie Italii i na wy­ spach zachodniej części morza Śródziemnego. Połączenie więc nazw o typie etruskim z tą kulturą wydaje się może bardziej prawdopodobne aniżeli z kulturą ceramiki wstęgowej. Jeśli już mowa o nazwach typu etruskiego, to nasuwa się jeszcze jedna możliwość ich wyjaśnienia. Jest rzeczą zastanawia­ jącą, że prawie wszystkie nazwy tego typu grupują się na wschod­ nim Pomorzu w pobliżu ujścia Wisły, na terenie, który jest ośrod­ kiem powstania kultury pomorskiej we wczesnej epoce żelaza, na terenie, na którym pojawiają się owe zagadkowe popielnice twa­ rzowe. Pojawienie się popielic twarzowych, ze względu na pewne analogie z terenów italskich (kultura Villanova), nasuwa przypu­ szczenie o jakichś bliżej na razie trudnych do uchwycenia sto- I J �323 simkach pomorsko-italskich, które doszły tu może drogą morską. Czy zatem i owe nazwy nie pochodzą przypadkiem z tego samego czasu i źródła i czy nie są one jeszcze jednym świadectwem istnienia ścisłych i żywych kontaktów handlowych (bursztyn) i innych italsko-pomorskich? A teraz przejdźmy do kultury prafińskiej (kultury ceramiki grzebykowej), która w dowodzeniach autora zajmuje miejsce naj­ ważniejsze, najbardziej zasadnicze, na której autor opiera całą swoją konstrukcję. Otóż, jak już wspomniano, nawarstwienie się indoeuropejskiej kultury ceramiki sznurowej na podłoże parafińskie (ceram. grzebykowej) i połączona z tym indoeuropeizacją tego podłoża, miały spowodować powstanie grupy protobałlyckiej czyli 1 л 4-. 1 : ( i_j • Jednakże pogląd o zasadniczej roli kultury prafińskiej nie da się powstrzymać. Trzeba bowiem zdać sobie sprawę z charak­ teru tej kultury i jej śladów materialnych i zastanowić się, cz\ tego typu kullura mogła stanowić zasadnicze podłoże, na którym wytworzyły się i powstały nowe grupy etniczne. Wszak jest to najuboższa, najnędzniejsza, prymitywna kultura rybacko-myśliw ska, której przedstawiciele prowadzili koczowniczy żywot, wę­ drując w niewielkich gromadkach po rozległych borach, wzdłuż rzek i brzegów jezior, zatrzymując się na krótki, chwilowy pobyt w miejscach suchszych, na wydmach. Ślady owych obozowisk to kilka kruchych skorup z naczyń niezgrabnych, źle wypalonych i trochę pogubionych narzędzi krzemiennych. Czyż więc ludność, która tylko takie ślady po sobie zostawiła, można uważać za za­ sadniczy trzon potężnej grupy Słowian i Bałtów? Wydaje się to mocno nieprawdopodobne, zwłaszcza jeśli porównamy ślady ludności parafińskiej ze śladami choćby np. kultury czasz lejowatych, o której autor powiada, że stanowi drobną i bez znaczenia ekspansję nie zostawiającą trwalszych śla­ dów na naszym gruncie. A przecież po kulturze czasz lejowatych pozostały ślady dużych osiedli na lądzie i nawodnych, pozostały resztki osad obronnych, pozostały "liczne cmentarzyska (gdy np. grobu kultury prafińskiej z terenu Polski nie znamy dotąd bodaj ani jednego), pozostały ogromne z wielkim nakładem pracy bu7 21* �324 dowane groby megalityczne (kujawskie) wznoszone widocznie dia wybitniejszych osób (władców, coby świadczyło o istnieniu ja­ kiejś organizacji politycznej). Ludność kultury czasz lejowatych uprawiała rozległy handel, stworzyła ośrodki górnicze (Krze­ mionki w pow. opatowskim) i związane z górnictwem ośrodki przemysłowe, fabrykujące na eksport, miała nawet początki prze­ mysłu metalowego, uprawiała rolnictwo i hodowdę bydła. To samo a nawet jeszcze w większym stopniu stwierdzić trzeba odnośnie kultur z cyklu wstęgowych wożeśniej, aniżeli kultura czasz lejowatych u nas zadomowionych, zasiedziałych, tak bogatych, utrzymujących ciągłe i rozległe stosunki z połud­ niem i zachodem. •U7„i,„_ ł„^,„ —... _ i ,. „,...i.I...U,.... l.i,;.... w,;,,,!,.,, tu i rozwijają się przez cały długi kilkusetletni okres trwania młodszej epoki kamiennej, które tak liczne i bogate ślady po sobie zostawiły, a przyjmować i decydujące znaczenie przypisywać kul­ turze ubogiej, prymitywnej, zajmującej wyłącznie tereny puszcz i tylko z rzadka poza nie wychylającej się, po której pozostały bardzo nikłe i rzadko rozrzucone znaleziska. Wydaje się, że chyba raczej te pierwsze odegrały rolę znaczniejszą, zasadniczą, a nie kultura parafińska. Tezę zatem autora o roli kultury prafińskiej trudno będzie przyjąć i utrzymać. I jeszcze jedna uwaga, aby już skończyć z zagadnieniami młodszej epoki kamiennej. Chodzi tu o rolę kultury amfor kuli­ stych, która także nie jest taka mała i bez większego znaczenia dla naszych stosunków. Ekspansja kultury amfor kulistych, wy­ chodząca z tego samego mniej więcej ośrodka i tylko nieco od niej późniejszej kultury ceramiki sznurowej, sięgnęła dość da­ leko na wschód, w głąb Rosji i wywarła tam jak i gdzie indziej dość znaczny wpływ. Istnieją poważne dane, że kultura amfor kulistych stanowi pierwszą, słabszą falę indoeuropejskiej eks­ pansji, która przygotowała niejako grunt i ułatwiła ekspansję i szybką asymilację fali indoeuropejskiej następnej, wnet po niej następującej i dużo potężniejszej a mianowicie kultun ceramiki sznurowej. W dalszym ciągu swoich rozważań zajmuje się autor za- �325 gadnieniem rozbicia zespołu prolobałtyckiego tzn. wspólnoty prabałlycko-prasłowiańskiej na dwa odrębne zespoły prabałlycki i prasłowiański. Należy Lu zaznaczyć, że zdania prehistoryków zajmujących się tym zagadnieniem były często rozbieżne. Jedni z nich przyjmowali, że podział ów dokonał się w początkach epoki brązu z chwilą wyodrębnienia się tzw. kultury łużyckiej (przy czym kultura łużycka miała być wyrazem wyodrębnionych Prasłowian) inni przypuszczali, że wspólnota Bałto-slowiańska trwała nadal w postaci właśnie kultury łużyckiej i że dopiero we wcze­ snej epoce żelaza dokonanym został podział pierwotnej w spólnocy z chwilą powstania tzw. kultury pomorskiej (daw niej zwanej kul­ turą grobów skrzynkowych z urnami twarz owy mi). Z a ga dn i en i e stawało się jeszcze bardziej sporne i zagmatwane przez upor­ czywe, wbrew oczywistym dowodom, podtrzymywanie przez uczo­ nych niemieckich starej teorii Kossinny o rzekomo illiryjskim po­ chodzeniu kultury łużyckiej. Prof. Lehr-Spławiński usiłując te rozbieżne poglądy uzgodnić, wypracował jeszcze jedno odmienne rozwiązanie tego zagadnie­ nia. Mianowicie opierając się na kilku nazwach z pierwiastkiem wen- występujących na obszarach zajętych w czasach historycz­ nych przez Słowian, Illirów i Celtów przyjmuje, że jest to świa­ dectwem jakiejś wspólnoty trzech tych odłamków indoeuropejskich, której wyrazem materialnym jest początkowo tzw. kultura unietycka i rzekomo dalszy jej ciąg stanowiąca kultura łużycka. Temu dość niejasno przedstawiającemu się zespołowi, mającemu stanowić następną fazę wędrówek indoeuropejskich, wychodzącą z tego samego mniej więcej ośrodka co ekspansja kultury cera miki sznurowej, nadaje autor nazwę weneckiego. Nasunięcie się tej weneckiej fali indouropejskiej na teren protobałtycki miało spowodować rozdwojenie tego zespołu na Prasłowian i Prabałtów. Jak więc wynika z przedstawionych wyżej wywodów autora nie uważa on kultury łużyckiej za prasłowiańską. Idźmy jednak dalej za jego wywodami. We wczesnej epoce żelaznej wyodręb­ niają się z zespołu łużyckiego dwa nowe zespoły kulturowe tj. kultura pomorska i kultura tzw. grobów kloszowych, które autor uważa za twory odrębne. Ze zmieszania się tych dwóch kultur T T 7 �326 wyrosłych na podłożu łużyckim wytwarza się pod koniec środ­ kowego okresu żelaza kultura grobów jamowych, która jest do­ piero kulturą wyodrębnionych i całkowicie wykrystalizowanych Prasłowian. Na tym kończą się zasadnicze dowodzenia autora. Sprawy bowiem dalszego podziału Słowian na grupy wschodnią, zachodnią i południową już nie próbuje wyjaśniać. Przedstawione wyżej wywody nie rozwiązują jednak za­ gadnienia Prasłowiańszczyzny w sposób jasny i uzasadniony w oparciu o fakty prehistoryczne. W wielu bowiem punktach sta­ nowisko autora jest niejasne i bliżej niesprecvzowane. Niejasną jest przede wszystkim sprawa owego zespołu we­ neckiego, który ma sianowie, jakaś bliżej nieokreślona wspólnotę słowiańsko-celtycko-illiryjską. .lak wiadomo kultura łużycka jest potężnym zespołem kulturowym, znanym od środkowej epoki brązu (około 1300 przed Chr.), którego zasadniczy ośrodek roz­ woju leży w dorzeczach Odry i Wisły. W tym ośrodku rozwija się ona nieprzerwanie około 1000 lat. Z tego ośrodka wychodzi jej ekspansja na tereny sąsiednie, a wpływy jej sięgają bardzo daleko. Trudno się jednak zgodzić by z kultury łużyckiej wywo­ dzić było można lak Celtów, jak i Illirów. Owszem kultura łu­ życka lak na tereny celtyckie, jak i illiryjskie wywiera duży wpływ, ale podobne wpływy stwierdzić możemy także na tere­ nach np. germańskich (Dania, Skandynawia), dalej bałtyckich, trackich itd. i na odwrót inne ośrodki kulturowe wywierają rów­ nież swoje wpływy na kulturę łużycką. Także i połączenie kultury łużyckiej z kulturą unietycką, która dla pierwszej ma być rzekomo kulturą macierzystą, wydaje się mocno wątpliwe. Tezę o unietyckim początku kultury łużyc­ kiej ukuł osławiony królewiecki profesor, działający przedtem na Śląsku Bolko v. Richthofen, którą za nim bezkrytycznie pow­ tarzano. Richtholen rozpatrywał genezę kultury łużyckiej na cia­ snym śląskim podwórku na podstawie nikłych znanych mu wów­ czas materiałów. W świetle zaś nowych znalezisk sprawa genezy kultury łużyckiej przedstawiać się zaczyna całkiem inaczej i do­ tychczasowe poglądy będą musiały ulec rewizji. �327 Przeciw hipotezie autora, jakoby kultura łużycka była wy­ razem celtycko-ilłiryjsko-słowiańskiej wspólnoty, przemawia cho­ ciażby fakt, że w czasie rozwoju kultury łużyckiej ośrodki zarówno celtycki, jak i illiryjski są również już najzupełniej wykrystali­ zowane i najzupełniej od kultury łużyckiej różne. Ośrodek celtycki nad górnym Dunajem i górnym Renem już w ciągu starszej epoki żelaznej rozpoczyna przecież swoją ekspansję we wszyst­ kich kierunkach i nacisk plemion celtyckich i ich kultury jest także między innymi jednym_ z powodów- przemian, jakie w kul­ turze łużyckiej zachodzą. Wydaje się rzeczą dość dziwną, dlaczego kultura łużycka, J 1\УПГ7ара щ i łat- m v r a m i p 7Qn;grm Qm: r brort l/nltiiTV\wy т Я b v p W V - razem czegoś lak nieokreślonego, gdy wszystkie sąsiednie ośrodki kulturowe są bez większych wątpliwości identyfikowane z róż­ nymi ludami, jak Germanie, Trakowie, Bałtowie, Illirowie, Cel­ towie itd. Czyż nie nasuwa się tu najprostszy sposób rozwiązania, że są to juiż wyodrębnieni Prasłowianie? Czy nie przemawia bar­ dziej do przekonania wyjaśnienie pewnych łączności językowych słowiańsko-illiryjskich i celtyckich raczej, jako wyraz wzajem­ nych wpływów, będących wynikiem bliskiego sąsiedztwa. Wszak nawet owe nazwy z pierwiastkiem -wen, których nie ma znowu tak dużo, mogą pochodzić jeszcze z okresu praindoeuropejskiej wspólnoty, jak to zresztą wyjaśniał np. Rudnicki. Wskutek lego, że autor powiązał Prasłowian dopiero z kul­ turą tzw. grobów jamowych (nazwa także niezbyt słuszna, bo i tu są obok jamowych groby popielnicowe) nie bardzo wde, co począć z kulturą pomorską i kulturą grobów kloszowych i z kim je powiązać. Streszczając swoje wywody przy końcu pracy, uważa i te kultury za prasłowiańskie, choć jest w tym przecie niekon­ sekwencja. Nie było już jednak możliwości innych powiązań. Należy tu nadmienić, że kulturę grobów kloszowych i pomorską uważa autor za dwie odrębne kultury, choć z jednego podłoża łu­ życkiego wyrosłe. Wiele danych jednak przemawia, że mamy tu do czynienia z jedną tylko kulturą, używającą najrozmaitszych form grobu. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia należy zresztą już �328 tylko do piehistoryków i trudno było autorowi językoznawcy te rzeczy wyjaśnić. Jeśli chodzi o kulturę grobów jamowych to również zwrócić należy uwagę na pewne drobne zresztą nieporozumienia. Mówi bowiem autor raz o kulturze grobów jamowych, to znowu o kul­ turze przeworskiej, to wreszcie o grupie oksywskiej. Tymczasem trudno mówić o jakiejś kulturze przeworskiej. Jest to tylko połud­ niowa grupa kultury grobów jamowych, jak grupa oksywska grupą północną tej samej kultury. Może lepiej byłoby nawet uży­ wać takich określeń geograficznych aniżeli odmiejscowyeh, jak przeworska, oksywska, gdyż uniknęłoby się w ten sposób niepo­ rozumień, które i niektórym prchistorykom się przytrafiają. Podniesione wyżej wątpliwości wskazują, ze powiązania autora faktów językowych z faktami prehistorycznymi nie zawsze są szczęśliwe i bezspornie przyjąć się dające. Niemniej jednak próba podjęta przez autora wyjaśnienia całokształtu zjawisk po­ siada dużą wartość tym bardziej, że jeśli chodzi nawet o fakty prehistoryczne została bodaj po raz pierwszy na taką skalę wyko­ nana. A próba to nie łatwa, gdyż stosunki przedhistoryczne na ziemiach polskich są mocno zagmatwane i trudne do wyjaśnie­ nia. W każdym razie książka prof. Lehr-Spławińskiego stanowić będzie mocną i dobrą podstawę do podjęcia dalszych prób tego rodzaju. Wykazanie zaś, że praojczyzny Słowian szukać musimy na zachodzie a nie na wschodzie, jak to próbują dość niefortunnie wykazać uczeni niemieccy i niektórzy, nieliczni słowiańscy, jest bez wątpienia trwałym dorobkiem autora i nauki polskiej. Wresz­ cie należy tu jeszcze na zakończenie podkreślić, że praca prof. Т. Lehra-Splawińskiego stanowi dla piehistoryków, zwolenników tezy autochtonistycznej niemały triumf. Okazuje się bowiem, że i językoznawca doszedł w rozważaniach swoich do tej samej tezy. Różnice zaś w zapatrywaniach na szczegóły nie zmieniają w n i ­ czym ostatecznego wyniku. Stefan Nosek �329 PIGOŃ STANISŁAW, . G ł ó w n e p r o b l e m y l i t e r a ­ t u r y l u d o w e j * . Kraków 1947. Wyd. L. I . O. K. Biblioteka pi­ sarzy ludowych. Т. I , odb., 8°, str. 21. Nie tyle treść, co sam tytuł artykułu St. Pigonia zobowiązuje etnografa do zainteresowania się nim, są to bowiem rozważania z zakresu socjologii i historii literatury, dociekania nad przedmio­ tem i charakterem oraz celami literatury wiejskiej grupy społecz­ nej. Autor walczy o prawo określania jej mianem literatury ludo­ wej, a więc terminem mającym w etnologii zdefiniowane znacze­ nie. Obok terminu «lileratura ludowa* w sensie etnologicznym, ujmującego zespół utworów bezimiennych, h e z r z a s o w y r h . opar­ tych o przekaz ustny, wprowadza autor pojęcie literatury ludowej obejmującej utwory autorów chłopskiego pochodzenia, a więc określone co do miejsca, czasu a także osoby tworzącej. Dla roz­ różnienia proponuje autor wprowadzenie nazwy «literatura ludowa nowsza*, uważając za niecelowe określanie jej mianem «literaturv chłopskiej*, ze względu na wieloznaczność wyrazu «chłopski» w Polsce. W określaniu przedmiotu tak pojętej literatury ludowej wy­ klucza autor jako kryteria: 1) tematykę i wątki ludowe, 2) prze­ znaczenie dzieła, a więc twórczość popularyzatorską wsi, 3) spo­ łeczno-polityczną postawę dzieła. Nowsza literatura ludowa po­ wstaje wedle autora «przez lud, jest wytworem jego własnego wy­ siłku twórczego*, lub leż jest jej budowniczym i podmiotem. Po­ nieważ takie określenie nie jest zupełnie jasne, uzupełnia autor swoje dociekania twierdzeniem, że literaturą ludową jest twór­ czość utalentowanych, autentycznych chłopów, związanych bezpo­ średnio z ziemią-żywicielką. Drugą charakterystyczną cechą wedle autora ma być jej funk­ cja społeczna na wsi, jej rola «sumienia stanu wieśniaczego* opar­ tego o indywidualne władanie ziemią. Jest ona wytworem i wy­ razem tej grupy społecznej, sprawdzianem zaś jej wartości ma być «prawda człowieka wiejskiego*. Ocenę słuszności co do meritum sprawy pozostawiam histo­ rykom i teoretykom literatury, ograniczę się tylko do stwierdzę- �330 nia, że istotnie etnografia i etnologia liczyć się musi z uwielokrotnieniem terminu «literatura ludo\va». Samo zresztą pojęcie «ludu» jest dostatecznie w mowie potocznej bałamutne, raz jest to stan wieśniaczy, w innym wypadku «proletariat» (np. «Na barykady ludu roboczy*), kiedy indziej oznacza cały naród («Rota» Konop­ nickiej), tak że wątpliwy jest zysk w określaniu literatury środo­ wiska wiejskiego mianem literatury ludowej. Na koniec podkreślić muszę, że definicja autora odnosząca się do terminu «literatura ludowa* w sensie etnologicznym, nie we wszystkim oddaje nowoczesne poglądy na tę kwestię, wynika to jednak z drugoplanowości rozważań nad tym zagadnieniem oraz z chara.kte.i4i cale.fio artvkutu. Józef Gajek JÓZEF KOSTRZEWSKI, «K u 11 u r a p r a p o l s k a * . Prace Instytutu Zachodniego, nr t l . Poznań 1947. 8°, str. 605, 261 rycin. Druk. św. Wojciecha. 0 kulturze prapolskiej, tzn. o kulturze plemion, z których w zaraniu dziejów wytworzył się naród polski, w okresie czasu od V wzgl. VI wieku do końca X I wieku wiedziało się do niedawna niewiele. Wszak jeszcze do dziś bez mała w szerokich warstwach panują ogólne pojęcia o stanie kultury prapolskiej takiej mniej więcej, jakie wyrobić sobie można na podstawie «Starej baśni» J. I . Kraszewskiego, gdzie to przodkowie nasi żyją zaszyci w gęstych borach, posługując się w większości kamiennymi jeszcze narzę­ dziami i bronią, a jedynie z rzadka tylko przenika z Zachodu od Niemców znajomość nowych zdobyczy kultury. 1 nie można się dziwić nawet, że podobne pojęcia utrzymy­ wały się tak długo, gdyż i «oficjalna» nauka przez długi czas trak­ towała len okres pradziejów iście po macoszemu. Dopiero w ostat­ nich latach intensywnie prowadzone badania szeregu grodzisk i osad nieobronnyeh prapolskich przyniosły wiele nowych, bar­ dzo obfitych materiałów, stawiających kulturę prapolską w jakże odmiennym świetle, aniżeli to dotąd było nam wiadome. �Wynik tych właśnie ostatnich badań prehistorii, jak też i i n ­ nych nauk, zwłaszcza etnografii i językoznawstwa, przynoszących wydatne uzupełnienia dociekań prehistorycznych, przedstawia książka prof. J. Kostrzewskiego, dająca po raz pierwszy możliwie pełny obraz kultury prapolskiej. Książka składa się z trzech części (działów), na jakie zwykle kulturę dzielimy, t j . I . Kultura materialna (techniczna). I I . Kul­ tura duchowa (umysłowa) i I I I . Kultura społeczna. Dział I , kultura materialna, najobszerniejszy, bo zajmujący przeszło polowe książki, obejmuje 13 rozdziałów , przy czym roz­ działy większe podzielone są jeszcze na szereg mniejszych ustę7 P P " pńw * A 7 n n l-ei'3'Ягч vtTc.bn io j n n nr7air7irctni;ni i j Rn^rl-zioł 1 ~ „TTr-n4 ' —j i ludzie» stanowi niejako wstęp do przedstawienia kultury pra­ polskiej. Dopiero od rozdziału 2 rozpoczyna autor omawianie po­ szczególnych działów kultury materialnej. Rozdział 2 «Gospodarka» jest jednym z najciekawszych i bo­ daj najważniejszych. Zestawione bowiem przez autora wyczerpu­ jąco wyniki badań polskich, a także i niemieckich na prapolskich grodach pozwalają stwierdzić dziś ponad wszelką wątpliwość, że ludność prapolska utrzymywała się wyłącznie z rolnictwa i ho­ dowli bydła, łowiectwo zaś i rybołówstwo stanowiło przeważnie zgoła nieistotny dodatek. Wobec takiego stanu rzeczy, do ostat­ nich czasów utrzymujące się i szeroko popularyzowane poglądy badaczy niemieckich, jakoby ludność prapolska żyła tylko z ry­ bactwa i myśliwstwa, okazały się zwykłą fantazją i zmyśleniem. Po rolnictwie, ogrodnictwie i sadownictwie oraz hodowdi zwierząt domowych omówione jeszcze zostały dalsze działy go­ spodarki jak bartnictwo, rybołówstwo, łowiectwo wreszcie zbie­ ractwo. Dwa następne rozdziały przedstawiają przejawy osadnictwa (Rozdział 3) i związanego z nim budownictwa (Rozdział 4 ) , po­ czym omówiwszy sposoby odżywiania się (Rozdział 5) przechodzi autor z kolei do opisu odzieży (Rozdział 6), ozdób stroju (Roz­ dział 7), wreszcie hygieny (Rozdział 8 ) . Obszerny rozdział 9 dotyczy jednego z najbardziej interesu­ jących w materialnej kulturze prapolskiej działu, a mianowicie �332 rzemiosła. Znowu bowiem nauka niemiecka głosiła powszechnie, że rzemiosło na ziemiach polskich rozpowszechniło się i stanęło na odpowiednim poziomie dopiero po kolonizacji niemieckiej w X I I wieku. Tymczasem ostatnie badania terenowe przyniosły ogromne ilości materiału wykopaliskowego, pozwalającego stwier­ dzić, że rozliczne rzemiosła nie tylko znane były ludności pra­ polskiej, ale stały na bardzo wysokim poziomie, a co więcej, że ze względu na poziom wyrobów, musiały istnieć warstwy specjalistów-rzemieślników, gdyż trudno sobie wyobrazić, by tak dosko­ nałe wyroby wykonywane były przez niespecjalistów. Jeśli chodzi o rzemiosło, to wymienia autor rzemiosła zwią­ zane z obróbką drzewa, j a k ciesiołka, kołodziejstw^, bednarstwo, tokarstwo, wreszcie obróbkę kory i koszykarstwo, dalej obróbkę tkanin i skóry, jak tkactwo, krawiectwo, szewstwo i siodlarstwo,. wreszcie obróbkę kości i rogu, kamieniarstwo, garncarstwo, od­ lewnictwo i kowalstwo oraz zlotnictwo. W ostatnich czterech rozdziałach działu kultury material­ nej omawia autor górnictwo i hutnictwo (Rozdział 10), uzbroje­ nie (Rozdział 11), komunikację (Rozdział 12) i wymianę towarów «handel» (Rozdział 13). Dwa następne działy kultury, tj. kultura duchowa, i kultura społeczna, zostały już potraktowane znacznie krócej i stanowią ra­ czej kompilację danych językowych, etnograficznych i historycz­ nych, co zresztą stwierdza we wstępie sam autor. W tych bowiem działach kultury prehistoria, posługująca się przecież wyłącznie za­ bytkami z trudem tylko i w rzadkich wypadkach pewne zjawiska rekonstruować może i siłą rzeczy musi w znacznie szerszym za­ kresie oprzeć się na wynikach innych nauk. Z zakresu kultury du­ chowej jedynie tylko obrzędy związane z kultem zmarłych i pewne działy sztuki może prehistoryk badać na podstawie swoich ma­ teriałów. Dział I I Kultura duchowa składa się z 7 rozdziałów, w któ­ rych autor zajmuje się po kolei imiennictwem miejscowym (Roz­ dział 14), pogańskimi wierzeniami religijnymi i magią (Roz­ dział 15), początkami chrześcijaństwa (Rozdział 16), lecznictwem (Rozdział 17), kosmografią, kalendarzem, miarami i wagami (Roz- �333 dział 18), zdobnictwem i sztuką (Rozdział 19), wreszcie gędźbą. śpiewem, pląsami, grami i zabawami (Rozdział 20). W dziale I I I (kultura społeczna), najkrótszym, przedstawiono w 5 rozdziałach następujące zagadnienia: rodzina (Rozdział 21), ustrój społeczny i państwowy (Rozdział 24) i stosunki kulturowe z innymi ludami (Rozdział 25). Uzupełnienie treści książki stanowią obfite przypisy i trzy skorowidze: rzeczowy, nazw osobowych i nazwy miejscowych, wy­ konane bardzo starannie przez L. J. Łukę, i ułatwiające znako­ micie korzystanie z przebogatej treści książki. Należy wreszcie pod­ kreślić znakomity dobór obfitych rycin pięknie wykonanych, jak i staranne wydanie książki (dobry papier, duży, wyraźny krój : l i i i. i i • i^; Jak już wspomniano wyżej, najobszerniejszym i najbardziej oryginalnym jest dział I Kultury materialnej, choć i tu autor obfi­ cie korzysta z danych językoznawczych i etnograficznych (te ostat­ nie dostępne są dzisiaj różnego rodzaju badaczom zjawisk kultury dzięki znakomitemu dziełu M. Moszyńskiego «Kultura ludowa Słowian»). Wyzyskuje także wyczerpująco wszelkie dane, jakich dostarczają badania botaniczne i zoologiczne nad zna­ leziskami szczątków roślin i resztek kostnych zwierząt odkrytych w osadach prapolskich. Podając poza tym niemal bez reszty ma­ teriał prehistoryczny, jaki z tego okresu znamy (przy czym sporo tu materiału z własnych badań autora) dal nam autor po raz pierwszy przedstawienie całokształtu kultury materialnej prapol­ skiej tak obszerne i wyczerpujące. Także i przedstawienia kultury duchowej i społecznej mimo tego, że oparte są w przeważającej mierze na wynikach innych nauk, dokonane zostały w len sposób również po raz pierwszy. Z tego też powodu, że wyzyskano w książce i zestawiono tak bogaty materiał z różnych dziedzin wiedzy, korzystać z niej mu­ szą wszyscy interesujący się kulturą polską i lo zarówno prehistoryk i etnograf jak i językoznawca i historyk, nie mówiąc już o historyku kultury czy sztuki, ba nawet zoolog czy botanik. Ka­ żdy w niej znajdzie źródło obfitych informacji i podniet do dal­ szych badań. �Przedstawienie po raz pierwszy całokształtu kultury prapol­ skiej, jej niesłychanie żywych i bogatych przejawów, podanie wielu nowych, dotąd nieznanych materiałów, zebranie rozproszonych po licznych trudno dostępnych czasopismach i publikacjach, uporząd­ kowanie materiałów, jak i podanie wyczerpującej literatury w przypisach nie tylko uczonym, ale i szerokim warstwom społe­ czeństwa przez jasny i nadzwyczaj przystępnie ujęty wykład, — oto największe walory książki prof. J. Koslrzewskicgo, wypełnia­ jącej tak dotąd dotkliwą i przykrą lukę w naszej literaturze nau­ kowej. Stefan Nosek PIGOŃ STANISŁAW, «Z К o m b o m i w ś w i a t». Bibioteka dziejów i kultury wsi. Т. X. Kraków 1948. 8°, str. 288. Pamiętnikarskie wspomnienia młodości St. Pigonia, zrodzone w swym głównym zrębie w czasach wojny, podczas więziennych wieczorów wrocławskich, są nie tylko sięgnięciem pamięcią wstecz, ale i dojrzałym, wnikliwym obrazem ciernistej drogi chłopskiego dziecka do kultury i nauki. Jest rzeczą jasną, że główny lemat tej pełnej uroku książki luźno się wiąże z etnografią, nalomiast na­ kreślone w niej tło i dzieje przemian tradycyjnej kultury ludo­ wej tej części Podkarpacia zawierają wiele cennych materiałów etnograficznych, pokazanych w pełnej dynamice życia. Autorowi zresztą nie są obojętne problemy etnologiczne, co sam potwierdza w słowach: «Był to okres bliższych mych zainteresowań się etno­ logią, do których podnietę miałem także z uniwersytetu; nie na próżno kolegowałem z Franciszkiem Gawełkiem i w Bibliotece Ja­ giellońskiej wertowałem «Lud» lwowski... Chwytałem więc w pa­ mięci i z mojej także wsi obrzędy, a zwłaszcza pieśni ludowe. Ob­ chodziła mnie naturalnie przede wszystkim ich wartość literacka. Niestety nie zdobyłem się na systematyczne zebranie ich i spisa­ nie* (str. 256—7). Niemniej pierwsze dwa rozdziały tej książki, a mianowicie: «Moja wieś» i «Mój скип» wyrównują w części zobowiązania autora �335 wobec kraju lat dziecinnych. Oba rozdziały stanowią wartościową pozycję etnograficzną, która nie będzie mogła być pominięta w przyszłych monografiach Podkarpacia. Rozdział pierwszy zawiera w kolejnym układzie następujące zagadnienia: topografia wsi, zarys historyczno-osadniczy, rabacja, tradycje pańszczyźniane, przemiany kulturowe w ostatnim pół­ wieczu w dziedzinie rolnictwa, stroju, budownictwa, pożywienia. Następnie omawia autor zanikanie zwyczajów, takich jak wspól­ noty pracy, dożynek, rozluźnianie się więzi rodzinno-sąsiedzkiej. przyczyny tego i skutki, a dalej opisuje hierarchię wiejską, rolę emigracji zarobkowej, dworu i plebanii jako czynnika postępu, rolę prądów politycznych, wreszcie rolę szkoły, omawia też stosunki między wsią a miastem, kompleks niższości, typy wiejskie. W rozdziale drugim porusza autor zagadnienie tradycji i sto­ sunków rodzinnych na wsi, okolicznościowo wspomina o przę­ dzalnictwie. Charakteryzując ojca, omawia ciekawe zagadnienie społecznej roli kowali i rzemieślników we wsi oraz szereg zagad­ nień z zakresu kultury społecznej i duchowej komborniańskiego środowiska. Ciekawe również światło rzuca na rolę matki. Opisy faktów podane są przez autora w ciągłej postępowej zmienności: «Kombornia dzisiejsza w porównaniu z tą, jaką pa­ miętam w dzieciństwie, przedstawia stadium rozwojowe daleko posunięte*. W rezultacie zaś tracąc swój kształt staroświecki, two­ rzy powoli nową strukturę, pozbawioną jednak dawnej swoistej odrębności, toteż autor uważa za najbardziej znamienne zjawi­ sko pękanie więzi rodzinno-społecznych i idące za tym zbytnie indywidualistyczne rozproszkowanie, obok zaniku auLorytelów mo­ ralnych wsi. «Rozwoju wsi i przemiany oczywiście nic nie po­ wstrzyma, bo nie powstrzyma postępującego naprzód życia», wy­ raża natomiast autor słuszne wątpliwości, czy rewolucyjna linia rozwojowa zrywająca z dawnymi formami jest dla wsi korzystna, czy raczej wieś powinna być «organieznym rozrostem podnoszą­ cym i bogacącym swoistą kulturę ludu». Słuszna to i trafna dia­ gnoza przełomu w kulturze ludowej, zastrzeżenia autora warto wziąć pod rozwagę. Uczą one i etnografa, jak należy patrzeć na zjawiska kulturowe w chwili przełomu. Józef Gajelc �DR JULIAN ALEKSANDROWICZ, «Z zagadnień w s p ó ł c z e s n e j b i ok 1 i m a t у к i l e k a r s k i e j» («Wszechświat», 1946, I I I ) . Astrologia zdewaluowana do niedawna w nauce, tzw. «morowe powietrze*, przeczucia pogody i ludowe wróżby urodzajów bywają coraz częściej naświetlane przy pomocy nowoczesnego aparatu badawczego, przy czym uczeni dochodzą do interesujących wyników. Doc. dr Julian Aleksandrowicz stwierdza, że poznawa­ nie praw kosmicznych uczy szacunku do «dorobku dawnych po­ koleń, których obserwacja zjawisk przyrodniczych równie była by­ stra, jak nasza, jedynie we współczesnym ujęciu zdaje się być za­ mazana przez rysy odległej epoki. Również nie луо1по n a m j ^ r z u cać mądrości zawartej w tradycjach ludowych, jak i ludowej me­ dycynie, będącej wynikiem doświadczeń wielu pokoleń (wiara w zjawiska przyrodnicze, rokujące przebieg pogody czy urodza­ jów, wiara w złowróżbne komety itp.)». Astrologia, jako próba unormowania wpływu czynników kosmicznych i atmosferycznych na ustrój psychofizyczny człowieka, nie była, jak wykazują naj­ nowsze badania, «w głupstwa wywarzona kuźni* — jakby to po­ wiedział Mickiewicz słowami Śniadeckiego — ale jako nauka oparta na trafnych obserwacjach przyrodniczych, sięgała śmiało po ta­ jemnice, o których wyjaśnienie trudzi się dziś fizjologia i fizyka oraz meteoropatologia, klimatologia i prawnuczka starożytnej astrologii, bioklimatyka. e T Doc. dr Aleksandrowicz w badaniu wpływu makrokosmosu na organizmy żywe opiera się na wynikach prof. Ludomira Kor­ czyńskiego, który dojrzał u niektórych osób wielką wrażliwość na wpływy atmosferyczne (np. halniak) czyli meteorotropie i badał jej przejawy. Powołuje się na spostrzeżenia Rettmanna, który za­ uważył, że depresja psychiczna tych ludzi jest zależna od zmian w naczyńkach włosowatych przed burzą elektryczną. Meteoropa­ tologia liczy się dziś poważnie z tzw. «prawem serii* w zgonach i nagłych schorzeniach, a dr Aleksandrowicz twierdzi, że przyj­ dzie czas, kiedy rady bicklimatologa zasięgać będzie chirurg, «wyczi-kujący sprzyjającej aury dla zabiegu operacyjnego — niby śre- �337 dniowieczny wódz, pytający astrologa o szczęśliwą konstelację dla jego zamierzeń. On ostrzeże kardiologa przed niekorzystną sytua­ cją klimatyczną dla jego chorych, dzięki czemu zastosuje zaradcze środki. On ostrzeże ftizjologa o groźbie krwotoków płucnych. Ta profilaktyczna jego czynność więcej może przynieść nieraz cho­ rym pożytku, niż najbardziej wyszukane leki». Dziś uczeni nie lekceważą przedbakteriologicznych wiar w «morowe powietrze*, a w ślad za angielskim epidemiologiem w. X V I I Sydenhamem, prof. Kostrzewski nawołuje, by «nie lekce­ ważyć epidemiologicznego rozumowania*. Bakteriologia Pasteura i wynalazek mikroskopu elektronowego wykrywają zarazki cho­ robotwórcze, ale nie wyjaśniają epidemicznego nasilenia choroby. r wicz — równolegle z plamami na słońcu, które znów z drugiej strony wywierają wpływ na natężenie opadów, to wszystko czyn­ niki powiązane ze sobą korelacyjnie. W nich szukać należy tego tajemniczego «genius epidemicus* (termin Sydenhama). Wchodzą tu w grę i «promienie ziemne*, czynne nad podziemnymi źródłami i potokami, wywierające podobno ujemny wpływ na żywe ustroje, co eksperymentalnie stwierdzali: Jenny, Oehler, Staufler, Miescher, Schaaf i anatomopatolog Bietzke, posługujący się w swych badaniach pomocą różdżkarza. Ponadto czynniki kosmiczne. Duell dopatruje się zależności nasilenia zgonów w dwóch odległych mia­ stach, Zurychu i Koblencji, w pewnych okresach od eleklroinwazji, od rytmicznego zarzucania naszej planety przez cząstki pro­ mieni Alfa i zmian w ziemskim polu elektromagnetycznym — aż do burz elektromagnetycznych włącznie. Podobnie ma się sprawa ze współrzędnością stanów długo­ trwałej pogody lub słoty, których współzależność od rytmu nasi­ leń plam słonecznych stwierdził na podstawie materiałów z dwóch wieków Bruckner, a Edw. Stenz zaryzykował nawet twierdzenie, że istnieje zależność ruchów rewolucyjnych i wojen od maksymal­ nej plamistości słońca, którą w przeciągu półtora wdeku notowano w r. 1788, 1830, 1848, 1905, 1917, 1939. Doniosłe znaczenie dla ży­ cia posiadają promienie kosmiczne. Dzięki bowiem własnościom jonifikacyjnym wywierają one olbrzymi wpływ na organizmy i ich 1 Luil, Т. X X X V I I 22 �338 ustrój psychofizyczny. Ujemnie zjonizowane powietrze, jak stwier­ dzili to Dessauer i Czyżewski, «zwalnia ruchy oddechowe, obniża ciśnienie krwi, zwalnia tętno, powoduje obniżenie podstawowej przemiany materii, zwiększa zdolność zatrzymywania i odtwarza­ nia wrażeń wzrokowych i słuchowych. U meteoropatów oddycha­ nie ujemnie zjonizowanym powietrzem usuwa migrenę i wpływa dodatnio na samopoczucie*. Rozważania doc. dra J. Aleksandrowicza dotyczą nie tylko nowych horyzontów bioklimatyki lekarskiej. Są one bowiem po­ mocne również w ustalaniu pozytywnych dziedzin kultury ludowej. T. Seweryn ZAJĄCZKOWSKI WŁODZIMIERZ, « P r z y s ł o w i a , po­ w i e d z e n i a i f o r m u ł k i K a r a i m ó w t r o c k i c h . Myśl ka­ raimska. Seria Nowa, tom I I . 1946—1947. Odb. 8", str. 53—65. Krótka rozprawka W. Zajączkowskiego podaje we wstępie wyczerpującą bibliografię odnoszącą się do przysłowi ludów tu­ reckich, z uwzględnieniem zbiorów Karaimów krymskich, łuc­ kich i halickich, po czym autor uzupełnia materiały przyczynkiem własnym, zawierającym 35 przysłowi i 43 powiedzeń Karaimów trockich. Autor dochodzi do wniosku, że przytoczony materiał wiąże się ściśle, tak pod względem treści, jak i formy, z dorob­ kiem ludowej literatury tureckiej; świadczy o tym dwudzielność paralelnie zbudowanych zdań, obecność typowych rymów i aiiteracyj. Zwłaszcza owa dwudzielność zdań jest charakterystyczna dla starszej poezji ludowej tureckiej, co stwierdzają również bada­ nia T. Kowalskiego. Przytoczone w rozprawce przykłady wyka­ zują duże podobieństwa w treści do przysłowi Karaimów krym­ skich, halickich, łuckich i besarabskich Gagauzów, nawiązują równ.eż do przysłowiowych motywów Turków anatolijskich, azerbejdżańskich, turkeslańskich i Tatarów kazańskich. Nie brak też analogij do przysłowi arabskich i perskich. Kilkakrotnie też zestawia autor polskie przysłowia z materiałem Karaimów trockich i do7 �339 palruje się równań w następujących przykładach: karaim.: «Kto daje i odbiera, niech pocałuje psa w tyłek», polsk.: «Kto daje i od­ biera, ten się w piekle poniewiera*. Karaim.: «Każdy drapie swój strup», polsk.: «Każdy ma swego mola, co go gryzie*. Trafniejszą jednak pod względem formalnym analogię przedstawia przysłowie podane przez S. Adałberga w «Księdze przysłów* (str. 106): «Każdy drapie, gdzie go świerzbi*. Obie wersje trudno uznać za pokrewne, wiąże je jedynie wspólna myśl, brak natomiast wiązań formal.nostylistycznych. Warto natomiast zestawić kilka przysłowi o identycznej i n ­ tencji i wspólnych symbolach wyobrażeniowych np. karaim (nr 5): «Ryba od głowy (począwszy) cuchnie, polsk.: «0d głowy ryba ;u^L..:^ , (3. Aduibcig, j j u J ryba, nr o, sir. ivó). Karaim, (nr 19): «Zaproszonemu gościowi dużo trzeba*, polsk.: «Dla proszonego gościa wiele potrzeba*, (S. Adałberg, pod gość, sir. 155, nr 5 ) . Karaim, (nr 20): «Ręki której nie możesz ugryźć, ucałuj ją«. polsk.: «Całuj rękę, której ugryźć nie mo­ żesz* (S. Adałberg, str. 106). Karaim, (nr 23): «Kotka za drzwi, mysz z dziury*, poisk.: «Kot z domu — myszy na pokój (na stół)*, (S. Adałberg, pod kot, str. 232, nr 45). Odpowiedniki tego przysłowia istnieją również w językach łacińskim, francuskim, angielskim i niemieckim, (por. • I . St. Ryslroń, Przysłowia polskie, str. 18, oraz F. Seiler, Deutsche Sprichwórterkunde, str. 87). Karaim, (nr 24): «Dla kotki zabawa, dla myszy śmierć*, polsk.: «Kolowi żart a myszce śmierć* (S. Adałberg, pod kot, sir. 232, nr 37). Karaimsk.: «Rozlane mleko i psu i kotu», polsk, "•Na rozlane mleko pies i świnia lezie*. Dla trzech ostatnich przysłowi nie znalazł autor odpowiedni­ ków tureckich, natomiast przysłowia nr 5 i 20 posiadają swoje od­ powiedniki w literaturze starotureckiej. W pierwszym wypadku możnaby się liczyć z wpływami polskimi, w dwu ostatnich jednak mamy do czynienia z motywami wędrownymi. Rozwiązanie łych problemów w obecnym stanie wiedzy nie jest możliwe, dopóki paremiografia nie upora się z systematyką przysłowi, tak jak to się slalo z innymi gatunkami literatury ludowej opracowanymi 0 9 , �34U przez Antti Aarneo, Stitha Thomsona, a w Polsce przez J. Krzy­ żanowskiego. Na koniec należy podkreślić staranne wydanie tekstów ka­ raimskich w fonetycznej transkrypcji oraz tłumaczeń polskich, które umożliwiają studia porównawcze. Józef Gajek ETNOGRAFIA W PRODUKCJI FILMU POLSKIEGO. W epoce, kiedy ziemie nasze przemierzał z kosturem wę­ drowca w ręku Zorian Dołęga-Chodakowski poszukując «starożytności słowiańskich*, normalną formą utrwalania zebranego ma­ teriału Lyi opis I rysunek. Za czasów KoILcigd, Iiuiitiukkn,gu, czy Udzieli do dyspozycji etnografa stanęła kamera fotograficzna, zrazu ciężka i niezgrabna, która z czasem osiągnęła precyzje i roz­ miary dzisiejszych aparatów małoobrazkowych. Był to duży postęp w zakresie techniki zbierania materia­ łów ludoznawczych, gdyż klisza oraz soczewka fotograficznego obiektywu zastąpiła na zawsze wprawną rękę i oko rysownika. Dziś arsenal środków-, jakim rozporządzać może etnograf, wzbogacił się wydatnie. Nie ulega jednak wątpliwości, że wśród nowoczesnych środków, służących do utrwalania etnograficznych materiałów, na pierwsze miejsce wysuwa się film dźwiękowy. Dzięki niemu mamy możność pokazania nie tylko, jak dane zja­ wisko «wygląda», ale i jaki ma przebieg. Nic dziwnego, że wobec kolosalnych możliwości, jakie ma zastosowanie filmu w dziedzinie wiedzy o kulturze ludowej, oczy etnografa pilnie śledzą w szelkie próby, wiodące do stworzenia naukowego filmu etnograficznego. W Polsce pierwsze kroki w tym zakresie robiono już przed wojną. Jedna z wytwórni kręciła np. film w Łowickim przy udziale prof. E. Frankowskiego. Obecnie zanotować wypada nowe próby. W grudniu ub. r. Film Polski zobowiązał niektórych etnografów polskich do napisania scenariuszy z różnych dziedzin ludowej kul­ tury, które po nakręceniu miały być wyświetlane w ramach serii filmów naukowych. Dotychczas zrealizowane zostały trzy scenar �341 riusze: « Wielkanoc w Łowickim*, «Boże Narodzenie u Górali ślą­ skich* oraz «Zwyczaje rolnicze w Krakowskim*. Dzięki uprzej­ mości Dyrekcji Instytutu Filmowego w Krakowie grono etnogra­ fów krakowskich miało możność obejrzenia «Wielkanocy w Ło­ wickim* oraz «Zwyczajów rolniczych w Krakowskim*. Przed szczegółowym omówieniem obu filmów, należy kilka słów poświęcić rozważaniom na tematy ogólniejsze, związane z filmem etnograficznym. Wychodzimy z założenia, że celem na­ ukowego filmu etnograficznego powinno być pokazanie pewnego szerszego lub węższego wycinka z życia ludu, ilustrującego jego kulturę tradycyjną, gdyż ta właśnie kultura jest przedmiotem ba­ dań etnograficznych. Wiemy, że wieś polska od wybuchu I wojny i o n i u i u :— H t j i UiCgcł i t i i_łcllH\W • i 1UUI VIII 2 . —. : p i A L U U l d/.CillUlll, R I U K » llllCUZy i i l - nymi polegają na zanikaniu treści właściwych tradycyjnej «kulturze ludowej* i uleganiu przemożnym wpływom kultury miej­ skiej. Film etnograficzny jest dziś w dużej mierze filmem histo­ rycznym. Pokazuje nam zwyczaje, które niejednokrotnie są już przez lud zapomniane, narzędzia, które wyszły z użycia i stroje, których się (przynajmniej na codzień) nie nosi. Wobec nauko­ wego filmu etnograficznego musimy stosować te same kryteria, co wobec filmów historycznych. Musi on więc, poza walorami este­ tycznymi, oddawać wiernie ducha epoki, nie może zawierać ana­ chronizmów, musi dawać pełne złudzenie, że oglądamy rzeczywi­ ste życie z czasów, które minęły. Wymaganiom tym musi spro­ stać i scenarzysta, który daje roboczy projekt filmu, i reżyser, który ten projekt realizuje, i aktor, a wreszcie i rekwizytor, któ­ rego zadaniem jest nadanie filmowi właściwej «oprawy». Od scenarzysty wymaga się, żeby opracowywane dla potrzeb filmu zjawisko podane było w formie możliwie najpełniejszej. Musi tam być wiernie zachowana kolejność rozgrywającej się akcji, musi być uwzględniona związana z nią treść obrzędowa i zwyczajowa. Scenariusz musi, niejako na marginesie głównej akcji, dać reżyserowi możność pokazania krajobrazu właściwego danej okolicy, wyglądu wsi, architektury, wnętrza, strojów co­ dziennych i uroczystych, zajęć domowych etc. �342 Rola tła, na jakim rozgrywa sic akcja, stroju, czy jakichś mało zdawać by się mogło, ważnych rekwizytów, w filmie etno­ graficznym nabiera bardzo dużego znaczenia. Chałupa, czy żarna do mielenia zboża powinny w filmie «grać» na równi z aktorem. Niejednokrotnie, niby mimowolne podkreślenie jakiegoś drobnego szczegółu drugoplanowego, np. otwierania zamku drewnianego przy drzwiach, czy założenie siekiery między wystające węgły zrębu, lepiej podkreśla atmosferę właściwą danej wsi, niż, cała akcja filmu z najstaranniej wyreżyserowaną grą aktorów. Dzięki umiejętności operowania w filmie architekturą drewnianą, stro­ jem oraz masą drobnych rekwizytów — osiągnąć mogły swą wy­ soką w artość etnograficzną i estetyczną zarazem filmy takie jak np. «Janosik z frhowej» wyprodukowany przed wojną przez wy­ twórnie czeskie, czy niektóre filmy radzieckie (choćby «Świniarka i pastuch*). Przy pewnej dozie sumienności i wyczucia stworze­ nie odpowiedniej scenerii dla filmowania przewidzianej w scena­ riuszu akcji nie nasuwa większych trudności. Jeszcze w nawpół zurbanizowanych, podmiejskich wsiach polskich przy odrobinie staranności ze strony reżyseia można sfilmować obrazy, dające złudzenie, że rzecz dzieje się w zapadłej wiosce za siedmiu rzeka­ mi. Tam, gdzie osiągnięcie odpowiedniego efektu nie jest przy po­ mocy środków miejscowych możliwe, nie należy się cofać przed ma­ kietą, czy rekonstrukcją pod warunkiem oczywiście, że sporządzona zostanie na odpowiednim poziomie. Zagadnienie, kogo należy an­ gażować do gry w filmach etnograficznych, nie jest łatwe do roz­ strzygnięcia. Najprościej byłoby posłużyć się aktorami zawodo­ wymi. Niestety, aktorzy nasi nie umieją należycie wcielić się w po­ stać chłopa, tak że wszelkie znane mi z ekranu sceny wiejskie kwa­ lifikowały się właściwie do usunięcia. Pozostaje więc autentyczny chłop, który nie potrzebuje «grać», wystarczy, żeby «był sobą». Nie jest to jednak takie proste. Umiejętność swobodnego porusza­ nia się przed okiem obiektywu w obecności obcych ludzi, którzy komenderują, każą na zawołanie wykonać pewne czynności, czy manifestować pewne uczucia nie jest daną każdemu. Na wsi sporo mamy pierwszorzędnych talentów aktorskich, ale chcąc z nich korzystać, trzeba je umieć wyłowić spośród stokrotnie większej 7 �343 ilości ludzi, którzy przed obiektywem aparatu tracą głowę lub po­ ruszają się jak drewniane manekiny. Nad całością obrazu czuwa reżyser. Od jego kultury i su­ mienności zależy, czy film etnograficzny będzie arcydziełem (Ja­ nosik z Trhowej), czy tzw. w języku filmowców «szmirą». Zadaniem reżysera jest filmowa interpretacja scenariusza. Ze scenariusza naukowego filmu etnograficznego nie wolno reży­ serowi niczego istotnego wyrzucić. Obowiązkiem jego jest zgod­ nie z wymaganiami nauki dać całokształt zagadnienia. Może on jednak i powinien w czasie realizacji filmu charakterem zdjęć oraz przemyślanym rozplanowaniem metrażu bardzo wydatnie mo­ delować surowy materiał dostarczony przez scenarzystę. łości charakter bardziej popularny lub ściślej naukowy, może pe­ wne momenty uwypuklić, inne potraktować pobieżniej lub tylko zaznaczyć ich istnienie krótką migawką. Musi on dobrać odpo­ wiedni co do charakteru filmu komentarz słowny i dbać o utrzy­ manie równowagi między komentatorem a stroną muzyczną i efek­ tami dźwiękowymi. W rękach odpowiedniego reżysera tematy z zakresu trady­ cyjnej kultury ludowej stanowią niesłychanie wdzięczne tworzy­ wo. «Naukowy film etnograficzny* mimo swego «dokumentarnego» charakteru nie musi być koniecznie nudny i niestrawny dla prze­ ciętnego widza kinowego. Wprost przeciwnie. W ręku utalento­ wanego reżysera spoczywają nieograniczone wprost zasoby środ­ ków technicznych, ujęć, efektów , czy wręcz tricków, które pozwa­ lają etnograficznie wierny materiał podać widzowi w sposób i n ­ teresujący. Przykładem niech będą chociażby filmy popularno-naukowe z zakresu historii sztuki (film o katedrze w Pradze, czy rzeźbach Michała Anioła), w których rzecz tak na pozór sucha, jak analiza dzielą sztuki, bez akcji, bez udziału aktorów przeprowadzona jest w sposób przykuwający uwagę widza od pierwszej chwili do ostatniej. Odbieganie od prawdy i ścisłości dla rzekomego nadania f i l ­ mowi bardziej popularnego charakteru jest błędem podstawowym, 7 �344 odbierającym takiemu filmowi wszelką wartość naukową i dy­ daktyczną. Droga popularyzacji wiedzy przy pomocy filmu prowadzi tylko poprzez odpowiednie ujęcie, nigdy zaś przez pokazanie «efekcików» stojących w sprzeczności z wymaganiami naukowej pra­ wdy, czy duchem epoki. Naszkicowane tu po krotce wymagania, stawiane dobremu filmowi etnograficznemu, nie są bynajmniej «kajdankami», ma­ jącymi krępować twórczą pracę reżysera. Są to postulaty elemen­ tarne, które podczas produkcji filmów naukowych z innych dzie­ dzin wiedzy są już od dawna bez dyskusji realizowane. Cóż po­ wiedzielibyśmy, gdyby tak np. w filmie przedstawiającym cykl r « ? w f v i o w v tu^Unlta k a r m ^ T t u k a - . - n n l ; n 7 i n n mntvln—wvktnwnirirarm się wprost z jajka, gdyby na przepoczwarczenie «brakło rnetrażu», a gąsienica zajadałaby ze smakiem korzonek marchwi, gdyż w mo­ mencie filmowania nie było pod ręką listka kapusty? Podobne braki w filmie etnograficznym spotykają się z na­ szej strony z życzliwą pobłażliwością. Patrzymy na nie przez palce. Stanowisko takie przynosi w rezultacie dużą szkodę, gdyż dopusz­ cza do utrwalenia się w produkcji filmowej taniej łatwizny, obni­ żającej poziom i wartość naukową filmu etnograficznego. Przechodząc po tym wstępie do omawiania obydwu wyświe­ tlanych w Krakowie filmów, zastrzegam się, że pomijam celowo zagadnienia, tyczące się ich walorów estetycznych i momentów czysto technicznych. Na marginesie niejako pragnę podkreślić, że strona techniczna zdjęć poza paru niewielkimi usterkami jest bez zarzutu, zaś szereg obrazów oglądanych na obydwu filmach pod względem estetycznym stoi na bardzo wysokim poziomie. Nie da się niestety tych pozytywnych ocen utrzymać, gdy pa­ trzymy na filmy od strony czysto etnograficznej. Zacznijmy od analizy treser Zarówno film o zwyczajach wielkanocnych w Łowickim, j a k i o zwyczajach rolniczych w Kra­ kowskim odznaczają się dość przypadkowym doborem sfilmowa­ nych obrazów. W zwyczajach wielkanocnych położono główny na­ cisk na jednakową w całej Polsce, a z punktu etnograficznego �345 mniej ciekawą obrzędowość kościelną Wielkiego Tygodnia, nie pokazano natomiast robienia pisanek, czy papierowych wycina­ nek, którymi przed Wielkanocą zdobi się izby. W zwyczajach rol­ niczych z Krakowskiego darmo szukalibyśmy wiosennego zwy­ czaju obchodzenia pól, przepędzania chmur gradowych przy po­ mocy dzwonków loretańskich, czy też «opalania» zasiewów przy pomocy ognia przeniesionego z płonącego na Zielone Świątki stosu sobótkowego. Z braków tych (których rejestr można by rozsze­ rzyć), trudno jest czynić zarzut scenarzystom. W scenariuszu pun­ kty te były uwzględniane, jedynie w czasie realizacji pominięto te wszystkie momenty, których sfilmowanie nasuwało by nieco większe trudności techniczne lub pociągało za sobą wydatki f i ­ nansowe. Bardzo nierówno w obydwu omawianych filmach wykorzy­ stane zostały elementy, składające się na etnograficzne odrębno­ ści filmowanych regionów. W Łowickim np. szereg scen, zresztą zupełnie niepotrzebnych, nakręcono na tle pozbawionych wszel­ kiego wyrazu domków z przedmieść Łowicza, nie pokazano nato­ miast jedynej w swoim rodzaju chałupy włościańskiej z ciemnym zrębem pomalowanym na święta wapnem w białe kwiaty. W Kra­ kowskim architektura wsi uwzględniona została stosunkowo do­ syć szeroko, ale i tam nie widać świadomego posługiwania się nią w celu uzyskania pewnej zwartej całości kompozycyjnej i wy­ wołania odpowiedniego nastroju. Stosunek realizatorów filmu do ubiorów ludowych w oby­ dwu filmach odznacza się dużą niefrasobliwością. Aktorzy ubrani są raz w stroje ludowe, raz w tzw. «miejską tandetę* lub co gor sza, ani tak ani tak, tylko w jakieś ad hoc skomponowane unifor­ my, przypominające najbardziej ubiory organizacji młodzieżo­ wych (żeńcy w Krakowskim). Wszystkie te ubiory noszone są w dodatku z rażącą niekonsekwencją. Widzimy więc kobiety przy żniwach ubrane w kosztowne gorsety, siewców w błyszczących cholewach, starców ubranych po miejsku, a młodzież w strojach ludowych itp. Miarą ustosunkowania się realizatorów filmu do zagadnienia strojów ludowych w naukowym filmie etnograficz­ nym jest fakt, że nakręcono szereg zwyczajów i obrzędów w Lo- �wickim, w których aktorzy ubrani byli... w mundury'ochotniczej straży pożarnej. W dziedzinie doboru pozostałych rekwizytów nie widać ani próby dążenia do trzymania się w ramach kultury tradycyjnej. Fabryczny żelazny pług, brona, mechaniczny siewnik oraz bla­ szana trąba w dożynkowej kapeli stanowią próbkę, która mówi za całość. Gra aktorów jest bardzo nierówna. Widać, że nikt ich nie selekcjonował, ani poszczególnych scen z nimi należycie nie prze­ pracował. A szkoda. Wspaniała postać starego siewcy (n. b. nie­ potrzebnie wpleciona do filmu o obrzędach wielkanocnych) w Ło­ wickim świadczy najlepiej, jak doskonały materiał aktorski ukry­ wa *'ie У!а V ' i * j — " b^rd?^ Л/,К*а . g r a .mnys>—rerutniflśó—e let v p z n 1 wartość filmu. Z dwu omawianych filmów na ogół lepszą grę aktorską ma­ my w Łowickim. W filmie z Krakowskiego aktorzy grają raczej słabo. Ruszają się nieudolnie, bez przekonania i temperamentu. Nawet w takiej scenie, jak wywracanie dziewek przy sadzeniu ziemniaków, czy przy wiązaniu gospodarza powrósłami, nie ma życia. Słabą grę aktorską uwypukla jeszcze pretensjonalna kom­ pozycja scen zbiorowych, które nie mają w sobie nic naturalno­ ści i konsekwentnie «robione są na żywy obraz». W rezultacie widz zamiast ulegać złudzeniu, że ma przed oczyma wycinek co­ dziennej wiejskiej rzeczywistości, odnosi wrażenie, że przygląda się sztuce teatralnej, w której podają mu obraz chłopa w formie przestylizowanej. W niektórych wypadkach nienaturalnością gry i sztucznością obrazu rywalizować mogą «Zwyezaje rolnicze w Krakowskim* z «Halką» Moniuszki, nakręconą u nas przed wojną z Ladisem Kiepurą w roli głównej. Brak znajomości i wy­ czucia wsi ze strony realizatorów spowodował, że nie powstrzy­ mano się nawet od wkładki baletowej w formie typowego kra­ kowiaka estradowego z figurami wprowadzonego w scenie dożynków. 7 e Ł7 7 7 Gdyby oba omawiane filmy poddać pedantycznej analizie, przytoczoną listę potknięć i błędów można by pomnożyć wielo­ krotnie. Należy stwierdzić, że nie posiadają one charakteru f i l - �347 mów etnograficznych ani w płaszczyźnie ściśle naukowej ani po­ pularyzatorskiej. Filmów tych nie można w żadnym wypadku wprowadzać np. do szkól, gdyż od pomocy szkolnych wymagać musimy naukowego poziomu, którego te filmy nie reprezentują. Czemu tak się stało, nie trudno wyjaśnić. Produkcja filmów naukowych jest dziedziną bardzo specjalną. Pracy na tym polu nie podoła nawet najlepszy reżyser i operator, o ile nie posiadają gruntownej znajomości danej dziedziny wiedzy. Film etnograficzny niesłusznie jest w kołach fachowców f i l ­ mowych bagatelizowany, jako rzecz rzekomo łatwa. Wprost prze­ ciwnie, nierównie łatwiej nakręcić jest poprawny film z zakresu np. mikrobiologii, gdzie wszelkie trudności ograniczają się jedynie ao strony scisle technicznej, niż stworzyć poprawny film etno­ graficzny, który łączyłby walory estetyczne z naukową ścisłością, a równocześnie stanowiłby całość interesującą dla widzów, re­ krutujących się z najszerszych sfer społeczeństwa. Ażeby film taki utrzymał się na poziomie, wymaganym od filmów naukowych, konieczną jest przede wszystkim współpraca fachowych etnogra­ fów, którzy w czasie realizacji filmu mieliby w zakresie swych specjalności glos nie doradczy, ale decydujący. Rola reżysera w naukowym filmie etnograficznym ograniczyć się musi do czu­ wania nad estetyczną i techniczną stroną filmu, zaś strona rze­ czowa spoczywać musi wyłącznie w ręku fachowców . 7 7 Drugi warunek, umożliwiający produkcję filmów naukowych na należytym poziomie, stanowią środki finansowe. Nie można re­ żysera skazywać na posługiwanie się w filmie etnograficznym aktorem bezpłatnym, który ochotniczo zgłosił się «do filmu» lub został przez członków ekipy filmowej zwabiony namową. W ma­ teriale takim nie można dokonać należytego wyboru i nie można stawiać mu poważniejszych wymagań. Dostarczenie środków f i ­ nansowych w należytej ilości położy też kres kaleczeniu scenariu­ szów, podyktowanemu w wielu wypadkach momentami oszczęd­ nościowymi i wpłynie niewątpliwie na podniesienie «wystawy filmu», gdyż umożliwi należyty dobór odpowiedniej ilości kostiu­ mów i innych rekwizytów. T Wydatek poniesiony przez Film Polski na cele produkcji do- �348 brych, naukowych filmów etnograficznych w krótkim czasie przy­ niesie przedsiębiorstwu poważne zyski. Kopie filmów etnograficz­ nych znajdą życzliwe przyjęcie w szerokotaśmowych kinach oświa­ towych, a zredukowane na taśmę szerokości 16 mm wejdą na ekran kin szkolnych i świetlicowych. Ponadto pamiętać należy, że filmy z zakresu folklorystyki stanowią jeden z najbardziej na rynku międzynarodowym po­ szukiwany artykuł wymiany filmowej. Roman Reinfuss «POLISH PEASANTS COSTUMES*. Tuż przed samą wojną w r. 1939 ukazało się luksusowe wy­ dawnictwo, formatu dużego folio pt. «Polish Peasants Costumes*. Publikacja ta wydana przez C. Szwedzickiego w Nicei, jako jedna z tzw. Editions d'Art, następuje po wydanych poprzednio Sioux Indian Painting, Kiowa Indian Art, Pueblo Indian Pottery, — co nie pozostaje bez specjalnej wymowy. Książka, o której mowa, stanowi zbiór plansz robionych na podstawie malowideł i kolorowych rysunków Z o f i i S t r у j e ri­ sk i e j z serii strojów ludowych w Polsce. Zbiór len jest poprze­ dzony przedmową T a d e u s z a S e w e r y n a (przetłumaczoną na język angielski i francuski), wprowadzającą czytelnika po­ krótce w historię grup kostiumowych w Polsce, z podaniem ich ogólnej charakterystyki. Tak więc omawiane są stroje góralskie, krakowskie, śląskie, lubelskie, sieradzkie, łowickie, poleskie, kur­ piowskie, wileńskie, huculskie itd., ilustrowane odpowiednimi planszami. Barwnemu opisowi odpowiadają kolorowe tempery Stryjeńskiej, na których stroje i typy ludowe, wybitnie stylizo­ wane, pełne są rozmachu, niepozbawionego groteski. Znane zre­ sztą wszystkim z oryginałów, nie wymagają specjalnego omó­ wienia. W związku ,z techniczną stroną wydawnictwa, nadmienić trzeba, iż tablice kolorowe wykonane są wzorowo, z ogromnym nakładem pracy i doskonale sharmonizowane kolorystycznie. Za- �349 stosowano bowiem dwa typy plansz, z tym że jedne są wykonane ręcznie, drugie jako zwykłe reprodukcje kolorowe, w których drobne szczegóły też uzupełnione ręcznie. Plansze malowane ręcz­ nie, mają tło robione techniką prószoną (przez rozpylacz), a na tym malowane przez patron figury, z uzupełnieniem szczegółów, wykonanych cienkim pędzelkiem. Dlatego też ogólny nakład wy­ niósł raptem 400 egzemplarzy, stanowiąc przy zastosowaniu tej techniki, wydawnictwo luksusowe. Publikacja powyższa nie pretendując do wartości naukowej, spełnia bardzo dobrze zadanie popularyzacyjne wobec zagranicy, dla której Polska, to jeszcze ciągle kraj ,z pogranicza Siuksów czy innych czerwonoskórych. MICHAŁ JAGŁA, «C h ł o p s к a k u l l u r a — u w a g i n a d k r z e p n ą c ą k u l l u r a w s i » . Poznań 1938. Wielkopolski Zw. Młodzieży Wiejskiej. Stanowisko aulora slreszcza się w zdaniu: «Cały dotychcza­ sowy swój dorobek, oczywiście ten, jaki mu ukazali badacze miej­ scy w tej tzw. «kulturze ludowej*, wziął chłop dzisiaj na szuflę i począł miotać pod wrota postępu i zdrowo pojętej kultury i . . . okazało się, że w tej przez panów odchuchanej «kullurze ludowej* było mnóstwo plew, które poleciały z wiatrem*. Jakież to plewy? Stroje ludowe, «jaśnie panom pokłony wybijające śpiewki — te prymitywne na szkle malowane i z drzewa wyrzynane świątki — te wierzenia, cuchnące ciemnotą, zabobony, gusła — poddańcze zwyczaje i obrzędy, albo zgoła pogańslwa znamię jeszcze noszące*. «Wieś się tego «swojego» dorobku wstydzi — wypiera —• bez żalu go odrzuca*. Gdy w Nietążkowie na uroczystości nadania imienia Kaspro­ wicza Uniwersytetowi Wiejskiemu zespół uczennic tegoż uniwer­ sytetu wykonał inscenizację sobótek, — padły z tłumu uwagi, że młodzież «nawraca się do zabobonu*. �350 Aulor zadaje sobie pytanie, co do dziś pozostało z tej, jak pisze, «kulturki ludowej*. Wylicza więc: mazury, kujawiaki, kra­ kowiaki, obertasy, budownictwo góralskie, wreszcie «zostaną ponie­ które przecudne erotyki tchnące głębią uczucia i ujęciem głębokim, filozoficznym*. Na dowód słuszności swych twierdzeń przytacza jedną z takich pieśni: «Kochanie, kochanie — gorsze nad więzienie, Z więzienia wyjść możesz — z kochania broń Boże*. W tych «uwagach» nad krzepnącą(?) kulturą wsi wygłasza­ nych stylem kaznodziejskim, najwięcej dostało się strojowi ludo­ wemu: «Gdy ktoś zachwyca się pięknością wiejskiego stroju, czy obrzędu, otrzymuje zazwyczaj cierpką odpowiedź: Przecie lo slare — nan sie oe.woie. z r i a s p r z y s z e d ł n a ś m i e w a ć » , Stroi ludowy wcale nie jest piękny: to tylko panowie wmawiają w lud, chytrzesobie obiecując, że gdy lud w to uwierzy, T «Już nie będzie orłem wzlatał w górę, w słońce do w olności — już nie będzie duszy prościł, że się będzie ino stroić barwą oczy pańskie koić*. 7 r Te próbki najoezywistszych bzdur, demagogicznego tupetu i frazesu bez pokrycia dostatecznie charakteryzują autora. T. S'. JAN REYCHMAN, «Z n o w s z e j g r a f i с z ne j s 1 o-w а с к i e j». literatury e l n o- W okresie ubiegłej wojny literatura etnograficzna słowacka wzbogaciła się szeregiem nowych prac, które znacznie posunęły naprzód dorobek etnografii słowackiej. Dotychczas poza kilkoma pracami, jak Czecha Yaclavika czy Rosjanina Bogatyrewa — a więc autorów niesłowackich, choć piszących po słowacku — większość pozycji w etnografii słowackiej obracała się dookoła przyczynków czy też materiałów gromadzonych na sposób zna- �351 mienny dla X I X wieku i ogłaszanych głównie na łamach «Sbornika Slovenskej Muzealnej Spolećnosti». Obecnie tak pod wzglę­ dem melodycznym jak i wydawniczym nastąpił tu znaczny po­ stęp, który etnografię słowacką podniósł do poziomu nowoczesnego. Pozostaje to w związku z utworzeniem przy Maticy Slovenskej Sekcji Etnograficznej i wydawaniem «Narodopisnego Sbornika* pod redakcją fachową Rudolfa Bednafika i Jana Mjartana. «Narodopisny Sbornik» skupił większość ogłaszanych prac etnograficz­ nych. Potrzebom metodologicznym ogólnego rysu o etnografii za­ radzono przez przekład wydanej w r. 1928 pracy uczonego radziec­ kiego E. Kagarowa «Ulohy a metody etnografie* (Zadania i meu/uj minogi dLiij u . i ui uhim a i i c t w « i \ a i w . oiJÓi.» tum V, n i 1. Ogólne studium o antropologii Słowaków (i Bułgarów) dał prof. M. Popów z uniwersytetu w Sofii w tymże zeszycie «Xarod. Sbornika». Dużo studiów poświęcono kulturze materialnej. V. Prażak ogłosił ciekawe studium z zakresu budownictwa ludowego «Problem vzniku jednoposchodoveho domu v G i ć m a n o c h » (Problem po-, wstania jednopiętrowego domu w Cziczmanach). Dobre studium porównawcze typologiczne dal A. Polonec analizując «Detskć koHsky» (Kołyski dziecięce). Z teki pośmiertnej P. Sochania ogło­ szono «Vyroba 1'anu a konopi a ich vlastnosli» (Wyrób lnu i ko­ nopi i ich właściwości). Niemiecki profesor Br. Schier wykłada­ jący w czasie wojny na uniwersytecie w Bratysławie dał studium «U1 ako zdrój narodopisneho vvzkumu», kładąc badanie ula sło­ wackiego na szerokie tlo badań nad kulturą materialną ludów środkowo-europejskich. Wszystkie te cztery ostatnie prace dru­ kowane były w «Narodop. Shorn.» I . I I . Dwie rozprawki o sposobie przędzenia nici u Słowaków ogło­ sił etnograf węgierski Bela Gunda (tom V «Narodop. Shorn.») P. Kuruc opracował w artykule w I . V «Narodop. Sborn.» warze­ nie żywicy i jej użycie w Wyżnich Łapszach na Spiszu, a Fr. Stefunka opisał «Zbożne jamy» (Jamy na zboże na Zachodniej Sło­ wacji). �352 Z zakresu sztuki ludowej V. Prażak opracował «Talianskć ornamenty v slovenskej ludovej vyśivće» (1940) (Włoskie orna­ menty w słowackich wyszyciach ludowych), A. Guntherova-Mayerova, «Slovenska keramika», dała pogląd na słowacką ceramikę, ta sama autorka w opracowaniu zabytków artystycznych Orawy («Dejiny a supis vytvarnych pamiatok Oravy» w Sborniku Slov. Naród. Muzea, XXXVI, V I I , 1943) uwzględniła i pewne zabytki wiążące się ze sztuką ludową. r Z zakresu kultury duchowej wymienić należy obszerne stu­ dium M. Huski «Medzislovenske paralely lenorskeho cyklu», w którym autor zajmuje się motywem zmarłego brata względnie kochanka powracającego z za grobu. Autor analizuje szereg opo­ wiastek i piesm słowackich i kładzie je na szerokie tło ogolnosłowiańskie, uwzględniając przy tym i wpływ tego motywu na podobne wątki rumuńskie i węgierskie. Studium Huski drukowane jest w Narodopisnym Sborniku (1943). W drugim tomie tegoż Narodopisneho Sbornika (1941) A. Melicherćik umieścił fragment swej pracy o funkcji śpiewu wiej­ skiego pt. «Funkcne premeny v dnesnom dedinskom speve». Autor dzieli śpiew wiejski na dwie grupy: do pierwszej zalicza śpiew związany z obrzędami, do drugiej pozostały. Warto przy okazji wspomnieć, że wyszła włoska praca o sło­ wackiej pieśni ludowej, L. Salvini, «Canti popolari slovacchi», Rzym 1942. Analizując słowacką pieśń ludową włoski slawista zwraca uwagę na jej pokrewieństwa z pieśnią czeską, morawską i polską z jednej, a z pieśnią rumuńską (co wykazał już rumuński badacz Densusianu) z drugiej. Poza tymi pracami szereg mniejszych rozpraw z zakresu etnografii ukazało się w rozmaitych periodykach i tak np. w Sbor­ niku Slovenskej Muzealnej Spolećnosti ukazały się m. in. intere­ sujące rozprawy o kobzie, o flisactwie na Orawie i in., ale z po­ wodu rozproszenia po tych pismach, trudniej są one dostępne do ewidencji. W r. 1942 Matica Slovenska ogłosiła konkurs na monografie etnograficzne wsi. Pierwszą nagrodę uzyskał G. Horak za pracę �353 o wsi Pohorela (jest to zresztą pochodzenia polskiego wieś ukryta w Niżnich Tatrach). Nagrodzone prace miały być wydane. Nie mamy jednak wiadomości czy one rzeczywiście ukazały się dru­ kiem. Jan Reychman LITERATURA ETNOGRAFICZNA 1939—1944. WĘGIERSKA Z LAT Literatura etnograficzna węgierska, aczkolwiek mało dotąd u nas znana, posiada duże znaczenie dla całej etnografii słowiań—i—^дл i : 1 a i 1—'.—:—•—i-i—• • '-- - wpływy w kulturze tak materialnej jak i duchowej czy społecz­ nej są b. silne. Szereg zagadnień w zakresie etnografii ludów sło­ wiańskich sąsiadujących z Węgrami nie da się dziś opracować bez uwzględnienia literatury węgierskiej. Nie od rzeczy będzie więc podanie tutaj w krótkim przeglądzie tych dzieł z etnografii wę­ gierskiej z ostatnich lat, to jest z okresu, gdy wzajemna wymiana wydawnictw czy periodyków między Polską a Węgrami prawie nie istniała. W szczególności interesują nas zagadnienia, które wchodzą w zakres etnografii obszaru karpacko-naddunajskiego. Zagadnienia metodologiczne do zbierania przedmiotów z za­ kresu etnografii opracował Wł. Kovacs w wydanej w czasie wojny małej broszurze «A neprajzi gyujtćs modszere» (Metoda zbiorów etnograficznych), Budapeszt b. r. (ok. 1942). Całość etnografii węgierskiej objęło jeszcze przed wojną wy­ dane, ale niedługo przed wojną ukończone i mało u nas znane, ze wszechmiar godne uwagi zbiorowe dzieło pod redakcją E. Czako «Magyarorszag neprajza» (Etnografia Węgier), Budapeszt 1933— 1937. Tom I objął stroje, budownictwo i rzemiosło w opracowa­ niu Batkiego, Gyórffyego i Viskiego, tom I I gospodarstwo, myśliwstwo i sztukę dekoracyjną w opracowaniu Viskiego i Gyórf­ fyego, tom I I I kulturę duchową i poezję ludową w opracowaniu Berse-Nagy, Gyórgy i Horgana, wreszcie tom I V muzykę, tańce i obyczaje opracowane przez Barthę, Gyónyeya i Kodalyego. [.ud, T. X X X V I I 23 �354 W czasie wojny w ramach wielkiego zbiorowego wydawnictwa «A magyar muvelodes tórtenete» (Dzieje kultury węgierskiej) zna­ lazło się i miejsce na kulturę ludową mianowicie w rozdziałach «A magyar neprajza» (Etnografia Węgier) przez I . Gyórffyego «Magyar nepmuveszet>> przez K. Viski i «Magyar nepzene» (Mu­ zyka ludowa węgierska) przez L. Laithę (wszystkie Budapeszt 1940). Ogólny zarys etnografii Węgier dał w krótkim podręczniku J. Ortitay «Kis Magyar neprajz» (Mała etnografia Węgier), Bu­ dapeszt 1940. Cały szereg zagadnień z etnografii, przede wszystkim z kul­ tury materialnej ludu węgierskiego znalazło się w wydanych podГ7ЯЧ w r v i n v d w i V b i A m a c h nAsmiwtftvrh naiwifjfiiypgn <atnn— grafa węgierskiego I . Gyóffyego: «Magyar пёр — magyar fóld» (Budapeszt 1941) i «Magyar falu — magyar haz» (Budapeszt 1943). Jest to cały szereg rozpraw o osadnictwie, budownictwie, strojach, zwyczajach, ugrupowaniach etnicznych ludu węgier­ skiego, o targach, starych drogach, o tzw. «tanya» (osiedlach od­ rębnych na Alfóldzie), formach pasterskich, ze szczególnym uwzględnieniem najbardziej typowego obszaru węgierskiego, lo jest tzw. Alfóldu. Sztuce ludowej węgierskiej poświęcone jest dużo, bogato za­ opatrzone w ilustracje i w obfitą a dla nas cenną bibliografię dzieło J. Ortutaya «Magyar nepmuveszet» (Sztuka ludowa węgier­ ska), 2 tomy, Budapeszt 1942. Szereg zagadnień z zakresu sztuki ludowej, zdobnictwa, form zdobniczych zawiera nieco szeroko po­ myślana praca G, Luko «A magyar lelek formab (Formy ducha węgierskiego), Budapeszt 1942. Tenże Luko opracował dzieje zdob­ nictwa haftowego «A magyar himzomuveszet tórtćnete» (Buda­ peszt 1939) (O zastosowaniu tego wyszycia na kożuchach trak­ tuje ważna ze względu na ewentualne pokrewieństwa z na­ szymi haftami, wyszyciami, parzenicami itd., praca Gyórffyego «A ciffraszur», Budapeszt 1930). O stroju ludowym wyszła popu­ larna broszurka Szentivanyiego «Magyar mosoIy» (1942). O ele­ mentach tureckich w haftach węgierskich jest nowa rozprawa G. Palotay wydana i z tekstem francuskim: «Les elements turco- �355 ottomanes des broderies hongroises» (Budapeszt 1940); autorka stara się wykazać, że większość wzorów kwiatowych ornamen­ tyki haftowej pochodzi z okresu późnego kontaktu Węgrów z Tur­ kami, to jest z czasów panowania Turków na Węgrzech w X V I i X V I I w., uważa je zresztą za zapożyczone od innych ludów, z B i ­ zancjum, Persji, Egiptu, a nie rdzennie osmańsko-tureckie. O meblach ludowych wyszła nowa rozprawka J. Domanovszkyego «Magyar parasztbutor» (Budapeszt b. r. ok. 1942). Instytut Hungarystyczny przy Uniwersytecie budapeszteń­ skim wznowił w r. 1940 stare wydawnictwo zbioru poezji ludo­ wej pod nowym tytułem «Uj Magyar nepkóltćsi gyujtemeny». Bal­ ladę ludową opracowała E. Danos «A magyar nepballada» (Bui l a r u ł s z i .Ш2Ш Onmvimiri l'^m™ z Riiransza / n n l u r l n . Wpprv^ zebrane są przez St. Lano «Baranyai nepmesek», 1941. O pieśni ludowej węgierskiej jest mała nowa przeglądowa rozprawka w ję­ zyku niemieckim J. Petnekiego «Das ungarische Volkslied» (Bu­ dapeszt 1943) zaopatrzona w nuty wielu melodyj ludowych. Z zakresu muzyki ludowej godna uwagi w tym okresie jest rozprawka L. Laithy «Ujra megtalat magyar nepdalstilus» (Od­ naleziony styl węgierskiej pieśni ludowej*) w księdze zbiorowej ku czci Z. Kodalego pod red. B. Bundy «Emlekkónyv Kodaly Zol­ tan hatvanadik sziiletesnapjara», Budapeszt (1943). Materiały do. humoru ludowego zawierają ostatnio wyszłe Ortutaya «Trefaszavu Magyarok» (Budapeszt 1942) i A. Orboka «Erdely mosolya» (1942). Gry i zabawy opracowane zostały przez A. Lajosa «A magyar пёр jatekai* (Gry ludu węgierskiego), Bu­ dapeszt 1940. Zabobonom i lecznictwu ludowemu poświęcił ksią­ żeczkę L. Gyórgy «Nepi babonak ćs gyógymódok» (Budapeszt 1941). Całość znaczenia tradycji ludowej dla kultury narodowej ujęta jest w małej, ale treściwej rozprawce Gyórffyego «A ma­ gyar nephagyomany es a nemzeti muvelodes» (Węgierska trady­ cja ludowa a kultura narodowa), I I I wyd., Budapeszt 1939. Interesujące nas specjalnie związki etnografii węgierskiej ze słowiańską ujął w .małej rozprawce B. Gunda «Magyar szlav neprajzi kapcsolatok» (Związki etnograficzne węgiersko-słowiań­ skie) w zbiorowym dziele pod redakcją G. Szekfii «A magyarsag 23' �356 es a szlavok* (Węgrzy i Słowianie), Budapeszt 1942. Podstawą tych związków były z jednej strony tysiącletnie stosunki Węgrów ze Słowianami, poczynając od czasów gdy jeszcze nad Wołgą sty­ kali się Węgrzy z ludami słowiańskimi aż po współżycie ze sło­ wiańskimi sąsiadami na równinie panońskiej, z drugiej zaś strony ciągłe wędrówki różnych Słowian, ich przenikanie na terytorium rdzennie węgierskie oraz takie same wędrówki rozmaitych innych elementów przenoszących pierwiastki słowiańskie (o tych wędrów­ kach pisze osobno autor w osobnej, bardzo dla nas ciekawej rozpra­ wie « Wanderers of Carpathian Еигора» w wydawanym w języku angielskim kwartalniku Hungarian Quaterly V I , 1940). A więc Słoweńcy z komitatu Zalla nosili płótno na targi do Nagykani7 T S7Q SUnwQrv 7 Crnrnvrh -Wpffi^r p h r u i z i l i rux ^alvfh- Л^РГ^ГУРСЬ- -iakn płóciennicy, druciarze, olejkarze, z Galicji znów przychodzili bojkow ie («pojakok»). Jeśli chodzi o wpływy w zakresie kultury l u ­ dowej to typ pieca kuchennego, spotykanego w południowo-zachodnich W ęgrzech, uważany jest za typ słoweński. W północnych częściach Węgier' spotykamy znów w budownictwie wpływy sło­ wackie i ruskie. Wy stępujące w komitatach Szathmar i Bereg brogi na siano są np. owocem wpływów ruskich. Ze swej strony kul­ tura węgierska wywarła zaś wpływ na kulturę ludową sąsied­ nich Słowian. W Chorwacji wpływy węgierskie sięgają aż po Za­ grzeb. Na północy są pewne wpływy w zakresie .pasterstwa w Kar­ patach (o tych stosunkach mówi stara, ale u nas mało znana roz­ prawa Kniezsy «A tót es lengyel kóltózkódó pasztorkodas magyar kapcsolatai» w piśmie «Ethnographia», 1935). Ozdobne wyszycia z kożuchów wełnianych («ciffraszur») dostały się na Słowację i Podhale («cyfrowane portecki»). Silne wpływy uwidoczniają się w zakresie muzyki i pieśni ludowej ruskiej; motywy węgierskie występują nie tylko wśród Rusinów na południe od Karpat, ale i na północy. Z drugiej znów strony tzw. kołomyjka wywarła wpływ na muzykę ludową węgierską. r T Umyślnie nieco szerzej omówiliśmy rozprawkę Gundy, gdyż jest ona podstawą w dalszych badaniach etnograficznych sło­ wiańsko-węgierskich. Poszczególne fragmenty stosunków między Słowianami a W ę - �357 grami też znalazły swe odbicie: tenże sam autor B. Gunda opra­ cował «Ungarisch-kroatische volkskundliche Verwandschaft* w p i ­ śmie «Donaueuropa», 1943, nr 11. O wpływie południowo-słowiańskim na stroje ludowe w Sarkóz pisał E. Fel w piśmie «Dćlvideki Szemle*, 1943. W artykule «Szlovak nepviselet* w piśmie «Тйког» za maj 1942, J. Manga podkreślił, że badania Gyórffyego w zakresie stroju ludowego stwierdziły istnienie całego szeregu wspólnych pierwiastków między strojem ludu węgierskiego a po­ łudniowo-rosyjskiego; Gyórffy uważa je za pierwiastki bułgarsko-tureckie, które dadzą się zaobserwować i w stroju innych są­ siednich ludów słowiańskich. Okres pobytu wielkiej ilości Polaków jako uchodźców na zaznajomienie się z ludoznawstwem węgierskim. W języku pol­ skim wyszły w przekładzie T. Csorby «Węgierskie bajki ludo­ we* (Budapeszt 1941) oraz «Zbiór węgierskich pieśni ludowych* L. Horvatha-Palocziego, z nutami (Budapeszt 1941). Piszący te słowa na łamach dwóch zeszytów wydawanego dla obozów pol­ skich na Węgrzech powielanego czasopisma «Materiały Świetli­ cowe* (z 1 i 10 sierpnia 1942) omówił «Ludoznawstwo węgier­ skie wraz z ważniejszymi wskazówkami bibliograficznymi. Jan Reychman SPRAWOZDANIE Z ROCZNIKÓW «ANNALES LATERANENSb, ZA LATA 1939—1946. Najpoważniejszym i właściwie jedynie ściśle etnologicznym czasopismem włoskim, o ile się mogłem zorientować, są «Roczniki Lateraneńskie*, założone przez lego samego O. W. Schmidta, który wydaje «Anthropos». Dlatego uważam za pożyteczne dołączyć od siebie treść artykułów poszczególnych tomów «Annali Lat.» z okresu wojny, uwzględniając tylko etnologiczne: 1939: Laydevant P. Fr., «Inicjacja lekarza-czarnoksiężnika w kraju Basuto* (po francusku). �358 Arndt P., «I)ua Nggae, Najwyższa Istota w okręgu Lio — środk. Flores* (po niemiecku). Schumacher P., «System feudalny w Ruandzie» (po nie­ miecku). 1940: «Plastyka tubylców pn.-amerykańskich zbioru Ferd. Pettrich w Muzeum Laleran. z X V I I I w» (opisana po włosku). «Religia Vent rów (Gros Ventres) w Montana (plemion na zach. od Sioux)» (po angielsku) przez J. Cooper. «Przyczynek misjonarza jezuity włoskiego do poznania geo­ grafii i etnologii Ameryki pd. z r. 1693» — przez G. Rosso (po włosku). «Z okazji jednego szczególnego wzoru przemysłu żelaznego u Inkasów» G. Mazzini (po włosku). «Opis sumaryczny zbioru przedmiotów etnograficznych wy­ spy Bougainville* O'Reilly (po francusku). «Religijne wyobrażenia i kultura kilku szczepów pn.-zach. Australii w pięćdziesięciu legendach* Worms E. (po niemiecku). 1941: «Dokoła zagadnienia powstania społeczeństwa ludzkiego* (z punktu socjologii i etnologii) Cavazza F. (po włosku). «Zwyczaje chińskie* przy zaręczynach, małżeństwie, naro­ dzinach i w wychowaniu — Boucherie N. (po francusku). «Ruch Mambu w N. Gwinei, przyczynek do kwestii proroctwa na Melanezji* Hoeltker G. (po niemiecku). «Sło\vnictwo tkackie u Iloko* (Filipiny) Vanoverbergh M. (po angielsku). «Ava, Guayaki, Tobas» (tubylcze plemiona Paragwaju i pro­ wincji pobliskich), Mivaglia L . (po włosku). 1942: «Ponmiki zmarłych u plemion Bhils i innych w środkowych Indiach* Kopper W. (po angielsku). �359 «Uroczystości Goronara w australijskim Kimberley» Worms E. (po niemiecku — mowa o tajemnej instytucji mężczyzn, zwanej Goronara). «Rośliny i etnografia w kraju Basuto» Laydevant P. Fr. (po francusku). «Przyczynek do poznania niektórych punktów Buddyzmu Siamskiego* Schulien M. (po włosku). 1943: «Pojęcia duszy u Navaho» (India pn. Ameryki) Haile B. (po angielsku). «System Parak w wierzeniach i w kulcie u tubylców pn. wy­ brzeża N . Gwinei*" Meyer п . yjo шелиески). «Wakikouyous a wojna» Bugeau Fr. (plemiona wsch. brzegu Aryki, pomiędzy portem Mombasa a jez. Wiktoria) (po franc). «Hisloryczne podania niektórych grup szczepu Acioli» Boccassino (po włosku). 1944: «Refleksy etiopskie w kulturze europejskiej Średniowiecza i Odrodzenia* Lefevre R. (po włosku). «(Plemiona) Luoz Bahr-el-Ghazal» Santandrea St. (po an­ gielsku). «Kult Lionezów» (środk. Flores) Arndt P. (po niemiecku). «Pierwiastki obce w religijnej ideologii starożytnej Romy» Schulien M. (po włosku). 1945: «Rodzina w prawie tradycyjnym Albanii* Valentini Gius. (po włosku). «Małżeństwo u Gouraghes* (Etiopia) Pascal de Luchon (po (francusku). «(Plemiona) Luo z Bahr-el-Ghazal» Santandrea St. (po an­ gielsku). «Etnograficzne szczegóły z N . Gwinei* Hoeltker G. (po nie­ miecku). �360 «Strój głowy i ubranie (szczepu) Koma na pograniczu etiopsko-sudańskim» Grottannelli V. L. (po włosku). «Refleksy etiopskie w kulturze europejskiej Średniowiecza i Odrodzenia* Lefevre R. (po włosku). r 1946: «Zarys doskonałości Aryasura* Ferrari Alfonso (cenny art. ze względu na przytoczony w oryginale tekst sanskrycki — art. (po włosku). «Mistyka muzułmańska a mistyka indyjska* Moreno M. (po włosku). e. Bulanda T. J . T SPRAWOZDANIE Z RUCHU NAUKOW EGO W DZIEDZI­ NIE ANTROPOLOGII, ETNOLOGII I ETNOGRAFII PODCZAS WOJNY WE WŁOSZECH. 1. G r o n o n a u k o w c ó w . Prawie wszyscy antropologowie i etnologowie ocaleli w okresie wojny i większość z nich mogła powrócić, chociaż z pewnymi ograniczeniami, do swego zawodu profesorskiego i do swoich badań naukowych. Na liście ich wid­ nieją następujące nazwiska: P. Barocelli, R. Battaglia, R. Biasutti, G. A. Blanc, А. C. Blanc, R. Boccassino, M. Boldrini, E'. Cerulli, C. Conti Rossini, R. Corso, F. Frassetto, G. E. Genna, E. Graffi Behassi, P. Graziosi, L. Livi, С. Magnino, J. Pastore, R. Pettazzoni, M. Schulien, G. L. Sera, Sergio Sergi, Toschi, C. Tagliavini, X. Turchi, G. Tucci. Brak jeszcze kilku nazwisk innych; przytoczone wyżej wymieniają łych, których czynność naukowa już się zazna­ czyła po wojnie. Do Lej liczby przedwojennych badaczy naukowych doszły nowe nazwiska, jak M. F. Ganella (Uniw. Boloński), V. Grottanelli (Muzeum Pigorini w Rzymie), C. Massari (Un. Florencki), G. Natoli (Un. Messyński), R. Parenti (Un. Florencki), A. Sacchetti (Un. Rzymski), L. Vanicelli (Kat. Uniw. Mediolański). Dwu profesorów zmarło: Luigi Castaldi (Un. Genueński), 12 czerwca 1945 i Ugo Rellini (Un. Rzymski), 15 sierpnia 1943. �361 Trzej profesorowie przeszli w stan spoczynku z powodu wieku: Callegari, Farina i Beguinot. 2. T o w a r z y s t w a . «Włoskie Towarzystwo Antropologiczno-Etnologiczne» (prez. G. E. Genna) i «Włoski Instytut Antropo­ logiczny* (dawniej «Rzymskie Towarzystwo Antropologiczne*) były i są czynne nadal. 3. M u z e a i O d d z i a ł y U n i w e r s y t e c k i e . Włoskie muzea, zbiory i książnice, z małymi wyjątkami, wyszły z wojny nieuszkodzone. Tak przynajmniej wynika ze sprawozdań szcze­ gółowych odnośnie do Rzymu, Florencji i Bolonii. Nie otrzyma­ liśmy żadnych wiadomości co do Turynu i Padwy. Antropologiczny Instytut Uniwersytetu Rzymskiego doznał małych uszkodzeń wsku­ tek bombardowania, lecz w pełni prowadzi dalej swą działalność. Muzeum Etnograficzne Włoskie w Tivoli zostało częściowo znisz­ czone. Antropologiczny Instytut Uri i w. Neapolitańskiego poniósł następujące straty: uszkodzenia w zabudowaniach, wiele przyrzą­ dów zniszczonych lub rozkradzionych, niektóre dzieła zabrane z Biblioteki. 4. P u b l i k a c j e . a) Periodyczne i seryjne. Nie słyszy się o zupełnym zawie­ szeniu jakiegoś ważniejszego czasopisma antropologicznego czy etnologicznego w okresie wojny. W ychodziły zaś następujące: «Annali lateranensi* (Citta del Vaticano), vol. 4. 8, 1940—1945. «Archivio di antropologia criminale* (Milano) 1942. «Archivio per 1'antropologia e la etnologia »(Firenze) vol. 70—75, 1940—45. Via del Proconsolo 12. «Bolletlino di paletnologia italiana* (Roma) anno 7, 1943. «Rivista di antropologia* (Roma) vol. 33—34, 1940— 1943. S. A. S. Bollettino del Comitate internazionale per 1'unificazione dei metodi e per la sinlesi in antropologia, ugenica e bio­ logia* (Bologna) vol. 10—12, 1940—42. r b) Książki. Najobszerniejszym, chociaż pod względem war­ tości naukowej budzącym zastrzeżenia fachowców, dziełem zbio­ rowym z okresu wojny jest «Razze e popoli delia terra* 3 tomy, Turyn (U. Т. E. Т.). 1941—43, przez Renato Biasutti przy współ- �362 pracy Bartoli, Battaglia, Boccassino, Cipriani, Corso, Graziosi, Imbelloni, Muccioli, Puccioni, S. Sergi, Tagliavini i Vidossi. Z in­ nych publikacji to: Alberto С. Blanc, «Etnolisi» (Rivista di an­ tropologia, v. 33, 1940—42) i «Cosmolosi» (ibid. v. 34, 1942—43) — (bez większej wartości). V. L. Grottannelli i Klaudia Massari, «I Baria i Cunama e i Beni Amer» (R. Academia d'ltalia, v. 6. 1943, Roma — praca cenna, podaje wyniki badań przeprowadzo­ nych nad plemionami tzw. odpryskowymi (Splitterstamme) w Afryce pn. pomiędzy Galla a Sudanem). Giuseppe E. Genna, «I Seri e la loro costituzione scheletrica» Roma 1943. (Serowie i ich budowa szkieletowa) — prof. Genna (cieszy się wielką po­ wagą naukową jako antropolog). Sergio Sergi, «Craniometria f rraninorafia del primo naleantrnnn di Яяссппя store* Ricerche. di morfologia, 1944 (Pomiary i opis czaszki pierwszego człowieka paleolitycznego z Saccopastore). O innych dziełach wydanych względnie przygotowanych do druku nie dostarczono nam szczegółowych danych bibliograficz­ nych, jako to: Renato Boccasino o szczepach Acioli w Afryce pn., które autor zbadał; Enrice Cerulli, o religijnych rękopisach sta­ rej Abissynii; Giuseppe Tucci, o historii Tybetu; Luigi Yanicelli: a) o religii Lolo i b) o rodzinie chińskiej, z uwzględnieniem lu­ dów Miao, Tai, Katchin i innych pobliskich. Jak wszędzie, tak i we Włoszech trudności z uzyskaniem papieru są jedną z głównych przeszkód, iż wiele prac przygo­ towanych spoczywać musi w lekach naukowców. P. M. Schulien S. V. D. CARL WHITING BISHOP, . T h e . b e g i n n i n g s o f c i ­ v i l i z a t i o n i n E a s t e r n A s i a». Smithsonian Institut. Wa­ shington 1941, str. 15. Aby zrozumieć początki cywilizacji na Dalekim Wschodzie, należy je rozpatrywać pod kątem widzenia praw rządzących wszę­ dzie postępem kulturalnym, a także zwrócić uwagę na położenie geograficzne i stosunki pomiędzy poszczególnymi krajami. �363 Dwie były główne drogi lądowe pomiędzy Wschodem a Za­ chodem: jedna, łączyła północno-wschodnie Indie przez Burmę ъ zachodnimi Chinami, druga — sławny «korytarz stepowy* — biegła od Karpat i okolic Morza Czarnego poprzez prawie całą Azję. Wszystkie starożytne cywilizacje rozwijały się wzdłuż tych dwóch szlaków i miały bardzo podobne podłoże. Powstały one w północnej, umiarkowanej strefie Starego Świata i oparte były na znajomości brązu i miedzi, jednakowym budownictwie miast, używaniu pojazdów na kołach, hodowli tych samych zwierząt do­ mowych, uprawy pewnych roślin, zwłaszcza pszenicy i na mniej lub więcej rozwiniętym piśmie. W całej tej strefie, lecz nigdzie i n ­ dziej, znajdujemy ten sam podział na: epokę kamienną, brązu i żelo70 _ W okresie neolitu powstało we wschodniej Azji kilka ogól­ nych typów kultury, których ślady dziś jeszcze można dostrzec. Daleki Wschód miał w tych czasach styczność przeważnie z pół­ nocnymi częściami Starego i Nowego Świata. W spólnym narzę­ dziem dla tych stref był kamienny nóż w kształcie półksiężyca łub prostokąta, łuk o podobnej konstrukcji i zimowe mieszkania w do­ łach ziemnych. Podstawą wyżywienia było proso, a pod koniec tego okresu w centralnych Chinach ryż, obie rośliny musiały być przywiezione z Indyj, gdyż w tych okolicach nie znajdują się w sta­ nie dzikim. Jedynymi domowymi zwierzętami były świnie i psy, później owce i woły. Posługiwano się prymitywnymi, glinianymi naczynami. Religia była animistyczna, odbywały się orgie nawet z ludzkimi ofiarami, społeczność miała chaiakter matriarchalny. T W ostatnich wiekach trzeciego tysiąclecia przed Chrystusem pojawiają się chińskie wazy gliniane z kolorowymi ozdobami, oraz drobne przedmioty z miedzi i brązu. W północno-wschodnich Chinach po okresie naczyń malowanych, z późnej epoki neolitycz­ nej, znajdujemy naczynia czarne, bardzo delikatne w wyrobie i or­ namencie. Wtedy też powstawały małe miasta otoczone ziemnym wałem. Po krótkim, niezbadanym dotąd okresie znajdujemy się nagle w epoce brązu o dość wysokim poziomie kultury, którego główną siedzibą było dorzecze żółtej Rzeki w pierwszej połowie drugiego tysiąclecia przed Chrystusem. Pojawiają się tam po raz �364 pierwszy rzeczy znane już na Bliskim Wschodzie, jak пр.: uży­ wanie brązu dla celów wojennych, obrzędowych i zbytku, uprawa pszenicy, używanie wozu ciągnionego przez dwa konie w jarz­ mach, nowa architektura i dobrze wyrobiony system pisania. W tej epoce z dynastią Shang rozpoczyna się historyczne istnienie Chin. Królowie-kapłani czczą przodków i bóstwa, miasta stanowią jed­ nostki administracyjne, organizacja społeczeństwa jest patriarchalna. Pod koniec drugiego tysiąclecia dynastia Shang uległa na­ jazdowi ludów z Zachodu, zwanych Chou. Wódz ich ogłosił się królem północnych Chin, gdzie zaprowadził ustrój feodalny, siedmio-dniowy tydzień i eunuchów. Zaczęto wtedy budować wielkie groby dla znakomitych zmarłych. W V I I I wieku przed Chr. w y ­ cofali się do północnych centralnych Chin pod naporem Jungów, utracone zostało wtedy znaczenie polityczne, lecz na 500 lat po­ zostało kapłańskie. We wschodniej Azji epoka brązu trwała dłużej i była mniej rozwinięta niż na zachodzie. W pierwszej połowie pierwszego ty­ siąclecia powstało pasterskie koczownictwo. Przodkowie ludów za­ mieszkujących teraz środkową Azję nie używali zwierząt pociągo­ wych, chodzili piechotą, nie przyjęli od sąsiednich Chińczyków zaprzęgów konnych, prawdopodobnie z powodu zbyt niskiego stop­ nia kultury. Na Zachodzie żelazo zajęło miejsce brązu o wiele wcześniej niż w Chinach. Pol koniec panowania dynastii Chou upada feodalizm, dzięki powstaniu konnego wojska zaopatrzonego w luki na wzór północ­ nych nomadów; w tym samym czasie zostaje zaprowadzona gospo­ darka pieniężna, która wyparła niewolnictwo. Powstają państewka prowadzące pomiędzy sobą wojny, pomimo koniecznej potrzeby konsolidacji władz dla spraw inżynierii wodnej (opanowania po­ wodzi i nawadniania pól). Okres ten politycznie niestały przyczy­ nił się do rozwoju chińskiej cywilizacji, zwłaszcza w dziedzinie myśli. W ciągu I I I wieku przed Chr. powstał w północno-wschod­ nich Chinach wielki zdobywca i organizator Shih Huang T i . On to zjednoczył wszystkie chińskie państwa w jedno wielkie biuro- �365 kratyczne cesarstwo, którego sam był absolutnym władcą. Podobne systemy rządzenia powstały nie wiele wcześniej w Persji i I n ­ diach. Z założeniem cesarstwa cywilizacja Chin, która z czasem stała się cywilizacją całej wschodniej Azji, weszła na drogę swego wielkiego historycznego rozwoju. Broszura jest zaopatrzona w liczne fotografie i mapy. J. D. ALEŚ HRDLIĆKA, «T h e E s k i m o c h i l d». Smithsonian Institution, Washington 1942, stron 15. Eskimosi kochają swoje dzieci na równi z białymi, chociaż mniej to okazują, faktycznie jednak matka więcej musi im się poświęcać, gdyż w ciężkich warunkach życia na dalekiej Północy, mężczyźni są bardziej zajęci i cały obowiązek wychowania po­ tomstwa spada na matkę. Jak długo dziecko eskimoskie jest zdrowe, sprawia mało kłopotu. Każda Eskimoska lubi mieć jak najwięcej dzieci, toteż rodziny są bardzo liczne. Najwięcej Eski­ mosów czystej krwi jest w okolicach rzeki Kuskokwim, jest ich tam około 4 tysięcy; przeciętnie na każdą kobietę wypada 6,2 dzieci żywo urodzonych. Z wprowadzeniem europejskiej pomocy me­ dycznej ludność rozrasta się, pomimo periodycznych okresów śmiertelnych epidemii influenzy, gruźlicy i innych chorób przy­ wleczonych przez białych. U Eskimosów dziecko rodzi się zazwyczaj bez fachowej po­ mocy. Zachowało się w iele starych obyczajów w odniesieniu do matki i dziecka przy urodzeniu. Eskimosi mają jednak dużo zdro­ wego rozsądku i nauczyli się wiele w tej dziedzinie tak od Ro­ sjan, jak i od Amerykanów. Dzieci są zazwyczaj pucułowate i zdrowe, przeważnie trochę cierpliwsze i spokojniejsze od na­ szych. Gdyby nie mniej lub więcej brązow a cera i charaktery­ styczna zmarszczka przy wewnętrznym rogu oka (epicanthus), mało by się różniły od białych niemowląt. Matka nosi je ze sobą w szędzie w kapturze swojej «рагка», a w domu leżą one na skó7 7 7 7 7 7 r �366 rach lub kocach. Gdy są chore, reagują bardzo dobrze, tak samo jak matki, na tran i inne lekarstwa. Dawniej, gdy tylko dziecko* miało kilka ząbków dawano mu do gryzienia kawałeczki mięsa, teraz udzielają w szkołach fachowych wskazówek co do karmie­ nia, wobec czego śmiertelność ulega zmniejszeniu. Wykształcenie zaczyna się wcześnie; matka lub babka uczą dziewczynki obowiązków domowych, ojciec lub wuj zaprawiają chłopców do wioślarstwa, polowania i zakładania sideł. Nie umieją oni pływać, gdyż woda jest za zimna, natomiast świetnie obcho­ dzą się ze wszelkiego rodzaju łodziami, wyrabianymi przeważnie ze skóry, rzucają oszczepem i harpunem, gdyż strzelanie z łuku jest rzadko używane i to tylko na lądzie. Dzieci rzadko bywają karane, nie nadużywają bowiem nigdy dużej wolności i swo­ body, a poza tym istnieje także dyscyplina grupowa. Od 3 czy 4 lal zaczynają już być pomocą w domu, mimo to jednak nie są przepracowane i mają wiele czasu na wesołe zabawy. Strojenie dzieci ogranicza się tylko do dziewczynek, polega ono przeważnie na paciorkach noszonych na szyi lub wplatanych we włosy, szczy­ tem elegancji jest tzw. «рагка» (suknia) z białej skóry renów ze wspaniałym futrzanym kapturem. Dzieci lubią bawić się z psami zwłaszcza ze szczeniętami i nie boją się tych groźnych zwierząt, bywają one jednak nawet i dla nich niebezpieczne, gdy np. dziecko wśród nich upadnie, a nie nadejdzie szybko pomoc. Potrafią rozedrzeć je w kawałki, zupełnie jak wilki. Młodzież rozwija się jak u nas i wiek dojrzewania jest mniej więcej ten sam, wtedy kończą się zabawy i zaczyna się pracowite życie. Okres ten obchodzono dawniej wybijaniem jednego lub wię­ cej przednich zębów, -zwyczaj ten jednak zaginął już prawie na Alasce. Młodzi chłopcy są przystojni, odważni, ruchliwi, dziew­ częta często bardzo ładne, skromne, nieśmiałe. Często wychodzą za mąż za białych, a dobrze wychowane i wykształcone np. w Mo­ rawskim Sierocińcu nad rzeką Kuskowim, są bardzo poszuki­ wane jako żony, nieraz zdarza się, że wielu konkurentów czeka aż panna szkolę ukończy. Zdrowe eskimoskie dzieci są szczęśliwe i miłe, łatwo przy­ wiązują się do nauczyciela, nie są bynajmniej głupie ani tępe, �367 gdy opanują pierwsze trudności językowe, robią duże postępy w naukach. Śmierć starszego i zdrowego dziecka jest szczerze opła­ kiwana, lecz nie wylewnie; gdy matka nie może mieć już więcej dzieci, bierze sierotę na wychowanie, aby tym sposobem zapełnić puste miejsce w domu. Wiele jest ciekawych szczegółów życia i specjalnych oby­ czajów u Eskimosów, które należałoby zebrać, tym bardziej że ulegają one szybko wpływom cywilizacji i nabierają coraz wię­ cej nowoczesnych form życia. Broszurka jest ilustrowana ładnymi fotografiami dzieci eski­ moskich w różnym wieku. n • C a n a d a ' s I n d i a n p r o b l e m s * by Diamond Jennes, Chief, Division of Antropology, Natonal Museum of Canada. From the Smithsonian Report for 1942, pages 367—380 (with 4 plates). United States, Government Printing Office, Washington 1943. Na wstępie dzieli autor Kanadę na 4 rejony: 1) Kanadę wschodnią Wielkich Jezior, 2) prerie, 3) zbocza gór ku Pacyfi­ kowi i 4) daleką północ. Każdy z tych rejonów ma inny klimat, florę i faunę i różnice te odbiły się wydatnie na indiańskich mie­ szkańcach Kanady: różnią się oni między sobą trybem życia, orga­ nizacją społeczną i wierzeniami, a także ustosunkowaniem do cy­ wilizacji europejskiej. Europejczycy zastali na wschodzie Kanady: 1) wędrownych Algonkinów nad morzem i na wyżynach między Quebec i Ontario, oraz 2) na wpół osiadłych lwlniczych Irokezów na południu On­ tario i wzdłuż rzeki św. Wawrzyńca. Irokezi przybyli tu na 3—4 stuleci przed podróżą J. Cartiera (1535) w górę rzeki św. Waw­ rzyńca prawdopodobnie z południa Pensylwanii lub dorzecza Ohio, gdzie od południowych sąsiadów nauczyli się uprawy zboża, gro­ chu, dyni i tytoniu. Uprawą roli zajmowały się kobiety, męż­ czyźni zaś polowali i łowili ryby w pobliżu swych lepianek. Ko­ czowniczy Algonkini, zajmujący się polowaniem i traperstwem, 7 �368 stronili od Irokezów, choć często wymieniali u nich futra na zboże i tytoń. — W X V I w. przybywają tu brelońscy, baskijscy i portugalscy rybacy i handlarze skór. Przynoszą ze sobą na­ rzędzia żelazne i broń, czym przyczyniają się do zmiany gospo­ darki plemiennej Indian. Na tle rywalizacji w handlu skórami między Algonkinami a Irokezami wybuchają raz po raz wojny, które sprawiają, że Irokezi z doliny rzeki św. Wawrzyńca stają się śmiertelnymi wrogami Irokezów .z Ontario i Algonkinów. W czasie wojen kolonialnych Irokezi zdobyli się szybko na zor­ ganizowany w nich współudział, co dało im po skończeniu tych wojen nowe uprawne tereny i częściową autonomię. Algonkinom brak było zdolności zjednoczenia się, nie odegrali więc w tych wojnach większej roli. Jeśli chodzi o postęp knltiirqlnv TnHian wschodniej Kanady, to w najlepszej sytuacji znaleźli się Algonkini. Pierwsi biali osadnicy na tych terenach, Francuzi, niewiele różniący się trybem życia od Indian jeszcze w X V I I w., odsepa­ rowani od Starego Świata i nie zamierzający doń powrócić, wcho­ dzili w .związki małżeńskie z Indiankami zwłaszcza kształconymi w szkołach misyjnych. Zarówno mieszańcy z tych małżeństw, jak i Indianie wzięli udział w budowaniu kolonii. Niektórym grupom indiańskim oczywiście nie podobała się praca na fermach, woleli uprawiać dawny koczowniczo-myśliwski tryb życia. Ich to potom­ kowie zajmują dziś rezerwaty i włóczą się po północnym Ontario i Quebec'u. Na preriach zastał młody Kelsey w r. 1690 tylko Blackfoolow i Gros Ventre'ow. Blackfoot'owie na początku X V I I I w. dostają konie z pd.-zach. Stanów Zjednoczonych oraz strzelby z nad Za­ toki Hudsona. Polowanie na bawoły, będące podstawą ekono­ miczną plemienia, jest udogodnione. Ъ tej racji sąsiednie plemiona Sarcee. Cree i Assiniboine wnikają w terytorium Blackfoofów i żą­ dają od nich większych udziałów w polowaniach na bawoły. Pre­ rie stają się terenem walk. Plemiona organizują się na sposób woj­ skowy, zmieniają obyczaje, odzież, nawet religię. W jednakowych warunkach geograficznych i ekonomicznych plemiona zaczynają prowadzić jednakowy tryb życia (wspólny zwyczaj «tańca słońca», cenne lekarstwa każde z odmiennym rytuałem). Europejczycy �369 wchodzą w głąb prerii, stada bawołów niszczeją (ok. r. 1879). Na­ stępuje w życiu Indian zwrot: polowania na bawoły, z miłym po nich próżnowaniem ustają, Indianie biorą się do pogardzanej pracy na fermach. Liczebność ich maleje. Taki spadek liczebności zaznacza się wszędzie, gdzie niecywilizowane ludy zetkną się nagle z cywilizacją europejską; brak ze strony Europejczyków ustalenia podstaw ekonomicznych tych ludów , obniżenie ich spo­ łecznego stanowiska i niedostateczne pożywienie powodują znisz­ czenie poczucia godności, obniżenie moralności, brak celu życia i ambicji życiowych. Jest to wina europejskich władców, którzy najczęściej eksploatując, niczego w zamian nie dają. — Blackfoot'owie przetrzymali lepiej wstrząs gospodarczy tale samo, jak inne plemiona wyżynne, które dziś wvkazuia odoorność na cho­ roby i stały wzrost populacji mimo, że warunki ekonomiczne "w rezerwatach są jeszcze dalekie od zadowalających. Autor stwierdza, że, jak wszędzie tak i w Kanadzie pod euro­ pejskimi rządami, powodzi się ludom rolniczym lepiej, niż koczu­ jącym. Ważną również jest rzeczą umiejętna administracja, której celem powinno być danie rządzonym ludom przywódców, którzy by potrafili zdobyć wśród rodaków zaufanie i prowadzić ich ku lepszej przyszłości. Rolniczy Irokezi lepiej się mieli, niż koczu­ jący Algonkinowie. Mądrzy przywódcy-ideaiiśei, jak Józef Brani u Irokezów i Crowfoot u Blackfoofów, potrafili uchronić swoje na­ rody od zagłady. «Siła odrodzenia czy podnoszenie się ludzi leży w nich samych, a nie poza nimi». Wybrzeże Pacyfiku ma łagodny klimal i bardziej niż inne części Kanady urozmaiconą florę i faunę. Ludy, które tu przy­ były przeważnie г południowej Alaski, zdołały rozwinąć stosun­ kowo wysoką kulturę. Już przed przybyciem Europejczyków mieli tu Indianie oryginalne drewniane budownictwo. Domy niezwy­ kłych nieraz rozmiarów, ozdobione olbrzymimi rzeźbionymi fila­ rami (słupy «totem») jeszcze dziś się tu spotyka. Obfitość żywno­ ści, zwłaszcza łososi, czyniła życie łatwym. Rozwinęły się takie sztuki, jak malarstwo, rzeźba w drzewie, muzyka, dramat. W y ­ soko siało tkactwo. Ludność dzieliła się na szlachtę, gmin i nie­ wolników (jeńcy wojenni i ich potomkowie). Przybycie Europej7 Lilil. T. N X X V I 1 24 �370 czyków spowodowało całkowity przewrót w życiu Indian. Lekce­ ważenie społecznych rang przez białych, zniesienie niewolnictwa^ ograniczenia w rybołówstwie, sprowadzenie metalowych narzędzi i naczyń, w końcu rozwój mechaniki w w. XIX postawił Indian w zupełnie innych warunkach życiowych. Czerwoni wynajmują się do pracy u Europejczyków. Dawny podział społeczny zostaje zastąpiony innym: sięgający zamierzchłych czasów zwyczaj urzą­ dzania wspaniałych uczt (potlatches), będący przywilejem szlachty, staje się teraz środkiem do uzyskania szlachectwa. Ludzie ciężko pracują po to tylko, by zyskać popularność i uznanie przez urzą­ dzanie przyjęć na 3—4 tysięcy ludzi na przeciąg 7—8 dni! Rząd zakazał tych potlatches i od razu tempo życia Indian opadło. Za­ brakło ambicvi życiowych, przerwano tradycjonalny postęp. Cześć Indian zabrała się do uprawy roli, inni od zbierania owoców i chmielu, do rybactwa lub do robót w portach, tartakach i do innych zajęć. Zetkniecie się ludzi, tkwiących jeszcze w epoce ka­ mienia, z cywilizacją europejską było zbyt nagle. Choroby euro­ pejskie dziesiątkowały Indian, liczebność ich malała przerażająco. Rozrzuceni w terenie, różniący się między sobą nawet językiem, bez jakiegokolwiek bodźca, bez przywódcy, niezjednoczeni — giną. Gdyby byli rolnikami w czasie zetknięcia się z cywilizacją euro­ pejską, los ich byłby zupełnie inny. Dorzecza Mackenzie i Yukonu oraz północne Ontario i Que­ bec mają surowy klimat. Podstawą życia tamtejszej ludności był jeleń wędrujący pojedynczo po leśnych przestrzeniach, dający nie tylko pożywienie i odzież, ale i material na namioty. Polowanie na niego było trudne, rybołówstwo także niełatwe, Indianie więc głodowali. Niebyło lu jednak wojen. Spokój ten .zniweczyło przy­ bycie handlarzy futer w X V I I i X V I I I w. Plemiona Cree i Chipewyan, dążąc do zmonopolizowania handlu futrami, prowadzą mordercze wojny z Żółtymi Nożami, Logribami i Indianami z gór­ nego biegu Mackenzie, przerwane w X V I I I w. epidemią czarnej ospy. W pierwszej połowie X I X w. walki znowu się wzmogły. Obecnie od stu lat panuje spokój, istnieją instytucje handlowe i misje, komunikacja powietrzna i wodna ułatwia dostęp do tych terenów, ale stopa życiowa Indian się nie podnosi. Są niedożywieni �371 i podatni na choroby, zwłaszcza gruźlicę. Przed rządem stoi za­ danie podniesienia moralności tych Indian i danie im odpo­ wiedniego dla ich zdolności zatrudnienia, by umożliwić ich re­ generację. Wybrzeże arktyczne Kanady zajmują Eskimosi, różniący się mocno od innych autochtonów Ameryki. Gęstość zaludnienia tych terenów jest słaba: od wschodniej Syberii po Grenlandię — 38.000 Eskimosów. Ciężkie warunki bytowania wpływają na ich wielką śmiertelność. Uzbrojone załogi statków wiclorybniczych, przybywających do Zatoki Hudsona i północnej Alaski od dru­ giej polowy XIX w. przyczyniły, się wydatnie do zmniejszenia populacji, ale nie wpłynęły na zmianę trybu życia tubylców. Więk­ szy wpływ wywarli handlarze futer: dzięki nim Eskimos zmienił ubiór ze skóry jelenia na wełniany i bawełniany, zaczął jadać po­ trawy mączne. Brak higieny i niewystarczające odżywianie wpływa ujemnie na liczebność Eskimosów, prawdopodobnie bardziej na dalszej północy. Wyłoniły się i są dyskutowane dwa systemy rządzenia l u ­ dami stojącymi na niskim stopniu cywilizacyjnym: system pole­ gający na odosobnieniu administrowanej jednostki etnicznej i sy­ stem «drzwi otwartych* dążący do jej zasymilowania. I jeden i drugi może znaleźć skuteczne zastosowanie, ale skuteczność ta zależna jest od rozmaitych warunków. Duńczycy na przykład rządzą Grenlandią w myśl zasady «Grenlandia dla Grenlandczyków», dając jej oficjalny eskimoski język w urzędzie i szkole, — i populacja jej stale wzrasta (dziś jest lam pizes.zlo 17.000 Eskimosów). Japonia odosobniła u siebie Ajnów, Wielka Brytania swoich Naga w Assam, Belgia Pigmejów w Kongo, Południowa Afryka Buszmenów i częściowo Bantów", a Australia rozważa możliwości segregacji swoich czarnych. Odo­ sobnienie bvwa niekiedy aktem humanitaryzmu ze strony białych, czasem jest stosowane ze względów ekonomicznych. Rezultaty ta­ kiego odosobnienia nie zawsze są dodatnie. Jeśli chodzi o zamknięcie Indian w rezerwatach, to nie dąży się tu do zniszczenia ich kultury. Chodzi tylko o to, by usunąć z form ich życia te cechy, które przeszkadzają im w postępie kul7 24* �.372 luralnym. Popiera się ich dążenia do podniesienia poziomu eko­ nomicznego i wzmaga się ich aktywność kulturalną. Co do Eskimosów kanadyjskich, to są oni w innych warun­ kach, niż Eskimosi w Grenlandii. Są przede wszystkim mniej liczni, mają częstszy kontakt z cywilizowanym światem, dlatego segregacja ich czy odosobnienie jest niemożliwe. «Muszą oni uto­ nąć czy rozpłynąć się w lali cywilizacji*, muszą się zmieszać z białymi i w przyszłości dzięki temperamentowi Eskimosów, na który tak mało sie zwraca uwagi, amerykańska Arktvda będzie zamieszkana przez «dzielnych pionierów noszących w swych ży­ łach krew eskimoską, lecz mówiących po europejsku*. Tadeusz Brajerskl FRANCES DENSMORE, «T h e s t u d y of I n d i a n s i c». Smithsonian Institution Washington, 1942, str. 27. m u- Autor poświęcił kilka lat studiowaniu muzyki Indian. Na Aystępie opisuje, kto i w jaki sposób te badania przed nim pro­ wadził, począwszy od r. 1880, gdy trzeba było ze słuchu zapi­ sywać melodie. Dopiero z wynalazkiem fonografu i możności na­ grania melodii i utrwalenia jej na płytach rozpoczęła się nowa era w tej dziedzinie. Densmore Fr. opisuje aparaty wszelkich typów i różne metody ich używania, następnie jak się przedsiawia praca w ierenie, do której niezbędny jest dobry tłumacz, który by poza doskonałą znajomością narzeczy Indian władał także po­ prawnie językiem angielskim, aby móc jak najdokładniej oddać w tłumaczeniu myśl i słowa pieśni. Trzeba także znaleźć odpo­ wiednich śpiewaków i zyskać ich zaufanie, co nie zawsze jest łatwe, a nieraz pociąga za sobą niemiłe konsekwencje. Autor opi­ suje, że sam miał kiedyś w Washingtonie odczyt o muzyce Indian i udało mu się nakłonić kilku śpiewaków, aby przy tej sposob­ ności odtworzyli pieśni używane celem uzdrawiania chorych pod­ czas ceremonii tzw. Wielkiego Leczenia. Skutek był laki, że przy­ godny szef tej grupy po powrocie do domu został wykluczony z rady starszych, a gdy zaraz polem stracił żonę, wspólplemieńcy �373 uznali, że jest lo kara za odtwarzanie narodowej ceremonii reli­ gijnej dla przyjemności białych. Wobec takiego stanowiska zdo­ bycie niektórych materiałów związanych z pewnymi zabobonami lub wierzeniami napotyka na wielkie trudności, zwłaszcza jeżeli się nie chce sprawić przykrości swoim czerwonoskórym przyja­ ciołom. Bardzo ważną jest sprawa urządzenia odpowiedniego «studio», gdyż poza warunkami akustycznymi chodzi także o to, aby śpiewak czul się dobrze i swobodnie. Np. pewien stary śpiewak zgodził się śpiewać tylko w rzadkim lasku, gdzie widok był otwarty, aby mieć pewaiość, że go nikt nie podsłuchuje. Muszą się oni także nauczyć odpowiedniego modulowania głosu (nie wy­ dawania chara к I eryl vc.zn v r h okrzyków Y uzvwania akompania­ mentu bębna czy grzechotki, aby odbiór był jak najlepszy i utrwalił tylko melodię, nie zagłuszoną akompaniamentem. Dużą trudno­ ścią zazwyczaj jest sprawa wynagrodzenia, niektórzy śpiewacy bardzo się' drożą; raz w czasie wielkiej suszy, jeden z nich żądał 50 dolarów za odśpiewanie pieśni, która bezsprzecznie sprowadzi deszcz, nie dostał ich jednak i susza trwała dalej. Autorowi chodziło głównie o zebranie pieśni starych nie b ę ­ dących teraz w użyciu. Są to przeważnie takie, które za pomocą czarów usuwają choroby, znają je już tylko staruszkowie o bar­ dzo nieraz słabych głosach, co znowu pracę utrudnia. Rzadko tra­ fiają się kobiety śpiewaczki, czasami tylko biorą udział w chó­ rach, siedząc w tyle i śpiewając o oktawę wyżej. Popularne są kołysanki i piosenki miłosne, pierwszymi mężczyźni gardzą, są one zresztą bardzo proste i monotonne. Piosenki miłosne śpie­ wano dawniej, używając przy tym czarów , aby dopomóc intrydze miłosnej. W ogóle jednak wszystkie szczepy twierdzą, że okazy­ wanie swoich uczuć miłosnych za pomocą pieśni zostało wpro­ wadzone przez białych, wobec tego pieśni lego rodzaju są źle widziane przez starsze pokolenie. Słowa nowoczesnych pieśni za­ zwyczaj wykazują brak uszanowania dla kobiet, w przeciwień­ stwie do dawnych. Objaw len wynika z ogólnej zmiany zwy­ czajów i rozpoczął się z chwilą, gdy młodzież przestała szanować autorytet starszych w sprawach miłosnych. 7 7 7 �374 W dawnych czasach wierzono, że pieśni powstają w snach, wobec tego pochodzą ze źródeł nadprzyrodzonych i odśpiewywa­ nie ich było związane z czynnościami o mocy nadprzyrodzonej. Pieśni taneczne są późniejsze i mają mniejsze znaczenie. Zdrowie, żywność i bezpieczeństwo były najważniejszymi sprawami dla dawnych Indian, a śpiew był uważany za najlepszy sposób za­ pewnienia ich sobie, toteż wszelkie obrzędy odnosiły się prze­ ważnie do dwóch pierwszych. Jest do dziś wielu tzw. «kkarzy» wśród mężczyzn, oraz wśród kobiet, którzy chętnie pozwalali na­ grywać swoje pieśni, «aby, jak mówią, Indianie mogli być lepiej zrozumiani przez białych». Jeden z nich Sydny Wesley, zwany «Zabija Sam» w znaczeniu, że nie daje się przez nikogo zastąpić w żadnej trudnej sprawie, odtworzył pieśń w której była mowa o nienawiści do «Folanche i Hispano», co jest godne uwagi, ze względu na to, że stosunki plemienia Choctaw (z którego pocho­ dził) z Francuzami skończyły się w r. 17G3 a z Hiszpanami jeszcze dawniej. Sam nie rozumiał ani słów ani treści, odśpiewywał tylko rytmicznie sylaby, tak jak go nauczono. Najpopularniejsze pieśni, które sprowadzają deszcz lub proszą o dobry zbiór cukru. Ple­ miona żyjące w dolinach proszą o powodzenie w łowach na ba­ woły. Wszystkie szczepy mają też swoje pieśni wojenne. Pieśni danego plemienia dają przekrój jego kultury, tak więc najwięcej pieśni obrzędowych znajdujemy wśród plemion, gdzie wszystkie ceremonie stoją na wysokim poziomie, wśród plemion żyjących w okolicach obfitujących w roślinność, a co za tym idzie, w zioła lecznicze (najwięcej jest pieśni leczniczych). Tam gdzie jest dużo zwierzyny, pieśni są przeważnie związane z łowami. Pieśni Indian tracą na wartości, gdy są oderwane od ich życia, toteż muzyka ich jest ważnym przedmiotem badań etnologicznych. Indianie mają ogromną skalę głosu, mężczyźni dochodzą do e wielkiego, często też się zdarza, że kobieta wyśpiewa e trój kreślne. W dalszym ciągu autor opisuje techniczną stronę utrwalania nagranych pieśni na płytach i związane z tym trudności, aby jak najdokładniej oddać wszystkie tony i półtony. �375 Instrumenty muzyczne służą przeważnie do akompaniowa­ nia śpiewu, z wyjątkiem fletu, na którym młodzi ludzie czasami grywają wieczorami, lub gwizdka używanego przy niektórych ce­ remoniach lub przy leczeniu chorych. Cztery są rodzaje indiań­ skich instrumentów muzycznych: bębny lub tym podobne, grze­ chotki, flety i gwizdki, każdy ,z nich ma jednak kilka odmian, a wykonane są z materiałów dostępnych w danej okolicy. W Mu­ zeum Narodowym Stanów Zjednoczonych znajduje się piękny zbiór instrumentów. Zw\kłe bębny wyrabiane są przez szczepy, dla których skóra sarn lub jeleni jest dostępna. Papagowie uży­ wają płaskiego kosza odwróconego dnem do góry, uderzając weń dłonią. W stanie Washington używano w tym samym celu dłu­ giego pudła, na kir-пути с'ягЫп kilku mpżrzyyn kopiąc, bosymi piętami i uderzając pięściami. Często zwykła deska wzniesiona trochę ponad ziemię, klaskanie w dłonie lub tupanie nogami za­ stępują z powodzeniem odgłos bębna. Grzechotki mogą być w for­ mie woreczków napełnionych kamyczkami lub grudkami gliny lub też np. skorup żółwi lub różnych gadów związanych razem i przymocowanych do kolana tancerza. Flety są podobne do euro­ pejskich, średniowiecznych fletów, najbardziej typowy jest flet wykonany z miękkiego drzewa o równych słojach z dowolną ilo­ ścią otworów, w tym celu używana także bywa trzcina, a w ostat­ nich czasach lufy od strzelb lub rury metalowe. Gwizdki są wy­ rabiane ze skrzydłowych kości ptaków lub z drzewa, bywają prze­ ważnie krótkie. W ostatnim rozdziale autor wylicza szczepy i plemiona, z których udało mu się zebrać charakterystyczne pieśni. Z paru tysięcy nagranych pieśni w lalach 1907—1941 ogólna liczba 2.632 została utrwalona na płytach. W zakończeniu autor przedstawia swój system analizy pie­ śni pod względem muzycznym, podkreślając, że celem jego pracy było zachować przeszłość, utrwalić teraźniejszość i przygotować drogę dla przyszłości. J. D. �376 P. H. BUCK — HIROA TE RANGI, . A n to P o l y n e s i a n A n t h r o p o l o g y * . Introduction Każdy etnolog przeczyta z niezwykłym zadowoleniem książkę Hiroa Te Rangi (Piotr H. Buck) «An Introducton to Polynesian Anthropology*, wydaną na Hawaii w przysłowiowym u nas Ho­ nolulu w r. 1945. Autor, z pochodzenia" Hawajczyk, z europejskim wykształceniem, podpisujący się dla Europejczyków jako Piotr Buck, jest dyrektorem sławnego już dzisiaj w świecie naukowym «Bishop Museum* w Honolulu. We wstępie swego niedużego zresztą, lecz bardzo cennego dzieła, podaje jego genezę. Zajęcie Mikronezji i innych wysp Pa­ cyfiku przez U. S. A. po pokonaniu Japonii otwarło amerykańskim towarzystwom naukowym pole do szerokich badań. 11 sierpnia 1944 r. trzy towarzystwa naukowe — National Research Council, The Social Research Council, American Council of Learned Societes utworzyły komitet, celem ocenienia pracy naukowej czte­ rech dziedzin, mianowicie przyrodniczej, biologicznej, socjologicz­ nej i humanistycznej odnośnie do Polinezji, Melanezji, Mikro­ nezji, Filipin i w miarę możliwości Indonezji. Co do Polinezji ustalił przewodnik komitetu Herbert E. Gre­ gory następujące zagadnienia do opracowania: «Studia funkcjo­ nalne i psychologiczne na Polinezji*, «Zagadnienie przyległości kultur (acculturation) na Polinezji* i «Wychowanie na Poli­ nezji*. Te trzy kwestie mają się składać na tom, oceniający etno­ logię Polinezji. Do pracy tej zaproszono cenionego Te Rangi H i ­ roa. Odpowiedział na zaproszenie, wydając dzieło pod wspom­ nianym wyżej tytułem, które stanowi wprowadzenie do zamie­ rzonego tomu o polinezyjskiej etnologii. Schemat dzieła Hiroa jest następujący: podaje najpierw uwagi ogólne o Polinezji i ludzie polinezyjskim na podstawie spra­ wozdań badaczy Pacyfiku, dzieł innych pisarzy o Polinezji i ba­ dań «Bishop Museum*. Bibliografie dzieli zatem na trzy grupy: literatura o pierwszych podróżach i wyprawach ułożona chronolo­ gicznie, poczynając od wyprawy Mendańa w r. 1595 do wypraw pierwszej połowy wieku XIX; następuje lista dziel innych pisa- �377 rzy, omawiających już to w całości już to w części Polinezję i wreszcie przytacza prace wydane przez «Bishop Museum*. W dalszej części swego dzieła omawia indywidualne grupy lub wyspy Polinezji, zaczynając od wschodnich, poprzez północne do południowych. Uwagi ogólne o danej grupie wysp i ich miesz­ kańcach poprzedzają listę bibliograficzną, podawaną według wy­ żej ułożonego schematu co do ogólnej literatury o Polinezji, za­ tem sprawozdania pierwszych podróżników, dzieła innych pisa­ rzy i publikacje «Bishop Museum*. Załącza także sprawozdania o wyspach poza Polinezją, któ­ rych mieszkańcy mówią językiem polinezyjskim. Podział szczegółowy dzieła tak się przedstawia: ' •)-• - . ' l ' "_'~Г JO-H-l^i > W Podział wysp. 2) Polinezyjczycy: Dawny mieszkaniec Polinezji — Szlak wiodący na Polinezję — Kultura Polinezyjska. 3) Badacze europejscy Pacyfiku: Magelan, Loyase, Saavedra, Gaelano i inni; Meńdana. 4) Europejskie odkrycia na Polinezji: przez Mendańa, Quiros, Boenechea, Maurelle le Maire i Schollten, Tasman, Roggeveen, John Byron, Wallis, Carteret, Bougainville, Cook; późniejsze od­ krycia. 5) Późniejsi pisarze: pierwsi koloniści, misjonarze, kupcy, urzędnicy, inni pisarze, rodzimi informatorzy, rodzime tubylców rękopisy, tłumaczenia i objaśnienia, opublikowane teksty rodzime, towarzystwa etnologiczne na Polinezji. 6) Bishop Museum: jego powstanie: «Bernice Pauahi Bishop Museum* na Hawai w Honolulu jest pamiątką po księżnej Pauahi (1831—1884), ostatniej z rodziny Kamehameka, naczelników Ha­ waii. Założone przez jej męża, Karola Reed Bishop (1822—1915), który przez blisko lat 50 odgrywał dużą rolę w życiu publicznym tychże wysp. Muzeum to jest poświęcone starożytnościom Poli­ nezji i jej pokrewnym wyspom, etnologii i naukom przyrodni­ czym. Zbiory obejmują głównie Polinezję (z N. Zelandią i Melanezję, N. Gwineę i Australię). 1 �378 Dwa okresy posiada w swej historii dotychczasowej «Bishop Museum*. I . Od 1889—1919, który jest czasem organizowania muzeum i gromadzenia materiałów. I I . Następny okres przynosi tej instytucji sławę międzyna­ rodową. W tym okresie zostaje ono afiliowane do Uniwersytetu w Yale. Organizuje wyprawy na statku «Tanager» w 1923 — na okręcie «Whipporwill» 1924, na statku «Kaimiloa» w dalszych la­ lach. W r. 1926 fundacja Rockefellera wzbogaca materialne zasoby Muzeum. Wyprawy podjęte ze subsydiów Bishop Museum zbadały wyspy «Society», Samoa, Cook, Tuamotu, Mangarevan, Mikro­ nezji, Chatham, Niue, Manua, Wschodnie. W r. 1920 nawiązuje Bishop M. współpracę z Amerykańskim Muzeum Przyrodniczym. Ustanawia stypendium dla studenta-etnologa, który jako asystent Muzeum zostaje wysyłany dla badań a r c h e o l o g i c z n y c h na jedną z wysp Hawaii. Od r. 1920 Bishop Museum pracuje wraz z Uniwersytetem Hawaii. Przy poparciu tegoż Muzeum wydano następne cenne dzieła: «Hawaiin Dictionary* (1921) — «Ancient Hawaiian Music* (1923— 1924) — «The Canoes of Oceania* (1936). Bishop Museum podjęło zwiedzenie muzeów etnologicznych w Europie i Ameryce, i sporządziło katalog zdjęć z tychże muzeów. Publikacje Bishop Museum: do г. 1945, do 31. V I I I . wydało 12 tomów pamiętników, 186 biuletynów, 18 tomów prac okoliczno­ ściowych, 36 specjalnych publikacyj. 7) Literatura o Polinezji: a) dawne sprawozdania z podróży, b) ogólne dzieła o Polinezji (67 pozycyj od r. 1803—1943), c) publikacje Bishop M. (9 pozycyj od r. 1900—1944). 8) Wschodnie wyspy: a) wstępne uwagi, b) dawni podróżnicy, c) inni pisarze (14 pozycyj od r. 1866—1935), �379 •d) Bishop M. publikacje (3 pozycje od r. 1935—1940). Mangarevan: podobnie jak wyżej schemat a), b), c) inni p i ­ sarze (10 pozycyj, od r. 1835—1938); d) publikacje Bishop M. (2 pozycje r. 19138 i 1939). Pitcairnt: a), b), c) 9 pozycyj, od 1817—1936; d) В. M. 1 po­ zycja 1929. Tuamotus: a), b), c) 7 pozycji od 1874—1940; d) 10 poz. od 1933—1937. Marquesas: a), b), c) 18 poz. od 1843—1938; d) 8 poz. od 1923—1925. Wyspy Australijskie i Rapa: a), b), c) 8 poz. od 1829—1933; d) 5 poz. w 1930 i w rękopisach. Wy^m^-«Snnipi-у». o) M , n) \Я ?d ISJO—1^44; d) 8 poz. od 1927—1932. Cook W. Grupa niższa: a), b), c) 21 poz. od 1866—1940; d) 5 poz. 1924—1944. Cook W. Północne: a), b), c) 6 poz. od 1867—1941; d) 7 poz. od 1932—1938. Wyspy Kkwatorial: a), b), c) 4 poz. od 1896—1927; d) 3 poz. od 1925—1934. Samoa: a), b), c) 17 poz. od 1866—1938; d) 6 poz. od 1921-1941. Tonga: a), b), c) 11 poz. od 1810—1941; d) 12 poz. od 1922—1940. Niue: a), b), c) 5 poz. od 1902—1924; d) 1 poz. w 1926. Tokelau: a), b), c) 4 poz. od 1846—1923; d) 1 poz. w 1937. Futuna i Alofi: a), b), c) 7 poz. od 1838—1915; d) 2 poz. w 1936 i 1945. Uvea: a), b), c) 6 poz. od 1838—1932; d) 2 poz. 1937 i 1945. Wyspy Ellice: a), b), c) 9 poz. od 1871—1931. Hawaii: a), b), c) 65 poz. od 1816—1944; d) 49 naz. od 1899—1943. Wyspy Chatham: a), b), c) 3 poz. od 1893—1942; d) 2 poz. w 1923 i 1928. Nowa Zelandia: a), bV c) 112 poz. od 1835—1943. �380 Wpływy Polinezji na Wyspach Melanezji: a), b), ć) 26 poz. od 1891—1943. 9) W n i o s k i : o kullurze materialnej — o organizacji spo­ łecznej — o religii — o antropologii fizycznej — o muzyce — o wpływach polinezyjskich na zewnątrz — o metodzie historycz­ nej — o metodzie funkcjonalnej i psychologicznej — o przyległościach kulturalnych — studia topiczne. Warto zapoznać się z oceną etnologa wybitnego, tym cen­ niejszą, że przystępuje on do badania krajów egzotycznych be/ zakładania okularów Europejczyka czy Amerykanina, ale bezpo­ średnio oczyma tubylca patrzy i osądza kulturę swoich stron ro­ dzimych. IT D 7 Л ' Г 1 E. Bulanda 1. J. ALFRED METRAUX, « E a s t e r I s l a n d , From the Smith­ sonian Report for 1944 with 4 plates. Washington 1945. Bezdrzewna, wulkaniczna skała, zaledwie 13 mil ang. długa, a 7 szeroka, pomału pożerana przez fale i zagubiona w wielkich pustkowiach Oceanu Spokojnego — odległa o 2 tys. mil do wy­ brzeży Chile i 1500 mil od najbliższego archipelagu Polinezji — to jest Wyspa Wielkanocna, najbardziej osamotnione miejsce kie­ dykolwiek zamieszkałe przez człowieka. Dziś żyje na niej garstka tubylców (450 ludzi), przeważnie metysów, w większości trędowa tych, pod rządami Chile. Są to jedyni potomkowie ludu, który po­ zostawił po sobie ślady jednej z najbardziej oryginalnych cywili­ zacji świata. Wyspa została odkryta w r. 1722 w niedzielę Wielkanocną przez Holendrów, którzy roznieśli po świecie tajemnicze opowie­ ści o opuszczonej wyspie, strzeżonej przez olbrzymie posągi ka­ mienne, zbyt ciężkie i wielkie, aby mogły być wykonane garstką żyjących tam tubylców. Wszystkich następnych badaczy uderzał tak samo kontrast pomiędzy starożytną wspaniałością a nędzą i opuszczeniem teraźniejszym. W pierwszej połowie XIX w. przed­ siębiorczy łowcy wielorybów uprowadzili z wyspy część mieszkań- �381 с ów, со na długie lata utrudniło białym dostęp do niej, ale przy­ wieźli także ciekawe okazy sztuki, które znajdują się w muzeach w Cambridge i Salem. Poza różnymi rzeźbami w drzewie i ka­ mieniu są dwie postacie wykonane z kory wypchanej trzciną, po­ kryte malowanymi wzorami, bardzo pięknie i precyzyjnie wyko­ nanymi, które przedstawiają tatuowanie używane jeszcze sto lat temu. Są to zabytki skądinąd nie znane, a mogące się równać je­ dynie ze sztuką Markezańczyków. W r. 1859 Peruwiańczycy napadli na wyspę, porwali króla, wielu kapłanów i wiele setek członków wyższych i niższych klas, których wywieźli jako niewolników na wyspy peruwiańskie. Więk­ szość z nich w krótkim czasie wymarła, a pięciu pozostałych przy życiu, wróciło na francuskim statku, przywiozło ze sobą zarazki ospy i gruźlicy, które w krótkim czasie zdziesiątkowały mieszkań­ ców tak, że łączność pomiędzy dawnymi i nowszymi czasami zo­ stała zupełnie zerwana. Tajemnica Wyspy Wielkanocnej pogłębiła się jeszcze gdy w r. 1864 dotarli tam pierwsi francuscy katoliccy misjonarze. Na pytania o pochodzeniu tajemniczych posągów dostawali tylko nie­ jasne odpowiedzi, świadczące o bardzo słabej tradycji wiążącej ich z przeszłością. Obecna nędza i nieświadomość tubylców pod­ kreśliła jeszcze zagadkę minionej cywilizacji, której niemymi świadkami zostały tylko olbrzymie posągi, mauzolea i inne piękne zabytki. W tedy ludzie nauki rozpoczęli badania. Ale jak dotąd nie znaleziono odpowiedzi na pytanie, kto i kiedy stworzył te zabytki, jaki potężny lud zamieszkiwał dawniej wyspę i co lak nagle prze­ rwało prace zakrojone na lak wielką skałę? Symbolem tajemnicy są posągi i one to uczyniły wyspę sła­ wną na całym świecie. Lecz może jeszcze bardziej zagadkowe są drewniane tabliczki, pokryte drobnymi wycinanymi znakami, zna­ lezione u tubylców w polowie zeszłego wieku. Powstaje pytanie czy są to hieroglify, które zawierają opisy przeszłości? Wszystkie próby rozszyfrowania tych znaków zawodzą. Parę lat temu węgierski ję­ zykoznawca odkrył pewne podobieńslwo pomiędzy tymi znakami a nieodczytanymi jeszcze hieroglifami, pochodzącymi z doliny Indu 7 7 T �382 sprzed 5 tysięcy lat. Gdyby rzeczywiście oba pisma były spokre­ wnione, nowe światło padłoby na mroczną przeszłość Pacyfiku. Rządy francuski i belgijski zorganizowały ekspedycję nau­ kową na Wyspę Wielkanocną i po śmierci pierwszego jej kierow­ nika autor zajął to stanowisko. Opisuje on swoje pierwsze wraże­ nia gdy statek zarzucił kotwicę w stolicy wyspy, która przypom­ niała mu żywo rybackie wioski na wybrzeżach Bałtyku. Z waha­ niem używa słowa «tubylcy*, gdyż od pierwszego wejrzenia nie miał wątpliwości, że w ich żyłach płynie krew Europejczyków. Je­ dni wyglądali na Francuzów, inni na mieszkańców Hamburga lub Londynu, lecz zarazem było coś egzotycznego w tych postaciach 0 czarnych, kędzierzawych włosach, żywych oczach i wysokich czołach. Późniejsze badania wykazały, że tylko jedna trzecia obec­ nych mieszkańców może się р« г.сл\ cić polinezyjskim pochodze­ niem i to nie zawsze stwierdzonym. Należy stanowczo, według autora, rozwiać teorię, jakoby obecni mieszkańcy byli zdegenerowani i nie mieli nic wspólnego z ludem, który rzeźbił posągi i rytowal tabliczki, — przeciwnie są oni nawet pod pewnym wzglę­ dem zdolni. W ciągu 6 miesięcy spędzonych na wyspie autor po­ dziwiał ich niezwykłe zdolności asymilowania i polem dostoso­ wywania zdobytych wiadomości do zmiennego trybu życia, jest to jeden z czynników, dla których stara kultura szybko zanika. Cho­ ciaż są oni najbardziej odosobnionymi ludźmi na świecie, miesz­ kańcy Wyspy Wielkanocnej wciąż poszukują nowych pojęć, no­ wych zwyczajów, ale także i nowych występków. Gdy tylko się spo­ strzegli, że cudzoziemcy interesują się małymi, rzeźbionymi w drzewie figurkami, które dowodzą wielkiego artyzmu przodków, 1 płacą za nie mydłem lub ubraniem, zaczęli podrabiać je setkami bardzo niedbale, twierdząc, że to zupełnie wystarcza, gdyż i tak otrzymają swoją zapłatę, a o to tylko im chodzi. Ten instynkt han­ dlowy przyczynił się do utrzymania przy życiu kilku starożytnych przemysłów. Poza tym są oni nadzwyczaj sprytnymi złodziejami, tak na mniejszą jak na większą skale. Rząd angielski, który wy­ dzierżawi! od Chile wyspę dla hodowli owiec, ma z tym złodziej­ stwem nieustanne kłopoty, a taka jest solidarność rodowa, że o wykryciu złodzieja nie ma mowy. Obok lego jest to lud spokojny, Э �383' żyjący z płodów ziemi bujnie rosnących na żyznej wulkanicznej glebie. Nie mogą jedynie wyprodukować ani mydła, ani ubrania. Chociaż nie można zdobyć żadnych danych co do przeszłości tego ludu, folklor jest tu bogaty. Legendy i opowieści wspominają tu o ludożerstwie. Nie odkryto jednakże nic, co by świadczyło o kul­ turze wcześniejszej niż polinezyjska, język jest czysto polinezyj­ ski, bez żadnych domieszek. Zwalczając teorię, że wyspa jest pozostałością jakiegoś za­ ginionego kontynentu, autor stwierdza, że ma ona wyraźne pocho­ dzenie wulkaniczne i to nie zbyt dawne. Co prawda, wybrzeża jej są stale zmywane falami oceanu i nawet w ostatnich dziesiątkach lat, dzięki temu podmywaniu kilka posągów, które stały na wy­ sokiej skale, wpadły do .mnr.ia . },ąci-gdyby ten napór był rzeczy­ wiście tak silny, to świątynie wzniesione na samym wybrzeżu nie byłyby się doczekały czasów dzisiejszych. Utrzymywała się też le­ genda o triumfalnej drodze, wiodącej w ocean, do, być może, ukry­ tych tam wspaniałych zamków (Atlantyda), przy bliższym bada­ niu okazało się jednak, że jest to szeroka struga lawy, która wpły­ nęła do morza. Te wszystkie legendy nie znalazły naukowego* potwierdzenia. Tajemniczym pozostaje nadal fakt, że tak ma­ leńka wysepka jest pokryta wielkimi posągami, z których nie­ jedne mają 30 do 40 stóp wysokości i ważą po kilka ton. Mimo całego swego sceptycyzmu autor przyznaje, że gdy je po raz pierw­ szy zobaczy], opanowało go uczucie bezbrzeżnego zachwytu i zdzi­ wienia. Mało jest widoków na świecie, mówi, robiących większe wrażenie niż widok, można by powiedzieć, kamieniołomu posą­ gów na stokach wulkanu Ranoraraku. Miejsce o nastroju złowro­ gim. Na poły skruszały wulkan, olbrzymie skały wznoszące się wprost z morza, ponad nimi śliczne zielone pastwiska, a blisko wulkanu, jakby strzegąca kamieniołomu cała armia olbrzymich kamiennych posągów, rozrzuconych w malowniczym nieładzie. Większość ich stoi dumnie, inne są częściowo za'sypane usuwa­ jącym się gruntem. Widoczne są tylko głowy jakby jakiegoś prze­ klętego ludu, żywcem zakopanego przez lotne piaski. Za rzędami stojących posągów, na stokach wulkanu jest 150 posągów niewy­ kończonych. Gdziekolwiek rzucić okiem, wszędzie wzrok spoczywa �384 na niewykończonych rzeźbach. Górskim wyniosłościom nadano ludzkie kształty. Otworzono jaskinie, w których spoczywają po­ sągi, jak średniowieczne sarkofagi w kryptach katedralnych. Dłuto artystów w gorączce wykorzystania miękkiego, górskiego «tufu» nie oszczędziło prawie żadnego miejsca. Jest coś niesamowitego w tym opuszczonym warsztacie pracy z rozrzuconymi nieżywymi olbrzy­ mami. Na każdym kroku przechodzień potyka się o zniszczone ka­ mienne młoty. Wydaje się, że robotnicy opuścili kamieniołomy na święto tylko, jakby mieli jutro powrócić do pracy. Zdaniem autora najbardziej zagadkowym jest problem nagłego przerwania tak gi­ gantycznej pracy. Nasuwa się natychmiast myśl jakiejś nieprze­ widzianej katastrofy, jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia, które nagle zburzyło pracowite życie mieszkańców. W umysłach tubyl­ ców utrzymuje się przekonanie, że przyczyną tego były czary. Istnieją legendy na ten temat. Autor wątpi w możliwość rozświe­ tlenia kiedykolwiek tej tajemnicy. Niewykończone posągi są ol­ brzymie, jeden ma 60 stóp wysokości. Niektóre umieszczone były w takich miejscach, skąd niemożliwością było je wydobyć. A może te olbrzymy miały na zawsze pozostać w swych grobach? Dwa są rodzaje posągów: jedne, które jeszcze stoją przy kra­ terze lub u stóp wulkanu Ranoraraku, i te, które wznosiły się na «ahu» czyli cmentarzu. Chociaż jedne i drugie są wykonane z tego samego kamienia i mają ten sam typ, warto jednakże podkreślić pewne różnice. Cmentarzyska znajdowały się w określonych od­ stępach wzdłuż wybrzeży, okalając wyspę. Były to olbrzymie bu­ dowle o dziwnym planie. Niekształtne w zasadzie kupy kamieni tych wielkich mauzoleów nabrały pewnych form przez okalający je mur, zwrócony zawsze frontem do morza, zbudowany z regu­ larnych bloków skalnych, starannie dopasowanych i pięknie wy­ gładzonych. Za tymi murami jest równa przestrzeń i skłon zasy­ pany rumowiskiem. Na centralnej części fasady stały rzędy po­ sągów, zwrócone twarzami do wewnątrz, a na skłonie grzebano zmarłych. Posągi te przedstawiają olbrzymie popiersia o nieproporcjonalnie wielkich głowach w stosunku do reszty ciała. Tyl głowy jest zupełnie plaski, co z pionową linią uszu nadaje głowie plaski kształt. Brwi wyraźnie zaznaczone sterczą ponad owalnymi �385 oczodołami. Nos długi, koniec lekko zadarty, szerokie nozdrza, wą­ skie wargi wydęte jakby w pogardliwym uśmiechu, ramiona lekko zgięte, ręce przylegają do piersi, a poniżej brzucha posąg jest ucięty. Tamte posągi, w głębi wyspy, mają te same rysy, lecz bez oczo­ dołów, jak w nowoczesnych rzeźbach, na których jest tylko zarys brwi i spłaszczone policzki. Te posągi są zakończone olbrzymimi kołkami, które były wpuszczane w ziemię. Na innych wyspach Polinezji znajdują się podobne posągi i mauzolea, lecz Wyspy Wielkanocne należy postawić na pierw­ szym miejscu co do ilości jak i wielkości. Na wyspie znajdują się posągi wszędzie, nawet w miejscach prawie niedostępnych. Nie znaleziono odpowiedzi na pytanie, w iaki O L <nn«óh Ш7^лги;7ппп X to—П1ЬГ7ЛПП1Й . c i ę ż a r y J ^ J 7 iprltipi J strnny O wyspy na drugą, zważywszy że «tuf», z którego są wykonane, jest stosunkowo miękki, więc łatwo było je uszkodzić lub nawet po­ łamać. Wydaje się to tym bardziej skomplikowane, że wyspa jest zupełnie pozbawiona drzewa i wszelkiego materiału do robienia sznurów. Toteż na te pytania tubylcy odpowiadają: «Król Tuu-koihu, wielki czarownik, poruszał je słowem ust swoich». Jaki jest wiek tych posągów? Niektórzy autorowie twierdzą, że istniały już 1000 lat przed Chrystusem, inni, że 10 tysięcy. Autor jednak, biorąc pod uwagę miękkość kamienia i częste gwałtowne deszcze z jednej strony, a z drugiej ostrość rysów i widoczne jesz­ cze znaki uderzenia młotów uważa, że nie mogą one mieć więcej jak 500 do 600 lat. Niemniej od posągów interesujące są drewniane tabli­ czki, o których była mowa powyżej. Ponieważ wyspa jest bezdrzewna, wykonane one były jedynie z drzewa naniesionego przez fale. Tak zwane «hieroglify» wycinane na nich zębem rekina, są to realistyczne rysunki ludzi, zwierząt itp. i figury geometryczne, wykonane bardzo artystycznie i delikatnie, prawdziwe prymitywne arcydzieła. Pismo biegnie z góry na dół i z dołu do góry, lecz trzeba tabliczkę za każdym razem odwrócić. Niestety teraźniejsi mieszkańcy Wyspy nic o nich powiedzieć nie mogą, tym mniej od­ czytać znaki, twierdzą tylko, że tabliczki są zaczarowane i powo­ dują śmierć. Wszelkie próby odczytania pisma dotychczas zaw'Oi.uii. т. xxxvir 25 �dziły. Autor zbija twierdzenia jakoby te fzw. hieroglify miały j a ­ kikolwiek związek z pismem z doliny Indu i wysuwa nową teorię: tubylcy nazywają tabliczki «kochau rongorongo*, co znaczy «batuta mówcy», wobec tego były one prawdopodobnie jedynie trzy­ mane w reku przez mówcę w czasie jego przemowy; może daw­ niej miały one znaczenie mnemotechniczne, lecz z biegiem czasu zatraciły je, a znaki stały się jedynie ozdobą. Na zakończenie autor dochodzi do następujących wniosków. Wyspa została odkryta przez mieszkańców Polinezji pomiędzy po­ łową X I I a końcem X I I I wieku po Chr. Można to w przybliżeniu ustalić według listy królów, których było 25—30, zaczynając od Hotu-matua, który założył dynastię, i o przybyciu którego zacho­ wały sie dość dokładne i zgodne onowieści 7. ipon « т » : м-;*»™; X t' J <- ił czasu pochodzi kultura innych wysp Polinezji, której tło jest po­ dobne do kultury W yspy Wielkanocnej. Skądże więc pochodzą mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej? Wiele jest podobieństwa między nimi, a innymi ludami Polinezji, o których wiadomo tylko bez wątpienia, że pochodzą z Azji. Mo­ żliwe, że Hotu-matua, odkrywca Wyspy Wielkanocnej, był kró­ lem jakiegoś niezwyciężonego ludu, który na odludnej wyspie zna­ lazł schronienie wraz z resztką swoich poddanych. Te zagadkowe zabytki są świadectwem piękna i wielkości cy­ wilizacji, nie mającej sobie podobnej, a wykazują zarazem żywot­ ność i zuchwałość ludu, który opanował te, jakby się zdawało, najszczęśliwsze kiedyś wyspy świata. T HERBERT W. KRIEGER, «P e o p 1 e s of t h e P h i l i p p i ­ nes*. Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 80. Filipińczyk ze swoją drobną budową, niskim wzrostem, zgrab­ nym ciałem i brązową skórą jest członkiem szeroko rozpowszech­ nionej rasy wschodnio-azjalvckiej, zamieszkującej południowe Chiny, półwysep Malajski, Sumatrę, Jawę, Borneo i całą Indo­ nezję. �387 Hiszpanie wkrótce po zdobyciu Filipin podzielili ich ludność na: Negrito (pygmei), Indios i Moros. Indios, lud spokojny, rol­ niczy, pogański, zamieszkiwał wybrzeże i doliny wyspy Luzon i wyspy Yisayan, został wkrótce nawrócony na chrześcijaństwo. Moros, mahometanie, piraci, polujący na niewolników, agresywni, koczownicy, zajęli wyspy Jolo, Mindanao, wybrzeże wyspy Mindoro, Lubang i zatoki Manilskiej. Malajczycy, osobny lud, są bar­ dzo nieliczni na Filipinach, Morowie przyjęli od nich sposób ży­ cia, religię i arabski alfabet. Hiszpanie w roku 1565 nazwali część wysp Indonezyjskich Filipinami, na cześć Filipa I I . Wysp tych jest ogółem 7.083, naj­ większe z nich są Luzon i Mindanao, ogólna liczba mieszkańców wynosi 16,350.000. W roku 1896 wybuchło powstanie przeciwko Hiszpanom i Filipiny przeszły pod panowanie Stanów Zjedno­ czonych, a w r. 1935 Manuel Quezon został naznaczony pierw­ szym prezydentem Filipin; po 10 latach Stany Zjednoczone miały opuścić bazy wojskowe. Filipiny są piątym na świecie producentem złota, eksportują cukier, tytoń, orzechy kokosowe, konopie manilskie, a importują ryż i żywność w ogóle. Rozwijają się ogromnie pod względem eko­ nomicznym, drogi, mosty, porty i środki transportowe są zupeł­ nie zmodernizowane. Flora i fauna Filipin jest zbliżona do azja­ tyckiej, a brak wielkich ssaków , znajdujących się np. na Borneo, dowodzi, że wyspy te nie były połączone z lądem stałym. Ludność zachodnich Filipin, za wyjątkiem Negritos, jest bezsprzecznie mongoloidalna, o brązowej skórze i prostych włosach, na wschodzie zaś są czarni, o szerokich nosach i krętych włosach. Filipiny są jakby podzielone na zachodnie i wschodnie przez góry ciągnące się z północy na południe; góry pochodzenia wulkanicznego, po­ siadające około 20 mniej lub więcej czynnych wulkanów, częste są trzęsienia ziemi. Tajfuny zdarzają się na północnych i central­ nych wyspach, klimat jest podzwrotnikowy, chociaż w górach pół­ nocnego Luzonu mrozy nie należą do rzadkości. Gęstość zaludnie­ nia jest różna: lam gdzie ryż może być uprawiany tylko na te­ renach sztucznie nawadnianych, ludność jest bardzo gęsta, gdyż system nawadniania wymaga współpracy wiełu ludzi, natomiast 7 �w wyżej położonych okolicach ludność jest rzadsza. W ostatnich dziesiątkach lat warunki sanitarne uległy dużej poprawie, znikły prawie zupełnie cholera, ospa i trąd, tak samo śmiertelność dzieci zmniejszyła się z 80% do 60%. Największa z wysp Luzon z wielkim ruchliwym portem Ma­ nilla (623.326 mieszkańców) ma najbardziej mieszaną ludność z powodu dużej ilości cudzoziemców: Chińczyków, Japończyków i Amerykanów. Kolonia hiszpańska jest liczna i zwarta. W typie fizycznym tubylców można odróżnić dużą domieszkę krwi hisz­ pańskiej. Magellan dotarł do wschodnich Filipin w r. 1521, zastał tam już rozwinięty handel, czego dowodem było posiadanie wag, odważników i miar. Za jego pobytu 800 Filipinos przyjęło chrzest. Od tego czasu Manilla stała się centrum handlów уш did Dalekiego Wschodu, tam zawijało wiele statków chińskich i japońskich, przy­ wożąc towary. Dzieło chińskiego autora z r. 1205 zawiera opis Ne­ gritos: «ludzie mali o krętych włosach, którzy budują sobie gnia­ zda na drzewach, z gęstwiny strzelają do przechodniów, wobec czego są niebezpieczni*. Japończycy przyjeżdżali tu głównie szu­ kając starych chińskich waz glinianych. Wpływ religii i kultury mahonietańskiej nie był głęboki, zaznaczył się tylko w udoskona­ leniu broni. Silne natomiast były wpływy pochodzące z Indyj: w języku znajduje się dużo słów mających swe źródło w sanskrycie, system pisania jest podobny do hinduskiego, tak samo sztuka obrabiania metalu, motywy dekoracyjne oparte na kwiecie lotosu i inne zjawiska kulturalne są bezsprzecznie oznakami wpływów hinduskich sprzed 2000 lat. Droga ich może nie była bezpośred­ nia, lecz przeszła przez Borneo i Jawę, gdzie były kolonie hindu­ skich i mahometańskich Malajów. Malajczycy, których należy odróżnić od tzw. rasy malajskiej, pochodzą ze wschodniej Sumatry, założyli oni w r. 1160 miasto Singapore. Wybrzeża cieśniny Malakka są kolebką Malajczyków, stąd rozeszli się na północ, wschód i południe, przyczyną tego było z jednej strony pojawienie się Islamu w XIV wieku, którego misjo­ narzami stali się Malajczycy, z drugiej ścisły ich kontakt z Por­ tugalczykami, którym służyli za tłumaczy. Mowa Malajczyków jest mieszana, znajdują się w niej pierwiastki sanskryckie, arabskie, �389 perskie, hinduskie, portugalskie, holenderskie, angielskie, hiszpań­ skie i chińskie. Jest około 5 mil. Malajczyków, żyjących w Indiach Wschodnich. Filipińczycy, z wyjątkiem odłamu Moros, żyjących na wyspach Sulu, są rasowo i geograficznie Indonezyjczykami, nie zaś Malajczykami. Nazwa Moros pochodzi od Hiszpanów, którzy walcząc z wpły­ wami mahometańskimi w Hiszpanii i Marokku spotkali się z tymi samymi przeciwnikami na wyspach Filipińskich i nadali im to samo miano. Historia i narodow ość Moros pochodzi od czasów Abu Hakr, mahometanina, urodzonego w Mecce w V w. Założył on now e królestwo, budował meczety, zaprowadził Koran, język arabski i mahampianiłm borHgn—y/czcśni^ posiadali oni prawo, rząd, alfabet i system wykształcenia. Z zawodu rybacy, równie sprawni na lądzie jak na morzu, budowali łodzie, którymi w dalekie strony wywozili perły, zamieniając je na inne towary. Dzięki tym podró­ żom zdobyli rozległą wiedzę, którą wykorzystali do budowania fortec i sporządzania broni palnej, podbijając pogańskich sąsia­ dów. Nie tylko mosiężna armata, ale i proch były dumą zawsze gotowych do walki wojowników, toteż piraci zostali wytępieni do­ piero w polowie XIX wieku. r ? Negritos uchodzą za najdawniejszych mieszkańców Filipin, wliczając do nich wszystkie grupy posiadające przymieszkę ich krwi, liczba ich nie przekracza 30 tys. Charakteryzuje ich mały wzrost (przeciętnie poniżej 145 cm), kręte włosy, czarna skóra i n i ­ ski stopień kultury. Z ludami Melanezji łączy ich czarna skóra, gdyż posiadają szerokie głowy w przeciwieństwie do Negritos afry­ kańskich. Zamieszkują oni zalesione górskie tereny, rozrzucone i niedostępne, najliczniejsi są oni na wyspie Luzon, gdzie też k u l ­ turalnie stoją najwyżej. Żyją przeważnie w stałych, samowystar­ czalnych grupach spokrewnionych rodzin, dzieląc czas pomiędzy polowanie, uprawę kukurydzy, tytoniu i jarzyn, zbierając płody leśne, które im służą jako towar wymienny z ludami wybrzeży. Język ich jest mieszany, posiada zawsze domieszkę sąsiedniego. Najniżej stojące grupy żywią się bananami, orzechami kokoso­ wymi, wężami i krokodylami. Rzadko kiedy potrafią coś porząd­ nie uprawiać, gdyż będąc ludem wędrownym nie chcą się na jea- �ш nvm miejscu doczekiwać zbiorów. Poza psami nie hodują żadnych zwierzą! domowych. Domy ich są to budowle wzniesione na pa­ lach, na których ułożone są gałęzie i rodzaj strzechy, ścian bocz­ nych nie ma, maty służą za posłania. Utrzymują ogniska dla cie­ pła i ochrony przed owadami, często śpią w gorącym popiele tych ognisk; stąd noszą na sobie ślady oparzeń. Do krzesania ognia uży­ wają rodzaju piły wykonanej z bambusu. Gotują jedzenie w wy­ drążonych łodygach bambusu, które w ogóle służą jako wszelkiego rodzaju naczynia. Nędzne odzienie wyrabiają z wewnętrznej czę­ ści kory palmowej. Jedyną słabą oznaką sztuki są skromne ozdoby na naczyniach. Ciała zdobią bliznami powstałymi od na­ cięć skórv bambusowymi nożami, na nogach noszą obrączki z ple­ cionej świńskiej sierści. Ostrzą sobie zęby. Bronią są łuki i za­ trute strzały, a także siekiery do odrąbywania, głów ludzkich, któ­ rych poszukują. Wielożeńslwo jak i rozwody nie istnieją wśród nich zupełnie. Religijnych ceremonii podobno nie posiadają, jak też nie wierzą w czary, można powiedzieć, że są realistami. Bam­ bus jest używany do wszelkiego rodzaju wyrobów, począwszy od mostów aż do instrumentów muzycznych, tak samo łyko palmy «rartan» służy do wszelkich wiązań i zastępuje gwoździe. Typo­ wym dla Filipińczyków jest dom budowany na palach mający tylko dach, służy on jednej lub kilku rodzinom, czasami całej wsi. Igoroci z okolic górskich żyją w gęsto zabudowanych miastach lub wsiach. Niezbędnymi budynkami wtedy są: 1. kamienny dziedzi­ niec, gdzie odbywają się narady starszych, 2. niski, długi budy­ nek, którego jedna część służy jako sala narad w porze deszczo­ wej, druga do narad tajnych i jako cmentarz dla głów ludzkich zdobytych na wojnach; 3. niski, długi budynek, gdzie dziewczęta muszą zawsze nocować i 4. taki sam budynek dla chłopców, nie­ żonatych mężczyzn i wdowców. Wszystkie te zabudowania są oto­ czone częstokołem, na którego pale przy odpowiedniej ceremonii wbijają głowy swych ofiar, na czas dłuższy lub krótszy zależnie od stanowiska tak ofiary jak i zabójcy. Broń ich jest bardzo pry­ mitywna. Najbardziej rozpowszechniony jest łuk i zatrute strzały, których koniec odpada i pozostaje w ranie, powodując szybką śmierć. Najsilniejszą trucizną jest sok z drzewa «upas», używane �391 są także sfermentowane liście ananasu i jad niektórych zwierząt. Poza tym posługują się bronią rzutową, oraz wszelkiego rodzaju bumerangami i dzidami. Znają także wiatrówki sporządzone z bambusu, z których strzały są wyrzucane za pomocą silnego dmuchnięcia; do obrony używają drewnianych tarcz. Filipińczycy odżywiają się przeważnie ryżem, kukurydzą i słodkimi ziemniakami, uprawiają też trzcinę cukrową, tytoń, ba­ nany i jarzyny. Wiele bardzo jest drzew o jadalnych owocach, lecz niektóre z nich, jak np. doskonałe «mango» jest tak delikatne, że nie nadaje się zupełnie na eksport. Łowy dostarczają im zwie­ rzyny, chociaż mięsa jedzą mało, więcej natomiast ryb. Mleko «carabao» bardzo tłuste używane jest tylko dla dzieci i jako lekar­ stwo. Wyrabiają winu ż. »Окц"раГш, racząc się nim tylko w czasie jakichś uroczystości i to umiarkowanie. Bardzo zajmujący jest problem językowy, gdyż na wyspach Filipińskich istnieje 87 różnych narzeczy, z których każdy posiada własne słownictwo i mniej lub więcej bogatą literaturę. Niewąt­ pliwie niedostępność okolic górskich i brak komunikacji przyczy­ niły się do rozwoju zupełnie odmiennych narzeczy. Pomimo ze­ wnętrznych pozorów okazało się, że są one gramatycznie podobne nie tylko pomiędzy sobą, ale i do narzeczy używanych na Borneo, Celebes i w ogóle w Indonezji, mają więc to samo źródło języ­ kowe. Gdy Hiszpanie przybyli na Filipiny, zastali tam już pismo «syllabary», obecnie nawet do pisania w narzeczach używany jest alfabet arabski. Literaturę stanowią wiersze, pieśni, genealogie i opisy czynów przodków. Większość wykształconych Filipińczy­ ków zna język hiszpański i własne narzecze, chociaż angielski jest językiem oficjalnym i szkolnym, hiszpański jest popularniejszy. W prymitywnym filipińskim społeczeństwie najmniejszą jed­ nostką administracyjną jest wieś «barrio», składa się ona z 10 do 1.000 domów. Jedna wieś jest zwykle oddzielona od drugiej po­ lami ryżowymi. Mieszkańcy sąsiedniej wsi są uważani za cudzo­ ziemców i często stan wojenny pomiędzy nimi jest nieustanny. .Za krzywdę wyrządzoną jednostce mści się cała wieś. «I)ato» — szef bania jest wybierany na podstawie osobistych zalet lub ma­ jątku. Organizacja jest feodalna; społeczeństwo dzieli się na cztery �klasy: dato — najwyższy stopień, do drugiej należą ci, co nie płacą; dato podatków, lecz służą jako wioślarze lub wojownicy; trzecia klasa składa się z wyzwolonych niewolników, którzy muszą speł­ niać cięższe prace niż wolno-urodzenj i ostatni wreszcie, niewol­ nicy. Ci pochodzili z jeńców wojennych, którym darowano życie, lub dostawali się do niewoli na skutek długów, np. umierająca z głodu rodzina dostawała trochę niełuskanego ryżu jako pożyczkę od bogatego sąsiada, nie mogąc długu spłacić z powodu narasta­ jących procentów stawała się niewolnikami, co przechodziło na dzieci. Obchodzono się jednak dobrze z tymi niewolnikami, zali­ czając ich ostatecznie do członków rodziny. Jednym z powodów nieustannych wojen jest cześć, jaką by­ wają utoczeni ci, klóizy mieli powodzenie w bilwach, nazywano ich «mangani» i mieli oni prawo do noszenia specjalnego stroju, którego kolor i okazałość zależne były od ilości zdobytych głów ludzkich. Gdy chodziło więc o zdobycie głowy, nie robiono żad­ nej różnicy pomiędzy wojownikiem a dzieckiem lub starcem. W niektórych okolicach Luzonu przy budowie nowego domu ko­ nieczne były głowy ludzkie, aby zakopywać je pod słupami na szczęście. Obecnie głowy te zastępuje się czerwonymi szmatami. U niektórych szczepów nie można było szczęśliwie rozpocząć sa­ dzenia ryżu bez poprzedniego zdobycia kilku ludzkich głów. Cza­ sami jednak wystarczyło obcięcie uszu ofiary, czasem pęk włosów, którego używano do ozdób. Obecnie jednak zdobycze te zostają za­ stąpione odpowiednią sumą pieniężną. Ludność Filipin jest mniej więcej w 95% chrześcijańska, z nowoczesnymi poglądami na świat, w przeciwieństwie do ho­ lenderskich Indii Wschodnich, gdzie 95% ludności jest wyznania mahometańskiego. Mieszkańcy centralnego Luzonu, wybrzeża i miasta Manilla pierwsi przyjęli katolicyzm. Pomimo jednak 300-letniego wpływu religii i kultury zachodniej zachowało się wiele dawnych wierzeń, jak np. cześć dla duchów przodków, no­ szenie amuletów i czary. Istnieją też legendy odnoszące się do stworzenia świata i człowieka. Wiara w duszę nieśmiertelną jest bardzo dawna, i co za tym idzie, wiara w nagrodę i karę wieczną. Książka wydana w 1942 r. jest bogato ilustrowana fotogra- �393 fiami i zaopatrzona w cztery map*. wykazujące: 1. rozmieszcze­ nie szczepów na wyspach Filipińskich, 2. gęstość zaludnienia w r. 1939, 3. okręgi etniczne na południowo-zachodnim Pacyfiku i 4. mapę językową. 7 n JOHANNES MARINGER, «M e n s с h e n o p f e r i m B e s t a t u n g s b r a u c h A l t e e u r o p a s » . Anthropos 1942—1945, str. 1—113. , \\ Johannes Maringer w swojej ciekawej i bardzo potrzebnej pracy pt. «Menschenopter im bestattungsbrauch Alteeuropas» (An­ thropos, rok 1942—45, str. 1—113) podjął się przedstawienia cało­ kształtu wiadomości, które jak dotychczas przeważnie były oma­ wiane i dyskutowane w najrozmaitszym związku. Uwzględniając wyniki prehistorii, wiadomości przekazane nam przez historyków starożytnych, dawne legendy (przede wszystkim starogermańskie) ild. zobrazował autor właściwie cały problem z podkreślenia godną na ogół wstrzemięźliwością w wy­ ciąganiu wniosków niedostatecznie opartych na znanym w tej chwili materiale źródłowym. Wiadomości dotyczące krajów pozaeuropejskich czy to h i ­ storyczne czy zaczerpnięte z współczesnej etnografii, którymi po­ sługuje się bardzo ostrożnie, służą jako dodatkowe, możliwe do przyjęcia wyjaśnienia w tych wszystkich, dość zresztą licznych wypadkach, dla których nie wystarczają źródła europejskie. Jak wiadomo, niejednokrotnie dyskutowano nad pytaniem, czy jest rzeczą metodycznie właściwą posługiwanie się materia­ łami współczesnej etnografii i wynikami etnologii, zwłaszcza kra­ jów geograficznie odległych, dla wyjaśnienia np. przed - i wczesno historycznych zagadnień europejskich? Tak np. Hans Schreuer opowiada się przeciwko temu w swo­ jej tak nader ciekawej i cennej rozprawie pt. «Das Recht der Toten. Eine germanitische Untersuchung». Rozprawa ta została ogło­ szoną w r. 1916 w Zeitschrift f. vergleichende Rechtswissenschaft 7 7 4 �i posiada bardzo duże znaczenie zarówno dla historyków prawa, kultury, jak i etnologów i socjologów. Wręcz przeciwnego zdania bronił nie mniej poważny badacz Fryderyk Schwenn w pracy «Die Menschenopfer bei den Griechen und Rómern» ogłoszonej w r. 1915 (Religionsgeschichtl. Versuche шгс! Yorarbeilen. Tom 15, Giessen). Uzasadniając swoje odmienne w tym względzie zapatrywa­ nia z Scheuerem powołuje się H. Maringer na zdanie autora ob­ szernej dwutomowej «Nordische Altertumskunde» Sofusa Mullera, która w przekładzie niemieckim ukazała się już w lalach 1897—98. Bez wątpienia mimo całego postępu nauki i dzisiaj jeszcze pozostaje zawsze aktualne zdanie Mullera: «Próba wytłumaczenia jest jedną z głównych dróg archeologii przedhistorycznej. Musimy się często do niej uciekać, gdyż na razie materiał jest pełen luk. Nieodzowną jesl zatem dla wyjaśnienia nieznanych odległych cza­ sów pomoc, jaką może nam dać porównanie z historycznymi i egzotycznymi ludami*. Jak w tylu innych- wypadkach zreszlą i tułaj pytanie nie powinno brzmieć «czy», ale «jak» należy się posługiwać analo­ giami i porównaniami. Za tym opowiedział się także stanowczo, jak się od H. Maringera dowiadujemy, uzasadniając obszernie swoje zdanie ostat­ nio i W. Schmidt w pracy pt. «Vólkerkunde und Urgeschichle in gemeinsamer Arbeit an der Aul'liellung allester Menschheitsgeschichte». Niestety praca ta nie jesl mi dotychczas znaną, ponie­ waż została ogłoszoną w latach 1941 i 1942 w Mitteilungen der Nalurforschenden Gesellschaft w Bernie. Jak wynika z tego, co Maringer przytacza. Schmidt uważa za właściwy następujący sposób postępowania: «Najpierw każda z obu nauk winna ustalić stan faktyczny na swoim własnym gruncie, swoimi środkami i metodami*, następnie zaś: «Każda z nich jeżeli posługuje się materiałem drugiej nauki, powinna zwracać uwagę na oznaczenie jego wieku przez nią ustalonego*. Tych wskazówek p. Maringer siara się przestrzegać w całej swojej pracy. �395 Tytuł pracy «Menschenopfer im Bestattungsbrauch» jak i konsekwentne używanie pierwszego terminu w dalszym ciągu, rodzi jednak pewne wątpliwości. Autor zresztą w tym względzie sam przypomina (sir. 13, n. 14): «Wobec ogólnej niepewności w ustaleniu pojęcia ofiary proponuje Schwenn, by na razie za­ miast o ofiarach z ludzi (Menschenopfer) mówić raczej o rytual­ nym zabójstwie (riluelle Menschenlótung)». Zapewne samego pojęcia ofiary nie można ostatecznie zde­ finiować, chociaż zgodność jest tu znacznie większa, aniżeli np. gdy chodzi o pojęcie religii. Nie możemy w tej chwili naturalnie omawiać tutaj całej problematyki pojęcia ofiary, którą tak obszernie z natury rzeczy zajmuje się historia porównawcza religii. W każdym razie, jeżeli chodzi o ofiary z ludzi, określane jako «Menschenopfer», «sacrifice humaim», «human sacrifice*, to od dość -dawna zacieśnia -się używanie tego terminu. Okazało się to słusznym nic tylko ze względu na potrzeby religioznav>stwa, ale i historii porównawczej prawa. I lak np. Wiktor Calhrein w tak bardzo obszernym dziele pl. «Die Einheit des sittlichen Bewusstseins der Menschheit, eine ethnographische Unlersuchung* (3 tomy, Fryburg w Br. 1914) od­ różnia bardzo dokładnie miedzy «Menschenopfer», a «T6tung von Menschen, die den Yerstorbenen ins Jenseits begleiten sollen». Podobnie ujmuje tę sprawę M. G. Foucart w swojej bardzo ciekawej «Histoire des religions et methode comparative* (2 wyd. Paryż 1912, sir. 376 п.). Groby przedhistoryczne i wczesnohisloryczne nie mogą nam ujawnić motywów tak bardzo ważnych dla ujęcia rzeczywistego znaczenia tych zagadnień ze stanowiska badacza kultury i religii. Również zgoła nie wystarczające są pod tym względem przekazy historyczne autorów starożytnych. Trzeba, jak wiadomo, przyj­ mować bardzo ostrożnie podawane przez nich tłumaczenia tych zjawisk nie tylko, gdy mówią o współczesnych im ludach «barbarzyńskich*, ale i własnej, zwłaszcza odleglejszej przeszłości. Je­ żeli zaś chodzi o najstarsze pomniki literackie, lo wobec licz­ nych przeróbek, jakie one przechodziły przed ostatecznym utrwa- �leniem w piśmie, to nastręczają się innego rodzaju trudności. Nie­ raz jest wątpliwe, a może nawet niemożliwe ustalenie, jakiej epoce należy przypisać zachowane, a interesujące nas szczegóły.. Z reguły trudno się zorientować, czy pewne zwyczaje i praktyki były powszechne, czy też właściwe tylko pewnym kołom społecz­ nym lub stanowiły rzadkie wyjątki. Trzeba przyznać, że autor bierze to wszystko pod rozwagę, wskazując nieraz na nastręczające się badaczowi trudności i wąt­ pliwości, które ostatecznie są niemożliwe do rozwiązania. Ta wspomniana już na wstępie ostrożność w wydawaniu sądów sta­ nowi nietylko bardzo dodatni rys całej pracy, ale budzi równo­ cześnie w czytelniku duże zaufanie do wywodów autora. PizejizysLy ukiad pracy stanowi dalszą bardzo dodatnią jej cechę. Po krótkim, ale pełnym treści wstępie, w którym poruszono ogólnie zagadnienie ofiar z ludzi w starożytności europejskiej, a następnie zagadnienie ofiar w zwyczajach pogrzebowych, oraz po pewnych uwagach natury melodycznej przechodzi autor (sir. 13) do właściwgo tematu. Rozpoczyna od zapoznania nas ze wspólnym pochówkiem mężczyzny z kobietą. Obszernie w tym rozdziale omawia przede wszystkim ofia­ rowanie wdowy. Rozważa cały problem opierając się zrazu wy­ łącznie na prahistorii, a to od młodszej epoki żelaznej począwszy, przechodząc następnie do czasów wczesno-historycznych. Kolejno zapoznajemy się z tym zwyczajem u Słowian, Bałtów, Germa­ nów i in. Nie wiadomo tylko dlaczego cofa nas od str. 27 wstecz i zapoznaje z dawniejszą (przedrzymską) epoką żela.zną (Trako­ wie i Scyci, Grecy i Rzymianie itd.), pniem z epoką brązową, a wreszcie kamienną. Wszystko to doprowadza autora do następujących wniosków (str. 25 i п.): «Zjawisko ofiarowywania wdowy stanowi nieza­ przeczalny fakl w Europie wczesno i przedhistorycznej. W prze­ ciągu półtora tysiąca lat od około r. 1000 przed narodzeniem Chry­ stusa, aż do roku 500 po narodzeniu Chrystusa ten krwawy zwy­ czaj odzwierciedla się w źródłach historycznych, a to: opisach podróży, kronikach, opracowaniach historii, w pieśniach i poda- �397 niach. Znaleziska grobowcowe łych czasów potwierdzają często te świadectwa literackie. Przy tym wykopaliska mogły nam po­ twierdzić istnienie tego zwyczaju w starej Europie poprzez czasy przedrzymskiej epoki żelaznej i brązowej aż do późniejszej młod­ szej epoki kamiennej (spate Jungsteinzeit), a więc w każdym ra­ zie do około 3000 przed narodzeniem Chrystusa. Seria wykopalisk następnie się urywa. Nieliczne podejrzane (co do swojej istoty) znaleziska ze starszej epoki kamiennej mogłyby być zwiastunami późniejszego zwyczaju. Napewno jednak nie pozostają z nim w .związku historycznym*. Na podstawie zarówno materiału wykopaliskowego, jak i przekazów literackich p. Maringer przypuszcza, że zwyczaj zgła­ dzania wdów: «nie był nigdy właściwym zwyczajem ludowym, lecz stanowił zawsze specjalność szlachty, szczególne prawo pew­ nych rodów, lub panów warstwy wojowników (herrische Kriegerschicht)* (str. 56 i str. 109). Niewątpliwie mogło tak być, ale trzeba zaznaczyć, że przed­ stawiony przez autora materiał w tym wypadku nie upoważnia do takiej pewności. Bardzo natomiast słuszną jest uwaga (str. 58): «Jest bez­ względnie błędnym łączenie zabijania wdów — jak i w ogóle ofiary z ludzi — z ludami najniższego rozwoju kulturalnego. Z materiału wypływa raczej jasno, że pojawia się to wszystko dopiero na wyższym stopniu rozwoju kulturalnego. Przełamanie tego zwyczaju następuje później przez potęgę wyższego stopnia uobyczajnienia, ale może bardziej przez zmianę wiary odnoszą­ cej się do śmierci. Musimy przyjąć, że niektóre ludy zwłaszcza klasyczni Grecy i Rzymianie doszli do tego już wcześnie o własnych siłach. Jest jednak wiadome, że dopiero przez potęgę chrześcijań­ stwa zwyczaj ten został przełamany u północnych Germanów, Sło­ wian i Bałtów*. W ustępie następnym (str. 65 do 75) mamy przedstawione ciekawe zagadnienie zaślubin z umarłym. Jak wiadomo np. w Chi­ nach, co prawda w formie niekrwawej, .zwyczaj ten utrzymał się bardzo długo. �398 Pomijając mniej ciekawe opisy (str. 75 do 82) przechodzimy do rozważań na temat mordowania jeńców (Gefangenenopfer). Obszernie zajmuje się nim także H. Pinard de la Boullaye w drugim tomie swego podstawowego dla religioznawstwa dziele pt. «L'elude comparee des Religions» (4 wyd. Paryż 1929). I tak np. (str. 60—61) czytamy: «Jeżeli się chce, to nic łat­ wiejszego, jak sporządzenie obszernej syntezy ofiar z ludzi w ciągu wieków. Ale czyż można tolerować przedstawianie wszelkiego za­ bójstwa człowieka, jako ofiarę z człowieka? Można zabijać swoich bliźnich z powodu apetytu na ludzkie mięso: jest to .kanibalizm, ale nie religia. Można ich zgładzać, jak np. starvch rodziców, zachowując przy tym różne formy, czy to żeby ich uwolnić od niedomagań i cierpień, albo by oswobodzić szczep od zbytecznych gąb: będziemy mieli do czynienia tutaj ze współczuciem, egoizmem albo poli­ tyką. Można ich zabijać celem zapewnienia sobie środka przez straszną, a zatem skuteczniejszą procedurę — przewidywania przy­ szłości, albo zmienienia losu: będą to praktyki wróżbiarskie albo czarodziejskie. Mogłoby to być także religią, gdyby starano się uprzedzić gniew jakiegoś boga, wydzielając mu dobrowolnie jego część. Można zgładzać z powodu żałoby. Jednak lego rodzaju zwy­ czaj obejmuje kilka motywów. Może nim być przesądna obawa celem ułagodzenia cienia .zmarłego, albo także przywiązanie, pra • gnienie zapewnienia mu w przyszłym życiu możliwości prowadze­ nia porządnego życia, wreszcie i dzika zazdrość pragnąca zapobiec, by jego wdowa lub kobiety nic wstąpiły w inne związki. Można także mordować bez wyboru jeńców wojennych, już to z powodu brutalnego uczucia zemsty lub przezorności politycz­ nej, wreszcie z bardzo różnych motywów religijnych. Także i religia może — a ten wypadek szczególnie rzuca się w oczy w starym Meksyku — organizować periodyczne ofiarowa­ nie jeńców, niewolników i dzieci z równoczesnym celem: adoracji, ubłagania, ekspiacji i dziękczynienia. r �399 Czyż naprawdę nie istniałaby jak tylko jedna etykieta dla tak różnych praktyk, które rozpościerają się od rytuału kulinar­ nego, aż do aktu ściśle religijnego? Autor zresztą to wszystko wie, czego dowodem nie tylko wspomniany już cytat zdania Schwenna, ale i niejedna uwaga w dalszym ciągu pracy. Tak np. (str. 58): «Pozostaje jeszcze py­ tanie o ile zgładzanie wdów wolno nam określać, jako ofiarę z l u ­ dzi. Jeżeli la praktyka wypływa z troskliwości o nieboszczyka, bez wątpienia nie należy ona do zakresu religii, lecz do opieki nad zmarłymi, do zwyczajów. Z drugiej strony niejedno wskazuje przy tym na ofiarę. Z pewnością oznacza ona pozbycie się prawdziwej wartości a nawet najwyższej ziemskiej wartości, to jest życia, które •7Asi5«ip »«i«»ezoiie dł-a. bsgcś innego .-Nic jest przecież koniecznym zacieśnianie przy ofierze jej pojęcia do boskiej istoty ze względu na przyjmującego. Sądzę przeciwnie, że można je rozciągać na wszelką islolę ponadludzką. Często zaś nieboszczyk, zwłaszcza bu­ dzący grozę, wydawał się żyjącym, jako istota ponadludzką. Po­ dobnie w czasach brutalnego, despotycznego ducha musiał męż­ czyzna stać ponad kobietą, jako pewnego rodzaju wyższa istota, której cały cel bytu rozpływał się w jej małżonku, jej panu i władcy, jakoby w jej bogu. Wolno nam zatem przy starszej brutalniejszej formie mówić o ofiarowaniu wdowy. Ten charakter ofiarny podkreśla analogia do ofiar zwierzęcych, które występują lakże niekiedy w znalezi­ skach. Zapewne w późniejszej, dobrowolnej formie występują na czoło bardziej osobiste motywy, jako to: pragnienie szczęścia, cza­ sem bohaterska miłość i wierność, ale także pożądanie sławy i ko­ bieca próżność. Mimo to jest faktem niewątpliwym, że w gruncie rzeczy kobieta zostaje poświęconą pożądliwości mężczyzny. Jej samoofiarowanie i jej pędzenie ku śmierci podobne jesl przecież do religijnego obłędu*. Musze powiedzieć, że powyższe tłumaczenie trudno uznać za całkowicie przekonywujące. Materiał najdawniejszy np. jaki nam p. Maringer przedstawia nie uzasadnia podług mego wraże­ nia dostatecznie poglądu, jakoby śmierć wdowy początkowo z re­ guły była przymusowa, a później z reguły dobrowolną. Zresztą �400 nie to jest przecież rzeczą zasadniczą, gdyż w ustalonym pojęciu, ofiara może być zarówno dobrowolną, jak i niedobrowolną. O isto­ cie rzeczy sianowi komu zostaje złożoną. Motyw wierzeniowy sam przez się, do którego należy bezprzecznie dzielenie z nieboszczy­ kiem i pozagrobowego losu nie wystarcza. Naturalnie zdaję sobie sprawę, że ze względu na posiadany materiał postępowanie podług wspomnianych wskazówek Pinarda nastręczałoby wiele i niezwykłych trudności. Naturalnie różne mogą być tego powody, ale szczególnie ze stanowiska wierzeniowego ważnym jest dosyć rozpowszechnione przekonanie, że pomordowani jeńcy będą w życiu pozagrobowym niewolnikami zwycięzców . Taka wiara utrzymuje się bardzo 7 ^AAW^W, ±*)j. u. uv.iiuanuv> puinuLiiv tu. .liitui^ 11111 \1111 lj. .иаил»,^. nam przypomina (str. 83): «Bizantyjczyk Leon Diakon potwierdza to wyraźnie odnośnie Normanów w państwie Wschodnio Rzym­ skim. Ci zwykli podług zwyczaju ojczystego najczęściej zarzynać jeńców wojennych i spalać razem ze swymi zmarłymi. Sami na­ tomiast nie dopuszczali, żeby ich brano do niewoli. Jeżeli nie było już widoków ocalenia, popełniali samobójstwa, gdyż inaczej mu­ sieliby służyć w Hadesie zwycięzcom*. 7 7 Jak już zresztą dawniej wykazał L. Malten w ogłoszonym w r. 1924 Leichenspiel und Totenkult, rzymskie walki gladiato­ rów pozostają długo w związku z obrzędami pogrzebowymi. Bardzo krótko omówiono (str. 86 do 88) zwyczaj składania zbrodniarzy w ofierze. 7 Na podstawie pracy V. Amiry, «Die germanischen Todesstrafen» przypomina autor: «że podług prawa slarofryzyjskiego i dolnosaskiego morderca powinien był zostać pogrzebany pod swoją ofiarą». Dodaje przy tym: «jest rzeczą ciekawą, że takie samo po­ stanowienie znajduje się także w jednym prawie starochińskim». Zupełnie przekonywującym jest zapatrywanie p. Maringera (str. 86—88): «ale bez wątpienia w tym rodzaju kary tkwi jeszcze głębszy sens wierzeniowy. Nie wystarczało samo przez się, że morderca płacił życiem za życie, lecz równocześnie miał przez pochowanie ze swoją ofiarą stać się jej niewolnikiem w życiu �401 przyszłym. Ten los oznacza sam przez się najgorszą karę, ponie­ waż wydawał mordercę nieuniknionej zemście swej ofiary*/ Sądzę, że tym bardziej taki pogląd możemy przyjąć, ponie­ waż sakralny charakter kary śmierci nie ulega już dzisiaj wątpli­ wości, co zresztą łączy się z sakralnym charakterem prawa starogermańskiego. Odnośnie tej communis opinio, o której autor nie wspo­ mina, posiadającej obszerną literaturę, czytamy np. u SchróderaKunssberga, «Lehrbuch der Deutschen Rechtsgeschichte* (Berlin— Lipsk 1932), str. 826: «Zbrodniarz przekonany i znajdujący się w ręku sędziego, stawał się co do swego życia łupem bogów i był przeznaczony na śmierć ofiarną z ręki kapłana lub przez wydanie —~ i .1JAU11A AAclllAA _ T~.l V. 1 UCLiiitAlY •• , W 1, VAUAV 4. LŁAAY ЛЛ U l U ^ U \ 1— lAA^, I l l U ^ l ~ł„.i I I J l i u V I L l ł v. nany, dopóki bóstwo zapytane o swoją wolę nie oświadczyło, że ofiara jest mu miłą». Dosyć długo nie umiano sobie w ogóle wyobrazić kary śmierci o' charakterze niesakralnym. Świadczy o tym np. prawo nordyckie epoki frankońskiej w przeciwieństwie zresztą do po­ łudniowo germańskiego. Ponieważ dawna forma wykonywania wyroków przez skła­ danie zbrodniarza bóstwu na ofiarę, nie była po przyjęciu chrze­ ścijaństwa do utrzymania, porzucono w ogóle karę śmierci, zastę­ pując ją niedającym się odkupić wyjęciem z pod ochrony prawnej. W bardzo jasny i wyczerpujący sposób (str. 107 do 112) poprzedzony krótkim zestawieniem równoległych zwyczajów poza europejskich (sir. 102 do 107), streszcza i ujmuje p. Maringer wy­ niki swej pracy. Sam zwyczaj określa jako globalny (sir. 102), chociaż bynajmniej nie powszechny. Poza Europą, w której jest on szeroko przyjęty, istnieje i w innych częściach świata. U niektórych ludów, jak np. Greków i Rzymian (np. zgładzanie wdów) zanika on bardzo wcześnie, u innych ludów europejskich trwa dłużej, a nawet bardzo długo, ho aż do wieku XIV. W Chinach istnieje ten zwyczaj do końca X V I I wieku, jeszcze dłużej w Korei, Indiach, Japonii itd. Przy­ pominam harakiri marszałka Nogi na grobie cesarza Mutsuhhy. W Mezopotamii starożytne wykopaliska w summeryjskim Lud. T. X X X V I I 2) �402 Ur i Kisz ujawniły nam, jak liczne rzesze (do 74 osób) towarzy­ szyły niekiedy królom w zaświaty, zabezpieczając im tam na­ leżny tryb życia. Najstarszy z tych grobów pochodzi z około roku 3300 przed narodzeniem Chrystusa. Z opanowaniem kraju przez Semitów zwyczaj ten nagle ustaje. Babilończycy i Asyryjczycy nie znają go, chociaż poza tym szalują niekiedy bardzo szczodrze ofiarami z ludzi na cześć bogów. Wreszcie silnie podkreśla autor ponow nie (str. 109), że po­ czątku tego zwyczaju nie należy szukać na niższych stopniach roz­ woju kulturalnego, lecz przeciwnie, na wyższych. Jego zaś za­ nik zależy przede wszystkim od zmiany pojęć o życiu pozagrobo­ wym, które, możemy jeszcze dodać, pociąga za sobą i zmianę pojęć ? Kończąc moje uwagi nad pracą p. Maringera muszę jeszcze raz podkreślić bogactwo jej materiału informacyjnego, ostrożność w formułowaniu sądu i jasność wykładu. Posiada ona poważną w artość nie tylko dla etnologów, ale i dla historyków religii i prawa. •. г u IŁ r Leon Hawan «D i e S a m m 1 u n g В a r b i i t a 1 i e n i s с li e г V o 1 к sl i e d e r » . Von Vittorio Santoli, Florenz. Zeitschrift fur Volkskunde, 48 Jhrg., 1939, Neue Folgę, Bd. X. Berlin 1939—40. Autor, który od 1927 r. współpracuje z Barbim nad przygo­ towaniem wydania «Zbioru pieśni ludowwch M. Barbiego», po­ daje historię powstania tego zbioru, jego zawartość, osiągnięte re­ zultaty i problemy, które przy układaniu zbioru się wyłoniły lub silnie zarysowały. Początki tego zbioru pieśni, który dziś stanowi zasadniczą część włoskiego skarbca poezji ludowej, sięgają swymi początkami r. 1887. Urodzony w Sambuco, w górach Pistojezji, gdzie bardzo żywa jest wymiana między półn. Włochami i Toskaną, położył Barbi przede w'szystkim nacisk na badanie tych okolic. Już w roku 1895 mógł dać nie tylko krytyczny opis ludowej poezji tego terenu, �403 ale także poruszyć szereg podstawowych zagadnień odnoszących się do historii poezji ludowej we Włoszech. Przekonany o koniecz­ ności zbierania jak najliczniejszych wersji, rozszerza teren zbie­ ractwa daleko poza Toskanę, chociaż zbiór swój nazywa stale «zbiorem pistojezyjskich pieśni, nawet jeszcze w rozprawie «О h i ­ storii poezji ludowej we W łoszech», w której porusza w orygi­ nalny sposób główne zagadnienia poezji ludowej, jakie nasunęły się krytycznemu oku badacza w 30 lat po ukazaniu się prac N i ­ gry i D. Ancony. Jakkolwiek Zbiór Barbiego jest rezultatem 50letniej pracy zbierackiej w Toskanie, zawiera on także cenny ma­ teriał z wielu innych okolic, szczególnie z Friaulu i Emilii. Jest od­ biciem nie tylko toskańskiej, ale także — jakkolwiek mniej wy­ raźnym — tradycyj większej części Włoch. T Fakt, ze w Zbiorze Uarmego i oskana jest najsiiniej repre­ zentowana, jest raczej dodatnim momentem, gdyż w ludowej l i ­ teraturze Toskana zajmuje centralne miejsce. Różne rodzaje poe­ zji, jak np. tzw. «Rispotto» powstały tamże i dopiero stamtąd roz­ powszechniły się w środkowych, północnych, a także południowych Włoszech. Tu też jest bardzo żywe «stornello», najkrótsza i naj­ młodsza forma jednostrofowej pieśni lirycznej. W Toskanie zbie­ gają się inne, poważne formy poezji, jak: epiczno-liryczne pieśni typu francuskiego, powtarzające się pieśni (iteratywne) i «vilotta». Toskana jest kolebką «cantari», których zależność od ustnej tradycji z jednej, a wpływ na ustną tradycję z drugiej strony, pozostawia jeszcze temat do badań. Gdy w r. 1927 Barbi zdecydował się przy pomocy Santoliego rozpocząć publikowanie swego zbioru i podjął przerwaną przez wojnę działalność zbieracką, rezultaty były bardzo pokaźne. To dowodzi, że zawsze jeszcze można dużo zebrać, jeśli się metody­ cznie i wytrwale postępuje. Jednym z najważniejszych rezultatów, do których doszedł Barbi, jest stwierdzenie, że owe liryczno-epiczne pieśni, które do­ tychczas uważano za wyłącznie albo prawie wyłącznie właściwe dla północnych terenów, występują także i w Toskanie. Tym sa­ mym upadła granica południowego rozprzestrzenienia epiczno-lirycznej pieśni typu francuskiego, przeprowadzona analogicznie do 26* �404 granicy między gallo-italskimi a toskańskimi narzeczami. Tym sposobem poezja ludowa została uwolniona z ciasnego kręgu za­ leżności od narzeczy. Jej zasięgi wybiegają poza granice językowe i etniczne. Zbiór Barbiego zawiera pieśni opowiadające, których naj­ bardziej tradycyjną formą, a zarazem najpiękniejszą, jest pieśń epiczno-liryczna pochodzenia francuskiego. Należy przyjąć jako pewnik, że powstała ona nie wcześniej, jak w XV w. Dotychczas wiązano ją z północnymi Włochami, w rzeczywistości jednak za­ domowiła się ona od przeszło 4-ch wieków w Toskanie i tam jest również rozpowszechniona — jakkolwiek w znacznie mniejszej mierze, — na południu i na wyspach. Przeprowadzane badania nad formami metrycznymi różnych rodzajów tej pieśni wyjaśnią zagadnienie jej migracji. Przeprowadza się drogą starannej ana­ lizy bogatego materiału badania nad genezą, rozprzestrzenieniem i żywotnością innych pieśni oraz nad formą lirycznego strombotto. Trzecią grupą prawdziwie tradycyjnego rodzaju są pieśni wy­ liczające i powtarzające się (iteratywne). Dziś często fragmenta­ ryczne i na najniższy stopień zesunięte, tak, że służą dzieciom do zabaw, były one w zasadzie przez zbieraczy zapoznane i szerego­ wane między rymy dziecięce, pieśni liryczne lub opowiadające. Jest zasługą Barbiego. że podniósł znaczenie tego rodzaju pieśni i poświęcił im uwagę, na jaką zasługują. Pieśni te mają odległą tradycję. Np. spór między matką a córką o wybór męża sięga nie­ przerwaną tradycją w średniowiecze. Największą i najcenniejszą część Zbioru Barbiego stanowią epiczno-liryczne pieśni, rispetti i stornelli oraz pieśni wyliczające i iteratywne. Obok nich. jako u ludu najwięcej rozpowszechnione, należy postawić rymy łańcuszkowe, rodzaj, który oprócz dowcipnych i żartobliwych zszeregowań słów dla dorosłych, stanowi większą część właściwych pieśni dziecięcych. I tutaj zebrał Barbi teksty, sięgające również kilku stuleci wstecz. Wystarczy wspomnieć «uno, duo, tres», pieśni występujące już w w. XV, których Barbi zebrał 64 wersje. Niemniej uwagi, jak tym trzem wielkim grupom śpiewanej poezji i rymom łańcuszkowym, poświęcił Barbi nawpół ludowej �405 poezji, czyli lz\v. poezji mieszanej tradycji (tj. ustnej, rękopiśmien­ nej i drukowanej). Oprócz materiałów przekazywanych ustnie, zebrano tu teksty pisane i drukowane w dawnych i nowszych cza­ sach. Ze względu na małą troskę, jaką poświęcano przechowy­ waniu ludowych książeczek i ulotek, niewiele się z nich docho­ wało. Materiał ten jest bardzo ciekawy także dla filologów. Nie­ które przykłady z tej grupy wchodzą również w dziedzinę zwy­ czajów i obyczajów. Zbiór Barbiego zawiera wreszcie liczne zagadki i przysło­ wia. Badania porównawcze nad przysłowiami mogą rzucić światło na niektóre dziedziny kultury duchowej. Zagadki, które dzisiaj cip w ł a t n n ć p i t i rtvipri а кшЛук bvlv ro/rvvvka ctprczvph 7 я - slugują jako małe, ale ciekawe świadectwa historyczne na szczegółowsze badania, niż dotychczasowe. Gdy zbiór Barbiego zostanie w całości opublikowany, da ja­ sny obraz historii wielkich prądów poezji ludowej we Włoszech i tradycji poszczególnych pieśni, dla badaczy zaś w innych kra­ jach będzie niewątpliwie cennym przyczynkiem dla studiów po­ równawczych. „ G. rrenklowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a547d255434c11193e9f499d20ad528.pdf 253d65192029bf54b7a0e6ba477f00a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5134 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4763 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.430- 532 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRONIKA LUDOZNAWSTWO W JUGOSŁAWII 1939—1947 Г^-гКт T T o i »«г»тло T v w l n T o c i o f o l o w n . n v л*»- JligO^łj^Y/li TOZV,' 1 - jała się działalność na polu ludoznawstwa w latach 1939, 1940 i z-początkiem roku 1941 — do wybuchu wojny na Bałkanach. W niektórych dziedzinach dała się zanotować nawet szersza dzia­ łalność i intensywniejsza. W Ljubljanie, centrum ludoznawczym w Słowenii, reprezen­ tuje ludoznawstwo jugosłowiańskie «Etnolog», organ tamtejszego Muzeum Etnograficznego, pozostawał pod redakcją kierownika muzeum dra Niky Żupanića. W drugim centrum Słowenii, Mari­ borze, skupia się ruch ludoznawczy w tamtejszym muzeum, a wła­ ściwie jego zbiorach etnograficznych, znajdujących się pod kie­ rownictwem Franja Basa oraz w organie «Zgodovinskega druśtva», «Gasopisu za zgodovino in narodopisje* (XXXIV — 1939, XXXV — 1/2, 1940). Duży wpływ na rozwój ludoznawstwa słoweńskiego w tych czasach wywarła działalność wychowawczo-naukowa dra Niky Żupanića, który w r. 1940 objął katedrę etnologii na uniwersyte­ cie w Ljubljanie. Katedrę religiologii na wydziale teologicznym w Ljubljanie zajmował wtedy etnolog prof, dr Lambert Ehrlich (którego w r. 1940 zabito na ulicy w Ljubljanie). Poważną rolę w ludoznawstwie słoweńskim, a w szczególno­ ści w systematycznym zbieraniu i badaniu muzyki ludowej, od­ grywa «Instytut folklorystyczny* słoweńskiej «Glasbene matice» w Ljubljanie pod kierownictwem Franca Marolta. W latach tych �427 organizowano w Słowenii, podobnie zresztą jak w Chorwacji, festivale ludowe, względnie ludoznawcze (np. w Białej Krainie). Naówczas urywa się w Chorwacji wydawanie, «Zbornika za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena» (wzgl. «hrvatskoga naroda», jak podano w ostatni tomie) przez Akademię jugosłowiań­ ską nauk i sztuk; wyszedł jeszcze tom X X X I I , 1 i 2 (1939 i 1940) ze streszczeniem przeważnie prac z zakresu literatury ustnej i od­ tąd wydawnictwo to przestało wychodzić. Jeszcze Akademia zdo­ łała oddać do druku W ostatniej niemal chwili przed wojną tom (jeden z najcenniejszych) znanego dzieła Т. X. Kuhaća: «Jużnoslovjenske narodne popijevke, 1940» pod redakcją dr B. śirolyego i V. Dukata; wydrukowane arkusze znaleziono po zbombardowa­ niu Belgradu na szczęście nieiisykndznnp Chorwackie Narodowe Muzeum Etnograficzne w Zagrzebiu kontynuowało swoją działalność (kierownikiem tego muzeum zo­ stał w jesieni 1939 autor niniejszego artykułu), a mianowicie w znowiło przerwane w г.. 1935 wydawanie «Etnografskih istrażivanja i %iaÓ. » (tom I I , 1940). Muzeum to próbowało zorganizo­ wać w r. 1940 «Spólnotę prac ludoznawczych*, do której wchodzą ważniejsze towarzystwa ludoznawcze. Organem tej Spólnoty był «Glas Narodoznanstvene radne zajednice», którego zadaniem było udzielanie rzeczowych wskazówek ludoznawcom, przeważnie na­ uczycielstwu (w związku z tym dołączone były do I zeszytu «Glasu» — jedynego jaki wyszedł — 3 specjalne kwestionariusze). Obok Akademii i Muzeum ważny ośrodek ludoznawstwa sta­ nowi seminarium etnologiczne przy katedrze etnografii oraz kate­ dra religioznawstwa na wydziale teologicznym (prof, dr Aleksan­ der Gahs). W tym czasie seminarium etnologiczne wydaje «Publikacije Etnolośkoga seminara svencilista u Zagrebu»; z wielkim trudem wydano w r. 1939 pierwszy tom «Oraće spave u Hrvata» — asystenta seminarium Branimira Bratanica, zawierający część opisową, klasyfikacyjną i kulturowo-geograficzną tej obszernej pracy. W wydawnictwie «Matice hrvatska» znajdują się niektóre publikacje wybitnie ludoznawcze, np. tom V I I I (1939) i IX (1940), jako ciąg dalszy słynnego zbioru ludowych pieśni chorwackich, obejmujący pieśni epickie, hajduckie itp., potem mały podręcznik t r �428 «Hrvatska narodna glasba» (Pregled hrvatske muzikologije) dra Bożidara Śirolyego i «Godina dana hrvatskih narodnih obićaja» ( I , I I — 1939) dra Milovana Gavazziego. Na wzmiankę zasługuje jeszcze «Kreśevo» Augustyna Kristića (1940), mała monografia h i storyczno-etnograficzna tego miasteczka w Bośni środkowej, po­ siadającego odległą i chlubną tradycję. Poza tym wiele materiału etnograficznego znaleźć można w czasopismach chorwackich, zwłaszcza z zakresu muzykologii ludoznawczej w czasopiśmie «Sveta Cecilija». Do lat tych należą prace wstępne do jednego z najpoważ­ niejszych wydawnictw chorwackich, a mianowicie «Hrvatska enciklopedija», której nie sposób pominąć w przeglądzie niniejszym, gdyż poświęcono w niej dużo miejsca zarówno etnologii ogólnej, jak i ludoznawstwu narodów słowiańskich, przede wszystkim zaś Chorwatów i innych Słowian południowych. Z działalnością ludoznawczą, ale poza zakresem ściśle fa­ chowym, ma związek organizacja światowa chłopstwa chorwac­ kiego «Seljaćka sloga». Wyrażała się ona w urządzaniu festivalow («smotre»), poświęconych niefałszowanej kulturze tradycyjnej, wyrażającej się głównie w pieśniach, tańcach, ubiorach i zwycza­ jach ludowych. Organizacja ta, korzystając ze współpracy facho­ wych ludoznawców i muzykologów, urządzała wielkie festivale nie tylko w Zagrzebiu i większych środowiskach, ale i w mniejszych miastach oraz we wsiach. W r. 1940 zawiązano 1100 oddzia­ łów lej organizacji w całej Jugosławii. Celem tych uroczystości było zachęcenie chłopów do pielęgnowania tradycji regionalnych i, o ile się da, do odświeżenia swego dziedzictwa kulturalnego. Z drugiej zaś strony chciano jak najlepiej manifestować tradycje chłopskie przed oczami mieszczan, którzy tym sposobem zbliżali się do życia i kultury wsi i uczyli się ją cenić, z trzeciej zaś strony ujawniały te festyny zjawiska pierwszorzędnej wartości nawet ze stanowiska ściśle naukowego. Inna znów organizacja oświatowa w Zagrzebiu «Klub А В С», zgodnie ze swymi celami oświatowymi oraz upowszechnieniem kultury ludu w całym narodzie, rozpo­ czyna druk «Pregled etnograf i je Hrvata» Milovana Gavazziego (ukazał się dotąd zeszyt I , 1940, obejmujący cześć kultury male- �429 rialnej). Jednocześnie ludoznawstwo wchodzi do programu szkół średnich i w związku z tym pojawia się nowa, choć niedoskonała jeszcze książka szkolna dla V I I klasy szkół średnich V. Balenovića: «Etnologija» (Zagreb, 1940), następne jej wydanie w r. 1940 przerobione i poprawione, ale zepsute współczesnymi pretensjami politycznymi . Zgodnie z całym tym niby ruchem ludoznawczym idzie ręka w rękę dążenie towarzystw oświatowych w banowinie chorwac­ kiej, żeby nauczycielstwo szkół ludowych zbliżało się z jednej strony do ludu, jego życia i kultury, z drugiej zaś, żeby się stało pożytecznym pracownikiem na polu nauki, t j . krajoznawstwa względnie ludoznawstwa. W związku z tym nakazano każdej szkole ludowej, tj. nauczycielstwu i młodzieży, opracować «etnografsku spomenicu» (tyle co memoriał ludoznawczy), tzn. życia i kultury ludu dawnej wsi względnie obszaru. Celem przygotowania- fachowych sił do kierowania oraz kon­ trolowania takimi pracami, urządzono w Zagrzebiu specjalny (nieslety bardzo krótki) kurs dla inspektorów szkół ludowych. Oprócz tego kursu w r. 1939/40 było jeszcze kilka podobnych krótkich kur­ sów ludoznawczych dla dziennikarzy i warstw szerszych. W r. 1940 z inicjatywy prezesa wyżej wymienionej organi­ zacji «Seljaćka sloga» odbyło się w Zagrzebiu zgromadzenie na­ uczycieli, studentów, pracowników publicznych i innych zajmują­ cych się ludoznawstwein. Poza Zagrzebiem działalność ludoznawcza ogniskuje się w miastach prowincjonalnych, zwłaszcza tam, gdzie istnieją, względnie w tych lalach powstają zbiory etnograficzne, np. w mia­ stach: Varazdin, Osijek, Poźega, Dubrownik oraz Split znanych z drogocennych zbiorów etnograficznych z Dalmacji. Ten, świetną przyszłość rokujący ruch ludoznawczy w Chorwacji, przerwany został z wybuchem wojny w kwietniu 1941 г., która zniszczyła prawie wszystko, co dotychczas osiągnięto. ł 1 N a u k ę etnologii w szkołach ś r e d n i c h w J u g o s ł a w i i r o z p o c z ę t o już w r. 1932 (jest to zasługa ś p . prof. T i h o m i r a R. Djordjevica, oraz książki szkolnej śp. prof. Jovana Erdeljanovica). �430 Żywe środowisko ludoznawcze istniało już dawno w Bośni, Serajewie, gdzie działalność wydawnicza skupiała się głównie w «Muzeum krajowym Bośni i Hercogowiny» (a raczej w jego oddzielę etnograficznym pod kierownictwem Milana Karanovica), oraz w długoletniej publikacji «Glasnik Zemaljskog muzeja u Bo­ śni i Heroegovini» (Tom L I , 1939, L I I , 1940). Dodać należy, że Serajewie dosyć miejsca poświęcano przyczynkom ludoznawczym także i w innych wydawnictwach: kalendarzach, czasopismach l i ­ terackich itp. Mniejszym ośrodkiem ruchu ludoznawczego w północnej Bo­ śni jest Banjaluka, gdzie naówczas istnieje «Muzau:m bamowiny wrbaskiej» (pod kierownictwem artysty malarza Spira Bocarića) ze zbiorami przeważnie etnograficznymi, ale i postronnymi, które z etnografią zarówno pod względem przedmiotowym, jak i ekspo­ zycyjnym mały mają związek. Wychodzi tu czasopismo «Razvitak», w którym dużo miejsca zajmują-przyczynki etnograficzne, przeważnie folklorystyczne. W północnych krajach Jugosławii w ówczesnej Wojwodynie) działalność ludoznawcza w tych czasach była ograniczona i wąska. Poważne środowisko etnologiczno-etnograficzne w przedwo­ jennej Jugosławii stanowił Belgrad, który nie tylko kontynuuje swe prace dotychczasowe, ale rozszerza je i pogłębia. Na uniwer­ sytecie przedstawicielami etnologii względnie etnografii są: prof. dv Tihomir R. Djordjevic i prof, dr Jovan Erdeljanovic, poza nimi wygłaszają docenci wykłady na tematy zbliżone do etnografii (o poezji ludowej, tradycjach socjahio-prawnych, o cinearaeh itp.). W łych latach kontynuuje żywą działalność również prof, dr Veseiin Cajkanovic na wydziale teologicznym uniwersytetu belgradz­ kiego, jeden z na j czynniej szych folklorystów serbskich. Intensywną akcję wydawniczą prowadzi też «Serbska kr. Akademia* w Belgradzie, która w ostatnich latach z okresu wojny wydrukowała kilka tomów edycji «Srpski etnografski zbornik»: tom LIY (Milenko S. Filipovic, Obićaji i verovanja u Skopkoj kotlini, 1939 (LV) jako księga 29 serii Naselja i poreklo stanownis'wa 1940. (LVII) Mihajlo Pelrovic Djerdapski ribolovi, (tom L V I ] jednak nie ukazał się w druku). W zbiorze «Posebna izdanja» tej �431 akademii wyszła książka V. Gajkanovica: O srpskom vrhovnom Bogu (1941). Poza tym rozwija żywą czynność Muzeum etnograficzne w Belgradzie pod kierownictwem dra Borivoja M. Drobnjakovica, którego organ «Glasnik Etnograskog Muzeja u Beogradu» dosięga w latach 1939—1940 tomu X i X I . Zawiera on rozprawy, obfite przyczynki, notatki, materiały bibliograficzne, biograficzne i inne. Muzeum wydaje wtedy także «Uputstwa za prikupljanje grade 0 narodnim igrama» (1940, przygotowane przez Milicę S. Janković, kierującą oddziałem tańców ludowych tegoż muzeum. W tych czasach uśmiechnął się na chwilę los do tegoż muzeum. Zdecy­ dowano bowiem, by zburzyć starą, nieodpowiednią budowlę mu­ zeum, a wybudować nowa, czyniącą zadość wszystkim wymaga­ niom nowoczesnego muzeum etnograficznego. Ale złośliwy rozwój stosunków nie pozwolił, Ъу się len projekt zrealizował. Ledwie bowiem zburzono starą budowlę, a muzeum przesiedlono tymcza­ sowo do małego budyneczku, wybuchła wojna i cały plan wznie­ sienia budynku odłożony został na czas późniejszy. W Belgradzie istnieje zespół różnych badaczy poezji ludo­ wej Słowian południowych oraz innych narodów bałkańskich, ale organ tego zespołu urywa się na łomie V I (1939), pełnym przy­ czynków pisanych przez folklorystów, historyków literatury i f i ­ lologów na temat poezji ludowej, epickiej i lirycznej, prozaicznej 1 wierszowanej. Przyczynki folklorystyczne dadzą się odszukać lakżc w innych wydawnictwach belgradzkich tego czasu, jak '<Srpski knjizevni glasnik», «Umetnićki pregled» itp. Żywym środowiskiem etnograficznym jest iównież Skoplje (Skopie) na obszarze macedońskim, obfitującym w doskonale za­ chowane zabytki dawnej kultury ludowej. W latach przedwojen­ nych wyszedł lam tom XIX, XX i X X I (1939, 1940) «Glasnika Skopskog naućnog druślva» z kilkoma cennymi przyczynkami l u ­ doznawczymi. «Muzeum Serbii południowej* w Skopiu (pod kierownictwem prof, dra Vojislava S. Radovanovica) zaczyna w r. 1940 swoją nową publikację «Godiśnjak Muzeja Jużne Srbije (wyszedł tylko tom I ) . Na wydziale filozoficznym w Skopiu katedrę etnologii objął pło- �432 dii у ludoznawca serbski prof, dra Milenko S. Filipovic. Z jego ini­ cjatywy powstało w r. 1940 «Towarzystwo etnologiczne w Skopiu* i uruchomiono wydawanie fachowego czasopisma pod tytułem: «Elnologija» pod własną redakcją (do początku wojny wyszły 4 zeszyty I tomu, 1940 i 1 zeszyt tomu I I , 1940). W tych pięciu zesyztach wybitny ludoznawca serbski omawia różne tematy z za­ kresu etnografii jugosłowiańskiej z wyłączeniem obszaru połud­ niowego. Z powyższego przeglądu okazuje się, że w ostatnich latach przed wybuchem wojny na Bałkanach rozwinęły się w Jugosławii poszukiwania w różnych kierunkach etnografii i rozpoczęto wiele poważnych prac i publikacji. Był to jakiś nieświadomy ruch oży­ wiający spólnotę narodów Jugosławii i ich instytucje. Z wybu­ chem wojny i podczas jej trwania od kwietnia 1941 do jesieni 1944 względnie do maja 1945 (zależnie od poszczególnych części Jugo­ sławii) urywa się lub nawet całkowicie niszczy to wszystko, co z takim trudem i entuzjazmem zostało stworzone. W Belgradzie muzeum etnograficzne na szczęście zostało nieuszkodzone podczas bombardowania miasta i później. Ale kontynuacja jakichkolwiek publikacji na długi czas została uniemożliwiona. Wykłady na uni­ wersytecie zostały przerwane, obaj dotychczasowi profesorowie zostali spensjonowani i obaj zmarli podczas wojny, — prof. R. Erdeljanov;ić, 1943, wskutek cierpień wojennych, i prof. Djordjevic. 1911. Akademia w Belgradzie przerywa też całkowicie swoją dzia­ łalność. W ogóle w całej Serbii podczas wojny nic istnieje żadna oficjalna działalność ludoznawcza. Ci spośród ludoznawców Ser­ bii, którzy zostali żywi, pracują zupełnie na uboczu, o ile praco­ wać mogą. Podobnie dzieje się w Skopiu. Zbiory etnograficzne mu­ zeum w Skopiu podczas ostatnich lat wojny ucierpiały wiele. Mu­ zeum tym kierował znany etnograf bułgarskói Hristo Vakarelski. Nieco lepiej było w innych ośrodkach względnie ziemiach. Muzeum w Serajewie prowadzi swą działalność (kierownikiem od­ działu etnograficznego był przez pewien czas Vejsil Ćurćić), dru­ kuje się glasnik lego muzeum ( L I I I 1941, L I V 1942, LV 1943), a w nim cenne przyczynki ludoznawcze. Przed samym zakończe­ niem wojny wydrukowana została w tomie LV, 1943, «Glasnika» �433 obszerna praca V. Ćurćića «Starinsko orużja u Bośni i Hercegoviny», gdzie znajdują się również materiały etnograficzne oraz cy­ taty z poezji ludowej w związku z orężem. W Splicie ogranicza się czynność kierownictwa (inż. Kamilo Tonćić) i personelu jedynie do ochrony zebranych dotychczas ma­ teriałów. W Banialuce zbiory muzealne nie poniosły szkody. Kierow­ nik tego muzeum malarz Spiro Bocarić stał się jeszcze w r. 1941 ofiarą pogromu Bośni. Kiedy muzeum kierował dr Ivan Bach, kustosz muzeum sztuki i przemysłu artystycznego w Zagrzebiu, zbiory zostały zabezpieczone a nawet zreorganizowane. W r. 1942 wydaje muzeum publikacje («Izdanja Hrvatskoga dazavnog mui ' . i» ł-Joł-»*r.i T -1 r 1 », t Lr 11 i - i , ć\ U' fi ^Лс l \ i ł l г f\KoiT111HOPP ППЛР "^J'* " "~"J"J / * 4...^—jv. ~ . • - J -J J""\| V ~ - Г ~Л cjalne Muhameda Garcevica o amuletach bardzo charakterystycz­ nych dla bośniackich muzułmanów. Tymi dwoma zeszytami za­ kończyło muzeum swoją czynność. W Zagrzebiu sytuacja była lepsza o tyle, że instytucje ludo­ znawcze nie poniosły żadnych szkód skutkiem bombardowania. Muzeum etnograficzne prowadzi swoje wydawnictwa (po zmia­ nie w kierownictwie, gdzie zamiast dotychczasowego kierownika, autora niniejszego artykułu, został kierownikiem dr Bożidar Śirola). Wychodzi tom I I I (1941) i IV (1942) «Etnografskih istrazivanja i grade* nowe wydanie zbioru ornamentów («Zbirka hrvatskih narodnih ornamenata«, zesz. 1—6, 1941). Ale zbiory mu­ zeum wobec wzrastającego niebezpieczeństwa wojennego prawie w całości przechowują się w magazynach podziemnych i tu pozo­ stają do 1945 r. Akademia Nauk i Sztuk w Zagrzebiu, aczkolwiek istnieje, nie kontynuuje wydania «Zbornika za nar. żivot», wy­ daje tylko dalszy tom I I I (1942) dawniej rozpoczętego «Zbornika hrvatskih (dawniej jugoslovenskich) narodnik popievaka* pod tytułem «Zhirka narodnih popievaka (iz Dalmacije)*, obejmujący zbiór starych melodii przeważnie z pobrzeża i wysp (pod redakcją dra B. Śirolyego i V. Dukata), względnie miejskich mieszanych z elementami cudzoziemski mi (notowanych przy współudziale melografa dalmackiego, Vladimira Bersy. Zbiór ludowych pieśni chor­ wackich «Matice hrvatske* dosięga tomu X/1944 — obejmuje tekLml, T . X X X V I I 28 �434 sty pieśni muzułmańskich haremskich i starszych pieśni Bunjewców w krajach naddunajskich). W tym zakresie zanotować warto także kilka znaczniejszych edycji «Hrvatskoga izdavalackog bibliografskog zavoda (HIBZ) w Zagrzebiu poza już wymienioną «Hrvatska enciklopedija» (do tomu V, którego druk skończono w r. 1945). Tu należy ciekawa próba malarza chorwackiego i h i ­ storyka sztuki Ljuby Babica, bardzo zbliżonego do ludoznawstwa, dająca wynik jego badań nad ludowymi ubiorami chorwackimi i stosunkiem rodzajów i ilości różnych barw pod tyt. «Boja i sklad» (1943). Ubiory te przedstawia Babic na mapie z 16 tablicami swoich akwarel (18 X 24 cm) i 12 rysunkami (przeważnie wykonanymi w .związku z wymienionymi festivalami «Seljaćke sloge»). Ten sam instytut wydawniczy drukuje potem «Hrvatska narodnu umjetnost» (1944), którą przygotował autor niniejszego przeglądu napi­ sawszy wstęp do sztuki ludowej Chorwatów. Praca ta zawiera 67 tablic, niestety jednobarwnych. Oddział wydawniczy «Chorw ackiej drukarni państwowej* w Zagrzebiu drukuje w tych latach kilka książek o treści etnograficznej. Na uwagę zasługuje zwłaszczą cenna książka «Narodne pjesna otoka Krka» (1944) pod redakcją prof. Vjekoslava Stefanića, który prócz obszernego wstępu o po­ chodzeniu publikowanych materiałów, zwdaszcza z dwu starszych śpiewników z wyspy Krk, o komponentach i treści krczkiej poezji ludowej, przytoczył do każdej pieśni potrzebne wyjaśnienia języ­ kowe i rzeczowe, oraz ich publikowane warianty. To samo w ydaw nictw o drukuje «Rukovod za sabiranje i proucavanje grade o narodnom żiwotu» (1944). Książkę tę (426) przygotował inspektor szkolny Ljubo Brgic. Zawiera ona na pierwszym miejscu «Osnovu za sabiranje i proucavanje grade i naród. żivotu» dra Ante Radića, rozszerzoną o nowe przykłady i uwagi. Dalsza część zawiera swego rodzaju chorwacką chrestomatię ludoznawczą, zbiór uryw kóyv z róż­ nych źródeł, przeważnie ze «Zbornika ze nar. żivot» jako, przy­ kładów prac opisoyvych, na końcu dodano 6 kwestionariuszy spe­ cjalnych (przeważnie już opublikowanych), wybór wskazoyvek z literatury, uwzględniający cele tej książki jako praktycznego pod­ ręcznika dla pracowmików na polu etnografii, zwłaszcza nauczy­ cieli szkół ludowych. W tymże oddzielę wydawniczym wyszła 7 7 7 7 r T r 7 7 �435 mapa «Hrvatski narodni ornament* (1944), opracowana przez Nade Pleśe, zawierająca 57 tablic barwnych, przedstawiające orna­ menty tekstylne. Nie ma ona charakteru naukowego, ale niemniej posiada wartość etnograficzną także dzięki instruktywnemu wstę­ powi autorki o technikach tekstylnych obrazowanych rysunkami. W stolicy słoweńskiej Ljubljanie znaleźli etnografowie moż­ liwości kontynuowania działalności wydawniczej z zakresu ludo­ znawstwa. Zbiory etnograficzne podczas wojny nie poniosły żad­ nej szkody. Kontynuuje się druk czasopisma «Etnolog» ( X I I I — 1941, X I V — 1942, XV—1943, X V I — 1944), pod redakcją kierow­ nika muzeum dra Rojka Lozara. Nie brakuje też innych wydaw­ nictw ludoznawczych, z których warto zanotować książkę znanego svetnosti* (Ljubljana, 1943), w której autor zgromadził wiele swo­ ich, dawniej już opublikowanych, rozpraw oraz mniejszych przy­ czynków o odzieży i obuwiu, «dymnicach», szeregu zwyczajów do­ rocznych i weselnych, przedstawieniach dramatycznych i medycy­ nie ludowej — z szczegółowym indeksem i ilustracjami. W tymże okresie zaczął znany ludoznawca słoweński Anton Mrkun wyda­ wać w małych zeszytach monograficzne opisy pod tyt. «Etnografije velikolaskega okraja* (do końca wojny wyszły 4 zeszyty: «Kmetijstwo» — 1943, «Obrti in trgovina velikolaskega okraja* —• 1943,' A. Mrkuna, «Ljudske pripovedke iz Dobrepolj* — 1944 i «Ljudska umetnost v Dobrepoljah* 1944 Tone Ljubića z ilustra­ cjami, od 2 zesz. pod ogólnym tyt.: «Narodopisna Knjiżnica*). Na wzmiankę zasługuje też praca O Metoda Tumska «Pod veroim krovom, O ljudskih obiićajih skroz cerkveno lelo* (wyd. «Drużbe sv. Mohorja* — I , I I Ljubljana 1943, 1944, I I I Trst 1946, IV Gó­ rka 1946), która zawiera mnóstwo nowego materiału folklorystycz­ nego, zebranego przez autora i jego współpracowników. Jest to dzieło nieodzowne dla fachowych etnografów (podaje źródła i daty), aczkolwiek celem jego jest umacnianie starych tradycji w szerszych warstwach ludności i wyjaśnianie ich naukowe wpły­ wem tradycji względnie poglądów chrześcijańsko-katolickich. Do ważniejszych prac naukowych należy obszerna książka Ivana Grafenauera «Lepa Vida« (Ljubljana 1943 — wydana przez Słoweńr 28* �436 ską Akademię Nauk i Sztuk), której motyw «pięknej Widy* (matce złego dziecka) opracowany jest wszechstronnie na bardzo szerokim tle porównawczym. Jednym z najśmielszych w całej .historii ludoznawstwa sło­ weńskiego przedsięwzięć owych ponurych czasów było wydawanie całokształtu etnografii Słoweńców, bardzo potrzebnej pracy zbio­ rowej, rezultat wszystkich dotychczasowych starań, badań i zbie­ rania materiałów etnograficznych. Tom I tego «Narodopisja Slovencev* opuścił szczęśliwie prasę w Ljubljanie w r. 1944. Obej­ muje, prócz wstępu, dotyczącego ludoznawstwa ogólnego (R. Lozar) i historycznego przeglądu ludoznawstwa słoweńskiego ( F . Kotnik), większą część kultury materialnej (tj. wieś, dom i jego urzą­ dzenie, po^nod^rętwr> inrvżv\viĄrtip itjp., R. Lożar), rozdział o prawie ludowym (S. Vilfan), o zwyczajach narodzinowych, weselnych, po­ grzebowych i częściowo dorocznych — B. Orel). Obfite i przeważ­ nie dobre ilustracje, wyczerpująco przytoczona literatura wzglę­ dnie źródła zwiększają wartość tego dzieła. Ghoć posiada ono pewne braki i wady, niemniej jednak orientuje dobrze wszystkich, którzy chcą zapoznać się z życiem i kulturą ludu słoweńskiego. r Katedra etnologii na uniwersytecie w Ljubljanie była omal przez całą wojnę nieczynna, gdy prof. Niko Żupanić zmuszony był opuścić ją i odejść z Ljubljany. Po tym okresie wojny, okupacji i zniszczenia przychodzi go­ rąco oczekiwany koniec wojny, który budzi dużo nadziei i pragnień do kontyniuwamia dawno przerwanej pracy. Po przejściowych przerwach wznawiają czynności katedry etnologii. W Zagrzebiu rozpoczął na nowo wykłady autor niniejszego przeglądu, w L j u ­ bljanie prof. L. żupanić, w Belgradzie po dłuższej zwłoce został w r. 1946 profesorem Tatomir Vukanovic, dawniej kustosz Mu­ zeum w Skopiu, od r. 1947 zlecone wykłady powierzono Mirkowi Barjaktarovicowi i częściowo w Skopiu, gdzie wykłady powierzono Brankowi Rusićowi, ongiś asystentowi seminarium etnologicznego w Belgradzie. We wszystkich muzeach oraz oddziałach muzeów etnograficznych zaznacza się żywy ruch, nowe powstawanie zbio­ rów względnie ich reorganizacja. Wymienić tu należy muzeum w Ljubljanie, gdzie kierownictwo powierzono folkloryście Bori- �437 sowi Orłowi, w Mariborze pod kierownictwem Frana Basa, w Za­ grzebiu, gdzie miejsce kierownika zajęła prof. Marijana Guśić, i Belgradzie nieprzerwanie pod kierownictwem dra Borivoja Drobnjakovica. To ostatnie muzeum dostaje w r. 1945 nowy lokal w czę­ ści starego pałacu królewskiego, znacznie większy. Są więc mo­ żliwości urządzenia zbiorów. Inne muzea etnograficzne, jako też oddziały nie zaspokoiły w większości swoich potrzeb. Do takich należą muzea: w Serajewie, Splicie, Skopiu, Banjaluce i innych mniejszych ośrodkach. Zbieranie materiałów etnograficznych i ich badanie rozpoczyna się na nowo w oswobodzonych krajach Istrii i Pomorzu słoweńskim. W akademiach nauk planuje się instytuty ludoznawcze (kierownikiem takiegoż instytutu w akademii bel­ gradzkiej stal się dr Voiklav.S—Badovanović\ Także wyżej wy­ mieniona «Seljaćka sloga» w Chorwacji kontynuuje swoją dzia­ łalność. Natomiast publikacje ludoznawcze akademii, muzeów i i n ­ nych instytucji walczą jeszcze z ciężkimi przeszkodami. Z tego po­ wodu po skończeniu wojny zanotować można zaledwie sporady­ czne, nieliczne publikacje z zakresu ludoznawstwa. Należą tu dwie broszury dra Milenka S. Filipovica: «Nesrodnićka i predvojena zadruga» (Beograd 1944), obejmująca ciekawe materiały o dwóch odmianach «zadrug» południowo-sloweńskiej i antropogcograficzno-etnograficzna monografia «Galipoljski Srbi» (Beograd 1946). Prócz jedynego tomu «nowej serii» «Glasnika» muzeum w Seraje­ wie (1946) wymienić można jeszcze skromny organ muzeum miej­ skiego w Koprivnici, miasteczku prowincjonalnym w Chorwacji, «Zbornik Muzeja grada Kop.rivn.ica» (od r. 1946 wydany dzięki i n i ­ cjatywie prywatnej, w 4 dotychczasowych zeszytach znajdują się krótkie przyczynki ludoznawcze). Muzykolog chorwacki dr Vinco Żganec wydal nakładem własnym zbiór 116 pieśni ruskich «Pjesne jugoslovenskich Rusina» (Zagreb 1946). W Ljubljanie wyszła w ostatnich czasach książka Yinka Moderndorfera «Verovanja mere in obieaji Slovenscev* (Narodopisno gradivo, Celje 1946); V tom dzieła, który wyszedł jako pierwszy, obejmuje materiały etnograficzne do pożywienia, zebrane z literatury i rękopisów. I oto prawie wszystko. Daje się odczuwać brak fachowych publi­ kacji ludoznawczych. Dawne czasopisma, które regularnie publi- �kowaly prace etnografów jugosłowiańskich, nie obudziły się jesz­ cze do życia, a oficjalne organy instytucji ludoznawczych nie przezwyciężyły jeszcze trudności wydawniczych. Milovan Gavazzi PRZEGLĄD BADAŃ LUDOZNAWCZYCH W FINLANDII PO R. 1939 Ostatnie lata wojenne dotknęły ciężko Finlandię i jej życie kulturalne. Ale mimo tych ciężkich czasów badania naukowe nie ustawały, nawet podczas dni krwawych walk. Uzyskane rezultaty są oczywiście jeszcze skromniejsze, aniżeli dawniej, ale w wielu dziedzinach przecież niejedno zostało dokonane. Przede wszyst­ kim odzwierciedlają się w ludoznawstwie wcześniej dokonane ba­ dania; ich kontynuacja była bardzo utrudniona, gdyż większość bibliotek i archiwów została z powodu wojny ewakuowana. Nie można też nie zwrócić uwagi na pracę zbieracką wśród ludu. Naukowe stowarzyszenia i instytucje, które zajęły się roz­ wojem fińskiego ludoznawstwa, pracowały prawie bez przerwy podczas ostatnich lat. przy czym głównie posługiwały się meto­ dami tradycyjnymi. Na pierwsze miejsce wybija się Państwowy Uniwersytet w Helsinkach. Katedry zajmują ci sami profesorowie, którzy tu wykładali przed wojną. Na czele katedry fińsko-ugryjskiego l u ­ doznawstwa stoi prof, dr Albert H a m i l l a i u en, zaś na czele katedry fińskiego i porównawczego folkloru prof, zwycz. dr Vaino Wiliam S a l m i n e n i nadzwycz. prof, dr Viljo Johannes M a n s i k k a (y 1947). Jako docenci czynni są: dr Akusti Vilho R a n l a s a l o (badania nad fińskimi wierzeniami religijnymi i czarami), dr Martti Henrikki H a a v i o (fińskie i porównaw­ cze badania folkloru), dr Kustaa Gideon V i 1 к u n a (fińskougryjskie ludoznawstwo) i dr Armas Otto Ааро V a i s a n e n (muzyka ludowa). Smutny obraz przedstawiają ostatnie lata: w tym czasie dru- �439 kowano tylko 3 dysertacje z dziedziny ludoznawstwa i 4 z dzie­ dziny folkloru. Obecnie jednak większa ilość rozpraw jest w przy­ gotowaniu. Na Uniwersytecie fińskim w Turku stoi na czele katedry so­ cjologii dr Uno H a r v a, a na Uniwersytecie o szwedzkim ję­ zyku wykładowym (Abo Akademi) prof. Gabriel N i к a n d e r (historia kultury) zajął się z wielkim oddaniem ludoznawczą pracą badawczą, dotyczącą szwedzkiej ludności Finlandii. Wśród kierowniczych naukowych towarzystw, które popie­ rały ludoznawstwo, należy na pierwszym miejscu wspomnieć stare Towarzystwo fińskiej literatury (Suomalaisen Kirjallisuuden Seura). Jego szczególnie bogaty i wszechstronny Instytut folkloru dokonał także podczas wojny bardzo znacznych prac zbierackich i inwentaryzacyjnych i opublikował kilka prac. Posiada on obec­ nie przeszło 1,200.000 pozycyj poezji ludowej i inne ważne ma­ teriały etnograficzne. Także Fińskie Towarzystwo Starożytności (Suomen Muinaismuistoyhdistys), które współpracuje z Finlandz­ kim Muzeum Narodowym, zainteresowało się badaniami etnogra­ ficznymi, jak wykazują ich publikacje. I tak ukazują się wciąż jeszcze fińskie roczniki «Suomen Museo» — po szwedzku «Finkst Museum* i periodyczne publikacje «Kansantieteellinen Arkisto» (Etnograficzne archiwum). Szwedzkie Towarzystwo Literackie w Finlandii (Svenska Litteratursallskapet i Finland) kontynuuje swoje publikacje z nową serią «Folklivsudier» (Studia nad ży­ ciem ludu). Równocześnie publikowała Fińska Akademia Umie­ jętności w tych latach znaną serię Folklore Fellows-Communi­ cation, nr 120—134. W «Sludia Fennica* ukazał się czwarty tom (1940), który zawiera m. i . bibliografię fińskiej ludoznawczej l i ­ teratury za lata 1937—38. Piąty tom jest w druku. Towarzystwo fińsko-ugryjskie (Suomalais-ugrillainen Seura) wydaje nadal «Badania fińsko-ugryjskie» i serię pamiętników. W obydwu wydaw­ nictwach ukazały się artykuły z dziedziny ludoznawstwa. Kotikiełen Seura (Tow. ojczystego języka), które szczególnie wśród studentów jest czynne, publikuje stale wzrastający kwartalnik «Virittaja», który z końcem 1946 r. obchodził swój 50-letni jubi­ leusz. W nim ukazało się wiele artykułów ludoznawczych. Należy 7 �440 oprócz tego wspomnieć krajoznawcze publikacje studentów. Nie­ które z nich o treści regionalnej (rodzimej) ukazały się drukiem. Rocznikiem jest czasopismo «Kotiseutu» (Ojczyzna). Najmłod­ szym ludoznawczym towarzystwem w Finlandii jest «Fińskie To­ warzystwo Ludoznawcze, które od 1943 r. wydawało czasopismo w niemieckim języku «Mitteilungen». W nim ukazał się m. i . ar­ tykuł A. Hamalainena pt. «Тегеп, zadania i obecny stan fińskougryjskiego ludoznawstwa*. Kalevalaseura (Tow. Kaleval), które oddawało się badaniom ludu i motywów eposu ludowego, wydało roczniki 19—26. Zanim przejdziemy do omówienia badań nad poezją ludową, należy wspomnieć, że kompletne wydanie naukowe starego epicznego, lirycznego i magicznego fińskiego folkloru «Suomen kansan vanhat runot» (Stare pieśni fińskiego ludu) jest prawie że go­ towe (32 duże tomy). Ostatnie dwa tomy to pieśni (runy) z po­ łudniowej Karelii (1939, 1945) pod redakcją prof. V. Salminen. Również «Mordwińska poezja ludowa* (3 tomy, 1938—41) została przez zmarłego prof. Heikki P a a s o n e n ułożona, wydana i na niemieckie przez prof. Paavo R a v i 1 a przetłumaczona Opubli­ kowano również Zbiór fińskich zagadek (1946), pod redakcją dra Martti H a a v i s i dra Juoko H a u t a 1 a. Sulo H a l t s o n e n dał w swej biograficznej pracy «Theodor Schvindt* (1947) szczegółowy obraz życia pioniera fińskiej etnografii, a tym samym podkreślił kilka cech charakterystycz­ nych historii fińskich badań. W dziedzinie poezji ludowej ukazało się mnóstwo wartościo­ wych i bogalych prac. Dr Elsa H a a v i o badała starą fińską pieśń «Inkeri» i jej międzynarodowe podłoże. Docentowi drowi M. H a a v i o zawdzięczamy następujące prace: «Fińskie duchy do­ mowe* (1942), «Ostatni fińscy pieśniarze ludowi* («Runensangerzy», 1943) i «Fińskie legendy i modlitwy* (1946). Z dysertacyj należy wymienić: porównawczo-folklorystyczne badania Juoko H a t a l a «Pieśń Lauri Lappalainena (1945), «Skład starej Kalevala» (1939, П -ga część 1945), ostatnie przez Vaino K a u k o n e n . Dr Yrjo P e n 11 i n e n wykazał w swej dysertacji «Posło­ wie wojenni. Badania porównawcze fińskiej pieśni ludowej*- �441 (1947), że lińska pieśń zaczerpnęła tak motyw, jak i niektóre po­ szczególne rysy charakterystyczne z slowiańsko-bałtyckiego te­ renu. Autor wzmiankuje w związku z tym także polską pieśń: «Idzie żołnierz borem, lasem». Problemy poezji ludowej poruszali profesorowie V. S a h n i n e n i V. T a r k i a i n e n . Doe. dr V. A. R a n t a s a l o pisał o zabobonach ludowych w swej pracy w nie­ mieckim języku «Der Weidegang im Volksglauben der Finnen I.» (1945); praca prof, dr Uno H a r v a «Uprowadzenie Sampo» (1943) należy również do dziedziny badań poezji ludowej. Problem «Sampo» był zresztą podczas ostatnich lat tematem ożywionej dysku­ sji. W r. 1942 publikował wyżej cytowany badacz klasyczne wprost wyniki w pracy «Dawna religia Mord wino w ». Młody badacz Lauri Т. a i Ь л / ' n h p p n i o Sп-тхл ^и " " i i г i)—pifjał stndium porównawcze o kołysance «Nie wchodź, mrozie, do izby» i opublikował wielki zbiór fińskich legend mitycznych (1947). Do dziedziny muzyki l u ­ dowej należą dysertacje dra А. О. V a i s a n e n «Badanie nad górno-ugryjskimi melodiami* (1939) i studium mgra Jorma V a a n an e n «Uw agi nad melodiami fińskich walców ludowych* (1945). T r Fińska poezja ludowa wywołała żywe zainteresowanie wśród ludów' kulturalnych. Jako przykład wspomnieć należy dra Ericha К u n z e antologię w niemieckim języku pt. «Fińskie ballady l u ­ dowe* i wiele nowych tłumaczeń Kalevali w rosyjskim, niemiec­ kim, węgierskim, estońskim, serbskim, rumuńskim i szwedzkim języku. W zakresie etnografii ukazało się w ostatnich siedmiu la­ tach zadawalająco wiele dzieł i rozpraw. W Szwecji opublikował pro. A. H ii m a 1 ii i n e n cenne wyniki badań nad budownictwem w szwedzkim języku pt. «Bostads-och byggnadsskićk hos skogfinnama i Malanskandinavien» (Zwyczaje mieszkaniowe i spo­ sób budowania tzw. Finów leśnych w centralnej Skandynawii) (1945); praca ta ukaże się w najbliższych tygodniach w fińskim języku. Badacz terenów Lapończyków dr Т. I . I t k o n e n pisał następujące prace: «Gry i zabawy Lapończyków* (1945), «Pogańska religia i późniejsze zabobony u fińskich Lapończyków* (1945), jak również o czółnach, wydrążonych w pniu. Pilny publi­ cysta dr К. V i 1 к u n a zademonstrował etnograficzne szkice �442 i obrazki ludowe: «Ргасе ojców. I . Posiew wody i ziemi» (1943) i «Ргаса i radość» (1946). Prof. Carolus L i n d b e r g i dr Jouko H a u t a l a wydali wspólnie bardzo piękne, ilustrowane dzieło: «Ludowa kultura budowlana we wschodniej Karelii* (1943). Znany mąż stanu Carl Gustaf M a n n e r h e i m wzbudził duże zainteresowanie swoimi ciekawymi opisami podróży «Acros Asia from West to East in 1906—1908», skrócone wydanie uka­ zało się w fińskim i szwedzkim języku. Do opisów podróży należą jeszcze: Wspomnienia prof. J. G . R a m s t e d t a «Seitseman retkea itaan» (Siedem podróży na Wschód) 1944 i dra Ragnar N u m e1 i n a w języku szwedzkim pisane studium socjologiczne nad pre­ historią dyplomacji. «Zielona gałąź» (1941), przetłumaczona na j ę ­ zyk francuski (1943) i duński П943). W 1946 ukazały się jako dysertacje monografie w fińskim języku dra Toini-Inkeri K a u k o n e n a «Hodowla i obróbka lnu i konopi» i dra Aino L i n n o v e'a «Dzieje rozwoju fińskiej koronki klockowej od 1500—1850». Społeczno-historyczną pracą o etnograficznym znaczeniu jest Esko A l t o n e n a dysertacja pt. «Zachodnio-fińskie młyny gro­ madzkie* (1944). Największemu zbieraczowi fińskiemu ludoznaw­ stwa Samueli P a u l a h a r j u udało się przed śmiercią (1944) wy­ dać jeszcze drukiem z jego bogatych zbiorów dwa etnograficzne opisy (z ilustracjami) — jeden o grze kościelnej Kurikka (1943), jego rodzinnej miejscowości, drugi o dawnym sposobie życia w pustkowiu nad rzeką Luiro (1939). Etnograf mgr Ahti R у t к ón e n naświetlił w swoich ludoznawczych essayach «Kansan syveista riveisla» (O głębokich warstwach ludu) kilka starych, za­ bobonnych wierzeń ludowych. Językoznawcze znaczenie ma jeszcze wybór przysłowi, zbie­ ranych przez organizacje studenckie; i tak mamy zbiór z Satakunta 1939, południowej Karelii 1941 i Tavastu 1941. Odczytywa­ nie rozmaitych przysłów i dialektów zainteresowało także laików, mianowicie ludność wiejską. Kilka dysertacyj filologicznych (np. A eikko R u o p p i l a «Nazwy zwierząt domowych w fińskiej gwa­ rze ludowej» (1943) i R. E. N i r v i «О tabu słowa i związanym z tym problemem języka» (1944) rzuca również światło na pror �443 Ыегпу etnograficzne. Pewna ilość prób dialektycznych zawiera także ciekawe ludoznawcze określenia (opisy). Z powyższych danych — które są głównie wyliczaniem — należy wnosić, że praca ludoznawcza w Finlandii jeszcze się kon­ tynuuje. Na zapale i radości pracy nigdy nie zbywało, chociaż ciężkie następstwa wojny silnie dają się odczuwać. Inflacja, brak papieru i materiałów drukarskich, obok innych trudności publi­ kowania, są najcięższymi przeszkodami pracy naukowej. Wielu zdolnych młodych badaczy w ogóle z wojny nie wróciło. Urwał się kontakt z zagranicą. Upłynie jeszcze wiele czasu, niim -wrócą nor­ malne stosunki pracy, ale Finlandia nieznużenie i poważnie kro­ czyć będzie po swej wytkniętej drodze w dziedzinie nauk ludo­ znawczych. Sulo Haltsonen SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI SEMINARIUM ETNOLO­ GII I ETNOGRAFII SŁOWIAN UNIW. JAG. W KRAKOWIE OD 1925—1935 ORAZ OD 1945—1947 I W roku 1925 zostało utworzone przy Uniwersytecie Jagiel­ lońskim Studium Słowiańskie pod dyrekcją prof. Kazimierza Nit­ scha. Jedną z katedr w obrębie tego Studium była katedra etno­ logii i etnografii Słowian. Kierownictwo jej objął z dniem 1 stynia 1926 r. Kazimierz Moszyński na razie w charakterze zast. pro­ fesora, a od r. 1929/30 jako profesor nadzwyczajny. Asystentami byli od r. 1926 do 1930 naprzód Teofil Katra, po nim dr Józef Obrębski, a od r. 1930 do 1935 dr Jadwiga K l i ­ maszewska. Z pośród uczniów wymieniamy wyłącznie tych, którzy spe­ cjalnie oddawali się czy to etnologii czy etnografii. Mgr Maria Bytnar-Suboczowa, obecnie pracowniczka Insty­ tutu Śląskiego w Katowicach, dr Mieczysław Gładysz, obecnie dyreklor Muzeum Miejskiego w Gliwicach, dr Jadwiga Klimaszew- �444 ska, obecnie st. asystentka Seminarium Etnologii i Etnografii Sło­ wian U. J., mgr Sofroniusz Kołtalów, dr Anna Kutrzebianka, od r. 1937 asystentka a obecnie adiunkt Seminarium Etnologii i So­ cjologii U. J., mgr Józef Ligęza, obecnie zast. naczelnika Wydziału Kultury i Sztuki przy Urzędzie Wojew. Śląskim w Katowicach, dr Józef Obrębski, obecnie profesor etnologii Uniwersytetu w Ło­ dzi, mgr Maria Rehan-Gladyszowa, obecnie asystentka Semina­ rium Etnologii i Etnografii Słowian U. J., dr Roman Reinfuss, od r. 1938 asystent Seminarium Etnologii i Socjologii U. J., obecnie kustosz Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie i pro­ wadzący zlecone wykłady etnografii przy Uniwersytecie Wrocław­ skim, mgr Maria Sągajłło-Kaczanowska, obecnie w Bolesławcu na Dolnym Śląsku. Poza tym w znacznym stopniu zajmowali się etnografią: historyk sztuki mgr Jerzy Langman, obecnie na stu­ diach w Rzymie, antropogeograf dr Stanisław Leszczycki, obecnie profesor U. J., oraz językoznawca-dialaklolog dr Augustyn Steffen, obecnie w Palestynie. W r. 1935 prof. К. Moszyński został profesorem zwyczaj­ nym U. S. B. w Wilnie. W związku z tym katedra etnologii i etnogi afii Słowian w Studium Słowiańskim została w r. 1936 prze­ mianowana na katedrę dialektologii słowiańskiej i objęta przez prof, dra M. Małeckiego. W Seminarium prowadzono ćwiczenia metodologiczne ze szczególnym uwzględnieniem metody geograficznej. Z ważniejszych badań terenowych do r. 1935 przeprowadzo­ nych przez prof. Kazimierza Moszyńskiego wymienić należy: W r. 1926 dokończenie poszukiwań z zakresu ludowej kul­ tury materialnej w Polsce. Wzięcie udziału w podróży naukowej prof. Ludomira Sawickiego po Kresach Wschodnich. W r. 1927 badania terenowe i muzealne w Bułgarii, Jugo­ sławii, Austrii, na Węgrzech oraz w Polsce. W r. 1930—1931 kierownictwo badaniami terenowymi nad ludową kulturą duchową, mającymi na celu zebranie materiału do Atlasu kultury ludowej w Polsce. (Ukazały się 3 zeszyty tegoż Atlasu opracowane wspólnie z J. Klimaszewską w r. 1934, 1935 i 1936). �445 W г. 1932 badania muzyczno-etnograficzne na Polesiu wspólnie ,z prof. dr. F. К o 1 e s s ą. Badania terenowe asystentów i uczniów do r. 1935: Teofil К a 1 r a w 1926 r. zbierał materiały terenowe z za­ kresu ludowej kultury materialnej w okolicach Grodna i Augu­ stowa. Józef O b r ę b s к i w r. 1927 i następnych prowadził bada­ nia w zakresie kultury materialnej i społecznej w Bułgarii, Ma­ cedonii, wschodniej Serbii etc. W r. 1930 został skierowany na dalsze studia do prof. Br. Malinowskiego do Londynu, uzyskując stypendium Rockefelera. Jadwiga K l i m a s z e w s k a od r. 19.30 zbierała materiały do kultury materialnej (głównie z zakresu budownictwa), ducho­ wej i do obrzędów dorocznych w połudn.-zach, Polsce. Mieczysław G ł a d у s z przeprowadzał badania nad ludową kulturą materialną i duchową na Śląsku ze szczególnym uwzględ­ nieniem sztuki ludowej od 1930 r. Poza tym asystenci i uczniowie brali udział w zbieraniu materiałów terenowych do Atlasu kultury ludowej Polski w la­ tach 1930—1932: Gładysz Mieczysław, Jadwiga Klimaszewska, S. Kołtatów, A. Kutrzebianka, J. Ligęza, J. Obrębski oraz S. Udziela (jun.). 7 II Z początkiem roku akad. 1945/46 objął z powrotem kierow­ nictwo Zakładu prof. К. M o s z y ń s k i . Asystentką została dr J. Klimaszewska, a w roku akad. 1946/47 ponadto mgr M. Gła­ dyszowa i mgr Z. Koczorowska, jako wolontariuszki. P r a c a t e r e n o w a . Prof. Kazimierz M o s z y ń s k i objął ponownie kierownictwo naukowej ekspedycji etnograficznej Insty­ tutu Śląskiego w Katowicach, przeprowadzonej pod kierunkiem dra M. G 1 a d у s z a na Śląsku Opolskim w lipcu 1946 r. z udzia­ łem m. i . mgr M. Bytnar-Suboezowej, dr J. Klimaszewskiej, dr A. Kutrzebianki, mgr J. Ligęzy, mgr M. Rehan-Gtadyszowej, dr R. Reinfussa. Jest to dalszy ciąg badań rozpoczętych w r. 1939 z ramienia Polskiej Akademii Umiejętności. �446 ad P r a c a p o p u ] а г у z а с у j n o-n a u к o w a i s p o ł e c z n a c z a s u u t w o r z e n i a к a t e d r y. 1. Seminarium Etnografii Słowian w osobach asystentki i uczniów współpracuje z Komisją Kół Krajoznawczych i Re­ dakcją Orlego Lotu od r. 1926: 1) przez przygotowywanie kwestio­ nariuszy etnograficznych, drukowanych przeważnie w Orlim Lo­ cie, a przeznaczonych dla nauczycielstwa i młodzieży ; 2) przez udzielanie wyjaśnień i wskazówek, jak należy opracowywać kwe­ stionariusze w terenie i jak korzystać z literatury etnograficznej przy opracowywaniu referatów itp.; 3) przez prowadzenie kur­ sów krajoznawczych dla młodzieży, na których m. i . zapoznawano ją z metodą pracy terenowej etnograficznej. 1 2. W r. 1947 została utworzona przy Zakładzie Poradnia etnograficzna P. T. L., służąc nauczycielstwu i młodzieży stałą pomocą doradczą oraz księgozbiorem. 1 K i e r o w n i k Seminarium ogłosił k i l k a ankiet w O r l i m Locie (o wiedzy astronomicznej, o b r z ę d a c h ś w i ę t o j a ń s k i c h , n a r z ę d z i a c h mu­ zycznych). J. Klimaszewska wraz z S. Udzielą o p r a c o w a ł a kwestiona­ riusz w sprawie Świąt Wielkanocnych ( O r l i Lot, X I I , 1931, str. 40—45), M. Gladysz o p r a c o w a ł kwestionariusz dotyczący demonologii ludowej (Zaranie śląskie, 1932, str. 35—37), oraz kwestionariusz do opisu kapli­ czek (Orli Lot, X V I I , K r a k ó w 1936), J. Klimaszewska — kwestionariusz w sprawie świąt Bożego Narodzenia (Biuletyn Ogniska Krajozn. Naucz. Szkół Powsz., K r a k ó w 1933), Maria S ą g a j l ó w n a —• kwestionariusz w sprawie farbowania i zdobienia w z o r a m i jajek, K r a k ó w 1935, str. 8. W w y n i k u tej ankiety p o w s t a ł o studium o pisankach jako przedmiocie sztuki ludowej. Nadzwyczaj cenna ta praca, r o z p o c z ę t a w r. 1933, była ilustrowana przez 227 mapek, na -których u w z g l ę d n i o n o 370 z a g a d n i e ń z zakresu techniki barw, m o t y w ó w zdobniczych, t y p o w y c h kompozycyj i t d . Ilość zmapowanych wsi i osad p r z e k r a c z a ł a 1900. O p r ó c z lite­ r a t u r y i odpowiedzi na kwestionariusze, autorka w y z y s k a ł a w y n i k i ba­ d a ń terenowych oraz wszystkie zbiory pisanek, z n a j d u j ą c e się w Polsce, objeżdżając w t y m celu całą Rzeczpospolitą. Niestety, przygotowany do d r u k u w r. 1968/39, r ę k o p i s oraz wszystkie mapy, przeniesione w czasie w o j n y przez a u t o r k ę dla ich ocalenia do Warszawy, zginęły. P o z o s t a ł o jednak k i l k a r o z d z i a ł ó w tekstu i pewna ilość map b r u l i o n o w y c h , tak że częściowo przynajmniej uda się zapewne p r a c ę i jej n a j w a ż n i e j s z e w y ­ niki zrekonstruować. �447 3. Prof. Kazimierz Moszyński oraz dr Jadwiga Klimaszew­ ska wykładali etnografię Słowian wzgl. etnografię Polski na kur­ sach nauczycielskich, ostatnio na kursach słowianoznawstwa pol­ skiego w Krakowie (od 15. X. 1945 do 27. I I . 1946) oraz w Pola­ nicy koło Kłodzka (od 29. X I I . 1946 do 12. I . 1947). 4. Dr Mieczysław Gładysz miał stale odczyty radiowe z za­ kresu kultury ludowej w latach od 1929 do 1935. 5. Nawiązano w r. 1946 współpracę z «Filmem Polskim* w zakresie projektowania i opracowywania scenariuszy krótkoi średnio-metrażowych filmów etnograficznych. 6. W r. 1947 zorganizowano Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Etnograficznego, w którym czynnie pracują asy­ stentki Seminarium oraz uczniowie. B i b l i o t e k a , z b i o r y i p o m o c e . Biblioteka obejmu­ jąca wszystkie działy etnologii oraz etnografii ze szczególnym uwzględnieniem Słowiańszczyzny liczyła w 1936 r. 2.042 tomów. Poza tym Zakład posiadał zbiory ilustracyj, fotograf i j i klisz z Polski i Bałkanów oraz archiwum materiałów etnograficznych z całej Polski. W .zakresie pomocy naukowych Zakład rozporzą­ dzał: 1 epidiaskopem, 2 aparatami fotograficznymi, całkowicie wy­ posażoną ciemnią fotograficzną oraz całkowicie urządzoną pra­ cownią kartograficzną łącznie ze zbiorem map topograficznych, rysownicami, cyrklami itp. Straty poniesione przez Zakład w czasie wojny obejmują 188 tomów (przez co zostały zdekompletowane niektóre cenne wydawnictwa np. Eberta Reallexikon der Vorgcschichte itp.), epi­ diaskop, aparaty fotograficzne, urządzenie ciemni fotograficznej i pracowni kartograficznej. S t a n o b e c n y . Z powodu nadzwyczaj szczupłych dotacji dokupiono po wojnie b. niewiele książek. Biblioteka powiększyła się głównie dzięki darom, liczy obecnie, 2.054 tomów oraz 287 map topograficznych Polski. Zbiór fotografii i ilustracji wynosi 1305 pozycji; klisz i diapozytywów 145. Archiwum materiałów etno­ graficznych zawiera odpowiedzi na ankiety: w sprawie świąt Bo­ żego Narodzenia (ponad 300). w sprawie Świąt Wielkanocnych �448 (ponad 450), w sprawie narzędzi muzycznych (69), wiedzy astro­ nomicznej (ok. 100) etc. Ponadto archiwum to obejmuje 26 od­ powiedzi na pełny kwestionariusz kultury duchowej prof. К. Mo­ szyńskiego. Z a m i e r z e n i a n a p r z y s z ł o ś ć . 1. Nawiązanie jaknajściślejszych stosunków i współpracy z katedrami etnografii we wszystkich krajach słowiańskich. 2. Współpraca przy. wydawaniu Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Opracowywanie materiałów rękopiśmiennych, znajdujących się w Zakładzie. 4. Opracowywa­ nie monograficzne wsi podkrakowskich przez uczniów prosemina­ rium. 5. Powiększanie księgozbioru z zakresu etnografii ogólnej i Słowian. 6. Wznowienie pracowni kartograficznej w celu przy­ gotowywania pomocy w postaci map, wykresów oraz przeźroczy do wykładów i ćwiczeń. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZAKŁADU ETNOGRAFII I ETNOLOGII UNIWERSYTETU IM. M. C.-SKLODOWSKIEj W LUBLINIE Z ROK AKADEMICKI 1946/47 Personel osobowy Zakładu w bieżącym roku akad. stanowili: kierownik Zakładu — prof, dr Józef Gajek, stypendysta Min. Oświaty — dr Tadeusz Brajerski, asystenci — Tadeusz Delimat, Jan Kowalczyk i Janusz Oplołowicz, woźny Zakładu — Józef Florek. Na prace Zakładu złożyły się: prowadzenie seminarium etnologicznego, ćwiczeń z zakresu etnografii Polski, wykłady, prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym (P. A. E.) i inne prace naukowe łącznie z badaniami terenowymi. Przedmiotem prac na seminarium etnologicznym była ana­ liza i krytyka książki A. Bacha pt. «Deutsche Volkskunde». W ra­ mach prac samodzielnych uczestnicy seminarium wykonali: Cera­ mika ludowa w województwie lubelskim, spraw, z W. Schmidta «Handbuch der Methode der kulturhistorischen Ethnologie», Bu­ downictwo w Polsce — mapa zasięgów typów budownictwa na �449 podstawie literatury druk., Ludy i języki Ameryki północnej — mapa, Ludy i języki Ameryki południowej — mapa, Typy antro­ pologiczne tubylczej ludności Ameryki północnej — mapa. Przedmiotem ćwiczeń było dokładne zaznajomienie studen­ tów z całokształtem zagadnień etnografii Polski oraz zapoznanie z materiałem, przedmiotem, zadaniami, problematyką i metodami enografii i etnologii. Przy omawianiu problematyki etnograficznej posługiwano się następującymi podręcznikami: A. Fischer — «Polacy», K. Moszyński — «Kultura ludowa Słowian*, J. St. Bystroń — «Wstęp do ludoznawstwa polskiego», «Słowiańskie obrzędy rodzinne», «Zw yczaje żniwiarskie». Wszystkie omawiane zagadnie­ nia były uzupełniane najnowszymi wynikami badań uczonych polskich i zagranicznych. W zakresie kultury materialnej ćwicze­ nia były ilustrowane zbiorami fotograficznymi oraz dwoma f i l ­ mami. Ponieważ uczestnikami ćwiczeń byli w przeważającej mie­ rze studenci geografii, zwrócono dużą uwagę na zastosowanie kar­ tografii w etnologii. W czerwcu br. zorganizowano 1-dniową wy­ cieczkę w teren celem praktycznego zaznajomienia studentów z materiałem etnograficznym. r Tematem tegorocznych wykładów były następujące zagad­ nienia: ludy i ich kultury — 1 godz., charakter i przedmiot badań etnograficznych — 1 godz., problemy etnograficzne — 1 godz. Personel Zakładu prowadził ponadto systematyczne studia nad organizacją prac Polskiego Atlasu Etnograficznego; jego za­ sługą jest wykonanie dotychczasowych prac wstępnych nad orga­ nizacją sieci korespondentów, opracowanie kartotek i indeksów z «Ludu» i «M. A. A. E.», projekt mapy podkładowej do P. A. E., projekt instrukcji P. A. E. oraz ogólny program zeszytu wstęp­ nego. Udział pracowników Zakładu w Polskim Atlasie Etnogra­ ficznym, wydawnictwie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które jest zasadniczym tematem prac Zakładu, został umożliwiony dzięki nader życzliwemu stanowisku i moralnemu poparciu Se­ natu, J. M. Rektora i Dziekanatu Wydziału Przyrodniczego Uni­ wersytetu im. M. Curie-Skłodowskiej. Na resztę prac naukowych Zakładu złożyły się: prace ogło­ szone drukiem lub przygotowane do druku, badania terenowe Lud, T. X X X V I I 29 �450 i udział w konferencjach i zjazdach. Rozpoczęto druk pracy prof, dra J. Gajka pt. «Zarys etnograficzny zachodniej części Podola*, przygotowano do druku: prof, dra J. Gajka «Polski Atlas Etno­ graficzny*, T. Delimata «Budownictwo ludowe w powiecie puław­ skim*, ogłoszono drobne notatki, sprawozdania i recenzje. W przy­ gotowaniu znajduje się praca dra T. Brajerskiego pt. «Geografia wyrazowa budownictwa ludowego w Polsce*. T. Delimat przepro­ wadził badania terenowe nad ceramiką ludową w woj. lubelskim. Prof, dr J. Gajek wziął udział w następujących konferencjach i zjazdach: Zjazd Naukowy Instytutu Bałtyckiego w Bydgoszczy, Zjazd Łużycoznawczy w Poznaniu, Zjazd członków Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego w Lublinie, Konferencja P. T. L. w sprawie P. A. E. w Krakowie, Konferencja Centralnego Instytutu Kultury w Zakopanem oraz w Warszawie i Konferencja Biura Studiów Ministerstwa Ziem Odzyskanych w Krakowie. Prof, dr Józef Gajek brał ponadto czynny udział w pracach Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, jako jego sekretarz generalny i współ­ redaktor wszystkich jego wydawnictw. Gdy chodzi o bibliotekę Zakładu, inwentarz jej wzrósł w sto­ sunku do roku ubiegłego o 47 pozycji i osiągnął liczbę 338 ksią­ żek. Prócz tego pracownicy Zakładu i studenci korzystali z biblio­ teki P. T. L. Liczba korzystających z biblioteki wyniosła według dziennika bibliotecznego 240 osób. Biblioteka mieściła się wraz z pracownią w 3-pokojowym lokalu P. T. L. Lokal był zaopatrzony w następujące sprzęty: 4 biurka, 1 szafa biblioteczna, 1 aparat fo­ tograficzny, 1 epidiaskop, 1 maszyna do pisania. Zakład korzy­ stał prócz tego z inwentarza P. T. L. Tadeusz Delimat �451 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZAKŁADU ETNOGRAFII UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO w okresie od 1. IV. 1945 r. do 1. IV. 1947 r. Zakład istnieje od kwietnia 1945 r. I j . od chwili otwarcia Uniwersytetu Łódzkiego. Katedrę etnografii oraz kierownictwo Zakładu Etnografii U. L. objęła dr Kazimiera Zawistowicz w cha­ rakterze zastępcy profesora. Zakład rozpoczął systematyczną pracę w trymestrze jesien­ nym roku akad. 1945/46, otrzymawszy lokal i urządzenie w Miej­ skim Muzeum Etnograficznym w Lodzi. Zakład i Muzeum (dyr. dr J. Krajewska) prowadzą ścisłą, wzajemną współpracę naukową. Zakładowi przyznano dwuosobowy, pomocniczy personel naukowy. Starszą asystenturę objęła od kwietnia 1945 r. mgr Jad­ wiga Świątkowska, młodszą — od maja 1946 r. Bronisława Kop­ czyńska, studentka etnografii U. Ł. I . B i b l i o t e k a . Pierwszą troską Zakładu było skompleto­ wanie księgozbioru w niezbędnym zakresie. Ogółem w chwili obec­ nej posiada Zakład 479 tomów (Nr inw. 354) zakupionych za ogólną sumę 119.845 zł. Skromny zasób książek Zakładu uzupełnia biblio­ teka Muzeum Etnograficznego oraz prywatny księgozbiór prof. Zawistowicz oddawany również do użytku słuchaczom. Z biblio­ teki Zakładu korzystają słuchacze Uniwersytetu Łódzkiego, słu­ chacze Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego, Wyższej Szkoły Tealralnej, nadto często zgłasza się młodzież z Harcerstwa, z Uni­ wersytetów Ludowych i inna, która interesuje się przede wszyst­ kim etnografią regionalną i pragnie czerpać wiadomości z naj­ lepszych źródeł. I I . P o m o c e n a u к o w e. Zasób pomocy naukowych jest dotychczas nader skromny. Zakład posiada jeden aparat mało­ obrazkowy «Contax», kilkadziesiąt tablic, rysunków i map. za­ czątek zbioru wzorów sztuki i przemysłu ludowego, jak wyci­ nanki, próbki tkanin, haftów i in. 29* �452 I I I . P r a c e S e m i n a r y j n e . Zespól uczestników ćwiczeń proseminaryjnych i seminaryjnych składa się ze słuchaczy studiu­ jących etnografię z etnologią jako przedmiot główny, z geografów i prehistoryków, studiujących etnografię jako przedmiot poboczny, z muzykologów, ze słuchaczy sekcji Pedagogiki Społecznej i in. Ogółem w roku 1947 na ćwiczenia dla 1-go roku uczęszczało 25 osób, na seminarium dla zaawansowanych 15 osób, w tej liczbie 6 osób studiuje etnografię z etnologią jako przedmiot główny. Wporównaniu z rokiem ubiegłym liczba słuchaczy wzrosła nieomal w dwujnasób. Tematem ćwiczeń dla początkujących w r. b. są zagadnienia metodologiczne oraz zagadnienia wybrane z dziedziny zdobnictwa ze szczególnym uwzględnieniem materiału i techniki. Tematem prac seminaryjnych dla zaawansowanych jest opracowywanie głównie materiałów zebranych w terenie oraz innych zagadnień teoretycznych. IV. P r a c e b a d a w с z o-n a m к o w e w t e r e n i e . Za­ kład kładzie nacisk na prace badawczo-naukowe w terenie, przy­ gotowując słuchaczy do: 1) samodzielnej pracy badawczej w te­ renie, celem poznania terenu drogą bezpośrednich obserwacji; 2) celowego gromadzenia ginącego materiału etnograficznego z za­ kresu kultury nie tylko materialnej, ale przede wszystkim społecz­ nej i duchowej. Jest to tym więcej ważne, że wśród słuchaczy znajdują się nauczyciele i działacze społeczno-oświatowd, dla któ­ rych znajomość terenu przy jednoczesnej podbudowie teoretycz­ nej — jest podstawą wszelkiej pracy związanej z wsią. Bowiem wobec daleko idących przemian w życiu wsi, zgromadzenie tych materiałów ma wielkie znaczenie dla obecnych i przyszłych ba­ dań naukowych nad kulturą wsi polskiej. Zakład prowadził badania nad następującymi zagadnie­ niami: 1) Nad tradycyjną formą współpracy gromadzkiej (pomocy sąsiedzkiej). 2) Nad tradycyjną formą gospodarki związanej ze środowi­ skiem an tropogeogra licznym. �453 Dotychczas były przeprowadzone badania na terenie Śląska Cieszyńskiego z głównym ogniskiem w Istebnej. Tematy szczegó­ łowe dotyczące pierwszego zagadnienia (poznania form pomocy wzajemnej) były następujące: a) pomoc przy budowie, b) podczas robót polnych, c) podczas różnych zajęć gospodarskich, d) po klę­ skach żywiołowych i in. Tematem szczegółowym, dotyczącym dru­ giego zagadnienia, były badania nad szałaśnictwem. Pierwsze ba­ dania trwały od 1. V I I . do 14. IX. 1946 r. w zespole 5-cio osobo­ wym. W skład zespołu wchodzili uczestnicy seminarium pod kie­ runkiem st. asystentki mgr J. Świątkowskiej z dwukrotnym do­ jazdem na teren prof. Zawistowicz. Po przedyskutowaniu zebra­ nego materiału oraz metod pracy w terenie w toku prac semina­ ryjnych) przeprowadzono uzupełniające badania w Istebnej pod­ czas feryj świąt Bożego Narodzenia, od 28. X I I . 1946 do 15. I . br. Prócz tego nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej przeprowadzono badania w łowickim i opoczyńskim. W roku bieżącym, podczas feryj letnich planowane są ba­ dania nad powyższymi zagadnieniami na Podkarpaciu-, na Śląsku Opolskim i w Sieradzkiem, a następnie na Mazurach ze szczegól­ nym uwzględnieniem spółek rybackich. W dalszych zamierzeniach przewidywane są badania na terenach puszczańskich (Kurpie) i nadmorskich. Możność przeprowadzenia dotychczasowych prac w terenie zawdzięcza Zakład pomocy finansowej Instytutu Służby Społecz­ nej, kierowanej przez prof. Helenę Radlińską. V. W y c i e c z k i . Oprócz badań naukowych w terenie, Za­ kład organizuje wycieczki kilkudniowe dla całego zespołu słu­ chaczy. Przed wyruszeniem opracowywane są poszczególne zagad­ nienia, dotyczące danego terenu. Dotychczas były zorganizowane wycieczki na Śląsk do pow. cieszyńskiego i pszczyńskiego w okresie od 29. V. do 2. V I . 1946 г., dwie wycieczki w łowickie z uwzględnieniem ośrodka garncar­ skiego w Bolimowie w czerwcu w 1945 r. i w maju 1946 г., jedna wycieczka do Uniwersytetu Ludowego w Brusie. Prócz tego są organizowane pokazy prac artystycznych w Szkole Sztuk Plastycz­ nych, zwiedzanie Muzeum Etnograficznego itp. 7 �454 V I . А г с h i w u m. Materiały zebrane podczas badań tereno­ wych i wycieczek slają się podstawą Archiwum Etnograficznego, organizowanego wspólnym wysiłkiem Zakładu i Muzeum. Archi­ wum gromadzi teksty, fotografie, rysunki, ilustracje, wycinki z prasy itp. „ , T , . - • ,, Mgr Jadwiga Świątkowska SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZAKŁADU ETNOLOGII I ETNOGRAFII U. M. K. W TORUNIU za r. 1946/47 Zakład Etnologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Koper­ niku w Toruniu powstał w grudniu r. 1945. Kieruje nim prof, nadzw. dr B. Stelmachowska. Wykłady z zakresu etnografii objęły w r 1945/46 etnografię Polski ze szczególnym uwzględnieniem Pomoriza Zach. oraz przy­ ległych terenów Ziem Odzyskanych. Seminaria i ćwiczenia doty­ czyły zagadnień ogólnych w nawiązaniu do wykładów. W pierwszym roku było słuchaczy 15. W r. 1946/47 liczba ta wzrosła do 35, na Seminarium — 20. Wykłady w r. 1946/47 dotyczyły tych samych lematów, w\ kłady z zakresu etnologii ogólnej odnosiły się do podstawowych zagadnień kultury gospodarczej w zakresie ogólnoświatowym. r Na seminariach i ćwiczeniach ogólnych przerabiano za po­ mocą referatów zagadnienia magii. Na seminariach z etnografii polskiej zajmowano się budownictwem drewnianym. Z a k ł a d obejmuje: sale wykładową i seminaryjną zarazem, gabinet profesora, gabinet adiunkta, gabinet asystenta, pokój b i ­ blioteczny oraz magazyn. Zakład posiada mapy geograficzne, mapy grup etnicznych, kilkadziesiąt zabytków sztuki ludowej polskiej i obcej, kolekcję drzeworytów ludowych, rysunki z zakresu budownictwa ludowego, stroju ludowego oraz narzędzi gospodarczych. Zapoczątkowane zostało archiwum etnograficzne. �455 Biblioteka Zakładowa obejmuje 350 dzieł własnych oraz 200 depozytów. P e r s o n e l n a u k o w y : dr Maria Priifferowa, adiunkt, or­ ganizuje Muzeum Etnograficzne w salach Ratusza Toruńskiego. Stypendystka Min. Oświaty dr W. Brzeska, opracowywuje kulturę duchową Słowińców. Anna Lewandowska, młodsza asystentka, pracuje w dziedzinie kartografii etnograficznej. Eugenia Romanówna, młodsza asystentka, jest bibliotekarką, archiwistką i rysowniczką. Zakład otwarty jest codziennie od godz 8—14-tej, a w nie­ które dnie do godz. 19-ej wieczorem. Prof, dr B. ZAKŁAD ETNOLOGII UNIWERSYTETU Stelmachowska WROCŁAWSKIEGO Zakład Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego zorganizowany został od nowa w lutym 1946 r. z chwilą powierzenia wykładów zleconych z zakresu etnologii dr Romanowi Reinfussowi, kusto­ szowi Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Pierwsze miesiące pracy w Zakładzie odbywały się w warunkach nadzwyczaj trud­ nych. Lokal Zakładu stanowiła duża sala na I piętrze w tzw. gim­ nazjum św. Mateusza u wylotu ul. Szewskiej. Okna pozbawione szyb, częściowo pozabijane deskami, mały, żelazny piecyk z rurą sterczącą na zewnątrz przez dziurę w desce i dymiący nieznośnie — charakteryzowały ten lokal dostatecznie. W czasie odwilży wszyst­ kimi szparami sklepionego stropu spływały do sali strumienie wody. W takich warunkach odbywały się wykłady i zajęcia uni­ wersyteckie, w których brało udział 5 słuchaczy. Pracę utrudniał absolutny brak jakichkolwiek książek (biblioteka zakładu etno­ logii uniwersytetu niemieckiego spłonęła bez reszty) oraz najkonieczniejszych pomocy, jak np. map, ilustracji itp. Stan powyższy nie trwał jednak długo. Dzięki jednorazowej subwencji Rektoratu w wysokości zł. 6.000 zakupiono w Krakowie podstawowe polskie podręczniki etnografii i bibliografie. Pewną ilość książek niemiec- �456 kich uzyskano z sortowni biblioteki uniwersyteckiej, ponadto na zakup książek były obracane w całości niewielkie, bo rzadko do 1000 zł dochodzące miesięczne dotacje Zakładu. W maju ub. r. uzyskał Zakład Etnologii nowy 5-pokojowy lokal w oficynie budynku nr 36 przy ul. Szewskiej, gdzie pomiesz­ czone zostały zbiory etnołogiczne dawnego zakładu etnologii u n i ­ wersytetu niemieckiego odszukane w Lwówku przez dyrektora b i ­ blioteki uniwersyteckiej dra Antoniego Knota. Bieżący rok wniósł dalsze zmiany. Dzięki finansowej pomocy Wydziału Nauki Min. Oświaty zdołano Zakład nieco zagospoda­ rować. Zakupiono przybory i materiały do rysunków technicz­ nych, pomnożono wydatnie bibliotekę, na co Wydział Nauki udzie­ lił specjalnej subwencji w kwocie zł 23.000. Większy bez porów­ nania niż w roku ub. napływ młodzieży ułatwił realizowanie planu pracy zarówno w Zakładzie, jak i rozpoczęcie prac w terenie. Słuchacze w toku zajęć proseminaryjnych wwkonali szereg tablic ściennych z zakresu form osadniczych, budownictwa itp. Zakład Etnologii wszedł w kontakt z Oddziałem Wrocławskim Instytutu Śląskiego, z Woj. Urzędem Konserwatoirskkn i Państwowym Insty­ tutem Badania Sztuki Ludowej w Warszawie. Kontakty te uła­ twiły Zakładowi prowadzenie badań terenowych, które poszły głó­ wnie w trzech kierunkach. Dzięki funduszom dostarczonym przez Wydział Nauki Min. Oświaty przeprowadzono w szeregu miejsco­ wościach powiatu brzeskiego, namysłowskiego i wrocławskiego ba­ dania zabytkowego budownictwa drewnianego. Wyniki komuni­ kowane były natychmiast Wojew. Urzędowi Konserwatorskiemu celem roztoczenia ochrony konserwatorskiej nad wartościowymi zabytkami. Drugi dział pracy Zakładu stanowiły systematyczne badania muzeów i zbiornic przedmiotów zabytkowych, znajdują­ cych się na terenie województwa dolnośląskiego, celem ustalenia liczbowego i jakościowego stanu zbiorów w zakresie kultury l u ­ dowej. Z funduszów dostarczonych przez Oddział Wrocławski I n ­ stytutu Śląskiego przebadano w r. akademickim 1946/47 ogółem 24 muzea i zbiornice (na 36 znajdujących się w ewidencji Wydz. Kultury Urzędu Wojewódzkiego), zyskując cenne materiały mo­ gące w przyszłości służyć za punkt wyjścia do celowej organiza- �457 cji muzealnictwa etnograficznego tej części kraju. Trzeci odcinek robót prowadzonych w Zakładzie Etnologii związany jest z opra­ cowywaniem naukowym działu etnograficznego dla mającej się odbyć we Wrocławiu wystawy. W związku z tym opracowuje się kartograficzne ujęcia szeregu zagadnień, co znowu pociąga iza sobą niekiedy konieczność przeprowadzania badań terenowych. W związku z przygotowywaniem wystawy prowadzone są np. ba­ dania ankietowe na temat zasięgu kultu M. Boskiej Częstochow­ skiej i pielgrzymek na Jasną Górę wśród ludności Śląska. Porównując stan Zakładu w r. akademickim 1946/7 ze stanem' z roku poprzedniego widać dosyć znaczny rozwój, który najlepiej ilustruje kilka cyfr przytoczonych-poniżej: Luty 194G Czerwiec 1947 Personel Z a k ł a d u 2 osoby 1 osoby Liczba s ł u c h a c z y 5 41 T o m ó w w biblio­ tece 3 319 12 tablic ś c i e n n y c h , 15 map. zbiory etnologiczne ! Pomoce szkolne Prace terenowe j " Inwentaryzacja z a b y t k ó w muzeal. „ budownictwa drewn Badania ankietowe nad z a s i ę g i e m kultu M. Boskiej- Pomimo niezaprzeczalnej poprawy stanu Zakładu dają się wciąż odczuwać poważne braki, utrudniające normalną pracę na­ ukową. Na plan pierwszy wysuwa się tu oczywiście nędzny stan biblioteki, w której brak podstawowych czasopism etnograficz­ nych, poza tym brak epidiaskopu tak niezbędnego w czasie wy­ kładów z zakresu kultury materialnej i zdobnictwa ludowego, nie ma również podstawowego sprzętu technicznego, niezbędnego w czasie badań terenowych. (Zakład nie posiada np. aparatu fo- �458 tograficznego). Należy jednak przypuszczać, że w ciągu nadcho­ dzącego roku akademickiego listę braków Zakładu Etnologii uda się znowu wydatnie pomniejszyć. Roman ZACHODNIE Reinfuss ARCHIWUM FONOGRAFICZNE W POZNANIU Z zapisywaniem polskiej pieśni i muzyki ludowej spotykamy się już w w. X V I , kiedy to europejska muzyka artystyczna się­ gnęła po polskie tańce ludowe i czerpiąc pełnymi garściami z obfi­ tości inwencji muzycznej ludu-polskiego, umieszczała je w opra­ wie artystycznej najpierw w tabulaturach lutniowych X V I wieku, a w ciągu w. XV, a szczególnie w X V I I I we wszelkiego rodzaju kompozycjach instrumentalnych tak solowych jak i zespołowych. Zapisywanie to czynione było jedynie dla własnych potrzeb kom­ pozytorów. Jednakże bogactwo naszego folkloru muzycznego na­ sunęło myśl zbierania i wydawania tegoż folkloru, co zainicjowane zostało przez romantyzm, a wyraz swój ostateczny i kulminacyjny znalazło w monumentalnym wydawnictwie Oskara Kolberga. Obecny stan ciągłego zanikania naszej pieśni i muzyki ludowej, spowodowany rozwijającym się ciągle amatorskim ruchem mu­ zycznym, zmusza nas do głębszego zastanowienia się nad kwestią zebrania i zachowania polskiej muzyki ludowej. W zbieraniu tym uznajemy metodę bardziej naukową, niż metoda ołówkowa Kol­ berga, pozwalającą na utrwalenie jej w formie takiej, w jakiej wyszła z ust ludu. Jest to metoda nagrywania akustycznego na wałkach fonograficznych, a jeszcze lepiej: elektro-akustycznego na płytach. Naukowa metoda zbierania muzyki ludowej za pomocą fo­ nografu edisonowskiego zapoczątkowana została u nas w Polsce dopiero w roku 1914 na Podhalu dzięki wysiłkom dyr. J. Zborow­ skiego (Zakopane). Był to jednak wysiłek epizodyczny, brak od­ powiednich subsydiów nie pozwolił na stałe i systematyczne kon­ tynuowanie tej inicjatywy. Dopiero w roku 1930 akcja zbierania fonograficznego weszła na tory pracy metodycznej i stałej, od- �459 kąd przy Zakładzie Muzykologii Uniwersytetu Poznańskiego za­ łożone zostało przez prof, dr Ł. Kamieńskiego Regionalne Archi­ wum Fonograficzne (skrót RAF), wyposażone w kilka fonografów wałkowych. W roku 1935 archiwum przeszło na doskonalszą me­ todę nagrań, na nagrania elektro-akustyczne na płyty, posługując się mikrofonem węglowym, wzmacniaczami bateryjnymi i apa­ raturą elektryczną firmy Sanders i Janzen w Berlinie. Do 1 września 1939 zdołałem (jako asystent RAF) przegrać wszystkie wałki woskowe na płyty, wtedy jeszcze żelatynowe. Akcja RAF-u objęła początkowo przede wszystkim teren Wielko­ polski w sposób szczegółowy, a następnie Pomorze. W dniu 1 wrze­ śnia 1939 Archiwum Regionalne posiadało już nagrania ze Ślą­ ska, Pienin i Mazowsza. Stan tych nagrań wyrażał się liczbą około 4000 fonografów' wokalnych i instrumentalnych. Wszystkie te zbiory łącznie z aparatami zostały przez Niemców wywiezione z Poznania i wszelki ślad po nich zaginął. Podobnemu zniszczeniu uległy również obfite zbiory nagrań na wałki, znajdujące się w Muzeum Etnograficznym w Wilnie oraz bardzo bogate, już od roku 1936 rozpoczęte gromadzenie nagrań wałkowych o zasięgu ogólnopolskim przez Centralne Archiwum Fonograficzne przy B i ­ bliotece Narodowej w Warszawie, prowadzone przez śp. dra J. Pulikowskiego, doc. Uniw. Warsz. Posiadało ono kilkanaście tysięcy nagrań z Mazowsza, Pińszczyzny, Małopolski południowo-zachodniej (w tym ok. 4.000 nagrań z samej żywiecczyzny). Zbiory war­ szawskie zostały przez Niemców doszczętnie spalone. Po wojnie rozpoczął Poznań natychmiast pracę zbierania i organizowania archiwum fonograficznego. W czerwcu 1945 n i ­ żej podpisany i mgr. T. Wrotkowski złożyli przez Urząd Woje­ wódzki w Poznaniu do Ministerstwa Kultury i Sztuki wniosek 0 utworzenie Zachodniego Archiwum Fonograficznego z siedzibą w Poznaniu, uzasadniając celowość jego istnienia faktem posia­ dania prywatnej aparatury elektrycznej do nagrań przez mgra T. Wrotkowskiego. Wniosek został życzliwie przyjęty. Niestety nie ustalono formy prawnej Archiwum. Istniejemy więc jako insty­ tucja prywatna, subwencjonowana przez Ministerstwo Kultury 1 Sztuki pod nazwą «Zachodnie Archiwum Fonograficzne w Po- �460 znaniu» (skrót RAF). Subwencje wpływały nieregularnie i w skro­ mnym wymiarze. Mimo poczynionych zapotrzebowań nie otrzy­ maliśmy jednorazowej większej dotacji na zakup koniecznych apa­ ratur, jak mikrofony, wzmacniacze, akumulatory. Musieliśmy wo­ bec tego z miesięcznych subwencji nabywać częściami sprzęt naj­ potrzebniejszy. Poszukiwania aparatów, troska o tańszy zakup, korygowanie i składanie całości pochłonęły wielką ilość naszej energii i czasu, dając mimo to w wyniku stosunkowo niejednolity komplet aparatury. Doszliśmy tym sposobem do zaopatrzenia Ar­ chiwum w następujący sprzęt techniczny: 1 wzmacniacz 4-lampowy 8 Watt (bez firmy), średniej jakości, na prąd zmienny, 1 wzmacniacz 5-lampowy 15 Watt firmy «Telefunken» na prąd zmienny, 1 mikrofon węglowy firmy «Dralowid» typ DR 1, 1 m i ­ krofon kondensatorowy butelkowy firmy «Telefunken» wraz z przystawą 2-lampową, 1 aparat do nagrywania na prąd zmienny, 0 prostej paląkowej konstrukcji, 1 adapter elektryczny szafkowy,. 2 głośniki, 2 małe wzmacniacze do odgrywania, 2 skrzynie aku­ mulatorów żel. nikł. po 12 Volt, zapas płyt do nagrywania (500' sztuk) i 1 prądnica polowa przenośna na 220 V z napędem ben­ zynowym. Nagrywanie w terenie przy pomocy naszych aparatów wy­ maga koniecznego środka lokomocji. Aparatury są ciężkie i nie nadają się do ręcznego przenoszenia ani do wożenia na wózkach chłopskich. Potrzebny byłby też samochód, którym można by do­ jechać do każdej wsi, zaś własna (wyżej wspomniana) prądnica mogłaby nas uniezależnić od prądu sieciowego, który nie wszę­ dzie we wsiach istnieje, jeśli zaś jest, to wykazuje zbyt wielkie wahania, by mógł być używany do nagrań. Samochodu niestety nie uzyskaliśmy dotąd. Dlatego też praca nasza w terenie była bar­ dzo utrudniona i z konieczności dużą część nagrań musieliśmy uskuteczniać na miejscu w Poznaniu, sprowadzając śpiewaków 1 instrumentalistów do Archiwum. Nagrywania robimy na pły­ tach decelitowych. Liczba ich wynosi 471 fonogramów. Objęte nimi zostały tereny: Wielkopolski, Ziemi Lubuskiej, okolic W e j cherowa Kaszubskiego; kilka fonogramów wykonano w Lubelskim i Warszawskim. W nagraniach tych obok śpiewu żeńskiego i m ę - �461 skiego przeważają nagrania dudów, skrzy/piec i kozła zbąskiego. "W nagraniach instrumentalnych przeważają formy taneczne, jak przodek, wiwat, oberek, chodzony, szocz, polka, walcerek. Pieśni śpiewane — to przeważnie pieśni weselne i zalotne. Płyty nagrane przechowuje się w kopertach z papieru woskowego. W 1/3 płyty te zostały przegrane jako duplikaty, służące do transkrypcji me­ lodii na papier nutowy. Transkrypcje będą dwojakie: jedne w p i ­ sowni użytkowej dla muzyków i kompozytorów, drugie w szcze­ gółowej formie naukowej dla badań porównawczych. Wobec braku tonometra musimy na razie poprzestawać na transkrypcjach użyt­ kowych, pisząc je na kartkach katalogowych i umieszczając je następnie w kartotece. Zaprowadzona została również kartoteka ludowych tańców wielkopolskich z opisami choreograficznymi i melodiami oraz katalog imienny i powiatowy dudziarzy i kożlarzy wielkopolskich. Praca w Archiwum podzielona była w ten sposób, że sprawy administracyjne załatwiał mgr W rotkowski, bę­ dąc niekiedy pomocnym również i przy nagrywaniu, ja zaś or­ ganizowałem zbieractwo i prowadziłem stronę naukową Archi­ wum, w czym pomocna mi była mgr Jadwiga Sobieska. Zmontowaliśmy poza tym wspólnie trzy audycje radiowe w oparciu o materiał płytowy RAF-u. Publikujemy też cykl ar­ tykułów «Pieśń ludowa i jej problemy* w «Poradniku Muzycz­ nym* (Łódź). Zamiarem naszym jest stworzenie płytoteki ilustrującej l u ­ dową muzykę polską wedle regionów. Płytoteka ta, poza swymi czysto atrakcyjnymi zaletami, posiadać będzie dużą wartość dy­ daktyczną dla szkół muzycznych, pokaże bowiem folklor muzyczny w jego autentycznym brzmieniu przy zachowaniu regionalnych odcieni i różnic wykonania. Prócz tego płytoteka taka miałaby za­ sadnicze znaczenie w akcji reaktywowania muzyki ludowej w l u ­ dzie, czy to na drodze audycji radiowej, czy też grania w świe­ tlicach i stowarzyszeniach. Będzie ona najlepszym instruktorem, który rodzimą pieśń przekaże młodszemu pokoleniu nie poprzez nuty, lecz przez własną tradycję na drodze słuchania i powtarza­ nia. Stan finansowy dzisiejszego Archiwum, jako instytucji pry­ watnej, nie pozwolił na wykonanie takich płytotek. 7 T 7 7 �462 Obecnie nad pracami tymi roztoczyło opiekę Ministerstwo Kultury i Sztuki. Archiwum Fonograficzne wejdzie, jako osobna komórka, w skład Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludo­ wej, prowadzonego przez dyr. dra J. Grabowskiego. Ze strony M i ­ nisterstwa Kultury i Sztuki patronować pracom Archiwum będzie wicedyrektor Departamentu Muzyki doc. dr Z. Lissa. Naukową opiekę nad pracami Archiwum roztoczy prof, dr A. Chybiński. Archiwum ma być wyposażone w samochód z wmontowaną kom­ pletną aparaturą oraz motocykl do wyjazdów informacyjnych. Mgr Marian Sobieski OPIEKA NAD SZTUKĄ LUDOWĄ W DZIAŁALNOŚCI CENTRALNEGO INSTYTUTU KULTURY Centralny Instytut Kultury powołany zarządzeniem Ministra Kultury i Sztuki jako centralna instytucja państwowa do spraw upowszechniania kultury i sztuki, ma za zadanie koordynację wy­ siłków społecznych w tym zakresie, wypracowywanie wytycznych, prowadzenie i publikowanie prac naukowych i badawczych, i n strukcyjno-poradniczych itp., oraz szkolenie instruktorów wyż­ szego typu. Prace Instytutu dotyczą teatrów ochotniczych, amatorskich zaspołów muzycznych i chóralnych, sztuki ludowej, wczasów, świe­ tlic itp. Sztuka ludowa zajmuje niepoślednie miejsce w zaintereso­ waniach Centralnego Instytutu Kultury. W dobie przeobrażeń ustrojowych, politycznych i cywiliza­ cyjnych zagadnienie kultury i sztuki ludowej jest szczególnie aktualne. Z jednej bowiem strony mnożą się organizacje, insty­ tucje i urzędy interesujące się sztuką ludową, z drugiej zaś daje się zaobserwować fakt, że wieś nie tylko zrywa ze swą sztuką tra­ dycyjną, uważając takie postępowanie za awans społeczny, ale często wręcz się jej wyrzeka. Państwo doceniając wkład sztuki l u ­ dowej w zakres ogólnej kullury narodu, powołane jest do ratowa- �46$ nia jej dorobku od zagłady i będzie dążyć do znalezienia dla niej miejsca w życiu współczesnym. Dział Sztuki Ludowej Centralnego Instytutu KuUury zapo­ czątkowany w listopadzie ub. r. rozpoczął swą działalność od stwo­ rzenia frontu rzeczoznawców w postaci współpracowników sta­ łych lub też pracujących dorywczo. Oprócz tego stworzono sieć rzeczoznawców terenowych spośród znanych regionalistów, głów­ nie spośród kustoszów muzeów regionalnych. Rzeczoznawców tych zgromadził Centralny Instytut Kultury na konferencji w sprawie sztuki i kultury ludowej w Zakopanem w maju r. b., w której wzięli udział ponadto przedstawiciele licznych instytucji i orga­ nizacji oraz działacze terenowi, jako to: referenci kultury i sztuki w województwach, referenci Izb Rzemieślniczych oraz organizacji chłopskich i młodzieżowych. Referaty profesorów: Frankowskiego, Seweryna, Ciołka, Dalbora, a nadto dra Piwockiego i Orynżyny wprowadziły słuchaczy w sedno zagadnień budownictwa ludo­ wego, stroju, obrzędowości, sztuki ludowej itp. 7 7 Konferencja zakopiańska wypracowała ogólne wytyczne praktycznego ustosunkowania się do tych zagadnień, uchwalając liczne wnioski, których realizacja dać może podstawę pracy nad rozwojem sztuki i kultury ludowej. Po tym zjeździe Centralny Instytut Kultury zwołał dwukrot­ nie konferencje międzyministerialne i międzyorganizacyjne w sprawie organizacji wytwórczości i zbytu sztuki ludowej i prze­ mysłu ludowego, mające na celu skoordynowanie działalności or­ ganizacji gospodarczych. Pierwsza konferencja miała charakter sprawozdawczy i stwierdziła, że organizacje te trudnią się raczej popieraniem przemysłu pseudoludo-wego, rzadko docierając do ośrodków sztuki ludowej. Druga konferencja w Sopocie w ramach Targów Międzynarodowych, a w związku z wystawą sztuki ludo­ wej Ministerstwa Kultury i Sztuki rozpatrzyła zagadnienia su­ rowców dla ośrodków wytwórczych zarówno przemysłu ludowego, jak i sztuki ludowej oraz sprawę kredytów przeznaczonych na te cele. Centralny Instytut Kultury, realizując swój program prak­ tycznej koordynacji pracy w terenie, przeprowadził przykładowy 7 �464 eksperyment w woj. olsztyńskim, w postaci zorganizowania ośrodka produkcji tkanin ludowych wśród autochtonów i repatriantów. Konferencja zakopiańska wykazała, że pierwszym zagadnieniem opieki nad sztuką ludową jest przede wszystkim ochrona przed niewłaściwym jej popieraniem. Konferencja sopocka stwierdziła konieczność zarezerwowania w planie państwowym surowców dla żywych ośrodków sztuki ludowej oraz konieczność zajęcia się wy­ twórczością repatriantów i autochtonów na Ziemiach Odzyska­ nych. Centralny Instytut Kultury prowadzi przegląd żywych ośrod­ ków sztuki ludowej, analizując potrzeby terenowe oraz zbierając materiał ilustracyjny w postaci okazów sztuki ludowej. Część tych zbiorów była eksponowana na wystawie sztuki l u ­ dowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w Sopocie. Stroje ludowe, zakupione dla pracowni kostiumologicznej Centralnego Instytutu Kultury, złożyły się na pokaz sztuki ludo­ wej na wystawie społeczno-gospodarczej w Częstochowie. Pokaz ten był bodaj pierwszą próbą upowszechniania wartości sztuki ludowej dla szerokich rzesz ludności wiejskiej w największym jej skupieniu w sezonie pątniczym. Zaopatrzony w napisy, ulotkę oraz żywe słowo umożliwiał badaczom bezpośrednią wymianę myśli z ludnością wiejską na temat stroju ludowego. Kierownictwo wy­ stawy prowadziło pamiętnik reagowania publiczności na zjawi­ ska sztuki ludowej. Udział Centralnego Instytutu Kultury w wystawie sopockiej i pracach komitetu wykonawczego Wystawy Malarstwa i Rzeźby Ludowej w Krakowie ma na celu upowszechnienie sztuki ludowej wśród ludności miejskiej. Centralny Instytut Kultury prowadzi ewidencję ośrodków sztuki ludowej, a zamierza dokonać ewidencji odpowiedzi na an­ kiety będące w posiadaniu różnych instytucji. Prowadzi również ewidencję materiałów ilustracyjnych w postaci fotografii oraz oka­ zów zakupionych przez różne instytucje zarówno o charakterze naukowym jak i gospodarczym. Z dalszych prac Centralni go Instytutu Kultury wymienić na­ leży rozpoczęte kartoteki zmuwów. teoretyków i praktyków zagad- �465 nień związanych ze sztuką ludową, kartotekę instytucji zaintere­ sowanych tym przedmiotem oraz bibliografię sztuki ludowej. W bibliotece Centralnego Instytutu Kultury składającej się z 7.000 tomów, a stworzonej ostatnio, sztuka ludowa zajmuje miejsce poczesne. Część materiału bibliotecznego zgromadzona w ośrodku naukowo-badawczym Centralnego Instytutu Kultury w Szklarskiej Porębie przyczyniła się do opracowania mapy stro­ jów ludowych, figurującej na wystawie w Częstochowie. Z do­ tychczasowych wydawnictw Centralnego Instytutu Kultury wy­ mienić należy poradnik w sprawie zbierania zabytków kultury l u ­ dowej, pióra dr Marii Znamierowskiej-Prufferowej. Przygoto­ wuje się zaś do druku pracę doc. dra Tadeusza Seweryna «Rozdroża sztuki ludowej*. Na koniec zasługuje na uwagę systematyczna praca kore­ spondentów terenowych, którzy odpowiadają na przysyłane i m an­ kiety, zbierają teksty obrzędów regionalnych oraz inscenizują je. Zebrane są już teksty. « Wesele Podhalańskie*, «Rafanie lnu», «JaseŁka*, «Burso» z Podhala, «Z kurkiem po dyngusie* z Opoczyń­ skiego, «Wesele opoczyńskie*, «Dożynki śląskie, «Oddawanie młoduchy*, «Czepiny», «Pastuszkowie» (misterium kolędnicze), «Moiczki», «Kolędy» ze Śląska Cieszyńskiego itp. Zebrane tym spo­ sobem materiały inscenizuje się w terenie, prtzy czyni aj ąc się przez to do ożywienia kultury regionalnej. Z inscenizacją « Wesela Pod­ halańskiego* pod kierownictwem Anieli Słapińskiej zaznajomili się uczestnicy zjazdu w Zakopanem. Mogli oni stwierdzić bezpo­ średnio, jak surowa prawda i wierność odtworzenia obrzędu gó­ rali podhalańskich dodatnio odbija się od wslzelkich stereotypo­ wych stylizacji w zespołach teatralnych, nie umiejących uszano­ wać piękna tradycyjnych, choć prymitywnych form obrzędowych. Dalsza działalność Centralnego Instytutu Kultury pójdzie na­ dal przede wszystkim w kierunku skoordynowania prac prowa­ dzonych w zakresie sztuki ludowej przez liczne instytucje i or­ ganizacje. Zadanie to jest ciągle jeszcze aktualne. Sztuka ludowa bowiem jest zagadnieniem wielowymiarowym. Interesują się nią instytucje naukowe, gospodarcze, samorządowe i społeczne. Na­ kazem chwili jest więc ustalenie planu pracy w skali państwowej Liul, T . X X X V I I 30 �466 i taka jego realizacja, aby nie było sprzeczności w działalności tych instytucji. Jest to tym potrzebniejsze, że dzięki niesłychanej popularności sztuki ludowej w czasach obecnych, ma ona zbyt wielu opiekunów, niezawsze zorientowanych w zagadnieniu opieki nad nią. Centralny Instytut Kultury przygotowuje więc plan właści­ wej opieki nad sztuką ludową. STAN BADAŃ W ZAKRESIE ETNOGRAFII MUZYCZNEJ W POLSCE Rezygnując iz wstępu, w którym powinno się wspomnieć 0 etnografii muzycznej jako nauce młodej, o jej osiągnięciach do czasu wojny, chcę po prostu przedstawić sytuację obecną, możli­ wości badań na tym polu, trudności i braki związane z gromadze­ niem materiałów do muzyfu ludowej. Na uwagę zasługują przede wszystkim najważniejsze ośrodki naukowe zainteresowane w tych badaniach, a więc katedry muzykologii uniwersytetów polskich 1 wyższe szkoły muzyczne. W Polsce istnieją 3 katedry muzykologii: w uniwersy­ tetach w Poznaniu, Krakowie i Wrocławiu, oraz wykłady zle­ cone z tegoż zakresu w uniwersytecie w Toruniu. Na pierwszym miejscu należy postawić katedrę muzykologii w Poznaniu. Kate­ dra ta, której kierownikiem jest obecnie prof, dr Adolf Chybiński, były kierownik Zakładu Muzykologicznego Uniwersytetu Jana Ka­ zimierza we Lwowie, już przed wojną przodowała na polu ba­ dań naukowych w dziedzinie etnografii muzycznej i wykształ­ ciła kilka sił dobrze przygotowanych naukowo i technicznie do pracy w tym zakresie. Są to: mgr Marian Sobieski, mgr Jadwiga Sobieska (autorka wydanej w r. 1938 pracy o dudach wielkopol­ skich), mgr Maria Turczynowiczowa i mgr Tadeusz Wrotkowski. Mgr Marian Sobieski prowadzi przy katedrze muzykologii, jako st. asystent, wykłady i ćwiczenia zlecone, których tematy w bie­ żącym roku akademickim są następujące: 1) Etnografia muzyczna Wschodu, 2) Etnografia muzyczna Europy, 3) Etnografia mu- �467 zyczna Polski. Studentów jesit 28. Dziś trudno przewidzieć czy i ilu z nich wyspecjalizuje się w zakresie etnografii muzycznej. W stadium opracowania znajduje się szereg prac naukowych wymienionych pracowników i tak: Prof, dr Chybiński ma na ukończeniu pracę pt. «О oraw­ skich melodiach ludowych* (przeznaczoną dla «Ludu»), a przy­ gotowuje prace pt. «Monografia tańca krakowskiego* oraz «Мопоgrafia polskich tańców ludowych* — obliczone na 2 tomy; ponad to w przygotowaniu jest I I wydanie pracy pt. «Instrumenty mu­ zyczne ludu polskiego na Podhalu*. Mgr Marian Sobieski pracuje nad tematem pt. «Pentatonika w polskiej muzyce ludowej* i nad tematem pt. «Cechy stylistyczne pieśni ludowej w poszczególnych regionach Polski*. Mgr Jadwiga Sobieska opracowuje monografię z zakresu instrumentologii pt. «Kozioł lubusko-zbąski*, mgr Ma­ ria Turczynowiczowa pracę o metodach O. Kolberga w odniesieniu do muzyki ludowej w Wielkim Księstwie Poznańskim. Materiały, jakimi dysponuje Zakład Muzykologiczny U. P. w Poznaniu dla badań etnograficzno-muzycznych, są bardzo ogra­ niczone i to zarówno w zakresie literatury naukowej, jak i wydaw­ nictw nutowych etnograficznych. Cały majątek Zakładu został wy­ wieziony, a częściowo zniszczony przez okupanta. Dziś ilość ksią­ żek z powyższego zakresu nie przekracza 20, ilość publikacji nutowych jest również minimalna. Biblioteka nie posiada na­ wet «Ludu» Kolberga, lecz we fragmentach nie dających się zło­ żyć w całość. Podobnie zniszczone lub wywiezione zostały wszyst­ kie nagrania, których Zakład przed wojną posiadał przeszło 3000. Obecnie Zakład nic posiada żadnych urządzeń umożliwiających jakiekolwiek nagrywania, a do celów demonstracyjnych' dla stu­ dentów korzysta się z aparatury płytowej i wałkowej oraz mikro­ fonu, będących prywatną własnością st. asyst, nigra Mariana So­ bieskiego. Cały majątek Zakładu — to 1 wzmacniacz radiowy bez lamp i 70 płyt decelitowych. W najbliższym czasie w drodze wy­ miany ma Zakład otrzymać szafkowy gramofon. Urządzenie nor­ malne pracowni etnograficzno-muzycznej zależeć będzie od zain­ teresowania odpowiednich władz państwowych tym działem nauki i odpowiednio wysokich dotacji na te cele. 30" �468 Podobne braki dają się odczuwać i w innych Zakładach Mu­ zykologicznych uniwersyteckich, w których przy odpowiednich funduszach mogłyby powstać ośrodki etnologiczno-muzyczne. Bez­ skutecznie kołacze Kraków, gdzie katedrę muzykologii prowadzi prof, dr Zdzisław Jachimecki, o subwencje na zakupienie wydaw­ nictw z zakresu pieśni i muzyki ludowej polskich i obcych na­ rodów, o wyposażenie swego instytutu w odpowiednią aparaturę, a więc fonograf, aparaty do nagrywania, do szlifowania wałków itd., bez czego trudno myśleć o racjonalnej pracy. Mając w roku bieżącym zapisanych na studia muzykologiczne ponad 60 słucha­ czy, pełnych zapału do nauki, mógłby wielu z nich zaintereso­ wać etnografią muzyczną i pobudzić do pracy naukowej na tym polu. W bieżącym roku akademickim nie odbywają się żadne wy­ kłady w zakresie etnografii muzycznej, a w latach przedwojennych miało to miejsce jedynie sporadycznie, ostatnio w r. 1937/38 wy­ kład na temat « Polskiej muzyki ludowej* prowadzony był przez prof, dra Jachimeckiego przez 3 trymestry. Do studentów okazu­ jących większe zainteresowanie tym przedmiotem należał Zyg­ munt Estreicher, który w wyniku zamieszek wojennych znalazł się za granicą i ostatnio kontynuując studia muzykologiczne w Szwajcarii, uzyskał doktorat w Bernie, na podstawie pracy o pieśniach Eskimosr>w. Należy się spodziewać, że kiedy dr Estrei­ cher wróci do Polski, odda się pracy właśnie w zakresie etnologii muzycznej. W czasie okupacji dojeżdżał do Krakowa w charakte­ rze studenta tajnego Uniwersytetu, młody nauczyciel szkoły po­ wszechnej spod Krakowa, Karol Lehnert, który pozostając w bli­ skim kontakcie z ludem wiejskim, opracował lemat: Repertuar pieśni ludowych w czasie wojny w kilku wsiach podkrakowskich: Zabierzów, Czerna itd. Przy katedrze muzykologii Uniwersytetu Wrocławskiego prowadzone są wykłady i ćwiczenia z einografi muzycznej na ra­ zie tylko w zakresie potrzebnym studentom do jednego z obowią­ zujących ich egzaminów magisterskich. Kierownikiem tej kate­ dry jest prof. ks. dr Hieronim Feicht, sam żywo interesujący się tym działem pracy. W najbliższym czasie w «Kwartalniku Mu­ zykologicznym* ma pojawić się jego rozprawka pt. «01czańskie �469 (zakopiańskie) pieśni religijne* (wraz z zebranymi pieśniami). Prof. ks. dr Feicht poczynił starania o uzyskanie pewnych kwot na zakup niezbędnych pomocy naukowych, przede wszystkim fo­ nografu. Zakład posiada niewielką bibliotekę, głównie w zakresie niemieckiej pieśni ludowej, oraz pewną ilość płyt. Prócz tego w Za­ kładzie Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego znajduje się kilka instrumentów perkusyjnych z Dalekiego Wschodu. Zupełnie żadnych pomocy naukowych w zakresie etnografii muzycznej nie posiada Uniwersytet w Toruniu. Wykłady zlecone z zakresu muzykologii prowadzi tam st. asystent Leon Witkowski, magister f i l . klas. i muzykologii, zajmujący się zagadnieniami etnologii muzycznej. Korzysta z własnej skromnej biblioteki, ilu­ strując wykłady własnymi płytami. Obecnie pracuje nad tema­ tem: «Toruń w pieśni ludowej*. Wyższe szkoły muzyczne będą niewątpliwie w przyszłości stanowiły poważną pozycję w dorobku naukowym na polu etno­ grafii muzycznej. Dziś, będąc w toku reorganizacji, zgodnie z re­ formą szkolnictwa muzycznego, nie mogą być jeszcze na tym polu poważnie brane w rachubę, Jest ich pięć: w Warszawie, Krakowie, Katowicach. Poznaniu i Łodzi. Na wszystkich wydziałach tych uczelni obowiązują wykłady z etnologii muzycznej. Najwięcej oczywiście należy oczekiwać od sekcji teorii wydziału kompozycji, teorii i dyrygentury, gdzie student może przygotować pracę dy­ plomową z zakresu etnografii muzycznej i specjalizować się w tym dziale. W lej chwili nie we wszystkich jeszcze wyższych szkołach muzycznych uruchomiono ten przedmiot, na razie rozpoczęły się wykłady z etnologii muzycznej w uczelniach w Lodzi i Poznaniu. W Wyższej Szkole Muzycznej w Lodzi wykłady z etnologii muzycznej prowadzi prof. Wawrzyniec Żuławski, absolwent mu­ zykologii Uniwersytetu Warszawskiego. I on walczy z brakami w zakresie materiałów milowych, nagrań płytowych ild. W wy­ kładach swoich, potraktowanych bardzo obszernie, obejmuje kurs muzykologii porównawczej, nie wyłącznie tylko etnologii muzycz­ nej. Prócz wykładów, przewidziane jest w roku następnym semi­ narium z zakresu zbierania, systematyzowania oraz badań nad polską pieśnią ludową. �470 Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o niezwykle waż­ nej dla badań naukowych instytucji, a mianowicie o Zachodnim Archiwum Fonograficznym w Poznaniu, którego kierownikiem jest mgr Tadeusz Wrotkowski, dział naukowy prowadzi mgr Ma­ rian Sobieski. Istniejące przed wojną Centralne Archiwum Fonograficzne (C. A. F.) w Warszawie zostało zupełnie spalone przez Niemców, zaś jego kierownik śp. dr J. Pulikowski poległ w r. 1944 podczas powstania warszawskiego. Archiwum Fonograficzne Uniwersy­ tetu Poznańskiego zostało w czasie wojny doszczętnie zniszczone. Wobec powyższego Zachodnie Archiwum Fonograficzne w Pozna­ niu jest obecnie jedyną w Polsce instytucją, posiadającą fachowo przygotowane siły, której prace zmierzają w kierunku zebrania i utrwalenia zanikającego polskiego folkloru muzycznego oraz w kierunku wykorzystania zebranych materiałów. Zbieranie folkloru przeprowadza się przez nagrywanie mu­ zyki ludowej na wałki fonograficzne i płyty decelitowe. Wyko­ rzystanie zebranych materiałów, dzięki zainicjowanej już wymia­ nie międzynarodowej, pozwoli na przeprowadzenie badań porów­ nawczych muzyki ludowej w skali europejskiej. Stwarza również podstawę dla opracowania racjonalnych śpiewników regional­ nych itp. Poza tym udostępnienie zbiorów fonograficznych kom­ pozytorom i muzykom polskim może stać się potężnym zastrzy­ kiem odżywczym dla ich twórczości. Antonina Wozaczyńska WYCIĄG Z PROTOKÓŁU Z X X I I WALNEGO ZGROMADZENIA P. T. L. XXII Walne Zgromadzenie P. T. L. odbyło się w Lublinie w dniach 24 i 25 marca br. przy udziale reprezentantów Minister­ stwa Kultury i Sztuki, Ministerstwa Odbudowy, Centralnego Insty­ tutu Kultury, Politechniki Warszawskiej, Wojewódzkiej Rady Na­ rodowej. Miejskiej Rady Narodowej, rektorów i przedstawicieli �471 senatów obu uczelni, Kuratorium O. S. L. oraz członków w ogól­ nej liczbie 58 osób. Cel zwołanego zgromadzenia wyjaśnił przewodniczący, prof, dr Jan Czekanowski. Stwierdził on mianowicie, że 1) T. L. re­ stytuowało się w Lublinie, gdzie znalazł się przedwojenny prezes i kilku członków Zarządu, na specjalnie zwołanym walnym zgro­ madzeniu, na którym była obecna nieliczna garstka członków. Działalność T-wa rozrosła się i objęła cały obszar Polski. Wsku­ tek tego powstała konieczność uzyskania od czołowych przedsta­ wicieli etnografii i ludoznawstwa sankcji dla dotychczasowych po­ czynań Twa oraz uwag, wskazówek i wytycznych dla dalszego postępowania. 2) Po wtóre zaszła konieczność omówienia szeregu problemów organizacyjnych i naukowych, które się nie dadzą po­ myśleć bez dyskusji w szerokim gronie etnografów. Po powołaniu prezydium honorowego, przemówieniach gości i przyjęciu porządku dziennego odczytano protokół z X X I Wal­ nego Zgromadzenia, który przyjęto. Obszerne sprawozdanie sekretarza, prof. dr. Józefa Gajka, objęło sprawy budżetowe, organizacyjne, biblioteczne i naukowe. W sprawozdaniu zostały podkreślone następujące momenty: budżet Twa opierał się na subwencjach Wydziału Nauki Ministerstwa Oświaty, Ministerstwa Administracji Publicznej, Ministerstwa Od­ budowy, W. R. X., M. R. N., m. Lublina, obu uniwersytetów oraz na dochodach ze składek i ze sprzedaży wydawnictw. Sztywna konstrukcja budżetu, opierającego się przede wszystkim o sub­ wencje, nie pozwoliła na swobodniejszą decyzję Zarządu, co od­ biło się szczególnie ujemnie na pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym, dla którego w okresie sprawozdawczym nie zdo­ byto żadnych funduszów. W ramach prac organizacyjnych nawią­ zano kontakt z wszystkimi katedrami etnografii i etnologii uni­ wersytetów polskich, z dyrekcjami muzeów etnograficznych i re­ gionalnych, z katedrami etnografii w Bułgarii i we Włoszech. Od­ zyskano i przewieziono do Lublina bibliotekę Twa, uzupełniono ją zakupem księgozbioru po śp. prof. A. Fischerze oraz zbiorami uzy­ skanymi z bibliotek poniemieckich i przystąpiono do jej skatalo­ gowania. W ramach prac naukowych wydano X X X V I tom «Ludu» �472 i 10 odbitek, 1 zeszyt I tomu «Ргас Etnologicznych», przygotowano do druku V I i V I I tom «Ргас i Materiałów Etnograficznych*, spo­ rządzono indeks z 9 tomów «Ludu» i 3 tomów «M. A. A. E.», re­ prezentowano Two na Zjeździe Naukowym Instytutu Bałtyckiego w Bydgoszczy i na Zjeździe Lużycoznawczym w Poznaniu, prze­ prowadzono badania terenowe nad budownictwem, ceramiką, prze­ mysłem włókienniczym i żydowską sztuką ludową województwa lubelskiego, nad etniczną strukturą Łemków oraz uporządkowano etnograficzny inwentarz Miejskiego Muzeum w Lublinie. Po odczytaniu sprawozdania powołano komisje: Statutową, Preliminarzową i Naukowo-Wydawniczą dla przeprowadzenia dy­ skusji nad programem dalszej działalności Twa. W wyniku obrad Komisja Statutowa przedstawiła do zatwierdzenia Walnemu Zgro­ madzeniu szereg poprawek do statutu, z których najważniejsze do­ tyczą celu istnienia Towarzystwa i jego osobowości prawnej. Ko­ misja Preliminarzowa opracowała projekt preliminarza na rok 1947, który objął m. i . wydawanie «Ludoznawcy» i opracowanie ^Polskiego Atlasu Przesiedleńczego*. Komisja Naukowo-Wydawnicza przedstawiła następujące projekty: 1) Wydawanie «Ludu». 2) Zachowanie dotychczasowego układu «Ludu» i rozszerze­ nie go o następujące działy: ikonografię etnograficzną, o stałą rubrykę pt. «Wędrówki po pracowniach etnogra­ fów* oraz o dział informacji i bibliografii słowiańskiej. 3) Wydanie XL tomu «Ludu» jako indeksu dla 39 poprze­ dzających tomów. 4) Wydawanie dalszych zeszytów I tomu «Ргас Etnograficz­ nych*. 5) Wydanie w ramach «Ргас Etnologicznych* pracy prof. Wł. Antoniewicza o metodach badawczych prehistorycznoetnologicznych. 6) Zapoczątkowanie wydawania «Ргас i Materiałów Etnogra­ ficznych*, które — zgodnie z planami Zarządu — będą zawierać następujące działy: a) monografie, b) materiały,, �473 7) 8) 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) notatki i okruchy, c) inwentaria muzealne i d) etnografię historyczną. Kontynuowanie zapoczątkowanych przez Zarząd a wysu­ niętych na X X I Walnym Zgromadzeniu prac nad Pol­ skim Atlasem Etnograficznym. Rozpoczęcie prac nad planowanym przez Zarząd Atlasem Przesiedleńczym, który ma być uzupełnieniem P. A. E. w stosunku do Ziem Odzyskanych. Nawiązanie kontaktu z prehistorykami i antropologami w sprawie opracowania odpowiednich map do obu Atlasów. Poczynienie kroków: o wprowadzenie do przepisów magi­ sterskich przy magisteriach z etnografii i etnologii obo­ wiązku odbycia studiów i prac terenowych oraz praktyk muzealnych; o wprowadzenie etnografii jako przedmiotu obowiązko­ wego w pedagogiach i instytutach pedagogicznych; o wprowadzenie do szkolnictwa średniego i powszechnego etnografii Polski i ogólnej, wreszcie o wprowadzenie etnografii i etnologii jako przedmiotu obowiązkowego przy magisteriach z geografii, pedagogiki, prehistorii, antropologii, socjologii, filologii polskiej, mu­ zykologii, historii i historii sztuki. Opracowanie i wydanie mapy Polski w skali 1:100.000,000 jako ślepej mapy dla oznaczania zjawisk etnologicznych i etnograficznych. Przeszkolenie etnograficzne powiatowych referentów K u l ­ tury i Sztuki. Komisja zaproponowała następnie: a) aby Walne Zgro­ madzenie zwróciło się do Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty z apelem o umieszczenie zbio­ rów Muzeum Etnograficznego im. S. Udzieli na Wawelu, b) aby Zarząd utrzymał kontakt z Instytutem ZachodnioSłowiańskim przy Uniwersytecie Poznańskim w pracy nad utrwaleniem fonograficznym reliktów gwar polskich na terenie Ziem Odzyskanych, c) zwrócił się do Ministerstwa �474 Kultury i Sztuki oraz do Sekcji Etnograficznej Związku Muzeów Polskich z propozycją stworzenia w Rapperswilu wspólnym wysiłkiem wzorowego działu etnograficznego, dającego pojęcie o całokształcie kultury ludowej w Polsce, d) zajął się sprawą udziału Polski w pracy nad między­ narodową bibliografią etnograficzną, koncentrującą się w Bazylei pod kierunkiem dra Geigera, e) przedłożył Wła­ dzom Duchownym pod życzliwą rozwagę ogólne przeko­ nanie etnografów polskich, że studia etnograficzno-etnologiczne słuchaczy filozoficzno-teologicznych Zakładów Naukowych ułatwią im prace duszpasterskie wśród ludu i przysposobią ich do badań etnograficznych, f) utrzymał żywy kontakt ze słowiańskimi placówkami etnologicznymi. Prócz tego delegaci Ministerstwa Kultury i Sztuki wysunęli pod adresem Twa projekt ścisłej, systematycznej współpracy z M i ­ nisterstwem przy badaniach nad kulturą ludową obszarów polskich. W drugim dniu zebrania wygłoszono 3 referaty naukowe: prof, dra E. Frankowskiego o organizacji pracy w zakładach etno­ grafii i etnologii, dr M. Priifferowej o szwajcarskim ruchu nauko­ wym w zakresie etnografii i etnologii oraz doc. dra L. Zabrodzkiego o potrzebie współpracy Towarzystwa z Instytutem Zachodnio-Słowiańskim w zakresie badań nad reliktami gwarowymi. Po referatach przystąpiono do dyskusji nad wnioskami po­ szczególnych Komisji. W rezultacie dyskusji przyjęto wniosek Ko­ misji Statutowej, zmieniającej nazwę Towarzystwa na Polskie To­ warzystwo Ludoznawcze oraz niektóre postanowienia statutu. Wnioski Komisji Preliminarzowej przyjęto po przeprowadzeniu drobnych poprawek; przyjęto również wszystkie wnioski Komisji Naukowo-Wydawniczej. Następnie odczytano i przyjęto protokół z posiedzenia Ko­ misji Rewizyjnej, która w dniu poprzedzającym obrady skontrolo­ wała księgi kasowe Towarzystwa i postawiła wniosek o udzielenie Zarządowi pełnego absolutorium. �475 Do wykonania zakreślonego dyskusją programu prac Twa powołano nowy Zarząd w następującym składzie: prezes — prof, dr Kazimierz Moszyński, wiceprezesi — prof, dr Jan Czekanowski, prof, dr Eugeniusz Frankowski, prof, dr Leon Halban; sekretarz generalny — prof, dr Józef Gajck. W skład członków Zarządu we­ szli: prof, dr Jan Stanisław Bystroń, Tadeusz Delimat, prof dr Kazimierz Dobrowolski, dr Janina Krajewska, prof, dr Władysław Kuraszkiewicz, mgr Bolesław Kuźmicz, prof, dr Jan Mydlarski, mgr Jan żołna- Manugiewicz, dr Maria Znamierowska-Prufferowa, dr Roman Reinfuss, doc dr Tadeusz Seweryn, prof. Leopold Węgrzynowicz, inż. Henryk Zamorowski, prof, dr Kazimiera Zawistowicz, dr Juliusz Zborowski, mgr Henryk Zwolakiewicz. W skład Komisji Rewizyjnej weszli: prof, dr Leon Białkowski, prof, dr Zdzisław Papierkowski, prof, dr Henryk Raabe, nacz. Ro­ man Śląski, prof, dr Mieczysław Ziemnowicz. Postanowienia końcowe przyniosły następujące uchwały: 7 7 1) Zarząd wyśle pod adresem wszystkich P. T. Fundatorów Towarzystwa specjalne pismo z podziękowaniem za życz­ liwą opiekę i pomoc w przedsięwzięciach Twa; 2) powiadomi prof, dra Kazimierza Nitscha o nadaniu mu przez Walne Zgromadzenie miana członka honorowego; 3) powiadomi prof, dra Kazimierza Moszyńskiego o wyborze na prezesa, o przebiegu obrad i prześle mu życzenia; 4) nawiąże i utrzyma kontakt z czlonkami-założycielami Towarzystwa. Obrady zamknął prof, dr Leon Halban przemówieniem, w którym wyraził nadzieję, że osiągnięcia P. T. L. w okresie naj­ bliższym, dzięki zdobytemu doświadczeniu i szczegółowo opra­ cowanemu programowi, przewyższą znacznie osiągnięcia dotych­ czasowe. �476 WYCIĄG ZE SPRAWOZDANIA Z KONFERENCJI NAUKOWEJ P. T. L. W SPRAWIE POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO Konferencja naukowa P. T. L., zwołana przez Zarząd w myśl postanowień X X I I Walnego Zgromadzenia, odbyła się w Krako­ wie w dniach 22 i 23 marca br. w Zakładzie Etnografii Słowiań­ skiej U. J. i miała na celu ustalenie programu czynności i metod pracy nad Polskim Atlasem Etnograficznym. W konferencji wzięli udział: Jan Czekanowski, Tadeusz De­ limat, Kazimierz Dobrowolski, Maria Frankowska, Eugeniusz Frankowski, Józef Gajek, Mieclzysław Gładysz, M. Gładyszowa, Aleksander Jaworczak, Jadwiga Klimaszewska, Janina Krajew­ ska, Anna Kutrzebianka, Kazimierz Moszyński, Kazimierz Nitsch, Stefan Nosek, Roman Reinfuss, Tadeusz Reyman, Tadeusz Sewe­ ryn, Maria Suboczowa, Franciszek Uhorczak, Leopold Węgrzyno­ wicz, Kazimiera Zawistowicz, Maria Znamierowska-Priifferowa, Jan Żółna-Manugiewicz. Konferencji przewodniczył prof. Kazimierz Moszyński. Za­ gaił prof, dr Czekanowski, który zobrazował historię planów Atlasu, poczynającą się od dialektycznych badań prof. К. Nitscha i kartograficznego ujęcia niektórych zjawisk polskiej kultury l u ­ dowej przez prof. К. Moszyńskiego, a kończącą się na obecnym zamiarze stworzenia pełnego etnograficznego atlasu Polski. Sprawozdanie z dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie prac nad Atlasem złożył prof. J. Gajek. który przedstawił następnie opracowany przez siebie projekt instrukcji P. A. E. do dyskusji i ew. zaaprobowania przez uczestników konferencji 4 Z kolei nastąpiła cześć referatowa. Referat dr M. Frankow­ skiej pt. «Problem kartograficzny w etnografii* przedstawił teore­ tyczne możliwości kartograficznego ujęcia zjawisk kulturowych i związane z tym konsekwencje praktyczne. Referat prof. Т. Se­ weryna o Atlasie der deutschen Yolkskunde miał na celu ostrzec polskich etnografów od powtórzenia zawartych w nim błędów. 1 T 1 Referat prof, dra J. Gajka o Polskim Atlasie Etnograficznym d r u ­ k o w a n y jest w Annales Universitatis M . C. Sklod. Т. I . Supl. �477 I)r M. Prufferowej projekt ankiety do rybołóstwa miał za zadanie oświetlić problem ankietowania i posłużyć jako materiał do dy­ skusji nad konstrukcją ankiet do P. A. E. Dyskusja nad projektem instrukcji i referatami doprowadziła do wysunięcia szeregu wniosków, z których niektóre weszły w skład instrukcji. W drugim dniu obrad, po zakończeniu dyskusji nad refera­ tami, ustalono ogólne ramy instrukcji P. A. E., która przedstawia się następująco: 1. O b s z a r b a d a ń P. A. E. obejmować będizie teren za­ kreślony współczesnymi granicami Państwa. P. A. E. zu­ żytkuje nie tylko czysto polski materiał etnograficzny, aie także zobrazuje stan faktyczny kultury ludowej na Zie­ miach Odzyskanych, przedstawiających mieszaninę trzech elementów kulturowych: polskiego, niemieckiego i ru­ skiego. 7 2. M a t e r i a ł b a d a ń . P. A. E. nie ograniczy się tylko do materiału zawartego w obrębie granic, ale wyzyska dla celów porównawczych i syntetycznych etnograficzny ma­ teriał z państw ościennych (Czechy, Rosja). Gromadze­ nie materiału z obszaru Polski trzeba koniecznie oprzeć przede wszystkim o ankietę. Prócz tego należy wyzyskać istniejące już dane w literaturze etnograficznej, jak rów­ nież materiały zebrane przez instytuty i zakłady etnogr. uniwersytetów polskich. Materiały z literatury rozpisze się na ankietach zastępując nazwisko informatora nazwiskiem autora. W ten sposób uporządkuje się zgromadzony już materiał i usprawni jego opracowanie. W akcji rozpisy­ wania materiałów zobowiązali się wziąć udział obecni na konferencji przedstawiciele katedr i instytucji, a więc: ka­ tedra etnografii w Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu oraz Instytut Śląski w Katowicach. Przedmiotem tej akcji mają być przede wszystkim czołowe wydawnictwa etno­ graficzne, a więc «Lud» Kolberga, «Wisła», «Lud», «Zb. Wiad. do Anlr. Kraj.». «M. A. A. E.». «Lud Słowiański*, �478 następnie to wszystko, co dostarcza jakichkolwiek danych do ludowej kultury Polski. Oprócz materiałów drukowanych wyzyska się w Atla­ sie materiały archiwalne i muzealne również systemem ankietowym. Redakcja P. A. E. zaprosi do współpracy dyrektorów i pracowników muzeów i archiwów. Aby ujednolicić sposób rozpisywania materiału na ankietach, Redakcja P. A. E. opracuje i roześle zaintere­ sowanym specjalną instrukcję. 3. S i e ć k o r e s p o n d e n t ó w P. A. E. Ze względu na cha­ rakter i rozmiar P. A. E. sieć korespondentów musi być stała i rozmieszczona jednolicie na całym obszarze badań. Z tego też względu obszar Polski zostanie podzielony na sekcje o bokach 20 X 30 km. Sekcja będzie obszarem dzia­ łania poszczególnego członka-koresipondenta. Podział na sekcje ułatwi zarówno organizację sieci, jak i postępo­ wanie przy opracowywaniu materiału. Stworzeniem sieci ma się zająć zarówno Redakcja P. A. E., jak i Oddziały P. T. L. Sieć kierowana będzie centralnie i nie może być używana bez zgody Redakcji P. A. E. do pozaatlasowych celów z wyjątkiem tych człon­ ków sieci, których ośrodki uniwersyteckie względnie i n ­ stytucje zyskały uprzednio dla celów własnych. Sieć pra­ cować będzie na podstawie regulaminu, opracowanego i przedstawionego na konferencji przez prof. Gajka. W ra­ mach lej dużej sieci (ok. 850 punktów) stworzy się małą sieć kontrolną, złożoną z maksimum 40 punktów rozrzu­ conych równomiernie na całym obszarze badań, sprawdza­ jącą wątpliwe wyniki ankiety. Celem zwiększenia przydatności sieci korespondentów P. A. E. prowadzić się będzie ich systematyczne dokształ­ canie w technice zbierania materiału i ankietowaniu. Do­ kształcanie uskuteczniać się będzie wykładem i drukiem. W związku z tym Konferencja zgłasza wniosek, ażeby Re­ dakcja P. A. E. opracowała i wydała szczegółową insirukcję dla prelegentów w sprawie wykładów i rozbudowywała 7 �479 wstępne karty ankiety do szczegółowych instrukcji. Prof. Frankowski podjął się opracowania vademecum informu­ jącego korespondentów o metodach badawczych. 4. A n k i e t y. Tekst ankiety będzie projektowany każdora­ zowo przez specjalistów w dziedzinie danego zagadnienia. Ostateczna redakcja ankiety będzie należeć do Redakcji P. A. E., która jednak winna uwzględniać ważniejsze żą­ dania projektodawcy. W każdym wypadku ankieta winna obejmować moż­ liwie wąskie zagadnienie i ograniczoną liczbę pytań, gdyż to warunkuje większą dokładność odpowiedzi i daje więk­ szą łatwość mapowania, oraz łączenia problematyki kul­ tury materialnej z duchową i społeczną. Zewnętrzna strona ankiety nie będzie odbiegać od wzoru przedstawionego na konferencji przez prof. J. Gajka. W związku z potrzebą opracowywania dużej ilości an­ kiet konferencja projektuje, ażeby R-edakcja P. A. E. za­ apelowała do wszystkich katedr etnografii, instytutów, mu­ zeów, archiwów i członków P. T. L. o nadsyłanie wzorów i niewyzyskanych dotąd ankiet. а. K o l e j n o ś ć z a g a d n i e ń . W sprawie kolejności po­ dejmowanych przez P. A. E. zagadnień postanowiono, że na plan pierwszy pójdą zagadnienia najłatwiejsze spośród ginących i to zagadnienia cząsteczkowe, wąskie. Szcze­ gółową kolejność zagadnień ustali Redakcja P. A. E. po ' porozumieniu się z uczestnikami konferencji przy pomocy kwestionariusza, gdyż w chwili odbywania konferencji sprawa ta nie dojrzała jeszcze do dyskusji. б. O p r a c o w y w a n i e z a g a d n i e ń . Konferencja prze­ widziała dwie serie opracowań. Pierwszą serię ma stano­ wić kartograficzne ujęcie zebranego materiału i krótkie wyjaśnienie, serię drugą — jego monograficzne opracowa­ nie. W związku z oboma rodzajami czynności konferencja zaprojektowała, ażeby Redakcja P. A. E. porozumiała się każdorazowo ze specjalistami w danej dziedzinie etnografii �480 w sprawie całokształtu prac związanych z opracowywa­ niem poszczególnych zagadnień, a więc projektu ankiety i kartograficznego oraz monograficznego opracowania uzy­ skanych przez nią wyników. 7. M a p y . Podkładowa mapa robocza podzielona będzie na sekcje o bokach 20 X 20 km. Karla atlasowa powtórzy ten podział, tak że P. A. E. odbiegać będzie od niemieckiego wzoru (A. d. d. V.), ale zalelą jego będzie przejrzystość, jednakowo duży obszar sekcji, możliwość łatwego przeli­ czania odległości i zasięgów oraz nieskomplikowana no­ menklatura sekcyjna. Podstawową zaletą jednak takiej karty będzie okoliczność, że elementem mapy stanie się sekcja, a nie człowiek, który jesl przenośny i zmienny. Kartę podkładową, na której mapować się będzie poszcze­ gólne zagadnienia, wykona się w skali 1:1.000,000 i pra­ cować się będzie na niej w oparciu o mapę 1:300.000, jako posiadającą wszystkie nazwy topograficzne. Karta podkła­ dowa będzie zawierać prócz podziału na sekcje także sieć rzeczną. Atlas właściwy, zredukowany do 1:2.000,000, będzie posiadał uzupełnienia w postaci map kalkowych, zawie­ rających podziały: parafialny, administracyjny i gwa­ rowy, miejscowości o znaczeniu historycznym, historyczne szlaki komunikacyjne, miejscowości jarmarczne, orografię, zalesienie, gleby, dane prehistoryczne i antropologiczne, a w razie potrzeby i inne dane. Karty dodatkowe, zawierające nawiązania z obszarów obcych, drukować się będzie w skali 1:4.000,000. W związku z graficzną stroną Atlasu uczestnicy kon­ ferencji zdecydowali się, że Redakcja P. A. E. może uznać niniejsze postanowienia za nie wiążące, w razie gdyby ja­ kieś względy nakazywały zmianę tych postanowień; w każ­ dym jednak wypadku Redakcja P. A. E. winna iść po linii raczej zmniejszania niż zwiększania rozmiarów map. �481 8. P o s t a n o w i e n i a końcowe: a) P. A.E.powinien być samodzielną sekcją P. T. L., z wła­ sną redakcją, organizacją, środkami i inicjatywą, lecz rozwijającą się w ramach norm prawnych przewidzia­ nych przez statut i powinien być reprezentowany nie przez P. T. L., ale przez swoją redakcję czy redaktora. b) Redakcja P. A. E. powinna dbać o to, ażeby Atlas za­ warł, prócz map i objaśnień, krótki tekst uwzględnia­ jący dane porównawcze z państw sąsiednich i krótkie naświetlenie, mogące zainteresować szerszy ogół spo­ łeczeństwa. c) Przed rozpoczęciem prac wydawniczych ogłosi się kon­ kurs dla grafików kartografów na wykonanie mapy wg przedstawionego projektu. d) Przed ostatecznym opracowaniem zagadnień Oddziały P. T. L. wyślą w teren sprawdzających eksploratorów. e) Konferencja zleca Oddziałowi Krakowskiemu, ażeby zwrócił się do prof. К. Nitscha z prośbą o pieczę nad stroną językową Atlasu (transkrycja gwar.). T. D, UCHWAŁY KONFERENCJI W SPRAWIE SZTUKI I KULTURY LUDOWEJ ZWOŁANEJ PRZEZ CENTRALNY INSTYTUT KULTURY 5—9 MAJA 1947 W ZAKOPANEM Przedstawiciele nauki, sztuki, władz państwowych, orga­ nizacji społecznych i kulturalnych, muzeów etnograficznych, rzeczoznawcy i działacze terenowi, zaproszeni przez Centralny Instytut Kultury na konferencję w sprawie sztuki i kultury l u ­ dowej w dniach 5—9 maja w Zakopanem, uchwalili z górą 60 tez, które jako wytyczne obowiązywać powinny w ustalaniu stanowiska, jakie sztuka i kultura ludowa zająć ma w or­ ganizacji życia społecznego i gospodarczego w państwie demo­ kratycznym. Z uchwał tych przytaczamy tylko niektóre, mające L u d , T. XXXVI) 31 �482 związek z tematyką etnografii polskiej i jej promieniowaniem w życie praktyczne. Kultura ludowa powinna wejść jako żywa tradycja kultury narodowej w system wychowania i wykształcenia narodowego. Kultura ludowa przyszłości, to oparta na tej tradycji kul­ tura ogólna, jak najszerzej upowszechniona i zgodna z interesami ludu. Konferencja uznaje konieczność ustalenia ewidencji żywych ośrodków samorodnej sztuki ludowej oraz otoczenia ich opieką. W żywych ośrodkach sztuki ludowej niedopuszczalne jest stosowanie mechanizacji masowości i seryjności produkcji. Zaleca się propagandę wartości artystycznych kultury ludo­ wej zarówno wśród wytwórców, jak i wśród odbiorców za pomocą wystaw i wydawnictw sztuki ludowej. Konferencja zwraca się do Centralnego Instytutu Kultury 0 upowszechnienie opracowanych w Polsce metod ochrony sztuki ludowej i przemysłu ludowego. Pożądane jest, aby rozwiązanie zagadnienia planowej ochrony sztuki i kultury ludowej w Polsce zostało jak najszyb­ ciej uzgodnione między przedstawicielami Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, Departamentu Plastyki Min. Kult. 1 Sztuki, a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Instytutem Badania Sztuki Ludowej i Centralnym Instytutem Kultury. Pożądane jest szybkie opracowanie i opublikowanie najważ­ niejszych pozytywnych elementów zawartych we wszystkich przejawach tradycyjnej sztuki ludowej, a przede wszystkim dzie­ dzin zanikających, jak: strój, budownictwo, sprzęlarstwo, cera­ mika itp. w celu wykazania utylitarnej strony poszczególnych wytworów. Konferencja stoi na stanowisku, że czynniki reprezentujące Min. «Kultury i Sztuki, oraz przedstawiciele odnośnych gałęzi nauki, powinni brać udział w przygotowywaniu form ustawodaw­ stwa odnoszącego się do sztuki ludowej i przemysłu ludowego. Należy wpłynąć na -zawodowe szkoły regionalne, kształcące młodzież wiejską w rzemiosłach artystycznych, aby określiły jasno swój stosunek do sztuki ludowej i nie niszczyły jej przez narzu7 �483 canie uczniom tzw*. form uczonych. Szkoły rozwijać powinny za­ miłowanie do sztuki ludowej przez wskazywanie na właściwe wzory zarówno dawne, jak i nowsze. Strój ludowy jest wynikiem warunków ekonomicznych, przyrodniczych (zależy bowiem od produkcji rolniczej i hodowla­ nej), historycznych, społecznych i psychologicznych, a także prą­ dów kulturalnych, przenikających wieś. Wzmożony kontakt wsi z miastem oraz zmienione społeczne i gospodarcze warunki życia powodują zanik ludowego stroju re­ gionalnego. Z drugiej strony daje się zaobserwować fakt, że rozbudzone poczucie godności warstwy chłopskiej oraz wzrastająca świado­ mość w artości kultury ludowej w społeczeństwie polskim — sprzyja utrzymaniu ustroju ludowego, podobnie jak w krajach ościennych. Celem roztoczenia opieki nad czystością regionalną stroju ludowego — niezbędne jest gromadzenie strojów ludowych w mu­ zeach i opracowanie ich w specjalnym wydawnictwie. r Materiały te będą miały wielką wartość historyczno-kulturalną i służyć mogą potrzebom nauki, szkół, świetlic i teatrów ro­ botniczych. Obrzędy ludowe, należące do społecznej kultury ludowej przez funkcję, jaką spełniają w społeczeństwie, należą również i do sztuki przez formę artystyczną, kumulującą w sobie pier­ wiastki muzyczne, wokalne, ruchowe i plastyczne. Dlatego opieka nad sztuką ludową obejmuje również opiekę nad formalną stroną obrzędów: pieśnią, muzyką, tańcem, oraz przedmiotami obrzędowymi Stwierdzając, że właściwa pierwotna treść obrzędowa zacho­ wała się w niepomiernie mniejszym stopniu, niż forma i wyka­ zuje silną tendencję do zaniku, nie zamierzamy przywracać do życia treści obrzędów. Obserwacja form obrzędowych skłania nas do uznawania form obrzędowych nie za skostniałe, lecz żywe orga­ nizmy, podlegające ewolucji pod wpływem potrzeb estetycznych i społecznych funkcji obrzędu. 1 31* �484 7 Nasz czynny stosunek do tych przemian wyrazi się w apro­ bowaniu i naśladowaniu samorzutnie tworzących się form udałych i zgodnych z treścią przewodnią obrzędu ludowego, a dy­ skwalifikowanie tych pomysłów formalnych, które popadają w konflikt bądź z'jego treścią bądź wymaganiami estetycznymi lub jego funkcją społeczną. Ważniejsze i zasługujące na większą ochronę są obrzędy, za­ chowane do dziś w terenie i stanowiące część społecznej i żywej kultury ludowej, niż obrzędy wskrzeszane dla celów widowisko­ wych. Zagadnienie obrzędów ludowych nabiera szczególnego zna­ czenia, jako składowa" część programu wychowawczego wczasów robotniczych i chłopskich. Pożądane jest powołanie przez Cen­ tralny Instytut Kultury specjalnej komisji warsztatowej, która by w oparciu o materiał etnograficzny opracowała plan wyzyska­ nia obrzędów ludowych i innych przejawów społecznej kultury ludowej w pracach wczasów. 7 7 Centralny Instytut Kultury powinien zaopiekować się sprawą muzyki ludowej i współpracując z Polskim Towarzystwem Ludo­ znawczym doprowadzić do zapisania na płytach całego dorobku muzyki ludowej. W pracy lej należy wyzyskać archiwum fono­ graficzne i jego aparaturę w Poznaniu. Centralny Instytut Kultury powinien zająć się zagadnieniem tańców ludowych i współpracując z Polskim Towarzystwem L u ­ doznawczym doprowadzić do opracowania i wydania atlasu tań­ ców ludowych w Polsce. 7 7 WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ W ramach Międzynarodowych Targów Gdańskich w Sopo­ tach, które trwały w okresie od 2. VIII.—31. V I I I . 1947, została zorganizowana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Wystawa Pol­ skiej Sztuki Ludowej. Komisarzem wystawy był mgr Kazimierz Pietkiewicz. Wnętrze projektował prof. Jan Kurzątkowski. Cho- �485 ciaż w założeniu Wystawa miała charakter propagandowy sztuki ludowej, zasługuje na uwagę przede wszystkim dlatego, że w od­ różnieniu od innych podobnych imprez reprezentowała autenty­ czną sztukę ludową, wywodzącą się z tradycji. Nie dopuszczone zostały na wystawę przedmioty sztuki pseudoludowej lub interterpretowanej przez artystów kształconych w szkołach artystycz­ nych. Wszystkie eksponaty były wytworami kultury ludowej w znaczeniu, w jakim używa go etnografia. Ministerstwo Kultury i Sztuki, doceniając wielkie wartości tradycyjnej sztuki ludowej i chcąc uratować je dla kultury na­ rodowej, opracowuje metody jej upowszechnienia w środowiskach miast, oraz ochrania je przed niewłaściwą eksploatacją ekonomi­ czną. Wystawa nie dawała przeglądu zjawiska sztuki ludowej pod względem historycznym lub etnograficznym, ograniczała się jedynie do pokazania najefektowniejszych pod względem artysty­ cznym działów sztuki Judo we j i to przede wszystkim w ośrodkach dziś jeszcze żywych. Wszystkie eksponaty zostały zakupione w la­ tach 1946—47 na terenie wsi. Ze względu na ograniczoną ilość miejsca pomieszczono na Wystawie jedynie około 250 eksponatów, a mianowicie ceramikę czarną z Knyszyna Białostockiego, cera­ mikę lubelską zebraną przy pomocy studentów Uniw. M. C. S. (Urzędów, Baranów, Zagrody i inn.), kielecką z Iłży (rzeźbę cera­ miczną — kropielniczki, figurki świętych i ptaki), Bolechowa, Wierzbnika, Denkowa; kujawską z Raciążka, Lubienia (szarą) i Kowala; kurpiowską z Pułtuska; podhalańską z okolic Zakopa­ nego; ponad to kaszubską z Chmielna koło Kartuz (L. Necla) oraz z woj. warszawskiego z Węgrowa i Gostynina. Wystawiona zo­ stała również ceramika iłżecka przeważnie użytkowa, jakiej się używa w gospodarstwie wiejskim, więc: garnki do mleka, dzbanki z uszami, miski, dwojaki itp. o różnorodnym kolorze gliny, po­ lewy, o różnych formach i ozdobach. Z tkactwa należy wymienić bogate w ornament tkaniny dwuosnowowe z okolic Janowa (pow. Sokółka), zwykłe białostockie, tzw. «radziużki», kurpiowskie barwne stroje o bogatym hafcie, ko­ rale pochodzenia puszczańskiego w ludowej obróbce, barwne weł- �486 niane kapy (nospy) na łóżka i inne spod Przasnysza, Myszyńca i Ostrołęki. Z Węgrowa tkaniny metrowe prawie identyczne z bia­ łostockimi «radziużkami», pasiaki łowickie z okolicy Sannik, czę­ ści stroju z rawskiego i opoczyńskiego, oraz kompletny strój spod Opoczna; ręczniki i obrusy z Mazowsza Pruskiego, nawiązujące do ornamentyki i techniki tkanin wileńskich, kurpiowskich i biało­ stockich. Specjalne zainteresowanie wzbudzał strój Ziemi Lubuskiej z Wielkiej Dąbrówki, a zwłaszcza pasiasta spódnica, spokrewniona z pasiakami Polski rdzennej. Wśród haftów wybijał się oryginalnością wspaniały czer­ wony i biały haft kurpiowski, zdobiący u ludu bieliznę, a w mia­ stach komplety serwetkowe, będące dzisiaj pokupnym towarem eksportowym. Wystawione zostały rówmież hafty wielkopolskie, tzw. nasnuwane białe z Goliny i Podmokła oraz hafty na tiulu z Ziemi Lubuskiej, które zdobią wspaniałe'' czepce tiulowe. Naj­ wspanialsze koronki ze Śląska Cieszyńskiego reprezentowane były przez naczółki. Ponadto na wystawie znalazły się papierowe wy­ cinanki kurpiowskie, lubelskie i łowickie, drobne wyroby z me­ talu i drzewa z Podhala, krzyż artystycznej roboty kowalskiej z Pułtuska, wielkanocne ciasto figuralne z Kurpiów i tzw. «kozy» prostyńskie czyli ciasto z Prostyni. Współczesną rzeźbę ludową reprezentował artysta ludowy Leon Kudła, chłop pochodzący spod Radomska, a zamieszkały obecnie pod Warszawą. Rzeźba jego pełna szczerej prostoty jest rzadkim dziś okazem rzeźby ludowej wysokiej klasy. Wystawę odwiedziło wiele tysięcy ludzi, w tym spora ilość cudzoziemców: Anglików, Francuzów, Belgów , Szwedów, Norwe­ gów , Duńczyków, Czechów, Rosjan, Amerykanów i Finów. Mię­ dzy cudzoziemcami trafiali się również artyści i uczeni. 7 7 Wystawa została częściowo sfilmowana przez Film Polski. Kazimierz Pietkiewicz �487 ZNISZCZENIA W ARCHITEKTURZE LUDOWEJ W WOJ. POMORSKIM (w świetle ankiety woje w. Komendy Milicji Oby w. w Bydgoszczy) M a t e r i a ł y przytoczone p o n i ż e j ś w i a d c z ą chlubnie o działalności M i l i c j i Obywatelskiej w zakresie kultury. Należy sobie życzyć, aby w ślad za Milicją Ob. w o j . pomor­ skiego poszły Komendy i n n y c h w o j e w ó d z t w i z b i o r o w y m w y s i ł k i e m dobrze spełnionej służby s p o ł e c z n e j p r z y c z y n i a ł y się do p o g ł ę b i a n i a naszej wiedzy o k r a j u ojczystym. Po licznych b ł ę d a c h , jakie p o p e ł n i a l i ś m y na Śląsku Opolskim lub na b. Mazowszu P r u s k i m , przychodzi czas na p r a c ę r o z u m n ą , t w ó r c z ą i obliczoną na d a l e k ą p r z y s z ł o ś ć . Rze­ czowe odpowiedzi, dostarczone przez wszystkie posterunki M. O. w o j e w ó d z t w a pomorskiego na a n k i e t ę , oipraco-vvana przez ob. M. P a w e ł k a z Komendy W o j e w ó d z k i e j w Byd­ goszczy, s t a n o w i ą m a t e r i a ł historyczny dużej wagi, k t ó r y niezawodnie wyzyskany będzie w naukowej ocenie barba­ r z y ń s t w a niemieckiego i zniszczeń dokonanych przez Niem­ c ó w w dziedzinie d ó b r k u l t u r a l n y c h w Polsce. Redakcja Zwyczaj ludu polskiego budowania przy osiedlach i na skrzy­ żowaniach dróg kapliczek, krzyży i figur przyczynił się do nada­ nia krajobrazowi wsi polskiej specjalnych cech charakterystycz­ nych i wpłynął ożywczo na rozwój rzeźby, snycerstwa, malarstwa i stolarstwa ludowego. Kaplice przydrożne oraz krzyże spełniały w życiu ludu ważną funkcję społeczną. Tutaj rozgrywały się bo­ wiem liczne akty religijne, społeczne i obyczajowe wsi: zanoszono modły zbiorowe, odbywano zebrania gromadzkie, odprawiano sceny z życia obrzędowego, wymierzano sprawiedliwość, a za wsią pod figurą jakże często rodzice żegnali swe dzieci idące w świat. Wojna ostatnia nie oszczędziła kaplic i krzyżów przydroż­ nych w woj. pomorskim. Działała t)u z premedytacją zbrodnicza ręka okupanta niemieckiego, która niszczyła wszystko, co pol­ skie. Rozmiary barbarzyńskiej działalności Niemców w tej dzie­ dzinie określiła z naukową dokładnością Milicja Obywatelska woj. pomorskiego, dzięki systematycznym i ścisłym odpowiedziom na �488 Mapa zniszczonych przez Niemców w wojewódzwie pomorskim kapliczek i figur przydrożnych w latach okupacji 1939—1945. ankietę opracowaną przez ob. M. Pawełka z Komendy Woj. w Byd­ goszczy л\ sprawie ilości kaplic i krzyżów zniszczonych przez Niemców w latach od 1939—1945, ilości kaplic i krzyżów ocala­ łych w czasie okupacji, oraz ilości wystawionych od roku 1945 do stycznia 1947. Jak wykazują niżej zamieszczone trzy mapki i wykaz (ta­ bela), Niemcy, chcąc pozbawić cech polskich naw et krajobraz ziem naszych, zniszczyli 3,070 kapliczek, figur i krzyżów- w 16 powia­ tach woj. pomorskiego. Ocalało zaś w różnych zakątkach tylko 237 obiektów. Brak danych zaledwie z 2 powiatów, z Chełmna i Lipna. Ponieważ liczby powyższe potwierdzone są dokumentami i zoт r �489 stały zebrane przez komórki służby państwowej, docierającej do najdalszych zakątków wsi, rozmiary strat w zakresie architektury ludowej są, jak widać, przerażające. Wśród zniszczonych obiek­ tów znalazły się i takie, które były chlubą sztuki ludowej. Spe­ cjalnie dotknięty został pow. lubawski, gdzie na 223 kapliczek nie ocalała ani jedna, oraz Sempoliński, który stracił również wszystkie kapliczki w liczbie 32. Ogólny procent strat przekracza 97%. Straty te są szczególnie dotkliwe dla etnografii polskiej. Po­ nieważ zaś materiały statystyczne i opisowe, dotyczące kapliczek i krzyżów przydrożnych, znajdujące się w posiadaniu Instytutu Bałtyckiego w Toruniu, zginęły bezpowrotnie w czasie wojny, ma­ teriały zebrane przez Milicję Obywatelską woj. pomorskiego na- t • > 10 \i i N i \ ,A fio i \ 'i t ' ; • ? j 10 Mapa o c a l a ł y c h w w o j e w ó d z t w i e p o m o r s k i m kapliczek i figur p r z y ­ d r o ż n y c h w czasie okupacji niemieckiej w latach 1939—1945. �О О N ft С so да' о а £ О о да' EL «5 N СО Sj о 3 N SO да 5J N Ti » SO SO SO О po 3 ^ 00 N ft з Й 3 И SO г! % с 6 o' О S' Et О^ с Źор Сtr ft 7Г 3 i - . 5" t о vi ч о ft Sl a' ft л Ч рз С 5. О в с о S' м S I " l ' Ч К N> S3 О о< ^ в £ В: 8 п> о ста С so СТО й J ciэ- I g да3 6 ° 'i В 3. so да с о N 3 '& > О ор. 3" N со с N О f-j- его 33 о О CL РТ" И •3 ^ § о 3 ё" о аз 3 Р ^ г, .> / ^:з Ч 1 Inowrocław Toiruń Brodnica Rypin 13. 14. 15 16, R a z e m Chojnice Grudziądz 9. 12. Nieszawa 8. Szubin Tuchola 7. Świecie Wyrzysk 6. 11. Sępolno Bydgoszcz 5. Lubawa 3. 4. Wrocławek Wąbrzeżno 1. P o w i a t 2. p. 6 2.319 21 4 216 1.515 334 83 66 94 l i l i i ! 757 8 32 187 397 7 92 187 186 39 79 28 5 11 67 <4 8 4 47 17- 10 4 98 64 30 101 483 131 48 7 74 2.535 405 219 99 192 191 125 62 18 304 170 72 170 32 179 20 38 173 118 185 1U4 69 Kapli­ czek Stan 103 5 3 1 18 5 9 124 150 114 89 68 44 195 58 14 294 140 67 152 32 179 119 164 Krzyży Kapli­ czek Krzyży Kapli­ czek Kapli­ czek Krzyży Ilość nowozbud o w a n y c h od r. 1945 do s t y c z ­ n i a 1947 Ilość ocalałych w czasie okupacji Ilość zniszczo­ nych przez Niemców w 1. 1 9 3 9 — 1 9 4 5 1939 778 191 1 50 29 1.731 342 115 73 100 146 51 32 158 182 128 69 119 20 118 108 78 Kapli­ czek 504 135 53 8 7 77 38 186 Krzyży Stan na styczeń 1947 r . 89 71 44 196 Krzyży r. 1 1 w STAN KAPLICZEK I FIGUR PRZYDROŻNYCH W WOJEW. POMORSKIM W OKRESIE OD R. 1939 DO STYCZNIA 1947 R. с N- О в оft" о^ "С ^ С ft 3 о ft > ft о ста о ° <> / г** 3 3 н. о' 4 N с 10. L. ХЗ ft о S) j? 3 ĆS" а. о л' S' I' a So Б'' В ft с"' & с c' о Рь го ста о С а сf 4^ CO �С а сf N о' 3 н. г** 4 ft 3 3 Рь о c' с"' & с ft о С ^ в да' С so оft" о^ "С О В 'i О N ft й J ciэ- I g да3 6 ° В Б'' 3. > so да ft о ста о ° <> / с го ста о ft so СТО S I м в с о S' О a о S) о EL I' о vi ч о о а 3 аз о N о с 3 ё" о > ^ § 3 '& О CL РТ" И •3 о 33 О N «5 N СО Sj " l ' Ч К N> S3 О о< ^ в £ В: 8 п> о ста t ft Sl a' ft л рз С 5. О С So Ч Р да' f-j- его со с о О N £ 3 И SO г! % с 6 o' О S' Et О^ с Źор Сtr ft 7Г 3 i - . 5" / ^:з Ч N S' л' ft Ti » ХЗ j? 3 ĆS" а. о 5J SO N О po 3 N- с ^ О 00 .> г, Й ft з да N SO 3" SO SO ор. ^ 3 STAN KAPLICZEK I FIGUR PRZYDROŻNYCH W WOJEW. POMORSKIM W OKRESIE OD R. 1939 DO STYCZNIA 1947 R. L. p. P o w i a t Ilość zniszczo­ nych przez Niemców w 1. 1 9 3 9 — 1 9 4 5 Kapli­ czek 1. Wrocławek 164 2. Wąbrzeżno 119 3. Lubawa 179 4. Sępolno 32 5. Bydgoszcz 6. Wyrzysk 67 7. Tuchola 140 8. Nieszawa 294 9. Grudziądz 14 10. Szubin 58 11. Świecie 114 12. Chojnice 124 13. Inowrocław 186 14. Toiruń 15 16, 1 Krzyży 195 Ilość ocalałych w czasie okupacji Kapli­ czek 9 Krzyży 1 Ilość nowozbud o w a n y c h od r. 1945 do s t y c z ­ n i a 1947 Stan Kapli­ czek Kapli­ czek 69 Krzyży 185 103 5 118 44 18 68 5 38 64 30 98 10 17- 89 4 47 150 4 8 28 11 5 39 <4 67 187 6 94 Stan na styczeń 1947 r . Kapli­ czek Krzyży 179 72 44 118 119 71 69 131 182 18 89 51 7 62 158 32 8 125 29 50 53 146 192 191 100 7 Brodnica 187 32 83 219 115 Rypin 397 8 334 405 342 2.319 l i l i i ! 757 216 21 1.515 99 483 2.535 135 73 92 R a z e m 77 128 191 66 38 20 304 48 186 108 170 7 Krzyży 78 196 170 74 79 4 1939 32 101 3 r. 1U4 20 152 173 w 1 1 1.731 778 1 504 4^ CO �492 WYKAZ KSIĄŻEK NABYTYCH PRZEZ P. T. L. W DRODZE WYMIANY 1) Abbot С. G., A 27 day period in Washington Precipitation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 3. Wa­ shington 1944, str. 4. 2) Abbot C. G., Correlations of Solar Variation. With Wa­ shington Weather. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections.. Vol. 104, Nr 13. Washington 1945, str. 10. 3) Abbot C. G., On the 27.0074 day Cycle in Washington Pre­ cipitation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 9. Washington 1945, str. 2. 4) Abbot C. G., The Quantity of Vaporous Water in the Atmo­ sphere. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol 101, Nr 12. Washington 1942, str. 7. 5) Abbot C. G., The 1914 Tests of the Langley «Aerodrome». W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 8. Wa­ shington 1942, str. 8. r 5) Abbot C. G. Weather Predetermined by Solar Variation. W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 5. Wa­ shington 1944, str. 44. T 7) Abbot C. G., Hoover W. H., and Clark L. В., A Sensitive Radiometer. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 5. Washington 1944, str. 44. 8) Abbot C. G. and Candlish N. M. Mc, The Weekly Period in Washington Precipitation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 98, Nr 21. Washington 1939, str. 4. 9) Aldrich L. В., Smithsonian Pyrheliometry and the Andean Volcanic Eruptions of April 1932. Wyd.: Smithsonian Miscella­ neous Collections. Vol. 104, Nr 6. Washington 1944, str. 5. 10) Alister E. D. Mc. and Myers Jack, The Time Course of Photosynthesis and Flourescence Observed Simultaneously. W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 6. W a ­ shington 1940, str. 37. T �493 11) Ambros Michał, Bibliografia śląska, jej stan obecny i za­ dania na przyszłość. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 30. 12) Annali Lateranensi, Publicazione Del Pontificio Museo Missionario Etnologico. Vol. X. Wyd.: Citta del Vaticano. Vaticana 1946, str. 219. 13) Anthropological-Papers. Wyd. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology Bulletin 128. Numbers 13—18. Wa­ shington 1941, str. XII+368. — Bulletin 133. Numbers 19—26. Wa­ shington 1943, str. IX+615. — Bulletin 136. Numbers 27—32. Wa­ shington 1943, str. VIII+375. 14) Anthropological Records. Vol. 4, Nr 1. Culture Element. Distributions: X I I Apache — Pueblo. By Gifford E. W. Wyd.: Uni­ versity of California Press Berkeley. California 1940, str. IV+206. 15) Anthropological Records. Vol. 2, Nr 5. The Social Orga­ nisation of the Haisla of British Columbia by Olson Ronald L. Wyd.: University of California Press Berkeley. California 1940, str. od 169—200. 16) Anthropos. Revue Internationale d'Ethnologie et de L i n guislique. Anthropos. Wyd.: Anthropos-Institut. Freiburg in der Schweiz. Bd. XXXV—VI, H. 1—3. 1940—41, str. 557. 17) Antoniewicz Jerzy, Kultura łużycka w Prusach w oświe­ tleniu nauki polskiej i niemieckiej. Wyd.: Instytut Mazurski w Ol­ sztynie. Komunikat Nr 2. Olsztyn 1947, str. 11. 18) Antonów Michał, Uwagi o losach archiwaliów górno­ śląskich w związku z ostatnią wojną. Wyd.: Instytut Śląski. Ko­ munikat Nr 44. Katowice 1947, str. 4. 19) Arctowski Henryk, On Solar- Constant and Olmospheric Temperature Changes. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 101, Nr 5. Washington 1941, str. V I +62. 20) Atlas, Ziem Odzyskanych. Wydawnictwo Główny Urząd Planowania Przestrzennego. Warszawa 1947, str. 35. 21) BanLsch Paul, A new Shipworm From the Panama Canal. Wydawnictwo Smithsonian Miscellaneuos Collections. Vol. 104, Nr 8. Washington 1944, str. 3 �494 22) Bartsch Paul, A new Shipworan From the Panama. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collection. Vol. 99, Nr 21. Washington 1941, sir. 2, labl. I . 23) Barycz Henryk, Jerzy Samuel Bandtkie (1768—1835). Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 46. Katowice, str. 4. 24) Barycz Henryk, Uniwersytet wrocławski w przeszłości i teraźniejszości. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 32. 25) Beals Ralph L., The contemporary culture of the Ca'hita Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 142. Washington 1945, str. X I I + 244. 26) Beals Ralph L., Carrasco Pedro, and Gorkie Thomas Mc. Houses and House Use of the Sierra Tarascans. Wyd.: Smithso­ nian Institution Institute of Social Anthropology Publication Nr I . Washington 1944, str. 37, abl. 8. 27) Berezowski Cezary, Organizacja Narodów Zjednoczo­ nych. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946, sir. 31. 28) Biłkowski Leon, Lubelska księga podkomorska piętna­ stego wieku. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1934, sir. X I + 168. 29) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom biblioteki i czytelnictwa. Wyd.: Związek Bibliotekarzy i Archiwistów Pol­ skich oraz Biblioteka Publiczna m. Warszawy. Rocz. XIV, Nr I i 2. Warszawa 1947, str. 36. — Rocznik XIV, Nr 3 i 4. Warszawa 1947, str. 36—69. 30) Bieniarzówna Janina, W walce o chłopskie prawo. Wyd.: Spółdzielni «Wieś». Kraków 1947, str. 24. 31) Bishop Carl Whiting, Origin of the far Eastern civiliza­ tions: a brief Handbook. Wyd.: Smithsonian Inslitimlion. Washing ton 1942, str. 53. 32) Bishop Cad Whiting, Origin of far Eastern civilisations: a brief Handbook. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Numbers One. Washington 1944, sir. 463—512, tabl. 12. 33) Bishop Carl Whiting, The Beginnings of civilisation in Eastern Asia. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, sir. 431—445, tabl. 10. �495 34) Biuletyn. Łużyce. Sytuacja na Łużycach. Wyd.: Polski Związek Zachodni. Wydz. Zagrań. Refer. Luzy око-serbski. Nr I . Poznań 1946, str. 10. — Nr 2. Poznań 1946, str. 6. 35) Biuletyn Metodycznego Ogniska Krajoznawczego w Kra­ kowie. Kraków 1947. Wyd.: Komisja Kół Krajoznawczych Mło­ dzieży Szk. 36) Biuletyn Polskiego Tow. Krajoznawczego. Wyd.: Polskie Tow. Krajoznawcze. Warszawa 1946. Nr 7, str. 5. — Warszawa 1947. Nr 1, str. 4. — Warszawa 1947. Nr 2, str. 4. — Warszawa 1947. Nr 3, str. 4. — Warszawa 1947. Nr 4, str. 4. 37) Biuletyn historii sztuki i kultury. Wyd.: Państwowy Inly tut Historii Sztuki i Inwentaryzacji Zabytków oraz Zakład Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej. R. V I I I . Nr 3—4. Warszawa 1946, str. od 135—256. 38) Bulletin. Unesco Bulletin for libraries. Wyd.: United Na­ tions Educational Scientific ad Cultural Organisation. Paris 1947, str. 43. 39) Blackwelder Eliot, Science and human prospects. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 267—283. 40) Bohucki Jan, Szkoła polska na Maziiirach i Warmii. Wyd.: Instytutu Mazurskiego w Olsztynie. Komunikat Nr 4, 5, 6. Olsztyn 1946, str. 15. 41) Bolewski Andrzej, Osadnictwo na ziemiach odzyskanych w świetle potrzeb kopalnictwa i przemysłu mineralnego. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 42) Borowski Włodzimierz, Znaczenie gospodarcze wykorzy­ stania krów jako siły pociągowej w rolnictwie Ziem Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 43) Bushnell Dawid J., Ewidence of Early Indian. Occupancy Near the Peaks of Otter, Bedford County Virginia. Wyd.: Smithso­ nian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr t5. Washington 1940, str. 14. 44) Bushnell Dawid J., Sketches by Paul Kane in the Indian Country, 1845—1848. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Washington 1940, str. 25. �496 45) Butów, Ordensland- Grenzland. Deutschland- Bildheft, Nr 298. Berlin, Tempelhof, str. 48. 46) Gasopis Narodniho Musea. Wyd.: Matice Ćeske s Podporou Kuratoria Narodniho Musea a Ministerstwa Skolstvi a Narodni Osvety v Koimisi Knihkupectvi Rr. Rivnace. Roćnik CXII, svazak 1 Dpchovedny'. Praha 1938, str. 168. — Roćnik CXII, sva­ zek 2 pfirodovedny. Praha 1938, str. 176. — Roćnik CXII, svazek 3 duchovedny. Praha 1938. str-. od 169—320. — Roćnik CXIII, sva­ zek 1 duchovedny. Praha 1939, str. 80. — Roćnik CXIII, svazek 2 pfiirodovedny. Praha 1939, str. 80. 47) Ćasopis Narodniho Musea. Wyd.: Matice Ćeske s Podporou Kuratoria Narodniho Musea a Ministerstwa Skolstvi a Narodni Osvety v Komisi Knihkupectvi Rr. Rivnace. Roćnik CXIII, svazek 3 Duchovedny. Praha 1939, sir. od 81—160. — Roćnik CXIII, svazek 4 pfirodovedny. Praha 1939, str. od 81—160. — Roćnik CXIV, svazek 1 duchovedny. Praha 1940, str. 124. — Roćnik CXIV, svazek 2 pfirodovedny. Praha 1940, str. 120. Roćnik CXIV, sva­ zek 3 duchovedny-. Praha 1940, str. od 129—240. Roćnik CXIV, sva­ zek 4 pfirodovedny. Praha 1940, sir. od 121—236. Gasopis Vlasteneckeho Spolku Musejniho v Olomouci. Nakła­ dem Vlasteneckcho Spoku Musejniho v Olomouci. Roc, 56. Rok 1947, Sv. I . Olomouc 1947, str. 115. 49) Chaimbliss Charles E., The botany and history of Zizania ac[ualica L. («Wild Rice»). W yd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, str. 369—382, tabl. 9. 50) Chase Florence Meier, Increased Stimulation of the Alga Stichococcus Bacillaris by Successive Exposures to Short Wave Lengths of the Ultraviolet. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­ lections. Vol. 99, Nr 17. Washington 1941, str. 16, tabl. 2. 51) Chodzidto Teofil, Mieszkanie u Jakutów. Wyd.: Institut Anthropos, Posieux-Froideville. Freiburg, str. 841—862. 52) Cholewa M. Cz., Stroje ludowe ziemi sądeckiej. W yd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, str. 26. 53) Cockered Т. D. A., Bees of the Family Hylaeidae From the Ethiopian Region. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 101, Nr 8. Washington 1942, str. 15. T T �497 54) Compton Arthur H., Science shaping American culture. WydV. Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 175—182. 55) Coon Carleton S., Southern Arabia, a problem for the future. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1945, str. 385—402. 56) Cooper John M., Area! and temporal aspects of aborginal South American culture. Wyd.: Smithsonian Institution. Wa­ shington 1944, str. 429—461, tabl. 4. 57) Cushman Joseph A., Recent foraminifera from old pro­ vidence Island. Collected on the presidential cruise of 193$-^4>Vyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 9. Washington 1941, str. 14, tabl. 2. 58) Czekanowski Jan, Dane o ruchu ludności 20 parafii die­ cezji lubelskiej. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzy­ skanych. Str. 1. 59) Czerwiński Kazimierz, Tajne archiwum niemieckie w Pile, Wyd.: Instytutu Bałtyckiego, Wydziału Pomorzoznawczego. Komunikat Nr 17. Bydgoszcz 1946, str. 4. 60) Deichmann Elisabeth, Coeleterates Collected on the Pre­ sidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­ lections. Vol. 99, Nr 10. Washington 1941, str. 17, tabl. 1. 61) Deignan H. G., Burma — Gateway to China. Wyd.: Smithsonian institution. W ar Background Studies Number Sewenteen. Washington 1943, str. IV + 21. 62) Deignan H. G., Siani — land of free men. Wyd.: Smith­ sonian Institution. War Background Studies Number Eight. Wa­ shington 1943, str. 18. 63) Deignan H. G., Two New Races of Passerine Brids From Thailand. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol 99, Nr 18. Washington 1940, sir. 4. 64) Dembiński Henryk, Dyplomacja i dyplomaci w nowo­ czesnym państwie. Wyd. Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946, str. 28. 65) Densmore Frances, Nootka and Quileute Music. Wyd.: Smithsonian Institution on Bureau of American Ethnology Bulle­ tin 124. Washington 1939, str. XXVI + 358. T Lud, Т. X X X V I I 32 �498 66) Densmore Frances, The study of Indian music. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 527—550, tabl. 6. 67) Dobrowolski К., Recenzja z pracy p. Flizaka pt. «Rozporządzenie mieniem nieruchomym u ludności włościańskiej' na północ od Gorców w I . połowie XIX wieku. Odbitka ze Sprawozdań Polskiej Akademii Umiejętności. Tom X L V I . 68) Dobrowolski Tadeusz, Najstarsze drewniane kościoły ślą­ skie jako znaki zamierzchłej przeszłości. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 20. 69) Dobzhansky Th., Beetles of the Genus Hyperasipis Inha­ biting the United States. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­ lections. Vol. 101, Nr 6. Washington 1941, str. 94, tabl. 6. 70) Domosławski Bohdan, Zniszczenia wojenne budynków na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 71) Dorsey Carl Kestcr: The Musculature of the Labrum Labium and Pharyngeal Region of Adult and Immature Coleoptera. Wyd.: Smithsonian Miscellaneoius Collections. Vol. 103, Nr 7. Washington 1943, str. 42, tabl. 24. 72) Droga. Pismo chrześcijańskie dla wszystkich. Wyd.: Ruch Melodystyczny w Polsce. Rok I I , Nr 6—7. Kraków 1947. sir. 20. 73) Drucker Philip, Ceramic sequences at tres Zapotes, Ve­ racruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of Ameri­ can Ethnology Bulletin 141. Washington 1943, str. IX + 155. 74) Drucker Philip, Ceramic stratygraphy at Cerro de las Mesas Veracruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 141. Washington 1943, str. V I I I + 95, tabl. 58. 75) Durkacz Piotr. Spółdzielczość rolnicza na Ziemiach Od­ zyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyska­ nych. Str. 3. 76) Dziewoński Kazimierz, Lokalizacja przemysłu w-Polsce a Ziemie Odzyskane. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzvskanvch. Str. 3. �499 77) Enibree John F., The Japanese. Wyd.: Smithsonian I n ­ stitution. War Background Studies Number Seven. Washington 1943, str. IV + 42. 78) Espinosa Antonio Vazquez. Compendium and description of the West Indies. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 102. Washington 1942, str. X I I + 862. 79) Etnografia. Lud w malarstwie polskim. Tabl. 61. 80) Fenrton William N., Contacts between Iroquois herba­ lism and colonial medicine. Wyd.: Smithsonian Institution. Wa­ shington 1942, str. 503—520, tabl. 5. 81) Fonton William N., Masked medicine societies of the Iroquois. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, str. 397—429, tabl. 25. 82) Fischer Adam, Zorian Dołęga Chodakowski. Wyd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, sir. 20. 83) Flesze Francis, War Ceremony and Peace Ceremony of the Osage Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of Ame­ rican Ethnology. Bulletin 101. Washington 1939, str. V I + 280. 84) Frankowski Jan, Zadłużenie gospodarstw rolnych woj. pomorskiego w latach 1932—1936. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1937, str. V I I I + 154. 86) Gazin C, Lewis and Sullivan J. Magruder, A new Titanothere From the Eocene of Mississippi, with Notes on the Corre­ lation Between the Marine Eocene of the Gulf Coastal Plain and Continental Eocene of the Rocky Mounla — in Region. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 13. Washin­ gton 1942, str. 13, tabl. 3. 87) Gerlicz Karol, Znaczenie i możliwości rozwoju przemy­ słu przetwórczego owocowo-warzywnego na Ziemiach Odzyska­ nych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Sir. 2. 88) Gilbert William H., Peoples of India. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Lighten. Washington 1944, str. IV + 86. 32* �500 89) Gilmoire Charles W., New Fossil Lizards From the Upper Cretaceous of Utah. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 16. Washington 1940, str. 3. 90) Glueck Nelson, The excavations of Salomon's seaport: Ezion-geber. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 453—478, tabl. 14. 91) Głos wolnych. Organ Stowarzyszenia Myśli Wolnej w Polsce. Rok I I , Nr 5—6. Warszawa 1947, str. 73—112. 92) Głownia J., Czeskie i polskie prawa do Kładzka. Wyd.: Instytut Śląski. Katowice 1946, .str. 4. 93) Golachowski Stefan: Śląsk przez pryzmat socjologii. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 38. Katowice 1947, str. 4. 94) Gorywoda Anzelm, Podstawy rozwojowe rzemiosła na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 4. 95) Gródecki Konstanty, Stan muzealnictwa na Pomorzu Za­ chodnim. Wyd.: Instytutu Bałtyckiego. Bydgoszcz 1947, str. 3, Kom. 1. 96) Gushman Joseph A., Recent Foraminifera From Old Pro­ vidence Island Collected on the Presidentil Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 9. Washington 1941, str. 14, tabl. 2. 97) Halban Leon, Mistyczne podstawy narodowego socja­ lizmu. Wyd.: Tow. Namkowego К. U. L. Lublin 1946, str. 42. 98) Halban Leon, O potrzebie badań etno-soejologicznych nad religijnością. Wyd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, str. 30. 99) Haltsonen Sulo, Finnische linguistische und volkskundliche Bibliographic fiir die Jahre 1937—1938. Helsinki 1940, str. 318—354. 100) Handbook of South American. Vol. 1. Vol. 2. The Andean civilisations. By — Steward Julian H. Wyd.: Smithsonian Institu­ tion Bureau of American Ethnology. Bjulletin 143. Washington 1946, sir. X X X I I I + 1035. �501 101) Helsztyński Stanisław, Północne Mazowsze i Warmia w Bibliotece Ziem Odzyskanych. Wyd.: Instytutu Mazurskiego w Olsztynie. Komunikat Nr 5. Olsztyn 1947, str. 11. 102) Hierowski Zdzisław, Poeta narodowy Śląska Cieszyń­ skiego 1848. Jan Kubisz — 1929. Wyd.: Instytut Śląski. Komu­ nikat Nr 21. Katowice 1946, str. 4. 103) Hrdlićka Aleś., Ritual Ablation of Front Teeth in Sibe­ ria and America. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collection-:. Vol. 99, Nr 3. Washington 1940, str. 32, tabl. 5. 104) Hrdlićka Aleś, The Eskimo child. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 557—562, tabl. 10. 105) Informacje dla uczestników V sesji Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Wyd.: Ministerstwo Ziem Odzy­ skanych. Biuro Studiów Osadniczo-przesiedleńczych. Str. 4. 106) Informacje w sprawie referatów wygłaszanych na po­ siedzeniach Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Wyd.: Ministerstwo Ziem Odzyskanych. Biuro Studiów Osadnlczoprzesiedleńczych. Kraków 1947, str. 2. 107) Instrukcja wydawnicza dla średniowiecznych źródeł h i ­ storycznych. Wyd.: Polska Akademia Umiejętności. Kraków 1925, str. 40. 108) Instytut. Centralny Instytut Kultury. Str. 4. 109) Izdebski Zygmunt, Marek St. Korowicz, Une experience de droit international. Paris 1946. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat 49. Katowice 1947, str. 4. 110) Jackson Harold Gordon, Check-List of the Terrestial and Fresh-Water Isopoda of Oceani. Wyd.: Smithsonian Miscel­ laneous Collections. Vol. 99, Nr 8. Washington 1941, str. 35. 111) Janika Rudolf, Dotychczasowe wyniki badań wykopa­ liskowych na staropolskiej osadzie we Wrocławiu. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 24. Katowice 1946, str. 4. 112) Janse Olov R. The Peoples of French Indochina. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Nine­ teen. Washington 1944, str. IV + 28. 113) Jantar. Przegląd naukowy zagadnień pomorskich i bał­ tyckich.Organ Instytutu Bałtyckiego. Rok IV, zesz. 1. Gdańsk, 7 �502 Bydgoszcz, Szczecin 1946, str. 100. — Rok IV, zesz. 2. Gdańsk, Bydgoszcz, Szczecin 1946, str. 12 + 141. — Rok IV, zesz. 3. Gdańsk, Bydgoszcz, Szczecin 1946, str-. 113. — Rok V, zesz. 1. Gdańsk, Byd­ goszcz, Szczecin 1947, str. 88. — Rok V, zesz. 2. Gdańsk, Byd­ goszcz, Szczecin 1947, str. 176. 114) Jenness Diamont, Prehistorie culture Waves from Asia to America. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, sir. 883—396. 115) Jeżowski Krzysztof, Zaplecze gospodarcze Dolnego Ślą­ ska. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 28. Katowice 1946, str. 4. 116) Johnston Earl S. and Weinlraub Robert L., The Deter­ mination of Small Amounts of Chlorophyll-Apparatus and Method. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 98, Nr 19. Wa­ shington 1939, sir. 5, tabl. 2. 117) Jones William, Sinography of the Fox Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulle­ tin 125. Washington 1939, str. IX + 156. 118) Kalendarz dla Mazurów na rok 1947. Wyd.: Instytutu Mazurskiego. Olsztyn, str. 96. 119) Kalendarz dla Warmiaków na rok 1947. Wyd.: Insty­ tutu Mazurskiego w Olsztynie. Olsztyn, str. 96. 120) Kalendarz. Śląski kalendarz historyczny. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V, Komunikat Nr 6, 8, 12, 14, 17, 19, 22, 26, 30. Kato­ wice 1946. , 121) Konafoj.ski Czesław, Zagadnienie motoryzacji w rol­ nictwie Ziem Odzyskanych obecnie i w przyszłości. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 2. 122) Kasprzyk Ludwik, Problemy Służby Zdrowia na Zie­ miach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 1. 123) Katalog druków mazurskich XVI—XX wieku. Wyd.: I n ­ stytutu Mazurskiego w Olsztynie. Olsztyn 1947, str. 116. 124) Katalog wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubel­ skiego. Lublin 1946. �503 125) Katalog I ze szczególnym uwzględnieniem literatury do­ tyczącej polskich Ziem Odzyskanych. Poznań 1946, sir. 23. Wyd.: Instytutu Zachodniego. 126) Kawyn Stefan, Zagadnienie grupy literackiej. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946, str. 66. 127) Kennedy Raymond, Contours of cultore in Indonesia. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1944, str. 513—522, tabl. 12. 128) Kennedy Raymond, Islands and Peoples of the Indies. Wyd.: Smithsonian Institution. War Background Studies Number Fourteen. Washington 1943, str. IV + 615. 129) Knoche Walter, The Ice Age Problem. Wyd.: Smithso­ nian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 22. Washington 1941, sir. 5. 130) Korowicz M., Ustawa o dwuletnim planie gospodarczym Czechosłowacji. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V I , Komunikat Nr 1. Katowice 1947, str. 6. 131) Koslrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wytworów polskiej kultury ludowej. Wyd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, str. 11. 132) Kreysa Mirosław, Metody i wyniki akcji osadniczopr.zesiedleńczej w Czechosłowacji. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych. Str. 28. 133) Kr i eg er Herbert W., Island Peoples of the Western Pa­ cific Micronesia and Melanesia. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Sixteen. Washington 1943, str. IV + 104. 134) Krieger Herbert W., Peoples of the Philippines. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Four. Washington 1942, str. IV + 86. 135) Krynicki Marian, Charakterystyka statków poniemiec­ kich przyznanych Polsce tytułem reparacji wojennych. Wyd.: I n ­ stytut Bałtycki. Wydział Morski. Bydgoszcz 1947, sir. 2. 136) Krynicki Marian, Przemiany strukturalne polskiej peł­ nomorskiej floty handlowej w latach 1939—1947. Wyd.: Instytut Bałtycki. Wydział Morski. Gdańsk 1947. str. 2. �504 137) Krynicki Marian, żegluga pasażerska na północnym Atlantyku. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Morski. Bydgoszcz 1947, str. 3. 138) Krzysik Franciszek, Przemysł leśny na Ziemiach Odzy­ skanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 139) Kucner A. i Golachowski St., Żywioł polski na Opolszczyźiiie. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 29. Katowice 1946, str. 4. 140) Kullmer C. J., A Remarkable Reversal in the Distribu­ tion of Storm Frequency in the United States in Double Hale So­ lar Cycles, of Interest in Long-Range Forecasting. W yd.: Smithso­ nian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 10. Washington 1943, str. 20. 141) Leyding — Mielecki Gustaw, Słownik nazw miejscowych okręgu mazurskiego w Olsztynie. Część I . Olsztyn 1947, str. 215. 142) Ludera Franciszek, Przegląd rezerwatów przyrody na terenie odzyskanych ziem Śląska Opolskiego i Dolnego. Wyd.: I n ­ stytutu Śląskiego. Komunikat Nr 9. Katowice 1946, sir. 4. 143) Łoś Jan Stanisław, Sprawa agrarna w Rzymie II-go i I-go wieku przed Chrystusem. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. J. Lublin 1946, str. 24. 144) Lowmiański Henryk, Dotychczasowy stan badań dzie­ jów dawnych Prusów. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Ko­ munikat Nr 7—8. Olsztyn 1947, str. 28. 145) Malicki Longin, Oświetlenie u górali śląskich. Odbicie z roczników Tow. Przyjaciół Nauk na Śląsku. Katowice 1938, str. 14, ryc 12. 146) Maringe Witold, Majątki państwowe na Ziemiach Od­ zyskanych jako ośrodki kultury rolnej. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 4. 147) Mazurkówna Stefania, Rola szkoły w procesie zespole­ nia ziem odzyskanych z macierzą. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych, str. 5. 148) Metraux Alfred, Easter Island. Wyd.: Smithsonian Insti­ tution. Washington 1945, str. 435—451, tabl. 4. T �505 149) Miesięcznik ludowy. Wyd.: Ludowy Instytut Kultury. Rok I . Nr 1. Warszawa 1947, str. 36. — Rok I . Nr 2—3. Warszawa 1947, str. 36. — Rok I . Nr 4—5. Warszawa 1947, str. 48. 150) Milewski Tadeusz, Zarys językoznawstwa ogólnego. Część I . Teoria językoznawstwa. Wyd.: Tow. Ludoznawcze w L u ­ blinie. Lublin—Kraków 1947, str. 208. 151) Miśkowiak Jan, Nieznane polonika w Bibliotece Miej­ skiej w Gdańsku. Wyd.: Instytutu Bałtyckiego. Wydział Pomorzoznawczy. Komunikat Nr 3. Bydgoszcz 1947, str. 3. ' 152) Mittleman M. B. and Jopson Harry G. M., A new Sala­ mander of the Genus Gyrinophilus. From the Southern Appala­ chians. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 2. Washington 1941, str. 5, tabl. 1. 153) Morcinek Gustaw, Wróżbita. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 46. 154) Moszyński Kazimierz, Zadania etnografii w związku z zasiedleniem ziem odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych, str. 3. 155) Mróz Lucjan, Zagadnienie zalesienia gleb absolutnie le­ śnych na ziemiach odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych, str. 2. 156) Muzej. Ukrajnśkij Muzej w Prazi. Wyd.: Ukrajnśkiej Muzej w Prazi. Praha 1947, str. 4. 157) Myczka Eugeniusz, Zagadnienie ubezpieczeń społecznych marynarzy. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Morski. Gdańsk 1947, str. 1. 158) Mysłowski M., Naukowe podstawy użytkowania morza. Wyd.: Instytut Bałtycki. Wydział Morski. Komunikat Nr 5—6. Bydgoszcz 1947, str. 4. 159) Myśl karaimska. Rocznik naukowo-spoleczny. Wyd.: Ko­ mitet Org. Karaimskiego Związku Religijnego w R. P. W arszawa, Gdańsk, Opole Śl. Tom I . Wrocław 1946, str. 144. T 160) Nahorayska Julia, Uwolnienie miast śląskich w roku 1945. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 39. Katowice 1947, str. 4. �506 161) Nosek Stefan. Znaleziska w Biskupinie a współczesna kultura ludowa Słowian. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 26. 162) Ocioszyński Tadeusz i Wlerzchucka Hanna, Morska se­ sja Międzynarodowej Organizacji Pracy w Seattle 1946. Wyd.: I n ­ stytut Bałtycki, Wydział Morski. Bydgoszcz 1946, str. 5. 163) Olbrych Tadeusz, Znaczenie hodowli trzody chlewnej na ziemiach odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, sir. 3. 164) Orli Lot. Organ Kól Krajoznawczych Młodzieży. Wyd.: Polskie Tow. Krajoznawcze. Rok XXI, zesz.. Nr 1—2. Warszawa, str. 52. — Rok XXI, zesz. Nr 3—4. Warszawa, str. 64. — Rok XXI, zesz. 5—6. Warszawa, str. 64. 165) Osburn Raymond C, A new Coruncopina (Bryozoa). From the West Indis. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 91, Nr 30. Washington 1940, str. 3, tabl. 2. 166) Oyrzanowski Bronisław, Znaczenie gospodarcze śred­ niego przemysłu na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 6. 167) Parnas Henryk, Losy gmachu Muzeum Śląskiego w Ka­ towicach. Komunikat Nr 45. Katowice 1947, str. 4. 168) Passendorfer Edward, Badania przyrodnicze uniwersy­ tetu toruńskiego w roku 1946. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Pomorzoznawczy. Komunikat Nr 2. Bydgoszcz 1947, str. 3. 169) Pazdro Michalina, Jan Nikodem Jaroń, poeta odpowie­ dzialności społecznej. Wyd.: Instytut śląski. Seria V. Komunikat 48. Katowice 1917, str. 1. 170) Pennak Robert W. and Zinn Donald J., Mystacocarida, a new Order of Crustacea From Intertidał Beaches in Massachu­ setts and Connecticut. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 193, Nr 9. Washington 1943, str. 11. 171) Pieńkowski R., Planowanie przestrzenne i jego zadania na Górnym Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Katowice 1946. str. 4. 172) Pieśni polskie z nutami. Dodatki do kalendarza dla Ma­ zurów na rok 1947. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Olsztyn, str. 8. �507 173) Pietkiewicz Jan, Handel na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 4. 174) Pigoń Stanisław, Główne problemy literatury ludowej. Wyd.: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury. Kraków 1947, str. 21. 175) Pigoń Stanisław, Z Komborni w świat. Wyd.: Spółdziel­ nia «Wieś». Kraków 1947, wyd. I I I , sir. VIII+288. 176) Piwarski Kazimierz, Dzieje Gdańska w zarysie. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L. Gdańsk, Bydgoszcz, Szczecin 1946, str. VIII+308. 177) Piwarski Kazimierz, Tragiczny zgon Mikołaja I I opol­ skiego w r. 1497. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 47. Katowice, str. 6. 178) Planning. Physical Planning and Housing in Poland 1946. Including Polish Reports for the International Federation for Housing and Town Planning in Hastings, October 7-th. to 12-th. 1946. Wyd.: Warsaw 1946 for the Ministry of Reconstruction. War­ szawa 1946, str. 161. 179) Planowanie przestrzenne, Region lubelski 1. Wyd.: M i ­ nisterstwo Odbudowy, Nr 7. Główny Urząd Planowania Prze­ strzennego. Warszawa 1947, str. 168, map 4. 180) Podstawy prawne niemieckiej listy narodowej i likwi­ dacji skutków wpisu na tę listę. Wyd.: Instytut Śląski. Komuni­ kat Nr 11. Katowice 1946, sir. 4. 181) Podział administracyjny województwa śląsko-dąbrow­ skiego wraz ze skorowidzem gmin i gromad. Wyd.: Instytut Śląski. Kalowice-Wroclaw 1947, sir. 68. 182) Poniatowski Stanisław, Metoda badania genezy wytwo­ rów kulturowych w etnologii. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 27. 188) Popiołek Franciszek, Goteszów, przemysłowa wieś podbeskidzka. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 41. Katowice, sir. 4. 184) Popiołek Franciszek, Huta gliwicka i jej dawna rola w hutnictwie środkowej Europy. Wyd.: Instytut Śląski. Komuni­ kat Nr 20. Katowice 1946, str. 4. �508 185) Popiołek Franciszek, Pięćdziesięciolecie pierwszego gim­ nazjum polskiego w Cieszynie. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 25. Katowice 1946, str. 4. 186) Popiołek Franciszek, 550-lecie kuźnicy w Bogucicach. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 40. Katowice 1947, str. 4. 187) Popiołek Kazimierz, Nauki historyczne w pracy Insty­ tutu Śląskiego. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 36. Katowice 1947, str. 4. 188) Potyrała Aleksander, Tendencje organizacyjne i tech­ niczne międzynarodowego przemysłu okrętowego na tle drugiej wojny światowej. Wyd.: Instytut Bałtycki. Bydgoszcz 1947, str. 4. 189) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wie­ dzy i życia. Wyd.: Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnik». Rok 1946, Nr 9, str. 79. — Rok 1947, Nr 2, str. 73—143. — Rok 1947, Nr 3, str. 145—216. 190) Program. Tymczasowy program V sesji Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych w Krakowie w dniach 24—28 czerwca 1947 r. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Od­ zyskanych, str. 6. 191) Protokół Konferencji Dyrektorów Regionalnych Dyrek­ cji Planowania Przestrzennego, odbytej w Głów nym Urzędzie Pla­ nowania Przestrzennego w dniach 4 i 5 X I 1946, str. 67. 192) Przegląd Socjologiczny. Kwartalnik Instytutu Socjolo­ gicznego. Wyd.: Instytut Socjologiczny U. Ł. w Łodzi. Łódź 1946, str. 239. 193) Reczyński Kazimierz, Biblioteka Kolegiacka w Dobrym Mieście. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat Nr 4. Olsztyn 1947, str. 10. 194) Reid Earl D., A new Genus and Species of Eel From the Puerto Rican Deep. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 91, Nr 31. Washington 1940, str. 5. 195) Reinfuss Roman, Pogranicze krakowsko - góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych. Wyd.: Tow-. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 36. 196) Report. Annual report of the Bureau of American Ethno­ logy to the secretary of the Smithsonian. Wyd.: Smithsonian I n 7 �509 stitution. Nr Fifty-sixth 1938—1939. Washington 1930, str. 9. — Nr Fifty-seventh 1939—1940. Washington 1941, str. 10. — Nr Fifty-eight 1940—1941. Washington 1942, str. 13. — Nr Fifty-ninth 1941—1942. Washington 1934, s. 12. — Nr Sixtieth 1942—1943. Wa­ shington 1944, str. 9. 197) Report on the progress and condition of the United Sta­ tes. National Museum for the year endes June 30. Wyd.: Smith­ sonian Institution United States National Museum. I . 1939. Wa­ shington 1939, str. 128. — I I . 1940. Washington 1941, str. 118 — I I I . 1941. Washington 1942, str. 118. — IV. 1942. Washington 1943, str. 118. — V. 1943. Washington 1944, str. 108. 198) Resser Charles E., Faunal Content of the Maryville For­ mation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 10. Washington 1942, str. 8. 199) Resser Charles E., New Upper Cambrian Trilobites. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 5. Wa­ shington 1942, str. 136, tabl. 21. 200) Roberts Frank H. H., Archeological and Geological I n vesigations in the San Jon District, Eastern New Mexico. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collecitons. Vol. 103, Nr 4. Washington 1942, str. 30, tabl. 9. 201) Roberts Frank H. H., Archeological remains in the Whitewater, District eastern Arizona. Port I I . Artificacts and Bu­ rials With appendix-Skeletal remains from the Whitewater Dis­ trict eastern Arizona by-Stewart T. D. Wyd.: Smithsonian Insti­ tution Bureau of American Ethnology. Bulletin 126. Washington 1940, str. IX+170. 202) Roberts Frank H. H., Egypt and the Suez Canal. W yd.: Smithsonian Institution. War Background Studies Number Eleven. Washington 1943, str. IV+68. 203) Roberts Frank H. H., The Folsom problem in Ame­ rican archeology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939, s. 531—546, tabl. 15." 204) Roberts Frank H. H., The New World Paleo-Indian. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1945, str. 403—433, tabl. 12. T �510 205) Roczniki Historyczne. Organ Tow. Miłośników Histom w Poznaniu. Rocznik XV, zesz. 2. Poznań 1939—1946, str. VIII+od 191—337. 206) Roczniki U. M. C. S. w Lublinie. Dział B. Geografia, geo­ logia, mineralogia, petrografia. Wyd.: U. M. C. S. Lublin. Tom I . Lublin 1946, str. 234. 207) Romaniuk Kazimierz, Program spisu ludności a po­ trzeby zaludnienia i zagospodarowania Ziem Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 1. 208) Rospond Stanisław, Badania językoznawcze na Śląsku. W yd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 31. Katowice-Wrocław 1947,, str. 4. 209) Rospond Stanisław, Nysa czy Nisa? Wyd.: Instytut Ślą­ ski. Komunikat Nr 23. Katowice 1946, str. 4. 210) Sbornik. Narodopisny Sbornik. W yd.: Matica slovenska. Roćnik V I I I , Gislo 1. 1947, str. 67, tabl. XVI. 211) Seligman C. G., The Roman orient and the far East. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939, str. 547—568, tabl. 4. 212) Seweryn Tadeusz, W nauce u zwierząt. Lublin 1946, str. 39. 213) Setzler Frank M. and Jennings Jesse D., Peachtree mound and village site, Cherokee County North Carolina. With appendix: Skelet remains from the peachtree site, North Carolina by Stewart T. D. Wyd.: Smithsonian Institution. Bureau of Ame­ rican Ethnology. Bulletin 131. Washington 1941, str. \ТП-И03. T T 214) Shetrone Henry C, A unique prehistoric irrigation pro­ ject. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1946, str. 379—386. 215) Shoemaker Clarence R., Amphipod Crustaceans Collec­ ted on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Mis­ cellaneous Collections. Vol. 101, Nr 11. Washington 1942, str. 52. 216) Shoemaker Clarence R., Notes on Some American FreshWater Amphipod Crustaceans and Descriptions of a new Genus and two new Species. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 101, Nr 9. Washington 1942, str. 31. �511 217) Skład osobowy i spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Szkoła Główna Handlowa w Warszawie. Warszawa 1946, str. 144. 218) Skład Uniwersytetu i spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 1946, str. 73. 210) Skorupka Stanisław, Zwroty i wyrażenia przenośne w języku potocznym. W yd.: Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1946, str. 22. 220) Skwarczyński Paweł, Z badań nad przywilejami ziem­ skimi budzińskim i koszyckim. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L . Lublin 1936, str. 60. T 221) Skurpski Hieronim, Uwagi o byłych muzeach na obsza­ rze województwa olsztyńskiego. Wyd.: Instytut Mazurski w Olszty­ nie. Komunikat Nr 1. Olsztyn 1947, str. 10. 222) Słownik. Polski słownik biograficzny. Wyd.: Polska Akademia Umiejętności. Tom. I , zesz 1. Kraków 1935, str. 96. — Tom I , zesz. 2. Kraków 1935, sir. 97—192. — Tom I , zesz 3. Kra­ ków 1935, str. 193—288. — Tom I , zesz. 4. Kraków 1935. sir. 289— 384. — Tom I , zesz. 5. Kraków 1935, str. 385—479 + XVI. — Tom I I , zesz 6. Kraków 1936, str. 96. — Tom I I , zesz. 7. Kraków 1936, str. 97—192. — Tom I I , zesz. 8. Kraków 1936, str. 193—288. — Tam I I , zesz. 9. Kraków 1936, str. 289—384. — Tom I I , zesz. 10. Kraków 1936, str. 385—479. — Tam I I I , zesz, 11. Kraków 1937, str. 96. Tom I I I . zesz. 12. Kraków 1937, str. 97—192. — Tom I I I , zesz. 13 Kraków 1937, str. 193—288. — Tom I I I , zesz. 14. Kraków 1937, str. 289—3)84. — Tom I I I , zesz. 15. Kraków 1937, str. 385—479. — Tom IV, zesz. 10. Kraków 1937, str. 96. — Tom IV, zesz. 17. Kra­ ków 1938, str. 97—192. — Tom IV, zesz 18. Kraków 1938, str. 193— 288. — Tom IV, zesz. 19. Kraków 1938, str. 289—384. — Tom IV. zesz 20. Kraków 1938, str. 385—480. — Tom V, zesz. 21. Kraków 1939, str. 96. — Tom V, zesz. 22. Kraków 1939, str. 97—192. — Tom V, zesz. 23. Kraków 1939, str. 193—288. — Tom V, zesz. 21. Kraków 1939, str. 289—384. — Tom V, zesz. 25. Kraków 1946. str. 385—480. — Tom V, zesz. 26. Kraków 1946, str. 96. �512 223) Smith Hobart M., Further Notes on Mexican Snakes of the Genus Salvadora. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 99, Nr 20. Washington 1941, str. 12. 224) Smith Hobart M., Notes on Mexican Snakes of the Genus Geophis. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 19. Washington 1941, str. 6. 225) Smith J., Russell. Grassland and Farmland as factors in the Cyclical Development of Eurasian history. Wyd.: Smith­ sonian Institution. Washington 1945, s. 357—384, tabl. 1. 226) Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 143. Handbook of South American Indians. Vol. 1. The Marginal Triebs. Washington 1946, str. VII+624. 227) Smulikowski Kazimierz, Badania geologiczne na Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 32. Wroclaw-Katowice 1947, str. 6. 228) Snodgrass R. E., The Feding Apparatus of Biting and Sucking. Insects Affecting man and Animals. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 7. Washington 1944, str. 113. 229) Snodgrass R. E., The Male Genitalia of Hymenoptera. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 14. Wa­ shington 1941, str. 86, tabl. 33. 230) Soznam. Wyd.: Malice Slovenskej w Turćiankom Svetom Martine. 1946, str. 97. 231) Speiser E. A., Closing the Gap at Tepe Gawra. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1940, str. 437—445, tabl. 12. 232) Spinden Herbert J., Sun Worship. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1940, str. 447—469, tabl. 6. 233) Spis wykładów Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krako­ wie. Rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uniwersytet Jagielloński w Krakowie. Kraków 1946, str. 126. 234) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytet M. C. S. w Lublinie. Lublin 1946, str. 56. 235) Spis wykładów na rok akademicki 1945/46. Wyd.: U. M. C. S. w Lublinie. Lublin 1945, sir. 48. 236) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Toruń 1946, str. 63. 7 7 7 �513 237) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytet Poznański. Poznań 1946, str. 144. 238) Spis wykładów w roku akademickim 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytetu i Politechniki we Wrocławiu. Wrocław 1947, str. 78. 239) Statut Towarzystwa Przyjaciół Ossolineum. Wrocław 1947, str. 12. 240) Stelmachowska Bożena, Na drodze do teorii sztuki l u ­ dowej. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 24. 241) Stevens Frank, Stonehage: Today and Vesterday. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, str. od 447—478. 242) Steward Julian H., Notes on Hillers Photographs of the Paiule and ute Indians Taken on the Powell Expedition of 1873. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 98, Nr 18. Wa­ shington 1939, str. 23, tabl. 31. 243) Stweart T. D., Skeletal Remains With Cultural Asso­ ciations From the Chicama, Moche, and Viru Valleys, Peru. Wyd.: Smithsonian Institution Proceedings of the United States National Museum. Vol. 98, Nr 31, 60. Washington 1943, str. 153—185, tabl. 18. 244) Stirling M. W., Concepts of the sun among American Indians. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1946, str. 387—400. 245) Stirling M. W., Fifty-ninth annual report of the Bureau of American Ethnology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washing­ ton 1943, sir. 12. 246) Stirling M. W.. Origin myth of Acoma and other records. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 135. Washington 1942, str. V I I I + 123, tabl. 17. 247) Stirling M. W., Sixtieth annual report of the Bureau of American Ethnology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1944, str. 9. 248) Stirling M. W., Snake biles and the Hopi Snake Dance. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 551—555. 249) Stirling M. W., Stone monuments of Southern Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology. Bulletin 188. Washington 1943, sir. VII+84. Lud. T XXXVII 33 �514 250) Stirling M. W., The native Peoples of New Guinea. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies.. Number Nine. Washington 1943, str. IV+25. 251) Stojanowski Karol, Badania antropologiczne na Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 33. Katowice-Wroclaw 1947, str. 4. 252) Stolarski Błażej, Sługocice. Wyd.: Centralny Związek Kółek Rolniczych. Warszawa 1925, str. VII+240+7. 253) Strong W. M., Duncan Cross Sections of new W orld Prehistory. A Brief report on the Work of the Institute of Andean Research, 1941—1942. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 104, Nr 2. Washington 1943, str. 5+46, tabl. 33. r 254) Strzeszewski Czesław, Handel zagraniczny Królestwa Kongresowego (1815—1830). Wyd.: Tow. Naukowe К. U. L. L u ­ blin 1937, s. X I I + 160. 255) Strzeszewski Czesław, Kryzys rolniczy na ziemiach Księstwa W arszaw skiego i Królestw a Kongresowego, 1807—1830. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1934, str. X+242. 256) Strzeszewski Czesław , Rehabilitacja ekonomii. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1946, str. 19. 257) Stuart Helen C, A New Cephalopod Mollusk Collected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscella­ neous Collections. Vol. 99, Nr 11. Washington 1941, str. 6. T r ? r 258) Studium planu krajowego. Wyd.: Główny Urząd Plano­ wania Przestrzennego. Warszawa 1947, str. 25. 259) Suboczowa Maria, Prace etnograficzne w działalności Instytutu Śląskiego. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V, Komunikat Nr 37. Katowice 1947, str. 4. ? 260) Suboczow a Maria, Rozmieszczenie ludności na Śląsku w świetle wyniku sumarycznego spisu ludności z 14. I I . 1946 r. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 18. Katowice 1946, str. 4. 261) Sukiennicki Hubert. Prace ekonomiczne i socjalne na Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V, Komunikat Nr 35. Kato­ wice 1947, sir. 4. �515 262) Swanton John R., Are wars inevitable? Wyd.: Smith­ sonian Institution War Background Studies. Number Twelve. Wa­ shington 1943, str. 36. 263) Swanton John R., Linguistic material from the tribes of southern Texas and northeastern Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 127. Wa­ shington 1940, str. 145. 264) Swanton John R., Source material on the history and ethnology of the Caddo Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 132. Washington 1942, str. 332. 265) Swanton John R., The evolution of nations. Wyd.: Smithsonian Institution War- Background Studies Number Two. Washington 1942, str. 23. 266) Szewczyk Wilhelm, Józef Lompa. Wyd.: Instytut Ślą­ ski. Komunikat Nr 43. Katowice 1947, str. 4. 267) Szkoła. Nasza Szkolą. Wydano z okazji pięciolecia Pań­ stwowej Szkoły Przysposobienia w Gospodarstwie Rodzinnym I stopnia w Świątnikach Górnych. Świątniki Górne 1945, str. 32. 268) Tannous Afif I . , The Arab village community of the Middle East. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1944, str. 523—543, tabl. 14. 269) Taraba Gustaw, Piotr Feliks. Wspomnienie w piątą rocznicę męczeńskiej śmierci. Wyd.: Instytut Śląski. Katowice 1946, str. 4. 270) Tattersall W. M., Euphausiacea and Mysidacea Collected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscella­ neous Collections. Vol. 99, Nr 13. Washington 1941, str. 7. 271) Teoplitz Kazimierz, Struktura zawodowa miast na Zie­ miach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 2. 272) Tołpa Stanisław, Paszowiska (łąki i pastwiska) na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 42. Katowice—Wrocław 1947, str. 4. 273) Tomicka Aniela, Co myślą kobiety?... Wyd.: Pop u lam olilerackie. Warszawa 1946. str. 7. 33* �516 274) Vaillant George С., History and stratigraphy in the Vol­ ley of Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939, str. 521—530, tabl. 13. 275) Valentine J. Manson, On the Preparation and Preser­ vation of Insects, With Particular Reference to Coleoptera. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 6. Washington 1942, str. 16. 276) Yovk Chvedir, Studij z ukraińśkij etnografij ta anfropologij. Praha, str. 354. 277) Washburn S. L., Thinking about race. Wyd.: Smithso­ nian Institution. Washington 1946, str. 363—378. 278) Webb William S. and Jarnette David L., An archeolo­ gical Survey of Pickwick Basin in the adjacent portions of the States of Alabama, Mississippi and Tennesse. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 129. Wa­ shington 1942, str. X I I I + 536, tabl. 316. 279) Weckler J. E., Polynesians explorers of the Pacific. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Six. Washington 1943, s. IV + 77. 280) Wedel Waldo R., Archeological investigations at Buena Vista Lake Kern County, California. With apendix: Skaletal re­ mains from the Buena, Vista Sites, California by — Stewart T. D. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 130. Washington 1941, str. V I I I + 134. 281) Wedel Waldo R., Archeological Remains in Central Kansas and their Possible Bearing on the Location of Quivirna. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 7. Wa­ shington 1942, str. 24, tabl. 10. 282) Wedel Waldo R. and Hill А. Т., Scored Bone Artifacts of the Central Great Plains. Wyd.: Smithsonian Institution Pro­ ceedings of the United States National Museum. Vol. 92, Nr 3141. Washington 1942, str. 91—100. 283) Weiant C. W., An introduction to the ceramics of Tres Zapotes Veracruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 139. Washington 1943, str. XIV + 144, tabl. 78. �517 284) Weintraub Robert L. and Prige Leonard, Ifluence of Various Substances on Sugar Determination by Copper and Ferricyanide reagents. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 10. Washington 1945, str. 17. 285) Weintraub Robert L. and Johnston Earl S., The I n ­ fluence of Light and of Carbon Dioxide on the Respiration of Etio­ lated Barley Seedlings. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 104, Nr 4. Washington 1944, str. 16, tabl. 2. 286) Welch D'alte A., Distribution and Variation of the Ha­ waiian Tree Snail Achatinella Apexfulva Dixon in the Koolau Range Oahu. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 1. Washington 1942, str. 236, tabl. 12. 287) Wetmore Alexander, A systematic classification for the birds of the world. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 7. Washington 1940, str. 11. 288) Wetmore Alexander, В rids From Clipperton Island Col­ lected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian M i ­ scellaneous Collections. Vol. 98, Nr 22. Washington 1939, str. 6. 289) Węgilńskl Wiktor, Dotychczasowe osiągnięcia i per­ spektywy rozwoju osadnictwa parcelacyjnego i spółdzielczego na Pomorzu Zachodnim. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 6. 290) Wharton G. W., Acarina Collected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 12. Washington 1941, str. 8. 291) Whorf Benjamin Lee, Decipherment of the linguistic portion of the Maya hieroglyphs. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, sir. 479—502. 292) Wiadomości Statystyczne. Wyd.: Główny Urząd Staty­ styczny. Rok XIX, zesz. 1—20. Warszawa 1946. — Rok XX, zesz. 1—11. Warszawa 1947. 293) Widajewicz Józef, świętopełek Morawski a Bolesław Chrobry. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 22. 294) Wiedza i życie. Wyd.: Tow. Uniwersytetu Robotniczego w Warszawie. Rok XVI, zesz. 1—2. Warszawa 1947, str. 199. — Rok X V I , zesz. 4. Warszawa 1947, str. 299—391. — Rok X V I , �518 zesz, 5. Warszawa 1947, str. 395—493. — Rok X V I , zesz. 6. War­ szawa 1947, str. 499—591. 295) Wierzchucka Halina, Problemy sprzedaży tonażu pro­ dukcji wojennej. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Marski. Ko­ munikat Nr 3—4. Bydgoiszcz 1947, str. 4. 296) Wieś. Tygodnik społeczno-polityczny. Wyd.: Zarząd Główny Z w. Samopomocy Chłopskiej. Łódź 1947, str. 8. 297) Wieś tworząca. Dwutygodnik. Wyd.: Ludowy Instytut Kultury. Warszawa 1946, Rok I , Nr 1, str. 24. 298) Wilamowski-Korolowicz Bohdan, Wytyczne długofalo­ wego planu odbudowy i przebudowy gospodarczej województwa olsztyńskiego. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat Nr 3. Olsztyn 1947, str. 11. 299) Witwieki Wiktor, Zasadnicze czynniki i warunki roz­ budowy gospodarstwa spółdzielczego na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 4. 300) Wnioski uchwalone jako nagłe przez Radę Naukową dla zagadnień Ziem Odzyskanych na posiedzeniu plenarnym w dniu 28 czerwca 1947. Wyd.: Rada Naukowa dla zagadnień Ziem Od­ zyskanych. Str. 4. 301) Wojna. Druga wojna światowa 1939—1945. Materiał zaczerpnięty ze źródeł wywiadu wojsk departamentu wojny w Wa­ szyngtonie. Wyd.: « Przełom*. Kraków 1947, str. 8. 302) Wrzosek Antoni, Geografia w pracy Instytutu śląskiego. Wyd.: Instytut Śląski. Senia V, Komunikat Nr 34. Katowice 1947. str. 4. 303) Zaranie Śląskie. Wyd.: Instytut Śląski w Katowicach. Rok XVII, zesz. 1—2. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1946, str. 76. — Rok XVII, zesz. 3—4. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1946, str. 77— 147. — Rok X V I I I , zesz. 1—2. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1947, str. 111. — Rok X V I I I , zesz. 3. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1947, str. 114—184. T 304) Ziemia. Ilustrowany miesięcznik krajoznawczy. Wyd.: Polskie Tow. Krajoznawcze. Rocz. XXX, Nr 1—2. Warszawa 1946, �519 str. 31. — Rocz. XXX, Nr 3. Warszawa 1946, str. 15. — Rocz. XXX, Nr 4. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 5. W arszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 6. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 7. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 8. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 9. Warszawa 1946, str. 23. Rocz. X X X V I I I , Tom XXVI, Nr 1—2. Warszawa 1947, str. 47. — Rocz. X X X V I I I , Tom XXVI, Nr 3—4. Warszawa 1947, str. 50—95. — Rocz. XXXVIII, Tom XXVI, Nr 5. Warszawa 1947, str. 98—119. 305) Ziemie odzyskane w wydawnictwach Instytutu Ślą­ skiego. Wyd.-. Instytut Śląski. Komunikat Nr 27, Katowice 1946, str. 4. 306) Żakowski Juliusz, Odbudowa miast na Ziemiach Od­ zyskanych. Str. 2. T STATUT POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO § 1. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze działa na całym obszarze Polski i prowadzi badania etnologiczne, etnograficzne i pokrewne nad ludem polskim i innymi, oraz rozpowszechnia wyniki swoich prac i zebrane materiały i wiadomości. Poza pracami badawczo naukowymi, zadaniem Towarzystwa jest także szerzenie zrozumienia kultury ludowej. § 2. Siedzibą Towarzystwa jest miasto Lublin. § 3. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jest osobą prawną i po­ siada zdolność do działań prawnych, a w szczególności może na­ bywać i zbywać zgodnie z obowiązującymi ustawami i niniej­ szym Statutem, wszelki majątek ruchomy i nieruchomy, zarzą­ dzać nim, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywanym. �520 § 4. Środkami do osiągnięcia tego celu są między innymi: 1. Zgromadzenia, odczyty, wykłady i pogadanki, 2. Zbieranie wszelkich wiadomości dotyczących ludu, 3. Rozpowszechnianie zebranych wiadomości w pismach i i n ­ nych wydawnictwach tudzież za pośrednictwem własnego organu i własnych wydawnictw , 4. Wspieranie prac literackich, wydawnictw obrazowych, opisujących lub przedstawiających lud oraz wszelkich i n ­ nych na tym polu przedsięwzięć, 5. Zakładanie księgozbiorów i muzeów, 6. Ustanawianie delegatów do zbierania w danej okolicy po­ trzebnych wiadomości, 7. Zawiązywanie w miastach wojewódzkich i powiatowych oddziałów Towarzystwa, 8. Tworzenie sekcji naukowych w swym łonie. 7 II. Członkowie Towarzystwo składa się z członków: czynnych, założycieli, honorowych i korespondentów. § 6. Członkami Towarzystwa mogą być osoby fizyczne, instytu­ cje i osoby prawne, które zajmują sie badaniami w zakresie pro­ blemów ludoznawczych (etnografia, etnologia, nauki pokrewne i pomocnicze). Członkowie przyjmują zobowiązania statutem nałożone. § 7. Każdy z zajmujących się naukowo ludoznawslwem może być członkiem czynnym, jeżeli go Zarząd Towarzystwa powoła lub przyjmie jego zgłoszenie. �521 § 8. Członkiem założycielem zostaje, kto na cele Towarzystwazłoży jednorazowo kwotę, której wysokość oznacza Walne Zgro­ madzenie. § 9. Członków honorowych mianuje Walne Zgromadzenie na wniosek Zarządu spośród osób, które położyły wybitne zasługi na polu ludoznawstwa. § 10. Członków korespondentów mianuje Zarząd Towarzystwa. I. Nazwa, cel, ś r o d k i , a) Prawa siedziba Członków § 11. Każdemu członkowi przysługuje prawo: 1. Korzystania ze wszystkich urządzeń Towarzystwa, 2. Brania udziału czynnego w Walnym Zgromadzeniu, 3. Wyboru i wybieralności, 4. Wprowadzania gości do lokalu 5. Podawania wniosków na piśmie Zarządowi, 6. Otrzymywania organu Towarzystwa i innych wydawnictw po cenach zniżonych. Członkowie korespondenci korzystają z praw wymienionych w p. 1, 5 i 6. W Walnym Zgromadzeniu biorą udział przez de­ legatów w stosunku 1 delegat na 25 członków. Delegatów tych wy­ biera się na Walnych Zgromadzeniach Oddziałów Towarzystwa. Delegaci członków korespondentów korzystają także z praw wy­ mienionych w punkcie 2, 3 i 4. Członkowie założyciele korzystają z wszelkich praw człon­ ków czynnych. Członkowie honorowi korzystają z wszelkich praw członków czynnych. �522 b) Obowiązki Członków § 12. Każdy członek obowiązany jest do popierania celów Towa­ rzystwa tudzież do przestrzegania postanowień tego Statutu. § 13. Członkowie czynni uiszczają roczną wkładkę w wysokości oznaczonej przez Walne Zgromadzenie. Zarząd ma prawo obniżania wkładek rocznych. Członkowie założyciele, honorowi i korespondenci nie są zo­ bowiązani do wnoszenia wkładek. c) Wystąpienie i wykluczenie członków § 14. Członek, który ma zamiar wystąpić z Towarzystwa, winien pisemnie zawiadomić Zarząd najpóźniej na miesiąc przed koń­ cem roku kalendarzowego. Występujący jest jednak obowiązany do uiszczenia cało­ rocznej wkładki. § 15. Członkowie, którzy zalegają z całoroczną wkładką, mogą być uznani jako występujący z Towarzystwa. Winni są jednak uiścić zaległe wkładki roczne aż do dnia, w którym Zarząd uzna ich za występujących. § 16. Wj-kroczenie plamiące dobre imię członka lub działanie te­ goż na szkodę Towarzystwa wystarcza do wykluczenia go z To­ warzystwa. § 17. O wykluczeniu rozstrzyga Zarząd, wolno jednak wykluczo­ nemu odwołać się do Walnego Zgromadzenia. Aż do czasu uchwały Walnego Zgromadzenia, prawa członka wykluczonego zostają w zawieszeniu. �523 III. M a j ą t e k Towarzystwa § 18. Majątek Towarzystwa powstaje: 1. Z wkładek członków założycieli, 2. Z wpisowego, 3. Z rocznych wkładek członków czynnych, 4. Z rozsprzedaży wydawnictw, 5. Z dochodu z odczytów i innych przedsiębiorstw Towarzy­ stwa, 6. Z darów i zapisów, 7. Z dochodów nadzwyczajnych. § 19. Dochody i fundusze mogą być zużywane tylko na statutem przewidziane cele i administrację Towarzystwa. IV. Władze § 20. Sprawami Towarzystwa zawiaduje i Zarząd. a) Walne Walne Zgromadzenie Zgromadzenie § 21. Walne Zgromadzenia są: zwyczajne i nadzwyczajne. Zwołuje je Zarząd. Zwyczajne odbywają się raz do roku, o ile możności w kwiet­ niu. Nadzwyczajne, jeżeli tego zażąda przynajmniej 1/3 czynnych członków Towarzystwa, połowa Oddziałów lub Zarząd uzna to za potrzebne, § 22. Zarząd zawiadamia członków czynnych i Oddziały pisem­ nie o Walnym Zgromadzeniu i ogłasza je co najmniej w dwu .dziennikach najpóźniej na osiem dni naprzód. �524 § 23. Walnemu Zgromadzeniu przewodniczy prezes lub jego za­ stępca. § 24. Do zakresu działania Walnego Zgromadzenia należy: 1. Wybór prezesa, 2—3 zastępców prezesa, sekretarza gene­ ralnego i przynajmniej 12 członków Zarządu na lat trzy. Nadto Walne Zgromadzenie wybiera Komisję Rewizyjną złożoną przynajmniej z trzech członków i dwóch zastęp­ ców. Komisja Rewizyjna prowadzi wszechstronną kontrolę gospodarczej działalności Zarządu i przedstawia odpowie­ dnie wnioski na Walnym Zgromadzeniu. 2. Mianowanie członków honorowych na wniosek Zarządu. 3. Załatwianie rocznego sprawozdania z czynności Zarządu, oraz uchwalenie budżetu na rok następny. 4. Załatwianie wniosków Zarządu, Komisji Rewizyjnej i członków, o ile te ostatnie podano Zarządowi na piśmie przynajmniej 7 dni przedtem iub jeżeli W alne Zgroma­ dzenie uchwali ich nagłość. 5. Zmiana statutu. T 6. Załatwianie zażaleń członków na Zarząd. 7. Rozwiązanie Towarzystwa. § 25. Do prawomocności uchwał Walnego Zgromadzenia jest po­ trzebna obecność przynajmniej 10% członków czynnych Towarzy­ stwa i delegatów członków korespondentów. Jednak do uchwały rozwiązania Towarzystwa wymaganą jest obecność 2/3 członków i delegatów. Jeżeli w pierwszym terminie W alnego Zgromadzenia nie zbie­ rze się potrzebna ilość członków, Zarząd zwołuje ponowne Walne Zgromadzenie w ciągu najdalej 15 dni, którego uchwały będą prawomocne bez względu na ilość obecnych. T �525 § 26. Uchwały na Walnym Zgromadzeniu zapadają zwykłą więk­ szością głosów, z wyjątkiem uchwał co do zmian Statutu, do któ­ rych prawomocności jest potrzebna większość 2/3 obecnych. W razie równości głosów rozstrzyga przewodniczący. b) Zarząd § 27. Zarząd składa się z prezesa, dwóch do trzech zastępców pre­ zesa, sekretarza generalnego i przynajmniej dwunastu członków Zarządu. Zarząd wybiera ze swego grona zastępcę sekretarza ge­ neralnego, skarbnika, redaktora wydawnictw i w miarę potrzeby innych. § 28. Członkowie Zarządu są wybierani przez Walne Zgromadze­ nie na lat trzy. Jeżeli miejsce członka Zarządu zostanie pomiędzy jednym i drugim Walnym Zgromadzeniem opróżniane, Zarząd może w jego miejsce dokooptować nowego. Kooplacja musi być przedstawiona Walnemu Zgromadzeniu do zatwierdzenia. § 29. Posiedzenia kwartał. Zarządu odbywają się przynajmniej raz na § 30. Zarząd może ustanowić Wydział Wykonawczy i przekazać mu część swoich uprawnień. W skład Wydziału Wykonawczego wchodzą z urzędu przebywający stale w siedzibie Towarzystwa prezes i wiceprezesi, sekretarz generalny i skarbnik, a nadto dwóch do trzech członków wybranych przez Zarząd spośród siebie. § 31. Do zakresu działania Zarządu należy. 1. Wykonanie uchwal Walnego Zgromadzenia, 2. Załatwienie bieżących spraw Towarzystwa, �526 3. Przyjmowanie i wykluczanie członków oraz przygotowa­ nie wniosków w sprawie mianowania członków honoro­ wych, 4. Przyjmowanie darów i zapisów Towarzystwu poczynio­ nych, 5. Stanowienie w sprawie umieszczenia kapitałów, 6. Zawieranie kontraktów i innych umów Towarzystwa, na­ bywanie i zbywanie nieruchomości, 7. Wydawanie regulaminów i instrukcji, 8. Przygotowywanie sprawozdań i wniosków na W alne Zgro­ madzenie, 9. Mianowanie członków korespondentów, 10. Mianowanie przewodniczących sekcji naukowych, 11. Mianow-anie delegatów do czynności przez Zarząd im wskazanych, a objętych niniejszym statutem, 12. Obniżanie wkładek rocznych niektórym członkom, a na­ wet uwalnianie ich od płacenia tychże, 13. Zawiązywanie Oddziałów Towarzystwa, nadzorowanie ich działalności i rozstrzyganie zażaleń przeciwko ich Zarzą­ dom i uchwałom Walnych Zgromadzeń, 14. W ydawanie w szelkich zarządzeń potrzebnych do osiągnię­ cia celów Towarzystwa, 15. Przyjmowanie i zwalnianie płatnych pracowników Towa­ rzystwa określanie ich obowiązków i poborów. T T r § 32. Do ważności uchwał Zarządu potrzebną jest obecność trzech członków, poza wchodzącymi w skład W ydziału Wykonawczego. T § 33. Na posiedzeniach z jego zastępców. Zarządu przewodniczy prezes lub jeden § 34. Uchwały Zarządu zapadają bezwzględną większością głosów. Przewodniczący obradom rozstrzyga w razie równości głosów. �527 с) Prawa i obowiązki, prezesa § 35. Prezes reprezentuje Towarzystwo na zewnątrz. Dokumenty zawierające prawne zobowiązania Towarzystwa podpisuje prezes, jeden członek Zarządu i sekretarz generalny lub jego zastępca. Inne pisma wychodzące z Towarzystwa podpisuje prezes i sekretarz generalny lub jego zastępca. § 36. Prezes czuwa nad wykonaniem Statutu i regulaminów, oraz przewodniczy wszystkim zebraniom Towarzystwa. § 37. W razie (przeszkody lub nieobecności prezesa zastępuje go we wszystkich czynnościach jeden z zastępców prezesa. Sekreta­ rza generalnego zastępuje wybrany przez Zarząd jego zastępca, a w razie przeszkody, wyznaczone na czas jej trwania jeden z członków Zarządu. Wyznaczenia dokonuje prezes (zastępca). V. O d d z i a ł y Towarzystwa § 38. Przewidziane w § 4 p. 7 Oddziały Towarzystwa zawiązuje Zarząd zgodnie z § 31 p. 13 i określa ich siedzibę i okręg dzia­ łalności. Wszyscy członkowie Towarzystwa zamieszkali w okręgu Od­ działu stają się z chwilą zawiązania jego członkami. Członek, który zmieni miejsce zamieszkania, staje się członkiem Oddziału wła­ ściwego dla danej miejscowości. Majątek Oddziału jest majątkiem Towarzystwa. § 39. Członkowie Oddziału wybierają dla kierownictwa sprawami Oddziału spośród siebie na Walnym Zgromadzeniu prezesa, jego zastępcę, sekretarza i dwóch do czterech członków Zarządu. W y - �528 boru dokonuje się na lat trzy. Czynne i bierne prawo wyboru przy­ sługuje na równi wszystkim członkom Oddziału. Postanowienia niniejszego statutu odnoszące się do Walnego Zgromadzenia Towarzystwa,'znajdują analogiczne zastosowanie w Oddziałach. § 40. Uchwały Walnego Zgromadzenia Oddziału muszą być w ciągu dni 14-tu podane do zatwierdzającej wiadomości Zarządu Towa­ rzystwa. Zarząd Towarzystwa może unieważnić uchwałę Walnego Zgromadzenia Oddziału, jeżeli: a) jest niezgodna z niniejszym Statutem, b) grozi poważną szkodą materialną lub moralną. Unie­ ważniona przez Zarząd Towarzystwa uchwała nie może być wy­ konana. Oddziałowi przysługuje jednak prawo odwołania się do naj­ bliższego Walnego Zgromadzenia Towarzystwa. § 41. Do zakresu działania Walnego Zgromadzenia Oddziału na­ leży : 1) Wybór prezesa i jego zastępcy, sekretarza, dwóch do czte­ rech członków Zarządu oraz trzech członków Komisji Re­ wizyjnej. 2) Załatwianie rocznego sprawozdania z czynności Zarządu Oddziału, oraz uchwalanie budżetu na rok następny. 3) Załatwianie wniosków Komisji Rewizyjnej, Zarządu i członków, o ile te ostatnie przynajmniej na trzy dni przedtem podano Zarządowi na piśmie, lub jeżeli Walne Zgromadzenie uchwali nagłość. 4) Wybór delegatów członków korespondentów- na Walne Zgromadzenie Towarzystwa, a to po jednym delegacie na 25 członków korespondentów. O ile w danym Oddziale jest mniej aniżeli 25 członków tej kategorii, wybiera się jed- �529 nego delegata. W wyhorach delegatów członków korespon­ dentów, członkowie czynni nie uczestniczą. 5) Załatwianie spraw przekazanych przez Zarząd Towarzy­ stwa. 6) Załatwianie zażaleń członków na Zarząd Oddziału. 7) Rozwiązanie Oddziału. § 42. Uchwały na Walnym Zgromadzeniu zapadają prostą więk­ szością głosów z wyjątkiem uchwały o rozwiązaniu Oddziału, która wymaga większości 2/3 członków . 7 § 43. W razie niemożności odbycia dorocznego Walnego Zgroma­ dzenia Oddziału lub (unieważnienia wyborów członków Zarządu Oddziału, Zarząd Towarzystwa postanawia, w jaki sposób w mię­ dzyczasie, to znaczy aż do chwili możności odbycia Walnego Zgro­ madzenia agendy Oddziału będą prowadzone. 7 § 44. Zarząd Oddziału składa się z prezesa, jego zastępcy, sekre­ tarza i dwóch do czterech członków Zarządu. Zarząd wybiera spo­ śród siebie skarbnika i w miarę potrzeby innych funkcjonariuszy. 7 § 45. Do zakresu działania Zarządu Oddziału należy: r 1) Wykonywanie zleceń Zarządu Tow arzystwa, 2) Wykonywanie prawomocnych uchwał Walnego Zgroma­ dzenia Oddziału, 3) Przyjmowanie darów i zapisów, o ile nie nakładają one żadnych zobowiązań na Towarzystwo. Jeżeli dary lub zaLud, T. X X X V I I 34 �530 pisy są połączone z warunkami obciążającymi, przyjęcie wymaga formalnej zgody Zarządu Towarzystwa. 4) Zawieranie umów imieniem Oddziału, zgodnie z instruk­ cją Zarządu Towarzystwa. 5) Przygotowywanie sprawozdań i wniosków dla Walnego Zgromadzenia Oddziału, ewentualnie Walnego Zgroma­ dzenia Towarzystwa i Zarządu Towarzystwa. 6) Mianowanie delegatów do czynności przez Zarząd im wskazanych. 7) Przyjmowanie i zwalnianie płatnych pracowników Od­ działu, określanie ich obowiązków i poborów. 8) Wydawanie wszelkich Zarządzeń potrzebnych dla dzia­ łalności Oddziału. § 46. W wykonywaniu swoich czynności Zarząd Oddziału prze­ strzega instrukcji i regulaminów wydawanych przez Zarząd To­ warzystwa. Zwinięcie Oddziału następuje na podstawie uchwały jego Walnego Zgromadzenia, zatwierdzonego przez Zarząd Towarzy­ stwa lub na podstawie uchwały Walnego Zgromadzenia Towa­ rzystwa, powziętego na wniosek Zarządu Towarzystwa, które prze­ prowadza likwidację. VI. Spory § 47. Spory między członkami, wynikające ze stosunków Towarzy­ stwa, rozstrzyga w drodze polubownej bez dalszego odwołania Za­ rząd, spory zaś między członkami a Zarządem — Walne Zgro­ madzenie. Od orzeczenia Zarządu, względnie Walnego Zgromadzenia nie ma odwołania. Spory pomiędzy Towarzystwem a osobami do Towarzystwa nie należącymi, należą do sądów cywilnych. �531 VII. P o s t a n o w i e n i a końcowe § 48. W razie rozwiązania Towarzystwa majątek jego przechodzi, o ile ostatnie Walne Zgromadzenie inaczej nie postanowi, na wła­ sność P. A. U. w Krakowie z przeznaczeniem dla Komisji Etno­ graficznej. Odpis: Na mocy decyzji Wojewody Lubelskiego z dnia 23 maja 1947 r. Nr SP. I I . PP. 1/2/278/47 r. wydanej na podstawie art. 21 prawa o Stowarzyszeniach (Dz. U. R. P. Nr 94, poz. 808) wpisano do rejestru Stowarzyszeń i Związków Urzędu Wojewódz­ kiego Lubelskiego pod Nr 21 Stowarzyszenie pod nazwą: «Polskie Towarzystwo Ludoznawcze*. Lublin, dnia 7 lipca 1947 r. Pie­ częć okrągła: Urząd Wojewódzki Lubelski. Za wojewodę podpis: mgr. A. Wajrak. 34* �532 BI P O L S K I E G O T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO Obroty za L p. 1946 rok Wyszczególnienie 1. Kasa 2. Dotacje 948.000-— 3. Składki 21 586-— 4. Administracja 5. Wydawnictwo koszty 6. 498.831 •— 82,748-- 487.844-50 494-- 545.156-13 647.591-05 Wydatki badań naukowych 43.370-50 5.000-- 7. Ruchomości 39.530-- 8. P. K. 9. 0. 79.452-- 58.205-— Narodowy Bank Polski 918.604-— 590.435-13 10. Dłużnicy i wierzyciele 111.364-- 8.936-- 11. Biblioteka 12. Wydawnictwa gotowe 13. Papier 14. Kapitał 15. Niedobory i nadwyżki 1,470.000 — 465.335-18.701-05 1.495.000-- 2,263.091-62 2,263.091-62 �533 LANS W L U B L I N I E ZA 1946 R O K NA 1. I . 1947. Saldo ks g ł ó w n e j Saldo w / g inwentarza Bilans w y n i k ó w niedobór 1.986-- 1.986-— 948.000-- 948.000-— 21.586-— 21,585- 82.254-- 82.254-— 102.434-92 102.434-92 38.370-50 38.370-50 39.530-— 39.530-— 20.247-— 20.247-- 328.168-87 328.168-87 111.364- - 8.935-- Ш.364-— 1,470.000-— 1,470.000-— 465.335-— 465.000-— 18.701-05 18.701'05 1,495.000-— 8.936-— 1,495.000-— 951.396-42 2,575.956-92 nadwyżka 2,575.956-92 2,455.332-42 951.396-42 2,455.332-42 1,072.020-92 Skarbnik Inż. H. Zamorowski 1,072.020-92 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/453f3cd26b944e8f12f24fccef7939ad.pdf ba41303fb58eaf0e6f0f04a9261eaf15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4762 Title A name given to the resource Sprawy muzealne / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.406-429 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPRAWY MUZEALNE UCHWAŁY KONFERENCJI ZWOŁANEJ PRZEZ CENTRALNY INSTYTUT KULTURY W ZAKOPANEM 5—9 MAJA 1947 R.,DOTYCZĄCE SPRAWY MUZEÓW T O C H R OMY ZABYTKÓW KULTURY LUDOWEJ W związku z referatami dra Gerarda Ciołka, «Podstawy re­ gionalnego planowania wsi» oraz dr Marii Frankowskiej, «Muzea regionalne*, wygłoszonymi na konferencji, zwołanej przez Cen­ tralny Instytut Kultury w Zakopanem, powzięto następujące uchwały: Nowobudująca się lub przeobrażająca się wieś polska, na­ wet w bardzo zmienionych warunkach gospodarczych i społecz­ nych nie może oderwać się od właściwości przyrodzonych terenu, na którym powstaje lub powstała. Tym samym nie może i nie powinna wyzbyć się przez sche­ matyczną normalizację form i materiałów budowlanych, przez szablon form osadniczych tych cech regionalnych, które stanowią o jej oryginalnej odrębności i które, jako wartości nieprzemija­ jące, stanowią istotną część kultury narodowej. Zabytki budownictwa wiejskiego wszelkiej kategorii wyróż­ niające się oryginalnością konstrukcji, rzadkością typu lub wa­ lorami plastycznymi, powinny być objęte ochroną przez całe spo­ łeczeństwo, jako pomniki sztuki i kultury ludowej a zarażeń) narodowej. Ochrona powinna zmierzać przede wszystkim do za­ chowania ich w pierwotnym środowisku, z którym tworzą niero­ zerwalną całość. Dla zabytków, które utraciły łączność trwania w terenie powinno się tworzyć muzea pod otwartym niebem o ty- �407 pie skansenowskim, w których mogłyby one służyć dla celów wy­ chowawczych i naukowo-badawczych. Konferencja stwierdza potrzebę jak najszybszego zabezpie­ czenia ważniejszych zabytków budownictwa ludowego w całej Polsce, jak również zorganizowania centralnego muzeum typu skansenowskiego na wolnym powietrzu, dającego przegląd wszyst­ kich ważniejszych typów budownictwa ludowego w Polsce. Uważa się za szkodliwe wykupywanie, unikatów i zabytków sztuki ludowej w celu posługiwania się nimi jako towarem za­ równo w kraju, jak i zagranicą. Natomiast uważa się za konieczne zakup unikatów i zabyt­ ków sztuki ludowej w celu pomieszczenia ich w muzeach, użycia do wystaw propagandowych. n r a Ł iako pomocy w organizowaniu ośrodków wytwórczych. Muzea etnograficzne bez specjalnych uprawnień i możliwo • ści finansowych, a także bez dość licznego i fachowego personelu, nie są w stanie przeprowadzić ani planowej inwentaryzacji za­ bytków kultury, ani zabezpieczenia ich na miejscu. W związku z tym konferencja zwraca się do odnośnych wdadz i instytucji społecznych, aby poparły finansowo wysiłki muzeów w kierunku gromadzenia zagrożonych zabytków, przeprowadzenia prac ba­ dawczych w terenie oraz udostępnienia zbiorów i materiałów sze­ rokim rzeszom. Pożądane jest, aby powiatowi referenci kultury i sztuki oraz inni pracownicy terenowi przeszli odpowiednie przeszkolenie oraz praktykę muzealną. W tym celu pożądane jest zorganizowanie przy muzeach etnograficznych lub przy odpowiednich działach muzeów przymusowych kursów praktycznych i teoretycznych. UCHWAŁY X V I I I ZJAZDU ZWIĄZKU MUZEÓW W POLSCE ODBYTEGO W DNIACH 2—3 CZERWCA BR. W POZNANIU 1. We wszystkich publicznych zbiorach etnograficznych w Polsce należy przeprowadzić jednolitą w formie inwentaryzacje przedmiotów muzealnych w myśl postulatów dr Marii Franków- �408 skiej, zawartych w pracy «Regionalne muzea ludoznawcze w Pol­ sce*. Zjazd zwraca się do Ministerstwa Kultury i Sztuki o zalece­ nie jak najśpieszniejszej inwentaryzacji wszystkich zabytków sztuki ludowej w .zbiorach publicznych, oraz roztoczenie przez M i ­ nisterstwo opieki nad zbiorami prywatnymi z tej dziedziny i za­ bytkami w terenie. 2. Zjazd zwraca się do Ministerstwa Kultury i Sztuki o in­ terwencję u właściwych czynników w celu zaopiekowania się za­ bytkowymi drewnianymi kościółkami w Katowicach, Bytomiu i Chorzowie oraz takimże spichlerzem w Katowicach. 'S. Zjazd stwierdza, że położenie materialne znacznej więk­ szości pracowników muzealnych jest bardzo ciężkie i zwraca się zagadnienia jako ważnego i pilnego. 4. Ze względu na pilną potrzebę utworzenia obejmującego cały teren Polski zespołu muzeów regionalnych, których działal­ ność byłaby sharmonizowana i uzgodniona z działalnością mu­ zeów centralnych, zostaje wyłoniona Komisja Związku Muzeów w Polsce w składzie 7 osób (J przedstawicieli muzeów central­ nych i 2 muzeów regionalnych). Komisji tej Zjazd powierza: a) przygotowanie w możliwie niedługim czasie projektu sieci mu­ zeów regionalnych oraz projektu regulaminu współpracy tych mu­ zeów ze sobą i z muzeami centralnymi, b) złożenie tych projek­ tów do Prezydium Związku, c) poczynienie odpowiednich starań, aby z poparciem Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty mogła być zwołana konferencja, mająca na celu przedy­ skutowanie przygotowanych projektów i powzięcie obowiązujących uchwal. o. Zjazd aprobuje wniosek Zarządu, że w okresie zimowym (grudzień 1947 — styczeń 1948 r.) zostanie zorganizowany w Po­ znaniu przez Związek dwutygodniowy kurs muzeologiczny dla ku­ stoszów muzeów regionalnych, który będzie obejmował wykłady i ćwiczenia praktyczne ze szczególnym uwzględnieniem strony teclmiczno-muzeologicznej, a dotyczyć będzie w pierwszym rzędzie ddedzin prehistorii, etnografii i przyrody. �409 r 6. Związek podejmie wydawnictwo pod nazw ą «Biblioteka Wiedzy Muzealnej». W roku bieżącym zapoczątkowany będzie dział etnograficzny pod redakcją prof. Frankowskiego. 7. Z uwagi na to, że w Krakowie znajdują się duże zbiory etnograficzne, archeologiczne, przyrodnicze i antropologiczne nie posiadające należytych pomieszczeń, Zjazd wyraża przekonanie, że, niezależnie od obecnego ulokowania tych zbiorów, należy już dzisiaj w programie planowania kulturalnego przewidzieć noj właściwsze miejsce, na którym stanąć powinny w przyszłości bu­ dynki obejmujące zbiory powyższe. Zjazd jest zdania, że najod­ powiedniejszym terenem na ten cel jest plac u zbiegu Al. Focha i Alei 3 Maja u wylotu Błoń, na przeciw nowego gmachu MuТо11.гт1 NarodowegG i тг M . L . A U A "tyin л л i а с а się do Miejskiej Rady Narodowej w Krakowie z prośbą o zarezerwowanie odpo­ wiedniego obszaru na cel powyższy. 8. Zjazd uważa utworzenie w Polsce muzeum na wolnym po­ wietrzu za sprawę pilną. Muzeum takie mogłoby odegrać ogromną rolę społeczno-wychowawczą. Sekcja Muzeów Etnograficznych Związku przepracuje to zagadnienie i wyłoni Komisję, która roz­ patrzy sprawę rezerwatu w Olsztynku (Mazury), przeznaczonego jeszcze przed odzyskaniem tego terenu, na muzeum typu skanse­ nowskiego. STAN MUZEÓW I ZBIORÓW ETNOGRAFICZNYCH W POLSCE (Щ Ponieważ od czasu wydania XXXVI tomu «Ludu» w r. 1946 zaszły pewne zmiany w podziale administracyjnym Państwa, na­ leży w związku z tym w poprzednim naszym wykazie muzeów i zbiorów etnograficznych poczynić pewne poprawki. Ponadto po­ dajemy tutaj nowe dane uzupełniające oraz pewne zmiany w sto­ sunku do ówczesnego stanu. I . Zmiany personalne w obsłudze muzeów : 1) Opole, Muzeum Miejskie — kustosz Józef Obuehowski (poz. 45). 7 �410 2) Pszczyna, Zamek, Muzeum Regionalne, pod opieką kon­ serwatora wojewódzkiego dra Kłusa (poz. 46). 3) Brzeg n/Odrą, Państwowe Muzeum Miejskie — kustosz Hipolit Stefański (poz. 47). 4) Jelenia Góra, Muzeum im. Matejki — pod opieką ref. Kultury i Sztuki Zarządu Miejskiego (po.z. 48). 5) Wałbrzych, Muzeum Miejskie — pod opieką rf. Kultury i Sztuki (poz. 50). 6) Rabka, Muzeum Regionalne — kustosz ks. Justyn Bu­ landa (poz. 18). 7) Kartuzy, Muzeum Kaszubskie — opieka Woj. Wydziału Kultury i Sztuki (poz. 26). 8) Derłów, Muzeum Regionalne — kustosz Tarnowski (poz. 28). 9) Kielce, Muzeum Świętokrzyskie — kustosz E. Massalski (poz. 3). Ił. Zmiany administracyjne Państwa. Według najnowszego podziału administracyjnego miasto Słupsk (poz. 27) i Derłów (poz. 28) zostało wcielone do woje­ wództwa szczecińskiego. I I I . Uległo likwidacji Muzeum w Drawsku w województwie szczecińskim (poz. 41). IV. Dalszy wykaz; muzeów i zbiorów etnograficznych nieuwzględnionych w poprzednim wykazie. W o j e w ó d z t w o Ś l ą s k o-D ą b r o w s к i e: 1) Chorzów, Muzeum Ziemi Bytomskiej, kustosz Stanisław Wallis. Kultura ludowa: materialna i duchowa, pamiątki miasta Chorzowa i innych gmin ziemi bytomskiej, pamiątki z plebiscytu, powstań śląskich i polskich towarzystw, numizmatyka, pamiątki wydawnicze i druki polskie ze Śląska, przyroda, paleontologia, paleozoologia, archiwum śląskich pieśni ludowych, archiwum teatrów ludowych śląskich. 2) Zabrze, Plac Krakowski 9, Muzeum Miejskie, kierownik Żurawski Kazimierz. Przyroda, prehistoria, sztuka kościelna, h i ­ storia miasta, przemysł i technika, przemysł artystyczny, broń. �411 3) Racibórz, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki Zarz. Miejski. Sztuka kościelna, mumia egipska. Województwo wrocławskie (Dolno-Śląskie). 4) Ząbkowice, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Numizmatyka, militaria, malarstwo ludowe na szkle, malarstwo i rzeźba, dział etnograficzny, biblioteka, kroniki miej­ scowe. 5) Ziębice, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki Zarz. Miejsk. Prehistoria, historia miasta i księstwa ziębickiego, sztuka, etnografia, rzemiosło, jnzyrządy strażackie. Ponadto: 1) w Lądku Zdroju, pow. Bystrzyca w lokalu se­ kretariatu P. P. R. pod opieką sekretarza znajduje się 100 obrazów ludowych malowanych na szkle oraz 10 sztuk mebli ludowych i śląskich (kredensy, skrzynie). - - 2 ) W Sokalówce, gm. Polanica, pow. Kłodzko pod opieką Zarządu Gminnego znajduje się 7 sztuk mebli ludowych śląskich rzeźbionych i malowanych (kredensy i szały- z w. X V I I I ) . W o j e w ó d z t w o g d a ń s к i e. 6) Kwidzyn, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Rzemiosło, sztuka, numizmatyka. 7) Gdynia, Muzeum Miejskie przy Liceum Sztuk Plastycz­ nych. Sztuka ludowa kaszubska. 8) Lębork, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Prehistoria, zbiory różne. Województwo szczecińskie. 9) Szczecin, Muzeum Miejskie, Plac Teatralny, dyr. Lech Krzekotowski. Prehistoria, przyroda, sztuka, malarstw o, rzeźba, grafika, matryce do drukowania płótna. 10) Białogród, Muzeum Powiatowe, opieka ref. Kultury i Sztuki. Sztuka, sztuka kościelna, archeologia, zabytki cechowe, rzemiosło, broń, sztuka stosowana, sztuka ludow'a, historia. T �412 W o j e w ód z t w o w a r s z a w s k i e. 11) Warszawa, Muzeum Kultur Ludowych, dyr. Jan ŻołnaManugiewicz. 12) Warszawa, Zbiory sztuki ludowej Ministerstwa Kultury i Sztuki. 13) Łomża, Muzeum Kurpiowskie organizowane przez dra Adama Chętnika. W oj ew ód ztw o pomorskie. 14) Raciążek, pow. włocławski, zbiory etnografii Kujaw pod opieką miejscowego proboszcza. W oj e wó dzl w o łódzkie. 15) Złaków, pow. Łowicz. Zesztki zbiorów po muzeum pod opieką miejscowego proboszcza. W oj ew ód zt w o dawnym kieleckie. lf>) Częstochowa, Muzeum Regionalne, dyr. Kazimierz .Kim. Zbiory regionalne. 17) Muzeum w Łagowie na Ziemi Lubuskiej (w stadium tworzenia się), jako oddział Muzeum Wielkopolskiego, oraz Mu­ zeum Ziemi Zbąskiej w Nowym Tomyślu. W odniesieniu do muzeów na Ziemiach Odzyskanych wy­ siłki Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków idą w kie­ runku upaństwowienia dwu wielkich muzeów we Wrocławiu i Gdańsku kosztem niektórych drobnych muzeów i zbiorów regio­ nalnych, które nie zawsze ze względu na przemieszczenia ludno­ ściowe i zniszczenia wojenne mają rację bytu w ich dawnym i m e J s c l L Kazimierz Pietkiewicz MUZEUM .SKANSENOWSKIE. W OLSZTYNKU Do liczby przeróżnych remanentów poniemieckich zaliczyć należy i zaczątek tzw. «muzeum wiejskiego* (Dorfmuseum), po­ łożonego w Olsztynku, pow. ostródzki, woj. olsztyńskie. Dzie- �413 7 dżictwo to stanowi wśród nabytków pozycję wyjątkową, a ważną przede wszystkim dzięki istnieniu tutaj polskiego czynnika ludo­ wego. • W równej mierze uwzględnić należy również i ten takt, że stanowi ono jedyny u nas przykład realizacji muzeum tego typu na szerszą skalę. Otwierają się tym samym możliwości dalszego rozwoju według naszych rodzimych założeń. Teren «Skansenu» w Olsztynku winien być przez etnografów bezzwłocznie wyko­ rzystany i od nowa zaplanowany. W ten sposób wykazane byłyby naocznie nie tylko nasze zasoby etnograficzne na tym odzyskanym, a polskim terenie, ale również i podejście do tego zagadnienia. Stąd powyższemu planowi patronować winna świeża koncepcja i myśl. która hv z pnmitu n d i a i i a n i ł u dotychczasowe założenia hv łego «Dorfmuseum» w Olsztynku. Stan i zamierzenia tego muzeum przedstawiają się w skró­ cie następująco: Według dotychczas ustalonych danych obszar pod zaprojektowane muzeum wynosił około 40 ha. Teren był wła­ snością miasta. Zbiory poczęto zakładać w latach około 1940 r. Przenoszono tutaj poszczególne obiekty, ze znanego «Freiluftmuseum« przy Prussii w Królewcu'. Akcja ta była zaplanowana na szereg lal. Dzisiejsza rzeczywistość zastała muzeum w pewnej fazie realizacji i to bynajmniej nie bliskiej definitywnego ukoń­ czenia. Stanowi to dla nas jednocześnie mimowolne dobrodziej­ stwo, bo otrzymaliśmy obiekt niepopsuty niemiecką koncepcją. Stwarza to równocześnie pewien określony stan prawny, bo teren jest już częściowo zajęty przez zespoły zagród wiejskich. Myśl niemiecka zmierzała w kierunku wykorzystania «egzotyki» wschodnio-pruskiej, jaką dla Niemca stanowiła etnografia tego terem:. Muzeum to stanowić miało okrasę nieciekawego architektonicznie mauzoleum Hindenburga, tzw. «tannenberskiego», zbudowanego dla zadowolenia germańskiej buty. 1 U p a m i ę t n i a ten fakt dala umieszczona na c h o r ą g i e w c e ko ściółka 1911, k t ó r a jest r o k i e m rozpoczęcia m o n t a ż u zespołu k r ó l e w i e c ­ kiego. Byty one p i e r w s z ą ekspozycją tego typu na terenie ó w c z e s n y c h Niemiec �414 Wśród ocalałych zabudowań wyróżnia się piękny w swej sylwecie wiejski kościółek. Sianowi on odtworzenie ostatniego typowego na obszarze Mazowsza przykładu wiejskiego budow­ nictwa sakralnego. Oryginał jego istnieje we wsi Rychnowo w pow. ostródzkim. Ponadto ż terenu woj. olsztyńskiego istnieje jeszcze parę typów chat oraz kuźnia dworska z pow. pasłęckiego. Dalsze obiekty należą do zwartego zespołu: chata, stodoła, szopa i kurna chata tzw. kleć. Stanowią one cenny i wartościowy mate­ riał dla etnografów. Są to bowiem obiekty wywodzące się z obszaru litewskiego b. Prus Wschodnich. Widać w nich jednak wkład ele­ mentów słowiańskich. Poza etnografią reprezentowana jest tu prehistoria. Należą tu: przekrój kurhanu-grobowca, oraz kilka przykładów grobów skrzynkowych. Dział ten przylega do autentycznego grodziska. Sam teren jest falisty i do pewnego stopnia typowy dla kraj­ obrazu tej polskiej dzielnicy. Od strony północnej przecina go maleńki strumyk Jemioła. Topografia terenu zezwala na przepro­ wadzenie spiętrzeń wodnych a tym samym utworzenie jeziorka, co wiąże się z ewentualnym wyzyskaniem wodospadu. Daje to możliwość uruchomienia młyna, oraz utworzenia pokazu flory wodnej. Zabudowania rozrzucone są na prawie bezdrzewnym ob­ szarze, co wymaga rozplanowania roślinności i zadrzewienia . 2 Nie widzimy tutaj chat polskich, nagminnie tutaj występu­ jących a tak bliskich budownictwu kurpiowskiemu. W zamierze­ niach «Provinzialbaurata», kierującego niniejszą realizacją, nie leżało absolutnie wykazywanie na tym terenie istniejących pol­ skich elementów ludowych. Nasuwa się przeto konieczność umie­ szczenia w tym miejscu typowej chaty mazurskiej z pięknymi szczytowymi podcieniami, występującymi we wschodnich powia­ tach: ełckim, mrągowskim, piskim. Brak tu również chaty cha­ rakterystycznej dla pow. szczycieńskiego, nidzickiego i działdow­ skiego, a posiadającej piękne oszalowania szczytu i bogato profiT - Vide mój artykuł «Na polach Grunwaldu*, drukowany w nrze 27 (84) tygodnika «Odra» z dnia 6 lipca 1947 г., gdzie pomiesz­ czono szczegółowy opis zastanego stanu oraz szereg zdjęć. �415 lowany pazdur. Najpiękniejszy przykład tej chaty istnieje w Szczytnie, tzw. Bartnej Stronie. Nie ma tutaj również żadnej chaty, ani też zagrody z pow. olsztyńskiego, a w szczególności brak kapliczek przydrożnych, krzyży i figur cmentarnych. Obiekty ocalałe w Olsztynku straciły również wyposażenie swego wnętrza, które uległo zniszczeniu w czasie działań wojennych. Sądzę, że «Skansen» w Olsztynku, spełni swoje zadanie jeśli pod względem przedmiotowym reprezentować będzie także re­ giony sąsiednie, a więc część pobliskiej grodzieńszczyzny, kur­ piowszczyzny, Mazowsze (mławskie), oraz część woj. pomor­ skiego. Powstałaby w ten sposób pewna określona całość, która pozwoliłaby na zobrazowanie kultury ludowej na ziemiach pół­ nocno-wschodnich, unraz len przedstawiałby ciąg rozwojowy materialnej kultury ludowej na określonej przestrzeni geogra­ ficznej. Ponadto uwidocznione byłyby wzajemne przenikanie się poszczególnych elementów pogranicza, co dałoby zwiedzającym szersze horyzonty w poznawaniu kullury ludowej b. Prus Wschodnich. Z powyższą sprawą wiąże się zagadnienie ratowania przed zagładą, ocalałych resztek istniejącej tutaj polskiej kullury ludo­ wej. W ymaga to przygotowania natychmiastowego planu i dzia­ łania. Mamy na myśli w szczególności drewniane zabudowania, które należą tutaj do rzadkich okazów. Osadnik zasiedlający te­ reny Ziem Odzyskanych obiera zazwyczaj na swe zagrody zabu­ dowania murowane. Drewniane zostają jirzeważnie niezamiesz­ kałe i stoją pustką, skazywane są na rozbiórkę w celach opało­ wych. Z tego względu celową sprawą byłoby zachowanie niektó­ rych, choćby najbardziej typowych obiektów, z wyraźnym ich przeznaczeniem do wspomnianego muzeum w Olsztynku. Należa­ łoby nad nimi roztoczyć ochronę, a w wypadkach niepewnego zabezpieczenia, uciec się do translokacji. W przeciwnym bowiem razie stracimy obiekty, cenne nie tylko ze względu na ich rzad­ kość, ale i na tradycję, która wiąże się z polską kulturą ludową. • T H. Skurpski �416 POWIATOWE MUZEUM REGIONALNE ZIEMI MIĘDZY­ RZECKIEJ W MIĘDZYRZECZU Z chwilą objęcia Powiatowego Referatu Kultury i Sztuki w Starostwie Powiatowym w Międzyrzeczu powziąłem myśl utworzeniam muzeum, do którego weszłyby przede wszystkim pamiątki staropolskie zachowane w powiecie. Zaczątkiem obecnego Muzeum były znikome szczątki znisz­ czonego, ograbionego i niewielkiego zresztą «Heimatsmuseum» międzyrzeckiego oraz drobne zbiory popastorskie w Brojcach pow. Międzyrzecz. Za radą autochtonów i ich pośrednictwem zacząłem szukać przedmiotów godnych uwagi wśród opustoszałych dworów, mieszkań i zborów ewangelickich. Zamieszkała ludność phęłnip oddawała to, co zdołała ukryć przed grabieżczym okiem zaborców. I tak w ciągu roku zdołałem zebrać wiele rzeczy godnych uwagi, co naprowadzało i nawiązywało do minionych wieków naszej przeszłości polskiej. Już po 6-ciu miesiącach pracy udało się zebrać tyle ekspo­ natów, że można było pomyśleć o zorganizo-waniu muzeum i o bli­ skim otwarciu w domu przy ul. Kościelnej nr 9 w Międzyrzeczu. W obszernych 5-ciu salach zostały eksponaty posegregowane i ulokowane w odpowiednich gablotach. W rocznicę objęcia rzą­ dów przez Władze Polskie dnia 18 marca 1946 r. w obecności za­ proszonych przedstawicieli Władz z Poznania i naszego miasta, odbyło się otwarcie Powiatowego Muzeum Regionalnego Ziemi Międzyrzeckiej w Międzyrzeczu. Muzeum to posiada zbiory ułożone wedle następujących działów: 1. D z i a ł z a b y t k ó w p r z e s z ł o ś c i p o l s k i e j . Są tu dokumenty królów polskich, stare pieczęcie miejskie, cechowe, mapy, zdjęcia zabytków architektury drewnianej i murowanej z terenu powiatu. Część inilifarii i numizmatyki oraz przemysłu . ludowego polskiego. Portrety rodzin polskich oraz herby. 2. D z i a ł p r z e m y s ł u a r t у s t у с z n e g o. Wyroby sny­ cerskie, kowalskie, ślusarskie. Rzeźba kościelna i malarstwo. M i ­ litaria i numizmatyka. �417 3. D z i a ł e t n o g r a f i c z n y . Izba Dąbrówki Wielkopol­ skiej. Umeblowanie izby: sprzęt domowy, narzędzia użytku do­ mowego, narzędzia gospodarcze, hafty, ubiory, zdjęcia fotogra­ ficzne. 4. D z i a ł p r e h i s l о г у с z n у. a) Skamienieliny z okresu przedlodowcowego, jak: kości zwierząt (mamuta), różne ułamki drzew, odbicia roślin itp. b) Epoka kamienna, c) brązowa, d) że­ lazna, z bogatym zbiorem eksponatów kultury łużyckiej, e) Okres wczesno-historyczny, f) średniowieczny, g) Rekonstrukcja wyko­ palisk. 5. D z i a 1 m e b l i a n t y c z n y c h , a) Szafy, skrzynie, krzesła, fortepian stołowy, zegar kurantowy, b) Kilka eksponatów przyrodniczych: czaszki ItijjupiMainuw, Ьа-woiu, słonia, skorupa żół­ wia błotnego. Obecnie po roku istnienia Powiatowego Muzeum Regional­ nego Ziemi Międzyrzeckiej, które jest największym i najbogat­ szym zbiorem na Ziemi Lubuskiej, ilość eksponatów w poszczegól­ nych działach tak się powiększyła, iż Muzeum będzie musiało być przeniesione do innego budynku. Na ten cel został już w Międzyrzeczu wyznaczony obszerny budynek podworski, który znajduje się w obrębie ruin najstar­ szego na Ziemi Lubuskiej zamku piastowskiego z X I I wieku. Nie­ stety brak odpowiednich funduszów uniemożliwia wyremontowa­ nie tego budynku. Muzeum nie dysponuje specjalnym, fachowym personelem. Jedyną osobą, która zajmuje się bezpłatnie tą instytucją od eliwiijej zależenia, jest referent kultury i sztuki, pełniący z poleceni:: Urzędu Wojewódzkiego Poznańskiego obowiązki kustosza Muzeum. Zbiory nie są dotąd całkowicie skatalogowane. Część ekspo­ natów jest wystawiona w Muzeum, a część z powodu szczupłości miejsca umieszczono w 3-ch magazynach. Muzeum dostępne jest dla publiczności jak i wycieczek mło­ dzieżowych tylko w dni powszednie w godzinach od 9—14-tej. W stęp 10 zl. Wycieczki zbiorowe jak i pojedyncze osoby zwiedza­ jące są oprowadzane przez kustosza, który udziela szczegółowych wyjaśnień. Kustosz Muzeum A. Kowalski T Lud, T. X X X V I I 27 �418 MUZEUM MIASTA RZESZOWA Założone w r. 1936 « Towarzystwo Regionalne Ziemi Rze­ szowskiej* powierzyło założenie «Muzeum Ziemi Rzeszowskiej* miejscowemu nauczycielowi Franciszkowi Kotuli. Muzeum to miało mieć głównie charakter etnograficzny, chociaż uwzględnione miały być również inne działy. W czasie wojny muzeum poniosło 'stosunkowo nieznaczne straty, dzięki temu, że co cenniejsze eksponaty zostały z mu­ zeum usunięte i ukryte. Najboleśniejszą stratą jest skradzenie dużej kolekcji chustek ludowych oraz haftowanych koszul. Po wojnie T-wo Regionalne nie zostało reaktywowane. Na ' • • • , , l' i 1 i' ; _ utworzone zostało «Muzeum Miasta Rzeszowa*. Zbiory zostały umieszczone w starej kamienicy mieszczańskiej z X V I I I w. Z daw­ nych zbiorów T. R. Z. R. utworzono 4 działy, a to: paleontolo­ giczny, archeologiczny, etnograficzny oraz sztuki cechowej i ko­ ścielnej. Po przejęciu muzeum przez miasto Zarząd Miejski przeka­ zał do muzeum galerię obrazów od X V I I — X I X w. im. Dąmbskich, na skutek czego powstał 5-ty dział, wreszcie z pamiątek miej­ skich został utworzony dział 6-ty. Poza tym, muzeum posiada zaczątek działu numizmatycznego, grafiki, malarstwa polskiego współczesnego, oraz broni; wreszcie z muzeum połączone jest ar­ chiwum miejskie i archiwum społeczne. Zbiory umieszczone są w 1 2 - t u mniejszych lub większych ubikacjach. Jednym z najbogatszych działów jesl dział etnograficzny, niestety, z braku miejsca stłoczony w jednej sali. która robi wra­ żenie raczej uporządkowanego magazynu, aniżeli sali wystawo­ wej. Zasięg etnograficznego działu Muzeum Miasta Rzeszowa obej­ muje dwie grupy: Rzeszowiaków i Lasowiaków. Według Byslronia grupa Rzeszowiaków zajmuje obszar dzi­ siejszych powiatów: rzeszowskiego, łańcuckiego, przeworskiego, częściowo kolbuszowskiego, jarosławskiego i brzozowskiego. �419 Na pólnocny-zachód od Rzeszowiaków występuje grupa Lasowiaków, która zajmuje znaczną część powiatu kolbuszowskiego. Muzeum posiada stroje z powiatu rzeszowskiego, ale już z przeworskiego i łańcuckiego, w którym stroje były zupełnie inne, bardzo mało. Z powiatów tych posiada muzeum obfity materiał ikonograficzny do strojów ludowych z połowy w. X I X . W muzeum znajduje się również bogata kolekcja strojów l u ­ dowych z powiatu kolbuszowskiego. Jest też komplet kobiecy z Haczowa, pow. Brzozów. Na rozmieszczenie tych strojów po­ trzebne są co najmniej dwie obszerne sale. W muzeum jest sporo haftów ludowych, wyrobów garncar­ skich Z Okolicv. narzędzi rolniz-yuph nil>/'7i'wi n b v 7 p r ) m v < m n bawek glinianych, kukiełek ,z szopek wiejskich, wreszcie bardzo bogata kolekcja kapliczek i świątków oraz obrazy malarzy l u ­ dowych. W działalności muzeum zrobiła wieloletnia wojna przerwę, którą trzeba nadrobić. Należy zebrać co się jeszcze zachowało. Na to jednak potrzeba odpowiednich funduszów. Kotula MUZEUM MAZURSKIE Franciszek, (WOJEWÓDZKIE) W kustosz OLSZTYNIE Muzeum mieści się w gmachu zamku pokapitulnego, zbu­ dowanego w polowie X I V w., z dobudowaniami z pol. X V I I I w. Zamek jest związany z osobą Kopernika, który pełnił tutaj urząd administratora w latach 1516—21. Skrzydło północne zamku po­ siada okazale, piękne sklepienie późno-gotyckie, kryształowe z końca XV w., a w skrzydle południowym mieści się b. kaplica pod wezwaniem św. Anny z ładnym sklepieniem siatkowym. Zo­ stała ona poświęcona przez historyka i biskupa warmijskiego, M. Kromera w r. 1580. Za czasów niemieckich skrzydło wscho­ dnie służyło do celów mieszkalnych prezydentowi rejencji olsztyń­ skiej, a w skrzydle południowym mieściły się zbiory tzw. «Heiniatmuseum». Zbiory miały w znacznej mierze charakter propa27* �420 gandowy, antypolski, i posiadały następujące działy: prehisto­ rię, przyrodę, etnografię regionu mazursko-warmijskiego, plebi­ scyt 1920 г., militaria wojny światowej 1914—1918, oraz zamki b. rejencji olsztyńskiej. Po przejęciu Prus Wschodnich przez polską administrację z końcem marca 1945 r. zbiory zostały natychmiast zabezpieczone, a tym samym ocalały resztki ochronione przed zniszczeniem i de­ wastacją. Cały gmach zamku został przeznaczony do celów mu­ zealnych i wystawowych. Początkowo mieściła się tutaj składnica obiektów zabytkowych i muzealnych Woj. Wydziału Kultury i Sztuki. Z obiektów najmniej zniszczonych urządzono wystawę, którą otMiorin 25 listopada 1915 i \ Wvr.tawa znalazła pomieszczenie w czterech salach na parterze. Mieszczą one: sztukę późnogotyeką, sztukę kościelną X V I I w., malarstwo, rzeźbę i przemysł arty­ styczny X V H i X V I I I w. Dnia 9 czerwca 1946 r. został otwarty dział ludowy w po­ łudniowym skrzydle zamku. Pokazano w nim wnętrze izby mazur­ skiej i warmijskiej, ceramikę mazurską z oryginalnymi kallami o polskich napisach, drobne przedmioty użytkowe z drzewa i me­ talu., budownictwo ludowe i tkaniny w fotografiach, czepki warmijskie oraz rzeźbę ludową. Dział ten jest niekompletny i posiada duże luki, wynikłe z braku odpowiednich eksponatów. Ilość eks­ ponatów według specyfikacji przedstawia się następująco: obiek­ tów ceramicznych — 70, sprzętów — 25, obrazów na szkle itp. — 16, obiektów drobnego przemysłu drzewnego i metalowego !<>. czepków, tkanin i fotografii tkanin — 15. fotografii budownictwa ludowego — 1; rzeźb — 20. Kierownictwo Muzeum dążyło przede wszystkim do ukaza­ nia polskich elementów ludowych, które tutaj są elementami pa­ nującymi. Wiele obiektów z dziedziny ludoznawczej znajduje się w magazynach, które w miarę posiadanych funduszów restauruje się i uzupełnia nimi dział ludowy. Zbiory są udostępnione publiczności i tymczasowo otwarte w niedziele, wtorki, czwartki w godz. 10—13. Wstęp bezpłatny. �421 W miesiącach letnich frekwencja Muzeum wynosi około 3.500 osób miesięcznie, w miesiącach zimowych dochodzi do 1.500 osób. Muzeum dąży do stworzenia placówki badawczej o zasięgu wojewódzkim. W tym celu gromadzi księgozbiór i tworzy archi­ wum. Biblioteka Muzeum liczy około 2.500 tomów i składa się z ksiąg poniemieckich oraz zakupów przeważnie książek polskich. Biblioteka jest w stadium porządkowania (brak odpowiedniej siły). Muzeum planuje ograniczenie eksponatów do działów prehi­ storycznego, ludoznawczego oraz sztuki wraz z przemysłem arty­ stycznym i galerią sztuki polskiej. Dział prehistoryczny jest w trakcie organizacji i korzysta z bezinteresownej opieki mgra J. Antoniewicza^ Na I-szym piętrze gmachu odbywają się wystawy czasowe (wystawa Kopernikowska, organizowana przez Instytut Mazurski, oraz wystawv sztuki współczesnej). „, .. I r 1 J H. Skurpski MUZEA ETNOGRAFICZNE W E WŁOSZECH Miuseen fur Volkskumie in Iłalien. Von Giuseppe Cocchiara, Palermo. — Zeiischrifl fur Volkskunde. 17 Jbrg., 1939. Neu Folgę. Bd. X. Berlin 1939-40. Autor informując o muzeach ludoznawczych we Włoszech, wychodzi z założenia, że muzea te są nie tylko zbiorem materia­ łów etnograficznych, ale zarazem dokumentem mozolnych wysił­ ków nad ratowaniem i zbieraniem wytworów kultury ludowej. Szczególnie odnosi się lo do dwóch największych zbiorów ludo­ znawczych w Palermo i Florencji. Autor, który jest kierownikiem muzeum sycylijskiego w Palermo, podaje genezę powstania obu muzeów oraz naświetla rozwój badań ctnologicznych we Wło­ szech. Założycielami obu muzeów są Giuseppe Pitie i Lamberlo Loria, którzy torowali drogę włoskiej etnografii i położyli wielkie za>lugi dla rozwoju lej nauki we Włoszech. Pitie założył muzeum �422 sycylijskie w r. 1881. Wydawał on «Biblioteca delie tradizioni popolari siciliane». Zasłużył on się dla etnografii przez to, że ze­ brał włoskie stroje ludowe i przedmioty rzemiosła ludowego na wystawę przemysłową w Mediolanie i opracował katalog tej wy­ stawy. Ten zbiór, powiększony, przekształcił się w małe muzeum ludoznawcze na Powszechnej Wystawie w Palermo w r. 1892. W tym czasie «Biblioleca delie tradizioni* dobiegała X V I I I tomu. (Tom X I I w r. 1881 zawiera opisy sycylijskich zabaw ludowych i uroczystości; t. X I I I r. 1893, gry dziecięce; t. X I V — X V I I zwy­ czaje i obyczaje, wierzenia i zabobony sycylijskie). W ykaz ekspo­ natów daje obraz ówczesnej zawartości muzeum: Stroje i przed­ mioty domowego użytku; życie pasterzy, uprawa roli, myśliwstwo; pożywienie, widowiska, uroczystości; amulety, wota, przed­ mioty kuitu; zabawy i zabawki dziecięce; wreszcie książki i l u ­ dowe druki. Katalog ten daje nie tylko przegląd wytworów sycy­ lijskiej kultury ludowej, ale podaje także wytyczne dla muzeal­ nictwa ludoznawczego. Autor ujmuje więc materiał zjawisk kul­ turowych w określone grupy. W 1910 r. Pitre zebrał nareszcie wszystkie swoje zbiory na jednym miejscu w Museo Etnografico Siciliano w' starym budynku Assunta na Via Macqueda w Pa­ lermo. Ale zbiory te, które w jego «Biblioteca» opisane i uporząd­ kowane były wedle ściśle naukowej metody, w muzeum znalazły się bez jakiegokolwiek porządku. Widz odnosił wrażenie przeła­ dowanej rupieciarni. r T Dopiero w ostatnich latach pod kierownictwem Giuseppe Cocchiara zbiory te opuściły stary gmach na Via Maqueda i prze­ niesione zostały do jednego z najpiękniejszych punktów w Pa­ lermo, do Parce delia Favorita. Muzeum zajęło tam przeszło 60 sal, w których znalazło pomieszczenie przeszło 20.000 przedmio­ tów. Posiada bogatą bibliotekę i seminarium dla badań i studiów. Założycielem drugiego najcenniejszego zbioru ludoznaw­ czego, a mianowicie muzeiuin we Florencji, był Lamberto Loria. który przy materialnym poparciu hr. G. A. Bastogi otwarł w 190»' roku małe Museo d'Etnografia Italiana. Założycielowi przyświe­ cały dwa cele: stworzyć etnografię włoską oraz zwrócić uwagę od­ powiednich czynników na głębokie różnice i wynikające stąd roz- �423 maite regionalne potrzeby poszczególnych prowincji włoskich. Muzeum rosło, ale z czasem ustały subsydia Bastogiego. W roku 1911 Komitet urządzenia Międzynarodowej Wystawy w Rzymie zaproponował zamianę muzeum na wystawę i postawił do dyspo­ zycji środki materialne; Loria chętnie wykorzystał tę sposobność. Obok zbioru Lorii-Bastogiego, zawierającego przeszło 5.000 ekspo­ natów, zbiory Komitetu wystawowego (w skład którego wchodzili oprócz Lorii, także Pilić, Pigorini, Baldassaroni, Corso i i.) wynosiły około 24.000 przedmiotów. Ta wystawa na Piazza d'Armia, to nowy etap na drodze rozwojowej włoskiego muzealnictwa. Dorobek jej przedstawiony jest w Catalogo delia Mostra di Etnografia Italiana, który ukazał się w Bergamo w 1911 r. Wystawa obejmowała: wymVnr П1сЬг71т ł liwlnnónl •-•j l - — — " " r J чт! o i f f l r i n , , , Ł J l C o w d . T n l ! " -J"--j"-»> C-»rr.*.i;i T£"l"hrii ~ J ^ J * " > Lukanii i Apulii, a więc wyroby sztuki złotniczej, wyroby terrakotowe, zbiór tkanin, koronek i ubiorów. Interesujące są też przed­ mioty związane z wierzeniami ludowymi, jak figury z kapliczek, kapliczki i wozy procesyjne, wreszcie amulety, wota i pieczywo obrzędowe. Po zamknięciu wystawy zostały zbiory przeniesione do Villa d'Este w Tivoli. Od tego czasu zaczyna się droga cierniowa Museo di Etnografia Italiana. Mimo licznych projektów i nawoływań ze strony prasy nie znalazło ono odpowiedniego pomieszczenia. Zbiory jednak powiększały się nadał. Przybył bogaty zbiór sardyńskich dywanów, wyrobów rzemieślniczych z górnego dorzecza Adygi i dalmatyńskich ubiorów. Przy muzeum znajduje się biblioteka, z którą łączy się zbiór druków ludowych i karty z ilustracjami. Muzeum posiada 36.000 eksponatów. Obecnym kierownikiem jego jest arch, de Angelis, a bibliotekarką S. Melograni. Na wysokim poziomie stoi leż M i e j s k i e M u z e u m w В oz e n, które obok zbiorów sztuki i starożytności posiada bardzo wa­ żne zbiory ludoznawcze. Zbiory te zawdzięcza muzeum G. Wohlgcmuthowi (1867—1933). Obejmują one duży zbiór tyrolskich ubio­ rów (w postaci lalek), 5.000 sztuk ceramiki, rzeźby w drzewie i me­ talu; wielką grupę przedmiotów z rogu (łyżki, tabakierki, kubki na jaja, szpilki, rękojeści do noży i i.), które występują w oko­ licach górnego dorzecza Adygi. Na tych przedmiotach, jak i w ogóle �12:1 w całej włoskiej sztuce ludowej występują motywy, nawiązujące do sztuki przedhistorycznej. W ostatnich dwóch latach W. Arslem uporządkował to muzeum. Wyniki swej pracy podał w pracy «II Museo dell'alto Adigo a Bolzano» w «Archivio per 1'Alto Adigo» 1937. Najlepsze wrażenie wywierają w tym muzeum izhy chłop­ skie, w urządzeniu których Arslem, przy pomocy architekta Amonna, starał się unikać «rekonstrukcji». Bardzo żywotne są muzea krajowe. Zawdzięczają one prze­ ważnie swe powstanie osobom prywatnym, które początkow o nimi kierują i nadają im indywidualne piętno, zależnie od swoich nau­ kowych zainteresowań. Muzeum ludoznawcze w F o r 1 i założone było przez Benedvkta Pergoli. badacza nieśni lodowni w Romaoni M i i 7 P n m to za­ wiera ubiory i wyroby rzemiosła w Romagni. Giovanniemu Podenzana i G. Sittoniemu za4vdzięcza swe po­ wstanie Museo Civico w L a S p e z i a . Eksponaty zajmują 8 sal. Opisali je szczegółowo Podenzana i Sittoni w «Archivo per la etnografia e la psicologia delia Lunigiana». Ponadto doskonała praca Podenzaniego «Conni storici sul Museo Civico delia Spezia e sulle sue collezioni», La Spezia 1931, zawierają dokładny opis tego muzeum. Obydwa muzea, w Forli i La Spezia, to skromne, zaledwie po 1.000 eksponatów posiadające zbiory, ale jakościowo cenne. Zawierają: przyrządy tkackie, rolnicze, przyrządy do rybo­ łówstwa, zdobnichva, wyroby małego rzemiosła. W r. 1930 powstało w F o g g i a Museo delie Tradizioni popolari delia Capitana. Zbiór i uporządkowanie zawdzięcza ono E. Loiodice, która utworzyła lam następujące grupy: religia, etno­ grafia, literatura ludowa, muzyka i śpiew, sztuka czysta i stoso­ wana, wyroby rękodzielnicze, przyrządy pracy i rzemiosła, przy­ rządy miernicze, zdobnictwo, broń, książki. Muzeum zawiera 10.000 kart inwentaryzacyjnych. W ostatnich latach został leż z nowa uporządkowany ludoznawczy dział Museo Diocesano w В r i x e n. Muzeum tym, zało­ żonym jeszcze w 1897 г., kierują obecnie kanonik Egger, który urządził w nim dział religijnego ludoznawstwa. Mieści się ono w 3-ch salach; I sala urządzona jest jako izba chłopska w stylu < r ( r 1 i i �425 regionalnym, I I ma formę zakątka z ołtarzem, a I I I przedstawia kapliczkę. Zręczną rekonstrukcją friaulijskiego życia ludu jest muzeum etnograficzne w T o l m e z z o , założone w ostatnich latach i opi­ sane przez prof. Michała Gortani. Przypomina ono małe, dosko­ nale muzea etnograficzne Szwecji i Finlandii. Zhiory ludoznawcze o mniejszym znaczeniu i objętości znaj­ dują się w Udine, Gorycji, Capodistria i Trieście. W sprawozdaniu autora uwzględnione zostały muzea ściśle ludoznawcze (Palermo, Foggia, La Spezia, Forli, Tolmezzo) oraz takie, które w miejskim muzeum tworzą oddzielne oddziały ludo­ znawcze (Brixen, Bożen). Oprócz tego, tu i ówdzie w innych mu/.cdch l u u ż n a znaleźć" przedmioty, wchodzące w zakres ludoznawstwa, np. w Muzeum San Martino w Neapolu jest przepiękny zbiór kapliczek z południowych Włoch, w Mediolanie w Castello Sforcesco zbiór kart z ilustracjami, zebrany przez Bertarelliego itp. Giza Frenklowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02607fb3a4e8928875cdd8f8e402da01.pdf ce0728dd3847cfb703a00e7709e12f39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5135 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4764 Title A name given to the resource Nekrolog / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.534-536 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NEKROLOG W nocy z 31 maja na 1 czerwca 1947 r. zginął tragiczną śmiercią ks. W ł a d y s ł a w M a g i e r a, proboszcz w Łętowem, wiceprezes Oddziału Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej. Oto kilka szczegółów z jego życia: Urodził się dnia 3 stycznia 1907 r. w Kozach, w powiecie Biała Krakowska. Ukończywszy gimnazjum im. Adama Asnyka w Białej, wstąpił do seminarium duchownego w Krakowie. W roku 1929 otrzymał święcenia kapłańskie. Etapami jego pracy jako w i ­ kariusza były Spytkowice koło Chabówki, Poronin, Mucharz, W i ­ śniowa, nareszcie Mszana Dolna, skąd w 1941 r. objął probostwo w niedalekim Łętowem w miejsce wywiezionego do Dachau ks. Krzewskiego. Śp. ks. Wł. Magiera miał zamiłowanie do historii. Ta skłon­ ność towarzyszyła mu w ciągu całej pracy duszpasterskiej i wy­ rażała się w interesowaniu się przeszłością tych miejscowości, w których wypadło mu pracować. Zbierał więc stare dokumenty, ordery, oznaki wojskowe, notował wypadki przez tradycję lokalną przekazane, zbierał wiadomości o miejscach zgonu żołnierzy z Łętowego, badał starodawność nazwisk chłopskich w Łętowem. Za­ miłowanie do historii zetknęło go z ludoznawstwem. Toteż gdy w Mszanie Dolnej powstało Koło Tow. Ludoznawczego, ks. Ma­ giera zgłosił się na członka. Za przedmiot pracy ludoznawczej obrał sobie toponomastykę. Materiał zebrany wśród ludu porząd­ kował umiejętnie i kontrolował, porównując formy nazw przez lud podawane z nazwami w urzędzie katastralnym i hipotecz­ nym. Budziła ta praca ogromne zaciekawienie chłopów, a nawel urzędników. «Na co on to robi?» — pytali się jedni drugich. Ale r �535 jeszcze więcej zaintrygował proboszcz parafian, gdy chodząc po kolędzie zapytywał ich: «A nie macie też tu w chałupie jakich starych dokumentów?* W ten sposób odnalazł ks. Magiera 16 rę­ kopisów z X V I I I wieku, zawierających już to testamenty i zapisy przedślubne, już to rozporządzenia władzy patrymonialnej. Gdy dnia 3 lutego 1947 r. Koło Tow. Ludoznawczego w Mszanie Dol­ nej przekształciło się na Oddział, ks. Wł. Magiera został jedno­ myślnie, wybrany wiceprezesem Oddziału. Niezawodnie przysłużyłby się nauce swoją mrówczą, a en­ tuzjastyczną pracą, gdyby nie przedwczesna śmierć z ręki zdzi­ czałych po wojnie mętów społecznych. Cześć Jego pamięci. S. Flizak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc92699139f43c752958db7a0af4be50.pdf 69ff2cd21fafad33037f10b36e4b9cbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4767 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.625-627 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i t' / ( SPIS RZECZY Sir. I. R o z p г a w у Krzyżanowski Poniatowski \j S t o p a Julian, Roman, Chodzidło Fakty Archaizm 3 etnologiczne i metody ich kultury badań 32 buszmeńskiej 09 Teofil, Mieszkanie u J a k u t ó w Ganszyniec Zofia, Fischer Morfologia bajki Stanisław, Adam, 97 Noszenie jednego buta w starożytności 127 Ryszard Wincenty Berwiński Reinfuss Roman, skiej na Próba charakterystyki podstawie n i e k t ó r y c h ,Jitelmachowska Bożena, 141 etnograficznej elementów Etnografia Rusi Szlachtow- kultury materialnej Wielkopolski w planowaniu . . mieckim Seweryn Kit) nie­ 236 Tadeusz, Ikonografia etnograficzna 277 II. R e c e n z j e i s p r a w o z d a n i a Milewski Tadeusz, Zarys zykoznawstwa Eehr-Spławiński fan Pigoń językoznawstwa (Władysław Tadeusz, Cz. I. Teoria ję­ O pochodzeniu 309 i praojczyżnie Słowian (Ste­ Nosek) Stanisław, Kostrzewski 319 Główne Józef, problemy Kultura Aleksandrowicz skiej Zajączkowski mów Julian, iTadeusz trockich Z. świat zagadnień (Józef Gajek) . . (Józef Etnografia i Stefan Noseki 330 334 Gajek) współczesnej bioklimatyki lekar­ Stryjeńska, 330 Przysłowia, powiedzenia i formułki Karai­ C-ajekl w 338 produkcji filmu Polish Peasants polskiego Costumes 340 (Agnieszka Do­ browolska! Jagła Michał, (T. Chłopska 329 (Józef Seweryn) Włodzimierz, Reinfuss Roman, Т., Z literatury ludowej prapolska Pigoń Stanisław, Z Komborni w Seweryn ogólnego. Kuraszkiewiczi 348 kultura — uwagi nad krzepnącą kulturą S.) B e y c h m a n Jan, Z nowszej literatury etnograficznej s ł o w a c k i e j wsi 349 350 �623 Str. Reychman Bulanda Jan, Literatura E . , Sprawozdanie etnograficzna węgierska z «Annales roczników z lat 1939—1944 Laterauensb za . . lata 1839—1946 Schulien P. 357 M., Sprawozdanie grafii podczas Carl Whiting z ruchu naukowego w dziedzinie etno­ w o j n y we W ł o s z e c h Bishop, The beginnings 360 of civilization in Eastern Asia ( J . D.) 362 A l e ś HrdliOka, The E s k i m o c h i l d (J. P.) Diamond Jennes, P. H . B u c k — 365 Canadas Indian problems Frances Densmore, T h e study (Tadeusz of I n d i a n m u s i c Brajerski) 367 ( J . D.) Hiroa Te Rangi, An Introduction to 372 Polynesian Anthro­ pology ( E . B u l a n d a , Т. J.) 376 A l f r e d Metraux, E a s t e r I s l a n d (J. D.j H e r b e r t W. 380 K r i e g e r , P e o p l e s of t h e P h i l i p p i n e s Johannes 353 Marringer, Menschenopfer im (J. D.l 386 Bestalungsbrauch Alteuropas (Leon llalban) 393 Vittorio Santoli, Die S a m m l u n g B a r b i italienischcr V o l k s l i e d e r (G. F r e n klowa) 402 III. S p r a w y Uchwały konferencji kopanem 5—9 zabytków Uchwały XVIII 2—3 kultury Zjazdu Centralny Instytut r. d o t y c z ą c e s p r a w y Kultury muzeów i w Za­ ochrony ludowej Związku 406 Muzeów K a z i m i e r z , Stan m u z e ó w H., Muzeum Kowalski w przez w Polsce, odbytego w dniach c z e r w c a 1947 w P o z n a n i u Pietkiewicz Skurpski zwołanej m a j a 1947 muzealne H., 407 etnograficznych <Skansenowskie» Powiatowe Muzeum w w Polsce 11 It .... Olszlynku Regionalne Ziemi Międzyrzeckiej Międzyrzeczu 410 Kotula Franciszek, Muzeum Miasta Rzeszowa Skurpski H,, Muzeum Frenklowa Giza, 409 412 Mazurskie 418 Iwojewódzkiel Muzea etnograficzne w Olsztynie 419 we W ł o s z e c h 421 IV. К r o ii i k a Gavazzi Milovan, Ludoznawslwo Haltsonen Sulo, Przegląd badań w Jugosławii (1939—1947| ludoznawczych w Finlandii 130 po roku 1939 Sprawozdanie Uniw. Ш z działalności Seminarium Etnologii i Etnografii Jag. w K r a k o w i e od 1925—1935 oraz od Słowian 1915—1947 .... 443 �621 S,r. Delimat Tadeusz, i etnologii Ь z działalności Zakładu etnografii Uniwersytetu im. M. C. S k ł o d o w s k i e j w L u b l i n i e za rok akademicki .Świątkowska Sprawozdanie Ш6/47 Jadwiga, 448 Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnogra- f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o z a o k r e s o d 1 I V 1945 do 1 I V 1947 Stelmachowska В., Sprawozdanie z działalności Zakładu . . i E t n o g r a f i i U . M . K . w P o z n a n i u z a r. 1946/47 Reinfuss Roman. Zakład Sobieski Marian. Etnologii Uniwersytetu 454 Wrocławskiego .... 458 462 Antonina, Archiwum Fonograficzne 455 Opieka nad sztuką l u d o w ą w działalności Centralnego Instytutu Kultury Woroczyńska Zachodnie 451 Etnologii Stan badań w zakresie w Poznaniu etnografii muzycznej w Polsce 466 Wyciąg z protokołu z ХХШ Walnego Zgromadzenia P. T . L 470 Т . I ) . , W y c i ą g ze s p r a w o z d a n i a z k o n f e r e n c j i n a u k o w e j P . T . L . w s p r a ­ wie Polskiego Atlasu Etnograficznego Uchwały Konferencji przez w sprawie Centralny Instytut Pietkiewicz Kazimierz. Pietkiewicz Kazimierz, sztuki Kultury Wystawa sztuki Zniszczenia w i 476 kultury 5—9 maja ludowej 1947 w zwołanej Zakopanem ludowej architekturze ludowej w woj. pomorskim Wykaz książek Statut 487 nabytych p r z e z I*. 4". L . w d r o d z e wymiany 492 Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Bilans Pol. Tow. 481 484 Ludoznawczego w L u b l i n i e z r. 1946 519 na 1 I 1947 . . 532 Nekrolog 534 Resume 537 Indeks nazwisk 575 Indeks n a z w e1no-geograficznych 585 Indeks 597 rzeczowy �INDEX i. Str. Krzyżanowski Poniatowski Stopa Julian, Morphology Stanislaus, Roman, Ethnological Archaism -Chodź idło Teophilus, of of the lale facts and Bushman Yakoot 3 methods Adam, Heinl'uss their study Culture 97 in the Antiquity .... Richard-Vincent Berwiński R o m a n , E s s a y of the b a s i s Stelmachowska of Great Szlachlorian Ruthenia material Polands on culture ethnography 160 planned by Ger­ mans Seweryn 236 Thaddaeus, Ethnographical Iconography I I . C r i l i cy s m a n d Niilewski Thaddaeus, Philology fStephen Pigoń Thaddaeus, Origin Problems Ancient .Stanislaus. F r o m Aleksandrowicz Philology P a r t and I Theory of 309 Pre-Satherland of Polish popular of the Culture Problems of I Joseph literature (Stephen K o n v b o r n i a into the w i d e Julian, iThaddaeus raims General Slavs 31» Chief Joseph, Zajączkowski of Reports Nosek I Stanislaus, Kostrzewski Outline 277 (Ladislaus Kuraszkiewicz) Łehr-Spławiński Pigoń Nosek) world Modern Gajek i medical I Joseph Roman, Gajek) Seweryn Thaddaeus, Z. 336 sayings and formula of Troki Ka33* in the Stryjeńska, production Polish of peasants the Polish film costume |Agnes Village culture Dobrowolska! Michael, Peasant (T. Reychman Lad, T. X X X V I I 340 348 culture. R e m a r k s on soldifying *w T.) John, Recent 334 Bioclimatic Gajek) Ethnography 32W 330 I Joseph Seweryn) Vlodimir. Proverbs, Reinfuss Jagła 127 141 a c h a r a c t r i s t i c of c e r t a i n e l e m e n t s of Bożena, 32 09 dwelling G a n s z y n i e c S o p h i a , T h e w e a r i n g of a s i n g l e s h o e Fischer of Slovak ethnographical literature 35« 40 �626 Str Reychman John. Hungarian ethnographical litrcature in the Years 193!)— И Ш Bulanda 353 E . . Report from the: «Annates S c h u l i e n P . M . , R e p o r t on t h e s c i e n t i f i c domain d u r i n g the Carl Whiting Ales llnllicka, i.l. Bishop. war Ihe in L a t e r a n e n s i *, Y e a r s m o v e m e n t in t h e beginning 360 of civilization in Eastern Esquiman-chihl | J . D.I 365 Canada's Indian Problems Densmore, The study of Indian (Thaddaeus Music Brajcrskii !J. 372 376 Faster Island (.1. W . K r i e g e r , P e o p l e s of Johannes Marringer, Burial iLeo 367 Antropology Bulandai Metraux, Yittorio . . ( J . D.) P . H . B u c k . H i r o a T e R a n g i . A n I n t r o d u c t i o n to P o l y n e s i a n Herbert Asia 362 The Jennes. Frances 357 ethnographical Italy D.i Diamond Alfred 1839—1945 D.I 380 Ihe P h i l i p i n e s wilh human ( J . D.i sacrifices 386 in Ancient Europe Halbani 393 Sanloli. The Barbi Collection of popular songs IG. Frenklovai 402 III. Muse u m s Resolutions 5—9 al lection Resolutions 2 Ihe C o n f e r e n c e May 3 194 7 t o u c h i n g of the Institute Ihe q u e s t i o n of of of I h e X V I I I [une 1947 Skurpski 11.. S k a n s e n Kowalski П.. C o u n t y in Zakopane and Ihe pro- of r e l i c s o f p o p u l a r c u l t u r e in Meeting of 406 Ihe Society of Museums in Poland Poznań 407 P i e t k i e w i c z C a s i m i r . C o n d i t i o n of e t h n o g r a p h i c a l Kotula C u l t u r e in museums Museum Regional in museums in P o l a n d I I I ) Olsztynek Museum of 412 Ihe p r o v i n c e of Międzyrzec Międzyrzec Francis. Skurpski 116 Museum H.. Massovian Frenklnva 409 in I h e t o w n Museum, of Rzeszów iYoyevodshipi Gizn. E t h n o g r a p h i c a l museums 418 in O l s z t y n 419 in I t a l y 421 IV. С li r o n i c i с fiavazzi Milovan. Haltsonen the Report ou Sulo, year Ethnographical Review of studies ethnographical of Yougo-Slavia researches in 1939—1947 Finland 1939 the a c t i v i t y 430 after 438 of I h e . S e m i n a r y of Slav clhnology a l the .lagel- l o n i a n I ' n i v e r s i t y in C r a c o w f r o m 1925 - 1 9 3 5 a n d f r o m 1 9 4 5 — 1 9 4 7 443 �627 str. ŚDeliman T h a d d a e u s , Tiepori on ethnological blin in 'Świątkowska Institute the term: Hedvige, ethnographical Stelmachowska the at the activily of the ethnographical M. C . S k ł o d o w s k a and University in L u ­ 1946/47 Report 448 on Institute Ihe activily in Ł ó d ź from of the ethnological and 1. I V . 1 9 4 5 — 1 . I V . 1947 В . , R e p o r t on the a c t i v i t y of I h e e t h n o l o g i c a l .. g r a p h i c a l I n s t i t u t e a i I h e U n i v e r s i t y i n P o z n a ń f o r t h e y e a r 1946/47 JU'infuss R o m a n , T h e ethnological 'Sobieski Marien, Protection of I n s t i t u t e at the U n i v e r s i t y i n W r o c ł a w Occidental phonographical popular art in Antonia, Stale the Archives in P o z n a ń activity of the Central of 4(32 elnography .Excerpt from The in Ihe of Researches of the domain of musical 46(5 of a P o l i s h Hie Conference Central in Poland the P r t t l o c o l of I h e X X I I I question .Resolutions Institute Pietkiewicz Casimir, Pietkiewicz Casimir. Damage ethnographical on of General Meeting of t h e P . T . L . Alias 47(i popular all and culture organised Culture E x h i b i t i o n of 5—9 May 1947 in by Zakopane . . popular arl of •Statute of p o p u l a r a r c h i t e c t u r e i n the Pomeranian 487 books acquized of Balance the of 1946 the Polish Polish in e x c h a n g e by Hie P . Т . 1 492 E t h n o g r a p h i c a l Society Ethnographical Society 519 in Lublin in the year -1. 1. 194 7 532 -Necrology , 534 'Summary index of Index of Judex of 481 484 Voyevodship Index 454 455 458 Institute Culture AVoroczynska 451 and ethno­ 537 names clhnogcographical .... , 575 names 585 subjects 597 40' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48583b36f181417329e594d7fd602cdb.pdf 44bdd2962ab74b4cea657e8f7cf037a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4766 Title A name given to the resource Indeksy / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.575-624 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS A NAZWISK Bastogi 422, 423 A a r n e A 4, 3 4 0 Baudouin Adalberg Bądzkiewicz S. 339 Aleksandrowicz Altonen Bedafik J . 330—338 W . 128, 132, Beham 136 229 V . 400 Bentkowski Anger 99, Berse-Nagy Angelis Bersy 423 Antoniewicz \ V ł . 482 Apolloniusz z Rhodos Aristoteles 128—9, 157 353 V I . 433 B e r w i ń s k i R y s z a r d 1 4 1 — 1 4 8 , 150, 152, 131 13<>, Jan A r n d t P . 358 Berwiński Józef Arslem Bettmann Artemidor 127 Augustyn Avicena 139, 154—159 Berwiński W . 424 310 312 296 143 170 Białkowski Biasutti В 142 336 Bębynek ś w . 311. 314 158 3(11 S. Amira 100 A. R . 351 Bequinot E . 442 Amelung dc C o u r t c n a y L . 475 R. 360—361 Bielawski T. 289 Babic L. 434 liielowski A. 145 Bach A. B i e l s k i M . 280, 2 8 1 . 284, 3 0 0 Bach I v . 433 Baldur 448 Baldassarini Balenovic Bally Bienemann 263 423 V . 429 315 Battaglia Batko 254 Biernat z Lublina R . 360, 362 353 Bietzkc Blanc G . A . 360, Bleck D . F . 89 Bohiatyński Bocarić 11 337 362 I . 289 S p . 430, 433 B a t o r y k r . 289 Boceassiim 3 5 9 , 360, Barbi Boenechea 377 Rogatyrew 350 402—404 Barjattarovic Barocelli M . 436 P . 360 Bogoraz 362 100 Bartha 353 Bohomolcc Bartoli 362 Boldrini .1. 304—366 M . 360 �576 Bolcslawiusz Boucheric ' Ворр K I . ks. N. Bossert Brant 68 109 Ciołek 448, 450 B. Brgie 434 Brodziński 427 Bruckner A. 11, W. 337 Bulanda Bulch Biiller 380. 41 • (>S 119, 280 T. Cyprian zoh. 418. 449 Dart 475 158 270 338 304 M. 463 355 R . A . 70. Delbriick Dclimat 448, 450, Fr. Densusianu 360 377 Dessauer Cartier J . 3(57 Diamond 312 Dionizos J. Djordjevic Gastrin 103 Długosz W. F. Chmielowski 179, P. ks. 288. 304—30(5 290, 430, 432 172 P . 200, Dobrowolski 412 300, 31(1 D o b r o w o l s k a Ag. 3(50 A. 3(57 Т . 429, Dohańczyk 395 358 481 359 Trak 3(50 Cavazza 476, 372 338 C.astalli Cathrein 76 311 Densmore 3(51 297, Sadyk-pasza J . 471. E. E. Carterel 29(5, 431 353 św. Dalhor C. E. 301 D ! Cassirer 298. -137 1. S I . 339, Canclla 289, 357 V . 430, Człuchów 377 Callegari 423 284, 126 .1. Bystroń Chctnik 362, 283. Czekanowski Danos Cerulli 358 Czyżewski F r . 42(5, 422 315 Czekalski 259 Byhan J. R . 360, Czaykowski 360. 315 Burger Byron 142 15 377 Csorba 'l'. .1. 32, 38, Busenan G . 421. Czako E . M. Ed. V. SI. Curcic P . H . 37C) Bukowska Ciszewski Croce 455 4(5(5, 467 163 Cocchiara Corso 134 469. 24 Crescentius 133. 340 362 Cooper 150 311 J. Brzeska 308 A. 14(5, 163 G . 40(5, C.oock К. Brudzewski Brunei M. Cipriani J . 3(59 Brataniec Brugmann 98 Ciesielski Т . 372. L. D o l e g a Z . 145, Т. C h y h i ń s k i А. 289 Brajerski Chodakowski Chodzidlo Cholewa S. \ ' . I ) . 38, Bothlingk Bus I 310—312 Bornemann Buck 286 ;558 180, 204 349 K , 166, 172, 173, 175, 226, 227, 229, 232. 475, 47(5 291 \ Dobrowolska D . 166, 191, 2 1 7 . 223 �577 Г. D o m a n o v s z k y I . 355 Drend M . 276 tiaelano Drobnjakowić Dukat В . 431, 437 V . 497, Dżingis Chan 377 G a n s p r . 9 9 , 101, 427 433 Gajek 99 J. 310, 3 3 5 , 340, 448, 450, 4 7 5 , 478 D . I . 3 6 5 , 367, 3 7 5 , 386 Ganszyniec R. 136 Ganszyniec Zofia Gareevic E M. Gawelek Ebert W . 175, Egger K . 424 Ehrlich i 180 M . 428, Geiger 151, 168 Eurypides 128, 129, 2 7 2 , 276, Genna E r d a l j a n o v i c I . 429, 430, 432 M . 4 4 3 , 446, Gortani F M. Falkowski Farina 297 101, 116, Grabowski J . 462 Graffi 162 187 Grani H . 4138, 4(59 Ferrari A . 360 Filipovie S. 430, FilipoviO M . 437 Filip 432 I I 387 Florek 311, 315 P . 360, Gregory E . 370 Gretter B . 297 Grimm J . 297. Crasser I I . 99 Gruppe O. 311 362 270 134 Grzegorzewski Foucart Gunda J . 164 M. 395 Frankowski E. 474, 4 7 5 , 476 Giintherowa-Mayerowa M . 406, 407, 4 7 6 Gyorffy J . 337, j Gyórgy L . 355 ' Gyomyery 353 j Ilaavis M. 440 j Ilaavis E . 440 Frankowska Franko 409, G . 72 Frassetti Frazer 340. F . 360 lames Frenldowa 131—133, 135, G . 405, 425 Fryderyk Wielki Fryderyk Wilhelm Lud, Т. X X X \ 207 I V 141 II i m - ! 68 186 362 V . 360, P . 209, F l o r i a n d r u k a r z 289, 301 309, 58, I I . 174. 175, 179, Graziosi Grolh I . 448 J . 435 3 8 . 4 3 , 44, Grollanelli F i s c h e r A . 140, 4 4 9 . 491 118 360 Graebner E . 357 Feicht B. Grammont 361 Fedorygo Fel 290, 296, 476 425 Goroehow Grafenauer S t . 288, 447, G ł a d y s z o w a M . R e h a n 444, 4 4 5 , 4 7 6 136 11 Falimirz 474 G . 360—362 Gładysz 132, 438 168 474 Geisler 310 Estreicher Ezop F r . 334 Gavazzi Gąsienica 426 Epikur 127 433 B . 351, 355—357 G u ś i ć M . 437 A. 351 353—355 138 H I 37 �578 Hahn Т. 89 Jagła Haile В. 359 J a ł o w i cz Halban L . 402, Haltsonen 475 I . 440, Hamalainen A . 338, 440, Haur U . 439, Jankovic 441 Janota Hegel A. 442 Jason Jenny 365 F r . 271, Heller T. Heyne Jordan Józef 138 Hildebrandt Hielmsler A. 268 125 Jungibauer G . 174 73 170 I I 267, Jonów 140 132, 133 G . 358 Hoffman-Krayer Holsten B. Hołowaez К E. 290 276 Kaczanowska-Sagajło I . 214 Hopfner T. Kadłubek 133 I . 158. Horvalh 352 P a l . 357 Hovorka O. Humbolat 351 K a ł y don 128 Ł. E. 444 303 451 313 Karanovic Karasek 168 M. Kagarow Kant 310—312 Hurkula W. Kamiński 285 H u r a J . 204 Huska 126 L. 3 1 5 Hoelther Horak 79 Johnston В. H . 139, M . 430 253, 2 5 7 — 2 6 0 , 2 6 2 — 2 6 4 , 2 6 8 . 278 352 Karłowicz J . 155 Kasprowicz J . 349 К a s p r z у ck a - S t r au o h ow a Tk.miak A. 214 Imbelloni Inglodt K a t r a T . 443, 362 j Kaukonen 170 Itkommen T . J . 441 Kelsey J ; Z . 468 W ł . 169 368 72 Klimaszewska j Kłus j Knapowska I . 443—447, 15 d r 410 \ 442 H . 148 Klonowicz Jachime<?ki 159 445 V . J . 440, Kauziński Klaatseh Jagiełło 138 337 120, 122, 289 127 Hesiodos 137, 476 J o c h e l s o n 9 9 — 1 0 3 , 108, 109, 113, 114, 276 B . 248 Herodot 142 127, 1 3 0 — 1 3 4 , Jesperson Heideleck 343 459 Jaworczak 141 Helmuth 342, Ja-neen F r . 128 Hrdlićka 431 173 Jaraczewska I . 440, Hauser M. E. Janosik 441 F r . 292 Hautala 349 204 J a n i k M . 159 443 H a r t l a n d S. 135 Harva M. W. 159 476 �579 K n o o p О . 254 , 258, 2(50, 261, 265, 2i 270 Knot } Kubijowicz j Kuchta A. Kudła L. 480 Kuhać T. 427 i Kunze E. 441 j Kuraszkiewicz 445 K o i i a l y 353, Koebernick 253, 241 E. F. Kolberg 254 j Kurne 100 О . 20. 21, 303, 340, 458, 4i 477 F. 445 Kolumb К. 280 Konował Kopernieki Kopper ! 451 I . 161, \1. 340 419 W. 484 225, B. Kaz. Laiho 187 Kopernik J. A. L . 441 Laitho j L a j o s A. 355 L a n g dr 253 444 Lano SI. 355 Latte K. 130 L. 262 Latterman A. 272, 276 308 Laydevant P . 357, 359 W. Kossinna 336 I. 355 Korczyński Kosiński 27, 303 114, F r . 435. Kotula F r . 418. A. 'l'. X i 8 12 Levy J . 451, Kroll A. W. 175 475. 476 330 A. 124, 299 132—134, 136, 419 Krzokolowski Krzeptowski Krzyżanowski S. 411 3, L. 138 340 14 161. A. .1. 444. B. 445 304 ('.. 442 Liimowe A. 442 Z. L. Ldienlz l.oria 196, 157 Lindberg Lissa 162, 455 132 Ligęza 462 360 Loiodice .1. 283 St. 150. Livi 'Wawrylko J. 318—319. 145 Czarny Libelt Linde 428 M. Т. Lewandowski Krajewska 303. 311 Leszczycki H. Kromer Lehr-Spławiiiski Leszek Korzschke Kretschmer 468 Lenartowicz 417 I. 135 К. Leskiev 358 Kraszewski 359 К. 328 448 Kowalski Kohler 337 436 Kowalski W. Lehiiert 419 I. Kovaes 116 1. 30.'!. X I 1 . 334. Kolnik Kowalczyk В. Lehmann 101, Kostrzew ski Kristić Lefevre 325 К ostro w 47S (Somonsouri) L . 354, Langmarai 358 J. 445, 412 Koriunahn Kossak 444, 475 L 330 В. 319 Kutrzebianka 445 M. Kopczyńska Wl. 351 Kurzątkowski Klin K o ł t a l o w S. 444, Konopnicka P. Kuźmicz Kolessa 202 i 355 Koehno Kohn 302 456 Koczorowska 189, I. E. 424 F . 6, 30, 265, 276 423 37' 444 32.), �580 Lożar R . 434, Lowie 38, Loyase 436 M a r t o n n e E . de 68 Massalska 377 Ljubić T. Luschan Massalski 435 A. Liick 254, Luko G. H. 359 260, 262, 264, 275 E. G. Massari K I . 362 2% św. Mauzelle le Łepkowski Łuka L. Łukasz J . 155, 164, Meinhof 170 C . v. C . 75, Meillet 333 św. 311, 291 M. Mackensen 268, Mackai 136, Maczobius Magnino l Miescher 337 l Milewski T. B . 21, 42. Mannerheim C. 442 Marek' ś w . Marcin Polo Maringer 412, 475, 476 150 298 241 287 426 172—174 F . 146, 147, 204 360 475, 476 Modendórfer A. V. 437 299 362 J . 142, 293 M u d r a k E . 236, 2 4 7 — 8 . 256. Miihlmann 38, Muller Sophus Mrkun A. Mussolf Fr. 358 170, Muczkowsk 142 .1. 393 . 394 , 397 , 399, 4 Ю— 402 Maroll 157 L. Mucciali Z. 336 151 Moraczewski Molier z Urzędowa Marchewka Marco J. 291 K. 158, M o s z y ń s k i K . 222, 227, 303, 333, 438 Marcinkowski 157, 304—318 T. 449, Manugiewicz-Żołna J. M i z e r s k i S. Moreno M. 357 Mansikka Mizerska P. Morawski 270 444 142, 150 169 ! Modelski 400 J. A. i Mivaglia 445 168 M. Manga 351 138 F r . 247, Małecki 359 I. Mirełowiez Malinowscy Maiły H. Mierosławski 303 I. Meyer 380 j 100 Malinowski Malten 253— 315 352 129 271—276 248—251, 360 Majkow E. Mickiewicz 236, 128 Majewski Meyer ; L. 265, A. Miartan 438 A. 377 Metraux uM 290 89 312, Melicherćik Mendana Maavio 358 168 Megenberg 158 291 377 G. Mazurek Ławrynowicz 360 Mateusz Mazzdni Ł 410 Massari Maseniusz 354 225 174 324 435 254. Mydlarski 68 J. 276 475 276 443 �581 N Napoleon Natali В . 157, G. 1 268 360 Nawojowski P. 170 Pettazzoni R. Petneki J. Petrovic M. 360 355 430 Pherekydes 131 Piekosiński 283 N e c e l L . 485 P i e r a d z k a K . 162, Nigro Pietkiewicz 403 Nikander Nirvi G. R. 403 Pigoń 442 K . 17. 4 4 3 . Nosek S. 329, Numelin R. 476. 334, ,1. I Platon Pies 448 Orel Ortutay J . 354, Orynżyna Panini H. I. Popów 168 R. P a s t o re J. 311, Prokwit S. Pawiński A. 455. 181 M. zob. 465, T. 459, 470 Pulkyne J . 145 170 211 Pekarskij 100, Pentianen Y. B. 424 105, 440 Q 109 Quezon M. Quizos 377 387 Znamierowska 474—477 362 Polikowski 488 352 101 M. Puccioni 442 M . 487. 132 157 Priifferowa M. 312 Paulaharjn Pawełek . 360 68 125 Priklonskij 311 42, 226 351, Pripuzow 360 C.hr. 41, 351 Prątka 475 32, 143 F. M. 310 337 Pergoli Fr. V. J. Pawlik Popiołek Popliński Prażak Pasteur Paul St. 148 Potworowski Z. 424 351 G . 354 Parenti Pasek G. Popławski 440 Papierkowski 290 213 Y V . 161 Popiel 355 P Palolay 282. Poniatowski 463 Paasonen 435 Pliniusz Polonec 437 68, 310 Podenzana 138 B . 436, J . 38, 463 N. Pol Orchonowicz T. 423 Pluciński 355 Boullaye 136—138 K. I .1. A. 127. j 172 490 P i p r e k I . 276 .1. Zb. Optolowicz Pindar P i t r e 422, 101 486, 334 la 400 I O ld e n b u r g - S i e r g i e j e w Orbok de 398, J Piwocki 409 172 484, 423 443—445 337 Oleśnicki Pinard 442 Obuchowski Odder 441 476 О Obrębski St. 329, Pigorini Nitsch 170, К . 412, �582 К R a a b e Н. Raczyński Е. 38, 68 Radonovic V. Ramstedt I. Ranke G. Rantasalo V. 301 Santolli Raasek Ravil A . 438, R. 228, 222, 160, 348, 475, 224, 162, 444, 230, 445. Rellini U. 235 M. Scheuer Schier 455, 458, Schleicher 357 W . 38, 43. 44, 394, Scholten 377 14 Schreuer H. Rhodo 299 Schroder Ries R. 326 Hitter R. Schultz 129 378, Roggevcen 377 Romanowska Rosso G. Rudnicki 455 \ V . 28, 337 311, 288 314 298 F r . 394 T . 440 Sera F. 339 Serapion 296 Sergi 360 S. 132 463, Т. 234, 277, 465, 475, 476 144 Sieinieński Rytkonnen 442 Sienkiewicz L. Saavedra Sabała 3 377 Siroly Sittoni 168 W. В . 427, 428. 101—125 433 G . 424 Skurpski 338. 155 H. Sieroszewski S 275 G . L . 360 Rymarkiewicz A. 358 Schvindt Seiler 362 135 V . 271. Seweryn V . 442 P. Schveda Servius R r . 436 Ruoppil 29 360, 240 A. Schwenn К. Akwil. Russelot Rusić M . 359. R. Schwegler J . 155. 282. Rożdzieński R u i in 445 358 Rostafiński 93 Schumacher Rockfellor 357, 491 Schulien I . 314 72, 3 1 3 , 448 R e y m a n T . 476 Richthofen 312 312 Reymonl I. 351 311. I. Schmidt 351), 446 B . 276. Schmidt J . 350, 315 444 394 225. 360 313, 337 H)5, 172, 476 Reychtnan F . de Sągajło Rayski-Kietlicz Reinfuss 403 26 L . 226, Scharf 440 441 359 V . 402, Sawicki 254 P. S. Szapszał Saussure 441 440, 459 Saraja Ratzel V . 438, L . 352 Sanders 442 157 204 Santandrea 264 K. 4 F. Pasza Salvini 437 360 291 Salminen V. ks. A. Salanee 431 Radovanovic Radziwiłł Sadyk 142 Radio А. 434 Radin Sacchetti Sadkowski 475 H . 415. 421 350, 360. �583 Slaski К . 457, 475 Ślepców 125 Sobieski M . 462, Sobieska P. Soldan N. Sotain 466, I . 466, Sochań T 467, 470 467 351 G. H. 284, 288, 290, 296— Spietzer 441 Tarnowski 410 362 169 Tasman 377 Terlecki T. 159 Thompson 315 Stadnicki 171, Stapińska A. Statius 176, H. Stefanie V. Steffen E. B . 236, 454, 455 337 312 Stokłosa R . 69, Stopka A. 79, Suboczowa E . 257. 260, 264, 445, 476 J. 337 Sz. 145 160, 191, 192, N. 362 360 M. 275 J. 38, Fyndar M. 466, Szczukin 291, 68, 309 69, 135 181 Udziela 161, Udziela S. 303 284, jun. 303, 445, 253 Uhorczak Ungler 101, F. 288, 476 290, 296 116 V 169 Vaclavik 155 Szwedzicki 348 Szymański A. 8 .1. Świątkowska 350 Vakarelski 336 .1. 451, 467 436 162 Szlachtowski Śniadecki 126 G . 360, Uhlemann 302, G . 355 Szulc K. 123, U 298 Sz-arffenberger Szemlej 100—105, 122, 157 289 Szafarzy к 314 T y lor M . 443. Sułkowski Szekfii 89 348 Sydenham Syrcński M. Trubecki Tuwim Z. Strzygowski Sylvan Trzepecz Turnsk 13 Stryjeńska 145 74 Turczynowicz 212 454 376 340 118, Turchi 162 H. 10 168 117, Tuci В . I . 40 Stieber 360 4. Troszczanskij 444 Steinthal Toschi Trombatti Stelmachowska Stcnz 433 Trentowski 410 434 A. S. Toncić Trębacz 337 Stefański S. Thomson 204 465 130 Staufler Slopa 360, V. T e R a n g i H i r o a z o b . B u c k P. 298 Stern G. Tarkiainen Tarnowycz 154 308 Spiczyński Tagliavini H. 437 Valentini G. Vanicelli L . 360, Vanoverbergk 359 M. 362 358 340 446 108—111, 223 �584 f Vaphio Varon 289 j Terene Vaisanen 129 i O . 438, 441 Vaaniinen Vegetius Vergilius i 140 Maro Vidossi 129, 130, Vilfan Vosler 132, 134, ! K . 438, ! 441 A . 158 W y s p i a ń s k i St. 315 Zaborski Zając B. Wallis 225 173 168 Waligóra Wawro Weege Ziarnko Zięba 130 Weinreich D. 133 Wiesiełowski i 160, 164, M. 465, Zucker 165, zon. 474—478 40 K . 248. Zwolakiewicz 7 276 H . 475 40 Winogradów 315 Witaszewskij 100 Witkowski 46 Wlislocki Wojkowski Wołtowicz h. 1 Żeromski , Żganee 293 A . 147, Żuławski Żupanić E . 358, 3 5 9 Wozaczyńska A. 470 S. 2 9 V . 437 Żirmunski 159 J . 155 j 475 475 Znamierowska Znaniecki 475, 476 458, 168 455, 165 Węgrzynowicz Worms .1. 2 8 8 . J . 304—306 Ziłynskij 168 F. H . 475 Ziemnowicz 21 Werchracki Wiese Zborowski 311 J . 286 Wątroba 338 Zamorowski 377 i L . 474 Zajączkowski W 159 r Zachorowski T . 436 Wackernagel 158, z Zabrodzki Yukanovic 470 312 i 354 436 Vilkuna Wundt 146 289 i R . 362 K . 353, 4 5 9 , 460, Wyleżyńska 136 Viski Wrotkowski Wszechwłod J . 441 138, W ó j c i c k i K . W t . 145, Żurawski 315 W. 469 N . 426. K . 410 436 173 Priifferowa t \f.- �INDEKS NAZW ETNO-GEOGRAFICZNYCH A Abisynia Adyga i Australia 72, 371, 377 I Australijczycy 362 i 423 72 Ava 358 A f r y k a 70, 76, 79, 280, 294, 362, 371 j Azja 363—365, 386 Aitulowie 127—129, 130, 131, 134, 136, В 139 Ajnowie 371 Alaska 366, Albania B a b i a n k a 78, I 359 Aleksandria Alfol 178 i B a b i d ó ł 266 371 288 Babimost 266, 270 Babim or 266 354 Hahilończycy 402 Algonkinowie 367—369 Bałkany Alofi 379 B a ł t o w i e 242, 274. 323, 327, 396, Alpy transylw. B a ł t y k 296, 321, 225 365, Amiternum 129, 388, 486 ; Bantu 73, 83, 88, Basutu 357, 139 Bazylea 474 403 Belgia Andrzejówka Angola 76, 79 Apulia 423 359 j B a r a n y a 355 Anaurus 131 Ancona 164 371 Belgrad 427, 430—432, 436, 437 j B e r e z i ń s k a Polana 170, Berlin 143, Argiwowie 130 147, ! Berno 394, 468 Arktyda 372 i Beitarellia Askra 138 I Beskidy 241 Assam 371 ; Assiniboinowic Assyryjczycy Ateny 308 402 150, — .Śląski 212, Augustów 444 454 226 - - Wschodni 189 226 —- Ś r o d k o w y 161, 383 176 152, 425 — S ą d e c k i 163, 130 Atlantyda 437 371 ' B a r a n ó w 485 130 Anabara 99 Anagninowie 131, 136, 397 382 j B a n i a l u k a 430, 433, A m e r y k a 309 Amerykanie 432 172 — M a g ó r s k i 202 ! - Zachodni 161, 172, 225, 226, 223 �586 B e s s a r a b i a 246, Biała Woda 181, 184, 199, 204, 250, 267, 160—165. 187, Biała Kraina Białogród Bystrzyca pow. Bydgoszcz 450, 198, 217 Bytom 368, 379 Chatanga i 225, 233 I 485 i 361 Bożen B o r n e o 301, Borroro 387. 391 249, 251, 264, 380, 397, 401 364,' 388 370 Chmielno j 430, 433 Bolokndowie 485 291 Bratysława 356, 35! 427, 408, 410 Chryszczysko 188 Chwałków; 299 Ciaraliwka Brojce 416 Ciechocinek 267 Brixen 424 C i e s z y n 208, 453 Bruksela Brus 141 Citta 453 Brydowska Bryszlon Brzeg pow. Kuj. Brzozów 355. 356 252. 274 Buriaci 99, Burgundzi Burma 363 162, pol. 441, 445, 187. 471 . 109 241 164 369 267, 274 170 Czarna Woda 176 192, 217, 221 Czarny Las Czechy 477, Czesi 361 370 Czaczowa 353, 351 379 wyspy Cudzak 250, Bułgarzy Cook Crowfoot Bukowina 303, 121 456 Budapeszt Bułgaria Compostella Cree 419 182 Vaticano 410 291 Bukowiecka del l.otaki n/Odra. Brzeski Brześć 177 184 437 142 Brema : 429, 434 Chorzów ; 170 Chorwacja Chorwaci 245 267 382 364, Chomrzyska 178 379 127 380, Chiny 245 488 Chipenyan 424 388, 294 Bradtheim wyspy Chińczycy B o l z a n o zob. 487 Wielka Chełmskie Chile 453 Bosiwka Chatham Chemmis 444 Bolimowo 472, 99 Chełmno 356 Bolesławiec 93—96 325—327 Charłupnia 480, 83—88, 411 390 Celtowie 338 228, 73—76, С 355 Bolechowo 69, 408 Celebes Bojkowszczyzna Bolonia Buszmeni 427 Blackfool'owie Bośnia 191—194, 209, I 176, ! 303 Bizancjum Bojki 171. 411 Białorusini Boiotia 188, 206, 274 170, 282, 160, 193, Częstochowa j Czerna 468 176, 181, 198, 170, 199, 203, 412, 464, 465 250 165 303, I 162, 194. 350 208, 351, �587 Czerniowce Czersla 207, 178, Czerszliczki Czerslica 182 Czertezy 170 208 188 Europa 182, 187 390, 187 IGI 257 Filipińczycy 386, ; 320 303, 388, 169 137, Denkowo 401 279 485 Długa rola 175. 182, Foggia Dobrzyna Friaul 274 178, 410 188 429 : 1 Galla 100. 173. 2(11. 283 178 pol. 178 V. 127, : 355 wyspa Ellie, wyspy Ełcki pow. Eskimosi 439, 443 421 98 268, 368, 382 170 178 379 150, 161, 164, 252, 257, 275, 356 Gdańsk 296 411, 412, Gdynia Gliwice 443 Gniezno 242 Goci 307, 371, 372 327, l Gopło 145, ( Gorce 209 0 241 Golina 403 256, 412 j 379 365. 338 Galicja Gnieżdżewo 414 98, besar. 362 G e r m a n i e 241, ! Emilia 438, 379 Gaganzi 371 Durbaszka Ekwalor, 424, (i 327 Egipt 391, 403 Fuhma D u n a j 322, Dziwiska 387—389, 425 Fugasiwka Dubrownik Dunajec 390 441 103 Duńczycy 187 425 12, Fryców a 178 Drawsk 382 134 421, Francuzi Dołyna 309, 184 424, Francja D o b r u d z a 240, 386, 283, 361, Folwark Forli 170 207 Dubne 274, leśni : 188 Dniestr Finlandia Florencja 410 Deszczeckowska 182, 389, 376, Finnowie j 1 Derlów 358, Flander Dębno Delphy 299. 392 П Wsch. pólrol. Felezienthal Filipiny Daleki 285, F Fedorygowski 235 182, Dania 274, 401 228 C z o r s z t y n 234, Czuchońcy 150, 397, 182 Beskidz. Czuchołki 322 101, E u r o p e j c z y c y 78, 85, 3 6 8 — 3 7 0 , Czerwona Młaka Czarne Etruskowie 182, 486 Gorlice pow. Eslonia 274 — 171, Etiopia 359 Gorycja par. 425 146 221 174. 208 165, 396, 246, 397. 250, 400 �Górale 211, 213, — babiogórscy — besk. — czadeccy 220, sądeccy 228 — śląscy 228 — spiscy 164, — szczawniccy 233, Helsinki 228, 165. ! 231 ; 99, 121 359 281, zob. Ruska rzeka 160. Holsten 380, 389, 391 380 266 rola 8(1, 177 85 llromczakiwka 188 Huculszczyzna 225, 227, 228, 283 228 pol. 182 178 Hurczałka ( 299 182 i 186 I 137 Grenlandia 371, 372 397. 401 Iłża 485 I n d i a n i e 368, 445 371, I n d i e 288, 301, Grodzieńszczyzna Grodzisk 250, 188 Huły 396. 415 Indonezja 246 374 363, 376. 365, 386. Indonezyjczycy 184 Inkasi 368 dolno-niemiecka Irokezi — płd.-zneh. — łemkowska 250 168 — ruska 160, 167 Gryndzowska rola ; 175 401 ' 320 9fl Irlandia 250 392, 391 358 Indygirka 188 389, 387. 389 Indoeuropejezycy Venlre'owie Guajaki Hiszpanie Hłyny Hucułka 394, Grupa 98 Huculi 310, Grodno Hiszpania Holentotka 485 arch. Grecy 129 Hołowaczowska 200 184, Grecja Gros 231. 171 176, Griin 230. 257 Sajańskie Gouraghies Groń 167, 226 Grajcarek 248 438 Holendrzy Górny Śląsk 379 Hessja-Nassawia sądecka Cudów Gostynin 377, 376 Heniikowie 234 235 śląska 376, Hawajczyk 235 Góralszczyzna Grab 1 Hawai Heidelberg podhal. Góry 288 228 — Góra 232, 228 — — 215, 282 283 367—369 I s t e b n a 226, Istria 437 Italia 129, 228, 453 322 358 J H Haczów Hałda 419 294 Haligowcy Hamburg 204 299, H a ń c z o wa 171 Harklowa 169 382 j Jabłonków I Jakucka J Jakucja ; Jakuci I 97, Jana 101 99 100 123 99—106. 117—126 Jakuck ' 208 Republika 108—111. 113, 116, �589 Janczurówka Janów Japonia 3 7 1 , 376, 164, 173 178, 182, 419 Góra 188 457 203—204, Jaworzyna 219, Góra Jonia •Knyszyn 485 Koblencja 220 Kolchida Koło Jungowie 364 I Kadyszcze Kalahar Kalisz 76. Kamionka 164, 79 Kapadocja Karaimi Konowałowski 170, 371 178 Halicy Kornajowski — krymscy — t r o c c y 338. 440, 307 Kozacy 338 Kraj 173 i 338 442 157, 182, 187 158 półrol. 182 270 182 176 100 534 bałtycki — Helów — poznański — Sudetów — Warty 257, 38 półrol. 437 Koszaryska 285, 300 335 401 Kozy 367, 369, Kapitaniwka — łuccy 262 334, Koronowo Zebrzyd. 170 Kanada Konin Koszary Kamienica Karelia ! 423 245 Kalwaria 371 Koprivnica 265 74. Kongo Kora 293, 268 108 Konstantynopol 229 Kalabria 257 Kombornia К Kacwin 419 i 122 212 pow. 2 4 2 , 267, Kołvmsk 426, 428, 430, 432, 444 175 127 Kolonia 99 138 138 Jukagirowie rola 182 Kolbuszowski 410 137, Jugosławia 447 337 Kocurowska Kobylarki Bajkalskie Jurgów 207 181, 188, 191 — 192, 182 410 412 2 1 3 , 214 12, 411, 12 127, 208, 303, Kłodzko 226 Jeruzalem Jolkos 208, 2 0 9 , 4 0 8 , 4 4 3 , 4 6 9 , 4 7 7 178 169— 165—167, 432 6 207, Kijów 177, Jaworzynka Jezioro 410, Kieżmark 176—180, Jelenia 485 Kielce 388 160—162, 172, Kartuzy Kieleckie 386, Jaworki 188 Kiczera 207 Jasna Karpiakiwka Katowice n / S a n e m 2 0 7 , 208, Jasilnyk 1 6 0 — 1 6 4 , 172, 173. 2 2 5 , 2 2 9 , 233, 235, 3 6 3 , 356, Kaszuby 242 Jarosław Jasło 404 388 Jarembina Jarocin Karpaty | Japończycy Jawa ! 175 485 Kraków 251, 273 256 237 257 238. 2 4 3 , 248, 249, 251 — 272—276 152, 168, 207, 209, 2 8 9 , 304, 306, 309, 341, 409, 450, 468, 469, 476, 477 444, 302, 147, �590 Krasnystaw 207 Krauszów 175, Krempachy Krempna Kreta 179 164 Londyn 382 Lubień 485 Lublin 171 3 0 9 , 448, 450, 470. 471, Lubowla 289 Lubochnia Krościenko 164, Krotoszyn 165, 167, 169 Lud 299, 4 1 3 — ruski 324 Lwów Księża 175 Lwówek rola Kudłaczowska Kudłakiwka rola 170 Kurpie 415, Ł • 453 319 Łagów 412 j Łańcut 16, 4 1 9 j Ławoczne 365, Kyrena Łazarczakowski 366 K w i d z y n 411 137 161, Lemki ; Łemkowszczyzna 204, 472 Łętowo 534 Łomnica Łomża sądeckie Lapończycy 229 Łowicz 418, 418 La 424, 425 Spezia Lądek-Zdrój Lechuica 229 160—164, 171, 186 169 244. 345. 412 340. 345, 346. 453 60. 237, 244, 246, 250, 451, 4 6 9 Łuck 4)1 Leibach 186 228, 477 411 Lębork 208 Łuszczakowska rola 177. 180 283 Leluchowa 163 99 Leśnica Leszno 213, 208 • Limanowa 164, 173 Macedonia I Madejowa j Magnesia 488 Wielki Liszczyna Litawcowa Logribowic 163. 188 182, 169 M I 272 142, 143, 147, 246 Leżajsk Litwa 411 168, 163 Łowickie Łódź 162, 412 Łopuszna 441 l.asowiacy półrok { L Lipnik 220 161 Kuskokwim Lipno 460 456 177 182 Kunina Lena 172 207, Laba Kularzanka Lachy 435—437 148 188 412 Kurtacy 426, polski Krzemionki 177 214 469 Lubljana 242 Królewiec Kujawy 173, 213, 164 : 170 138 M a k s y m ice 227 Maiajczycy 387—389 Ma li n ó w 187 445 175 Małopolska 170. 287 370 Mały Lipnik 173 201, 209, 251, 262 �591 Maori 379 I Mangarevan Maniowy 379 234 267 426, Marokko 437 389 Marquesas 379 Matejakiwka 188 Mazowsze 414, Meksyk 398 Melanezja 409, 486, 487 401 Międzychód 264 Międzyrzecz 270. 188 Mi iszek 173 157 Mombasa 359 Monachium 287 Mongołowie 109 441 Moros 387, Morze Czarne 169 Myszyniec Tomyśl Zelandia 265 Obidza 160, Odra 320, Ohio 367 363 414 486 99 409, Olsztyński p. 415, 419 Ontario 367, Opoczno Opole 182 Orawa 186, Orkon 103 Osijak 429 Na ogrodach Nanalaniwka Narew 241 rola p. 184 188 175, 176 j 456 I 413, 404 370 324 453. 405 480 250 Nagrantowska 412. 368, p. Na 227 326 Olsztynek Nadrenia Namysłowski 379 15 Opoczyńskie N Nadworna 377, 181 Olsztyn 226, 409 352 Oslrudzki pow. Ostrołęka 486 ! Oświęcim j Ovambo 208 81 377 353, 412 321, Opatowskie Bereh 232, 183 253 Objazd Oleniok 319. p. 534 Nowy 359, 182 172 208, 178, Nowa O jców 389 Maszyna 166, 180, 416 253 Mucharz 164, 164, pow. 358, p. Sącz Obersanden 99, Mrągowski 241 O Mołdawia Mordwini 353 Nowy Targ — 138 Młaczky 349 Nowalanowskj 378 271, 482 G w i n e a 301. Nowy 37(5, 265, 181 Tatry Nowa 453 262, 208 Niżnie 164 Mongolia 413, Nisk 415, Mezopotamia Milir 330, Normaiuiczyk 358, Miii у o wie 176 389 258—258, Nietążkowo 381 188 Mastejaki 168, 170, 388, 250, Niemcowa Markezańczycy Mazury góra N i e m c y 2 3 7 — 2 4 0 , 2 4 4 — 2 4 5 , 248, M a r g o n i n 261, Maribor Nawojowa N e g r i t o 387, 412, 411 415 249, 288, �592 P Padwa Palermo Palerdea Pańska 421, 422, 178, 182 Pasłęcki pow. 182 260, Polska 309 129 367 355, 365 i Peruwiańczycy Petrańczyk 381 239. 277, 323, 267, 285, 289, 344, 349, 353, 407—409, 444— 445, 454. 458, 466, 472— 468, 478 142 P o m o r z e 260, 266, 3 2 2 , 412, 4 1 5 , 4 3 7 , 4 5 4 , 487 Pomorela pow. Piwniczna Placyska 163—165, Poprad 168 130, Plemiona 131, helleńskie — mongolskie — turańskie — afrykańskie 121, 124 pow. i 246—248, 359 ! 2 0 1 , 212, 226, 229, 230, Podhalanie 458, 4 6 5 , 234. 172, 207, 220, 334, 335, ' 477 Podmokłe Prechyba 486 wscli. Podrohacz 182, werchom Pogórze Puck 187 160. 486 165. 169. 207 pow. 410, 419 453 485, 486 209 R 165—168, 238, 241. 244, 245, 2 6 2 , 265, 268, 2 7 1 , 277, 357 Rabka 188 181 414, 4 1 5 , 188 145, 177. 6 Pułtusk 187 gorlickie Pokriwka Pszczyna 176 325—327 174, 273 Przeworski 450 343 321, 160, zach. Przemyśl Rabsztynem 325 152, 247, Przasnysz 453 272—273. 429 Prasłowianie — 153, 410 Rabszlyn 174 420 156, 241—242, 466—469, Prusy 228 Podkarpacie 269, Prokwitowka 486 238, 416. 4 5 0 , 4 5 8 — 4 5 9 , Prabałtowie 209, 227, 232 236, 407—408, Praga 178 356, 143, 1 4 7 — 1 4 8 , 208, Pożega 291 Podgaciwka Podhale 159, 291 387 141, i 124 pow. Podgórze 130 173 534 Poznań 139 251 160, 151, 163, 168, 170, Portugalczycy 138 129, 240, 250, 353 Poronin 188 Platajczycy Polacy 155— 251, 414 Pod 150, 245, Piński Pod 148, 207, 209, 226, Pomorzanie Podole 376 165—166, 459 235, 385 135, 158, Polwica 269 Płoński 445 144—145, Pińszczyzna Płocki 275, 376, 380, 6, 474, j 176 176 Plataiai 457 Polinezyjczycy 414 Pensylwania Pieniny 411, Polanka Polesie 375 141, 156, Persja 188 Polanica Polinezja Pelasgowie Piła 425 178 Papagowie Paryż Polana 361 286, 460, �593 Raciążek 412, Racibórz 411 Radom 485 207 Radomsk Semici 486 188 Radziejowa 188, Rakoniewice 257, Rewal 202 242 327 Repowa 182, 184 241 Robacz Rosja 182 268. Rosjanie 324, 102. 477 109, 116, 117, 125, 350. Rosochata Rów 176 207, Rusini 208 25, 145 173, 263, spiscy — Szlacbtowscy 453 245, Simkiwka 188 Singapore 388 Sioux 348, Ind. 356 Rusnaki 169, 201—235 Skałka polska 170 160—177, Rusyniwka 181—187 Wzeszów 241, 356, płd. 172, 431 Słowiańszczyzna Słowacja 419 418. 419 ; Samoa 281 Sandomierz Sanniki Sanok Słupsk 410 Słupsk ролу. Smałyska 208 423 351 Sokal 207 i Sokalówka : 357 Satakunta 204, Sądeczyzna 204, 230, 233, 235 485 Sołtysia 233, 303, 175 182 rola 175, Sopoty 463—4, Split 229, 265 161, 429, 433, 182—3', 186 484 1 6 3 — 1 6 5 , 173. 2 1 2 — 1 3 , 222, Lud, T. X X X V I I 227, 411 Sokółka S p i s z 21, 442 447 170 Sofia 207 227, 182 : 486 Sardynia Sarkóz 207, 325, 356 Śnietnica 379 Samojedzi 323, 350 164, Smolegowskie S 320, 396—397 426—427 Smarkoniówka Rzeszowiacy 356 319, 328, Słoweńcy I 437 351, 326, [ 174 441 432, 228, 351, 208 Rychwałd 182 326, 289 431, j 178 358 27 Słowenia 164 rzeka — 160—200, 202—235 I 349, 178 182 Słowianie UMK—173, 437 228 Skalska 164 Sądecka Rybnik 283 Sieradz Słowacy Ruś Szlachtowska Ruska Siedmiogród Skoplje — — 182 432, 445 Skierniewice 251 12, Sienią Skawica Rumunia Ruś 303, Skandynawia 265 Równe 430, Serbia Skalnyk 182 439 402 Skalite 365 Rozdzila p. 182 Serajewo Radykiwka Ren Sempoliński Semenitka 203. 2 2 7 — 2 3 0 , 232. 427 38 209, 234 �594 Stachowa Wola Stachuriwka Stambuł 157 Ś Śląsk Stanisławów 208 Stany Zjednocz. Stara Wieś Stare Miasto Stare 178 ' 368, 387 213 165 208, 209, 226, — c i e s z y ń s k i 285, 14, 28, 465, 486 — opolski 453, Ślązacy 240, Sredzki pow. 482 250, 251 142 184 Stradom T 209 Strzelin 6 Tarnobrzeg Strzyżów 287 Tarnopol Sucharowska Suchiwka rola 177. 180 ' 188 Sudan 362 Sudety 247, 319 Sumilasowa 388 Skałka Syberia 109, Sycylia 423 j 182 122, 125—127, 371 162, 165, 167—8, 215, 216, 222—3, 265, Niżnia 202, 228, 204, 213. 232 293 182, 466, 403, 327, 208 108, 252. 122 293, Turyn ;361 Tybet 369 Tyndarowska rola u Poręba 179, 165—6, 175, 177. 2 1 6 — 2 2 0 , 223, 250, Szwajcaria 188. 192. Ural 201 Uriangajey i 157, 283, 2o9 Szwierkow ska rola 425, 209 121 485 wyspy 379 265 441 V 177 Yaradżin 177 223 Uvea Uznam 267, 207, 287 Urzędów 290 Szwecja Szwistowska 199. 425 Ukraina 170—2, 232 468 Szwedzi Szymbark 1'dine 465 160—162, 204, Szwabia 338, Yrchlicka , 355 157 ! Szlachtowa 488 396 415 Szklarska 469. 404 184 182 Szczytno 454. 156 Turcja 160-- 177 425 Turcy i rola 402. Tunguzi Wyżnia 423 241. Toskana Trzyniec 178 208 262 Tulon Szczawnica Szczerbuk 361, Trakowie 180 Szczyp 338 Triest Szczapanciwka Szczecin 204, Toruń 386. 188 Szaflary 150, Kaz. Topola 242 301, Swynarki Tarnów Tomkowska 173 Sulmierzyce 29 207—208 Tatarzy Tivoli 250, 164, Sumatra 445, i Stodoliska Sulin I 170 178 Yicenza 429 160 283 177, 180—181 459 �595 w Wadowice 410 Warszawa 145, 450, Wrocław 207, 460, 20», 372, Weddowic Węgrów Węgry 69 353, 355, Wejherowo Westfalia 152, Wieluń 270 pow. filipińskie 379 393 — Samoa 378 — Society 378 — Wielkanocne — Wschodnie 380—382, Wyżnie 385—386 378 Skałki Wyszogród 201. 160, 177, 180 289 Łapsze 351 253 Z 141, 241—243, 274, Rohacz Wielkorus 459, 160. 236- 255, 238 Zabierzów 257 — S . ' 460 181, 188 Wierzbo iк Zadołyna 182 Zagrzeb 176 Wilno 245, 289, Wiluj 99 wieś 226. 228 207. 208. 320 ; 321. 326 I rola W ł o c h y 360, 362. 175 ł''3. 170, 285 Zakopane 406. 450. 207—8 242. 412. Zaolzie Wołga 319. 321. 356 Wotosi 172 Zawoja 251 270 157 2. 259. Zielona 202. 275 Ziemia — 481 142—143 184 175 182 Hudsona 308. 371 225 Ząbkowice Ziębice 405. 234 208 Zaprzatowska Zatoka 491 232, 207—208 Zaskalska Włocławek 164 229. Zakliczyn Zapustok 402 - - 3 — 5 . 421. 171 Wołoszczyzna 433—434, 182 164. Zaniemyśl 5.Я Włodzimierz 427—429. 162. Zakarpacie Zamość 150 207. 357, Zagrzesznyk 459 Wisła Włakowska 99, Zahorianie Wisła Wiśniowa 1 78 485 436—437 Dolna 245 182 410 Zagrody 485 Wilniesan 468 Zabiłowody Zabrze 303 Wierszliczki Wiśnicz 143, 249—253, 232. Wschowa 157 450 australijskie Wysokie 357 108 Wielkopolska Wołyń 152. 412. 250 Wiedeń Wilcza 449 460 Werchojańsk 145. 147. — polinez. 377 182 375 485 Węgrzy Wielki Wyspy -!!2, — 164—5, 356—7. 264, 244, 469 Was-ilakowski półrol. Washington 143. 460 208 Wałbrzych 456, Wrocław 41 1 411 227 bytomska lubuska 412, 410 417, 454 38* �596 Ziemia sądecka 163 Z i e m i e O d z y s k a n e 235, 266, 464, Złaków Zubrzyk Zurych Z. S. Poprad. Żmerynka 160 207 242 Żuromin Żydzi 337 R. R. 454, Żuławianie 412 n. 450, 2nin 477 100 250 291 252 Żytomierz 207 �INDEKS RZECZOWY A Agatek, A m u l e t 84, 290, Analiza roli Analogia Ananas 297, 392, 422, 423 Barrio 59 wytworu Barć 5, 11 230 Antropologia 351, Antropofagia 280 214, Aplikacja Apokalipsa 306, 224, św. Jana 308 Architektura lud. j 380 230, 302, 341, 312, 231 303 410. 484, 487 A r c h i w u m e t n o g r . 454 — rodz. Mizerskich Kegionalue Areb, 151 Fonograf. 127, Astrologia 330 Haby 304 Baca 201—2 Bacówka — Bałagan żonie (T 568) 24 — o zdradzieckiej matce (T 530) 24 3151 — o Madejowym — o koniu (T łożu — o ptaku z ł o t o p i ó r y m — o — o kowalu 18, 531) 25 |T 550) 25 23 25 Bogdynku 30 i śmierci - o mądrej 756) (T pomocniku dziewczynie olbrzymie b r a c i a c h 26, chłopa z (T 875) 30 23 27 diabłem — o młodym — o siłaczu prawdzie (T 050) i krzywdzie 18, 19 (T 613) 20 -- o Ali Babie i 40 —- o z d r a d z i e c k i c h ' 74 towarzyszach IT 301) 20 — o zabójcy — o darach smoka wiatru iT 300) 19 północnego iT 503) 20 355 — - o złodzieju ; jurta rozbójnikach |T 676) 27 i 198 zob. (T siostrze 2 4 IT 1060) 17 202 lud. 250 - - o zdradzieckiej - o dwóch 137 buszmeńskia Balkonik zdradzieckiej — o zakładzie l u d . 3, 4, 5 Ballada o H. A . F . i: Bajka — 234 Argonauci 31, I - - o młodym 85 ziele 331 20, j' 459, 409, 470 Archeologia 10 Baśń I 218, Apolropaion — 391 15, Bartnictwo 391 214, Anglija 198 Bani 311 Anegdota 390 Bambus 290 agat 99, 109, 111 nad 23, 30 Baśni niemieckie 273 złodziejami 15, �598 Rauiarslwo Bawełna 247, Bawoły — 3(18, 35», Bednarstwo 297 Belki 111, 112, Bełty 301 375 Bieluń 284 tek. 330. i B l o c k h a u s 99, 19, Bogunka Boiska Narodź. ognia hodowli Brogi 356 Brona 240, 124 124 85 351. 407 168. 190. 196, 225, 331 448 — bałkańskie lińskie 227 góralskie 423, — sznurowa 228 wielkopolskie 240 414 tremk. 485 chalv zob. 89, doły 91 215, J Chyża ! 216. 245. 224, 224 363 414 216 308 228 308. 196 222 figuralne Ciesiołka 102. 292, 125 -Chorągiew Ciasto 90, 320 149. 215. Chustka 456 420 370 Ciasnocha drewn. 485 485 123, Chymla 472 • podziemne 117. . 195 472 485 98—9. Cbołośnia 414 231 450, 485 mazurska słowacka ;Chlywek-> 350 — - niemieckie — zabytków 223, 448, 485 — Chmiel kurpiowskie lubelskie 406 218, kurpiowska Chlew 441 — 214, kaszubska Chata — 407 —- k n y s z y ń s k a 369 sakralne regionalne — - Budownictwo zach. — Cieśla 110 Ciota 304 332 137-3 486 230, 203—4 64 — - podhalańska 225, 223, 205 wytworu kultury — polskie 215. НИ)—;}. 403 — kielecka ludowa 133—4, 12 — — 450 — 129, — - kujawska 283 Budowa d.omowyrh 346 palafitowc — 131, władzy cholewami Ceramika zwierz, 96 330 127, 17. Cekiny Budownictwo — z Bydło Cechy 210 Brząkadła 93, 290. But-bucik Cebrzyk 139 196 391 С 44(5 Bóstwa — Bumerang 2(50 193 136, 171 — 86. 75, <Cantarb> 191. Bożnica 335. 201, 145—147 Bosonogość 420, 257, 285 15, Bryb 359 Bulwy Bylina 103 195. 280 Buddyzm Buły 338 124 Boginki .192. 192 jako symbol B ł ę d n e o g n i e 251, — • i Bioklimalyka — Budy 19(5 gospod mieszkalne Bursztyn Bębny Birilik 374 332 Belemnit Boże. Budynki 2-19 213 418 308 �599 Ciupaga 220 Cmentarz Demonologia 305, Cuchy 228 Cygan 14 323, 390 j 231 294 Czapka barania Czapeczka 166, 220, 228 200 251. Czarownicy 88. Czary 133, 121, 200, 102, 285 , 3 0 4 — 3 0 0 304, 152, 308 281, 290, 384, i 390—2 291, 214, 304 spiski 221, — warmijski Czepiny 405 Czerpak 240 Czerwony 420, — na 392 335, Drakon 282 «Drążek» 390 200. belemnit 196 153 153 1 6 5 — 6 , 168, na 204, 165, 203, płótnie 222 włoskie 206, 7 7 i śmierć księżycu 285 205 250 302 lud. 285, 454 Drzwi 105, 112, 124. Duchy domowe 446 — ognia I — nieczyste j — opiekun. 197. 291 441 Czucba 218. 219 Dusza dziecka nieochrzcz. Ćwikle 215, 220 Dusze pokutuj. 251, Dudy ; 1) 112, dwuspadowy czterospadowy — zob. l>rc: 194—198. ; 18. 400 461 Dyle 105. 229 — 227 22(1. 227 ( 121 wargi 26, społeczna pożyw. 115, Dziewięć 294 251, 228 rezonator Dzbany I — potwór 39. 58 80, 367 78 246 2(50 Dziewczyna-ptak 285 261 257 121 wytwórcza Dynia — 200 435 Dynamika 206 Deformacja Demony 227, konslrukcja214. 108, 401. Dudziarze Dymnice — Darnina 192, 390 — 110, Dychawica 125. 215 117 Czółno 220. 230, 423 odpustowe Drzeworyt odróżniający 111, 206, 17 208— 223 i utożsamiający D a c h 98, 297 213 192, Druciarstwo Druczki 351 308 215—216, —• lud. 245, 346 pątnicze i 305 444 271 handlowe i 446 304, 390 212, Druszlak 430 195, zob. Dożynki 210, 209, 290—1, 318, 242, palach Druki 118 Czinezara na podcień. Druciarze ' Częstokół — 258. 363 190, — Drogi 200 Człowiek 98, ' 304. — 308 480 Cześć, p r z o d k ó w Człon 102, Dom — 392 slupów 299, 231 kolor Czeluść 251. 263—4, Drewutnia 2 2 4 — 5 , 229, — — Doły Drelich 281, Czepiec 251, Donnerkeil Czarownica Czart Diabły D i a l e k t o l o g i a 312, CyfrowaniaCyna 384, 10, 11 40 235 �600 I Dzwony 116, 285 Dzwonki 285, 345 Fartuch 83, <Fazik» 210 Figury przydr. Filmy E 94, etnogr. 222, 244—245 238, 487—488 340—348, F i ń s k a poezja lud. Echenit zob. Egejska kultura Egzogamia Elbelen Bclemnil 86 119, 126 Electrum zob. Elementy kultur. Endogamia Epoka — młodsza brązu 226 środkowa — żelaza — kam., druciarski polski — muzyczny — fiński 321, 325, 363, 396 ! 327. brązu i 346—347 żelaza etnogr. 417 Niowian 443—444, j 446—448 I 452 192, Jakutów serbska 101 — słowacka — Wielkopolska — węgierska ! 158 197 — zespołu obiektu etnogr. 60, 39, 236 351, 32, 38, 155, 309, 334, 426, 452, 469 353—355, 329, 359 40. 330, 135. 360, Farbiarstwo 154— i 376, , mag. 42 67 45 32, 142 budulec Glina 42 i 116. 118 332 wielkop. 144 175. 181 kult. 39 333 98, 102, 182, rolne 111, 199. Gospodarstwo — 38—39 119 204 Geneza wytw. j 105. 126 Gelangeflur Gędzba 98, 305 glin. i 277 222 jako — Gawędy j 41, Gałąź, Gonty 15 etnogr, 14, Garncarstwo 466—468 40—42, etnologiczne socjolog. Gadka Garncarz F — 353 61 Funkcjonaliści Garnki 351 muzyczna — 20 G 158 — Fakty 224 strukturalna 421 — Facecje 317 469 454 — bułgarska Etnografia 316 316, F u n k c j a w y t w o r u 49, 57, Funkcja Etnologia 314, Fundament — — włoska 313, 297 449 4 1 7 — 4 2 0 . 424, 310—314, Froschstein 440 146. 314 78, Forbotka — polska — polska 458 313, — fińska Etnografia 210 219 Formuła 320 232 440 F o n o g r a f 372, 324 486 440 Fonetyka 396 231, — Fonologia 325, i 218, Fonemy 320, 321, Flisacy Folklor Folusz 477 397 — Etnol. 233, k a m i e n n a 370, starsza ч Bursztyn 167 — — 297 289 447, 441 112, 229 353 174 — pasterskie — bodowi, — macierzyste 190 rolne 190 190 �601 Gospodarstwo Gorset 2U, 2 4 5 , 308, Górnictwo filialne 220, 223, 100, 230, 316 megalityczne 324 — popielnicowe 327 — prapolskie Grupa 330, etniczne społeczne współdziałające — podtrzymujące — wytwarzające — nosicieli — motywów bydła rog. 120—125 382 125, 201, 230, 331, Huńka 216, Hutnictwo 332 218, 2 2 3 , 2 2 4 — 2 2 5 , Hymla 363 205 Husitanec 230, 232 224 229 I j Ideologia ; — 45, 51, 53, 55, 56. 66, 67 i 66 i 66 wytworu zespołu I k o n o g r a f i a etnograf. 5 3 3 3 . 3 3 5 . 422. 373, 53 272. 477 93 282 lustr. muz. Instytucje baśni 50, 61 I n i c j a c j a 92, Inkluz 66 58 i zabawy 82, 375. tajne 390, 469 359 Itań 122 Izba 192, 200, 2 2 0 , 3 1 5 , 420, Ul 375 j 424 165 Grzywa końska 110 Gurmana 228 152, Guślice zwierz. 391 364 -— p o d g a r d l . 223 (iwara tajna (iwara 100, Jasełka 210 108 293, 203 465 .lednopolówka 173 .ledno/.eństwo 302 drewn. żelazne 297 .farzmo 304 Gwoździe Jad\ — 349 210. Gwiazdy .1 i 1 228 Gusła 202, owiec ' 323 — Gunia koni — 326 206 — Grzechotka 224 226 poezji lud. 237—8 Hodowla , 1 219, 328 polskie Grzyby 215, osadnictwa «Holen» 414 protobałlycka Grupy — ', 331 oksywska Guziki 395 367 Grodziska Historia — Groby przed i wczesnohist. Gry Harasiwka 332 — — 20,! 232, i 345 324, Gramatyka Groch 193, 231, Jeździec 288 bezgłowy Jęczmień 288 203 214, 299 201 202 Językoznawstwo 309—312, 317, 331, 109, 111. 333 H llaci Hafty 218. 223. 480 Halszywaty 210 Hałunyly 216 zob. bałagan 97, 103, 112. 1 1 4 — 1 1 9 , 1 2 3 — 1 2 5 451, 480, Haras Jurta 215 210 231, 245. 417. К 119. Kaczka . 283 Kadź 214 Kafle 420 Kalevala 440, 441 �602 Kalenica 108 Kaletki Kobierce Kobza 223 Kałym 111 Kałyraan Kamień Koczownicy 103, 98, Kamizela 108, Kanataska Kogut 230 215, 219, 229, 231, 232 przydr. 114, 415, 419, 425, 487—488, Kaptur 365—300 27, Karzełki ujęcie 102, Kategorie 111, Kenir 42, 20, 228 21 ewolucjom Kierzonka faktów nauk etnolog. 311 lingwisl. 46 197 142, Kleszcze 205 Kleszezyny 144. 297, ind. 315 87, 145 117, 224, 308 200, 305 128, 193, 387, Końskie 201 włosie 301 364, 368 442 105, 108, 120, 121, • 126 34. dachu krokwiowa — na sochę — — na pół — ścian — łątkowo-sumikowa na -— w ę g ł o w a Kora — słup 227 127 127 127 132 210 292 84. 214. 223 308 brzozowa 105, 212 227 sochy z ziemią Kopany 226 227 — 126 210 274 351 191—193, 118, Korale stara 189, 281 114, Koraliki 93 269, 373 Konopie Kopy 308 218 Kobieta 295, Kontakt 414 Klechdy Kłącze 212 Kołowrotek slego w a 268 Klasyfikacja 218, 356 311 308 251, wołów 332 Kołowrotek Konstrukcja funkcyjny ewolucyjny Kłódka 215, Kołomyjka Konie 223. 174, wypas 3, Komora 219. 85 niem. Komary 214, 224 281 Komin 45 Kliny 465 Kołysanka 45 30 psycholog, Kierezyja К nop etnolog. 210 38, motyle Kolędy Kołyska bajki porówn. — — 476 291 Kij-samobij Kleć 96 251 129. Kierunek — 95, 300 Kierpce — 88, zjawisk kultur. faktów Kaszubskie Kądziel Kokony Kołodziejstwo 259 387 144 Kołnierz 401 K a r o s > 8 3 — 8 5 , 87, Kartograf, 308 218, Kolektywny 400, 120, 20 •Kohucik> Kollki 88, Karczma 12, Koloniści 490 202 6, Kasza 423, 299 Kapusta Kara 83. 364 -Kogutek. <Kojata» 398 Kapliczka 82, Koczownictwo 123 231 222, Kanibalizm Kapuza 121—122, 195 210, Kapelusz 105 352 (w 107—108, budown.) 111—112 dębowa odwar 214 śliwowa odwar 214 28, 103, �Kora — wiśniowa palmowa Koronka 222, Korzenie 93, Kosa 442, zwierz, — gry Koszula Kosz 292 Książeczki 228, 229, 230, 24:'.. 90. Kożuch 198. 281, 229 339 339 ! 102, wsi .Kula» 219. 224. księżyca 230—231. zmarłych M. 394 332 41, 444—5, - 4 5 , 55, 50, 452, duchowa 482, 36, 331—2, 28 — społeczna — wytwarzająca — przyswajająca — zasadnicza — matriarch. — Rojków -- Rusinów końska Krężel 111 Krokodyle Krokwie Krosna 389 190—198 dwunicielnicowe — czteronicieln. — wielonicieln. Krowy Krój — 90, 190, poncho 212 wężów Królewna «Kryła» Kryza 210 86. 228 szlacht. niemiecka 225 2 4 3 . 272, 275 224 — ludowa 168, 339. 305 — amfor 228 228 144, k u l . 320, —• c z a s z lejów. — - grobów 21, 24, 25 — jamowych pucharów — łużycka 322, 326—328 325—327 dzwon. 321—322 325—328 j — prafińska 320. 323, ! 325. 327 — pomorska 321—5 320—324 • kloszowych I 349 324 - c e r a m . s z n u r . 320, i 125 125 144 210 299 52 99 staropolska 282 218 "Krypity» , podłużne 10, 20, «Kruezene>> j 457, 52 -- b e z p r z y r a m k . 220, Król 213 352—3, 36 patriarch.-pasterska 212 380, 484 332 Krew 457 63 457 Krawiectwo 307 124 Częstochowskiej K u l t u r a m a t e r i a l n a 36, 331—333, 407 jesienna 128 88 Krasnoludki Kręczynka . i ognia H. Kultura 224 201 419 —• o g n i s k a d o m o w e g o 350 214, 223, 405 220 — 308 Krepinki 487, 170 389, słońca , z b ą s k i e 401, 340, 295, 302 szopk. Kult — 210. Krakowiak 44 350 — 300 Krakuska 95, : 1 354 Kozły Księżyc I 227 335 214, 204, wierzeniach) Kukurydza budowu. 120, Kozły Iw Kukiełki wiszące Kowal 34, 320 248, ludowe Książka Kształty 190 w w i e r z e n i a c h 281, Koiły 98 375 dla owiec w przysłów. 117, 245, Kujawiaki Koszyczek* Kot 408 (mat. bud.) 286 202, ognia 118, pośredn. 43 488 414 Koszary materiałów Krzesanie Krzyż 2 1 3 , 215, 2(H), Krytyka —• — b e z p o ś r e d n . 480 drewn. Kości do 214 390 298 05, 205, Kościółki — odwar lodzie/) 324 �604 Kullnra — unielycka wstęgowa 325—(i 320—322, — rybacka my.śliw. — buszm. I 324 Literatura — 323 Lodownie 69 Loreto — etruska — mahometańska — słowiańska slaroturecka filipińska 322 Lód 388 (bud. podziemne) 112 273 -— f i ń s k o - u g r . 440 — prapolska 330—1 — jugosłowiańskie — rumuńska 247 — węgierskie — węgierska 247. 354, Kumys 1 1 1 , 120, Kurikka» Kuwnyty Kuźnia 356 Ludy 442 — j — 210 turańsko-moiigolskie — i L i 216, Lamówka 216 ł.aeinnicy 102. 1 3 4 — 5 . 137. 3 4 3 . ! 357 308 128, 130—1 Łapki 196, 1 1 3 — 1 1 5 . 200. Łopata do chleba 74, góra 304 )i. 307 M. 246 246 331 78. 82, 86, Łysa 201. 116. 300. 363—4, 390 M zewn. 315—317 — wewn. 315—317 — funkcyjna Magia ludowa 144. 152, 403 — średniowieczna — etnograf, 5, 86, Magiczny 311 338—9. 204 198 366 Łzy 187 myszy 309 — Literatura 175, na Łodzie Łuk 279 302 Lingwistyka 210 Łowiectwo 306 94—95, 330, — Ława Lewiatan 383 leśne Lata 442 109 noga 351 332 107 Lanka Lany 301 ręka Lew Europy L 12, 25, Letry- — Ludność prapolska 440 202, 212, Lewa —• środkowej 332 Lepianka 353 ! Ludożerstwo Lekarz-czarnoksiężiik Lep. 3:48 - słowiańskie 24 Lecznictwo Legendy - - tureckie 99 99 I 245 Aladyna syberyjskie 41 I 230 114 —• o l i w n a Len 41 — 290 383, cywilizowane 28 Lagapis — 387 369 niecywilizowane 219 Lampa 36в, koczujące — «Kytyci» 448 424 rolnicze 414 Kuźnica Lajbyk 426. 357 — - religijne 124 102 285 Ludoznawslwo 244 339 191 węgicr. 291 353 154. 3 2 2 . 132, worek 251, Malarstwo l u d . 369. Malowanie ciała — na szkle Malarze 85 411 ludowi 256, 30 419 487 332, 454 �605 Malowidła *М а л а » Mapa 393, Masło Maść buszm. 448—449, cud. Maska Mięso — 86, Miód Migracje w o ł o s k i e Mazur (taniec) Mądry Maciuś 350 144 411 (bud.) 98, św. Bened. Medycyna lud. 295 Meteoropatologia Meteorotopia 435 336 330 etnologii Metody k r y t y k i mater. ogóln. 5, 32. 153 108, 1 Młot kamienny Młyn 242, 111, Młynarz l Moc lecznicza 380 442 298 465 j Mocz j Monokrćpis 306 127—134, Mordowanie jeńców bajki Morowe 312, 313. 315 powietrze 330 308 funkcjonalne Most — historyczne Motywy alternujące — nagrywania — bajki 4—17, — teralologiczne — węzłowe — psychologiczne Magiczny miecz 25 Metoda zbiorów Metody ustalania faktów — badania ludów etnolog. etnol. do 38, ludoznawstwa lingwistyki etnologiczua 37—39, zboża Miasta spiskie Miecz 114 3, 27, 220, 58 229, 08 — 40, 233 449 28 Ki 11—13, 19, 24 281 210 195 Mnseo d'Etnograf. tlaliana 08 313 28 Mur 17 25—26, 137 Munduwaty 58 39, 16, 21—23, 313 Muchy Muły k u l t u r . 35, 390 Mowa 36 wytwór, Metodologia Miarka 352 materiał Metodyka — etnogr. 139 313—317 — 458 137, 398 317 Mosiężnice 33 339 262 Modemy 34 321, 310—314 414, 1 — 33 33 etnogr. 134—130 105, Morfologia Metody źródeł Mity Moiczki 336, 172 124, I 105 470, 284 Młodogramatycy 355 śląskie 10, 132, Sztuki 305 Mitologia Mleko i 480 j 411 304 , 15. 300 470 Obywał. I 304 Meble lud. 109. 484—485 Miotła 212 drukowania płótna 482, i 116 211, do «Matochy» Medal 363 bawełn. samodz. 103, 107. Kultury Odbudowy Milicja 105 Matryce 280—281, 473—474, 260 Materiał 261, Ministerstwo 268 Matriarchat Mech 454 262 83 Maślnica — M i e s z k a n i a 97, 98, 102, 305 Maślanka — 83 120 111, 200, Mata 74, 135 Etnograf. Siciliano 422 422 M u s e u m N a t i o n a l of C a n a d a 3 5 7 , 367 M u z e a etnograf. — w Aquilei — w Banialuce 407, 421, 424, 130 430 425 �606 Muzea — w w Belgradzie Bialugrudzie — Bishop — Bośni — w — Chorwackie we Florencji — w — Kaszubskie w 455, — Kurpiowskie Łodzi — Mazurskie — w — San 416, Olsztynku Poznaniu Rzeszowie Salem w Nar. 406, 407, 431, Tivoli Toruniu 436 i 375 '• 410 Wałbrzychu 85, 323 387 102. 107. 219, 112. 124. 223 dziecięce 266 dom. 442 geograf. 320 -- bałtyckie -- germańskie 319 — słowiańskie 320 Irackie 319 313 ••- i r a ń s k i e 319 N e o l i t 321, 363 Niecenie ognia 81 287 Niemowlęcia 410 Niemoc 459 Bytomskiej Ziemi Zbąskiej 410 353, 3 5 4 — 3 5 6 . 3 Vi. 470, 483 466 353 Nici 380 120, 213, Niwy Walentego ; Nospy ' Nosiciele Nóż 83, 290 362, 368, 369 211 175. Nomadzi 3,12 306 261 Niewolnicy 412 duszy pępek iw. Nietoperz Ziemi 331 212 368 Nieśmiertelność Wilnie 205, lnu 243 448 Niedźwiedź 455 w Mysz krzemienne — 412 411 w Myśliwstwo — — - 361 Muzykologia obróbki -— z w y c z . 360 Zjedn. Szczecinie w muzyczne Nazwy 425 458 Stanów w do Nawóz 244 Świętokrzyskie 441, 0 381 Skopiu Muzyka 1 114 415 Rzymie w •- 4 417 Martino w Neapolu w — — Nawabka Międzyrzeczu — Górze 419 w 404 r o l n i c z e 419, — - żelazne Jeleniej 108 261 Nawadnianie w - «Skansen» — 412 472 Matejki Pigorini w 295, 149 21 113, Narzędzia 451 im. - w 222, 444. 412 Lublinie — -— w Narzeczeni Ludowej w lnu N a r z e c z a 391, 160, — 105, cudowny Nasienie 443 140, 133 200 Napój 410 — — w 412 473 Kultury 130, stopy N a m i o t 94, 422 Krakowie 222 Nalepa 439 Gliwicach Nadotek Nałożenie 381 Częstochowie Finlandzkie 486 430 427 — Naczótki Nagolennice Cambridge — — N 289 — w i 376—378 i Herceg. Brytyjskie — 431 411 179, 120, 180. 225, 181, 364 486 rasowi 363, 390 58 187 �607 о Obchodzenie pól Obcinanie palca Obertasy 350 Obiekty — kulturalne społeczne Obramka Obrazy na 42 21fi, 218, święte 200 105, Obróbka drzewa — kości Obrus ( ! [ 332 magiczne — pogrzebowe — rodzinne — wojenne — W. 20 Obyjka 215 Oczkur 215 Oddawanie Ofiary z 345 — 331, 405 110. Uli. Ogrody 173, 331 — komina Okno 128. 227. 399. 1 9 7 — 1 9 8 , 212, 229 107. 112, 112. 196. 114. 220. etniczne «Okresanvj. <>Okruhle» prapolskie — ruskie 435 189, 387, 389 172, 169, 225. Osadnicy 323 333 169, Osadnictwo Osiedla 226, 174 172. 116, I Ostrzenie zębów ' O w c e 96. 189, 238 323 55, 283, 56 300 390 190. 201. 193 j Owies : O w o c e 291, 391 i Ozdoby 202—203 198. i Ożóg 84. 331 305 197 210 210 393 Paciorki 124. 3118 • Palma 231, Patka 83 1 Panna młoda I 360 390 i Państwo 174. 354 niemieccy społeez. 173, 331. nawodne Oszczepy 22» Okres dojrzewania młodzieży Okręgi obronne — Owczarnia 390 218, 11 7 105, Okrąglaki 125. 117. 380 290 I 402 314 społeczne kokosowe Osobnik 39:1—399. 81. dachu 355 201, 21, J 201 435 Ognisko Okap Orzechy 332 ze z w i e r z ą t 153, 399 105 Orzeł j młoduehy ludzi 222 308 j 345 197 83, zmarłymi 220. 205 Osady 132, 345 fonologiczne Orczyki ' 400 Odrębanie głowy zmarłemu Odzież nad Oplycze- Orany 273 Odlewnictwo Opieka Ornament 484 132—133 Tygodn. 117, 291 <Oresz» 271 Obuwie zasiewów Opętanie Organizacje 332 l u d o w e 483. — Opalanie Opowieści 332 316 219 Opozycje magiczny Odrzwia Onucki 420 i rogu Obrzędy i 205 kory — 224 127 Onomatopeika 40 301 298 . 40 s z k l e 200, Obręcz orzechowy Oman Oneirokrit etnologiczne — 251 356 Olej 80 39 — — 345 Olbrzymy Olejkarze 115, podziemne 230 102 212, 303 179. �608 Papirok karbowanyj «Рагак» 359 «Рагка» 365, sieci 289 Plan Pasiaki 486 174, 190, 201, 203, 229. 422, Pastwisko 120, Patriarchat 176, 203, Pęcherz 415 306 227, 228, 245, 356 — drelichy j — białe bohaterskie epicznolirycz. 120 403—104 404 — opowiadające iteratywne — wyliczające — Eskimosów indyjskie — religijne Piórka Piosenki Piniari J - 308 196 kultur 253, 255, 87 414 Poezja ludowa 353, M. B. 307 Pogrzeb gliniana 82, j Położnica 285 «Polskę fałdy» strój Południca 305 Położnica 211 j j 47 63 Polowanie 224 220 251, 43 I ] druciarzy za ż o n ę Podpinki Polepa 468 469 346 267—268 szczyt. Polski Pidptatew Pitka 488 85 wróble 153, 247, Podcienia — 404 zakop. 120, 261, 2 6 5 , logicznych 372—37 290 Podania 246, 461 Podział wytworów — ludowe 247, 259, 334, 350, 352, \ — 15, 6 5 , 204, P o d z i a ł metod u s t a l a n i a f a k t ó w etno- 403—404 440, 441, 469, 356 215 212 Podarunek 360 404 — Pług 224, 213, 213 259, — 222, I i — 356 205, czynowate 247 P i e s 24, 8 3 , 94, 258, 261, 3 6 3 . 410, 196—197 Płytoteka 441 24, 85, dziecięce 293 — 423 362 69 196 j ! o b r z ę d . 419, 119, Pierścień Piorun 368 odpryskowe karłowate Płótno 112 Pieczywo 374 Płóciennicy niemowl. Pióro Sacree 327 85 368 Płotew 193, 200, 201, 206, 226, Pieśni — Płazy 228 Pień Cree Płanetnik 242 308 P a z d u r 229, Piec 123, 364 pióra Pępek Bantu — — 423 175 celtyckie Plemiona 356 Pasterze 195—196 — Choctaw 228 213, 245, Pasterstwo Petek 102, Plemię P a s y 8 3 , 215, 391 katastralny Plemiona 234 446 363, 286 Piwnice 339 308 Pawie 345, 41, Piwo 366 Paremiografia Pas Pisanki Pismo P a r k a n y zob. Parzenice 210 Połów ryb Półka 115 Półeczka 289 109 114 431 112 83, 85, 94 , 366—7 223 ludowy 262 403—405, 244. 245 �609 Półsoszki 227 Homo; sąsiedzki! Pomór 293 Poncho 223 Poniedziałek 200 P< p i e l n i c a twarz Popiół 214 85, Poprzecznica ognia Pożywienie — — germańskie -- chińskie — nordyckie 313 226 337 363 201 224. Rapsody 102 228 215 Ręczniki 486 Rękawy 215, Rękawice Religia 40, 42 465 Rańtuch 218, 317 328, 202 358, 362, 269 Przedmioty 483 451, Lud. т. 238 403, w 165 wiosenne 123, Role chłopskie 184, XXXVII 30 398, Rozmowy Iłozwój Rusałki 54, i 359, 207 362 56 gminne 176—179, 186—188 297, w 203, 333, wytworów 304 wierzeniach zwierzał metod Różdżkarz węża 388, 404 Rozmieszczenie 472 164 Przemiana 398 Rośliny chałupniczy ludowy 395, Ropucha obrzęd. 380, etnograficzne Rola 180, 144 Przemysł Relikty Rodzina 180 223 116 399 Roboty 316, i;, Przemył lnu Hispotto Pszczelarstwo — 119 30 Religioznawstwo kosmiczne 293 Prządki 414 229 i kulturowe 23 'Prut 112, 29, 229 Remiń 401 195—197, Pszenica 85 246 Ram 400 101 społeczne Promienie Próg 111. baki 3 3 1 — 2 , 393, 396, 408, Priczyna Prozodia 84, Pułap Katanie 311 400 Prehistoria I'roso Puder 45 25 К 359 niemieckie Prorok 33, rajski Radio pasterska tradycyjne Prolog 312 88 398 głosowe Procesy 309, 316 Pustelnik Prawo starofryzyjskic - 405 335 Prakuliura — mowy Plak 117 magiczne wróżbiarskie Prawa 200 292 Praktyki 339, 203 Psychoiogizm 196. 212 212 338, Psychologia — 345 228 Przymus rolny 289 Pożyczanie iglicowa przysiadkowa Przysłowia 201 Powrósła 292 Przypór 322 111 111. Powrozy chmur <Przepiórka» — 308 Potwory Powała Przepędzanie Przęślica 218. Postronki 453 284, 354 26 etnologicznych wytworu 57 337 147 39 33 �610 Ruskie fałdy Rzemiosło Rzeźba Rybacy 109, Ryby 200, 369, 381, 308 299, Rygiel 367, 370, 477 371, \ Skrzynia 201, Skrzypce 461 391 Rynienka 404 291 zabójstwo Ryż 387, 395 391 Sadownictwo 305 214, germ. Sanie 126, 331 219, I 115 315 Semantyka 311, Siano Siekiera Sieci Sień Sierp Sidła Siła — 291, 261, 96, Sól 123, 105, 110, 111, 279, 282, 287, 302, 22(1, 307, 135 45, 309. 317, 200 prosty tasak212. 213 232, 308 190 228, rybackie Spichlerz i53 408 Synteza etnolog, i Stajnia 191, i .Stan-> 304 228 193, lingwist. 196 Stainmbaumtbeorie 204 Składnia 311—316. s t r u k t u r a l n e 52 52 318 215 245 Spółki 306 Składniki 312 329 S p ó d n i c e 213, 214, 222, 2 3 0 — 2 3 2 , 228 : 301, 210 41, 42. 316, Spodnie 201, 487 303 Spodki 289 funkcjonalne mowy Splot 303 231 349 Soroczkowy 203 S k a r b y u k r y t e 15, 2 0 — 2 8 . 2 5 1 , — Snycerstwo Sosręb magiczna < Siwaki- 230, 292 — 292 nieczysta Sirak 222, Socjologia 390 191—193, 23, 261, Sochor(ka) 312 111, pionowe Siedem 358 104, 195 Snopek I 228 342, 310 tkackie 21, I 202 105, 222 145 Smużki Sobótki 115 193 216, 20, 352 ludowa i Semauteiny Serowczy ludowa kultura 118, 303 303 247 rodzinne Serdak pieśń l.budown.) 116, 223 85 Sąsieki Słupy i 246 Saturnalia Sądy ! 487 293, Slowotwórstwo Smok Saga Sandały 283 Słownictwo 304 Safian Stopce dróg 109, Słowianofilstwo ! Sadze 10, Słowiańska S S a b a t 252, Słońce Słowacka Rytualne 363, 229 Skrzyżowanie dziecięce 366, 375 j 196 Rymy 52 219 S k ó r a 8 5 . 105, 108, 112, 214, 219, 4 i 331, ideologiczne Skarpety 486—7 Rybołówstwo Składniki 3Ó3 ludowa 433, i 223 332, 282 Slalyka — 220 wytworu społeczna Stępica 283 39 58 312 313 244, �611 •Stępa 214 Stodoła Stogi Stół Szczepy 15, 245 — 242 Szczyt 114, Stosy 116, 126, świata Stropy Szkoła Ш — S t r ó j l u d o w y 207, 335, 344, 354, 357, 358, — owczarzy — góralski na szczawnicki mieszczański — jednoohuwi — aitalski 243, 245, — psycholog. 349, 350, — indyjska — łacińska 422, 483 215 Szopa 245 Szram 136, 138 — zespołów Strzała 82, 47, 60, 88, 61 193. 197, 276. piorunowa Strzecha 119, Strzygi paster. 189 424 216 205 216. 218. 220. 223 114, 115 językowy mat. Slinogorz 315 Śpiew bajkow. 23 "Szana- — 125 121. Szałaśniclwo 285. 226. 453 180 295. 122. 181. 189, 306 352 58—59. 61—63 330 349, 419 286 114 Świetlica 193 Św. 14 Pinlr Świtezianka Świnia 98 52—55, wiejskie Świece 119. 200 /rab 251 obrzędowy Świątki 202 Szarańcza zmarli Świątkarz 284 195. zob. 284 Środowisko 210 60, 190, (budowu.! Śpiący 114 Szamaństwo 98, konstrukcja Śnieg Szaman Szatan 418 Szwynkonnyeia — 213. Systematyka Szałasy przcdhistor. ściana 293 212. Szalej cechowa — 297 109 System 247, 462—465, 313—316 Succinum Swaty 246, 390 S u b k u m e n a roln. Sukno 239, 451, 489 — Szurc 223, 424, 306 Stylistyka Surl 210 481—485, j 390 Strzałka 193 ludowa : 301. 208 206 352—354, j 94, 192, i 57 207, 210 Sztuka 53, druc. 105 Szrankar e t n i c z n a 472 wytworów 311 190, Szpilart 11 315 310 85 Szostnok 127 315 315 wędrówek Szminka 235 130, — funkcjonalna Szlaki baśni 332 etnopsychol. 234, 138 wojskowy Struktura 412, Spiszu — 227 348, 220 — — 225, 345, 280 98 176 Szewstwo 345 U l 247, (bud.) Szeregówka 201 sobótkowe Strony negrów koczownicze 258. 147 261, 289, 363 39' �612 j T Tabak Tabliczki Trach isniok) Tradycje 220 drewn. Tragarz 381 200, 29, 4-12 Transformacja słowa 5, 442 Traperstwo — przez dotyk — związane 5, — ze 5 z życiem grup spożywaniem z istotami — w — płciowe nadprzyrodz. spojrzeniu Taniec 317 179. 5 Trucizna 5 304, 353, 308. 401, 407, 483 Tanir Targi 201, (klej) Technika 224. 375 ludowa 214, 223, skrzyń l/boża 368 Udostępnienie terenowej w region. Ul części językoznawstwa mowy — magicystyczna — 311 309. 310. 233 441 212, 332 Tkaniny 212, 451, 464, 88 215, 99, 370 308 103—108, oczy 9, 120 weselne 115 359 10. pieśni na Uzbrojenie lewej nogi 205, 308 Viltotta> 403 płytach W 220 «Waga» j Wagi -124 308 Utrwalenie j 189. 260 V 220 184, 367 238, 89 melalowe 369 486 181, 390 krakowska Gonorara Uzda semantyczny Totemizm 485. 332 skórzane 190, Urwasi 230 Tkactwo Toporki roli Uroczystości — 44 35-1 177, 257—8, zboża Uroezne 211 43 4 108 251, Uprząż 317 423. 34, etniczne 174, (drzewa) Urasa etnograficzne Totemy 315. 135 słowiańsko-bałtyckie Tokar.stwo 351 102, Uprawa — 225, 297, Upiory 12 42 Terytoria 224 Upas 257 345, materiał. rolny 203, Ułus 269 — Torby 465 276 śmierci kultury Układ 340 211, 203 Ugrupowania 44 elnogr. grup s p o ł e c z n y c h Tkanka 155 231 28 Ugory obrzędów <Tisa» 142, 224, 201 367, Ubiory ludowe 354 225 mater. karolińska Ton Tytoń 204 słowińskie Teoria 222, 223, pracy Tematyka — Typy 381 zbierania Teksty 215, 216, Tatuowanie — Twórczość 391 164, Tasak — Trzcina j j 229 U 190, Tasiemka — • j 203, 297 215 Tarcza — 204 Tropika Tybety 295 83, Tratwy 316, .") Talizmany 9 Trójpolówka 5 405 367 5 społ. potraw 336, 229 — Tabu 289 ludowe 308 i odważniki 388 139, 374 141. 332 �613 Walki gladiatorskie Warsztaty 8-mio Warianty 4, Wąż 289, 282, Wątki — 13—17, 290, 22, Widły 213 28 297, podaniowe rumuńskie Wieszadła 400 nicielnic, 303—306 116 246 Wioślarstwo 366 Wilk 289 6, 2 8 3 , Wilkołak 251 251, Wiklina 352 257, 105, — 'Węgierskie 352 Włócznia 137, — historyczne Wodnica 145 — Lenorowe Wątek 251 251, 5—17, 259 20, — jednorodny 23, 24 Wódka 167 Wojsko św. Woły 20 96, 20 Worek -- wieloczłonowy 30 Wozownia •- fragmentaryczny — epizodyczny Wiązanie gospodarza Wbijanie Węgiel Wóz 22 pala w na obłap 228 Węgierskie bajki lud. WeltentheorieW o r t i ty > Wesele — 357 podhal 465 465 132. 133 Wróble prosa Wróżby 293, i Wspólna pracy — Wtorek Wieniec Wielkie tkanka 341, Wierzbowa I 345 372 rama lud. niwowa Wieś wielkopolska zob. Wielodrożnica -- luźna zwarła zębów 280. 422. (ielange 238. Wypas wołów 181 181 — jednodworcza — podhalańska 187 225 233 451. kolekt. indywidua). 313 garncarskie ślusarskie 416 — kowalskie 416 snycerskie 416 — z rogu 419 423 Wyrocznia 127 Wysysanie krwi 88 Wyszycia na Wytwory składane — 201 202 Wyroby — 486 305 Wyrazy . — i 181 łańcuchowa 175 242 — 366 345, czarownic — ł 12 llur 107, j .121 — 222 Wybijanie Wylot 396 335 281 I 105 273. Wieś Wieś 225 90 210 Wycinanki leczenie Wierzenia Wicie ; 304 Wielkanoc kobiet Wybijauki 293 zob. 158 pochówek ! Wiedźma 212 109, Wspólny ; 391 298 336 [ 308 ibrońl 193 lepizodyl 205 10, i ruskie 192. Wstawki Wianek Wiatrówka 423 j Wiadra Wiatr 196 słowackie wjazd. Wschód i węzełek 205 192, Wrzeciono 312 271 363 364 Wrota 210 opoczyńskie Węzeł 260 201, procesyjne Wpływy grób Jadwigi 200, Wozy 30 119 138 189, •— n i e j e d n o r o d n y 261 116. składowe kożuchach 53 52. 354 53 35(5 �614 Wytwór}' k u l t u r o w e -Hi — społeczne 48, — podtrzymujące — podtrzymane Zdobnictwo 50 52, 53 d u c h o w e 50, 51, — u s t r o j o w e 51, — kulturowe 54 54 54 41 Wywracanie dziewek 346 273, Zabijanie 276, Zabytki — 404, niemowląt Z a b o b o n y 133, 152, 422 87 153, 349, s z t u k i l u d . 406, 407 artyst. O r a w y Zagadki 355, 176 405 Zagata 99 Zagroda 60, 175, 181, 190, 192, 5 podtrzymujące — współdziałające — umożliwiające — potrzebujące — wytwór, — zdaniowe 29 drewniany ślepy Zamki Zapaska 213, Zapiąstki Zasuwy 221—223, 249 229 197 Zaślubiny z umarłym Zauroczenie Zawiasy Zawód 217, 397 wenecki 326 «Zimberka» 210 Zielone Św. 197 345 229, 210 Zbieracze 73, 298 111, 102, Ziemniaki 346, Zioła 288 — 284, lecznicze 107, 45 8 73 p i e ś n i lud. — ornamentów — Barbiego 44, włoskich 402 chorwackich 405 433 306 374 wdów kurkiem po duchy — moce — oczy 399, 401 396 dyngusie 285 295 308 Złotogłowiec Złote runo Złoto 387 303 127 332 wytworach 8, 9, 251, szczepowy mowy 85 315 Zrąb (konstrukcja) na obłap — na rybi ogon — na słup 193 — na zamek — na węgeł 27 Zwierzęta Zdania 314 — opętane 56 257 — Zbójcy 174 391 starych rodziców Znak 331 325 98, Znaki Zbieranie fonograficzne 325 45 Ziemia Zmory 260 Zbieractwo 321, 53 53 czarodziejski Zmiany' w 205, 64, 60 52, Zielnik Złotnictwo 308 wędrowny 63, 314 — Złe 282 220, 60, 60 kultur. prasłowiański Z 342 197 zaklęte 457 55, 60 52, — — dawania chleba Zbiór wytwarzające — Zgładzanie sakralne Zamek Ząb — Zioła święcone 415 Zakazy — 379 352 Zachodnia strona 354, Zespół etniczny protobałtycki Z Zabawy 333, 232 53 W y t w o r y m a t e r i a l n e 47, 48, 51, — 234, Z e s p o ł y k u l t u r o w e 52, 196 196 196 196—7 pociągowe 291 364 465 �615 Zwierzęta w baśni Zwyczaje ludowe 19, 24 | 68, 2 7 3 , 354, 3 9 7 krakowskim trzebież 103—107, — rolnicze w Żłoby 118 — doroczne 435 Żmija 281, — narodzin 365 Żniwa 207, — weselne — pogrzebowe 346 435 — chińskie — sycylijskie Żarna 396 Życie 422 342 229 116, 119, 120, 201, górach 258, 259 303 345 śpiący w 210 osiadłe 98 — k o c z o w n i c z e p a s t . 120, — pozagrobowe Żydowska 305 203, 301 •Żupany» 358 2 8 2 , 297, 300, 246, 345 Żołnierze Ż Żaba 341, Żarowa Żerdzie Żyto sztuka 202 Żywica 296, 351 189 402 l u d o w a 472 �INDEKS CZASOPISM I WYDAWNICTW Annates Lateran. Anthropos j 351 393 Archivio di antropologia criminale Izwestja per l'antropol. Biblioteka wiedzy Biblioteca delie sicil. e etnol. muzealnej tradizioni 361 : 409 j popolari i 422 Bolletino dcl Comitato internaz. per dei m e t o d i e per la | s i n t e z i i n a n t r o p o l . u g e n i c a et b i o logia j 361 di p a l e o n t o l o g i a ital. Catalogo delie Etnografia italiana Mostra di 361 423 za zgodovino in narodopisje Etnografskie istrazivanja 427, 426, «Etnologija-> Folklore 435 ! 432 j Fellows-Cominuniat. Glas Narodo znavstvene — 130 Zemaljskog Hereegow. Skopskog 271 Muzeja u Bośni 430 naućnog Etnografskog 431 Gryfia 439 radne zajezd- 427 «Gnomon» i słowiański Lud 136, Mai. Anlr. Muzeja u 431 Beogradu Imp. 173, 477 195, 282, 334, Arch, 281 468 409, 449, i E t n o g r . 223. 471 449, 477 357 Matica Slovenska 51, 352 Matice h r v a l s k a 427, 433 f. des G c s c h . u. Wissen- Judenlums d. 132 Naturforsch. Gesell- 394 karaimska Narodopisny Pamiętnik ryków Sbornik literacki Pamiętnik V. 351, powsz. Polsk. 352 159 Zjazdu Histo­ 172 Polski Słownik Polski Atlas P r z e s i e d l e ń c z y 472, Biograficzny 151 473, Atlas 471. 473. 476 Polski drustva Otd. 101 Materiały świetlicowe Myśl 433 (•Etnolog-. — Lud schaft grade Sibir. muzykolog. Mitteilungen i Banjaluce 440 schaft 357 w K r o n i k a m . P o z n a n i a 159, 178, Monatschrift 426 Donaueuropa 434 Muz. Obszcz. Koliseuti 473, Bolletino Casopis Wost. Rusk. Kwartalnik lunificazione Glasnik enciklopedija Hrvatsk. 431 361 Archivio nice Hrvatske Izdanja Etnograf. 448, 476—480 Poradnik Muzyczny Prace Instytutu Prace Etnologiczne 461 Zachodu. 309, 330 479 �617 Prace i Materiały Etnograf. Przyjaciel Ludu Publikacje Publikacje lulu Razze u Zagrebu Bishop Seminara Museum w Hono­ e popole delia 301 u. Yorar- 394 di Boczniki terra Versuche anlropol. 301, 302 291, 303, 477 Zeitschrift 271—272, Wissenschaftl. im War- 270 Zeitschrift Imp. Busk. f. Geogr. Polen Obszcz. 101 Zaranie Śląskie Zbornik za juźn. 440 narodni Slav. Zbornik L a t e r a n e ń s k i e 357 223 282, Wissenschaftl. Zapiski Religiongeschtl. Bivista 190, 155, teland 427 378 beiten Wierchy Wisła Etnolośkogo vencilisla 472 143—145 427, hrvatsk. zivot i obieeaje 433 narodu, popievaka 433 Sbornik Slov. Sbornik Slov. Nar. Muzea Muzealn. 352 Muzeja gradu Koprivnica 437 351 Zbiór Schemat ślu diecezji gr. k a t . w Przemy­ 170 Srpski Studia s l o g a 428, Fennica Suomen-Museo Cecilija Słownik Tygodnik Virittojii zbornik geogr. 437 439 439 174. 288 Zeitschrift l'. schaft. 393 Zeitschrift 181, 147 188 antropoł. kraj. 272 Zeitschrift 428 Literacki 439 429, 430 w i a d o m o ś c i do 477 Ziemia etnograf, Scljacka Svela Zbornik Spolećnosli schalt Zeitschrift Ziwaja vergl. Reehtwissen- l'. V o l k s k u n d e der der f. P. P o s e n 272 Vdlkerkunde Starina 402 hislorisrlien 101 421 Gesell �INDEKS TOWARZYSTW I ZAKŁADÓW NAUKOWYCH American tcs Council Akademia i of I earned Soci- — Polskie 476, 376 Jugosłowiańska Szluk — Nauk Tow. zob. Towarz. Fińskiej — 466, 476, 480, 482, Cercie linguistique Ojczystego National 484 de — Pragę 471, 439 — Antropol. Un iwers. Bzymsk. 361 Neapolit. 472, 361 - Bałtycki 450, — Badania S z t u k i L u d o w e j 462, — Folklorystyczny — Folkloru — Filmowy — Hungarystyczny Służb} -- Ś l ą s k i 4 4 3 , 456, — Zachodnio — Włoski — Smithsonian •- VolkspoIHisches Ludoznawcze 309, 472 Fińsko-Ugryjskie -— E t n o l o g i c z n c w 439 Skopiu — Ludoznawcze Fińskie — Starożytności 439 — 470, 472 Region. Nauk Ziemi 432 440 32 Rzeszowskiej 418 The 439 Social Research Council 376 Etnolog. 361 355 Wyższa 421 Słow. Antropolog. 474 361 Institut 362, 365, I n s t . 236, I'm. im 386 266 445 Wartheland 276 Królewska Akad. Muzyczna w Uniwersytety 473, Akademia Szkoła 469 453 477 — Histor. G e s e l l s c h . 436 376 426 Społecznej Słoweńska 434, 439 Council W ł o s k i e Tow. Antropol. Mazurski - Serbska Języka Research -- P r z y j a c i ó ł 341 — — Polska 489 Fińskiego — r Literatury 314 Towai'zyslwo Uniw, 484 462— Umiejętności Akademia Instytut 444, 482, 439 427 C e n t r a l n y I n s t y t u t K u l t u r y 406, Fińska Ludoznawcze P . T . L . 478, Akad. Nauk 430 i Sztuk — Roloński 360 — Fiński Turku — Florencki — Jana — Katolicki — Kopernika w — Ludowy — Messyński w Kazimierza —- Ł ó d z k i — 439 360 466 Lubelski w r Toruniu Brusie 361 451 Mediolański 360 453 454 Lodzi �619 Uniwersytet w M. Lublinie — Rzymski — Warszawski — Wiejski — Wrocławski С.-Skłodowskiej Zakłady 455, 448 Zakład 360 l niw. Wrocł. Muzykologiczny Un. P. 458, 407, 408. 466—468 469 w Etnografii 469 Nietążkowie 349 Związek Muzeów w Polsce 474 468 Zbiory Zakłady — Etnografii w — -, Lublinie - Uniw. s i E t n o l o g i i l'. — 448 Łódzkiego U. M. K . 454 451 M . C . S. — Lorii — Poznańskie Bastogi — Cichowiczów — Sztuki 412 423 244 244 Ludowej Muz. Kult. i Szt. �SPIS RYCIN Buszmen Obrazy 70 na Rysunki Stary Łata skałach Buszmen 80 i rozniecający ze szczepu ogień w Jurta wewnątrz zimie Przekrój 110 poziomy jurty jurty Ryszard drzeworytu Sień 191 Plan budynku Piec 191 Plan domu Oblew 116 Wincenty, wedlu; lól gospod. 191 z piwnicą 191 jednohiidynkowa Piwnica z kamieni z balkonikiem dom przez 199 Powała 199 Konstr. dachu Konstr. dachu krokw. podłużna Krikwa 199 199 płatów 19.1 na stolce < 199 199 — Tanir» 217 Skrzynka druciarska na gorset — chołośni — lajbyka 217 męskiej 217 lalisla 217 217 drukowana ze Gorset smużkami z angliji kami 217 217 drukowana Spódnica 217 217 iarbiarskie koszuli Gaździna 199 Piec z okapem 196 baniem • 199 Zapaska 191 z 199 199 Kohucik» 194 i pazdurem gospod. krokw. Kłódka Kicpinka 191 bud. 199 Koszula 194 szczytowa Papereczka 191 194 polnych Dach z koszyczkiem Ptatew Przekrój Priczyna Krój czworoboczna Ściana 199 199 Motywy 191 Zagroda Siary 199 Ozdoby 191 199 199 Bant Zagroda Dach j 116 119 Berwiński Dom j 113 podłużny Elbelen Szpinka Rygiel 107 gliną 199 Rzeźba 82 ' 106. Jurta Popid 82 Bakalahari 101 Kałyman oblepiony Tragarz Stolec Buszmeni Plan 77 81 Buszmeni 199 Worek Buszmenów Ponton lrasa 76 221 221 221 221 w c z e p c u , k o s z u l i ze i gorsecie zupin. (iazda w Ił u n i a długa krótkiej 223 huńce 221 221 smuż­ �621 Siedniiogiowiec rylu rogaty, wg. drzewo- 279 Smoczy kamień, Stepica, wg. drzewor. 282 d r z e w o r . 283 R - ^ p d k i e w - s a m i c a . w g . d r z e w o r . 281 Śmierć, grzesznika, wg. Bestie cztery, wg. Magnes, wg. Gagatek, Czart, Żniwa, drzewor. drzewor. wg. wg. drzewor. Ludzie ze smrodliwą Oman. wg. 'Tablica Mapa wargą, według 290 j 297 298 Łowienie drzewor. 301 do Świat Czwórka msza 308 wg. drzewor. drzew. piekieł czarownic Czarna 300 części zrębu krzyże, figury I V . 217 kapliczki, 491 katastr. Mapa, 177 Wody rekonstr. gruntów w 183 pierwotn. Białej podziału Wodzie Mapa szlaku druciarzy Mapa świata 287 185 208 Mapa o c a l a ł y c h w woj. pomorsk, 299 Strącenie górnej 199 Mapa Białej w g . d r z e w o r . 29.5 i wg. kon­ Mapy wg. drzewor. ptaków, bud. przez Przekrój przydrożne drzewor. wg i dach 293 drzewor. Lewiatan strukcji; i 191 piwnice 290 drzewor. Talarów, j 'Tabela: R y b a c z k i g d a ń s k i e , wg. Żony III. | Postrach d e m o n ó w , Żabi k a m i e ń , 'Tablica j 294 wg. | zagród Zagrody, 292 Smok, Bursztyn, 11. 286 j 287 I. Plany 291 drzewor. drzewor. Tablica 'Tablica 288 wg. d r z e w o r . wg. drzewor. drzewor. | : pliczek 1945 300 Mapa 301 489 zniszczonych przez. 303 Niemców przydr. 304 Mapa i i w nowo figur 490 ka­ i f i g u r p r z y d r . w 1. 1 9 3 9 — 1. w woj. pomorsk. kapliczek 1939—-145 zbudowanych przydr. w 1. i figur 488 kaplic 1945—1947 �