11 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acb4b9f8cb800d611b6c62a68df3fb68.pdf 387c5bb82378db47526fb5317d0b91a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5097 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4729 Title A name given to the resource Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.169-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88,2004 MARCIN BROCKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski ANTROPOLOGICZNA AUTOREFLEKSJA NAD PRZEKŁADEM MIĘDZYPOKOLENIOWYM* Otwierając ostatnią część konferencji poświęconej pamięci Jurija Łotmana, Aleksander Pjatigorskij, jeden z "ojców założycieli" tartusko-moskiewskiej szkoły semiotycznej, stwierdził na wstępie: "nienawidzę krytyki, w szczególności samokrytyki"l. Niestety po przeszczepie tej wypowiedzi do niniejszego tekstu niewiele da się z niej uratować poza literalnym sensem. Niemniej znakomicie oddaje nastrój, z jakim zasiadłem do postawionego przed uczestnikami poznańskich spotkań zadania. Wprawdzie lubię krytykę, w szczególnością tę, która dotyczy "pewników" naszej wiedzy, ale co do "samokrytyki" podzielam w pełni opinię Piatigorskiego. Nie dość, że jest ona z wielu powodów trudna, to bez odgórnych wytycznych niemal niewykonalna. Zadanie, jakie przed występującymi w ramach seminarium postawił Waldemar Kuligowski, zmusza do tego typu autorefleksji, a pytania, które przygotował, aby porządkowały nasze wypowiedzi, można traktować jako owe "wytyczne". Jak każda kierowana autorefleksja, moja wypowiedź będzie raczej projekcją tego, jak, przez pryzmat zadanych pytań, wyobrażam sobie własny pogląd na najbardziej podstawowe problemy antropologii współczesnej - w innych okolicznościach akcenty mogłyby być rozłożone w zupełnie inny sposób. Zacznę od kwestii elementarnej, od której rozpoczyna się każdy kurs etnologii, a która na ogół nie domyka się konkluzywnie nawet, gdy dobrnie się do końca studiów - czym jest antropologia? To pytanie wywołuje niemało zamieszania u samych antropologów, bo antropologia w ciągu swej instytucjonalnej historii zmieniała wszystkie konstytutywne elementy: metodę (strategie interpretacyjne i procedury wyjaśniania), cel i przedmiot badań. Zmiany, jakie dokonywały się w antropologii na tych trzech płaszczyznach, przewartościowały zasady intelektualnej perspektywy' czyli nastawienie uczonych do wszystkiego, co w tej dziedzinie uchodziło * Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. I Wykład "Semiotics as Phenomenology" wygłoszony na konferencji "Cultural Semiotics: Cultural Mechanisms, Boundries, Identities", Tartu 26.02-2.03.2002. �170 Marcin Brocki za ważne. Niemal od początku cechuje naszą dyscyplinę, szczególnie wyraźny obecnie, niepokojący "wszystkoizm"2 - niebezpieczny, bo o tożsamości dyscypliny dowiadujemy się dopiero "po fakcie", przyglądając się praktyce badaczy, albo poprzez konfrontację z innymi specjalnościami, ale w tej konfrontacji ujawnia się nie tyle jakaś fundamentalna różnica metod, celów czy przedmiotu, a różnica nastawiania. Vincent Crapanzano (1995, s. 420) zapytuje więc, dlaczego mielibyśmy zakładać, że antropologia kulturowa posiada jakąś innąjedność niż ta, narzucona kierowaną administracyjnie ekonomią wiedzy? I czemu mielibyśmy sądzić, że jedność jest w ogóle pożądana? I od razu odpowiada, że redukcja antropologii do jednego typu praktyki mija się z rzeczywistością, co więcej, z moralnego i politycznego punktu widzenia nie jest wskazana - i na to zgodzi się chyba większość antropologów. Można zatem powiedzieć, że antropologia jest tylko historycznie i geopolitycznie uksztahowaną wspólnotą wyobrażeniową i ten czy ów lokuje się w różnych jej miejscach (Ota, 2002, s. 62). Ale wciąż ponawiane pytanie okazuje się, właśnie w tych nieustannych uaktualnieniach, ważne. Sam miałem okazję doświadczyć niedawno mocy problemu, gdy w ramach spotkania polsko-czesko-amerykańskiego, zorganizowanego przez Hanę Cervinkovą3 w Dolnośląskiej Szkole Wyższej Edukacji, gdzie miało dojść do dyskusji na temat relacji pedagogiki i etnologii, bardzo szybko okazało się, że musimy najpierw uzgodnić, czym jest w ogóle antropologia i to właśnie ten problem zawładnął niemal całą dyskusją. Próbując przełamać tę definicyjną niemoc, przyjmuję, parafrazując Peirce'a, że antropologia wychodzi od nawykowych sposobów myślenia i działania (,,samo przez się zrozumiałości"), aby poznać zasady uzyskiwania przekonań w określonych grupach (kulturach). W ten sposób definiuje antropologię wielu uczonych, postrzegając jąjako systematyczną refleksję krytyczną nad potocznymi wyobrażeniami czyli potocznymi sposobami rozumienia mechanizmów życia4• "Krytyczna" przez to, że wiedza potoczna czyni świat (życie) przezroczystym ijednoznacznym, daje łatwe i "odpowiadające zapotrzebowaniom" społecznym odpowiedzi, nie potrzebując testów zgodności z faktami, odwołując się na ogół wyłącznie do zgodności z jej wewnętrzną logiką. A według słynnego określenia Jamesa Boona, antropologia ma starać się uczynić to, co obce, bardziej swoim, a to, co swoje, bardziej obcym - oczywiście nie dla estetycznej przyjemności, tylko celem rozumienia, które utożsamia, jak większość semiotycznie zorientowanych antropologów, z translacją. Łatwo zauważyć zatem, że antropologia, badając świat ludzkiej intencjonalności, nie pyta o naturę świata, nie stawia pytań ontologicznych, choć oczywiście nie jest wolna od tego typu założeń, nie pyta,jakjest naprawdę (to nie jest domena antropologii). Pytamy raczej ,jak dla "tych ludzi", w tym lokalnie danym przepadku, jest naprawdę. Według trafnego określenia A. Posem-Zielińskiego (1995, s. 28). ) Amerykański antropolog, kierownik Międzynarodowego Instytutu Studiów nad Kulturą i Edukacją we Wrocławiu. 4 Por. np.: Geertz, 2003, s. 47; Herzfeld, 200 l, s. 12; Robotyeki, 1995, s. 232; Stomma, 2002, s. 9. 2 �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 171 Aby uzyskać wiarygodną odpowiedź na tak zadane pytanie, konieczny jest krytyczny dystans ("spojrzenie z oddali") oraz ironia5• Mają one obowiązywać przede wszystkim w stosunku do naszych własnych, kulturowych prawd i tych, w które wyposaża nas kultura profesjonalna dyscypliny. O dystans w stosunku do "innego" nie trzeba specjalnie zabiegać, bo istnieje jako element konieczny komunikacji. Ironiczne podejście do własnego "zaplecza" społeczno-kulturowego szczególnie dobrze przygotowuje antropologię do kwestionowania wielu oczywistości współczesnej wiedzy naukowej: np. rozdziału między współczesnością a tradycją, czy racjonalnością i przesądami - które przez lata sama antropologia utrwalała. Jak zauważa celnie Herzfeld: "Stałe doświadczanie przez antropologów podczas badań specyfiki ich własnego zaplecza kulturowego niewątpliwie odegrało wielką rolę w powstaniu idei - i chęci pozbycia się - kulturowej arogancji «bogatszej części świata». Horacy Miner w sławnym parodystycznym artykule analizującym dziwaczne rytuały cielesne ludu Nacirema naśmiewa się ze sformalizowanej tendencji uczonych do teoretyzowania codziennych zjawisk. Zamiast jednak zwykłej kpiny z łatwości, zjaką uczeni dają się zwieść swej wiedzy, Miner proponuje poważne epistemologiczne pytanie: czemu zakładana racjonalność zachodniego stylu życia miałaby uniknąć sardonicznego spojrzenia antropologa" (Herzfeld, 2001, s. 2). W tym miejscu koniecznajest drobna uwaga: dystans nie oznacza odrzucenia, ale gotowość do takiego gestu. Podobnie jak instruował Paul Feyerabend w swoich tezach na temat "anarchizmu metodologicznego" powinniśmy być gotowi do odrzucenia metody, gdy zamiast tłumaczyć, przekształca przedmiot naszych zainteresowań"w znane i uporządkowane kategorie", w coś, co z góry projektuje. Przykładem niech będzie konfrontacja strukturalistycznej idei nadrzędności logiki kultury nad kulturową praktyką. Zbigniew Libera w swoich pracach na temat medycyny ludowej i antropologii ciała modyfikuje tezę Rolanda Barthesa, której na gruncie polskim największym orędownikiem pozostaje Ludwik Stomma, że "mit jest silniejszy od faktów", albo że ,,mit poszukuje zgodności z sensem, a nie z sensualnie pojmowaną rzeczywistością". Stomma pisze, że "produkty mityzacji mają się nijak do rzeczywistości, ani nie są przez nią weryfikowalne", "empiria ma znaczenie mniejsze niż mit i musi przed nim ustąpić" i rzeczywiście przytacza przykłady podpierające tę tezę. Natomiast Libera pokazuje na przykładzie "medycyny ludowej", że skuteczność wielu zabiegów medycznych nie jest czystym przypadkiem, jak wynikałoby z tezy Stommy o prymacie logiki (wyabstrahowanej z praktyki życia codziennego) nad praktyką, lecz ma także swoje empiryczne źródła. Medycyna nie daje się redukować do mitu, bo eksperymenty mitu to nie to samo co eksperymenty ludowej medycyny, które nie rozgrywają się w wyabstrahowanej przestrzeni operacji czysto intelektualnych. Gdyby tak było, można by stosować ; Od razu dodam, że nie jestem entuzjastą aktywizmu w antropologii, tzn. osoba aktywnie działająca w ruchu lesbijskim pisząca na temat silnie zideologizowanej queer theory przestaje być dla mnie wiarygodna jako antropolog. �172 Marcin Brocki dowolne środki przeciw dowolnej chorobie, byleby tylko spełniały wymogi owej logiki. Postuluje zatem włączenie relacji przekonań i praktyki z zakresu dającej się wyodrębnić dziedziny semantycznej kultury przy uwzględnieniu mito-Iogicznej ich podstawy, aby dostrzec tę dziedzinęjako element większej, sensownej i spójnej całości, czyli obrazu świata danej zbiorowości (por. Libera, l 995b, s. 11-12). Jak wcześniej zasugerowałem, wielkim atutem współczesnej antropologii jest to, że daje ona umiejętność krytycznego, samo-świadomego myślenia nie tylko o "przedmiotach" naszych badań, ale o naszych narzędziach opisu i interpretacji. Jak pisze Michael Herzfeld: "Pomimo ostrożności, zjaką podchodzę do ryzyka przesadzonych pomysłów na temat tego, czego dziedzina ta może dokonać dla świata w ogóle, przekonywałbym także, że - przynajmniej w sali wykładowej, która nie jest przecież miejscem nieistotnym, oraz na wszystkich innych opiniotwórczych forach, do których antropolodzy od czasu do czasu mają dostępw destabilizacji przyjmowanych poglądów tkwi wielka wartość, zarówno poprzez analizę kulturowych alternatyw, jak i przez odsłanianie słabości, które zdają się dziedzicznie uobecniać we wszystkich naszych próbach analizowania kulturowych światów, łącznie z naszym własnym. Potrzeba nam takiej przeciwwagi wobec coraz bardziej zbiurokratyzowanej homogenizacji form wiedzy" (Herzfeld, 200 l, s. 5). W zupełnie innym kontekście, lecz w podobnym duchu, Czesław Robotycki napisał, iż jest "potrzebna autoświadomość, że uczestnicząc w podtrzymywaniu świata wartości, tworzy się równocześnie kulturową fIkcję. Jej rozbudzenie (oczywiście autoświadomości, a nie fikcji, M.B.) należy do krytycznych ironistów, którym łatwiej przychodzi wskazać na nierozwiązywalne paradoksy takiego społecznie użytecznego charakteru działalności etnograficznej" (Robotycki, 1995, s. 232). Konsekwencją takiej postawy (nastawienia) jest nieufność w stosunku do "uniwersaliów"ó, a zatem i w stosunku do porównań międzykulturowych i opartych o nie generalizacji na temat kultury. Wiedza antropologów jest także formą "wiedzy lokalnej" - to istotna modyfikacja w stosunku do wyobrażeń badaczy sprzed "krytycznego przełomu" na temat tego, czym jest antropologia ijakie ma zadania. Wobec tego, jakie obecnie zadanie stoi przed "demaskatorem lokalnych form wiedzy", oczywiście poza tym, które właśnie w tej formule się streszcza? Specjalnych powinności antropolog nie ma - powinności łatwo przekształcają się w "mitologie" i "ideologie", a jedyną, bez której obyć się nie możemy, to "przekład". Chodzi o takie "wynajdywanie kultury", które w możliwie najmniejszym stopniu narusza obowiązujące w jej ramach ,,reguły gry", udostępniając ją danej "społecz6 Kwestia rzetelnych porównań międzykulturowych jest niezwykle złożona. Gdyby chcieć zestawiać ze sobą elementy kultur, które są rzeczywiście porównywalne, musielibyśmy mieć pewność, że znaczenia tych elementów są tożsame. Tę pewność dalby nam "uniwersalny metajęzyk semantyczny", na który elementy te mogłyby być bez trudu tłumaczone, uzyskując w ten sposób porównywalną postać. Prace zespołu uczonych pod przewodnictwem Anny Wierzbickiej nad jego stworzeniem trwająjuż od ponad 3D lat. Jak dotąd perspektywa stworzenia takiego, nie budzącego zastrzeżeń, metajęzyka wydaje się bardzo odległa, jeśli nie zupełnie utopijna. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 173 ności interpretacyjnej". Oczywiście podanie ,jedynie słusznej drogi", którą tego typu "wynajdywanie" miałoby przebiegać, kłóciłoby się z tym, co napisano wcześniej na temat dystansu do własnej kultury profesjonalnej. Oznacza to jednak wyłącznie tyle, że nie ma "uprzywilejowanej z natury rzeczy" interpretacji antropologicznej, a tym samym, iż uprzywilejowanie wynika z przywiązania do określonej tradycji myślowej, wyznawanego systemu wartości, sposobu rozumienia wagi i miejsca badań terenowych w praktyce badawczej i wielu innych czynników (por. Buchowski, 1995, s. 39), które składają się na styl uprawiania tej dyscypliny. Nie wyobrażam sobie, aby móc różnorodne "style" przetworzyć na powinności (chyba, że ktoś traktuje powinności jako elementy stylu), nie naruszając fundamentalnej dla antropologii "ironii". Czy wyczerpały się lub w inny sposób zmieniły obecnie źródła autorytetów, które inspirowały badaczy grupy "Nowej Etnologii Polskiej", autorów "programu" z 1980 roku (Benedyktowicz i in., 1980-81)? Jak powinny wyglądać współczesne "materiały do słownika" etnologicznego, przynajmniej pierwszej jego części (niestety kolejnych nie było), w której zaprezentowano najważniejszych uczonych stanowiących "żywe i bezcenne źródło inspiracji"? Hasła, które autorzy wpisali na początku lat 80., z pewnością pozostałyby nie zmienione. Należałoby je uzupełnie, ale nie tylko o badaczy, których twórczość stała się ważna dopiero po napisaniu "programu" nowej etnologii polskiej ale o tych, którzy z powodu tak, a nie inaczej sformułowanego programu zostali wówczas pominięci oraz tych, o których niewiele wówczas w etnologii polskiej, wiedziano. W obecnym "słowniku" znaleźliby się z pewnością: Clifford Geertz, George Marcus, James Clifford, James Fernandez, Michael Herzfeld, Johannes Fabian, Mary Douglas, Marilyn Strathern, a także Jurij Łotrnan, Boris Uspienskij, Edward Said, Umberto Eco czy Michel Foucaulf. Należałoby, jak sądzę, wspomnieć o twórczości uczonych związanych z IBL-em (J. Sławiński, H. Markiewicz, S. Żółkiewski, R. Mayenowa, M. Janion), ważnej dla pokolenia etnologów nowej etnologii, a w szczególności dla pokolenia ich uczniów. Uważam też, że nazwiska badaczy, którzy zaczęli "krytyczny zwrot" w etnologii polskiej, również mogłyby się znaleźć w takim zestawieniu - w wymiarze krajowym stali się klasykami naszej dyscypliny, bez których etnologia polska byłaby w zupełnie innym miejscu, niż jest obecnie. Znacznie łatwiej jest mi określić, jakich badaczy nigdy bym w podobnym "słowniku" nie zamieścił, a raczej jaka postawa badawcza wyklucza z podobnego opracowania. Nie znaleźliby się w nim wszyscy ci, którzy swoim pisarstwem "upokarzająrozum", którym brak cierpliwości, aby zanim postawią ogólną tezę, dobrze przemyśleli, czy wzięli pod uwagę wystarczająco wiele czynników mogących ją Uzupełnienie będzie w tym wypadku wyrazem osobistych preferencji. Niezwykle trudno jest skonstruować taką ograniczoną listę. Przecież oprócz autorów, których znakomita część twórczości wpływa znacząco na sposób myślenia i pracy młodszego pokolenia etnologów (nie tylko w Polsce), wielu jest takich, których pojedyncze dzieła mają szerokie oddziaływanie (np. Tales oJthe Field Johna van Maanena, czy Modernity at Large Arjuna Appaduraia). 7 M �174 Marcin Bracki wesprzeć, aby zebrali odpowiedni materiał, który poświadczy, że nie dotykają wyłącznie powierzchni. Brak elementarnej logiki opracowania, który staje się elementem stylu wielu opracowań, powinien także skazywać na "naukowy niebyt". Nie włączyłbym do dzisiejszej wersji "słownika" także tych, którzy każą czytelnikowi zawierzyć, że to, co piszą, jest prawdą, tzn. kiedy nie podają ścieżki weryfIkacji ich twierdzeń. Często są to tak "banalne" braki jak np. odnośniki bibliografIczne, przypisy, a czasem niejasne wypowiedzi, które "zamiast myśl przekazywać, są parawanem skrywającymjej niedostatek" (Pele, 2000, s. 7). Wykluczeni zostaliby również autorzy, którzy zgadzają się na odzwierciedlającą symetrię reprezentacji i rzeczywistości, a tych nie brakuje na obu krańcach działalności antropologicznej: wśród "naturalistów" i fenomenologów. Przekonanie o koniecznej symetrii rzeczywistości i języka opisu tej rzeczywistości ma całkiem spore grono zwolenników nie tylko w naszej dyscyplinie, ale w całej humanistyce. Różne są objawy zamiłowania do owej symetrii. Jednym z nich jest naturalistyczny pogląd o niezależności opisu od interpretacji, inaczej o przezroczystości języka opisu. Innym objawem jest równie często wyrażana opinia, że użycie złożonej procedury badawczej jest wymuszone stopniem skomplikowania rzeczywistości będącej przedmiotem opisu i interpretacji, czyli, że im bardziej złożona jest rzeczywistość, tym bardziej złożona ma być procedura. Tak więc opis, bez towarzyszącej mu interpretacji,jest uważany za wystarczający, gdy mamy do czynienia z prostą (oczywistą) w opinii badacza rzeczywistością (etnografIa tradycyjna), natomiast gdy rzeczywistość jest bardziej złożona, wymaga użycia skomplikowanej, co najmniej jak ona sama, procedury interpretacyjnej (postmodernizm, fenomenologia); w tym drugim przypadku nieoczywistość i niespójność rzeczywistości odbita zostaje symetrycznie w nieoczywistości i fragmentaryczności procedury interpretacyjnej ijęzyku. Symetria jest w obu przypadkach nie tylko diagnozą na temat sposobu porządkowania rzeczywistości kulturowej, ale i dyrektywą badawczą. Niekiedy powyższa symetria występuje w postaci dyrektywy badania zjawisk w "odpowiednim dla nich kontekście". Tylko z pozoru jest to postulowanie kontekstowego ujmowania zjawisk kulturowych. Janusz Barański (1992) konfrontując ze sobą dwie postawy badawcze: Z. Benedyktowicza - fenomenologiczną i L. Stommy - strukturalistyczną próbuje odsunąć od tego pierwszego (a raczej od tej pierwszej postawy) zarzut "metodologicznego totalitaryzmu" postawiony przez tego drugiego. Nieskutecznie. Co gorsza przez sposób obrony fenomenologii sam wystawia się na podobny zarzut. Konfrontacja dokonuje się na polu dobrze już znanej w etnologii polskiej "metafory słonia" (która służy tu jako model sposobu badania zjawisk kulturowych - w szczególności zjawisk religijnych). Według "fenomenologów" słoń (czytaj: zjawisko religijne) ma być badany w "odpowiedniej dla niego skali". Tą skalą, odkrytą już według znanego tylko fenomenologom i w tym wypadku także Barańskiemu klucza, jest skala zoologiczna (religijna w przypadku zjawisk religijnych). Wydaje się to samo przez się zrozumiałe. Ale według "struk- �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 175 turalistów" słoń (~awisko religijne) może być badany w różnych skalach zgodnych z kulturową ramą interpretacyjną, która w danym kontekście wyposaża słonia (zjawisko religijne) w znaczenie. Słoń bowiem należy przede wszystkim do świata kulturowej taksonomizacji (świat zoologiczny jest także jedną z dziedzin semantycznych, kulturowym artefaktem świata zachodniego), a ta tworzy rozległą sieć relacji między należącymi do niej elementami - co powoduje, że w zależności od kontekstu "użycia", różne typy relacji, różne cZ((ściznaczenia zostają uprzywilejowane (więc niekoniecznie "skala zoologiczna" w przypadku słonia, czy "skala religijna" w przypadku zjawiska religijnego). Według fenomenologów istnieje uprzywilejowana z konieczności skala ("odpowiednia"), według strukturalistów uprzywilejowanie jest tylko "himeryczną akceptacją społeczną, która powoduje, że elementy kultury są samo przez się zrozumiałe" (por. Stomma, za: Barański, 1992, s. 20). A zatem tłumaczenie zjawiska religijnego w ściśle określonym, założonym z góry, odpowiednim dla niego kontekście (ponad kulturową taksonomizacją, poza semantyką i pragmatyką kultury) jest ,,metodologicznym totalitaryzmem" - jest "hermetycznym" pragnieniem odwzorowania rzeczywistości w języku opisu tej rzeczywistości, ponieważ uprzywilejowanie znaczenia nie jest tu funkcją kultury, lecz jest dane z konieczności. Uniwersalna sympatia i podobieństwo jako dyrektywa badawcza i świadomy wybór najczęściej objawia się w antropologii jako "beztroska zestawiania obok siebie" (Robotycki, 1995, s. 85) nie tylko sprzecznych orientacji teoretycznych, ale i faktów: a. wytworzonych w ramach różnych orientacji teoretycznych; b. wyrwanych z oryginalnych kontekstów. Na ogół o sposobie zestawienia decyduje jedynie podobieństwo "znaczącego", które dodatkowo przynależy do a. Choć jednak proces upodobnienia ma leżeć po stronie rzeczy i rozciąga się w nieskończoność, to gdy staje się częścią strategii interpretacyjnej, jak można przekonać się z lektury dzieł zwolenników "nieograniczonej semiozy", znika jakakolwiek konsekwencja i kierunek tego procesu (w przeciwieństwie do tego, z czym mamy do czynienia w "myśli mitycznej" i "przednaukowej", która, jak pokazał m.in. Levi-Strauss i Foucault, jest tu nieporównywalnie bardziej konsekwentna). Jednym z przykładów niech będzie nadinterpretacja Kosiarza umysłów: "Job Smith, to w istocie Adam, trzeci Adam - Adam Smith. Pierwszy - sugerują twórcy filmu - uległ szatanowi, drugi - Bogu, trzeci - zawładnie siłami obu Panów. Opuszcza fałszywy raj koszonego codziennie, zielonego trawnika, gdzie nic dobrego go nie spotkało. Ulega, lub raczej wykorzystuje, a potem porzuca kuszącą go z balkonu Ewęrozpustną sąsiadkę. Podporządkowuje też swej mocy węża, który w postaci gumowych przewodów dystrybutora na stacji benzynowej oplata starego wroga. Dodajmy, że Smith to oczywiście - każdy. Ale Smith, to też kowal, czyli ten, kto w tajemniczy, magiczny sposób dokonuje przemiany, udoskonalenia grzesznej, upadłej materii" (itd., można tak w nieskończoność - M.B.) (Michera, 1994, s. 110). Gdzie indziej komputer upodabnia się do ,,książek, Schulzowskich znaczków pobudzających wyobraźnię, rodzinnych zdjęć, pocztówek, instrumentów muzycznych, �176 Marcin Brocki radia, telewizora, gier planszowych, obrazów francuskich impresjonistów, zestawu Perky Pat z Dickowskich Trzech Stygmatów Palmera Eldritcha, dioramy Daguerre'a, małego kryształku LSD, barokowego malarstwa sufitowego, filmu, fotoplastykonu i wielu innych rzeczy będących pewno nieodłącznym atrybutem kultury" (Radkowska, 1998, s. 134). Inny przykład, tym razem dotyczący możliwych znaczeń nagości, gdzie ostatecznie "ubieranie się w nagość" - oderwane od czasu i miejsca - zostaje zredukowane do ,,magicmego aktu", rytu przejścia, do "archaicmego sposobu przeżywania rzeczywistości": "Nagość pojawia się w szczególnym momencie. Zawodnicy rozbierają się przed startem, a modelki zmieniają ubiór, zanim wyjdą na wybieg. «Kowalscy» po przebraniu w adamowy strój ułożą się wśród innych nudystów. Zatem na granicy między opuszczaną rzeczywistością a dramatycmym okresem zmian i przygód, tam i wtedy przywdziewać należy odpowiedni strój" (Szpilka, 1999, s. 124-125). Po takich interpretacyjnych nadużyciach nasuwa się myśl, że współczesny dopisek do słownika etnologicznego powinien zawierać też warunki wykluczenia. Choć, jak wyżej wspomniałem, hasła "słownika" z lat 80. pozostałyby nie zmienione, a jedynie uzupełnione, to krytycmej rewizji musiałby być poddany wyłożony wówczas program. Obecnie, wpisana wówczas w program, "walka" z pozytywizmem nie jest już priorytetem - dziś bardziej interesujące wydaje się to, w jaki sposób skonstruowano tego i innych przeciwników w danym momencie rozwoju etnologii, bo etykieta pozytywizmu nie tyle charakteryzuje typ refleksji nad kulturą, co go "naznacza", jest właśnie cudzysłowowym skrótem, notabene dla samego pozytywizmu niesprawiedliwym. Postulat antropologii jako reinterpretacj i, który pojawia się w tekście Czesława Robotyckiego (1995), jest interesujący dla pewnej części naszej dyscypliny, w tym sensie, że "demityzacja" dorobku dotychczasowej etnologii nie wyczerpuje zakresu współczesnych badań antropologicmycW Z drugiej strony, antropologia zawsze była reinterpretacją, czyli wtórną interpretacją czyichś interpretacji, w tym również tych dokonywanych z wnętrza profesjonalnej kultury etnologii - choć ten ostatni nurt jest szczególnie aktywny w ostatnich dwóch dekadach. Mniejszą mamy też pewność, wyrażaną w "programowym manifeście" (Benedyktowicz i in., 1980--81), co do systemowego charakteru kultury. Wiemy bowiem, że systemowość często była efektem stosowania określonej procedury, a nie czymś, co wcześniej istniało w przedmiocie. Samo pojęcie kultury rysuje się dziś mniej wyraźnie i wydaje się mniej potrzebne jako domknięta całość w ramach precyzyjnej definicji (por. np.: Barth, 2002). Natomiast niezwykle ważne pozostaje przywiązanie do ironicznego nastawienia i dystansu do własnej praktyki. Interpretacyjny charakter pracy etnologa, czyli fakt, że etnolog konstruuje własne dane (dokonuje serniozy kultury badanej) przez pryzmat własnych narzędzi 9 Gdy chodzi o reinterpretację jej samej jako praktyki kulturowej (tekstowej). Znakomitym przykładem tego typu praktyki we współczesnej etnologii polskiej jest artykuł Zbigniewa Libery Lud ludoznawców (1995a). �Przekupka z przedmieścia Krakowa Mieszczka z Jarosławia Ryciny K.w. Kielisińskiego. Dziewczyna z Pi,lczowa Mieszczanka z Krosna ��Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 177 kulturowych, także tych, w jakie wyposaża go antropologiczna kultura profesjonalna, jest dziś jeszcze wyraźniejszy niż w początku lat 80. "Etnografia etnografii" stała się elementem koniecznym wewnętrznej debaty epistemologicznej, ale nie wpłynęła i nie wpływa deprymująco na praktykę badawczą. Ciekawym przykładem "etnografii etnografii" jest reakcja części środowiska etnologicznego na książkę Zbigniewa Libery na temat tabu kulturowych związanych z "rzycią" (199Sc). Temat wydawał się na tyle niestosowny, że objęty był swoistą wewnętrzną cenzurą, eliminującą z praktyki badawczej wszelkie tematy uznane za "nie eleganckie" było to swoiste przerzucenie oczywistości własnej kultury do języka etnologii, bez świadomości, że dokonuje się tego zabiegu. ,,Alergiczna" reakcja na książkę ujawniła część wewnętrznych mechanizmów funkcjonujących w ramach naszej kultury profesjonalnej. Autorzy programu "nowej etnologii" i ich uczniowie wskazują na specjalny status danych lingwistycznych w praktyce badawczej etnologii, podkreślając, że klasyfikacyjny i opisowy charakter języka naturalnego, który odzwierciedla się w strukturze semantycznej wyrazów, pozwala na rekonstrukcję kulturowych schematów klasyfikacyjnych oraz społecznych funkcji badanych zjawisk. Ten trop kieruje ich uwagę w stronę potoczności ijęzyka codziennego, co uważam za istotny rys całego "nurtu antropologicznego" w Polsce. Twórcze potraktowanie pojęć TEKST i MIT wypracowanych przez semiotykę kultury jest także oryginalnym, urzeczywistnionym projektem, który zachowuje swoją ważność. W najnowszej swojej pracy, Czesław Robotycki, pod wpływem dekonstrukcji, rewiduje pojęcie "tekst kultury" wymieniając je na NARRACJĘ. Powód tej podmiany jest prosty: termin ten bardziej odpowiada sytuacji, w której "świat nie próbuje nam nic powiedzieć", jest stałą narracją bez obiektywnych, wyznaczającychjego zasięg ram (z czym mamy do czynienia w przypadku tekstu). Ramy są artefaktem kultury. Jak pisze: "To my nadajemy sens dziejom" (Robotycki, 1998, s. 11), z tym, że pod słowo "dzieje" możemy podstawić wszystko to, co podlega w ogóle procesom semiozy. Poza tym termin TEKST zbanalizował się przez zużycie, przez eksploatację w tak różnych kontekstach, że z trudnością rozpoznajemy go jako tekst, w których jedyną racją jego funkcjonowaniajest trudny do zrozumienia swoisty intelektualny fetyszyzm. Natomiast pojęcie mitu i myślenia mitycznego wciąż pozostaje uniwersalną kategorią wyjaśniającą, najskuteczniejszym narzędziem interpretacji szerokiego spektrum fenomenów kulturowych, kategorią z rodzaju pewników (samo-przez-się-zrozumiałości) antropologicznej kultury profesjonalnej i wymaga naszej uwagi. Z całą pewnością na charakter "krytycznego przełomu", czy też "urzeczywist nienia projektu antropologii kultury" w Polsce miało i ma wpływ wielu wybitnych polskich etnologów nie wymienionych dotychczas, m.in. 1. Barański, M. Buchowski, W. Burszta, D. Czaja, Z. Libera, R. Sulima, J. Tokarska-Bakir. To dzięki nim etnologia polska odeszła daleko od ,,roztańczonego do skretynienia" (według określenia Stommy (1989, s. 205) świata kolbergowskiego, a w obieg lektur obowiązkowych dostali się tacy autorzy nie-etnologowie jak H.G. Gadamer, P. Ricoeur, �178 Marcin Bracki R. Jakobson, M. Bachtin, 1. Łotman czy 1. Derrida. Myślenie filozoficzne zadomowiło się na dobre w naszej dyscyplinie. Choć ten krąg inspiracji uważam za bardzo ważny, to myślenie teoretyczne nie wystarcza do rozumienia świata (por. Bachtin, 1997; Czaja, 2002). Dlatego "teren", którego definicja także pod wpływem zachodzących zmian w teorii uległa rozszerzeniu, jest niezbywalną częścią doświadczenia i nastawienia antropologicznego, bez którego antropologia nie mogłaby istnieć w tym samym kształcie. Badania terenowe zmieniają sposób myślenia uczestników, tworząc osobny grunt wiedzy antropologicznej, usytuowany zawsze pomiędzy światami, które określa się jako "nasz" i "ich" - antropolog w obujest "profesjonalnym obcym" (według celnego określenia Agara, 1996). Paul Rabinow znakomicie zilustrował powyższe tezy, powołując się na własne badania terenowe: Gdy zacząłem wypytywać Alego na temat lecznictwa. kategorie mojego naukowego myślenia uległy modyfikacji -lepiej rozumiałem uzdrawianie, jego nicwypowiedziane założenia, sposoby działania oraz ograniczenia - ale również świat mojej potocznej wiedzy ulcgł zmianie. Nie znałem żadnych uzdrowicieli w Nowym Jorku. Zatem będąc po raz pierwszy świadkiem tego typu działań, wymagały one ode mnie wzmożonej uwagi; skupiły i zdominowały moją świadomość. Jednak w miaręjak postępowały badania terenowe i miałem okazję obserwować działania tego typu wielokrotnie. stały się one dla mnie czymś naturalnym, stopniowo stały się częścią mojej wiedzy, mojego świata. Praktyki lecznicze Alego przestały mną wstrząsać i mogłem skupić się na innych sprawach. Również codzielme doświadczenie Alego zostało zakłócone przez moją wzmożoną uwagę, próby zrozumienia i analizy. Był on zmuszony do stałej refleksji i obiektywizacji własnych działań. Ponieważ był dobrym infonnatorem, wydawało się, że ten proces go bawi i wkrótce wykształcił umiejętność przedstawiania mi swojego świata. Im lepszy w tym był, tym więcej nas łączyło. Ale im silniej angażowaliśmy się w tego typu działania, tym bardziej doświadczał pewnych aspektów swojego życia w nowy sposób. Przez moje systematyczne pytania Ali zaczął interpretować swój świat z pozycji zewnętrznego obserwatora. Oznaczało to, żc on także zaczął spędzać więcej czasu w tym liminalnym, samo-świadomym świecie pomiędzy kulturami. To bardzo trudne i wyczerpujące doświadczenic - można by powiedzieć wręcz, że "nienaturalne" - i nie każdy byłby w stanie tolerować związane z nim dwuznaczności i napięcia. Taki był początek dialektycznego procesu badań terenowych. Mówię "dialektycznego", ponieważ ani podmiot ani przedmiot nie pozostały statyczne. Tego typu ruch nie pojawił się natomiast w rclacjach z Richardem i Ibrahimem. Z Alim natomiast zaczął wytwarzać się wspólny grunt doświadczeń i rozumienia, cienki obszar wspólnej wiedzy, który nieustannie podlegał załamaniom, scaleniom, korektom, to tu, to tam. To badanie, choć ugruntowane na podlegającym stałej mediacji codziennym doświadczeniu, dla antropologa jest jednak kierowane jego profesjonalnymi zainteresowaniami. Ostatecznie to one konstytuująjego zaangażowanie; to dlatego jest on tam. Dla infonnatora jest to raczej sprawa praktyczna, zarówno z takim sensie, że jego motywacje są zasadniczo pragmatyczne oraz że wytwarza on praktyczną umiejętność odpowiadania i przedstawiania. W miarę upływu czasu antropolog i infonnator podzielająpewną ilość doświadczer'1, na których mają nadzieję polegać, aby móc się �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 179 komunikować z mniejsząsamorefleksją w przyszłości. Wspólny obszar zrozumienia, jaki wytwarzają, jest kruchy i cienki, ale to właśnie na tym niepewnym gruncie wspierają siQbadania antropologiczne (Rabinow, 1977, s. 38-39). Ten typ doświadczenia czyni etnologa szczególnie wyczulonym na próby zinstrumentalizowania "Iokalnej wiedzy", "metajęzyka naukowego" lub "oczywistości własnej kultury". Natomiast zawodowi czytelnicy i krytycy, którzy wyłącznie przetwarzają czyjeś wtórne interpretacje, nie zawsze posiadają ten rodzaj "wrażliwości" (to być może dlatego nie lubi ich Piatigorskij), bez świadomośCi statusu własnej wiedzy o innych - czyli, że jest ona w dużym stopniu tylko projekcją z ugruntowaną przez profesjonalną kulturę teorią w tle. Konflikt, jaki rysuje się między "profesjonalnym obcym" a "zawodowym teoretykiem", dobrze oddaje poniższy przykład. W jednym z artykułów na temat "ciała" Nancy Scheper-Hughs (1996) zilustrowała różnicę miedzy podejściem badawczym antropologa (opis gęsty) a folklorysty korzystającego z gotowych kalek interpretacyjnych, do których ma się większe zaufanie niż do doświadczenia terenowego. Otóż w brazylijskich i południowoafiykańskich dzielnicach biedy wokół wielkich miast bardzo rozpowszechnione są opowieści o wykradaniu dzieci i ludzi biednych na potrzeby chirurgii "zamiennych części ciała". Alan Dundes, znakomity amerykański folklorysta, widzi w tym natychmiast powtarzany w różnych częściach świata schemat mitycznej opowieści, a więc coś, co w niewielkim stopniu łączy się z warunkami, sposobami życia, lokalnymi stosunkami władzy oraz kulturowymi wyobrażeniami ludzi, którzy te opowieści odtwarzają ("spojrzenie z oddali"). Scheper-Hughs zauważa natomiast, że te opowieści są bardzo silnie związane ze środowiskiem, w którym funkcjonują, że to być może tylko powierzchowne podobieństwo stwarza iluzję ich tożsamości w różnych częściach świata. Według niej, wyrażają one nie tylko powszechną nieufność w stosunku do nowoczesnych technologii, tego, że poszły one zbyt daleko, ale przede wszystkim zaświadczają one o społecznym upośledzeniu, złym traktowaniu i wykorzystywaniu biednych w praktyce medycznej. Bo jak pokazuje, ciała biedoty nie tylko są np. nader często chowane w nie tych grobach, w których miały być pochowane, czy wręcz gubione na cmentarzach, uniemożliwiając rodzinie uczczenie pamięci zmarłych przez wizyty na cmentarzu, modlitwy nad grobem, ale są mylone i "giną" w szpitalach i klinikach. Niepiśmienni ludzie, którzy pozostają "anonimowi" lub mają nazwiska utworzone od jakichś nic nie znaczących miejsc na mapie, są skazani na pozostawanie nieznanymi, porzucanymi, nic nie wartymi. Gdy umierają w szpitalach - co zdarza się alarmująco często - ich ciała przejmuje państwo. Z tego powodu biedota ze siamsów panicznie boi się szpitali, a szczególnie umierania tam, wyobrażając sobie, że dokonywane autopsje mają na celu wyłącznie pozyskanie "użytecznych części ciała" jako zapłaty za państwową opiekę. Ludzie są przekonani, że dopiero po ich śmierci ich ciała nabierają wartości - zatem historie na temat wykradania "nic nie wartych ludzi" celem pozyskania �180 Marcin Brocki wartościowych ich części są częścią złożonej sytuacji społeczno-kulturowej, w której się znajdują, a nie fragmentem uniwersalnego katalogu folklorysty. Badania terenowe każą być bardziej nieufuym w stosunku do łatwych generalizacji, testując abstrakcyjne kategorie naszego metajęzyka. Nie znaczy to, że ta konfrontacja zawsze wychodzi na korzyść badań. Nie należy bowiem zapominać, co pisał Feyerabend w odpowiedzi na pytanie zadane w tytule swej książki Jak być dobrym empirystą?: "aby być dobrym empirystą, należy być krytycznym metafIzykiem!". Kwestionowanie od wielu lat idei badań terenowych jako osobnej metody, choć słuszne, przyczyniło się do wyciągania zbyt daleko idących wniosków - miejsce uprzywilejowanego "terenu" zajmować zaczęła "literatura". Niebywałą karierę zrobiło hasło "antropologiijako literatury", stając się często ogólną formułązasłaniającą, w wygodny dla autora sposób, rzeczywiste problemy, z jakjmi powiruen się zmierzyć w interpretacji danego zjawiska. A przecież "antropologia jako literatura" to tłumaczenie czegoś mglistego czymś jeszcze bardziej mglistym - nie mamy pewności (w sensie powszechnej zgody), czym jest antropologia ani, jak przekonuje Jonatan Culler (2002), czym jest literatura albo, jak w przypadku naszej zbitki, co mamy na myśli pisząc o literaturze. Nie ulega kwestii, że przedmiot zainteresowań i interpretacji istnieje dla etnologów jako dokument. Dokument wytworzony przez samych antropologów na bazie dostępnych danych lO. Proces przekształcania dostępnych danych w dokument, który w dalszej kolejności poddajemy interpretacji, można nazwać "utekstowieniem" (por. Urban, 1996). Proces ten zawsze oznacza redukcję, selekcję, ale jeśli chcemy rozumieć coś z rzeczywistości, która nas interesuje, to nie ma altematywyll. Lotman wskazuje na to, że dla rozumienia konieczny jest wspólny grunt ("pogranicze"), który posłuży jako urządzenie przekładu (wspólne elementy kodu) (Lotman, 1999, s. 33)12. Ogromna część wysiłku antropologa w terenie skupionajest właśnie na wytworzeniu tego wspólnego gruntu, czemu np. może służyć jakaś formuła dostępu (np. "wspólnictwo" u Geertza) lub "metoda", która przekształca cały proces badania w formę mediacji (np. "badania dialogiczne"). Oczywiście w momencie, gdy już to "narzędzie" przekładu zostanie stworzone (w autorski, "współautorski" sposób), nadchodzi etap samego przekładu i reprezentacji całego wcześniejszego procesu--doświadczenia w tekst pisany. Tu kończy się ruewinność antropologa potęgowana również faktem, że tekst pisany otwiera się na nieprzewiIQ Działalność antropologa, przynajmniej w tym zakresie, przypomina działalność bricolera, ale nie "każdy dyskurs to bricoleur" (Derrida, 1992, s. 162), istnieją różnice, które nie pozwalają na utożsamienie tych rodzajów dyskursów. Wystarczy porównać mityczny dyskurs historii i jej semiozę (por. Uspieński, 1998, s. 24). II Zwracam uwagę, że właśnie w taki sposób o "fikcji" antropologicznej pisze Geertz w eseju Thick Description. 12 Wcześniej w sposób niezwykle sugestywny pisał o tym Janusz Sławiński w eseju Z poradnika dla doktorantów, 2000. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 181 dywalne interpretacje, również te absurdalne. W kolejnym etapie ponownej refleksji poddane zostaje to, co było punktem wyjścia. Na wszystkich etapach mamy tu do czynienia z dialektyką relacji: przedmiot badań - autor - profesjonalna kultura - tekst - czytelnik. Tryb reprezentacji, a więc czy w ostateczności "literatura" dostarczona przez etnografa będzie monografią, "prozą realistyczną" (w których dominuje tryb metonimiczny) czy esejem albo wierszem (zdominowane przez tryb metaforyczny) jest według mnie mniej istotny - zależą od preferencji autora i czytelnika, od ich wyboru takiego sposobu narracji, który w ich opinii najlepiej tłumaczy to, co jest istotą przekazu. Nie podzielam opinii, że literatura mogłaby zastąpić etnologię (tego typu pomysły uważam za przejaw intelektualnego maoizmu), bo nie po to wymyślono wiele trybów narracji, specjalistyczne metajęzyki, żeby teraz porzucać je na rzecz j akiegoś uprzywilejowanego, którym z niewiadomych lub mglistych powodów miałaby być literatura. Nie rozumiem, czemu mielibyśmy wierzyć, ze istnieje naga "prawda", czy lepsza prawda tekstu literackiego, kiedy dopiero co pozbyliśmy się złudzenia, że istnieje naga prawda faktów. Fabian (2001, s. 4) zauważył ostatnio, że to nie reprezentacja jest głównym problemem antropologii, lecz spotkanie, bo ono decyduje o antropologicznym nastawieniu. Reprezentacja jest tylko jednym z koniecznych etapów utekstowienia, a nie ostatecznym celem etnografii (co nie znaczy, że problem reprezentacji nie istnieje - chodzi tylko o jego wagę). Poza tym problem reprezentacji to nie tylko problem materialnego nośnika, czyli formy zapisu - a problem m.in. pismal3, a pismo może równie dobrze być "reprezentowane" w różnych formach zapisu (nie należy uprzywilejowywać z konieczności któregoś z nich). W takiej optyce problem rozdziału "pisarzy" i "piszących" nie przebiega według linii demarkacyjnych "szkół etnologicznych", orientacji teoretycznych czy preferowanych trybów wypowiedzi (pisarzami nie są wyłącznie etnograficzni ,,mistrzowie słowa"), a według tych linii, które wytyczył Barthes (1970). Z faktu, że antropolog jest autorem i że autorstwa nie da się wymazać z jakiejkolwiek pracy naukowej, jeszcze niewiele wynikal4, rzecz w tym, jaki się z tego faktu robi użytek - ta ostatnia kwestia może być ciekawym polem badań dla antropologa. Niewiele też wynika z bezgranicznej wiary w autorytet samego tekstu etnograficznego ("fetyszyzacja"), która zresztą zaciemnia fakt jego autorstwa, pomijając proces powstawania tekstu oraz naturę odbioru, umniejszając fakt interpretacji i przekładu. Autonomizacja problematyki tekstu w etnografii, choć nie jest całkiemjałowa poznaw- l3 Posługuję się tym pojęciem w sensie, jaki nadał mu Derrida, tylko przez to, że w tym miejscu argumentacji wydaje mi się najbardziej odpowiednie, a nie przez to, że w pełni akceptuję ten właśnie sposób definiowania "pisma". Derrida nazywa pismem samą możliwość "zarysowania myśli" (por. Derrida,1975). 14 Przecież autorstwo jest wpisane w nawet najbardziej abstrakcyjne języki nauki i wcale nie oznacza to, że wypowiedzi tworzone w tych językach można nazywać fikcjami literackimi. �182 Marcin Brocki czo (kiedy powoduje reinterpretację praktyki), to z pewnościąjest wdzięcznym polem do interpretacyjnych nadużyć. Ponieważ pytania ogólne ("ogólne wytyczne") i te, które zmuszają do przewidywań są najbardziej kłopotliwe, a odpowiedzi, nawet jeżeli uda się sfonnułować sensowne, zbyt szybko się falsyfikują, zostawiłem je na koniec. Pytanie o to, w jakim kierunku zmierza antropologia w Polsce orazjak ma się do przełomów na świecie w tej dziedzinie i w naukach społecznych, jest właśnie tego rodzaju. Raymond Firth (2003) w jednym ze swoich tekstów narzeka, że antropologia jest nauką w stanie rozkładu, bo zbyt pospecjalizowana, rozczłonkowana (rozbita na "monady metodologiczne i tematyczne" - według Buchowskiego) i wyobcowana ze społeczeństwal5• Dalej popada w dyskurs "powinnościowy", naiwny pedagogizm i mentorstwo, tłumacząc,jaka powinna być antropologia. Zatem jaka powinna być antropologia? Odpowiedź jest prosta: taka, jaką uprawiają antropologowie (różnorodna, ciekawa i inspirująca). Narzekania Firtha, że antropologia nie przedstawia żadnej wizji przyszłości - ani własnego rozwoju ani wizji dla ludzkości, są "nie na temat". Zapytajmy: czy to właśnie ma robić antropologia? Przecież nie jest filozofią, która ma do tego mandat i robi to lepiej - zatem nie. Niemniej uwagi Firtha skłaniają do refleksji nad kondycją antropologii również poza antropologią z "centrum". Etnologia w Polsce to wciąż dyscyplina "unikatowa": symboliczny kapitał jest po stronie innych nauk i nie zanosi się na to, aby antropologia, pomimo ogromnych zmian, jakie dokonują się od wielu lat w tej dyscyplinie, osiągnęła "wyższy" status. Jak pisze Herzfeld: "nie powinniśmy przeceniać znaczenia antropologii na przyszłość: hasło głoszące, że «obcość relatywizuje swojskość» jest mniej przydatne i mniej zdumiewające dzisiaj, gdy wiedza wypracowana przez antropologów jest natychmiast poddawana krytyce przez tych, którzy byli obiektem tworzenia wiedzy; a dzieje się tak dzięki coraz większym możliwościom ich technologicznej komunikacji z badaczami. Z drugiej strony, opinia ta może być przyczyną do optymizmu wobec możliwości twórczego wkładu antropologii do bieżącego społeczno-politycznego dyskursu. Załamywanie rąk nad kryzysem reprezentacji nie powinno przesłaniać faktu, że niektóre z bardziej przemyślanych analiz krytycznych wywołały istotne zmiany perspektywy i doprowadziły do istotnych przewartościowań. Nawet rozczarowanie badaniami terenowymi, jakie pojawiło się w latach 60. - zwłaszcza ich roszczeniami do naukowego obiektywizmu - miało w efekcie wzmacniający wpływ na zerwanie z radykalnym podziałem na obserwatora i obserwowanego, a przez to stworzono właśnie silniejsze a nie słabsze podstawy empiryczne dla antropologicznych fonn wiedzy" (Herzfeld, 2001, s. 4). 15 Ten zarzut można kierować pod adresem polityków, którzy nie podejmują decyzji o konieczności upowszechniania wiedzy antropologicznej, oraz samych antropologów, klórzy zbyt słabo o lo zabiegają. �Antropologicznaautorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 183 Oto siła "petyferii" i sytuacji peryferyjnej. Obecnie etnologia polska znajduje się w takim momencie, w którym wewnętrzny kryzys instytucjonalny może w niedługim czasie dać "wzmacniający efekt". Od strony instytucjonalnej bowiem etnologia boryka się z brakami kadrowymi (luka pokoleniowa) i wieloetatowością samodzielnych pracowników Gak cała nauka polska). Z drugiej strony, coraz lepiej koresponduje z tym, co dzieje się w tej dyscyplinie w świecie, bo do etnologii, już nie tylko u nas, przenika pokolenie znające języki obce, czytające te same lektury, zauważające podobne problemy, ale innymi drogami starające sięje rozwiązywać, do czego znakomicie przygotowują narodowe wersje antropologii. Urzeczywistnienie projektu antropologii kultury w Polsce zaowocowało jedną ważną cechą obecnych prac: etnologia polska nie cierpi na "prowincjonalizm", z dystansem odnosząc się do zideologizownych form wiedzy naukowej16. Nie chcąc deprecjonować innych jej zalet, ta właśnie pozwala mieć nadzieję, że "następne pokolenie" wniesie swój oryginalny wkład do historii naszej dyscypliny. BIBLIOGRAFIA AgarM.H. 1996 BachtinM. 1997 Barański 1. 1992 Barth F. 2002 The Professional Stranger. An Informal Introduction to Ethnography, Diego. Wstronę/ilozofii San czynu, Gdańsk. o heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja "sprawy słonia", "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1, s. 18-22. Toward a Richer Description and Analysis ofCultural Phenomena, w: Anthropology Beyond Culture, RG. Fox, BJ. King (eds.), Oxford-New York. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. Benedyktowicz Z., Robotycki c., Stomma L., Tomicki R, Wasilewski 1.S. 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do Słownika, "Polska Sztuka Ludowa", R 34 (nr 1-2), s. 47-60, R. 35 (nr I), s. I 17-125. Buchowski M. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska - między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. Crapanzano V. 1995 Comments, "Current Anthropology" vol. 36, no 3, s. 420-421. Culler 1. 2002 Teoria literatury, Warszawa. 16 Mam na myśli robiące zawrotną karierę na całym świecie hybrydy w rodzaju cultural studies czy women studies. �184 CzajaD. 2002 DenidaJ. 1975 1992 Marcin Bracki Życie. czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4, s. 6-22. Pismo i telekomunikacja, "Teksty", z. 3, s. 75-92. Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych, w: Współczesna teoria badań literackich za granicą, H. Markiewicz (red.), Kraków, s. 152-174. D' Andrade R. 1995 Moral Models in Anthropology, "Current Anthropology" vol. 36, no 3, s.399-408. FabianJ. Anthropology with an Attitude. Critical Essays, Stanford. 2001 FirthR. Czy antropologia społeczna ma przyszłość, w: Badanie kultury. Elementy 2004 teorii antropologicznej, M. Kempny, E. Nowicka (red.), Warszawa, s. 19-34. Geertzc. Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego, "Polska Sztuka Ludowa. Kon1998 teksty", nr I, s. 81-90. Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii I.:ultury, w: Badanie kultury. 2003 Elementy teorii antropologicznej, Kempny M., Nowicka E. (red.), Warszawa, s. 35-58. HerzfeldM. 2001 Anthropology. Theoretical Practice in Culture and Society, Malden- Oxford. Kiirti L. 1996 Homecoming. Affairs of Anthropologists in and 0/ Eastern Europe, "AnthropologyToday"vol. 12,n03,s.II-15. LiberaZ. Lud ludoznawców: kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu na1995a szego. czyli etnograficzna wycieczka po XIX wieku, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Pasem-Zieliński (red.), Poznań. 1995b Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna/antazja?, Wrocław. 1995c Rzyć. aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z prologiem i epilogiem, Tarnów. LotInanM. 2000 A Few Notes on the Philosophical Backgroud o/the Tartu School o/Semiotics, "European Journal for Semiotic Studies" vol. 12, no l, s. 23-46. ŁotmanJ. 1999 Kultura i eksplozja, Warszawa. Michera W. 1994 Komputer i sacrum, w: Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności, D. Czaja (red.), s. 107-112. OtaY 2002 Culture and Anthropology in Ethnographic Modernity, w: Anthropology Beyond Culture, R. Fox, BJ. King (eds.), Oxford-New York. PelcJ. 2000 Przedmowa, w: Język współczesnej humanistyki, Warszawa. Pasem-Zieliński A. 1995 Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki, w: Etnologia polska. Między ludoznawstwem a antropologią, A. Pasem-Zieliński (red.), Poznań, s. 21-36. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 185 RabinowP. 1977 Reflection on Fieldwork in Morocco, Berkeley. Radkowska M. 1997 Przedmiot. podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4, s. 134--139. Robotycki C. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud", t. 78, s.227-243. 1998 Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. Scheper-Hughs N. 1998 Theft ofLife. The Globalization ofOrgan Stealing Rumours, "Anthropology Today" vol. 12, no 3, s. 3-11. Sławiński 1. 2001 Z poradnika dla doktorantów, w: Teksty i teksty, tegoż, Kraków. StommaL. 1989 Czy w etnografii występują białe plamy. Etnologia, "Polska Sztuka Ludowa", nr4, s. 205. Antropologia kultury wsi polskiej XIX wie!..'"U, Łódź. 2002 Szpilka W. W Adamowym stroju, w: Metamorfozy cia{a, D. Czaja (red.), Warszawa, 1999,2000 s.117-126. UrbanG. 1996 Entextualization. Replication. and Power, w: Natural Histories of Discourse, M. Silverstein, G. Urban (ed.), Chicago, s. 21-44. Uspieński B. Historia i semiotyka, Gdańsk. 1998 Marcin Bracki ANTHROPOLOGICAL SELF-REFLECTION ON THE TRANSLATION BETWEEN GENERATIONS (Summary) Anthropology, as a systematic critical reflection on popular ways of understanding mechanisms of life, should, according to James Boon, attempt to make more native what is alien and more alien what is native. To do that, it must be equipped with critical distance and irony, ability of critical self-conscious thinking not only about the "objects" of its research but also about the tools used to describe and interpret. As a result of this approach we have distrust of "universalia" and, consequently, of comparisons between cultures and generalisations based on these comparisons. Knowledge shared by anthropologists is also a fonn of "Iocal knowledge" - this is important modification compared to the beliefs of anthropologists from before the "critical breakthrough" on what anthropology is and what its tasks are. The "New Polish Ethnology" rightly pointed to the special status oflinguistic data in the research practice of ethnology, emphasizing that the cłassificationa1 and descriptive �Marcin Bracki 186 character ofthe naturallanguage helped to reconstruct cultural classification patterns and social functions ofthe phenomena studied, which directed the scholars' attention to informality and everyday language, which I consider an important feature ofthe entire "anthropological trend" in Poland. Creative treatment of the notions of "text", "myth" is also an original "fulfilled project", which has retained its significance. However, theoretical thinking is not sufficient to understand the world. Therefore, the "field" is an indispensable part ofanthropological experience and approach. The "field" makes an ethnologist particularly sensitive to attempts at making "local forms ofknowledge", "scientific meta language" or "obviousness of one's own culture" instrumental. The idea offield research has been questioned for many years as a separate method. As a result, too far-reaching conclusions have been drawn - "literature" started to replace the privileged "field". The fact that the object of ethnologists' interest and interpretation is a document ("fiction") for them, created by anthropologists themselves on the basis of available data, is obvious. However, it is not so obvious that the mode of representation saves ethnology of its problems. I do not share the opinion that literature could replace ethnology. I do not understand why we should believe that there is a "naked" or a better truth of a literary text when we have just gotten rid of the illusion that there is a naked truth offacts. The fulfilment of the project of the anthropology of culture in Poland gave rise to one important feature ofpresent~ay works: Polish ethnology does not suffer from the "provincionalism", taking a distance approach to the ideologized form ofscientific knowledge. Making no attempt at the depreciation of its other merits, it is precisely the provincionalism that gives us hope that the "next generation" will make its own original contribution to this history of our field of research. K.W. Kielisiński, Od Kórnika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13ada3d9b775b42fb97888bf5da416c7.pdf 564e9e263307ad103e987ffb23d61979 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4728 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.143-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 WALDEMARKULIGOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE: NASTĘPNE POKOLENIE?* Dekadę temu ukazał się artykuł Czesława Robotyckiego Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony (1995). W zamierzeniu autora był on podsumowaniem wielkich przełomów, jakie dokonały się w łonie polskiej antropologii kultury', począwszy od roku 1980. To właśnie w tym roku grupka młodych badaczy ogłosiła w kwartalniku ,,Polska Sztuka Ludowa" propozycje nowego podejścia do uprawianej przez siebie dyscypliny, które zyskały później poważne miano "manifestu". Kolejnych piętnaście lat przyniosło kolejne prace, konferencje, przedsięwzięcia badawcze, powiększał się także krąg autorów aspirujących do projektu antropologii kultury. Dzięki konsolidacji części środowiska, dzięki usystematyzowaniu metod, ujęć i problematyki, wreszcie dzięki uznaniu wagi nowego podejścia do antropologii kultury, jej projekt stał się, jak orzekł Czesław Robotycki, urzeczywistniony. Co miało decydować o swoistości tej nowej perspektywy badawczej? Autor przypomnianego tekstu konstatował, że interpretacja antropologiczna rozwinęła się * Tekst niniejszy jest swego rodzaju podsumowaniem spotkań, jakie odbyły się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. W ramach cyklu zatytułowanego "Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie" zaprezentowali się Marcin Brocki, Jarosław Eichstaedt, Agnieszka Kościańska i Sławomir Sikora. lin wszystkim - oraz studentom, doktorantom i pracownikom uczestniczącym w dyskusjach - składam w tym miejscu serdeczne podziękowanie. Kolejne artykuły pomieszczone w tym minibloku są wersjami wystąpień, które ich autorzy przedstawili na poznańskich spotkaniach (poszczególne teksty w mniejszym lub większym stopniu napisane zostały pod dyktando sporządzonego przeze mnie zestawu pytań i kluczowych kwestii). l Należy poczynić w tym miejscu istotną uwagę: otóż sam termin "antropologia kultury" nie znajduje silnego oparcia w strukturze jednostek naukowych w Polsce, poza krakowskim wyjątkiem nie ma instytutów o tej nazwie, nie ma katedr czy pracowni. Sytuacją zgoła więc zaskakującą jest jego rozwijająca się właśnie kariera, zwłaszcza w kontaktach z mediami. Iluż to badaczy przedstawia się w nich jako "antropolodzy kultury" właśnie! Czy stoi za tym wierność historycznemu już dzisiaj manifestowi, czy też jedynie językowa inercja i wygoda? A co mają na myśli osoby posługujące się etykietą "etnolog i antropolog kultury"? Autoprezentacja polskich badaczy kultury staje się in- . trygującym tematem samym w sobie. Zauważmy przy okazji, że w jednym 2003 roku ukazały się trzy książki mamiące w tytule antropologią. Były to: Antropologia literatury (Kosowska 2003), Antropologia obrazu (Olechnicki 2003) oraz Antropologia słowa (2003). �144 Waldemar Kuligowski w ramach polskiej etnografii na dwóch podstawowych płaszczyznach. Pierwszą z nich umieścił w obrębie paradygmatu semiotycznego badania kultury, druga natomiast ciążyła w stronę perspektywy hermeneutycznej. Poczesne miejsce wśród nich zajmowały także dyskusje na temat nowych tendencji w nauce światowej pośredni to zapewne efekt politycznego i społecznego otwarcia się Polski na Zachód - a szczególnie ważkie okazały się krytyczne komentarze dotyczące dorobku rodzimej etnografii (przy okazji krytyki przypomniano też prekursorskich autorów i nowatorskie koncepcje). Najgłośniej bodaj zabrzmiały głosy postulujące odejście od realistycznego modelu uprawiania nauki, wiary w przezroczystość teorii, obiektywności badań terenowych i adekwatności opisów (wskazując, że antropologia jako część kultury winna być równoprawnym przedmiotem naukowej refleksji); z drugiej strony głębokiej reinterpretacji poddano pojęcie "chłopskiej kultury tradycyjnej". Można wręcz wysunąć tezę, że to właśnie wystąpienia sytuujące się w kręgu tych zagadnień w stopniu najwyższym przesądziły o wyłonieniu się tożsamości antropologa kultury w Polsce: zarówno wśród beneficjentów tego ruchu, jak ijego mniej czy bardziej zagorzałych przeciwników. O ile dyskusje skupione wokół tego typu kwestii wywoływały wiele kontrowersji, to raczej "bez oporów", jak zauważa Robotycki, przyjęta została "pozytywna" propozycja antropologii, a więc analizy sztuki filmowej i teatralnej, obrazów reklamowych, muzyki popularnej, elementów architektury czy strategii reporterskich. Wyróżnione cechy antropologii kultury przesądzają o tym,jak chciał Robotycki, że jest to nauka o charakterze wybitnie pogranicznym, uwikłana w spory epistemologiczne i aksjologiczne współczesnej humanistyki; to z kolei decydowało o jej wyraźnej aktualności. Określenie całego nurtu przemian w polskiej etnografii terminem antropologia kultury bądź interpretacja antropologiczna wynikało zaś z przekonania o tym, że "etnografia w dawnym rozumieniu (oo.) nie udźwignie ciężaru interpretacji zjawisk kultury współczesnej" (Robotycki, 1995, s. 237) . .Ważnym pytaniem w tym kontekście pozostaje personalne przypisanie do kręgu udziałowców i nadzorców "projektu urzeczywistnionego". Robotycki wymienia tutaj szerokie grono badaczy: założyciele, sygnatariusze "manifestu" to Zbigniew Benedyktowicz, Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Jerzy S. Wasilewski i oczywiście Czesław Robotycki; wspólne dzieło kontynuowali i wzbogacali Michał Buchowski, Wojciech 1. Burszta, Katarzyna Kaniowska, Wojciech Michera, Krystyna Piątkowska, KrzysztofPiątkowski, Stanisław Węglarz; najmłodszymi w tym gronie okazali się Janusz Barański, Ryszard Ciarka, Dariusz Czaja, Monika Sznajdennan, Wiesław Szpilka, Joanna Tokarska-Bakir. Nie ulega wątpliwości, że wymienieni antropologowie (zwłaszcza z grupy pierwszej i drugiej) są dzisiaj badaczami o uznanym statusie, posiadają zwykle najwyższe stopnie naukowe, pełnią najważniejsze funkcje w swoich rodzimych instytutach, ich dorobek składa się na zestaw lektur obowiązkowych dla studentów etnologii i antropologii kulturowej. Moina by zatem orzec, że rewolucja powiodła się, �Pastuch z gór w Sanockiem Bojko z Boryni Lemko z okolic Leska Wieśniak od Buczacza (Podole) Ryciny K.w. Kielisińskiego. ��Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 145 nie pochłonęła swoich dzieci, że nastąpiła rzeczywista "zmiana warty". Stwierdzając ten fakt, nie zamierzam wszelako w żadnym razie przyklaskiwać Ernestowi Gellnerowi, który bez ogródek oznajmiał, że nowy powiew w myśleniu antropologicznym - a szło tutaj nade wszystko o konsekwencje przyjęcia tezy o relatywizmie kulturowym - był "sposobem na zapewnienie sobie kariery przez wywarcie wrażenia na stosownych komitetach. Sturm und Drang i Zwyczajna Profesura" (Gellner, 1997, s. 41), miałoby brzmieć cyniczne hasło nowatorów. Nie podpisuję się pod powyższym, idzie mi bowiem wyłącznie o przyznanie, że antropologia kultury w Polsce i związane z nim pokolenie uczonych, które więzami pokrewieństwa połączył w swoim tekście Robotycki, to badacze już urzeczywistnieni, tak w sferze czysto naukowej, jak i zawodowej. Jako naturalne zatem, po upływie jednej dekady, jawi się pytanie o ciąg dalszy owego projektu: czy jest on nadal urzeczywistniany, czy też raczej staje się przedmiotem krytycznej refleksji; w jakim kierunku zmierzają ewentualne przemiany metod, teorii i zainteresowań; i na pewno nie ostatnie - kto za tym stoi, czy można wskazać jakąś grupę spadkobierców projektu, który swój pierwszy krzyk wydał w roku 1980? Robotycki podjął się próby opisania pokolenia badaczy krzepnących w najbardziej bodaj interesujących i inspirujących czasach, jakich doświadczała współczesna Polska, a wraz z nią cała rodzima nauka. Jego tekst dotyczył w pierwszej kolejności idei oraz postaci z powodzeniem przechodzących od okresu młodzieńczego do dojrzałego, jego opowieść posiada wyraźne zwieńczenie, jest narracją skończoną, pisaną z komfortowej perspektywy lat. W tymże samym 1995 roku ukazały się ponadto jeszcze dwa inne teksty podejmujące kwestię kondycji polskiej etnologii; oba wychodziły z założenia, że nauka ta znajduje się właśnie w momencie przełomowym, że następuje oto ostateczne przesilenie paradygmatów. Aleksander Posem-Zieliński oznajmiał o dokonującym się procesie antropologizacji polskiej etnologii, który jest konieczny dla tego, by nauka ta stała się równorzędnym partnerem dla innych dziedzin humanistycznych i była postrzegana jako "modna", twórcza, inspirująca (Posem-Zieliński, 1995, s. 35). "Tradycyjna etnografia skupiała się więc na przemianach kultury, jednak przemianom w nauce długo się opierała", zauważał uszczypliwie w tym samym tomie Michał Buchowski (1995, s. 42), przeciwstawiając owemu intelektualnemu marazmowi wyraźne otwarcie się i zróżnicowanie tej dyscypliny w latach 80. i 90. Próbując przedstawić wyniki tych zasadniczych przemian, poznański badacz posłużył się koncepcją nowoplemienia, fratrii i klanów, wśród których wyróżnił etnologię scjentystyczną, nową etnologię polską, antropologię kulturoznawczą, antropologię społeczną oraz antropologię filozoficzną (Buchowski, 1995, s. 45). Niniejszym chciałbym pójść tropem wyznaczonym przez przywołane głosy, tyle że przedmiotem mojej uwagi będzie antropologia kultury po wielkim przełomie, antropologia początku nowego stulecia, antropologia bezimienna jeszcze, nie rozpoznana w swojej specyfice, zamazanej przez teraźniejszość i wielkie cienie niedawnej przeszłości. Nie jest to zadanie szczególnie wdzięczne, jesteśmy wszak- �146 Waldemar Kuligowski odwołajmy się do Baudrillardowskiego sloganu - "po wielkiej orgii", po rewolucji, wszystko już było, możliwości zostały wylicytowane. Sąd taki brzmi może nazbyt ogólnikowo, toteż spróbuję go poprzeć konkretnymi dowodami. Przyjrzyjmy się oto, w jaki sposób antropologia zdefiniowana została przezjej promotorów i sympatyków. Dla Michała Buchowskiego (2000, s. 83) to "empiryczna filozofia", "sztuka badań terenowych i interpretacji" (Buchowski, 2000, s. 83) albo "sztuka bycia w świecie, dzięki której kontakty z innymi pozwalają na wytwarzanie możliwych, dotąd nie zaistniałych znaczeń" (Buchowski, 2000, s. 84). W nieco innym ujęciu ten poznański badacz oznajmia, że dziedzina uprawiana przezeń ,jest próbą ognia, w której trzeba mieć ostre i przenikliwe spojrzenie połączone ze zmysłem krytycznym" (Buchowski, 2000, s. 89). Cytowany już Robotyckijest z kolei przekonany, że: "Siła antropologii tkwi w konkrecie. Jest to moje głębokie przekonanie" (Robotycki, 1998, s. 10). Stwierdza ponadto, że jego naukowa praca polega na pokazywaniu, że "nie wszystko jest oczywiste" (Robotycki, 1998). Perspektywa Wojciecha 1. Burszty (1996, s. 14-15) jest nieco odmienna, widzi ono bowiem antropologięjako "nieustanne czytanie kultury (oo.) ponadto pisanie o kulturze, które jest nieuchronnie portretowaniem nas samych, wynikłym z pragnienia harmonijnego połączenia postaw, które pogodzić się nie dają: etnocentrycznej samoświadomości i fascynacji kulturową względnością". Dla antropologa, dodaje Roch Sulima (2000, s. 7), "źródłem jest wszystko, wszystko też jest dla niego terenem". Z tego wynika zaś niezbicie, że antropolog" 'zawsze' jest na badaniach: przy domowym obiedzie, w supermarkecie, w uniwersyteckiej kawiarni, na ulicy i podczas snu" (Sulima, 2000, s. 8). Znacząco przemawia także Dariusz Czaja, kreślący wizję antropologii jako "opowieści o rzeczywistości", której podstawowym zadaniem jest "opisać i nazwać to, 'co naprawdęjest' ,odnaleźć owe warstwy rzeczywistości, które nie tylko zwyczajnie są, ale też (oo.) 'dostarczają klucza', prowadzą do sensów przekraczających powierzchnię zdarzeń" (Czaja, 2004, s. 17). Skoro wiemy już, czym dla antropologów jest kluczowe pojęcie kultury, zapytajmy o to, w jakich terminach postrzegają i opisują samych siebie, własną - często jakże paradoksalną! - profesję. Katarzyna Kaniowska przekonuje do wiary w to, iż: "Historia antropologii poucza (oo.), że tak naprawdę tworzyli ją bądź żywiołowi ekstrawertycy, bądź neurotyczni wręcz introwertycy" (1995, s. 66). Teraźniejszość niczego w tym względzie zaś nie przesądza, bowiem tożsamość antropologa składanajest obecnie z elementów wywodzących się ze skonfliktowanych źródeł, tyleż uniwersalnych, co i prywatnych (Burszta, 2000, s. 93). Kolejną ze sprzeczności figury bycia antropologiem demaskuje Czaja: "Wedle pociesznego sloganu lat ostatnich, antropolog to ktoś, kto nade wszystko się dziwi (oo.). Dziwiący się antropolog, nie ukrywajmy - to brzmi dumnie (oo.). Tyle, że owo zdziwienie rzadko, o ile w ogóle, nawiązywało do greckiej tradycji mądrościowej, źródłowo z tym słowem związanej, najczęściej był to po prostu epistemologiczny czek bez pokrycia" (2004, s. 63). Cóż zatem wypada mu czynić? "Antropolog musi mieć odwagę różnić się �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 147 tam, gdzie wymagana jest powszechna zgoda - namawia SuIima - wdawać się we wrzawę blokowiska czy ulicy" (2000, s. 8-9). Wymaga tojednego, czy łatwego?, warunku: musi "siebie używać jako narzędzia poznania świata" (Sulima, 2000, s. 11). Dlajednego z badaczy oznacza to, że antropolog "przypomina detektywa (...) próbuje różnych tropów, śledzi odmienne wątki i układa je w prowizoryczne łańcuchy wnioskowań" (Burszta, 1996b, s. 9). By móc funkcjonować w charakterze takiego kulturowego kameleona i nie zagubić w tym sensu własnej pracy, "potrzeba próby dystansu - zarówno przestrzennego, jak i intelektualnego" (Burszta, l 996b, s. 9). Naturalnymjakoby środowiskiem antropologa kultury ma być biblioteka. Dlaczego? Gdyż "biblioteka i antropologia tyle mają ze sobą wspólnego, że wspólnie ucząpokory i dystansu" (Burszta, 1996c, s. 45). Pamiętając cały czas o Geertzowskich przestrogach przed zbyt jednoznacznymi obrazami (które są albo z gruntu fałszywe, albo powstały w umyśle kalekim), dodajmy do powyższego stwierdzenia ważny kontrapunkt. Buchowski orzeka mianowicie, że "nie wystarczy być wędrowcem po lekturach, owym osławionym.flaneurem buszującym w bibliotece (...). Trzeba zgłębić życie ludzi z krwi i kości" (Buchowski, 2000, s. 83). Takie defmicyjne ujęcia- a zapewne można by przytoczyć im podobnych znacznie więcej - czynią z antropologii kultury dyscyplinęjednoznacznie otwartą, maksymalnie wielogłosową, ostatecznie pograniczną, wciąż poszukującą i przekraczającą samą siebie. Badacz nie tylko analizuje, ale także przeżywa, nie ogranicza się do kondycji wścibskiego świadka, ale ochoczo przystaje na bycie uczestnikiem, wtapiając się w konkretny świato-obraz. Nazywa i bywa nazywanym, nadaje sensy ijest usensawniany (bądź nie, co zwykle prowadzi do zgorzknienia i ucieczki w wąską profesjonalizację). Z czym tu zatem wa1czyć,jak wzbudzić w sobie wstręt do metodologicznej i przedmiotowej swobody, przeciw czemu wznosić barykady i ogłaszać nowe manifesty? Jedynym chyba zauważalnym ruchem, jedynym istotnym przesunięciem byłaby w tym kontekście r e a k c j a, powrót do dawnej formuły, ograniczanie dyscypliny, tłumienie różnych głosów, okopywanie się w ciasnej cytadeli (z czym, póki co, do czynienia mamy jedynie incydentalnie - na szczę- .. ') SCle .. Poniżej podejmuję się próby zarysowania horyzontu antropologii kultury następnego pokolenia, przedstawienia kolejnego etapu jej rozwoju w Polsce. Idzie mi przede wszystkim o jej zróżnicowanie tematyczne, będące tyleż kontynuacją wątków podjętych już wcześniej, co i mierzeniem się ze zjawiskami, które dopiero jęły się wyłaniać. Zbiór przywołanych autorów i tekstów nie pretenduje - podkreślam to wyraźnie - w żadnym razie do opisu pełnego ani ostatecznego, oparłem się w tym względzie o własną wiedzę, która na pewno w wielu miejscach jest wyrywkowa. Moim zadaniem nie było jednak zestawienie wyczerpującej bibliografii, chciałem raczej przedstawić najbardziej istotne obszary naukowych zainteresowań. Pominąłem tu, rzecz jasna, ogrom prac, które moim zdaniem nie mieszczą się w ramach antropologii kultury, pozostawiając ich analizę osobom bardziej kompetentnym. Zauważmy przy okazji, że wielość przytoczonych tu nazwisk i tytułów jest nie tylko �148 Waldemar Kuligowski rezultatem pracowitości młodych antropologów, choć ten czynnik ma znaczenie pierwszoplanowe. Bezdyskusyjnie istnieją dzisiaj większe możliwości publikowania, mamy więcej otwartych trybun: od września 2000 roku ukazują się oto ,,zeszyty Etnologii Wrocławskiej", wydawane przez Katedrę Etnologii UWr; Stowarzyszenie Etnografów i Antropologów Kultury "Pasaż Antropologiczny" na początku 2002 roku wydało pierwszy numer pisma "Op. cit"; toruński Instytut Etnologii zapoczątkował właśnie publikację "Okolic"; przyponmijmy, że w roku 1995 studenci poznańskiej etnologii i antropologii kulturowej zaczęli redagować "Magazyn Etno(logiczny)", ale inicjatywy tej wciąż nie udaje się kontynuować. Nie zapominajmy o tym, że w roku 1997 wystartowała nowa seria "Poznańskich Studiów Etnologicznych", a rok póżniej zainaugurowała swoją działalność krakowska seria wydawnicza ,,Anthropos". I ostatnia uwaga porządkująca: zaliczenie poszczególnych autorów w poczet antropologii kultury następnego pokolenia wiązało się często z wyborem arbitralnym (preferowałem wykształcenie antropologiczne i takąż afiliację zawodową). Z tego powodu poza wyznaczonym kręgiem znalazły się osoby, których wpływ zaiste trudno przecenić. Wymieńmy więc dla porządku: Leszek Kolankiewicz, twórca brawurowych interpretacji afrobrazylijskich kultów opętania (1995) i źródeł teatru (1999); Anna Wieczorkiewicz (1996), eksplorująca pogranicza antropologii i teorii literatury, wtajenmiczona w arkana retoryki wypowiedzi muzealnej (1996a); Andrzej Piotr Kowalski, któremu zawdzięczamy zupełnie nowatorskie ujęcie symbolu w kulturze archaicznej (1999; 2001); Ewa Domańska, uparta propagatorka narracji mikrohistorycznych (1999), łączniczka z najciekawszymi postaciami we współczesnej historiografii (np. 1996); wreszcie Marian Kempny, będący wytrawnym znawcą współczesnych sporów teoretycznych wokół kluczowych dla antropologii kultury pojęć (1994; Buchowski, Kempny, 1999; Kempny, Nowicka, 2003). Rozpocznijmy tedy szkicowanie obrazu od nurtu teoretycznego. Rozważania teoretyczne zajmują obecnie znacznie mniej miejsca niż wcześniej, nie powstają na tym polu prace-manifesty, konferencje rzadko bywają poruszone polemicznym ferworem. Jest to na pewno jeden ze skutków bycia po-, o czym już wspominałem. Nie oznacza to skądinąd całkowitego desinteressement, nadal istotnąkwestiąpozostaje rozliczenie się ze spuściznąponowoczesnego przełomu w nauce i poza nią. Najżywsze bodaj zainteresowanie wzbudza ciągle postać Clifforda Geertza i jego propozycja antropologii interpretatywnej. Generalnie uznaje sięją za przedsięwzięcie autorskie (podobnie jak dekonstrukcję Derridy czy też psychoanalizę Lacana), bogate wszelako w liczne inspiracje. Badaczowi temu poświęcona została interesująca i bardzo potrzebna praca zbiorowa (Wolska, Brocki, 2003), gdzie - poza przekładami artykułów i zapisem wywiadu z Geertzem - podjęto między innymi próbę przybliżenia jego stanowiska za pośrednictwem najczęściej formułowanych wątpliwości i pytań (Brocki, 2003) oraz zarysowano dość osobliwąrecepcję Geertzowskiego dzieła na gruncie polskim, która balansuje między bezkrytyczną admiracją i równie bezkrytycznym odrzuceniem (Kuligowski, 2003c). �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 149 Rozważania mieszczące się w nurcie teoretycznym nie wyczerpują się bynajmniej na przepracowywaniu stanowiska autora Ajter the Fact. Często przywoływanym autorem jest również James Clifford, jemu zatem także poświęcano osobne omówienie (Kuligowski, 2000). Marcin Brocki (1999) z kolei celnie analizuje krytykę refleksji postmodemistycznej w antropologii, która w ferworze walki i zajadłych polemik podważa własne podstawy, ujawniając tym samym swój głęboko ideologiczny charakter. Magda Gimbut (2003) podejmuje ważki problem modeli epistemologicznych, podkreśla także wagę rozróżnienia pomiędzy przedmiotem badania (wycinkiem realności) a przedmiotem poznania Gednym z partykulamych wymiarów tego wycinka). Jacek Dziekan (2002) zajmuje się subtelnościami wciąż dyskutowanej koncepcji Victora Tumera, przede wszystkim relacją między teatrem a rytuałem, tłumaczy także teksty dotyczące jego koncepcji (Deflem, 1999). Dorobek tego badacza studiuje także Marcin A. Kafar (2002), wprowadzając nas doń poprzez epizody zjego biografii. Na wyróżnienie zasługuje całościowe zaprezentowanie idei społeczeństwa pierwotnego, jaka formowała się na przestrzeni wielu dekad w antropologii brytyjskiej (Dohnal, 2001). W tym teoretycznym nurcie sformułowano także generalną wizję ponowoczesnej teorii naukowej - doświadczenia, które interpretuje doświadczenie - jako drogi ku przekroczeniu, wyjściu poza już oswojone, która prawdziwie sprawdza się dopiero w zetknięciu z tym, co obce (Kuligowski, 1998). Specjalne miejsce w tego typu rozważaniach zajmuje problemjęzyka. Bardzo wyraźnie mówi się o jego zniekształcającym wpływie na proces tworzenia antropologicznych reprezentacji, o konieczności porzucenia wiary w istnienie przezroczystości w tym względzie (Brocki, 200la). Skoro zatem skazani jesteśmy na komunikowanie się poprzez gęstą zasłonę figur językowych, skoro nie ma sposobu na ucieczkę od Derridiańskich "białych metafor" (takich choćby, jak 'punkt widzenia', 'pole badawcze', 'perspektywa'), warto przyjrzeć się wartościom poznawczym takiej (an)tropologii. Przykładem są uwagi na temat analogii jako podstawowej zasady interpretacyjnej (Kuligowski, 1996). Rewizja dotychczasowej tradycji pisarskiej funkcjonującej w antropologii - od realizmu etnograficznego aż po eksperymenty z mnogim autorstwem -legła u źródeł powstania projektu antropologii refleksyjnej (Kuligowski, 2001). Ma ona polegać na uznaniu dialogu za kondycję najbardziej ludzką, przez to z kolei nie dającą się wyeliminować z praktyki antropologicznej. Praktyka ta z kolei szuka swojej etycznej legitymacji w budowaniu tekstów, czyli uzgadnianiu wspólnej wersji rzeczywistości, czynieniu jej zrozumiałą aż do momentu, w którym wszelkie uzasadnienia tracą swą moc wyjaśniającą. Wspomnijmy jeszcze zbiór tekstów daleko odchodzący od paradygmatycznego trybu lektury, nie tylko zresztą prozy antropologicznej (Burszta, Kuligowski, 2002). Uprzywilejowanie pola narracji, nie zaś pola epistemologicznego, wsłuchanie się raczej w prawdę psychologiczną niż prawdę empiryczną zaowocowało ciekawymi interpretacjami twórczości Carlosa Castanedy (Frąckowiak, 2002), Wiesława Myśliwskiego (Lagoda, 2002a), Johna Bartha (Kuligowski, 2002b). �150 Waldemar Kuligowski Polska antropologia kultury nie porzuca starych tematów. Pojawiły się przecież w jej ramach monograficzne reprezentacje społeczności lokalnych, przede wszystkim z uwzględnieniem zmian społecznych wiążących się z transformacją roku 1989 (drogowskazy ustawił tutaj Buchowski [1996a; l 996b D. Odchodzi się w nich od paradygmatu ocalania, przedmiotem uwagi badawczej nie sąjuż rudymenty tradycJjnej kultury ludowej, zamiast nich znajdziemy takie terminy, jak "nowy lokalizm", "euroregion" czy "globalizacja" (Górny, 2003). Podobnie w badaniach pogranicza polsko-niemieckiego kluczowym terminem staje się nieznana wcześniej kategoria "euroregionu" i "integracji europejskiej" (Dudziak, 200 l). We Włodawie analizie poddano relacje między oswojoną wiedzą o przeszłości, a tworzoną spontanicznie, niejednoznaczną wizją współczesności (Górny, Marczyk, 2003); na terenie wsi mazurskich badano z kolei potoczną wiedzę dotyczącą spraw publicznych oraz funkcjonowania władzy, zarówno tej lokalnej ,jak i centralnej (Malewska-Szałygin, 2002). Projekt o podobnie zarysowanej problematyce, tym razem pod etykietą "etnopolitologii", przeprowadzony został także we wsiach okalających Nowy Targ (Malewska-Szałygin,2003). Kolejną tematycznąkontynuacjąjest zapewne zagadnienie religijności ludowej. Zdarzenia o charakterze mirakulamym w obszarze katolickiej religijności ludowej (miejsca święte, wizjonerzy, znaki, postaci świętych) przedstawił Hubert Czachowski (2003). Problematykę obrazowania misteryjnego, które pospołu żywi się obrazem oficjalnym i apokryfem, bada Jarosław Eichstaedt (2003). Podobną perspektywę przyjęto w analizie objawienia fatimskiego (Czachowski, 2003a). Dodajmy, że zdobywające sobie coraz większą popularność sanktuarium w Licheniu oglądano z perspektywy czysto estetycznej (Klekot, 2002), wskazywano też, że jest ono ewidentnym przykładem odchodzenia od symboliki do wiernego odtwarzania rzeczywistości (Kula, 2002) - potwierdzając tym samym obiegowe opinie nazywają~e to sanktuarium "religijnym Disneylandem". Do tego nurtu refleksji włączyłbym również studia dotyczące zjawiska New Age. Najwytrwalsząjego badaczkąjest bodaj Anna E. Kubiak (1997; 1999; 2002; 2003), która przygląda mu się z perspektywy duchowości kobiecej, myśli ponowoczesnej, a także twórczości artystycznej (która jest pozbawiona ostrych granic, zdecydowanie eklektyczna, oparta o wewnętrzne przeżycia twórcy, zwrócona ku motywom naturalnym i religijnym). Nadal kontynuowane są studia z zakresu antropologii miasta. Sensownie, jak się wydaje, wydzielić można w ich obrębie dwa ujęcia: z jednej strony mamy do czynienia z pojmowaniem miasta jako przestrzeni mitycznej, wielkiej wylęgami mitów i tropów (jot-Drużycki, 1998), a źródłem do analizy miasta stają się Schulzowska Ulica Krokodyli (Dudziak, 1998) albo inspiracje płynące z klasycznych prac Bystronia, m.in. postulat przyglądania się "drobiazgom" codziennym (Dzięcielski, 2001); z drugiej strony powstają socjologizujące ujęcia różnych grup mieszkańców wielkich aglomeracji i przestrzeni, w których one żyją i przemieszczają się (Dohnal, 2002; Dudziak, 2003a). Wszystko wskazuje na to, że nasze życie- �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 151 i sztuki, i emocje, i wartości, i rojenia - stają się esencjonalnie miejskie, tedy ten nurt badań ma przed sobą interesującą przyszłość. W ośrodku wrocławskim dalej prowadzi się studia nad ciałem, cielesnością i ich kulturowymi znaczeniami. Brocki - naj systematyczniejszy badacz tych zagadnień - przekonuje nas, że język ciała, jako złożona struktura, funkcjonująca w obrębie wielu porządków kulturowych i na przecięciu różnych logik społecznych, współtworzy nasze definicje człowieka i opozycje między naturą a kulturą. Ten zaś fakt jednoznaczni e sytuuje go w obrębie zainteresowania współczesnej antropologii kultury (Brocki, 1994; 2000; 200 l). Marek Rokita (1999), w analizach bardziej szczegółowych, zajmuje się fenomenem higieny osobistej w świecie zdominowanym przez dyskurs szczupłego, pachnącego i wiecznie młodego ciała. Na szczególną uwagę - moim zdaniem - zasługują wszelako te wątki, które dopiero w ostatnich latach doczekały się zasłużonej uwagi badawczej, one bowiem z stopniu najwyższym współtworzą oblicze nowego pokolenia polskiej antropologii kultury. Wśród tychże wątków wymienić należy z całą pewnością: (1) antropologię wizualną, (2) szereg analiz dotyczących różnych wymiarów funkcjonowania kultury popularnej, (3) antropologię fundowaną na inspiracjach refleksją feministyczną, (4) całe spektrum problemów związanych z procesami globalizacyjnymi oraz raczkującą dopiero (5) antropologię Internetu. Nim wszelako przejdę do omówienia wymienionych zakresów tematycznych, chciałbym wyróżnić dwa projekty o rysie wyraźnie autorskim. Oryginalną tematykę podejmuje oto Tarzycjusz Buliński. Postrzegając kulturę jako ogromny mechanizm wychowawczy, zapytuje o to, czy różne typy kultur - wyróżnia tu społeczeństwo pierwotne, religijne oraz nowoczesne - dają w efekcie inne typy człowieka (2002). Aplikując tak postawione pytania, podnosi też kwestie miejsca i znaczenia nauczania kultury popularnej we współczesnym dyskursie pedagogicznym (2002). Waldemar Kuligowski z kolei podejmuje studia nad kulturową historią idei miłości w ramach kultury Zachodu (2002). Wychodzę z założenia, że można analizować miłość na podobieństwo określonych idei, stylów w sztuce, formacji dyskursywnych, doktryn politycznych. Stają się one wówczas bardzo interesującymi "wziernikami" w historię kultury, a przedmiotem interpretacji są kulturowe obrazy i społeczne wyobrażenia, "publiczne symbole" miłości ("miłości w kulturze" poświęcono monograficzny numer pisma "Op. cit." z kwietnia i maja 2004 roku). Nijak nie da się pominąć tutaj organizowanych od kilku lat spotkań z cyklu "Colloquia Ethnologica", które gromadzą coraz liczniejszych przedstawicieli następnego pokolenia antropologicznego (wespół z ich starszymi towarzyszami). W jakże gościnnych progach Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie honory gospodarza pełni Jarosław Eichstaedt, który jest zarówno spiritus movens tych naukowych sympozjonów - dotychczas dotyczyły one biesiady, kanonu-apokryfu, kategorii pamięci i relacji antropologia - historia, a ich plony publikowano w osobnych książkach (Eichstaedt, 2000; Eichstaedt, Piątkowski, 2003) bądź na �152 Waldemar Kuligowski łamach "Polskiej Sztuki Ludowej. Kontekstów" (2003) - jak i dobrym duchem całego towarzystwa. Gdybym miał pokusić się o wskazanie miejsca spotkań nowej generacji, musiałbym wymienić nazwę Ożarów - jest to na razie inicjatywa bez precedensu. Powróćmy teraz do wymienionych powyżej tematów: (1) N ie popełnię chyba błędu, określając antropologię wizualnąjako nowe pole badawcze polskiej antropologii kultury. Owszem,już przed laty dokumentowano kulturę przy użyciu aparatów fotograficznych i kamer filmowych, już przed laty czasami o tym pisano, ale dopiero obecnie w pełni zaczynamy zdawać sobie sprawę z siły obrazu. Analitycy kultury wizualnej, w której przyszło nam żyć, ostrzegają wprost: widzialność jest pułapką, coraz doskonalszy obraz to nie tylko większa dokładność, ale także zagrożenie, opresja, czasami nawet przemoc. Wczorajsze pytania o to, kto mówi, w czyim imieniu i w jakich celach, należy obecnie przeformułować do postaci, kto fotografuje/filmuje, dla kogo, po co, w czyim interesie? Antropologia wizualna staje się obecnie programem badania systemów wizualnych w różnych kulturach, kolejnym sposobem na dotarcie do tego, jak rozumiemy świat, nie tylko ten widzialny. Jestem pewny, że jest to temat, z którym będziemy musieli się mierzyć w najbliższych latach. Równie pewnie można stwierdzić, że najbardziej kompetentnym promotorem antropologii wizualnej jest u nas Sławomir Sikora. To on uważnie rekonstruuje dzieje tej subdyscypliny, tłwnaczy teksty jej przedstawicieli (np. Wright, 2000), przybliża ważne prace (Sikora, 1999), prezentuje oryginalne postaci (Sikora 2004a). Podejmuje takie zagadnienia, jak relacje między fotografią a metaforą czy rozrachunek z krytyką wizualności jako naczelną zasadą poznania w naszej kulturze (1997). ,,zdjęcie staje się ucieleśnieniem i nośnikiem wyznawanych przez dane osoby światów wartości - pisze w ostatniej pracy (Sikora, 2004, s. 113). - Interpretacja i rozumienie fotografii zawsze 'zanurzone' jest w naszej własnej kosmogonii, świecie naszych doświadczeń"; (2) Przestrzenie i teksty kultury popularnej stały się w ostatniej dekadzie jednym z ulubionych tematów badawczych antropologów kultury. I dobrze się stało, bowiem -jak czytamy u Burszty i Kuligowskiego (1999, s. 11)- "kultura popularna jest dziś matecznikiem ludzkości, kołyską nowych pokoleń, naturalnym domem czterdziestolatków, dominującym wspomnieniem tych, co odchodzą (...), każdy z nas jest w jakiś sposób pop". Nie dotyczy to zresztą li tylko naszego kręgu kulturowego. Johannes Fabian (1998) stwierdza mianowicie, że nie da się zrozumieć współczesnej sytuacji kulturowej w Afryce bez pojęcia kultury popularnej, do połowy lat 70. ignorowanej jako czynnik wyłącznie "psujący" obraz społeczeństw tradycyjnych. Skoro chcemy zajmować się kulturą bieżącą, skoro chcemy utrwalać to, co aktualne ijeśli na dodatek ambicja podpowiada nam, by śledzić owego nieuchwytnego ducha czasu, popkultura musi zajmować uprzywilejowane miejsce w polu naszych zainteresowań. Antropologów kultury kuszą poznawczo bardzo różne zjawiska z tego kręgu: opisuje się wrestling jako specyficzny spektakl kulturowy (Wieland, 2002); w mu- �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 153 zyce rockowej dostrzega się arcyważny katalizator wspólnotowości (Dudziak, 2003b; Walczak, 2003); próbuje się uchwycić specyfikę rave parties, święta uczestników kultury techno (Kafar, 1999), rejestruje się, obecną w warszawskich autobusach od 1996 roku, "vlepkę" (jot-Drużycki, 1999). Ciągle wiele miejsca poświęca sięjednemu z kardynalnych symboli popkultury,jakimjest reklama. Jest ona postrzegana wprost w kategoriach klucza do zrozumienia kultury (Pomieciński, 2003),jako specyficzna forma perswazyjna, która zawiesza dawne demarkacje między realnym a wyobrażonym (Holc, Pomieciński, 2001) albo jako widowiskowy proces budowy nowego mitu (Kuligowski, 2003a). Widzi się w niej ponadto wyrazisty proces manipulowania znakami i słowami (Metelski, 2003) bądź - zupełnie poważnie - nową teorię spiskową, zarządzaną potajemnie przez władających mediami specjalistów od marketingu (Kowalczyk, 1996). W tym kontekście mamy także do czynienia z analizą konsumpcjonizmu (Łagoda, 2002), czyli postawą rozpiętą między wyraźną zewnątrzsterownością (wybór sprowadzony do dylematu kupić-nie kupić) a zachowaną podmiotowością (jak z "ich" przedmiotów zrobić użytek dla siebie). Za istotne zagadnienie tak poznawcze, jak i społeczne uznano zderzenie popkultury z edukacją, ich wzajemny dialog i próby przyjaznego współistnienia. Pyta się więc, jak i po co nauczać krytycznego rozumienia tekstów kultury popularnej w dzisiejszych szkołach (Kuligowski, 2002c), poświęcając tej skomplikowanej materii osobną konferencję naukową, której rezultaty znaleźć można w dwóch publikacjach (Burszta, de Tchorzewski, 2002; Kuligowski, Zwierzchowski, 2002). W polu antropologicznych interpretacj i kultury popularnej daje się dostrzec wyraźne przesunięcie akcentów. Popkultura (a nie nareszcie 'kultura masowa', ewidentnie będąca częścią programowo krytycznego wokabularza sprzed ponad pół wieku) pojmowana jest coraz częściej jako przestrzeń oporu i konfliktu, a nie gnuśnej inercji i degradacji; to miejsce tworzenia się podmiotowości człowieka-konsumenta, nie zaś dodatek do jednowymiarowej egzystencji everymana (tu wyraźne inspiracje brytyjską szkołą cultural studies). Kulturę popularną konceptualizuje sięjako jedno z najistotniejszych źródeł tożsamości współczesnego człowieka (Kuligowski, 2002a); (3) Ostatnie trzy dekady w humanistyce znaczone były przez rosnące zainteresowanie kategorią płci kulturowej (gender) i wyłanianiem się tak zwanej antropologii feministycznej (kwestią zasadności powoływania tej subdyscypliny nie będę się w tym miejscu zajmował). Opublikowano na tej fali wiele cennych prac dotyczących ról męskich i kobiecych, ideologii relacji płci (tu przywołajmy alternatywną interpretację instytucji społecznych najakże dobrze znanych etnologom Wyspach Trobrianda [Weiner, 1976]), dowodnie przedstawiono androcentryzm obecny na większości etapów rozwoju nauki, w tym antropologii kulturowej. Mimo że nadal refleksja feministyczna bywa usuwana poza obszar poważnej teorii naukowej - z rozmaitych powodów, tyleż leżących po stronie intelektualnie rozleniwionych mężczyzn, co i nękających ich myślowy komfort kobiet - nie zabrakło jej interesujących przejawów w najnowszej antropologii kultury w Polsce. �154 Waldemar Kuligowski Miejsce, pozycję i organizacje kobiet w Polsce po systemowej transformacji roku 1989 z powodzeniem bada Monika Baer (2003a; 2003b; 2003c). Jej analizy są głęboko osadzone w kontekście gender studies, kategoria kobiety i kobiecości rozpatrywana jest na tle wyłaniającej się klasy średniej, opisy dotyczą poszukiwania miejsca w nowym układzie społecznym, budowania tożsamości w oparciu o nowe wartości i aspiracje. Innym przedmiotem analizy jest kobieca duchowość. Prezentuje sięjąna przykładzie międzynarodowej grupy Brahma Kumaris, która - kierowana przez tak zwane "starsze siostry" - dostrzega w pierwiastku kobiecym nie tylko fundament życia, ale także twórczości i jednostkowej wolności (Kościańska,2003). Nie ulega dla mnie wątpliwości, że ten nurt badań nad kulturą będzie się na gruncie polskim nadal bujnie rozwijał. Na zainteresowanie antropologów czeka wszak wiele ważnych tematów: na przykład analizy "stylów konwersacyjnych", męskiego i kobiecego, zainicjowane przez Robin Lakoff (1975) i kontynuowane z rozmachem przez Deborah Tannen (np. 1997; 1999); krytyczne przyjrzenie się tradycji polskiej etnologii, z nastawieniem na szukanie wpisanych w nią ,,zniekształceń" wynikających z dominującej męskiej perspektywy (na 'odkrycie' czeka niezwykła praca Stanisława Szantera, ucznia Bystronia, z 1948 roku); a także śledzenie seksistowkich bądź patriarchalnych elementów na różnych poziomach wspólnej kultury (w odniesieniu do kultury rocka patrz: Kuligowski, 2003b). Rewizji wymagają ponadto, jak sądzę, dwa fundamentalne założenia feministycznej perspektywy badań nad kulturą, które przyjmowano dotąd bez większych oporów. Pierwsze mówi o uniwersalnym kojarzeniu kobiety ze światem natury (albo tym, co prywatne), mężczyzn natomiast z przestrzenią kultury (albo tym, co publiczne). Drugie zaś jest aksjomatem, wedle którego we wszystkich kulturach pozycja kobiety była generalnie gorsza niż pozycja mężczyzny. Raporty antropologów zaburzają ten klarowny i ideologicznie poręczny obraz, pokazując wyraźnie, że nie wszystkie grupy ludzkie wytworzyły opozycję między naturą a kulturą (lub między prywatnym a publicznym). Poważne potraktowanie twierdzenia mówiącego, że kategoria "kobiety" i "mężczyzny" jest skonstruowana kulturowo, wyklucza poza tym jakąkolwiek homogeniczność w tym względzie - fakt oszałamiającej różnorodności kulturowej przeczy temu w sposób nie podlegający dyskusji. Przemyśleć trzeba tu na pewno relacje między wymiarem symbolicznym a socjologicznym współbycia męskości z kobiecością. (Wskażmy na zabawny w istocie paradoks: termin history często zastępowany jest przez współczesne badaczki terminem herstory, pierwszy z nich bowiem - ,jego historia" - skażony jest wpisanym w siebie dominującym, męskim punktem widzenia. Zapomina się przy tym zupełnie o tym, że źródłosłów słowa historia nie ma nic wspólnego zjęzykiem angielskim.) Wciąż winny powstawać teksty obszernie zajmujące się związkami między refleksją feministyczną a antropologią kulturową/społeczną, samotnąjaskółkąjest w tej materii opracowanie Baer (1997). Nadal czekamy na polskie Women Writing Culture; �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 155 (4) Termin "globalizacja" - który słownik Web stera wymienił po raz pierwszy w 1961 roku - zdominował nauki społeczne przełomu lat 80. i 90. To wówczas pojawiły się określenia w rodzaju "transnarodowa scena", "kompresja świata", "globalna ekumena", "świat będący jednym miejscem", "przepływy", "transnarodowe powiązania" (Kilminster, 1999). Można wszelako przyjąć, że badacze stworzyli dwa dominujące podejścia do procesów globalizacyjnych. Pierwsze z nich kładzie nacisk przede wszystkim na globalne współzależności ekonomiczne, a jego promotoremjest lnunanuel Wallerstein (1974; 1979; 1990), który swoją wpływową teorią ustanowił model dla licznych badań. Nowoczesny system światowy (the modern world .system)jest, jego zdaniem, z gruntu kapitalistyczny. Życie społeczne i polityka narodowa są więc pospołu efektami ekonomicznej logiki kapitału gromadzonego przez światową ekonomię. Ta zaś dzieli świat na wyraźne strefy - Wallerstein wyróżnia centra, peryferie, semi-peryferie oraz obszary "zewnętrzne" (Castells [1999] w swoim opus magnum mówi w tym przypadku o tak zwanym "IV świecie", czyli regionach i ludziach nieprzydatnych ani jako producenci, ani jako konsumenci). Ogromne znaczenie działań międzynarodowych koncernów i krążenie kapitału przynosi obecnie raczej pogłębianie się różnic ekonomicznych niż ich eliminację. Dzieje się tak dlatego, że światowy system ekonomiczny jest dynamiczny, ale jego fundamenty wciąż pozostają niezmienne. Od tej neo-marksistowskiej perspektywy znacznie bardziej interesująca dla antropologa wydaje sięjednak optyka kulturologiczna. AIjun Appadurai (1996, s. 32) przekonująco przecież wykazał, że "dla zrozumienia nowej globalnej ekonomii kulturowej nie wystarczająjuż modele centra - peryferie". Zamiast tego zaproponował posługiwanie się zestawem oryginalnych neologizmów, które łączą sufiks scape z takimi pojęciami, jak ethno-, media-, techno-, żdeo-,jinance-. Te rozmaite ,,krajobrazy" to klocki, z których złożona jest zglobalizowana rzeczywistość, a ich inunanentnymi cechami są: amorficzność, płynność, nakładanie się na siebie. Bezwzględnie kluczowe dla zrozumienia sensu tego nowego słownika jest dostrzeżenie niejednoznacznych powiązań między mediami i migracjami; badacz ten nie wierzy bowiem w homogenizację świata, nawet gdyby konsumpcja stała się nowym rodzajem pracy, którą wszyscy będziemy musieli znosić. Rozejrzyjmy się wkoło, radzi Appadurai - "tureccy gastarbeiterzy w Niemczech oglądają tureckie filmy w swoich niemieckich mieszkaniach, tak samo jak Koreańczycy w Filadelfii oglądali w 1988 roku Igrzyska z Seulu poprzez satelity nadające z Korei, i tak jak pakistańscy taksówkarze w Chicago słuchają z kaset kazań nagranych w meczetach Pakistanu albo Iranu" (Appadurai, 1996, s. 4). Zarysowana w ten sposób perspektywa w centrum zainteresowania sytuuje takie zagadnienia, jak symboliczne reprezentacje, polityka kulturowa, technologia informatyczna, światowe media, ruchy religijne i społeczne, "nowe tradycje". Zauważa się, że rozwój globalnej komunikacji doprowadził do swoistej "kompresji" ludzi oraz miejsc, co z kolei zaowocowało rozszerzeniem i relatywizacją lokalnych doświadczeń. Stąd bardzo wiele pisze się o napięciu między "uniwersalizmem" �156 Waldemar Kuligowski a "partykularyzmem", czy "homogenizacją" a ,,:fiagmentaryzacją", stąd emblematycznym nazwiskiem dla tego podejściajest z pewnością Roland Robertson, autor koncepcji "glokalizacji" (1990; 1992; Robertson, Lechner, 1985). Glokalizacja każe zrewidować dotychczasowe ujęcia, wskazując na nowe rodzaje relacji między przestrzeniami lokalnymi a globalnymi (ciekawe jest to, że termin ten wywodzi się z ekonomii, zaczerpnięty bowiem został z teorii dotyczących marketingu, a dokładniej opisywał proces dostosowywania określonych produktów do lokalnych warunków i odbiorców). Wszelkie globalne trendy winny być, zdaniem Robertsona, analizowane i oceniane przez pryzmat lokalnych inicjatyw i wartości. Globalną scenę należy postrzegać w kategoriach "macierzy możliwości", która generuje bynajmniej nie jakąś jednolitą kulturę światową, ale daje do dyspozycji wiele odmiennych wyborów i kombinacji. Wszak rzeczywistym efektem globalizacjijest, przekonuje Leo Ching (2000), regionalizm raczej niż jakiś jednorodny system. W podobnym tonie wypowiadał się też Anthony Giddens, utrzymując, że globalizacja nie jest wyłącznie zjawiskiem występującym "tam, na zewnątrz", odnoszącym się do systemów światowych, ale dzieje się również "tutaj, wewnątrz", dotykając naszej codzienności, a nawet intymności. "Globalizacja dokonuje swoistej inwazji w lokalność, lecz nie prowadzi do zniszczenia lokalnych kontekstów; wprost przeciwnie - twierdzi brytyjski socjolog - nowe fonny lokalnej tożsamości kulturowej i autoekspresj i są przyczynowo związane z procesami globalizacji" (Giddens, 1996, s. 366). Dla Ulfa Hannerza z kolei, globalna kultura "powstaje poprzez wzrastającą współzależność kultur lokalnych" i rozwija się "bez wyrażnego zakotwiczenia na jednym terytorium" (Hannerz, 1990, s. 237). Wynika z powyższego niezbicie, że globalizacja to jeden z tematów, który winien najżywiej interesować antropologów kultury, także w Polsce. Niestety, na razie prac dotyczących kulturowego wymiaru globalizacji nie powstało zbyt wiele. Ciekawe jest w tym kontekście zainteresowanie muzyką folkową, czyli zjawiskiem o charakterze globalnego trendu, które wyrasta przy tym z lokalnych kontekstów. Magdalena Sztandara (200 l ) nazywa to "powracaniem do korzeni", Kuligowski zaś rozpatruje ten fenomen w kategoriach "tradycji wytworzonej" (200Ia) bądź opisuje jako dialog wartości "globalnych i parafialnych" (2004). Ta sama dwójka autorów podjęła ponadto - niezależnie od siebie - problematykę związaną z funkcjonowaniem w naszym kraju Wiejskich Alternatywnych Społeczności. Wyłaniające się w końcu lat 80. niewielkie wspólnoty młodych ludzi z miast, którzy postanowili przenieść się na wieś i tam prowadzić inne, alternatywne życie, wyrażnie mieszczą się w nurcie globalnych przemian kulturowych. Polskie wspólnoty są zresztą dzisiaj częścią światowej sieci ekologicznych wsi (Global Eco-Village Network). Zmienne, wciąż w procesie kształtowania się, społeczności jawią się tedy jako bardzo intrygujący i atrakcyjny przedmiot badań: ze względu na ich antyurbanizm (Sztandara, 200Ia), postulowaną, a czasem i rzeczywistą alternatywność (Sztandara, 2002) czy wreszcie z uwagi na wpisany w logikę ich istnienia rys glokalizacyjny (Kuligowski, 2003d). �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 157 Jestem przekonany, że tematyka globalizacyj na stanie się w najbliższych latach jednym z czołowych riffów antropologii kultury w Polsce, bo po prostu nie ma innego wyjścia. Homogeniczne, zamknięte grupy i narody, zamknięte terytoria, samorodne wartości to już pieśń przeszłości, a może jedynie figura myślenia ceniącego sobie najwyżej własny komfort. Wydaje się, że na serio będzie trzeba przemyśleć zalecenie George' a E. Marcusa (1995), który namawiał do podjęcia badań w wielu miejscach; przywiązanie do jednego punktu na mapie nie wystarcza bowiem obecnie do rzetelnego wypowiadania się na temat kondycji świata zglobalizowanego i jego mieszkańców. Jeśli zgodzimy się co do tego, że grecka empeiria znaczy "doświadczenie", to musimy przyznać, że współczesność wymaga czegoś więcej ponad klasyczne stacjonarne badania terenowe. W globalnej "przestrzeni przepływów" i wszechpowiązań zakrawa to zwyczajnie na anachronizm; (5) Wirtualizacja stoi dzisiaj w jednym rzędzie z kluczowymi kategoriami współczesnej teorii kultury, takimi jak subiektywność, działanie, struktura, przestrzeń i czas. Ustawia sięją przy tym na długim historycznym kontinnum, ogarniającym między innymi rytuał, wiarę w cuda, barokową architekturę, transsubstancjację. Te żródła powodują, że powszechnie stosowane opozycje w rodzaju wirtualne/rzeczywiste lub abstrakcyjne/konkretne, komplikują się. Wszak to wirtualne jest dziś rzeczywiście istniejącym, a abstrakcyjne zaledwie możliwym. Jaka byłaby w tym kontekście różnica między zjawiskiem dija vu a symbolem? Ponadto, Rob Shields (2003) bodaj jako pierwszy połączył wirtualność z Turnerowską definicją liminalności: w obu wypadkach idzie przecież o bycie between i betwixt, o próg, stawanie się. Już na tym ogólnym poziomie widać, że kategoria wirtualności nie jest dla antropologii kultury zjawiskiem z innej planety, esencjonalnie obcym, wobec którego jesteśmy bezradni. Można przecież przyglądać się Internetowi za pośrednictwem takich znajomych kategOlii,jak przestrzeń, czas, wiedza, płeć, naród (Kuligowski, 2002d). Staje się to jeszcze wyraźniejsze, kiedy sięgniemy po prace będące wynikiem "etnograficznych" badań środowiska Internetu. Badania tego specyficznego środowiska narodziły się w drugiej połowie lat 90., kiedy ono ciągle jeszcze się kształtowało. Już wtedy udało się jednak wyznaczyć kilka najważniejszych wymiarów, które skupiały uwagę badaczy. Były to: społeczności wirtualne, tożsamości i interakcje on-line oraz digitalne dyskursy. Większość autorów była zgodna co do tego, że Internet to "bezdyskusyjnie przestrzeń społeczna, w której ludzie spotykają się twarzą w twarz, tyle że należy na nowo zdefiniować zarówno pojęcie spotkania, jak i twarzy (Stone, 1999, s. 85). Za słupy milowe w rozwoju tej dziedziny refleksji uznaje się zwykle dwie prace - Virtual Community Harolda Rheingolda (1993) oraz Life on the Screen Sherry Turkle (1995). Ten pierwszy przedstawił społeczną historię konkretnej grupy internetowej - była to Whole Earth'Lectronic Link; Turkle zapytywała z kolei o to, co dzieje się z ustaloną koncepcją tożsamości w jej zetknięciu z rzeczywistością wirtualną. Początkowo przecież skłonni jesteśmy zakładać, że w sieci podróżujemy po prostu ze zwykłą, codzienną tożsamością, i w istocie tak czynimy, korespondując za po- �158 Waldemar Kuligowski średnictwem elektronicznej skrzynki pocztowej czy kupując jakieś towary. Co wydarza się jednak po wkroczeniu w pseudonimowe światy czatów IRC albo w pełni fantastyczne przestrzenie MUD-ów? "W komputerowo zapośredniczonych światach - wyjaśnia Turkle - tożsamość jest zbiorowa, płynna i konstytuowana w interakcji z maszyną" (Turkle, 1995, s. 15). Oba entuzjastyczne wobec Internetu wystąpienia, dały początek prawdziwej falijego badania. Socjologowie poczęli analizować "społeczne sieci" elektronicznego świata, lingwiści skupili się na osobliwym języku cybemautów i stworzonej przez nich "net-ykiecie", feminizm śledził konstrukcję gender na stronach www, próbowano nawet powołać do życia "antropologię cyborgów". Czym, zapytajmy, zajęli się w tej sytuacji antropologowie? Za kluczową kwestię uznano dociekanie tego, jak używa się nowych technologii, co robią z nimi uczestnicy różnych internetowych środowisk: od, początkowo, lesbijskich barów on-line (Correll, 1995) po skomplikowane struktury internetowych miast (Silver, 2000). Obecnie, najbardziej bodaj wpływową propozycją badania Internetu jest program pod nazwą "Virtual Ethnography", promowany przez Christine Hine. Wychodzi ona z założenia, że Internet jest jak najbardziej odpowiednim, a w dodatku wciąż oryginalnym przedmiotem dla badań etnograficznych (to ostatnie pojęcie zdaje się przeżywać na Zachodzie swój renesans). "Etnografia umożliwia podjęcie studiów nad tym, co ludzie robią z technologią" (Hine, 2000, s. 21), przekonuje, warto analizować te działania oczyma podejmujących je osób. Bo Internet to dla Hine i kultura, i artefakt kulturowy, a także tekst, który jest czytany i pisany przez jego użytkowników (2000, s. 147). Stąd wypływa jego istotność, stąd waga pytań w rodzaju, jak ludzie zachowują się w sytuacjach, o których mówią on-line, w środowisku off-line?, w jaki sposób używają technologii w codziennym życiu?, jak wpływa ona na relacje rodzinne lub na wykonywaną pracę?, jakie wytwarza wartości? które znaczenia są akceptowane? Tak sformułowany program podejmowany jest w ramach różnych projektów (np. Whittle, 2003). Bez Hine'owskiej emfazy tworzenia nowego typu badań (zaznaczmy, że autorka programu "Virtual Ethnography" nie posiada wykształcenia antropologicznego), radzą sobie natomiast Daniel Miller i Don Slater. Deklarują oni prowokacyjnie, że nie istnieje taka rzecz jak Internet, sąjedynie różnorodne media i treści, które ludzie włączają do "swojego" Internetu. Dla autorów The Internet. An Ethnographic Approach cybermedia są elementem kultury materialnej, która po prostu współtworzy potoczność w różnych miejscach świata, np. w opisywanym przez nich Trynidadzie (Miller, Slater, 2000). Podkreślają przy tym, że Internet jest używany przez różnych ludzi, w różnych celach i w różnych kulturach, i ten prosty fakt wystarczy już za cały manifest badawczy. Ciągle nie mamy - stwierdźmy to bez satysfakcji - tak szeroko zakrojonych przedsięwzięć w nowej antropologii kultury. Internet przedstawia się póki co jako próbę stworzenia alternatywnego świata z własnymi państwami, paszportami i cyfrowymi miastami (Szczechowicz, 2003), wskazuje na obezwładniający czar �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 159 "teleobecności", obserwowany na przykładzie internetowych czatów (Butkiewicz, 2003), pisze o nader ekspansywnym zjawisku RPG, czyli role-playing games, gier fabularnych (Wołyńska, 2003). Ogromne pole badań i refleksji jest zatem "do wzięcia". Ileż można sobie po nim obiecywać! Spróbujmy sformułować terazjakiś rodzaj podsumowania. Nawet pobieżna analiza zebranych powyżej tekstów jednoznacznie pokazuje, że w zdecydowanym odwrocie znajdują się szeroko pojmowane studia nad folklorem. Dzieje się tak, być może, z racji, które tymi słowy wyłożył Geertz: "Analiza kulturowajest ze swej natury niedokończona (...). Lecz na tym właśnie, wraz z trapieniem wrażliwych ludzi tępymi pytaniami, polega (...). Istnieje wiele sposobów, aby tego uniknąć przemienienie kultury w folklor i zbieranie jej, przemienienie jej w zbiór właściwości i liczenie ich (...) i bawienie się nimi" (Geertz, 2003, s. 57). Skoro radykalnie zmienił się świat, a kształty kultury wysnuwane są dzisiaj z innych źródeł, tedy nowe pokolenie antropologów nie ma ochoty na podejmowanie folklorystycznej ,,zabawy". Gdzie indziej bije jego serce. Wizualność, Internet, globalizacja, feminizm, kultura popularna (albo pamięć i wyobraźnia, albo realne i wirtualne, totalne i unikatowe, męskie i żeńskie, autentyczne i roztożsamione), to imiona najnowszych przedsięwzięć podejmowanych w łonie antropologii kultury. Niektóre z tych tematów zostały już rzetelnie rozpoznane, inne czekająjeszcze na swoich badaczy. Widać jednak wyraźnie, że nowe pokolenie stara się "nadążać" za rzeczywistościąktóra przyspiesza na naszych oczach, jak nigdy wcześniej w historii - że usiłuje myślowo ją okiełznać. Krystalizuje się w związku z tym, moim zdaniem, jakieś nowe rozumienie zasadniczych dla antropologii problemów: jej przedmiotu (którym tradycyjnie był "obcy"), jej metody (za którą tradycyjnie uznawano obserwację uczestniczącą), medium (czyli tradycyjnej monografii), wreszcie jej przeznaczenia (lokowanego niegdyś w praktyce, dziś coraz bliższego zaś spekulatywnej refleksji). Po "pisaniu" i "czytaniu" kultury ideałem staje się być może poszukiwanie emocji i nadziei, które miałaby dawać praca antropologa -jemu samemu i innym. Inne cechy odrębne nowego pokolenia - poza zewnętrzną cezurą kalendarza - znaleźćjest znacznie trudniej. Tytułowego następnego pokolenia nie spaja wspólne doświadczenie generacyjne, najlepiej o traumatycznym charakterze, nie łączy podejmowana ramię w ramię naukowa batalia, nie konsoliduje' odkrywanie' nowych autorytetów albo kontynentów poznania ani nawet wspólnota zabawy czy silna więź towarzyska. Dlatego, jak sądzę, nie funkcjonuje wśród tej generacji językowe wskazanie na "nich", próżno również chwytać uchem wypowiedziane z pełną powagą ,,my". Jest różnica kluczowa, "pokolenie pierwsze" na tym wszak rozróżnieniu fundowało własną odrębność, na tej bazie wykuwało właściwą sobie autodefinicję (chyba że heretycko przyjmiemy, iż są to efekty "pracy" nad tworzeniem środowiskowego mitu, o tyle skutecznej, że kierowanej przez zawodowych badaczy mitów ...). �Waldemar 160 Kuligowski Wielu młodych antropologów przyznaje się do posiadania osobistych mistrzów-poprzedników w naukowym dziele (raczej rodzimych niż obcych). Wiem to z rozmów, wiele także daje się wyczytać z konkretnych tekstów. Nic w tym oczywiście nagannego, wydaje się wręcz, że tak winna przebiegać uświęcona droga naukowego terminowania, że szczęśliwą okolicznościąjest posiadanie własnych intelektualnych bohaterów. Na szczęście, następne pokolenie nie poprzestaje na podążaniu przetartymi już ścieżkami, przywołani autorzy uparcie szukają swojej niepowtarzalnej kreski, wypracowują własną sygnaturę, chcą przemawiać oryginalnym idiomem. Są oczywiście po-, ale starają się także być przed-lub chociażbyw-. Można chyba powiedzieć na zakończenie, że o swoistości nowego pokolenia, swoistości mimo wszystko realnej, przesądza nie łatwa próba połączenia dwóch dychotomicznych postaw, apollińskiej i dionizyjskiej. Zasada apollińska oznaczałaby podporządkowanie regule, powściągliwość, dyscyplinę w sprawach indywidualnych i zbiorowych. Zasada dionizyjska odnosiłaby się natomiast do tego, co,jednostkowe, oparte o eksperyment, bezwstydnie ekscentryczne. To jednoczesne przyznanie, że pracuje się w cieniu mistrzów i pod dyktando odziedziczonych metod, jak i bez żalu wypowiedziany pogląd, wedle którego wszelkie kanony i tradycje w nauce mają charakter tymczasowy, a żaden probierz nie jest wieczny, lecz zawsze domaga się rekontekstualizacji. To zmagania namiętności z oschłościąi tylko ta walka, jak to sobie wyobrażam, może przerobić zwykłych zjadaczy akademickiego chleba w naukowe anioły. BIBLIOORAFIA Antropologia słowa ... 2003 Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. G. Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima, wstęp i redakcja G. Godlewski, Warszawa. Appadurai A. 1996 Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization, Minneapolis. BaerM. Ewolucja myśli feministycznej w antropologii kulturowej. Szkic na podsta1997 wie wybranej literatury, w: E. Pakszys, D. Sobczyńska (red.), Humanistyka i płeć, t. II Kobiety w poznaniu naukowym wczoraj i dzi.ś, Poznań. Women:S Spaces: Class, Gender and the Club, Wrocław. 2003a In Search a/Identity? Reflections on the Category 0/ 'Women' in Transitio2003b nal Poland, w: Between Tradition and Postmodemity. Polish Ethnography at the Tum ofthe Millenium, L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warsaw. Nowy etos? Antropologiczny szkic pewnej organizacji kobiecej, w: Obsza2003c ry kultur kobiecych w badaniach płci/rodzaju, E. Pakszys, M. Baer (red.), Poznań. Bracki M. 1994 Kultura i natura. Uwagi na marginesie badQti nad gestami, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 161 Antropologia postmodernistyczna wobec krytyki, w: Transformacja, ponowoczesność - wokól nas i w nas, A. Paluch (red.), Wrocław. Krótka historia badań antropologicznych nad językiem ciala, "Zeszyty 2<m Etnologii Wrocławskiej", nr l. Język ciala w ujęciu antropologicznym, Wrocław. 2001 2001a Dziedzictwo Hermesa w antropologii, "Zeszyty Etnologii Wrocławskiej", nr 1(2). FAQ, w: Clifford Geertz: lokalna lektura, D. Wolska, M. Brocki (red.), 2003 Kraków. Buchowski M. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. 19900 Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Berlin. Slowo wstępne: antropologia a zmiana systemowa, w: Oblicza zmiany. Etl 996b nologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, M. Buchowski (red.), Międzychód. Antropologiajako próba ognia, "Przegląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe", R. XI. Buchowski M., M. Kempny 1999 Czy istnieje antropologia postmodernistyczna, w: Amerykańska antropologia postmodernistyczna, M. Buchowski (red.), Warszawa. Buliński T. Czlowiek do zrobienia. Jak kultura tworzy człowieka: studium antropolo2001 giczne, Poznań. 2002 Nauczanie kultury popularnej, czyli żywot pedagoga radykalnego. O granicach krytycznego dyskursu (sztuka w trzech aktach z preludium i finalem), w: Edukacja w czasach popkultury, W Burszta, A. de Tchorzewski (red.), Bydgoszcz. Burszta WJ. 19900 Czytanie kultury. Pięć szkiców, Łódź. 1996b Wstęp: detektywi i nomadzi, w: tenże (red.) Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań. 1996c Flaneur w bibliotece, w: tenże (red.) Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań. Antropologiajako ..próba oka", "Przegląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe", R. XI. Burszta W, A. de Tchorzewski, (red.) 2002 Edukacja w czasach popkultury, Bydgoszcz. Burszta WJ., W Kuligowski 1999 Dlaczego kościotrup nie wstaje. Ponowoczesne pejzaże kultury, wstęp Z. Bauman, Warszawa. Burszta WJ., W Kuligowski (red.) 2002 Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, Poznań. Butkiewicz K. 2003 Tożsamość. Halloween przez 365 dni w roku, w: Ekran, mit, rzeczywistość, WJ. Burszta (red.), Warszawa. Castells M. The Information Age: Economy, Society and Culture, vol. II: The Power of 1999 Identity, Oxford. 1999 �Waldemar Kuligowski 162 ChingL. 2<XXl Globalizing the Regional; Regionalizing the Global.' Mass Culture alld Asianism in the Age ofLate Capital, "Public Culture", vol. 12,no l. Czachowski H. 2003 Cuda, wizjonerzy ipielgrzymi. Studium religijności mirakularnej końca XX wieku w Polsce, Warszawa. Objawienie fatimskie - mityczny apokryf XX wieku, w: Nie-Zlota Legenda. Kanoniczność i apokryjiczność w kulturze, J. Eichstaedt, K. Piątkowski 2003a (red.), Ożarów. CzajaD. 2004 Wprowadzenie. Być tu, pisać tu, w: (tegoż) Sygnatura ifragment. Narracje antropologiczne, Kraków. Correll S. 1995 The Ethnography of an Electronic Bar: The Lesbian Cafe, "Journal of Contemporary Ethnography", no 3 (24). DetlemM. 2<XXl Dohnal Rytuał, antystruktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, przeł. J. Dziekan, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. W. 2001 Antropologiczne koncepcje plemienia. Studium z historii antropologii brytyjskiej, Poznań. . Przeobrażenia struktur społeczno-przestrzennych wielkich miast, w: Szkice etnologiczne. Dedykowane Profesor Annie Szyfer, A. Brencz (red.), Po- 2002 znań. DomańskaE. 1996 1999 Dudziak MJ. 1998 2001 2003a 2003b Od postmodernistycznej narracji do po-postmodernistycznego do~:wiadczenia. Rozmowa z Franklinem R. Ankersmitem, "Teksty Drugie", nr 2/3. Mikrohistorie: spotkania w międzyświatach, Poznań. Etnografie Brunona Schulza. Próba antropologicznego ujęcia" Ulicy Krokodyli"jako analizy miasta, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. O niektórych aspektach wielokulturowości na pograniczu polsko-niemieckim, "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa", z. 19. Pejzaże berlińskie, w: Ekran, mit, rzeczywistość, op. cit. Od nocy pióropuszy do dnia coca-coli, czyli estetyczne wspólnoty Jarocina, w: Rock. Między duszą a ciałem, WJ. Burszta, M. Rychlewski (red.), Warszawa. DziekanJ. 2002 Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności, codzienności w teatrze" Victora W Tumera, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Dzięcielski R. 2001 Eichstaedt 2<XXl Eichstaedt 2003 2003 Ludowe obrazy świata. Inspiracje bystroniowskie, Łódż. J. (red.) Smak biesiady. Antropologiczne szkice o kulturze szlacheckiej i współczesnej, Ożarów. J., K. Piątkowski (red.) Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryjiczność w kulturze, Ożarów. Słowo i obrazowanie, w: Nie-Złota Legenda ... , op. cit. Fabian J. 1998 Moments of Freedom. Anthropology and Popular Culture, Charlottesville i London. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 163 Frąckowiak P. 2002 Przypadek Castanedy, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Geertzc. 2003 Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii kultury, przeł. S. Sikora, w: M. Kempny., E. Nowicka (red.), Badanie f.."Ultury.Elementy teorii antropologicznej, Warszawa. GellnerE. Postmodernizm, rozum i religia, przeł. M. Kowalczuk, Warszawa. 1997 Giddens A. Ajjluence. Poverty and the Idea of Post-scarity Society, "Development and 1996 Change", no 27. GimbutM. Modele epistemologiczne a poznanie w etnologii, "Zeszyty Etnologii Wro2003 cławskiej", nr 1(5). GÓmyK. 2003 Antropologiczno-socjologiczne studium społeczności lokalnych w okresie transformacji. Przypadek Włodawy i powiatu włodawskiego, Wrocław. Górny K., M. Marczyk 2003 Na Bugu we Włodawie. Rejleksje nad folklorem, historią i współczesnością, Włodawa. HannerzU. 1990 Cosmopolitans and locals in world culture, w: M. Featherstone (ed.), Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity, London. HineCh. 2<XX> Virtual Ethnography, London. Hole K., A. Pomieciński 2001 Reklama. Pomiędzy hiperrzeczywistością a dokumentem, "Lud" t. 85. Jot-Drużycki 1. 1998 Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. 1999 Vlepka albo interpretacja swobodna, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nrl-2. KafarM. 1999 Antropologiczne rejlek:,je nad Kulturą Rave, w: M. Kempny, G. Woroniecka (red.) Religia i kultura w globalizującym się świecie, Kraków. 2002 Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera, "Lud", t. 86. Kaniowska K. 1995 Inspiracje i konsekwencje antropologizacji etnologii polskiej, w: A. Posern-Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań. KempnyM. 1994 Antropologia bez dogmatów - teoria społeczna bez iluzji, Warszawa. Kempny M., E. Nowicka 2003 Elementy teorii antropologicznej - wprowadzenie, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, M. Kempny, E. Nowicka (red.), Warszawa. Kilminster R. 1999 Globalization as an Emergent Concept, w: A. Scott (cd.), The Limits ofGlobalization. Cases and Arguments, London, New York. KlekotE. 2002 Święte obrazki, Licheń i sąd smaku, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. �Waldemar Kuligowski 164 Kolankiewicz L. 1995 1999 Samba z bogami. Opowieść antropologiczna, Warszawa. Dziady. Teatr święta zmarłych, Gdańsk. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", blok zatytułowany" Colloquia Ethnologica ". Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza, nr 3--4. 2003 KosowskaE. 2003 Kościańska Antropologia literatury. Teksty, konteksty, interpretacje, Katowice. A. 2003 The Shakti Power. The Brahma Kumaris World Spiritual University: an Idea of Female Leadership, w: Between Tradition and Postmodernity ..., L. Mróz Z. Sokolewicz, Kowalczyk 1996 Kowalski 1999 2001 Warszawa. P. Reklama rządzi światem, czyli spiskowej teorii dziejów ciąg dalszy, w: Antropologiczne wędrówki po kulturze, W. Burszta (red.), Poznań. AP. Symbol w kulturze archaicznej, Poznań. Myślenie przedjilozojiczne: studia zjilozojii kultury i historii idei, Poznań. KubiakAE. 1997 1999 2002 2003 Delicje i lewa ręka Kriszny, Warszawa. O ponowoczesności New Age raz jeszcze, w: Religia i kultura w globalizującym się świecie, M. Kempny, G. Woroniecka (red.), Kraków. Sztuka New Age, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3--4. Obszary kobiecej duchowości. Feministyczny dyskurs w kulturze New Age ijego pograniczach, w: Obszary kultur kobiecych w badaniach płci/rodzaju, E. Pakszys, M. Baer (red.), Poznań. Kula A 2002 Kuligowski 1996 Licheńska Golgota jako przykład wznowienia tradycji oraz popularności nabożeństwa Drogi Krzyżowej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. W. Oprzyjemności analogii, w: Antropologiczne wędrówki po kulturze, w.J. Burszta (red.), Poznań. 1998 2cro Teoria: podróż ku przekroczeniu, w: Interpretacja jako konstrukcja, 1. Topolski (red.), Poznań. 2oo2d "Kłopoty z kulturą" i pytania o autentyzm, "Lud", t. 84. Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznań. Wytwarzanie autentyzmu. Polska muzykafolk, "Literatura Ludowa", nr 1. Siedem szkiców do antropologii miłości, Poznań. Popkulturajako źródło tożsamości, "Kultura Popularna", nr O. Błogosławieństwo Szeherezady: John Barth, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Edukacja i kultura popularna albo paradoks Guliwera, w: Edukacja w czasach popkultury ... , op. cit. Internet: Ziemia Obiecana czy post coitum triste, "Kultura i Społeczeństwo", 2oo3a Natura a reklama, czyli gepard w trampkach, w: Ekran. mit, rzeczywistość, 2001 200la 2002 2oo2a 2oo2b 2oo2c nr I. WJ. Burszta, M. Rychlewski (red.), Warszawa. 2oo3b foko, Baśka, Freddie - kobiety w rocku, w: Rock. Między duszą a ciałem, 2oo3c WJ. Burszta (red.), Warszawa. Uwolnić się od Geertza, w; D. Wolska, M. Brocki (red.), Clifford Geertz, lokalna lektura, Kraków. 2oo3d Glokalizacja po polsku: Wiejskie Społeczności Alternatywne. Przypadek Wolimierza, "Kultura i Społeczeństwo", t. XLVI[, nr 4. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 2004 165 Folkowa Polska. Między globalizmem a paraji.alizmem, "Kultura Popularna", nr I (7). Kuligowski w., P. Zwierzchowski, (red.) 2002 Edukacja w świecie kultury popularnej, Bydgoszcz. LakoffR. 1975 Language and Woman :s Place, New York. Łagoda J. 2002 Zbiór obcych czy efemeryczna wspólnota? Refleksje nad typem człowieka w kontekście kultury popularnej, "Kultura Popularna", nr O. 20013 Widnokręgi, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Malewska-Szałygin A. 2002 Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Warszawa. Ethnopolitology - Talking with Highlanders about Politics, w: Between 2003 Tradition and Postmodernity. .., L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warszawa. MarcusG.E. 1995 Ethnography in/ofthe world system: the emergence ofmulti-sited Ethnography, "Annual Review of Anthropology" no 24. Metelski A. 2003 Tekst i komunikacja reklamowa: manipulowanie znakami, w: Nie-Złota Legenda ..., J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Ożarów. Miller D., D. Slater 2000 The Internet: An Ethnographic Approach, Oxford. Olechnicki K. 2003 Antropologia obrazu, Warszawa. Pomieciński A. 2003 Odczytać reklamę - zrozumieć kulturę, w: Ekran, mit, rzeczywistość, WJ. Burszta (red.), Warszawa. Posem-Zieliński A. 1995 Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. Rheingold H. 1993 The Virtual Community: Homesteading on the Electronic Frontier, Reading, Cambridge. Robertson R. 1990 Mapping the Global Condition: Globalization as the Central Concept, "Theory, Culture&Society", vol. 7, no 2-3; 1992 Globalization: Social Theory and Global Culture, London. Robertson R., F. Lechner 1985 Modernization, Globalization and the Problem of Culture in World-Systems Theory, "Theory, Culture&Society", vol. 2, no 3. Robotycki Cz. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud", t. 78. I998 Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. RokitaM. 1999 Higiena osobista w ponowoczesności. Relikt modernizmu czy nowe średniowiecze, w: Transformacja, ponowoczesność - wokół nas i w nas, A. Paluch (red.), Wrocław. ShieldsR. 2003 The Virtual, London i New York. �Waldemar 166 SikoraS. 1997 1999 2004 2004a SilverD. 2(XX) StoneA.R. 1991 SulimaR 2(XX) Szanter S. 1948 Szczechowicz 2003 Kuligowski Autobiografia stworzona zfotografii. Metafora afotografia, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. Nowe przestrzenie antropologii wizualnej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3. Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin. Kartka pocztowa w służbie wyobrażonego. Jean Rouch, "Op. cit", nr 3 (16). Forthcoming: Communication, Community, Consumption: An Ethnographic Exploration ofan Online City, w: B.E. Kolko (cd.), Virtual Publics: Policy and Community in an Electronic Age, New York. Will the Real Body Pleas Stand Up: Boundary Stories about Virtual Cultures, w: M. Benedikt (ed.), Cyberspace: First Steps, Cambridge. Antropologia codzienności, Kraków. Socjologia kobiety, z przedmową 1. S. Bystronia, Warszawa. R. Po drugiej stronie lustra, czyli w cyberprzestrzeni, w: Ekran, mit, rzeczywistość, op. cit. Sztandara M. 2001 Folk i folkloryzm. Uwagi o modzie i powracaniu do korzeni, "Literatura Ludowa", nr 3. Miejsca święte i miejsca przeklęte. Szkic o antyurbanizmie Wiejskich Spo2001a łeczności Alternatywnych, w: P. Kowalski (red.), Przestrzenie, miejsca. wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, Opole. 2002 Alternatywne "ucieczki" w kulturze masowej, "Kultura Popularna" nr O. Tannen D. Co to ma znaczyć. Jak style konwersacyjne kobiet i mężczyzn wplywają /la 1997 to, kto jest wysłuchany, kto zbiera laury i co jest zrobione w pracy, prze\. A. Sylwanowicz, Poznań. Ty nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, przeł. A. Sylwano1999 wicz, Poznań. TurkleS. Life on the Screen. Identity in the Age ofthe Internet, New York. 1995 WalczakK. Zjednoczeni w rocku. Muzyka rockowa jako alternatywne źródło tożsamo2003 ści, w: Rock. Między duszą a ciałem, op. cit. Wallerstein L The Modern World System: Capitalist Agriculture and the Origins of the 1974 European World Economy in the Sixteenth Century, New York. The Capitalist World Economy, Cambridge. 1979 Culture as the Ideological Batteljield of the Modern World-System, 1990 w: M. Featherstone (ed.), Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity, London. Weiner A. Women of Value. Men of Renown, Austin. 1976 Whittle A. Virtual Methods. Methodological Reflections on Innovate Ethnography. 2003 www.soc.surrey.ac.uk. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 167 Wieczorkiewicz A. 1996 Wędrowcy fikcyjnych światów. Pielgrzym. rycerz i włóczęga, Gdańsk. 1996a O{unkcji i retoryce wypowiedzi muzealnej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. WielandL. 2002 Zapasyamerykańskiejako spektakl kulturowy, "Kultura Popularna", nr O. Wolska D., M. Brocki (red.) 2003 Clifford Geertz: lokalna lektura, Kraków. Wolyńska J. Baśnie. czyli o grach fabularnych, w: Ekran. mit. rzeczywistość, op. cit. 2003 WrightT. 2(0) Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów, przeł. S. Sikora, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-4. Waldemar Kuligowski THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE IN POLAND: THE NEXT GENERATION? (SUITlITIaI)' ) The basic aim ofthe article is to analyse and assess the scholarly achievements ofthe youngest generation of the anthropologists of culture in Poland. The very notion of "anthropology of culture" relates to a group of scholars active at the beginning of the 1980s. This group, very critical about the conditions ofPolish ethnology at the time, formulated a new research programme that opened itselfto new trends in the research of culture in the West. Today its representatives are recognized scholars and their works have become part ofthe local canon. Therefore, the direction in which the youngest scholars have gone, their attitude to tradition and their research areas seem to be of great interest. In my opinion, the most important research areas, which c()-(;reate the picture of the new generation of Polish anthropology of culture, include: visual anthropology, analyses of popular culture, anthropology inspired by feminism, research into the phenomenon of globalization and the Internet. This means that anthropologists try to study what is new in culture, what emerges and what takes shape before their own eyes. Such key categories as a stranger, another, field research, poetics, style are redefined. It should be emphasized that young scholars have not formed any separate group that could be compared to that formed by their predecessors - this explains the question mark in the title. A wide range of their interests, personal passions, their own masters give an interesting multitude of scholarly approaches, unparallel in Polish anthropology until today. �-------------, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/20d4a0db70afac8de343a1a6384865ea.pdf 26d6f552bb8c93b6dcb4b02dc17fedee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5092 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource obrzedy przejścia katolicyzm prymicje - aspekt etnologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4724 Title A name given to the resource Prymicje jako obrzęd przejścia / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.79-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pyla, Grażyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 GRAżvNAPYLA Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli Kraków PRYMICJE JAKO OBRZĘD PRZEJŚCIA We wszystkich przełomowych momentach życia człowiek poddawany jest obrzędom, zmieniającym w sposób rytualny jego status społeczny. Aby jednak można było mówić o obrzędzie "przejścia", zmianie statusu społecznego muszą towarzyszyć również takie treści wynikające ze światopoglądu danej społeczności, które sankcjonują niezbędność tego obrzędu dla dokonania tej zmian/o Jedną z takich chwil w życiu młodego duchownego Kościoła katolickiego jest przyjęcie przez niego święceń kapłańskich i odprawienie w rodzilmej parafii pierwszej mszy świętej, zwanej prymicyjną. Szczególnie w środowisku wiejskim uroczystość ta obudowana jest bogatą akcją obrzędową, mającą charakter obrzędu "przejścia", Świadomość konieczności poddawania człowieka tym obrzędom wynika z przekonania, że gdyby w odpowiednim czasie obrzędowo nie została przeprowadzona zmiana, pozycja społeczna jednostki w rodzinie, w grupie rówieśniczej, w społeczności lokalnej, byłaby nieokreślona lub marginalna. W strukturze społecznej tradycyjnej społeczności wiejskiej nie przewidywano bowiem miejsca dla osób, które osiągnęły wiek uprawniający je do zmiany statusu, a nie uczyniły tego. Osoby takie, między innymi, nie mogły później pełnić niektórych ról społecznych czy też funkcji obrzędowych2• Stąd też, szczególnie w społeczności wiejskiej, prymicje sąnie tylko wydarzeniem religijnym, ale również mają głęboki sens obrzędowy wynikający ze światopoglądu tej grupy. Chociaż zewnętrzna ich oprawa może w różnych wsiach przybierać nieco inną formę, to jednak ich obrzędowy sens zawsze pozostaje taki sam. Jest nim zmiana statusu społecznego młodego księdza, która pozwala mu na zajęcie takiej pozycji w społeczności lokalnej, jaką uzyskująjego rówieśnicy poprzez obrzęd weselny. W rytualny sposób zostaje on wyłączony z dotychczas pełnionej w strukturze społecznej roli kawalera, po to, by "odrodzić się" już w nowej roli, jako ksiądz. Opracowanie to będzie więc próbą wskazania i zinterpretowania przeM. Buchowski, Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia, "Lud", t. 69, 1985, s. 70; tenże, Magia i rytuał, Warszawa 1993, s. 142-143. 2 M, Maj, Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986, J s.6. �80 Grażyna Pyla łomowych wydarzeń w obrzędzie prymicyjnym, zmieniającym status społeczny młodego księdza. Podstawę niniejszego opracowania stanowią głównie materiały zebrane w trakcie obserwacji uczestniczącej siedmiu obrzędów prymicyjnych w parafiach na terenie Krakowa, we wsiach podkrakowskich oraz w jednej z wsi gorczańskich, w latach 1994-19973• Ponadto przeprowadzono trzy wywiady z osobami uczestniczącymi w takim obrzędzie4• Posłużono się także dokumentacją fotograficzną z uroczystości pryrnicyjnych5. Jako materiał porównawczy wykorzystano tutaj również opisy obrzędu sekundycji, obchodzonego w SQ-Ieciekapłaństwa, zwanego niekiedy ,,złotymi prymicjami", których przebieg najczęściej był taki sam jak prymicji6• Prymicje (primitiae, prima missa), to pierwsza uroczysta msza święta odprawiana przez nowo wyświęconego księdza, z reguły w jego rodzinnej parafii7• Najczęściej odbywa się to w czerwcu, zaraz po otrzymaniu święceń kapłańskich. Sam liturgiczny przebieg tej uroczystości ściśle określa rytuał kościelny8. Prymicjant zgodnie z nim nie powinien odprawiać innej mszy przed swoją uroczystą mszą prymicyjną i w tym dniu, do chwili odprawieniajej, przestrzegasilentium religiosum. Oznacza to, że powstrzymuje się od wygłaszania przemówień, a w jego imieniu czyni to proboszcz lub inny kapłan. Orszak z prymicjantem idzie do kościoła z domu rodzinnego bądź też z domu parafialnego. Przed wyruszeniem błogosławieństwa udzielają rodzice poprzez nałożenie rąk na głowę klęczącego przed nimi syna i wypowiedzenie słów błogosławieństwa według formuły określonej rytuałem kościelnym9• Po błogosławieństwie orszak wyruszający do kościoła formuje się w następującym porządku: trzej ministranci z krzyżem i zapalonymi świecami; następnie dzieci, młodzież, mężczyźni ze sztandarami kościelnymi; za nimi klerycy i księża w komżach, a następnie asystujący później prymicjantowi w czasie mszy diakon i subdiakon; za nimi idzie prymicjant z krucyfiksem w ręku w asyście tzw. manuduktora, którym jest zazwyczaj ksiądz proboszcz towarzyszący później prymicjantowi w czasie całej mszy i czuwający nad prawidłowym jej przebiegiem; cały orszak zamyka najbliższa rodzina prymicjanta i inni wierni. W przypadku dalszej drogi z domu rodzinnego do kościoła prymicjant idzie w procesji ubrany w komżę i stułę, 3 Parafie: Jurków k. Limanowej (1994), Siepraw k. Myślenic (1996), Brzezie k. Bochni (1994) oraz parafie na terenie Krakowa: Zmartwychwstania Pańskiego (1997), św. Szczepana (1996) i (1997), w Mistrzejowicach (1994). 4 Siepraw, lata 40. i 60. XX wieku oraz 1993 rok. s Dobczyce (1994); Rajsko k. Krakowa (1995). 6 "Przegląd Katolicki", roczniki wydawane na przełomie XIX i XX wieku. 7 Ks. M. Nowodworski, Encyklopedia Ko,'cielna podług teologicznej encyklopedii Wetzera i Weltego z licznemijej dopełnieniami, Warszawa 1898. t. XXII. s. 2. R Ks. A. Nowowiejski, Ceremoniał parafialny, Warszawa 1894, t. II, cz. XII, s. 406-408; Nabożeństwa, poświęcenia i błogosławieństwa, w: Agenda Liturgiczna Diecezji Opolskiej, Opole 1981, s.323-328. 9 Nabożelistwa, poświęcenia ibłogosławieństwa ...• op. cit.. s. 324; "Wiadomości Diecezjalne", Organ Urzędu Kurii Diecezjalnej w Katowicach, R. 29, 1961, s. 82. �Prymicje jako obrzqd przejścia 81 a dopiero później w zakrystii przebiera się do mszy w ornat, który w czasie święceń kapłańskich założył mu biskup jako oznakę kapłaństwa1o. Po wejściu do kościoła, wszyscy intonująpieśń Veni Creator ("Przybądź Duchu Stworzycielu"). Po czym po okadzeniu oharza przez księdza prymicjanta i liturgicznym powitaniu zgromadzonych ksiądz proboszcz w krótkich słowach wita prymicjanta i gości. Następnie odprawiona zostaje msza, po której prymicjant udziela błogosławieństwa apostolskiego i prymicyjnego, kładąc przy tym ręce na głowie przyjmującego błogosławieństwo. Odbywa się to według ustalonego porządku. Kolejno podchodzą księża, klerycy, rodzice, rodzeństwo i pozostali wierni. Uczestnicząc w takiej mszy, można uzyskać odpust jednakże pod warunkiem przystąpienia do spowiedzi świętej, przyjęcia Komunii świętej oraz modląc się w intencji Ojca świętego I I. Takijest przebieg rytuału kościelnego, jednak obrzędowa forma tej uroczystości jest w praktyce dużo bogatsza, bowiem oprócz aspektu religijnego, równie ważny jest tutaj aspekt społeczny. Dla księdza prymicjanta, jego najbliższej rodziny, a także dla całej społeczności lokalnej obrzęd ten ma nie tylko charakter religijny, ale także jest on rytualną fonną zmiany statusu społecznego, pozwalającą mu wefekcie na zajęcie takiej pozycji w społeczności lokalnej, jaką uzyskująjego rówieśnicy poprzez obrzęd weselny. Stąd też w obrzędzie prymicyjnym odnaleźć można szereg analogii do tego obrzędu, zarówno w samym przebiegu akcji obrzędowej, jak i w symbolice rytualnych zachowań i rekwizytów związanych z obrzędowością weselną. Należy więc uzupełnić wcześniejszy opis ograniczający się wyłącznie do rytuału kościelnego o kulturowe, pozakościelne aspekty obrzędu prymicyjnego. Przed wyruszeniem z domu rodzinnego, po wygłoszonej formule błogosławieństwa, rodzice kropią prymicjanta wodą święconą. Czasem używają do tego kropidła zrobionego z gałązek bukszpanu lub mirtu 12. Do formującego się orszaku prowadzącego prymicjanta z domu rodzinnego, zwłaszcza w parafiach poza Krakowem, często wprowadzane są dodatkowe osoby, nie ustalone rytuałem kościelnym. Nie narusza to jednak w zasadniczy sposób szyku orszaku. W parafiach tych najczęściej przodem idzie miejscowa orkiestra. Zdarza się również, że cały orszak prowadzony jest przez jeźdźców na koniach, tzw. banderię. Jeźdźcy ubrani są w białe koszule i przepasani czerwoną wstęgą. Uprząż koni przybrana jest różnokolorowymi wstążkami. Niekiedy na szyi konia założony jest wieniec z liści dębowychl3• Zdarza się także, że z przodu orszaku prymicyjnego idą dziewczynki w strojach komunijnych lub regionalnych, niosąc na białej "poduszce" z szarfami, wianek mirtowy. Wreszcie najważniejsza osoba tej uroczystości, prymicjant, prowadzony jest w wieńcu, niesionym przez panny ubrane w białe suknie lub stroje biało-granatowe, w asyście kawalerów. Niekiedy wieniec ten niosą dziewczynki E. Górski, Święcenia niższe i wyższe, Sandomierz 1954, s. 94-95. "Nabożeństwa,poświęcenia i blogoslawieńsMa ..., op. cit., s. 323-328; "Wiadomości Diecezjalne", Organ Urzędu Kurii Diecezjalnej w Katowicach, R. 29,1961, s. 81-83. 12lnformatorzy: Krzysztof Litwa i Joanna Bujas, Siepraw k. Myślenic (1994). 13 Prymicje w Jurkowie k. Limanowej (1994). IQ �Grażyna Pyla 82 Fot. 1. Orszak z księdzem prymicjantem, Siepraw, pow. Myślenice, 1996; fot. Grażyna Pyla. Fot. 2. Prymicjant z rodzicami i księżmi mającymi asystować w czasie mszy, prowadzony w wieńcu z gałęzi dębowych, Wilczyce, pow. Limanowa, 1994; fot. Grażyna Pyla. �Prymicje jako obrzęd przejścia 83 w strojach komunijnych, w asyście chłopców także w takich strojach. Najczęściej w wieńcu wraz z prymicjantem prowadzeni sąjego rodzice lub też najbliższa rodzina. Prymicjant ubrany jest w komżę przybraną gałązkami mirtu. Wieniec, w którymjest on prowadzony, ufonnowany w zamknięty okrąg lub też półokrąg, najczęściej wykonany jest z gałązek dębu lub jedliny i przyozdobiony niekiedy bukszpanem, białymi wstążkami i najczęściej białymi kwiatami ogrodowymi. Do zwyczaju prowadzenia prymicjanta w wieńcu wydaje się nawiązywać zwyczaj zaobserwowany w jednej z krakowskich parafii. Dziewczynki w wieku szkolnym, ubrane w biało-granatowe stroj e, ustawione zostały w szpaler wzdłuż drogi prowadzącej z domu parafialnego do kościoła, którą przechodził orszak z prymicjantem. Nie trzymały już jednak w rękach wieńca. W przypadku dalszej drogi z domu rodzinnego do kościoła prymicjant wieziony jest wraz z rodzicami w bryczce zaprzężonej w konie i ozdobionej wieńcem z bukszpanu oraz białymi kwiatami. Uprząż koni przybrana jest białymi wstążkami. Reszta zaproszonych gości jedzie na wozach drabiniastych ozdobionych gałęziami brzozowymi, wiankiem modrzewiowym oraz kolorowymi wstążkami. Uprząż koni ozdobiona jest pękiem leśnego jałowca i również różnokolorowymi wstążkamil4. Wszystkie miejsca granicme pomiędzy domem rodzinnym prymicjanta, z którego jest on wyprowadzany, a kościołem, do którego jest on wprowadzany, są ozdobione dekoracją z roślin. Miejscami tymi są: drzwi wejściowe do domu rodzinnego, brama w ogrodzeniu okalającym dom, drzwi wejściowe do domu parafialnego, brama wejściowa na dziedziniec okalający kościół, drzwi wejściowe do kościoła, miejsce granicme pomiędzy dwiema sąsiadującymi wsiami, pobocze drogi prowadzącej z domu rodzinnego prymicjanta do kościoła, którą przechodzić będzie orszak z prymicjantem oraz drzwi wejściowe w miejscu, w którym przyjmowani są poczęstunkiem goście prymicjanta. W miejscach tych wykonywane są "bramy" ozdobione girlandami z gałęzi drzew i krzewów, kwiatami bibułkowymi i ogrodowymi oraz wstążkami z różnokolorowej bibuły. Zazwyczaj "brama" zwieńczona jest u góry okolicznościowym napisem witającym księdza prymicjanta. Jeżeli orszak z prymicjantem nie wychodzi z domu parafialnego, lecz idzie z jego domu rodzinnego, proboszcz parafii oraz inni zaproszeni duchowni czekają na niego w bramie prowadzącej na dziedziniec okalający kościół. Ksiądz proboszcz, pełniący funkcję manuduf..1ora, błogosławi prymicjanta i kropi go wodą święconą, po czym najczęściej także onjest otaczany wieńcem, w którym prowadzony jest prymicjant. Następnie cały orszak, w szyku przewidzianym rytuałem kościelnym, wchodzi do kościoła. Przed ołtarzem wieniec jest otwierany i kładziony u stóp ołtarza. Przed rozpoczęciem uroczystej mszy przedstawiciele różnych grup społecznych, a więc delegacje dzieci i młodzieży ze szkół, do których uczęszczał prymicjant, przedstawiciele stowarzyszeń działających na terenie parafii oraz także przedstawiciele różnych organizacji charytatywnych, na rzecz których prymicjant praco14 Prymicje w Jurkowie k. Limanowej (1994). �84 Grażyna Pyla wał społecznie, podchodzą do niego z kwiatami i składają mu podziękowania za dotychczasową działalność oraz życzenia, niekiedy wierszowane, na nową drogę duszpasterską. Analizując i interpretując przełomowe momenty w obrzędzie prymicyjnym, można odwołać się do koncepcji obrzędów "przejścia" Arnolda van Gennepa, według której życie jednostki jest ciągłym przekraczaniem granic pomiędzy światem sakralnym i świeckiml5• W każdym obrzędzie "przejścia" wyróżnia on trzy etapy: wyłączenia, przejściowy i włączenia. W pierwszej fazie jednostka zostaje w sposób symboliczny wyłączona ze świata profanum, czyli wyłączona z roli, jaką dotychczas pełniła w społeczności. Wkraczając w świat sacrum, jednostka przechodzi przez fazę rytualnej śmierci - czasowej dezorganizacji, by poprzez rytuały włączenia znów wrócić do świata profanum, ale już odrodzona w nowej roli społecznej. Prowadzi to w efekcie do zmiany statusu społecznego jednostki16. "Przejście" w znaczeniu społecznym, polegające na zmianie tego statusu, realizuje się więc w sposób symboliczny w przestrzeni obrzędowej poprzez "wyjście" zjednego uporządkowanego, zamkniętego obszaru, pokonanie kolejnych granic i wreszcie poprzez "wejście" do innego uporządkowanego obszaru. W organizacji przestrzeni społecznej i obrzędowej zasadniczą rolę odgrywają centrum i granice. Granice w znaczeniu przestrzennym wydzielają obszar identyfikacyjny dla rodziny, społeczności wiejskiej oraz wydzielają przestrzeń dla działań społeczno-religijnych. Są one miejscami szczególnie dogodnymi dla mediacji, która jest przecież niezbędna przy każdej zmianie statusu społecznego jednostki. Centrum zaś jest najważniejszym miejscem, w którym się ona odbywa!? W obrzędzie prymicyjnym obrzędowa akcja "przejścia" odbywa się w przestrzeni pomiędzy domem rodzinnym prymicjanta a kościołem i polega ona na fizycznym przemieszczeniu się orszaku z jednego "centrum", jakim dla prymicjanta jest dom rodzinny, do drugiego, jakim dla społeczności lokalnej jest kościół. Po drodze pokonywane są granice oddzielające przestrzeń domu rodzinnego, wsi Ueżeli orszak prymicyjny udaje się do kościoła poza jej obszarem) oraz przestrzeń wokół kościoła. Akcja ta w sposób symboliczny odwzorowuje przemieszczanie się pomiędzy statusami społecznymi, w przypadku księdza prymicjanta, pomiędzy stanem kawalerskim a stanem kapłańskim. Rytuał wyłączenia prymicjanta z dotychczas pełnionej przez niego w strukturze społecznej roli kawalera odbywa się poprzez symboliczne pożegnanie go najpierw przez rodzinę, a później przez społeczność lokalną. Zasadnicza część akcji obrzędowej odbywa się w domu rodzinnym prymicjanta poprzez akt błogosławieństwa. W.I. Burszta, Antropologia kultury, Poznań 1998, s. 104-105. Tamże, s. 105-106. 17 R. Tomicki, Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 1981, s. 37-39; P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, Warszawa 1998, s. 307. IS I~ �Prymicje jako obrzęd przejścia 85 Rodzice czynią to poprzez wygłoszenie odpowiedniej fonnuły, nałożenie rąk na głowę klęczącego syna oraz pokropienie go wodą święconą. Niekiedy używa się do tego kropidła wykonanego z gałązek bukszpanu lub mirtu, czyli roślin wiecznie zielonych, symbolizujących odradzające się siły witalne. Stąd pojawiają się one często, szczególnie mirt, jako dekoracja stroju lub w fonnie wianka zakładanego na głowę w sytuacjach obrzędowych związanych z przełomowymi momentami życia, prowadzącymi do "odrodzenia się" człowieka w nowej roli społecznej. Z kolei akt pożegnania prymicjanta przez społeczność lokalną, reprezentowaną tu przez przedstawicieli różnych grup społecznych, odbywa się już w kościele przed rozpoczęCIemmszy. Moment wyruszenia orszaku z domu rodzinnego jest początkiem procesu transformacji jednostki. Każde wyjście poza "swój" obszar w zewnętrzną "obcą" przestrzeń, zgodnie ze światopoglądem ludowym, uważane jest za niebezpieczne. Zarówno prymicjant, najważniejsza postać w tym obrzędzie, jak i towarzyszące mu osoby, od momentu wyjścia poza obszar domu rodzinnego aż do momentu wejścia w granice kościoła, narażone są na niebezpieczne działanie demonów. W kulturze ludowej właśnie miejsca graniczne uważano za obszar ich szczególnej aktywności. Stąd też osoba poddawana pfŻemianie oraz osoby znajdujące się w jej bliskości, wkraczające w obszar zewnętrzny, niebezpieczny, nieuporządkowany, powinny być w szczególny sposób chronione. Mają temu służyć przedmioty i rośliny, którym przypisywano właściwości apotropeiczne, a także gesty mające taki charakter. Do czynności mających właśnie takie znaczenie należy w przypadku obrzędu prymicyjnego kropienie wodą święconą, otaczanie zamkniętym kręgiem najważniejszych postaci obrzędowych, czynienie hałasu przez towarzyszącą orszakowi orkiestrę lub kapelę, niesienie zapalonych świec przed orszakiem prymicyjnym prowadzonym z domu kościelnego. Kropienie prymicjanta wodą święconą ma miejsce w dwóch ważnych obrzędowych momentach, przed wyjściem z domu rodzinnego i ponownie przy wejściu w obszar kościoła. Również pomiędzy tymi dwoma miejscami w akcji obrzędowej - domem rodzinnym i kościołem przeprowadza się najważniejsze postacie obrzędowe, zamknięte w sposób symboliczny wewnątrz wieńca. Przed drzwiami domu rodzinnego do wieńca wchodzi ksiądz prymicjant,jego najbliższa rodzina, a przynajmniej rodzice. Z kolei zaś przed bramą kościoła wchodzi do wieńca witający go ksiądz proboszcz, który zazwyczaj pełni później funkcję tzw. manuduktora, czuwającego nad prawidłowym przebiegiem mszy. Wszyscy wypuszczani są z wieńca dopiero u stóp ołtarza. Wiadomo także, że przejście przez sferę niebezpieczną w trakcie wesela ułatwić miał czyniony hałas i głośna muzyka, z którą podążano do kościoła. Miało to znaczenie nie tylko apotropeiczne, ale także pobudzające siły witalnel8• Również orszakowi prymicyjnemu przez całą drogę do kościoła towarzyszy orkiestra dęta 18 M. Maj, Rola daru ..., op. cit., s. 36; Piotr Kowalski, Leksykon -znaki świata, op. cit., s. 72. �86 Grażyna Pyla lub kapela. Jeżeli orszak prowadzony jest do kościoła z domu parafialnego, to poprzedzajągo ministranci z krzyżem i zapalonymi świecami. We wszystkich miejscach granicznych, które na swej drodze pokonuje orszak prymicyjny, a o których już wcześniej wspomniano w tekście, wykonywane są "bramy" ozdobione girlandami z gałązekjodły, świerka, modrzewia,jałowca, dębu oraz bukszpanu. Po obu ich stronach stawiane są drzewka brzozowe. Pobocze drogi ozdobione jest najczęściej gałązkami brzozy, a także jodły, jałowca ogrodowego, dzikiego bzu i lipy. Do gałązek tych przyczepione są różnokolorowe kwiaty bibułkowe i naturalne kwiaty ogrodowe oraz wstążki z różnokolorowej bibuły. Wszystkim tym wymienionym wcześniej drzewom i krzewom w kulturze ludowej przypisuje się właściwości apotropeiczne, życiodajne i mediacyjnel9. I właśnie ze względu na te właściwości pojawiają się one zarówno we wszystkich granicznych momentach cyklu rocznego, jak również w przełomowych momentach życia ludzkiego, prowadzących do zmiany statusu społecznego. Wieniec, w którym prowadzony jest prymicjant, najczęściej wykonany z gałęzi dębowych lub jodłowych, przyozdobiony jest niekiedy bukszpanem, białymi wstążkami i białymi kwiatami ogrodowymi. Samo zamknięcie wieńca w kształt koła zjednej strony spełnia funkcję apotropeiczną, bowiem wydziela fragment przestrzeni bezpiecznej dla wszystkich, którzy się w niej znajdują, izolując ich od niebezpiecznego świata zewnętrznego. Z drugiej zaś strony zamknięte koło, podobnie jak centrum, tworzy przestrzeń dogodną dla mediacji, dlatego też w sposób symboliczny prowadzi do zmiany statusu tego, który znajduje się wewnątrz20. Nie tylko kształt wieńca miał symboliczne znaczenie, ale również rośliny, z których był on wykonany. Najczęściej używano do tego celu gałęzi dębu, rzadziej jedliny. Dębom przypisywano w kulturze ludowej właściwości apotropeiczne, płodnościowe i mediacyjne, ponadto związany był on z męską zasadą Wszechświata21. Jak każde drzewo, uważany był za symboliczną oś świata, łączącąjego trzy strefy: niebiańską, ziemską oraz podziemną z siłami chtonicznymi. W przypadku dębu jednak właściwości mediacyjne spotęgowane są dodatkowo poprzez jego związek z bóstwem piorunowładnym. W te drzewa miały ponoć szczególnie często uderzać pioruny. Były więc one w pewnym sensie naznaczone przez bóstwa. Właśnie poprzez swój kontakt z boskością przypisywano dębom szczególne właściwości mediacyjne, mogące zapewnić powodzenie ludziom w przełomowych momentach ich 1" A. Fischer, Drzewa w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, Lwów 1938, s. 3-6; K. Moszyński, Kultura ludowa Slowian, t. II, cz. 1, Warszawa 1967, s. 531; T. Karwicka, Zalwzy związane z drzewami i motywLljąceje wierzenia, "Etnografia Polska", t. XVII, 1073, z. I, s. 131-140; P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s. 26, 33, 49, J 79. 20 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, op. cit., s. 319-320; P. Kowalski. Leksykon -znaki świata, op. cit., s. 231. 21 P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s.76; 1. i R. Tomiccy, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Białystok 1975, s. 85-86; W. Kopaliński, Słownik ~Ylllbo/i, Warszawa 1990, s. 63; K. Moszyilski. Kultura Ludowa Słowian, op. cit., s. 527-528; A. Fischer, Drzewa w wierzeniach ..., op. cit., s. 10. �Prymicje jako obrzęd przejścia 87 życia. Wieniec dla prymicjanta wykonywano także z gałązek drzew iglastych, ze względu na przypisywane tym drzewom właściwości apotropeiczne i życiodajne. Również kolor biały pojawiający się w zdobnictwie wieńca, w którym prowadzony jest prymicjant, oraz w strojach panien niosących ten wieniec nie jest przypadkowy. Świadczy on o tym, że mamy tutaj do czynienia z obrzędem "przejścia", bowiem kolor biały pojawia się we wszystkich tych momentach życia człowieka, które wiążą się ze zmianąjego statusu społecznego. Jest on kolorem obrzędów "przejścia"22. W liturgii kościoła rytuałem włączenia diakona do stanu kapłańskiego jest założenie mu przez biskupa, w czasie ceremoniału święceń kapłańskich, stuły skrzyżowanej na piersiach oraz ornatu. Były one w kościele rzymskim uważane za charakterystyczną oznakę kapłana23. Natomiast w obecności wiernych swojej parafii rytuał włączenia prymicjanta do stanu kapłańskiego odbywa się w czasie mszy prymicyjnej. Tuż przed jej rozpoczęciem zakłada on szaty liturgiczne i w czasie mszy ukazuje się wiernym już w nowej roli. Drogę prowadzącą z domu rodzinnego do kościoła pokonuje on jeszcze ubrany w komżę i stułę. Obrzędowe znaczenie ma złożenie na ołtarzu wianka mirtowego, niesionego najczęściej na "poduszce" z przodu orszaku prymicyjnego. Z literatury pochodzącej z końca XIX wieku wiemy, że w trakcie uroczystości sekundycji, której przebieg był prawie zawsze taki sam jak prymicji, również niesiono przed księdzem Jubilatem na "poduszce" lub tacy zielony wieniec zwany ,,koroną". Wedle przekazu, wykonany był on najczęściej z rozmarynu lub mirtu. Po wejściu do kościoła, przed ołtarzem, dostojnemu Jubilatowi wkładano na głowę tę zieloną "koronę", a do ręki dawano laskę z krzyżem24• Prawdopodobnie pierwotnie istniał także zwyczaj wkładania takiego wianka mirtowego na głowę prymicjanta. Świadczyć może o tym opis uroczystości prymicyjnych z końca XIX wieku, w katolickich parafiach na terenie Niemiec: "po nadejściu kleru, spełniający urząd archidjakona, zbliża się do neopresbytera, pokrapia go święconą wodą, czyni krótką przemowę (...) następnie wkłada na głowę neopresbytera mirtowy wieniec i podawszy do rąk krzyż, śpiewa [00.]"25. Obecnie zwyczaj ten ogranicza się jedynie do niesienia wianka mirtowego przed prymicjantem w drodze z domu do kościoła i położenia go w kościele na ołtarzu. Wieniec zwany ,,koroną" na głowie Jubilata w interpretacji chrześcijańskiej miał oznaczać "godło zaślubin i godów złotych z oblubienicą ChrystusowąKościołem Świętym"26. W rytuale wkładania wianka na głowę Jubilata lub Prymicjanta podczas uroczystej mszy świętej, można odnaleźć analogię do świeckiego rytuału 22 w.J. Burszta, Antropologia kultury, op. cit., s. 105-106. E. Górski, Święcenia niższe i wyższe, op. cit., s. 85. "przegląd Katolicki", roczniki wydawane na przełomie XIX i XX wieku. 25 Ks. M. Nowodworski, Encyklopedia Kościelna, op. cit., s. 3. 26 Korespondencja" Przeglądu Katolickiego" z diecezji kujawsko-kaliskiej, "Przegląd Katolicki", 1902, s. 74. 23 24 �Grażyna Pyla 88 zamiany wianków pomiędzy młodymi podczas tzw. zmówin, będących fonną umowy małżeńskiej. Akt ten stanowił potwierdzenie zobowiązań zaślubin, a w opinii społecznej sankcjonował prawo młodych do wspólnego życia małżeńskiego27. Z czasem rytuał ten został włączony także do ceremoniału ślubu kościelnego2R• Jak wiadomo, Kościół aż do soboru ttydenckiego, czyli do połowy XVI wieku, nie znał obowiązkowej fonny zawarcia związku małżeńskiego i uważał za ważne także te małżeństwa, które zostały zawarte bez jego pośrednictwa29. Wianki ślubne wito najczęściej z ruty, rozmarynu lub mirtu30. Roślinom tym w tradycyjnej kulturze ludowej przypisywano właściwości mediacyjne i apotropeiczne. Wiązano także ich symbolikę z miłością i płodnością31. O obrzędowym charakterze wianka mirtowego świadczyć może nie tylko jego obecność w obrzędzie weselnym, zmieniającym status społeczny panny i kawalera, czy w obrzędzie prymicyjnym uważanym za "księże wesele", ale także w obrzędzie pogrzebowym panien i kawalerów, którzy nie zdołali jeszcze zawrzeć związku małżeńskiego32. Przywilejem stanu kapłańskiego jest udzielanie błogosławieństwa. Staje się on wtedy niejako pośrednikiem pomiędzy Bogiem a wiemymP3. Toteż po odprawieniu swojej pierwszej mszy świętej prymicjant występujący już w nowej roli kapłana udziela zgromadzonym błogosławieństwa apostolskiego i prymicyjnego. Wedle rytuału kładzie ręce na głowie przyjmującego błogosławieństwo oraz daje pamiątkowy obrazek prymicyjny. Uroczystość tę kończy przyjęcie prymicyjne, które podobnie jak weselne gromadzi przy suto zastawionych stołach rodzinę, bliskich krewnych i sąsiadów. Zarówno w wystroju sali, jak i dekoracji stołu pojawiają się symbole eucharystyczne, związane już z nową rolą społeczną głównej postaci uroczystości. Podsumowując, należy przypomnieć naj istotniejsze momenty dla obrzędu prymicyjnego, wydzielające poszczególne jego etapy, charakterystyczne dla obrzędu "przej ścia". Kulminacyjnym momentem rytualnego wyłączenia prymicjanta z dotychczas pełnionej przez niego w strukturze społecznej roli kawalera jest symboliczne pożegnanie go najpierw przez rodziców w domu rodzinnym, a później przez społeczność lokalną w kościele. Jednak w przypadku obrzędu prymicyjnego faza wyłąK. Zawistowicz, Obrzędy weselne, "Wiedza i Życie", R. 9,1934, s. 755. W. Abraham, Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie polskim, Lwów 1925, s. 325, 377-378. 29 Tamże, s. 147. JO K. Kwaśniewicz, z.,vyczaje i obrzędy rodzinne, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2 Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1981, s. 95. II P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s. 322,498, 500. l2 W Tucholskiem odnotowano przed I wojną światową zwyczaj kładzenia na mogiłach panien i kawalerów pudełeczek z białą poduszeczką z mirtowym wianuszkiem i sztucznym Icwiatem, Anna Spiss, Cmentarzjako element pejzażu kulturowego, Rocznik MEK, t. XI, 1994, s. 93. II E. Klich, Polska terminologia chrześcijańska, Poznań, 1927, s. 83. 27 2H �Prymicje jako obrzęd przejścia 89 czenia młodego mężczyzny z roli, jaką dotychczas pełnił, jest rozciągnięta nieco w czasie, bowiem trwa od momentu podjęcia decyzji o studiach w seminarium duchownym, przygotowujących go do kapłaństwa i będących także dla niego okresem próby, aż do samego momentu rytualnego wyłączenia w czasie obrzędu prynucYJnego. Faza przejściowa, w czasie której prymicjant poddawany jest procesowi społecznej transfonnacji, odbywa się w przestrzeni obrzędowej pomiędzy domem rodzinnym a kościołem. Droga, którą przebywa, w sposób symboliczny odwzorowuje jego przemieszczanie się pomiędzy statusami społecznymi, czyli pomiędzy stanem kawalerskim a stanem kapłańskim. Prymicjant, jego najbliższa rodzina oraz osoby znajdujące się w jego bliskości w czasie pokonywania tej drogi są w szczególny sposób chronione, poprzez zastosowanie przedmiotów i roślin, którym w kulturze ludowej przypisywano właściwości apotropeiczne i mediacyjne oraz gestów mających podobne znaczenie. Również kolor biały, pojawiający się w zdobnictwie wieńca, w którym prowadzony jest prymicjant, oraz w strojach panien niosących ten wieniec świadczy, że mamy tutaj do czynienia z obrzędem "przejścia", bowiem kolor ten pojawia się we wszystkich tych momentach życia człowieka, które wiążą się ze zmianąjego statusu społecznego. W liturgii kościoła rytuałem włączenia diakona do stanu kapłańskiego jest założenie mu przez biskupa, w czasie ceremoniału święceń kapłańskich, stuły oraz ornatu. Natomiast dla wiernych swojej parafii widomym znakiem włączenia młodego mężczyzny do stanu kapłańskiego jest jego ukazanie się im w czasie mszy prymicyjnej w szatach liturgicznych, które dla społeczności lokalnej są symbolem jego "odrodzenia się" już w nowej roli społecznej. Mirtowy wianek zaś, niesiony przed prymicjantem i złożony na ołtarzu, jest symboliczną oznakąjego zaślubin z Kościołem. Natomiast potwierdzeniem "wejścia" w nową rolę społecznąjest udzielenie przez księdza prymicjanta wszystkim zgromadzonym w kościele błogosławieństwa przez położenie rąk na głowie każdej z osób. Grażyna Pyla THE FIRST MASS AS THE RITE OF TRANSITION (Summary) Ordination and celebration of the first mass is an important moment in the life of a young Catholic priest. Particularly in the rural community this religious ceremony is very special, treated as the "rite oftransition". �Grażyna Pyla 90 The article attempts to reveal and interpret the most important moments ofthe first mass, and refers to the concept of Arnold van Gennep's "transition" rites. Despite a different external form, the ceremonial sense of the first mass has always remained the same. It is the change of the social status of the young priest, which gives him the right to assume the same position in the local community as is assumed by his peers in a wedding ceremony. In a ritual manner he is separated from his role ofbachelor to be "reborn" in the new role, that of priest. The ceremonial rite of "transition" takes place in the space between the priest's family home and the church. It is the physical movement ofthe procession from one "centre", i.e. family home, to another, i.e. the church. On the way a border separating the space of the family home and the space around the church is crossed. In this symbolic way a transition between two social statuses is represented - that of bachelor and that of priest. K.w. Kielisiński, Od Żywca z sokiemjalowcowym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33ac7d91bb0b145fd9b5098691678e51.pdf 6a4e549c67c015f45f8e787f90f1cbdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5094 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Gruzja - badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4726 Title A name given to the resource Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej polowie XIX i na początku XX wieku/ LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.105-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 ANDRZEJ WOZNIAK Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa POLSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE W GRUZJI W DRUGIEJ POŁOWIE XIX I POCZĄTKU XX WIEKU W wieku XIX polskie zainteresowania Kaukazem, a zwłaszcza Gruzją, były szczególnie ożywione, co znalazło odbicie w obfitej i różnorodnej literaturze. Publikacje o tematyce kaukaskiej pod względem liczby ustępowały w tym okresie, jak się wydaje, jedynie syberyjskim. Takie geograficzne ukierunkowanie polskich badań egzotycznych wynikało jednak nie tyle z zainteresowań badaczy, co z faktu, iż znaczna część ziem polskich znajdowała się wówczas w granicach wielonarodowego imperium rosyjskiego, zajmującego ogromne obszary Europy i Azji, a wśród Polaków zbierających w XIX wieku materiały dotyczące ludów azjatyckiej części cesarstwa znaczną część - w niektórych zaś okresach nawet większość - stanowili zesłańcy polityczni. Materiały kaukaskie drukowały tak znane i poczytne czasopisma warszawskie jak "Tygodnik Ilustrowany" i "Wędrowiec", stosunkowo często zamieszczała je "Biblioteka Warszawska" i wileńskie "Athenaeum". Można je także znaleźć w wielu innych czasopismach i almanachach wydawanych w Warszawie i Wilnie: ,,Dzienniku Warszawskim", "Gazecie Codziennej", "Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych", "Niezapominajkach", "Noworoczniku Litewskim", "Przeglądzie Naukowym", "Roczniku Literackim", "Rubonie", w wychodzącej w Kijowie "Gwieździe" oraz petersburskim "Przeglądzie Literackim" (dodatek do "Kraju"). Znacznie rzadziej ukazywały się w czasopismach zaboru pruskiego i austriackiego (np. w poznańskim "Dzienniku Domowym" czy lwowskich "Nowinach"), niekiedy zresztąjako przedruki z czasopism polskich wychodzących w zaborze rosyjskim. Sporo z tych kaukaskich relacji ukazało sięjako osobne pozycje książkowe, wydawane przeważnie w Warszawie'. I Do najbardziej znanych książek o tematyce kaukaskiej wydanych poza granicami zaboru rosyjskiego należą: Hipolita Jaworskiego trzytomowe Wspomnienia Kaukazu, które ukazały się w Poznaniu w roku 1877, oraz opublikowana we Lwowie tego samego roku, w ponad dwadzieścia lat po powrocie jej autora z zesłania, książka Mateusza Gralewskiego Kaukaz. Wspomnienia z dwunastoletniej niewoli. Opis kraju. Ludność. Zwyczaje iobyczaje, którąB. Baranowski uznał ,,za najważniejsząpozycję w całej dziewiętnastowiecznej literaturze dotyczącej tego terenu" (Baranowski, 1982, s.41). �106 Andrzej Woźniak Sądząc po liczbie opublikowanych w ciągu XIX wieku tytułów, polska literatura o Kaukazie cieszyła się wówczas znacznym zainteresowaniem. W sumie było to kilkadziesiąt pozycji bibliograficznych paru dziesiątków autorów, o bardzo różnym charakterze; oprócz opisów etnograficznych czy zawierających materiały etnograficzne zarysów geograficzno-historycznych, relacji z podróży, wspomnień i pamiętników, także poezja i proza o tematyce kaukaskiej. Nie ulega wątpliwości, że biorąc pod uwagę ówczesne skromne możliwości wydawnicze, pisano wtedy o Kaukazie znacznie częściej niż w okresie późniejszym. Wśród polskich relacji o Kaukazie z XIX wieku na pierwszym miejscu, zarówno pod względem ilości,jak i wartości poznawczej, należałoby umieścić materiały dotyczące Gruzji. Przyczyn szczególnego zainteresowania tym krajem szukać można zarówno w dawnej tradycji kontaktów polsko-gruzińskich, jak też w pewnym podobieństwie losów historycznych obu narodów. Kontakty polsko-gruzińskie mają co najmniej kilkuwiekową tradycję. W XVII wieku Gmzja była dla Rzeczypospolitej ważnym ogniwem w planach wojskowego aliansu z Persją, skierowanego przeciwko Turcji. Nawiązane zostały kontakty dyplomatyczne z gruzińskimi władcami. Od lat czterdziestych XVII wieku pracowali w Gmzj i polscy misjonarze, niekiedy pełniący również fi.mkcjedyplomatyczne. Dwaj z nich,jezuici 0.0. Ignacy Zapolski i Jan Gostkowski, byli autorami najwcześniejszych polskich relacji o Gruzji -listów-raportów zawierających wiadomości nie tylko o sytuacji politycznej kraju, ale i o obyczajach jego mieszkańców (Woźniak, 1983, s. 299). Postacią niewątpliwie najwybitniejszą wśród misjonarzy polskich, działających na przełomie XVII i XVIII wieku w Persji i na Zakaukaziu, był jezuita, o. Tadeusz Jan Kmsiński (1675-1757), orientalista, autor dzieł, z których przez całe stulecia Europa czerpała wiadomości o stosunkach politycznych w Persji na początku XVIII wieku, wojnie persko-afgańskiej i przewrocie dynastycznym. Rozdziałjednego z tych dzieł, zatytułowany De Georgianis, jest pierwszym polskim opisem historyczno-etnograficznym Gruzji (Woźniak, 1983, s. 299-300). Na przełomie XVII i XVIII wieku kontakty dyplomatyczne Rzeczypospolitej z Persją, a co za tym idzie również i z Gruzją, wyraźnie osłabły. Wiązało się to zarówno z sytuacją wewnętrzną Polski, jak i z nowym układem sił na Bliskim Wschodzie. Na początku XVIII stulecia wysłano wprawdzie jeszcze parę poselstw do Persji, ale miały one już wyłącznie prestiżowy charakter. Poza wydawanymi w latach czterdziestych i pięćdziesiątych dziełami Kmsińskiego, w XVlII wieku nie powstała już żadna nowa polska relacja o Gruzji. Badania nad rozmieszczeniem ludów u stóp Kaukazu i charakterystycznymi cechami ich kultury prowadził wprawdzie w końcu lat dziewięćdziesiątych XVIII stulecia jeden z najwybitniejszych uczonych polskiego oświecenia, Jan Potocki, ale do Gmzji nie dotarł, choć się nią interesował (Kukuiski, 1959, s. 7-8). Polacy pojawili się ponownie w Gruzji już w zupełnie innych okolicznościach. Po drugim rozbiorze na Kaukazie, w tym również w Gruzji, znaleźli się żołnierze polscy ze stacjonujących na Ukrainie dywizji koronnych, wcielonych do wojska �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 107 rosyjskiego. W 1794 roku sąd wojskowy w Kijowie zsyłał na Kaukaz schwytanych z bronią w ręku żołnierzy usiłujących przedostać się do powstania, lub wziętych później w bitwach do niewoli. W końcu XVIII wieku na Kaukazie służyli również oficerowie z dawnych polskich wojsk kresowych2• Nowy okres w historii kontaktów obu narodów otwiera początek XIX stulecia. Wówczas to Gruzja, tak jak wcześniej znaczna część ziem Rzeczypospolitej, została przyłączona do Rosji, a Polacy i Gruzini znaleźli się w granicach jednego imperium. Już w pierwszych latach XIX wieku zarówno w administracji cywilnej, jak w korpusie oficerskim wojsk rosyjskich na Zakaukaziu, a zwłaszcza w Gruzji, pojawiają się nazwiska szlachty z kresów dawnej Rzeczypospolitej. W latach 1810--1812, a prawdopodobnie również wcześniej, gubematorem cywilnym wschodniej Gruzji był Marek Maliński. Między rokiem 1829 a 1831 stanowisko to zajmował Piotr Zawielejski (1800--1834), wywodzący się ze szlachty białoruskiej, a przez historyków gruzińskich określany jako "Polak z pochodzenia". W zespole urzędników, z którymi P. Zawielejski przyjechał do Gruzji w 1828 roku był również jego młodszy brat. ZastępcąZawielejskiego, faktycznie pełniącym funkcje wicegubernatora był L Kalinowski. W kręgu osób związanych z Zawielejskim można zresztą odnaleźć jeszcze parę polsko brzmiących nazwisk. Znacznie liczniejsi byli Polacy, którzy w pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku służyli w wojsku rosyjskim na Zakaukaziu, niekiedy jako dość wysokiej rangi oficerowie. W końcu lat 20., na froncie rosyjsko-rureckim medycy- absolwenci Uniwersytetu Wileńskiego pełnili funkcję lekarzy wojskowych. W latach dwudziestych pojawiają się też w Gruzji pierwsi polscy zesłańcy polityczni (Woźniak, 1996, s. 256-257). Z kresów pochodził również o. JózefSuryn (1773-1832), misjonarz jezuicki, chronologicznie biorąc, pierwszy z Polaków piszących w XIX wieku o Gruzji. W stąpił do zakonu jezuitów w 1793 roku. Początkowo uczył w szkołach jezuickich w Połocku i Witebsku. W latach 1808-1820 był superiorem misji jezuickiej w Astrachaniu, ucząc jednocześnie w tamtejszych szkołach misyjnych. W tym właśnie okresie (przed 1818 r.) odbył podróż w sprawach misyjnych z Mozdoku przez Władykaukaz, dolinę Tereku, Przełęcz Krzyżową do Tyflisu, którą opisał w liście drukowanym w ,,Miesięczniku Połockim"3. Pisząc o widzianych po drodze wsiach Osetynów i gruzińskich górali, nie mógł się ks. Suryn powstrzymać od częstego porównywania ich z białoruskimi. W porównaniu z niektórymi swymi współbraćmi zakonnymi sprzed stulecia nie był j ednak specjalnie bystrym obserwatorem i choć żył na przełomie XVIII i XIX wieku, duchem zdawał się należeć do epoki o parę stuleci wcześniejszej (Woźniak, 1983, s. 302-303). 2 Najstarszym rangą, znanym z nazwiska, był Bartłomiej Giżycki (ok. 1770-1827), pułkownik wojsk polskich, generał wojsk rosyjskich, gubernator wołyński. Po drugim rozbiorze krótko służył warmii rosyjskiej, póżniej, w początkowym okresie panowania cara Pawła, powołany powtórnie, walczył w Gruzji jako pułkownik huzarów w rosyjskim korpusie posiłkowym. 3 Celem podróży ks. Suryna mogły być te garnizony kaukaskie, w których służbę pełnili katoliccy oficerowie i żołnierze, z reguły Polacy. �108 Andrzej Ważniak Po upadku powstania listopadowego w wojskach rosyjskich na Kaukazie znalazły się tysiące Polaków. Niektórzy autorzy twierdzą nawet, że stanowili oni wówczas około 20% stanu armii rosyjskiej na tym terenie. W Gruzji w 1840 roku było blisko 4 tysiące Polaków, w ogromnej większości żołnierzy. Najczęściej byli to zapewne poborowi z Królestwa Polskiego, Litwy i "ziem zabranych", ale wśród Po!aków-oficerów nie brakło i takich, którzy służbę na Kaukazie wybrali dla kariery i szybkiego awansu. Zarówno wśród żołnierzy, jak i oficerów, aż do lat pięćdziesiątych XIX wieku, znaczną część stanowili skazani na zsyłkę "w sołdaty" żołnierze powstania listopadowego, a później uczestnicy ruchów spiskowych z lat trzydziestych i czterdziestych. Wielu ze skazanych na służbę wojskową na Kaukazie należało do elity umysłowej kraju. Pustkę spowodowaną odcięciem od ojczyzny, rodziny i przyjaciół usiłowali zapełnić działalnością samokształceniową, literacką i naukową. W grupie kaukaskich pisarzy i poetów na pierwsze miejsce wysuwa się postać poety Tadeusza Łady-Zabłockiego (1813-1847), żywo interesującego się historią i literaturą Gruzji. Tematyka kaukaska obecna była także i w jego poezji, podobnie zresztąjak i w twórczości literackiej Władysława Strzelnickiego, Ksawerego Pietraszkiewicza czy Leona Jaroszewskiego. Do kręgu najbardziej znanych kaukaskich poetów i pisarzy należeli również Wincenty Dawid, Wojciech Potocki i Juliusz Strutyński. Autoremjednej z najważniejszych i najczęściej dziś przywoływanych dziewiętnastowiecznych polskich prac o Kaukazie był Mateusz Gralewski (1826-1891). Za najwybitniejszego polskiego badacza historii, etnografii i literatury Gruzji z tego okresu uważany jest Kazimierz Łapczyński (1823-1892) (Woźniak, 1996, s. 257). Oprócz wymienionych, w drugim trzydziestoleciu XIX wieku o Gruzji pisali także Michał Butowt -Andrzejkowicz, Hemyk Dzierżek, Hipolit Jaworski, Paulina Krakowowa4, Jan Załęski i paru innych mniej znanych autorów szkiców, listów, wspomnień i pamiętników, zarysów historyczno-etnograficznych. Zawarte w tych publikacjach relacje o Gruzji różnią się znacznie, zarówno pod względem ilości,jak i wartości poznawczej znajdujących się w nich materiałów etnograficznych. Najpełniejszy obraz kultury ludowej ówczesnej Gruzji, głównie wschodniej, dają dwa obszerne artykuły K. Łapczyńskiego, drukowane w "Tygodniku Ilustrowanym". Cennym ich dopełnieniem są wspomnienia i listy 1.Załęskiego, który oprócz wschodniej, znał również nieźle Gruzję zachodnią. Interesujące rozważania na temat zróżnicowania geograficznego, klimatycznego i kulturowego Kaukazu, odnoszące się również do Gruzji, można znaleźć w Szkicach Kaukazu A. Butowta-Andrzejkowicza. Wiadomości, które znajdujemy w pracach pozostałych autorów, choć cenne jako materiał uzupełniający czy porównawczy, mają znacznie bardziej fragmentaryczny charakter. 4 Swoje Wspomnienia Gruzji. Z opowiadań osoby. która tam podróż w roku 1830 odbyła, opublikowała w 1839 r. w warszawskich "Niezapominajkach" jako Paulina K. (Zob. Ważniak, 1997, s.7-19). �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 109 W relacjach z Gruzji z pielWszej połowy XIX wieku wiele miejsca zajmują opisy przyrody. Są to jednak przeważnie czysto literackie impresje, a nie wiadomości o warunkach naturalnych kraju. Do wyjątków należały Szkice Kaukazu (1859) Butowta-Andrzejkowicza, w których znajdujemy interesujące rozważania na temat podporządkowania klimatu i krajobrazu Kaukazu prawidłowościom tzw. strefowości pionowej. Nieco miejsca poświęcił tej kwestii również 1.Załęski w swoim opisie zachodniej Gruzji. Na zróżnicowanie geograficzne Gruzjijako jedno z głównych źródeł różnic kulturowych między zamieszkującymi ten kraj grupami etnograficznymi zwrócił uwagę H. Jaworski. Podobnie jak w większości prac ludoznawczych z pielWszej połowy XIX wieku, a często i późniejszych, zawierających we wstępie charakterystykę opisywanego ludu czy grupy etnograficznej, tak i w wielu polskich relacjach o Gruzji z tego okresu znajdujemy podobne charakterystyki jej rdzennych mieszkańców, zaś najbardziej pochlebne u H. Jaworskiego i M. Gralewskiego. Polskie opisy Gruzji z drugiego trzydziestolecia XIX wieku dość istotnie różnią się natomiast od prac ludoznawczych powstających wówczas w kraju zakresem tematycznym. O ile autorzy piszący o polskiej kulturze ludowej zajmowali się wówczas folklorem, niejednokrotnie pomijając prawie zupełnie pozostałe dziedziny kultury, to Polacy piszący o Gruzji, nie znając miejscowego języka, musieli ograniczać zakres swoich zainteresowań do wytworów kultury materialnej oraz tych zachowań, których zrozumienie nie nastręczało im większych trudności. Niekiedy korzystali z literatury etnograficznej o Gruzji w języku rosyjskim, niezbyt jeszcze wtedy obfitej, lub z pomocy Gruzinów, głównie przedstawicieli warstw wyższych, znającychjęzyk rosyjski. Jedynym z autorów polskich, piszących wówczas o kulturze ludowej Gruzji, który znał, choć jak sam twierdził, w stopniu dalekim od doskonałości,język gruziński, był K. Łapczyński i tylko w jego artykułach daje się zauważyć charakterystyczna dla tamtego okresu przewaga materiałów folklorystycznych nad wiadomościami dotyczącymi innych dziedzin gruzińskiej kultury ludowej (Woźniak, 1983, s. 306--308). O gospodarce wsi, przede wszystkim wschodniogruzińskiej, którą znał najlepiej, pisał w swoich pamiętnikach J. Załęski5. O rolnictwie wschodniej Gruzji: spółkach orackich, technikach uprawy ziemi, młocce, zabudowaniach gospodarczych oraz o folklorze rolniczym pisał też K. Łapczyński. Nieco wiadomości na temat hodowli, również we wschodniej Gruzji, znaleźć można we Wspomnieniach. .. Pauliny K. i u H. Jaworskiego. Niemal wszyscy autorzy piszą o pożywieniu, a właściwie o specjalnościach kuchni gruzińskiej, przeważnie jednak są to wiadomości dość fragmentaryczne i nieuchronnie przechodzą w opis słynnych gruzińskich biesiad. W sposób najbardziej zwięzły i trafny charakteryzuje pożywienie mieszkańców nizinnej Gruzji Łapczyński, pisząc, że "zieleninę (tj.jarzyny i rośliny przyprawowe 5 Letni obózjego pułku położony był w Kara-Agacz w dolinie rzeki AJazani (Kachetia), stanowiącej jeden z najżyźniejszych obszarów wschodniej Gruzji. �110 Andrzej Woźniak - A.W.) każdy krajowiec za równi z chlebem i winem liczy sobie do swoich potrzeb niezbędnych" (Łapczyński, 1866, s. 167). W Potocki zwraca uwagę na specyfikę zachodniej Gruzji, gdzie chleb zastępowała tzw. gomi, tj. "gęsta kasza z gatunku prosa, u nas w niektórych miejscach ber zwanego, zastępująca chleb, którego użycia prosty lud nie zna w Imeretii, Mingrelii, Gurii i Abchazji, u Swanetów i Abazyńców" (Woźniak, 1983, s. 309-310). Ludowe budownictwo gruzińskie charakteryzowało się dużą różnorodnością form architektonicznych, rozwiązań konstrukcyjnych i materiałów budowlanych. Dość szeroki, choć pobieżny przegląd typów budownictwa z pierwszej połowy XIX wieku, zarówno wiejskiego, jak i miejskiego, zawiera artykuł L. Janiszewskiego (1843, s.13). Nieco dokładniejszy opis wnętrza domu zachodniogruzińskiego znajdujemy we Wspomnieniach z podróży po Kaukazie J. Załęskiego ( 1856). Jednym z tematów najczęściej poruszanych w relacjach z podróży po Gruzji z pierwszej połowy XIX wieku były ubiory jej mieszkańców. Stroje noszone przez przedstawicieli warstw wyższych nasuwają niektórym autorom nieodparte skojarzenia. M. Butowt-Andrzejkowicz zauważył np., że ubiór gruzińskiej szlachty podobny był do staropolskiego: "czuchi ich z rękawami na wyloty, odpowiadają zupełnie kontuszom, a materjalne archa-łuki niewiele się różnią od żupanów" (Woźniak, 1983, s. 312). Na podobieństwa między szlacheckim strojem staropolskim a ubiorami Imeretynów (zachodnia Gruzja) zwrócił również uwagę Załęski, który wcześniej opisywał ubiory mieszkańców wschodniej Gruzji. O ubiorach zarówno warstw wyższych, jak i ludowych, pisali i iIUliautorzy. Wiele miejsca poświęcił im K. Łapczyński, zwracając jednocześnie uwagę na zarzucanie w niektórych środowiskach tradycyjnego stroju pod wpływem mody europejskiej. Nieco wiadomości o innych dziedzinach kultury materialnej - środkach transportu, sprzętach domowych, higienie, znaleźć można przede wszystkim u Łapczyńskiego i Załęskiego, rzadziej u innych autorów. Częstym tematem opisów są tyfliskie bazary, warsztaty rzemieślnicze i przydrożne zajazdy - duchany. Najobfitszym źródłem wiadomości o gruzińskiej obrzędowości dorocznej, zwyczajach i obrzędach rodziIUlych, zwyczajach towarzyskich, zwłaszcza związanych z biesiadowaniem6, są artykuły K. Łapczyńskiego. Upozostałych autorów znajdujemy ceIUleniekiedy, ale bardzo fragmentaryczne materiały uzupełniające. Przedmiotem szczególnego zainteresowania Łapczyńskiego była gruzińska literatura ludowa, przede wszystkim zaś przysłowia. Znaczną część zebranych materiałów paremiologicznych - około stu przysłów, opublikował w artykule Przejazd przez szczyty Kaukazu. Zbierał również, choć w mniejszym zakresie, podania, mity i pieśni, których przykłady znaleźć można w obu jego artykułach. Pisał Łapczyński także i o muzyce, a właściwie tylko o gruzińskich instrumentach ludowych, gdyż sam nie mając przygotowania muzycznego, mógł powtarzać tylko to, co mu o mu6 Opisy biesiad gruzińskich znaleźć można i u innych autorów. Sporo miejsca zwyczajom towarzyskim Gruzinów poświęcił np. M. Gralewski. �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 111 zyce gruzińskiej mówił jego wcześniej zmarły przyjaciel, muzyk L. Janiszewski. Nieco wiadomości na ten temat znaleźć moźna u Michała Butowta-Andrzejkowicza i u Ksawerego Pietraszkiewicza. Większość zamieszczonych w artykułach K. Łapczyńskiego wiadomości pochodzi zjego własnych obserwacji i rozmów z reprezentującymi róźne warstwy społeczeństwa gruzińskiego infónnatorami. O niektórych z nich, oraz o okolicznościach tym rozmowom towarzyszących, wspomina w artykule Przejazd przez szczyty Kaukazu?, którego pierwsza część ma formę notatnika terenowego. Korzysta też Łapczyński z literatury, szczególnie przy opisach gruzińskiej obrzędowości dorocznej: "lubo na wszystkie prawie opisywane tu uroczystości i zabawy patrzyłem własnymi oczami - pisał w artykule Z Tyjlisu pod Ararat - przecież niejeden szczegół poczerpnąłem z bardzo sumiennego artykułu O narodowych uroczystościach, który przed dziesięciu laty zamieszczony był w "Tyf1iskim kalendarzu"8 (Woźniak, 1983, s. 312-316). Bohdan Baranowski, który gruzińskim zainteresowaniom Kazimierza Łapczyńskiego poświęcił osobny artykuł9, uwaźał go za jednego "z najwybitniejszych polskich specjalistów w zakresie historii i literatury Gruzji" (Baranowski, l 982b, s. 45). Łapczyński znalazł się na Kaukazie w roku 1846, kiedy za patriotyczną działalność spiskową został przymusowo wcielony do wojsk rosyjskich wDagestanie. Początkowo służył jako prosty żołnierz, później, dzięki wcześniejszemu przygotowaniu zawodowemu, jako budowniczy umocnień wojskowych, a po zdaniu odpowiednich egzaminów jako oficer inżynierii wojskowej. Przebywał w różnych rejonach Kaukazu, najdłużej w Tyf1isie.Pomimo wykształcenia technicznego Łapczyński miał szerokie zainteresowania humanistyczne. W czasie swych podróży po Kaukazie, a zwłaszcza po Gruzji, poczynił wiele cennych obserwacji i zebrał bogate materiały etnograficzne. Podczas kilkuletniego pobytu w Tyf1isie zaprzyjaźnił się z przedstawicielami gruzińskiej elity intelektualnej i prawdopodobnie wówczas poznałjęzyk gruziński. Interesował się żywo przeszłością Gruzji. Nie ograniczał się jednak do czytania ogólnie dostępnej literatury z tego zakresu, ale wspólnie z tyf1iskimi przyjaciółmi studiował dawne kroniki gruzińskie 10. Z ich pomocą przełożył też na język polski dwunastowieczny poemat Szoty Rustawe1ego Rycerz w tygrysiej skórze. W końcu roku 1856, kiedy po wojnie krymskiej wielu zesłańców uzyskało zezwolenie na powrót do kraju, otrzymałje również (m.in. z powodu choroby) i Łapczyński. Po powrocie do Warszawy, w latach 1857-1868, w związku ze stanem zdrowia nie mógł podjąć stałej pracy, gdyż przez kilka miesięcy w roku Artykuł ten został opublikowany w kilku numerach "Tygodnika Ilustrowanego" w roku 1868. t. 14,1866, s.191. 9 Zob. B. Baranowski, GruziJiskie zainteresowania Kazimierza Łapczyńskiego, "Acta Uniwersitatis Lodziensis", seria Folia Historica, nr 8, s. 3-14. 10 W przedmowie do polskiego tłumaczenia dzieła Rustawelego pisał m.in.: "badania kronik georgiańskich, które się nieraz późno w noc przeciągało, dziś zostało dla mnie naj milszym z Tyflisu wspomnieniem" (Baranowski, 1982b, s. 46). 7 s "Tygodnik Ilustrowany", �112 Andrzej Wożniak przebywał na leczeniu w miejscowościach podgórskich, przeważnie w Szczawnicy i w Zakopanem. Prowadził tam wśród ludności góralskiej badania nad demonologią i miejscową gwarą, a także wysoko cenione przez specjalistów badania botaniczne. Od 1862 roku materiały ze swoich badań ludoznawczych publikował w "Tygodniku Ilustrowanym", "Kłosach" i innych czasopismach. W 1863 roku opublikował w "Bibliotece Warszawskiej" przekład poematu Szoty Rustawelego Rycerz w tygrysiej skórze, poprzedzony obszernym wstępem, w którym zamieścił wiele wiadomości z historii Gruzjiii. W roku 1864 próbował Łapczyński zainteresować "Bibliotekę Warszawską" przekładem swojego zbioru przysłów gruzińskich, ale bez większego powodzenia. Redakcja "Biblioteki ..." ograniczyła sięjedynie do krótkiej notatki inforrnującej, że Kazimierz Łapczyński zebrał w Gruzji "kilkaset przysłów [...], które są godne uwagi każdego myślącego" i zamieściła zaledwie jedenaście z nich (Baranowski, 1982, s. 46-47). Okres jednak, w którym Łapczyński zdecydował się opublikować rezultaty swoich gruzińskich badań lata 1863-l864,jak zauważył B. Baranowski, zdecydowanie nie sprzyjał szerszemu zainteresowaniu czytelników tematyką tak odległą od aktualnych wydarzeń 12. Dwie serie bogatych w materiały etnograficzne i historyczne relacji Łapczyńskiego zjego wędrówek po Kaukazie, a zwłaszcza po Gruzji i Armenii, ukazały się w "Tygodniku Ilustrowanym" dopiero w drugiej połowie lat sześćdziesiątych13. W sto lat później cytowali je obficie Wacław Kubacki i Jan Reychman oraz liczni inni autorzy, piszący o Gruzji. Wszyscy oni zgodnie podkreślają baIWJ10ŚĆ i ogromne bogactwo szczegółów tych pozostawionych przez Łapczyńskiego obrazów Kaukazu. B. Baranowski zwraca uwagę na rozległość zainteresowań badawczych, dociekliwość i rzadką rzetelność naukowąjego prac. Choć inspiracji tych prac szukać należy w epoce romantyzmu, która duchowo ukształtowała ich autora, pod względem warsztatu należąjuż do czasów pozytywizmu, na które przypadła większość dokonań naukowych Kazimierza Łapczyńskiego. W drugiej połowie XIX wieku polska obecność na Kaukazie przybrała odmienny niż w okresie poprzednim charakter. Kaukaz przestał być w świadomości Polaków "ciepłą Syberią" - miejscem zesłań spiskującej młodzieży polskiej, skazanej na odbycie przymusowej służby wojskowej. Na początku lat sześćdziesiątych natomiast, po klęsce Szamila i zakończeniu wojny kaukaskiej, coraz większe rozmiary przybiera polskie wychodźstwo zarobkowe na Kaukaz. Zjawisko to szczególnie przybrało na sile po wojnie rosyjsko-tureckiej, zwłaszcza zaś w końcu lat osiemdziesiątych, kiedy do krajów Zakaukazia, a przede wszystkim do Gruzji przeżywającej wówczas okres ożywienia gospodarczego, napłynęła nowa fala polskiej emili Skóra tygrysia. Poemat georgimlski Xll wieku [Po części w tłumaczeniu. po części w streszczeniu podal Kazimierz Łapczyński) "Biblioteka Warszawska", t. 42, 1863, s. 1-18. 12 Być może w tym samym okresie Łapczyński, również bez powodzenia, usiłował zainteresować wydawców dwoma innymi swoimi książkami o tematyce gruzińskiej; Historia Georgii i powieścią historyczną Tamara królowa Gruzji (Baranowski, 1982, s. 47). 13 Relacje te, zebrane razem i wydane w osobnym tomie, złożyłyby się na sporą książkę. �Góral z Sądeckiego Góral sądecki z kozą Wieśniak z okolic Wiśnicza Drwal warszawski Ryciny K.w. Kielisińskiego. �." .•... .. \< ~,j; ... �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 113 gracji zarobkowej. W okresie tym również pewna liczba Polaków odbywa po Kaukazie podróże o charakterze krajoznawczym, turystycznym. Coraz rzadziej natomiast trafiają tam polscy zesłańcy polityczni. Mimo iż w drugiej połowie XIX wieku liczba Polaków na Kaukazie, a zwłaszcza w Gruzji, znacznie wzrosła, polskie relacje o tym kraju nie są wówczas zbyt liczne. Chronologicznie do najwcześniejszych należą wspomniane już prace K. Łapczyńskiego, wydane w latach sześćdziesiątych XIX stulecia, ale oparte na materiałach zebranych w latach pit(ćdziesiątych. W początkach drugiej połowy XIX wieku przebywał na Kaukazie Wincenty Piotr Podlewski. Mieszkał przez pewien czas we Władykaukazie, Pietrowsku i Temir-Chan-Szurze. W 1858 roku podróżował po zachodniej Gruzji. We wspomnieniach z tej podróży zawarł nieco wiadomości o kulturze materialnej lmeretii 14. Romuald Klonowski (1816-1871) po licznych wędrówkach po świecie osiadł w Temir-Chan-Szurze, gdzie mieszkała jego zamężna córka i stąd robił wycieczki po Kaukazie. Relację z poclróży z Temir-Chan-Szury przez Władykaukaz do Tyf1isujuż po jego śmierci opublikował "Tygodnik Ilustrowany"15 (Baranowski, 1982, s. 671). W latach dziewięćdziesiątych odbył podróż drogą woj enno-gruzińską do Tyf1isu, a następnie przez Erywań, Eczmiadzin do Karsu - Witod Biernacki. Nie wiemy kim był, nie znamy też celu tej podróży. Jego Kartki z podróży na Kaukaz, drukowane w "Tygodniku Ilustrowanym", oprócz zanotowanego podobno po drodze podania osetyjskiego, zawierają wiadomości o góralach wschodniogruzińskich, jak można wnioskować z tekstu, prawdopodobnie w większości zaczerpnięte z literatury oraz kilka spostrzeżeń z tyfliskich ulic. Podaje sporo wiadomości o handlu w Tyflisie i Karsie, operuje danymi statystycznymi. Podróżował z aparatem fotograficznym, a kilkanaście jego zdjęć, dobrych technicznie i dosyć ciekawych, ilustruje artykuł w "Tygodniku ...". Mało znaną książką o Kaukazie, niemal w połowie poświęconą Gruzji, jest tom wspomnień Jana Rakowskiego, galicyjskiego ziemianina, podróżnika i autora niezbyt przychylnie przyjt(tego przez krytykę opisu wcześniejszej podróży po Egipcie, Szkice podróży po Kaukazie, wydany w 1893 roku w Krakowie. Autor, zapalony myśliwy, człowiek o dość wąsko ukierunkowanych zainteresowaniach, swoje wrażenia z podróży po Gruzji (widział m.in. Chewsuretię) przekazał w sposób bardzo naiwny, a chwilami wręcz nieudolny. Nieco zbliżony do relacji W.P. Podlewskiego, W. Klonowskiego czy W. Biernackiego charakter mają wspomnienia i notatki podróżne z początków XX stulecia hrabiego Adama Sierakowskiego (1913), znanego podróżnika i członka licznych towarzystw naukowych, profesora Walerego Goet1a (197 6), geologa i propagatora ochrony przyrody, czy lekarza Mariana Łążyńskiego (1961). Choć zawierają one 14 Zostały one ogłoszone drukiem kilkanaście lat później: w.P. Podlew ski, Wspomnienia z podróży po Kaukazie, "Tygodnik Ilustrowany", t. 9, ł 872, t. 10, 1873, \S R. Klonowski lfYcieczl..'ipo Kaukazie i Gruzji, "Tygodnik Ilustrowany" t. 15, 1875. Klonowski był też autorem paru innych artykułów o Kaukazie, drukowanych w "Tygodniku ...". Zmarł na "apopleksję" w lipcu 1871 r. podczas jednej ze swoich wypraw. �114 Andrzej Woźniak wiele interesujących materiałów dotyczących kultury Gruzji, to podobnie jak te z końca XIX wieku do obrazu tego kraju znanego nam z wcześniejszej literatury wnoszą stosunkowo niewiele nowego. Nieco inny charakter ma tom szkiców kaukaskich znanego później pisarza i tłumacza Wacława Rogowicza (1879-1960) czy wspomnienia inżyniera nafciarza Tadeusza Wyganowskiego, opisujące Gruzję z początku XX wieku. Tom szkiców Rogowicza (1905), oprócz wrażeń z podróży, zawiera parę utworów literackich zainspirowanych pobytem na Kaukazie oraz tekst gruzińskiego mitu o Amiranie. W spornnienia Wyganowskiego (1907) wprowadzają czytelnika w malo znane środowisko tyfliskiej finansjery, ludzi interesu, pokazują świat zabaw, rozrywek, nocnych lokali i duchanów. Tom zawiera również opowiadanie sensacyjne pt. Wśród pól naftowych. W śród wspomnianych wyżej autorów z końca XIX i początku XX stulecia brak przedstawicieli dość licznej już wówczas gruzińskiej Polonii'6. Z wyjątkiem być może T. Wyganowskiego, byli to ludzie z zewnątrz, którzy - rzec można o Gruzję tylko się otarli. To, co o niej pisali, to tylko impresje, wrażenia z podróży. Takim człowiekiem "z zewnątrz", który swoją pierwszą książkę o Gruzji napisał po miesięcznym w niej pobycie, był Artur Leist (1852-1927), wrocławianin, Niemiec piszący w trzech językach: po niemiecku, po polsku i - po latach pobytu W Gruzji - również po gruzińsku. Jego pierwszą, trwającą miesiąc, podróż po Gruzji, poprzedziły jednak lata studiów nad historią, kulturą i językiem kraju, o którego odwiedzeniu marzyl od wczesnej młodości. Przez wielu uważany za Polaka, doskonale znal język i kulturę polską i wielokrotnie podkreślał swą sympatię do narodu polskiego. Przez wiele lat mieszkał w Polsce i tylko przez zrządzenie losu osiadł na stałe w Gruzji, a nie w Polsce. W czasie dłuższego pobytu w polskim dworze na Wołyniu prowadził studia nad historią, kulturą i językiem gruzińskim. Był to, jak sam później wspominal, jeden z ważniejszych etapów jego trwającej wiele lat podróży do Gruzji. W Polsce powstały jego pierwsze prace o Gruzji. Szkice z Gruzji Artura Leista (1885), choć minęło blisko 120 lat od ich powstania, do dziś pozostały 16 U schyłku XIX w. środowisko polonijne, zwłaszcza w Tyf1isie, skupiało wiele wybitnych osobistości, m.in. ze świata nauki. Antoni Reychman, późniejszy profesor Uniwersytetu Lwowskiego, który w 1873 r. przebywał w Tyf1isie, swe pierwsze kroki skierował do domu gen. Józefa Chodźki, a we wspomnieniach z tamtej podróży pisał, że ,jenerał Chodźko jest niezaprzeczenie jedną z najwybitniejszych postaci spółczesnych na Kaukazie, a jako uczony jest znany w Europie". Dalej podkreślajego dokonania na polu geografii, zwłaszcza zaś triangulacji Kaukazu. Wspomina również wybitne osiągnięcia na tym samym polu Hieronima Stebnickiego. Z innych Polaków, którzy na polu nauki mieli tu ustaloną pozycję, wymienia dalej Leonarda Zagórskiego, "znakomitego lingwistę i badacza języków krajowych" (Reychman 1879, s. 17-18). L. Zagórski oprócz lingwistyki zajmował się etnografią Kaukazu. Interesowała go przede wszystkim tamtejsza ludność kurdyjska, ale nieco uwagi poświęcił i Gruzinom. Choć pochodził z polskiej rodziny, jego związki ze środowiskiem polskim były bardzo słabe. Swoje prace publikował w języku rosyjskim i francuskim. Uważany był powszechnie za uczonego rosyjskiego (Baranowski 1982, s. 68). 1. Chodżce i jego współpracownikom z kręgu kaukaskiego oddziału Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego, którego przewodniczącym był przez wiele lat L. Zagórski, poświęcił ostatnio książkę Józef Chodźko 1800--1881. Polski badacz Kaukazu, A. Furier (200 l). �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 115 najpiękniejszą książką o Gruzji w języku polskim (Woźniak 2003). Spojrzenie na kulturę ludową Gruzji, które w niej znajdujemy, ma charakter znacznie bardziej syntetyczny niż opracowania z tego okresu dotyczące polskiej kultury ludowej, nie wychodzące jeszcze poza ramy monografii regionalnej. Leist, charakteryzując gruzińskiego chłopa, zwraca uwagę najego poczucie godności osobistej, swobodne zachowanie i umiejętność znalezienia się w każdej sytuacji, łatwość wysławiania się; na brak zasadniczych różnic w dziedzinie obyczaju między chłopstwem a warstwami wyższymi. Wyjaśnienia szuka m.in. w układzie stosunków społecznych, dzięki któremu znaczna część treści w kulturze ludowej i szlacheckiej (przede wszystkim zaś literatura) była wspólna: "W Gruzji ... poezja nie tylko liryczna, lecz i epicznajest poniekąd ludowa i te same poezje, które po raz pierwszy deklamowano w salonie, dziś już znane są w chatach wiejskich" (Leist, 1885, s. 99-100). Choć Leist nie prowadził jeszcze wówczas głębszych studiów nad gruzińską literaturą ludową, jego spostrzeżenia znalazły potwierdzenie w późniejszych badaniach, a ich wytłumaczenie w historii stosunków gospodarczo--społecznych Gruzji w XVI-XVIII wieku. Edward Strumpf (1873-190 l), botanik, absolwent uniwersytetu w Dorpacie, zesłany został na Kaukaz w roku 1891 za udział w manifestacj i patriotycznej. Zebrane podczas pobytu na Kaukazie materiały posłużyły mu później do napisania pracy kandydackiej o morfologii roślinności tego regionu. Znaczna część tomu jego wspomnień z tego okresu, pl. Obrazy Kaukazu, poświęconajest Gruzji'7. Obrazy Kaukazu ukazały się w Bibliotece Dzieł Wyborowych w lecie 1900 roku, a ich nakład rozpowszechniany był nie tylko na terenie Królestwa, lecz również i w Galicji. Przedmowę do książki napisał jeden z ideologów polskiego pozytywizmu, Julian Ochorowicz. Zarówno Ochorowicz w przedmowie,jak i autorzy późniejszych wspomnień o Strumpfie zgodnie podkreślali, że książka łączy zalety naukowej ścisłości z dużymi walorami literackimi. Przeważająca jej część to wspomnienia autora z jego kaukaskiej podróży uzupełniane w miarę potrzeby wiadomościami zaczerpniętymi z literatury. Wstęp traktujący o stosunkach etnicznych na Kaukazie w przeszłości i współcześnie oraz rozdział Z dziejów literatury gruzińskiej mają charakter solidnych opracowań populamo--naukowych. Nietrudno dostrzec pewne podobieństwa, nawet w układzie treści, między Obrazami Kaukazu a Szkicami z Gruzji Leista. W tej napisanej przez przyrodnika książce obserwacje przyrodnicze i opisy krajobrazu nie zajmują więcej miejsca niż w innych współczesnych opisach podróży; znacznie więcej j est tam wiadomości i spostrzeżeń etnograficznych. Większość tych ostatnich dotyczy kultury materialnej Gruzinów, Ormian i Azerbejdżanów: budownictwa, uprawy roli, młócenia zboża i winobrania, środków transportu, ubiorów itp., ale notuje również Strurnpfwiadomości o miejscowym prawie zwyczajowym, stosunkach własnościowych, obrzędach i zwyczajach 17 Wśród Polaków piszących o Gruzji w końcu XIX i na początku XX wieku Edward Strumpf est jedynym, który znalazł się na Kaukazie jako zesłaniec polityczny. �116 Andrzej Wożniak biesiadnych, zapisuje parę tekstów ludowych. Podejmuje również autor interesujące próby interpretacji części materiałów etnograficznych. Omawiając np. różnice w sposobie gospodarowania między poszczególnymi regionami Gruzji, przyczyn szuka we właściwościach charakteru ich mieszkańców, te zaś wyjaśnia wpływem klimatu: mieszkańcy Imeretii, będący pod wpływem klimatu ciepłego i wilgotnego, nie odznaczają się zbytnią pracowitością, stąd też niski poziom gospodarowania w tym rejonie. Mieszkańcy Raczy (północno-zachodnia Gruzja), gdzie klimat jest suchszy i chłodniejszy, słyną w całej Gruzji z pracowitości, itd. Strumpfstwierdza wyraźnie, że klimat oddziaływuje na ludność całych regionów, na ich charakter, usposobienie, a co za tym idzie, na kształt ich kultury. Jest to niewątpliwy wpływ teorii zawartych w świeżo wówczas opublikowanej Anthropogeographie F. Ratzla, szczególnie bliskich Strumpfowi - przyrodnikowi z wykształcenia (Woźniak, 1988, s. 11). Postacią mało znaną badaczom kontaktów polsko-gruzińskich, lecz posiadającą trwałe miejsce w historii medycyny, był Jan Minkiewicz (1826-1897), lekarz, naczelny chirurg armii kaukaskiejl8. Urodzony w Newlu, w guberni witebskiej, uczył się początkowo w tamtejszych szkołach, a po ich ukończeniu studiował medycynę w Moskwie. Wkrótce po studiach (1848), jako stypendysta rządowy wysłany został do szpitala wojskowego w twierdzy Temir-ehan-Szura wDagestanie na stanowisko młodszego ordynatora. Napisał tam rozprawę na temat febry, na podstawie której uzyskał w Moskwie doktorat. W latach 1851-1853 był asystentem M. Pirogowa. Podczas wojny krymskiej był naczelnym lekarzem szpitala w Sewastopolu. W 1854 roku został przeniesiony na stanowisko chirurga do Erewania, a od 1856 roku był naczelnym chirurgiem armii kaukaskiej. W latach 1854-1862 odbywał na koszt rządu zagraniczne podróże naukowe. Po powtocie na Kaukaz rozwinął ożywioną działalność praktyczną i naukową. Jako jeden z pierwszych zainteresował się medycyną ludów Kaukazu. Był członkiem licznych towarzystw naukowych, m.in. w Warszawie i w Wilnie, jednym z założycieli Towarzystwa Lekarskiego Kaukaskiego i wieloletnim jego prezesem. Po przejściu na emeryturę osiadł na stałe w Tyflisie, podejmując prywatną praktykę lekarską. Pozostawił około 150 prac w języku polskim, rosyjskim i niemieckim. Kilka z nich dotyczyło również historii i etnografii. W ,,Pamiętniku Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego" (1892, nr 4) opublikował np. artykuł Obyczaje Chewsurów w stosunku do ciężarnych i położnic, a w poznańskich "Nowinach Lekarskich" (1893, nr 12) O kamieniach jako środkach leczniczych na Kaukazie oraz tamże podobną pracę o roślinach jako środkach leczniczych i przedmiocie ubóstwienia (1894, nr 8-9). Minkiewicz był też autorem większej pracy pl. Porównawcze badania medycyny ludowej na Kaukazie, której jeden z rozdziałów ukazał sięjako artykuł IR O osiągnięciach zawodowych i działalności polonijnej J. Minkiewicza pisał w swojej pracy o działalności społeczno-kulturalnej i politycznej Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX w. M. Mądzik (Mądzik, 1987, s. 47--48). �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 117 pt. Literatura medyczna gruzińska. Karabaddin vel Karabaddim Dzanosa (Jana) w "Pamiętniku Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego" (1891, nr 3). Mimo blisko pięćdziesięcioletniego pobytu w Rosji i na Kaukazie do końca życia pozostał Polakiem. Brał czynny udział w działalności Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynnego przy kościele pw. Piotra i Pawła w Tyflisie, pomagał przybyłym na Kaukaz Polakom, zwłaszcza tym, którzy znaleźli się tam nie z własnej woli. Pochowany został na "starym" cmentarzu katolickim w Sololakach w Tyflisie (Kijas, 2000, s. 220-221 )'9. Ksiądz Julian Dobkiewicz (1842- po 1908), od roku 1878 do 1889 był wikariuszem parafii św. apostołów Piotra i Pawła w Tyflisie, od roku 1889 nie sprawował żadnej funkcji. Według schematyzmu z roku 1908 był w swojej dawnej parafii rezydentem. Urodził się w powiecie trockim na Litwie. Po ukończeniu gimnazjum w Wilnie wstąpił do tamtejszego seminarium duchownego, a następnie studiował teologię w Akademii Duchownej w Petersburgu, gdzie w 1868 roku uzyskał stopień magistra teologii. Po powrocie do Wilna pełnił obowiązki wikariusza katedralnego i wykładał w Seminarium Duchownym, lecz już w 1870 roku za działalność patriotyczną został zwolniony z tych funkcji i oddany pod nadzór policji. Miał być wówczas przeniesiony na wikariat w Michaliszkach, lecz wkrótce znalazł się w więzieniu. Zwolniony po miesiącu, został zesłany na wygnanie i przebywał na Kaukazie, m.in. w Tyflisie (Wyczawski, 1981, s. 40Q---401). Zmarł prawdopodobnie w Tyflisie po roku 1908. Od 1889 aż do 1908 roku schematyzmy nie wykazują go w parafiach gruzińskich (Chmielecki 1998), choć z korespondencji w "Kraju" (lata 90. XIX w. i po roku 1900) wiadomo, że przebywał w Tyflisie, podróżował po Gruzji, interesował się losami polskich rodzin, bywał w ich domach, znał doskonale ich życie i problemy, o których niejednokrotnie pisał w swoich korespondencjach20• Wnikliwą analizę spraw diaspory polskiej w Gruzji i na Kaukazie zawiera korespondencja z Gori przesłana do "Kraju" w pażdziemiku 1883 roku. Najliczniejszą grupę Polaków na Kaukazie - zauważa ks. Dobkiewicz - stanowią polscy żołnierze i oficerowie miejscowych garnizonów. "Na Kaukazie ilekroć gdzie składają Polacy, wraz z pewnym procentem oficerów. Dawniej, kiedy służba wojskowa trwała długo, żołnierz kaukaski, choć i doczekał się dymisji, to jednak straciwszy w domu krewnych, albo też w sercu swojern przywiązanie do kraju, żenił się po wysłudze lat z "krajówką" i zostawał tutaj, jakby nic wspólnego nie łączyło go z przeszłością; takich starych szynkarzy, rzemieślników itd. można i teraz tu jeszcze często spotkać; zostawiają oni dzieciom tylko nazwisko polskie. Obecnie inaczej: żołnierz po kilku latach służby ma jeszcze w domu rodziców i braci, z tęsknotą więc wraca do rodzinnej wioski, i ani ranga, ani dobra służba u obcych nie zatrzyma go tutaj. Młodożołnierska kolonia nasza jest tu więc nieliczna. Kontyngens 19 Biogramy J. Minkiewicza zamieszczają też: Polski Słownik Biograficzny (?SB), t. XXI, Wrocław 1976, s. 294-295 iwyjątkowo obszerny Piotra Szarejko w Słowniku lekarzy polskich XIX wieku, t. II, Warszawa 1994, s. 193-196. �118 Andrzej Woźniak Polaków przybywających na Kaukaz dobrowolnie, ten to się już składa prawie wyłącznie z ludzi mniej więcej średnio wykształconych, którzy mając dla siebie w kraju zamknięte drzwi wszędzie i do wszystkich dykasteryj, szukają tu kawałka chleba". W każdym niemal kaukaskim mieście powiatowym znajdzie się polską rodzinę-najczęściej lekarza lub inżyniera, leśniczego lub telegrafisty. Bardzo często ludzie ci pracując z sobą, dopiero po pewnym czasie "dowiadują się, że są Polakami". Większość miejscowych Polaków bardzo źle mówi po polsku. Język ich roi się od rusycyzmów, których liczne przykłady ks. Dobkiewicz podaje. Gdy ktoś im zwraca na to uwagę, usprawiedliwiają się, że rzadko mają okazję mówić po polsku. Kiedy radzi się im czytać polskie książki i gazety, odpowiadają, że na to trzeba "czasu i pieniędzy", a ich goniących za kawałkiem chleba "nie stać ani na jedno, ani na drugie". Zdarza się - pisze ks. Dobkiewicz - spotkać niekiedy nawet "czysto polską" parę małżeńską rozmawiającą z sobą"w języku miejscowym2I, który im łatwiej przychodzi niż własny, a o dzieciach to już nie ma co i wspominać. Niańki są najpospoliciej Gruzinki, stąd najczęściej dziecko polskie rozmawia z kiepska po gruźińsku, z kiepska po rosyjsku, zaś po polsku zaledwo rozumie co się do niego mówi. Z prawdziwą też przyjemnością spotykasz, acz bardzo rzadko familię, która wszelkimi sposobami, już to sprowadzaniem elementarzy i książek, już to pilnem przestrzeganiem polszczyzny w stosunkach domowych, stara się wychować dzieci w ojczystym słowie" (ks. J.D., 1883, s. 11-12). Pisał również ks. Dobkiewicz o sprawach Polaków z Batumi, Kutaisi i oczywiście z Tyflisu. Zawędrował też ich śladem aż "pod Ararat" - do Annenii. Sprawy polonijne, to tematyka, której poświęcał najwięcej miejsca, ale w swych listach poruszał również wiele innych aktualnych problemów życia w Gruzji i na Kaukazie. Oprócz korespondencji, nie zawsze podpisanych, które z Kaukazu nadsyłał do "Przeglądu Katolickiego" i "Kraju", opublikował też rozprawę z zakresu teologii fundamentalnej oraz drugą, z filozofii przyrody (Wyczawski, 1981, s. 400-40 l). W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku listy o Polonii gruzińskiej do "Głosu" i "Przeglądu Tygodniowego" przesyłał również korespondent podpisujący się pseudonimami Ludosław i Stefan z Tyflisu. Krył się za nimi badacz kultury ludowej Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego Józef Stefan Ziemba (1867 - prawdopodobnie ok. 1919), urodzony w Dąbrowie Górniczej i tam przez wiele lat mieszkający22. W tamtych okolicach prowadził również badania ludoznawcze, których rezultaty publikował w "Wiśle", "Pracach Filologicznych", "Głosie", "Przeglądzie Tygodniowym" i innych czasopismach. Korespondował z Oskarem Kolbergiem, znał Jana Kasprowicza i Stanisława Ciszewskiego. Prawdopodobnie na początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku znalazł się w Tyflisie, gdzie podejmował się różnych 20 Listy o problemach gruzińskiej Polonii wysyłał Ks. Dobkiewicz początkowo do "Przeglądu Katolickiego" (lata 70. XIX w.), później zaś do "Kraju" od lat 80. przynajmniej do 1903 r. 21 Podkreślenie ks. Dobkiewicza. Język "miejscowy" w znaczeniu: "miejscowy język urzędowy", nie gruziński zatem, lecz rosyjski. 22 W metryce Ziemby kolejność imion odwrotna Stefan Józef. �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 119 zajęć i próbował prowadzić własne przedsiębiorstwo. Interesował się folklorem miejskim Tyflisu. Badał poezję tyfliskich pieśniarzy i bajarzy - aszików (aszugów) i pisał o nich, ale jego Studia nad historią, literaturą i etnografią narodów kaukaskich, nad którymi pracował w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych, nie zostały, jak się wydaje, nigdy wydane23, podobnie jak planowany przewodnik po Kaukazie. Z publikowanych prac Ziemby o tematyce gruzińskiej i kaukaskiej znamy jedynie parę krótkich recenzji drukowanych w "Wiśle". Druga połowa XIX wieku stanowiła wyraźnie nowy etap w polskich badaniach etnograficznych Gruzji. Po epoce fascynacji Kaukazem - która odcisnęła silne piętno na pracach pierwszego okresu o charakterze niemal wyłącznie opisowym - przyszła kolej na próby syntezy (Leist, Strumpf) i badania tematycznie ukierunkowane (Minkiewicz, Dobkiewicz, Ziemba), które choć ilościowo nie dominowały nad materiałami opisowymi i pracami o charakterze literackim, ukazywały nowe perspektywy badaczom tego rejonu. BIBLIOGRAFIA Baranowski B. 1982a Polskie zainteresowania z XVIII i XIX wieku kulturą Gruzji, Wrocław-Warszawa- Kraków. 1982b Gruzińskie zainteresowania Kazimierza Łapczyńskiego, "Acta Universitatis Lodziensis", seria Folia Historica, nr 8, s. 3-14. Biernacki W. 1896 Kartki z podróży na Kaukaz, "Tygodnik Ilustrowany", nr 31-36. Butowt-Andrzejkowicz M. 1859 Szkice Kaukazu, t. I-II, Warszawa. Chmielecki T.T. 1998 Gruziński katolicyzm w XIX i na początku XX wieku w świetle archiwów watykańskich, Toruń. ks. J. D. (Dobkiewicz) 1883 (Korespondencja) Gori na Kaukazie, 25 paźdz., "Kraj", R. 2, nr48, s. 11-12. FurierA. 2001 JózejChodźko 1800-1881. Polski badacz Kaukazu, Warszawa. Gralewski M. 1877 Kaukaz. Wspomnienia z dwunastoletniej niewoli. Opisanie kraju. Ludność. Zwyczaje i obyczaje, Lwów. Janiszewski J. 1843 Pielgrzymka do mogiły A. Gribojedowa na górę św. Dawida w Tyflisie, "Biblioteka Warszawska", t. 3, s. 1-16. Jaworski H. 1877 Wspomnienia Kaukazu, t. I-III, Poznań. 23 Biblioteka (.66-100. Publiczna m.st. Warszawy, Dział Starych Druków i Rękopisów, II. 313.5, �120 KijasA. 2000 Andrzej Wożniak Polacy w Rosji od XVIl wieku do 1917 roku. Słownik biograficzny, Warszawa,Poznań. Klonowski R. Wycieczki po Kaukazie i Gruzji, "Tygodnik Ilustrowany" Xv. 1875 KukulskiL. 1959 Wstęp, w: Jan Potocki, Podróże, Warszawa, s. 5-17. LeistA. 1885 Szkice z Gruzji, Warszawa. Łapczyński K. 1863 Skóra tygrysia. Poemat georgimiski Xll wieku [Po części w tłumaczeniu, po części w streszczeniu podał Kazimierz Łapczyński] "Biblioteka Warszawska",t.42,s.I-18. 1866-1867 Z Tyflisu pod Ararat",Tygodnik Ilustrowany", t. 14-15, 1866-1867. 1868 Przejazd przez szczyty Kaukazu, "Tygodnik Ilustrowany", seria II,t. 2. MądzikM. 1987-1988 Działalność społeczno-kulturalna ipraktyczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. Minkiewicz J. 1891 Literatura medyczna gruzińska. Karabaddin vel Karabaddim Dzanosa (Jana), "Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego", nr 3. Podlewski W. P. 1872-1873 Wspomnienia z podróży po Kaukazie, "Tygodnik Ilustrowany", t. 9 i 10. Paulina K ... Wspomnienia Gruzji. Z opowiadań osoby, która tam podróż w roku 1830 1839 odbyła, "Niezapominajki. Noworocznik na rok ...", s. 61-79. Potocki 1. 1959 Podróże, Warszawa. 1. R. [Rakowski 1.] 1893 Szkice podróży po Kaukazie, Kraków. RogowiczW. 1905 Mozaika kaukaska. Impresje - legendy, kartki z podróży, opowiadania, wrażenia, Warszawa. Sierakowski A. 1913 Listy z podróży. Podróż na Krym, Kaukaz i do Tunisu, Warszawa. StrumpfE. 1900 Obrazy Kaukazu, Warszawa. SzarejkoP. Słownik lekarzy polskich XIX wieku, t. I, Warszawa. 1991 WoźniakA. 1983 Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XIX w., "Etnografia Polska", t. 27, z.l. 1988 Edward Strumpf(l873-1901), Siedlce. 1996 Z badań nad Polonią gruzińską drugiej połowy XIX i początku XX wieku, "Etnografia Polska", t. 40, z. 1-2, s. 255-275. 1997 Gruzińska wyprawa damy z kresów, "Pro Georgia", R.YI, s. 7-19. 2003 Artur Leist, pisarz i uczony z pogranicza trzech kultur, w: Czas zmiany czas trwania. Studia etnologiczne, red. 1. Kowalski, S. Szynkiewicz, R. Tomicki, Warszawa, s. 273-297. Wyczawski H. (red.) 1981 Słownik polskich teologów katolickich, Warszawa. �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 121 Wyganowski T. 1907 Wspomnienia z Kaukazu, Warszawa. Załęski 1. 1856 Wspomnienia z podróży po Kaukazie, "Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych", nr 64,65,81, 86. Studia nad historią, literaturą i etnografią narodów kaukaskich, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy, Dział Starych Druków i Rękopisów, II. 313.5, k. 66-100. POLISH ETHNOGRAPHIC RESEARCH IN GEORGIA IN THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY AND AT THE BEGINNING OF THE 20TH CENTURY (Summary) Polish-Georgian contacts have had a long tradition. As early as the 17th and 18th centuries Polish missionaries in Georgia, who also acted as diplomats, wrote reports about Georgia. The most outstanding among them was TJ. Krusiński, a Jesuit, whose work was a source of information about Persia and the Caucasus (including the Georgians) from which Europe has drawn for centuries. Contacts between Poland and Georgia became most intense in the 19th century when both countries were part ofthe Russian empire. The first half ofthe 19th century was particularly abundant in works about the Caucasus and Georgia. It was the time when this area, called "warm Siberia" by Russians, was populated by Poles deported here for their political activity. These publications, containing a lot of ethnographic information, were mostly memoirs and diaries, containing very picturesque descriptions ofthe country. In many cases the ethnographic aspect served as a background to purely literary works, often very romantic in genre. Among writers ofthat period mention should particularly be made ofMateusz Gralewski (1826-1891), whose memoirs describing his exile in the Caucasus, also carrying a lot of information about Georgia, were published after his return to Poland in 1877. One ofthe most outstanding scholars writing about Georgia, its history, literature and folklore was Kazimierz Łapczyński (1823-1892). He conducted his research, including paremiological studies, in the l850s. Unfortunately, when he returned to Poland he managed to publish only a small part of the materials collected in Georgia. Among them was his translation of a poem by Schota Rustaweli, the most outstanding Georgian poet, entitled A knight in a tiger skin. Łapczyński, with the extent ofhis research interest, inquiring mind, rare diligence and particularly the soundness ofhis research methods, was much ahead ofhis time. These qualities would rather place him in the positivism than romanticism, the epoch that shaped him spiritually. The second half of the 19th century was a new stage in Polish ethnographic research in Georgia. After the fascination with the Caucasus, which left its mark on the works written in the first period, which were mostly descriptive in nature, time has come for attempts at synthesis (Artur Leist, Edward Strumpf) and thematic research into Georgian folk medicine (Jan Minkiewicz), urban folklore (Józef Stefan Ziemba) or pioneer research into Polish community in Georgia (Rev. Julian Dobkiewicz), which opened new prospects of research focused on this region. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e48acc4820255faf821efbeab18799e2.pdf 24a0f21ac013ebb4ad32002d8bd3f5bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5089 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource przestrzeń - waloryzacja przestrzeń kulturowa powódź Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4721 Title A name given to the resource Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowaniej kataklizmem / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.13-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hajduk-Nijakowska, Janina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 I. STUDIA I MATERIAL Y JANINA HAJDUK-NIJAKOWSKA Uniwersytet Opolski KULTUROWY KONTEKST OSWAJANIA PRZESTRZENI ZDEGRADOWANEJ KATAKLIZMEM Katastrofalna lipcowa powódź 1997 roku okazała się dla mieszkańców dorzecza Odry i Wisły niezwykle ciężkim doświadczeniem. Trawnę wywołaną kataklizmem nasiliły dotkliwe przeżycia związane z powrotem do nom1alności. Po przejściu powodziowej fali oswojona i znana przestrzeń była zdegradowana i wymagała ponownego oswojenia. Proces ten przeanalizuję z perspektywy antropologicznej. Kategoria przestrzeni w naukach humanistycznych Kategoria przestrzeni występuje w różnych dziedzinach nauki, ale antropologia, psychologia, socjologia i folklorystyka eksponują, choć w różnym stopniu,jej percepcję w kontekście społecznym, czyli podkreślają wpływ różnych form przestrzeni na relacje międzyludzkie i działaniajednostek. Folklorystyczne opisy ludowej wizji świata na przykład eksponują funkcję terytorium w tworzeniu wyobrażeń na temat otaczającej człowieka rzeczywistości, analizują lokalne formy określania przestrzeni oraz językowe sposoby ujmowania relacji przestrzennych, dowodząc, że kategoria przestrzeni może być w różny sposób waloryzowana. Zróżnicowanie owej waloryzacji wynika z różnych systemów wartości, ale zawsze -jakiekolwiek by one były - przestrzeń ogniskuj e się wokół miej sc znaczących (ze względu na biografięjednostki, trajektorie pokolenia, tradycje wspólnoty). Przestrzeń wyobrażana jest jako ciąg wydzielonych obszarów, orientowanych wobec centralnego miejsca świętego. Między innymi dlatego etnolingwiści rekonstruują przestrzeń poprzez opis semantyki uznanych za typowe obiektowych eksponatów przestrzennych (Adamowski, 1999, s. 9). Ważny obszar badawczy w tej perspektywie �14 Janina Hajduk-Nijakowska wyznaczają między innymi takie kategorie jak "ojcowizna" lub "mala ojczyzna". Jak zauważa Roch Sulima, figura małej ojczyzny, jako symboliczny obraz "miejsca", może stawać się "wyrazem identyfikacji z miejscem, a więc być dosłownie «miejscem urodzenia», synonimem domu, przestrzeni codzienności i zarazem przestrzeni święta" (Sulima, 200 l, s. 135); natomiast jako figura myślenia antropologicznego mała ojczyzna "przynależy do elementamego leksykonu symboli kulturowych oraz słownika historii idei. W dyskursywnym myśleniu o małej ojczyźnie wyraża się wzorzec elementamych «niezmienników», radzenia sobie dziś ze współbieżnością czasów, projekt zakorzenienia w nowym miejscu. Nomadyzm współczesnej epoki wyrywa nas z realnych «małych ojczyzn», ale też wspomaga mityzacje ich wyobrażeń; włącza ich wyobrażenia w odwieczny nurt utopii «miejsca»" (tamże, s. 143). Zwłaszcza w sytuacji oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem ów nurt "utopii miejsca" ma istotną moc uobecnienia wartości w otaczającej człowieka przestrzeni, ponownego stworzenia miejsc znaczących czy, jak to nazwał Eliade, "miejsc świętych prywatnego świata". Albowiemznów przywołam Rocha Sulimę - figura małej ojczyzny nie tylko modeluje myślenie antropologiczne, ale również "przybliża historyczną treść pojęciom rodzimości, swojskości, obcości i inności" (Sulima, 200 l, s. 149); ponadto "staje się dziś ekspozycjąjakiegoś wzoru pamięci kulturowej" (tamże, s. 129). Kategoria przestrzeni zajmuje w kulturze tradycyjnej dominujące miejsce, lokując człowieka w terytorium zróżnicowanym i hierarchicznym. Najbardziej pierwotny charakter ma miejsce bezpośrednio dostępne, miejsce przebywania danego człowieka i jego wspólnoty ("miejsce-tu-Dto"), co jest wyznacznikiem egocentrycznego i antropocentrycznego postrzegania świata. "Egzystencjalne doświadczenie staje się tym samym epistemologiczną zasadą i - co więcej - dostarcza też wskazań do budowania wyobrażenia o urządzeniu całego Kosmosu. Ustanowienie centrum stwarza podstawę harmonijnego widzenia Wszechświata" (Kowalski 1998, s.45). "Miejsce-tu-Dto" jest naturalnym punktem wyjścia do konstrukcji terytorium i przestrzeni jako kategorii szerszych i bardziej złożonych. Zarówno miejsce zajmowane przez człowieka na ziemi,jak i miejsca (obszary) od "miejsc-tu-Dto" odróżnione były już w kulturach pielwotnych silnie waloryzowane, sakralizowane i mitologizowane. Osiedlenie się najakimś obszarze oznaczało tyle, co wyświęcenie go (Eliade, 1999, s. 27). Vi-Fu Tuan definiuje miejsce jako "ośrodek wartości, pożywienia i opiekuństwa"; a zatem "zamknięta i uczłowieczona przestrzeń staje się miejscem. W porównaniu z przestrzenią, miejsce jest spokojnym centrum ustalonych wartości" (1987, s. 44, 75), staje się środkiem świata. Może nim być każda siedziba ludzka, każdy dom. Po prostu w tej samej przestrzeni istnieją "nie przecząc sobie, liczne środki świata", ponieważ "przestrzenna rama określona przez gwiazdy jest antropocentryczna, a nie miejsco-centryczna, i może ulegać przesunięciu, w miaręjak człowiek zmienia położenie" (Tuan, 1987, s. 190). Ten szczególny charakter centrum egzystencjalnego, które staje się centrum metafizycz- �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 15 nym, ujawnia się w mediacyjnym charakterze "miejsca-tu-oto", będącym punktem zwrotnym i granicą między pozostałymi obszarami; w tym sensie jest także miejscem hierofanicznym (miejscem, w którym następuje manifestacja świętości). Subiektywne odczuwanie potrzeby posiadania takiego miejsca nasila się w momencie pozbawienia człowieka miejsc znaczących, degradacji otaczającej go przestrzeni. Antropologia przestrzeni, zwana też proksemiką, mocno podkreśla fakt, iż przestrzeń sama w sobie ,jest już pewnego rodzaju informacją, że jest ona zawsze z n a c z ą c a. Nie ma zatem przestrzeni jako takiej, jest ona zawsze skontekstowana kulturowo". Ma więc zdecydowany wpływ na zachowanie się ludzi. Ajeśli tak, to przedmiotem analizy funkcji infonnacyjnych przestrzeni powinny być "małe obszary" i "małe grupy społeczne", bo tylko "w obrębie takiej przestrzeni rozgrywa się życie ludzkie" (Lejman, 1999, s. 310). Kontekst kulturowy przestrzeni wzbogaćmy jeszcze o wnioski sfonnułowane przez psychologię ekologiczną, które potwierdzają ważną rolę przestrzeni w konstytuowaniu się indywidualnych cech kultury. Analizując wzajemne relacje pomiędzy człowiekiem a przyrodą Andrzej Eliasz zwraca uwagę na wykorzystywanie przez ludzi "miejsca i przestrzeni do ustalania relacji interpersonalnych" (1993, s. 8), dowodzi przypisania do konkretnego środowiska określonych wzorów zachowań i to o zasięgu powszechnym. Takie miejsca w przestrzeni nazywane "ośrodkiem aktywności" (behavior setting) detenninują, zdaniem psychologii ekologicznej, zachowania ludzi. Analizowanie zatem przestrzeni otaczającej człowieka jako integralnej całości charakteryzującej się nie tylko określonymi cechami fizycznymi i społecznymi, ale również przypisanymi doń wzorami zachowań, może być przydatne nie tylko do wyjaśnienia zachowań w sytuacji zagrożenia, ale również wyjaśnić siłę społecznych działań zmierzających do oswojenia przestrzeni zdegradowanej kataklizmem. Otóż kluczowe dla psychologii ekologicznej pojęcie "ośrodka aktywności" posłużyło badaczom do odkrycia mechanizmów funkcjonowania tak zwanych "map poznawczych" w otaczającym człowieka środowisku. "Ważnym elementem składowym takiej mapy są połączenia komunikacyjne, tj. ścieżki, drogi, ulice. To one stanowią trzon tworzącej się w umyśle struktury przestrzeni" - twierdzi K. Lynch. Następnym ważnym elementem tej struktury są wszelkie węzły komunikacyjne, tj. przecięcia dróg, place, stacje kolejowe itp., uzupełniane kolejnymi charakterystycznymi elementami środowiska miejskiego (dzielnice, rejony) odznaczające się czymś charakterystycznym. Lynch wymienia także "wyraźnie zaznaczone w przestrzeni krawędzie czy brzegi jakichś rejonów (np. duże ściany domów, rzeki itp.) w sposób naturalny tworzące pewne bariery przestrzenne, narzucające swoim występowaniem określone porządkowanie w umyśle danej przestrzeni i wyodrębnianie z niej części danego środowiska. Ostatnim, wyróżnionym przez Lyncha, ważnym elementem "map poznawczych" są charakterystyczne obiekty środowiska, wyraźnie wybijające się z tła i pełniące funkcje punktów orientacyjnych w terenie (Lynch, 1977, s. 104, podkreśl. JHN). �Janina Hajduk-Nijakowska 16 Zniszczenie owych punktów olientacyjnych, zazwyczaj niedostrzeganych i niedocenianych w życiu codziennym, ajednak, jak widzimy, niezbędnych do tworzenia w świadomości człowieka poczucia uporządkowania otaczającej go przestrzeni, pogłębia stres i uczucie destrukcji. Tym bardziej, że ogrom zniszczeń po powodzi, szczególnie dotkliwie odbierany w mieście, uświadomił człowiekowi kruchość jego ziemskiej siedziby, podatnej na katastrofy i kataklizmy. Nic dziwnego zatem, że podświadomie pierwszymi czynnościami podejmowanymi przez powodzian jest dążenie do odtworzenia owych punktów orientacyjnych. Odtworzenia lub... stworzema na nowo. Owe czynności związane bezpośrednio z oswajaniem przestrzeni lokalnej, warunkują stworzenie poczucia bezpieczeństwa ontologicznego, kluczowego pojęcia w koncepcji tożsamości Anthony Giddensa, wybitnego współczesnego socjologa. Bezpieczeństwo ontologiczne, czyli poczucie trwałości i porządku (a więc rzec by można również przewidywalności) zdarzeń, jest niezbędnym poznawczym i emocjonalnym oparciem dla działalności człowieka. "Powodzenie w zakorzenieniu się od nowa zależy od tego, czy jednostce uda się dokonać niełatwego dzieła nierozerwalnego wplecenia własnych działań w kontekst konkretnego miejsca" (Giddens, 2001, s. 202). "Powstanie stosunkowo bezpiecznego środowiska życia codziennego - pisze autor dalej - ma zasadnicze znaczenie dla zachowania poczucia bezpieczeństwa ontologicznego. Innymi słowy, ontologiczne bezpieczeństwo opiera się w decydującej mierze na samej rutynie. Mimo że dziś człowiek pod wieloma względami na ogół lepiej niż w kulturach przednowoczesnych panuje nad swoim życiem codziennym ijest ono bardziej przewidywalne, struktura bezpieczeństwa ontologicznego robi się krucha" (tamże, s. 228-229). Przestrzeń naznaczona piętnem klęski Wszyscy powodzianie po ustąpieniu wielkiej wody znajdowali się w głębokim stresie i oczekiwali wsparcia'. Zdaniem psychologa, "wsparcie społeczne najczęściej definiuje sięjako rodzaj społecznych interakcji, poprzez które jednostki udzielają sobie nawzajem rzeczywistej pomocy, tworzą sieć kontaktów interpersonalnych i związków towarzyskich, które są spostrzegane i oceniane jako akceptujące, wyrażające troskę i gotowość do niesienia pomocy w potrzebie". Definicja ta uwzględnia trzy rodzaje wsparcia: "wsparcia otrzymanego", "wsparcia spostrzeganego" i "poczucia więzi społecznej" . W każdym przypadku możemy jeszcze wyróżnić wsparcie emocjonalne, materialne i informacyjne (Kaniasty, 2003, s. 41, 42). Realizowane ono było w konkretnej przestrzeni, współokreślającej jakość relacji interpersonalnych. I Sytuację analizowali na bieżąco bezpośrednio po powodzi psychologowie, por.: Krople deszczu, "Charaktery" 1997, nr 9; A. Pilch, Powódź, "Charaktery" 1997, nr 8; K. Kaniasty, Co z Ilami ta powódź zrobiła, "Charaktery" 1997, nr 8; W. Łukaszewski, Potop ipo, "Charaktery" 1997, nr 9. �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 17 Kiedy woda ustąpiła, odsłoniła ogrom zniszczeń, zostawiając na zwalonych płotach, kikutach wyłamanych drzew, zrujnowanych domach, mostach, naniesione nie wiadomo skąd śmieci, belki, trudne do rozpoznania części mebli, okien, drzwi i głębokie wyrwy na drogach. Cuchnący w lipcowym słońcu szlam wyzierał ze wszystkich kątów, wabiąc do nich muchy i wszelkie robactwo. Porażający, nierealny, groźny świat niczym z apokaliptycznych opisów. Nagle dobrze znana, oswojona, przedpowodziowa przestrzeń stała się obca. Subiektywne wyobrażenie przestrzeni przez mieszkańców zalanych terenów uzasadnia (wypełnia) postulat badawczy Floriana Znanieckiego, który proponował badać każdą sytuację z uwzględnieniem "współczynnika humanistycznego", a zatem oczekiwał zbliżenia się fot.l. Zaodrze (dzielnica Opola), fot. Przemysław Nijakowski. badaczado IXlzycjijednostki, S!XJglądanie jej oczyma na otaczający świat i odtwarzanie jej wyobrażeń o świecie. "Każda sytuacja - twierdzi uczony - winna być studiowana przez badacza tak, jak doświadcza jej poszczególna jednostka ludzka posiadająca świadomość tej sytuacji" (Znaniecki, 1971, s. 419). W innym miejscu pisze wprost: "badacz kultury musi przestrzeń brać (...) ze współczynnikiem humanistycznym, tj. takjakjest doświadczana przez te podmioty ludzkie, których kulturę bada" (Znaniecki, 1938, s. 90). Czyż analiza tekstów folklorystycznych, opowieści zapisanych wśród powodzian, nie jest najlepszą metodą poznania owych doświadczeń i zbliżenia się do wyobrażeń ludzi o przestrzeni? Podczas powodzi ludzie różnie się zachowywali. Jedni mówili, że nie wrócą do wioski. Drudzy mówili, że będą nas całkiem wysiedlać i zaleją wioskę. Inni znowu powiadali tak: "sprzedam, będę w jakim baraku, a nie wrócę" (Bokła, 2000, s. 66). Muł odkładano na boki jezdni, a nie wywożono. Po opadach nastały upały. Miastu zagrażała epidemia (...). Domy zamoczone do połowy pierwszego piętra, pozbawione szyb, z otworów okiennych zwisały różne rzeczy (Kaleta, 1999, s. 69). Po tygodniu wietrzenia,już bez mebli, bez podłóg, tynków, wróciliśmy do mieszkania. Mieszkaliśmy w tym smrodzie ioddychaliśmy tym wszystkim (Kaleta, 1999, s. 70). Miejsce dotychczasowego życia naznaczone zostało piętnem klęski, kojarzyło się tylko z negatywnym doświadczeniem. Świadomość istniejącego lub wyobrażonego zagrożenia zburzyła poczucie bezpieczeństwa. Trudno zatem było ludziom zaakceptować "tę samą, ajednak nie tę samą" przestrzeń codziennego bytowania. Poczucie zagubienia i krzywdy nasilała świadomość utraty dorobku całego życia. �18 Janina Hajduk-Nijakowska W spólnie przeżywana strata, na co zwraca uwagę psycholog, powoduje, że klęski żywiołowe mają zawsze społeczny charakter, co potwierdziło się też w badaniach powodzi w Kentucky (Kaniasty, 2003, s. 72-74). "Oswojona zwyczajność miejsc zamieszkania - na co z kolei zwraca uwagę socjolog - została zaburzona tak dotkliwie, że odnalezienie się w nowej sytuacji wymagało od ludzi niezwykłego hartu i samozaparcia" (Grygierczyk, 1999, s. 79). Przez ponad trzy tygodnie przebywaliśmy poza domem. Zarówno ja, jak i moi znajomi, sąsiedzi podczas powodzi byliśmy przygnębieni, zaniepokojeni a swoje gospodarstwa. Nie wiedzieliśmy, czy będziemy mieli do czego wrócić, czy w ogóle nasze budynki kiedykolwiek da się odbudować. Wszyscy byli przygn«bieni. Nawet z początku spotykało się ludzi, jak płakali nad swoim dobytkiem, bo to był przecież dorobek całego życia. Było mi przykro. Żal mi było tego pola, ziemniaków, grządek iw domu takie zniszczenie! l to samo uczucie już po powrocie, jak popatrzyłam na te czarne zgliszcza, pleśń, wilgoć, to aż mi sit( łzy w oczach zakrt(ciły. Zaraz poznałam, że to kara Boża (Bokła, 2000, s. 69). Po trzech dniach mogłem dojść do budynku, w którym mieszkam. Zacząłem sukcesywnie wyrzucać caląmłodość, sentymenty. Fakt, zmarnowało sit( wiele rzeczy, organy, instrumenty muzyczne, gitary, mandoliny, skrzypce. Chwilę to popływało i rozpadło sit( na deseczki (oo.). Nawet z pamiątek rodzinnych nic się nie uchowało, bo jak sit( stoi w mule, to nic nie można uratować. Nie były to rzeczy wartościowe materialnie, to wartość sentymentalna, coś, co już się nigdy nie wróci (oo.). żal mi tylko bardzo porządnych butów narciarskich i wspomnień (opow. mt(żczyzna, 1.55,Kaleta, 1999, s. 71). Tak to wyglądało, jakby jakaś bomba rzucona. To wszystko, ten wał, te kamienie, te rowy straszne, to nie do opowiedzenia. Nadeszła znajoma, obydwie zaczt(łyśmy płakać. Nie wiedziałyśmy, co mamy ze sobą zrobić. No coś potwornego, to trzeba przeżyć (oPOw.kobieta, 1.65, Kaleta, 1999, s. 73). Pierwsza reakcja po powodzi u większości poszkodowanych była taka sama: nie ma po co wracać, tam nic nie zostało. Psycholog Wiesław Łukaszewski bezpośrednio po powodzi prognozował nawet, że wzrośnie wśród powodzian liczba migracji, przeprowadzek, rozstań, rozwodów, a także zmian pracy i zawodu (1997, s. 43). Jednakjuż październikowe badania socjologiczne, przeprowadzone przez zespół z Instytutu Śląskiego, dowiodły niezbicie, że wśród badanych powodzian, podwójnie doświadczonych przez wodę - zarówno w domu, jak i w pracyistnieje bardzo minimalna tendencja do zmiany swojej dotychczasowej sytuacji. "Ich podstawowym celem (Oo.) jest odtworzenie sytuacji sprzed powodzi, w tym samym miejscu i niemal w takiej samej postaci" (Ruszczewska, 1999, s. 95, podkreśl. JHN). Co więcej, okazało się, że "tradycyjne w społeczności ludności śląskiej tendencje do migracji do Niemiec (Oo.) nie uległy po katastrofalnej powodzi nasileniu" (Jonderko 1999, s. 68). Bo wprawdzie większość powodzian, zmuszonych do ewakuacji, doznała już przykrych doznań tułacza i bezdomnego, to �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 19 jednak wkrótce przekonali się, że trudno żyć w stanie zawieszenia, tułać się między obcymi - choćby najbardziej życzliwymi ludźmi. Zatem powoli wracali. Jakby mi ktoś rok temu powiedział, że tu wrócę, to bym go wyśmiał. Jak czasem tak sobie siądę i pomyśl«, to z własnej głupoty chce mi się śmiać. Bo jak wszedłem do zalanego mieszkania, to tego błota było wszędzie pełno. Pomyślałem, że te wszystkie wersalki, fotele, popiorę, wystawie w okna, niech schnie. Wody w kranach nie było, nie pomyślałem, że biorę brudną wodę z rzeki. Poprałem, zaczęło schnąć, a śmierdziało przeokropnie, ale mówiłem sobie, przewietrzy się, zostanie. Zostało, ale wyrzucone (Kaleta, 1997, s. 104). Wracali w poszukiwaniu źródeł zakotwiczenia. Jednak powrót do znanych-nieznanych miejsc zniszczonych powodzią wzmagał tylko stres i poczucie bezradności oraz strach przed przyszłością. Samopoczucie to było okropne, jak spojrzałam na te podłogi, jak powywijało je do góry z piwnicy, jakby nie chłopaki, to człowiek chyba odebrałby sobie życie. Na polach wszystko zginęło. Zniszczyły się meble kuchenne. Pierwsze, co zrobiliśmy - to podłogi i tynki - jeszcze nie były malowane, ale już się spało i paliliśmy, żeby dosychało. Mimo wszystko człowiek jest przywiązany do pola, ludzi i tu ma też pracę. Wały są zniszczone, że hej! Ale nie boj« się mieszkać w Rzeczycy (Bokła, 2000, s. 90). Nie czuję się tu bezpiecznie, ale nie mam zamiaru stąd wyjeżdżać. Tam, dokąd uciekłabym, mogłoby mnie też spotkać nieszczęście. Widocznie tak musiało być (Moj, 2000, s. 83). Ja to tak uważałam, że na swoje wrócę, bo się przyzwyczaiłam i wróciłam, ale w czasie tej klęski miałam bardzo niedobre samopoczucie, bardzo płakałam. Nigdzie nie mogłam sobie znaleźć miejsca. Cztery tygodnie przebywałam poza domem u kuzynów, znajomych, u rodziny - wszędzie po trochu, gdzie tylko mogłam. Bardzo niepokoiłam się o mój dom i rzeczy, które pozostawiłam. Raz na jakiś czas jechałam do Chomiąży, aby z górki popatrzeć na Rzeczycę i nic więcej nie mogłam zrobić. Młodzi to jeździli łódkami i mówili później, że domy stoją, co zalane, to zalane. Kto był młody, miał siły, to jeżdził, żeby dowiedzieć się,jak to naprawdęjest, a takjakja byłam sama, stara, to pojechałam do domu dopiero aż woda zeszła trochę, 5 sierpnia (Bokła, 2000, s.66). Ponowne zakotwiczenie w lokalnej przestrzeni wymagało od powodzian wiele wysiłku i samozaparcia. Najdotkliwiej i najboleśniej uświadamiano sobie kulturową degradację najbliższego otoczenia w powiązaniu z dewastacją cmentarzy,jednoznacznie odczytywanych jako miejsce bezpośredniego spotkania z przodkami. Po powodzi dziesiątki małych wiejskich cmentarzy wymagało osuszenia i uporządkowania. W Opolu powódź uszkodziła mogiły na cmentarzu przy ul. Wrocławskiej, skąd roznosił się po dzielnicy grożący epidemią "trupi zapach", a na samym cmentarzu -jak w obiegu folklorystycznym relacjonowano - miały rzekomo pływać ludzkie czaszki. Jest to jednak cmentarz zamknięty i wielu Opolan nie czuje już �Janina Hajduk-Nijakowska 20 bezpośredniego emocjonalnego związku z pochowanymi w tym miejscu przodkami. W Katowicach z kolei na Cmentarzu Komunalnym, który założono, jak twierdzą ludzie, na terenach dawnego bagna, spływająca z lasów woda uszkodziła kilka grobów. Zupełnie inna sytuacja miała miejsce w Rybniku, gdzie doszło do największej dewastacji cmentarza. Pod koniec lipca w efekcie ulewnych deszczy podmoknięta po powodzi skarpa na cmentarzu komunalnym dwukrotnie obsunęła się, niszcząc ponad 260 grobów pochodzących z lat dziewięćdziesiątych. ,,zwały piasku i ziemi - relacjonowały lokalne «Nowiny» - spłynęły do położonej 25 metrów niżej doliny, unosząc ze sobą kilkanaście trumien z kwatery la". Nie było szansy na odtworzenie zniszczonych grobów. W tym miejscu powstała zatemjedna zbiorowa mogiła, z czym niestety nie mogli pogodzić się krewni. "Zrobienie wspólnej mogiły było jedynym wyjściem - tłumaczył się w prasie prezydent Rybnika. - Ludziom, których bliscy są tam pochowani, chcieliśmy oszczędzić tego makabrycznego widoku (oo.). Sanepid nakazał przecież natychmiastowe zabezpieczenie miejsca tragedii. Mamy przecież środek lata, raz leje, razjest upał" ("Nowiny" 1997, nr 30). "Szłam na cmentarz z wielkim strachem - opowiadała reporterowi starsza kobieta - grobu męża długo nie było na liście zniszczonych, dopiero w piątek po południu powiedziano mi, że zabrała go ziemia" ("Nowiny", 1997, nr 26). "Miejsca święte prywatnego świata" Odbudowanie poczucia kulturowej ciągłości wymagało więc od lokalnych społeczności nie tylko oswojenia na powrót zdegradowanej po powodzi przestrzeni, ale również przywrócenia w świadomości członków tejże zbiorowości poczucia emocjonalnych więzów z przodkami. Albowiem, "pierwszą «księgą czasu», którąprzychodzi czytać w ramach ustanawianej przez siebie «geografii kulturowej», są cmentarze" (Sulima, 200 l, s. 171). Powodzianie przede wszystkim musieli nadać własnej przestrzeni nowe znaczenia, odnaleźć w niej lub stworzyć ponownie "miejsca święte prywatnego świata". Dla Mircei Eliadego religijne doświadczanie przestrzeni charakteryzuje się niejednorodnością, która ,,znajduje wyraz w doświadczaniu przeciwieństwa, jakie zachodzi między obszarem świętym,jedynym rzeczywistym, tym, który istnieje realnie, a całą resztą, otaczającą ów obszar dziedziną bezkształtu". I chociaż -"w przestrzeni jednorodnej i nieskończonej, bezkresnej, w której nie ma żadnego punktu oparcia, w której nie może być mowy o żadnym ukierunkowaniu, hierofania objawia absolutny «punkt stały», «środek»" - to przecież w tym świeckim doświadczaniu przestrzeni - co podkreśla Eliade - nadal istnieją "okolice uprzywilejowane,jakościowo różne od innych: pejzaż ojczysty, miejscowość związana z pierwszą miłością albo ulica czy zakątek pierwszego cudzoziemskiego miasta zwiedzanego w młodości. Wszystkie te miejsca zachowują nawet dla człowieka najgłębiej niereligijnego wartość wyjątkową, <<jedynąw swoim rodzaju», są to miejsca święte jego prywatnego świata, tak jak gdyby ta istota niereligijna doznawała �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem fot. 2. Powódź w Opolu, fot. Przemysław Nijakowski. fot. 3. Ulice Opola po zejściu wody, fot. Przemysław Nijakowski. 21 �22 Janina Hajduk-Nijakowska fot. 4. Ratownicy w akcji, fot. Przemysław Nijakowski. fot. 5. Fala powodziowa przewracała naj cięższe sprzęty (fortepian w Szkole Muzycznej w Opolu), fot. Przemysław Nijakowski. �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 23 objawienia innej rzeczywistości niż ta, w której uczestniczy swym powszednim istnieniem" (Eliade, 1974, s. 49-52, podkreśl. JHN). Owo świeckie doświadczanie przestrzeni oznacza więc także wypełnienie własną treścią ,,miejsc świętych prywatnego świata" i potwierdza zasadność posługiwania się współcześnie kategorią Stefana Czarnowskiego "indywidualności przestrzennej". Co prawda u autora "Studiów z dziejów religii" kategoria ta dotyczyła "przestrzennej jedności religijnej", czyli obszaru objętego przez małe grupy jednorodne jednolitym kultem religijnym, ale mechanizm stworzenia (wyodrębnienia) przez daną społeczność własnego centrum świata jest podobny. "Indywidualność przestrzenna" w ujęciu Czarnowskiego oznacza przecież określony stosunek człowieka do miejsca dla niego ważnego: "Słowem, przestrzeń nie przedstawia sięjako szachownica utworzona z przylegających do siebie pól, lecz jako całość złożona z komórki centralnej i całej fot. 6. Mieszkanie w Opolu po zejściu wody, fot. Przemysław Nijakowski. otaczającej ją reszty. Można by ją porównać do powierzchni wody, w którą wrzucono kamień" (Czamowski, l 956b, s. 223, 226). Odbudowywanie (czy też stwarzanie od nowa) ,,miejsc świętych prywatnego świata" w tej samej (choć z pozoru nie tej samej) przestrzeni, ma w doświadczeniu społecznym niezwykle ważne znaczenie. Utwierdza ono nosicieli danej kultury w przekonaniu o historycznej ciągłości (indywidualności przestrzennej ich świata), polegającej między innymi na nieustannym kontynuowaniu przez pokolenia cyklu rozwoju. Ludwik Stomma, prezentując antropologiczne opisania kultury wsi polskiej, przywołuje oczywiście bazową opozycję Mircei Eliadego: nasz świat (orbis interior) - świat na zewnątrz (orbis exterior), jednak mocno podkreśla, że jeżeli "orbis interior jest sferą poznaną, rejonem topografii oswojonej, to atrybutem orbis exterior będzie łatwość stracenia w nim drogi, orientacji, łatwość pobłądzenia (...opozycja ta) nie wyczerpuje się w świecie ludowej baśni, magii czy wyobrażeń demonologicznych. Rzutuje ona również na wybory i postawy przejawiające się w realnym życiu społecznym" (Stomma, 1986, s. 133). A zatem oswajanie zdegradowanej przestrzeni, poszukiwanie w niej punktów orientacyjnych, gwarantujących człowiekowi poczucie bezpieczeństwa, ma również istotne kulturowe odniesienia, tworząc wyrażny łańcuch zależności: nasz świat - znany, oswojony, piękny, bezpieczny oraz świat na zewnątrz - nieznany, dziki, brzydki, niebezpieczny. �24 Janina Hajduk-Nijakowska Magdalena Sztandara, śledząc współczesne procesy migracyjne z miasta na wieś, udowodniła, że podstawowym kryterium wyboru miejsca do osiedlenia jest pozytywnie oceniana "przestrzeń życiowa": "W centrum wybranej «przestrzeni życiowej» znajduje się dom. «Dom na wsi», w tej konkretnej, wybranej przestrzeni, staje się «rzeczą szczególnego rodzaju». Dom, czyli najbliższy obszar, w którym toczy się życie (...) dom jest komponentem całej najbliższej przestrzeni. W materialnym i symbolicznym sensie miejsce rozumiane jako dom tylko częściowo odnosi się do budynku, a w rzeczywistości ogamia cały bliższy lub dalszy obszar" (Sztandara, 2001, s. 63). Po prostu dom jawi sięjako "przestrzeń mocna, święta, sakralna, przestrzeń pełna znaczeJi; dom jako przestrzeń pamięci, dom jako struktura mityczna organizująca obraz i przeżycie egzystencjalne świata", co precyzyjnie na podstawie bogatego matel;ału przeanalizowali autorzy monografii pt. Dom w tradycji ludowej (Benedyktowicz, 1992). Z drugiej jednak strony Zygmunt Bauman, analizujący życie w ponowoczesnej metropolii pełnej zgiełku i natłoku obcych, zwrócił uwagę na to, że w takiej scenerii "pojęcie domu kurczy się do rozmiarów owego znikomego wycinka chaotycznego świata, nad którym człowiek może panować uznając go za swoją własność, doznając tym samym wrażenia pewnego «przyrodzonego ładu» i spodziewając się «przyzwoitości» (...). Jest ów dom, innymi słowy, schronieniem przed utrapieniem i niedolą miejskiego życia, przeciwwagą dla losu obcego skazanego na życie wśród obcych", ale zawsze jego istnienie przejawia się w stanach "dławiącej tęsknoty" za nim i tym samym za "wspólnotą" (Bauman, 1997, s. 155, 158). Bez wątpienia silne, emocjonalne przywiązanie do tak rozumianego domu "prLyrodzonego ładu" skłoniło powodzian do powrotu w miejsca zdegradowane kataklizmem. Przywiązanie do miejsca w indywidualnie określonej przestrzeni okazuje się silniejsze od strachu. I tak na przykład silne poczucie przywiązania do rodzinnej, własnej miejscowości skłoniło mieszkańców wsi Nieboczowy i Ligota Tworkowska w gminie Lubomia koło Raciborza do powołania w 1998 roku Społecznego Komitetu Protestacyjnego Obrony przed Wysiedleniem Wsi, gdy dowiedzieli się, że zbiomik retencyjny w Raciborzu powstanie kosztem zalania ich wsi. A przecież powstanie tego zbiornika, zdaniem specjalistów, to jedyna gwarancja bezpieczeństwa powodziowego Górnej Odry. Mieszkańcy obu wsi uważali jednak, że jest szansa na takie zlokalizowanie zbiornika, by nie doszło do zalania ich miejscowości. Kiedy jednak po czterech latach okazało się, że nie ma szansy na zachowanie wsi Ligota, Komitet rozpadł się, a mieszkańcy Nieboczów powołali Stowarzyszenie na Rzecz Obrony przed wysiedleniem Wsi Nieboczowy i odtąd usilnie lansują własny (tzw. społeczny) projekt budowy zbiornika, który ma zagwarantować ocalenie wsi przed zalaniem. Prawidłowość tego typu postaw, silnie wiążących mieszkańców z własnym domem, potwierdzają badania socjologiczne prowadzone na Opolszczyźnie bezpośrednio po powodzi. Okazuje się, że dom rodzinny, miejsce dotychczasowego zamieszkania, ma silną"moc przyciągania", natomiast "dla tych niewielu, którzy zde- �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 25 klarowali chęć opuszczenia miejsc zamieszkania czy nawet kraju, lipcowa, wielka woda była jedynie czynnikiem dopełniającym wcześniej rozpoczęty proces decyzyjny o opuszczeniu tego miejsca" (Grygierczyk, 1999, s. 86). Walor pozytywnej, subiektywnej oceny własnego otoczenia i własnej przestrzeni wzmacnia - na zasadzie kontrastu ze zdegradowaną po powodzi przestrzenią - emocjonalny stosunek do dotychczasowego miejsca zamieszkania, które obrasta nasilającymi się wspomnieniami i obrazami z przedpowodziowej przeszłości. W procesie przekazu kulturowego "komunikowanie przestrzeni" nie miałoby przecież większego znaczenia, gdyby dla podmiotów tego procesu odczucie przestrzeni nie wyrastało z tradycyjnych wzorów, po prostu z pamięci kulturowej. Dom okazuje się bowiem przede wszystkim indywidualną "przestrzenią pamięci". Lipińscy wysłuchują cierpliwie rad, że może lepiej by było wyburzyć stary dom ipostawić nowy. Oni wiedzą swoje. Gdy kilka lat temu odwiedził ich tu [Krosnowice w Kotlinie Kłodzkiej] przedwojenny właściciel, Niemiec Bruno Herden, to nie mógł wyjść z podziwu, że ktoś tak pieczołowicie dba a dom, w którym on urodził się kiedyś, bardzo dawno temu. Bo Niemca nie interesowało ani Kłodzko, ani Krosnowice. Interesował go dom: chodził naokoło, dotykał murów, patrzył, chłonął zapachy. - Nie możemy opuścić domu, skoro on nas nie opuścił, kiedy wydawało się, że niewiele brakuje, aby wszystko popłynęło z prądem ("Tygodnik Powszechny", 2000, ill 26). Powodzianie wracali zatem do dawnych własnych miejsc oswojonych, by z mozołem obudowywać je na nowo prywatnymi, nacechowanymi pozytywnymi emocjami, znakami wartości. Po powodzi 1997 roku, jak się okazało, ponad 83 proc. poszkodowanych mieszkańców nie myślało o wyjeździe. Potwierdzają to także folklorystyczne penetracje terenowe: Jestem mocno związana z tym miastem, tutaj pracuję, tutaj mieszkam; Tujest moja praca, mój dom, moja działka, tu są moje dzieci, moi pacjenci, moje życie itd. (Maj, 2000, s. 83). Staraliśmy się zrobić tak, aby można było mieszkać w normalnych warunkach i stworzyć dzieciom ten dom. Gdy przyjechałam po powodzi, przerażona byłam wyglądem tego budynku, ale jak się wzięło za robotę, to odeszła myśl, aby gdzieś wyjechać (Bokła, 2000, s. 81). I tu są ludzie, którzy przeżyli to samo. Wspólnota doświadczeń i emocji pomagała w odnalezieniu własnej przestrzeni, umożliwiającej z jednej strony odbudowę więzi społecznych, z drugiej - umocnienia poczucia bezpieczeństwa. Kiedy woda stała już tylko w rowach, Wioletta z Mariuszem spalili popleśniałe fotele, tapczany, doły od szafek, ciuchy i dywany Nad wsią unosił się swąd, bo inni też palili ogniska. Potem Dydowie usunęli tynki. Stodołę objęli łańcuchem, podparli, żeby nie upadała. Wreszcie urządzili na strychu pokoik dla dziadka. Żeby miał nie tylko dach, ale i sufit. Sami spali pod gołymi dachówkami. Władźka wrócił. Zobaczył, że dom jest, sąsiedzi są (Ostałowska, 1997). �26 Janina Hajduk-Nijakowska Nachodzą nas różne refleksje, że straciliśmy wszystko, ale chcemy żyć dalej, może inaczej niż do tej pory. W tym samym domu mieszkam, te same widoki oglądam i każdy większy deszcz czy szum wiatru kojarzę z powodzią. Przeleje czy nie przeleje wału. (...) Starałem się odtworzyć wystrój mieszkania, żeby zatrzeć w pamięci i psychice te tragiczne wspomnienia (opow. mężczyzna, 1.60,Kaleta, 1999, s. 80). Najbliższa przestrzeń na powrót miała "mówić". Co prawda, Edward T. Hall, prezentując w swej pracy pt. Bezgłośny język metaforyczną koncepcję "mówiącej przestrzeni", koncentruje swą uwagę na ludzkich zachowaniach konkretyzujących w kulturze pamięć przestrzennąco szczególnie wyraźnie widać w zderzeniu przedstawicieli różnych kultur - to zwraca jednak uwagę na swoisty automatyzm kulturowy w traktowaniu "własnej" przestrzeni: Tysiące doświadczeń w podświadomy sposób uczy nas, że przestrzeń jest znacząca. Jednakże fakt ten przypuszczalnie nigdy nie zaistniałby na poziomie świadomości, gdyby nie odkryto, że w każdej kulturze pl7.CStrzeńjest inaczej zorganizowana. Skojarzenia i uczucia wyzwalane w członku jednej kultury prawie zawsze oznaczają coś innego w innej kulturze (...). Przyzwyczajenie się do akcentu przestrzennego jest równie ważne (czasem nawet ważniejsze) jak pozbycie się akcentu językowego (Hall, 1987, s. 163-164). Ale "akcent przestrzenny" nie tylko wpisuje jednostkę w system kulturowy. Również emocjonalnie i podświadomie wiąże ją z najbliższym otoczeniem i ludźmi. Na pewno wtedy-jak dowodzi E. Hallzmiany przestrzenne nadają barwy komunikacji, akcentująją, a czasem nawet mają większe znaczenie niż słowo mówione. Przepływ i przesunięcie odległości między ludźmi, kiedy wzajemnie na siebie oddziałują, są nieodzowną częścią procesu komunikacji. Normalna odległość konwersacyjna między obcymi pokazuje nam,jak istotna jest dynamika przestrzennego oddziaływania (Hall, 1987, s. 175-176). Ten proksemiczny wymiar relacji pomiędzy jednostką a przestrzenią, postrzeganąjako specyficzny twór kulturowy, prowadzi w gruncie rzeczy do daleko posuniętej wzajemnej zależności. To w Ukrytym wymiarze ET Hall zwrócił uwagę na to, iż owa zależność ,jest jedną z tych zależności, w których zarówno człowiek, jak i jego środowisko uczestniczą we wzajemnym formowaniu siebie" (Hall, 1976, s. 29, podkreśl. JHN). Ten fakt eksponuje w swej koncepcji miejsca Elżbieta Wolicka, dla której potwierdzeniem tożsamości człowieka jest "poczucie przynależności do wybranego obszaru przestrzeni" (Wolicka, 1999, s. 15). Degradacja przestrzeni po przejściu kataklizmu niesie z sobą także daleko idące konsekwencje psychologiczne, nie tylko dla jednostki, ale również całej porażonej kataklizmem zbiorowości. Utrata miejsc znaczących w krajobrazie stanowi jeszcze większy szok, jeżeli miały one dla tej społeczności wymiar symboliczny. Szybkie odbudowywanie miejsc spotkań i zgromadzeń (na przykład świątyń, ale też boisk do piłki nożnej), miejsc, w których tradycja i rytuał mieszają się z uściskiem ręki, �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 27 rozmową, przytuleniem, powinno być priorytetem dla skrzywdzonych społeczności, ponieważ ich powrót sygnalizuje przywracanie nonnalności (Kaniasty, 2003, s. 73, tam też odwołanie do literatury). Czasami owo przywracanie normalności jest bardziej skomplikowane, zwłaszcza jeśli degradacja przestrzeni życiowej wynika również z przyczyn społecznych i politycznych. Kornelia Lach na przykład przeanalizowała miejsca znaczące ze względu na trajektorię pokolenia. Śledziła ona losy mieszkańców pogranicza śląsko-morawskiego, których pod koniec II wojny światowej zmuszono do ewakuacji do Bawarii. Prawie wszyscy oni powrócili po kilku miesiącach do rodzinnych stron, ale niestety były one już zdegradowane i wymagały ponownego oswojenia. ,,zmieniły się: państwo, ustrój, język urzędowy, władze terytorialne, zasady życia i współżycia. Nawet to, co najbliższe - ojcowizna, wyglądała inaczej. Niektóre domy były spalone, inne zniszczone, a wszystkie splądrowane" (Lach, 200 l, s. 126). Niedawnym ,,miejscowym" mieszkańcom przyszło dodatkowo walczyć z Polakami z dawnych ziem wschodnich II Rzeczypospolitej o prawo do "własnych-nie-własnych" domów. Proces oswajania zdegradowanej przestrzeni musiał mieć w tym przypadku również wymiar symboliczny. Zupełnie inna sytuacja była po II wojnie światowej we Wrocławiu. Tam w wyniku działań wojennych i wysiedlenia ludności przestrzeń "przestała być przestrzenią znaczącą, uległa degradacji i w procesie rewitalizacji rzeczą konieczną stało się nadanie jej nowego lub przywrócenie dawnego znaczenia, uczynienia jej sensowną" (Górny, Marczyk, 2000, s. 76). W zasadzie trzeba było tę przestrzeń wykreować na nowo i to dla zupełnie nowych mieszkańców, ,,z przestrzeni obcej i niebezpiecznej uczynić własną i bezpieczną, pozbawioną anonimowości", co interesująco przeanalizowali Konrad Górny i Mirosław Marczyk, podkreślając jednocześnie, iż powódź w 1997 roku "w sposób bezceremonialny przewartościowała przestrzenną waloryzację miasta" (tamże, s. 81,83). Potrzeba mówienia Oswajanie przestrzeni zdegradowanej kataklizmem powodzi oznaczało równocześnie oswajanie przestrzeni społecznej, przywrócenie relacji z innymi ludźmi i doprowadzenie do zapanowania na powrót ładu społecznego. Dla osób poszkodowanych przez powódź bezpośrednio po przejściu wielkiej wody najważniejsze znaczenie miało bowiem poczucie istnienia więzi społecznej, emocjonalnego związku z innymi. Powodzianie czuli się przecież bezradni, osamotnieni, zamykali się w sobie. Łączyło ich jednak wspólne poczucie bycia ofiarą. Ten stan zrodził u większości z nich potrzebę mówienia, dokładnego opowiedzenia o niedawnych przeżyciach, "wyrzucenia z siebie" nadmiaru emocji. Dla socjologa są to niezbite dowody na występowanie traumy kulturowej. Wprawdzie Piotr Sztompka analizuje ją na przykładzie transformacji ustrojowej w Polsce �28 Janina Hajduk-Nijakowska dokonującej się pod koniec lat osiemdziesiątych, ale wnioski, do jakich dochodzi, bez wątpienia są aktualne również w odniesieniu do traumy wywołanej przez kataklizm powodzi: Wszelkie tego typu zjawiska - jak gorące debaty i szerokie dyskusje w środkach masowego przekazu (...) obsesyjne powtarzanie się pewnych tematów ekspresji artystyczncj w filmie, teatrze, literaturze i poezji; mobilizacji ruchów społecznych dla wyrażenia kulturowych niepokojów - świadczą niezbicie o jątrzącej się traumie. Najbardziej widomym przejawem traumy jest to, że ludzie o niej rozmawiają i chcąjej jakoś zaradzić. Jeśli nie mogą o niej mówić publicznie, odbijają to sobie z nawiązką, nawet w najbardziej represyjnych reżimach, w prywatnym kręgu rodziny, przyjaciół, znajomych (Sztompka, 2000, s. 36-37). Powodzianie nie mogli j ednak realizować potrzeby mówienia we własnym środowisku, ponieważ odbiór opowieści przez niedawnych współuczestników zdarzeń wywoływał silne negatywne sprzężenie zwrotne (weryfikowanie faktów przez słuchaczy, dopowiadanie, "licytacja" przeżyć i emocji), które przerywało sytuację komunikacyjną. Psycholog nazwał ten stan "polem minowym": "ofiary mogą doświadczać «zarażania się» stresem lub emocjami, kiedy to - paradoksalnieprzebywanie ze sobą zamiast uspokajać, wyolbrzymia lęki i poczucie zagrożenia" (Kaniasty, 2003, s. 75). Prawidłowość tę potwierdzili psychologowie, badający ofiary trzęsienia ziemi w Lorna Plieta: w pewnym momencie ludzie z poszkodowanych terenów stają się zmęczeni ciąglym przeżywaniem emocji, "barykadują się psychicznic" i separują od innych (...). Obserwacje kliniczne i badania empiryczne wyraźnie wykazują, iż dzielenie się swymi przeżyciami w atmosferze zaufania i życzliwości emanującej z bliskich pozwala ofiarom na mentalne uporządkowanie własnych doświadczeń poprzez odnajdowanie jakiegoś sensu przeżytego cierpienia, poprzez odrodzenie się poczucia kontroli nad własnymi emocjami oraz poprzez przywracanie utraconego zaufania do ludzi i świata (Kaniasty, tamże). Wspólnota doświadczeń zatem często w ogóle uniemożliwiała zaistnienie sytuacji komunikacyjnej ("nikt nie chciał tego słuchać", każdy miał własną relację do przekazania). Ludzie odczuwali przesyt tego typu opowieści i często rezygnowano z kontaktów, by ustrzec się wysłuchania kolejnej tragicznej relacji. "Mamy tu do czynienia ze społecznym i psychologicznym paradoksem - pisze Kaniasty - przypominającym «paragraf22»: ofiary pragną i potrzebują dzielić się opowieściami o swoich przeżyciach, ale niekoniecznie chcą być słuchaczami opowieści innych". W tej sytuacji powodzianie skierowali się więc w stronę mieszkańców z niezalanych terenów. Opowiadali i opowiadali - w pracy, w autobusie, przy każdej nadarzającej się okazji, często wymuszając na słuchaczach akceptację własnej 2 Zwracali na to uwagę ankieterzy CBOS-u i socjologowie prowadzący badania po powodzi. (m.in. Ruszczewska, 1999, s. 92) oraz dziennikarze prasy lokalnej i centralnej. �Kulturowy kontckst oswajania przestrzeni zdcgradowanej kataklizmem 29 interpretacji zdarzeń. Ich relacje ulegały tak szybkiej fabularyzacji i mitologizacji, że wywoływały nawet u części słuchaczy odruch zniecierpliwienia i unikania sytuacji, w której mogłoby dojść do zaistnienia procesu komunikacji. Dlatego każdy nowy potencjalny słuchacz z miejsca był akceptowany przez powodzianina i mógł liczyć na jego otwartą postawę i gotowość do wyjaśniania wszystkich szczegółów minionych zdarzeń, powtarzania historii opowiadanych i faktów znanych2. Potwierdza tę prawidłowość w swoich badaniach psycholog Krzysztof Kaniasty: "najlepsza pomoc przyszła od tych, którzy potrafili słuchać i po prostu byli" (2003, s. 52). Nic więc dziwnego, że powodzianie chętnie opowiadali o swoich przeżyciach reporterom tłumnie odwiedzającym tereny popowodziowe. Szczególnie aktywni w tym okresie byli dziennikarze rozgłośni regionalnych, którzy docierali z mikrofonem lub kamerą do poszkodowanych w czasie powodzi. Typowe dla mediów poszukiwanie sensacji spowodowało, że emitowano głównie drastyczne i kontrowersyjne relacje, popularyzując tym samym jednocześnie w społeczeństwie określony obraz wydarzeń z lipca 1997 roku. Wiele opowieści w sfabularyzowanym kształcie trafiało na powrót - dzięki prasie, radiu i telewizji - do powodzian, popularyzując daną wersję w obiegu folklorystycznym. Zainteresowanie wśród Polaków z innych regionów kraju sytuacją na Opolszczyźnie po powodzi stanowiło dodatkową przyczynę rozprzestrzeniania się w kraju opowieści powodziowych, głównie w obiegu folklorystycznym. Opolanie, którzy osobiście nie przeżyli kataklizmu, czuli się w pełni upoważnieni do relacjonowania wydarzeń z regionu. Opowieści funkcjonujące w mieście w swoistej symbiozie z emitowanymi z anteny lokalnego radia i telewizji rozprzestrzeniały się po kraju drogą bezpośrednich kontaktów. Ulegały wariantowaniu, wzbogacane o aktywizowane w pamięci społecznej motywy z tradycji folklorystycznej i literatury popularnej. Obecność tej tematyki w programach ogólnopolskich TVP oddziaływała obrazem na wyobraźnię odbiorców, wprowadzając do obiegu dodatkowe wątki i pobudzając relacje wśród powodzian. Zainteresowanie ludzi, którzy przeżyli powódź, programami na temat powodzi, wynikało z potrzeby zetknięcia się z wydarzeniami znajomymi. "Wydarzenia, w których się brało udział, powtórzone przez masowe medium, dostarcza przyjemności powtórki przeżycia"3 - twierdzi McLuhan. Zwracał na to uwagę także U. Eco: "przyjemność płynąca z lektury jest wynikiem nie tego, co nowe i niewiarygodne, lecz tego, co oczywiste i zwyczajne. (...) Największej przyjemności dostarcza bowiem nie ekscytacja, lecz odprężenie" (Eco, 1996, s. 225). ) Mc Luhan, Understanding Media. the Extensions of Man, London 1994, s. 205, (cyt. za: 1. Kolodziej, Kultura śmierci w mediach, "Zeszyty Prasoznawcze", 1997, nr 1-2). < Obelisk poświC(cony 55 ofiarom powodzi z lipca 1997 r. (w tym ośmiu, które utonC(1yna Opolszczyźnie) stoi w Zdzieszowicach, 200 metrów od przeprawy promowej na Odrze, ufundowany przez prywatnego przedsiębiorcC( Jana PIonkC(,którego za bohaterskąpostawC( w czasie powodzi odznaczono medalem "Za ofiarność i Odwagę'. Uroczyste odsloniC(cie pomnika odbyło siC(1 listopada 1998 r. Natomiast we Wrocławiu na Moście Uniwersyteckim stanęła postać "Powodzianki", rzeźba autorstwa Stanisława Wysockiego. �30 Janina Hajduk-Nijakowska Celebrowanie pamięci "Wyhamowywanie" emocji po powodzi skierowano na "celebrowanie" pamięci. Świadomość tego, że przeżywają wyjątkowe wydarzenia (historyczne), towarzyszyła ludziom już w czasie trwania powodzi. Starano się rejestrować fakty (prowadzono notatki, dzienniki, robiono zdjęcia, kręcono filmy wideo) i emocje (powstawały wiersze, piosenki, teksty literackie). Po ustąpieniu wody te amatorskie i profesjonalne zapisy pamięci zyskały walor bezcenny. Wymieniano zdjęcia, filmy, zbierano materiały dokumentujące rozwój wydarzeń, organizowano spotkania w okrągłe rocznice nadejścia wielkiej wody. Popyt na gromadzenie wszystkiego, co było związane z powodzią, uksztahował też rynek lokalny, na którym pojawiały się kolejne albumy, książki, kasety filmowe. Celebrowanie pamięci wkrótce podlegać zaczęło rytualizacji. Organizowano oficjalne spotkania rocznicowe, wręczano odznaczenia dla odważnych, listy gratulacyjne dla pomagających, celebrowano msze święte, odsłaniano tablice pamiątkowe i pomnik dla ofiar powodzi4• Zdaniem psychologa, organizowanie po klęsce żywiołowej różnych fonn zbiorowej aktywności "ma istotne znaczenie dla naturalnego procesu gojenia ran, uzdrawiania i odbudowy" (Kaniasty, 2003, s. 73). Jednocześnie obserwujemy narastającą popularność grawerowanych lub malowanych tabliczek z datą nadejścia wielkiej fali, przymocowywanych na zewnętrznych ścianach budynków w miejscu najwyższego poziomu wody. Po ośmiu latach od powodzi stały się one nieodzownym elementem zalanego wtedy obszaru. Wszystkie te działania dowodzą, iż sakralizacja terytorium ma zazwyczaj spontaniczny charakter. Ponadto przykłady te potwierdzają także słuszność tezy wynikającej z proksemicznej analizy przestrzeni, iż przestrzeń jako twór kulturowy ma również, a może przede wszystkim, walor komunikacyjny. Tabliczki lub inne przedmioty (nawet koła ratunkowe wieszane na ścianie zewnętrznej budynku) służą głównie upamiętnieniu zdarzenia, stają się tym samym znakiem konkretyzującym i uwierzytelniającym, ,,mentalną mapą przestrzeni ogarnianej świadomością, niezbędną w dziele porządkowania świata" (Szacki, 2003, s. 181). Okazuje się, że zaznaczanie pamiątkowymi tablicami poziomu wody na murach, jest bardzo starą tradycją. W Krakowie po powodzi w 1997 roku zinwentaryzowano tablice powodziowe w mieście. Najstarsza z nich pochodzi z roku 1670 i umieszczona jest na murze obok kościoła św. Agnieszki. Inna z tablic, umieszczona na murze klasztoru ss. Norbertanek, upamiętnia powódź z 1593 roku. Kolejnągroźną powódź z 1813 roku, która objęła górną i środkową Wisłę i Odrę oraz tereny Niemiec, Czech i Węgier, pochłaniając wiele ofiar; powódź, która wpłynęła na losy Europy, bowiem załamała kampanię napoleońską na Śląsku, upamiętnia w Krakowie kilka tablic, m.in. na filarze w kościele 00. Bernardynów w Krakowie (zdjęcia tablic w: Grela i inni, 1999, s. 52). Z kolei w Warszawie w Parku Wilanowskim utrwalono ślady letnich powodzi z 1813, 1844 i 1934 roku, a na obudowie źródła wypływające- �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 31 go u podnóża wzgórza w pobliżu kościoła karmelitów na warszawskich Bielanach maj dują się ,,znaki wielkiej wody" z lat 1888 i 1891 (tamże, s. 52). Usuwanie skutków powodzi, remonty mieszkań i miejsc pracy, odbudowywanie miszczonych dróg, rekultywacja ziemi - wszystko to na powrót skłoniło ludzi do współdziałania jako grupy skazanej przez los na bycie ofiarą. Na wyspie Pasieka w Opolu, niecałe dwa tygodnie po powodzi, powstał Komitet Pomocy Sąsiedzkiej, który miał bronić interesów mieszkańców tej małej społeczności w mieście. "Ważne jest, byśmy wszyscy byli dobrze i szybko informowani o naszych uprawnieniach - napisano między innymi w odezwie inicjującej pierwsze spotkanie - byśmy znali potrzeby własne i sąsiadów oraz umieli znajdować środki ich zaspokajania" (Pasierbiński, 1999, s. 113). Wydano nawet w sierpniu 1997 roku specjalny biuletyn komitetu - "Pasiecznik". Ale przede wszystkim organizowano co roku l O lipcanagłaśniane przez media (także centralne) spotkania mieszkańców wyspy Pasieka w ogrodach Radia Opole. Spotkania te mają charakter letniego festynu z piwem i chlebem ze skwarkami. Z inicjatywy ks. Stefana Baldego, prałata opolskiej katedry, w piątą rocznicę tragicznej powodzi na wyspie w ogrodzie Radia stanęła rzeźba "Damy Pasiecznej" autorstwa Ireny i Jerzego Piechników. "Gałązka oliwna, którą ma Damatłumaczył prałat - jest symbolem pokoju. Wielki potop przyniósł do Arki Noego właśnie taką gałązkę. Był to znak, że tragedia minęła" ("Gazeta Wyborcza", Opole,4 stycznia 2002 r.). Rok później, gdy zabrakło już fundatora pomnika, mieszkańcy Wyspy Pasieka odsłonili na lipcowym spotkaniu tablicę poświęconą pamięci księdza prafata. Natomiast prezydent Opola Ryszard Zembaczyński, mieszkaniec wyspy Pasieka, a w czasie powodzi wojewoda opolski, w 2003 roku podniósł figurę "Damy Pasiecznej" do rangi symbolu miasta. Tym samym rozpoczęła się konkurencja dwóch kobiecych symboli Opolszczymy: Karolinki - spopularyzowanej w całej Polsce przez Krajowy Festiwal Polskiej Piosenki i Damy Pasiecznej. Najskutecmiejszymjednak sposobem integracji społecmości powodziowej okazał się obieg praktycznych informacji związanych z odtworzeniem stanu posiadania. Każda nowa inicjatywa samorządu, Kościoła, rządu, wychodząca naprzeciw problemom powodzian, z miejsca spotykała się z odzewem, a zainteresowani bezbłędnie trafiali do miejsc, w których mogli otrzymać pomoc. Wsparcie informacyjne, zdaniem psychologa, ma największe znaczenie w procesie dochodzenia do normalności po kataklizmie. "Dobra rada i wskazówki od innych pomagają ofiarom w organizowaniu źródeł wsparcia i w poruszaniu się w pokryzysowej rzeczywistości, która chwilowo funkcjonuje na nowych zasadach" (Kaniasty, 2003, s.51). W tych nowych warunkach wiele lokalnych społeczności integrowało się wokół wspólnych zadań: "Sąsiedzi bardzo się skonsolidowali, podawali sobie informacje, dzielili się rozmrożonym mięsem. Byłam tym zaskoczona -jak po wojnie - wszyscy razem" - opowiadała studentce mieszkanka Nysy. �Janina Hajduk-Nijakowska 32 Inne poszkodowane w czasie powodzi kobiety refleksyjnie opowiadały: Człowiek docenił wartość rodziny, ona jest naj ważniejsza. Nieważna jest podłoga, meble, telewizor, to wszystko jest nieważne. Rodzina, wszyscy razem, to jest ważne; uświadomiłam sobie, jak bardzo jestem związana ze swoją rodziną ijak bardzo można na niej polegać (Moj, 2000, s. 84). Były jednak również wśród Nysan zupełnie odmienne refleksje: Po tej powodzi wyszło wiele chamstwa, dlatego teraz z większą rezerwą podchodzę do ludzi, tym bardziej, że potrafią kąsać nawet tę rękę, która daje. Jestem teraz zupełnie innym człowiekiem. Straciłem do ludzi zaufanie. Wiem, żejeżeli mam jakiś problem, mogę liczyć wyłącznie na siebie (Moj, 2002, s. 84). Ijeszcze wypowiedzi mieszkańców opolskiego Zaodrza zapisane przez studentów psychologii przeprowadzających wywiady w styczniu 1998 roku: Ksiądz powiedział w kościele, że ta powódź to ludzi połączyła, ale ja się z tym nie zgadzam. Chętnie bym tam wstała w kościele i powiedziała, co o tym myślę ... Choć wie pan, w czasie powodzi to ludzie ratowali się nawzajem. .. ale po powodzi w moim odczuciu stali się gorsi; przed powodzią wszystko było dobrze ... po powodzi nienawiść się zrodziła (Kaniasty, 2003, s. 216,227). Bez wątpienia owe relacje odmienne w ocenie ludzi i faktów wynikają bezpośrednio z doświadczeń i przeżyć poszkodowanych w powodzi, a dokładniej wynikają z ich,jak to określił Stanisław Jałowiecki, "bagażu aksjologicznego". Ocenie podlegają bowiem konkretne role społeczne, cały proces wychodzenia z szoku powodziowego i powrotu do nom1alności, który zdaniem socjologa związany jest bezpośrednio z ocenami najbliższych i samego siebie. "Poczucie tego, że się nie zawiodło, musi mieć pozytywny, wzmacniający wpływ na osobowość. W przeciwnym przypadku z pewnością wystąpią elementy desttUkcyjne, które cały czas proces dochodzenia do równowagi bardzo utrudniają" (Jałowiecki, 1999, s. 54). Rytuał "wycofania" W najtrudniejszej sytuacji znaleźli sięjednak ci powodzianie, któryITIwoda zabrała domy i gospodarstwa. Degradacja przestrzeni okazała się bowiem całkowita i nieodwracalna. Po prostu nie było już dokąd wracać. Co prawda większość poszkodowanych przez długie tygodnie, a nawet miesiące nie mogła powrócić do zdewastowanych i zawilgoconych mieszkań, doświadczając bólu bezdomności i poniewierki (tylko w gminach Popielów i Lubsza w powiecie brzeskim na Opolszczyźnie prawie 10 tysięcy mieszkańców do późnej jesieni mieszkało z dala od swych gospodarstw, w świetlicach, szkołach, na plebaniach, lub po prostu koczo- �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 33 wało pod gołym niebem), ale w końcu po wielu perypetiach do takiego powrotu dochodziło. Zdecydowana większość powodzian, co już podkreślaliśmy, była bowiem zdeterminowana i gotowa do ponownego oswojenia własnej, choć już nie takiej samej przestrzeni; nawet jeżeli zniknęły bezpowrotnie dawne miejsca odniesienia: drzewo zza okna uschło, rzeka zmieniła koryto, a skarpa obsunęła się, odsłaniając nowe widoki i nawet jeśli skażona wodą ziemia uczulała i raniła dłonie. Jednak część ofiar lipcowego kataklizmu nawet takiej możliwości nie miała. Dla nich wychodzenie z traumy powodziowej było znacznie bardziej skomplikowane. Tragizm indywidualnych doświadczeń wyznaczałjednocześnie perspektywę oceny zdarzeń: eksponowano konflikty i nieporozumienia sąsiedzkie, nagłaśniano niesprawiedliwości przy podziale darów, uporczywie szukano winnych sytuacji, w jakiej się znaleźli powodzianie oraz odpowiedzialnych za zaistnienie tragedii (swoista lawina doniesień do prokuratury). Pomoc społeczna w Kłodzku tak pomaga ludziom potrzebującym pomocy, jakby te pieniądze pochodziły z kieszeni pracowników i dyrektorki. Nie wiem, czy oni mająjakieś profity z oszczędności, czy to są w ogóle ludzie? ('00) Po powodzi zaczęły się gniewy, że macie plastikowe okna, elegancko zrobione. A my straciliśmy cały dorobek naszego życia. (00') Jeżeli chodzi o dzielenie mebli i innych rzeczy, to jest jeden fałsz, zazdrość i nienawiść (...) nie było dzielone takjak potrzeba. (00') Znajomych mam niby dużo, ale żaden z nich nie zapytał, czy coś trzeba pomóc. Może dać chleba. Właściwie po powodzi w tym najtrudniejszym czasie zostaliśmy sami. Zakwaterowano nas w Polanicy, nie chciałem wracać do Kłodzka (Kaleta, 1999, s. 75, 80, 81, 98). Rozgoryczenie i poczucie żalu za utraconym domem, tragedia doświadczanej bezdomności, utrudniały powodzianom zasiedlanie nowych, specjalnie dla nich przygotowanych miejsc. Pomijając cały kontekst nagłaśnianych przez media problemów związanych z budową osiedli domków dla powodzian, a później kontrowersji związanycb z przydzielaniem ich konkretnym rodzinom, to przecież dla osób poszkodowanych podjęcie decyzji o zmianie miejsca zamieszkania było bardzo trudne. Wprawdzie antropolog Yi-Fu Tuan twierdzi, że ,jeśli jedno «centrum wszechświata» ulega destrukcji, można zbudować nowe tuż obok, albo w całkiem innej okolicy i wtedy to ona właśnie stanie się «środkiem świata»" (Tuan, 1987, s. 189-190), bo przecież - by jeszcze raz odwołać się do M. Eliadego - odkrycie "środka", znalezienie punktu oparcia, ,jest równoznaczne ze stworzeniem świata" (1974, s. 50), to przecież musi jednak temu towarzyszyć akceptacja takiej decyzji, a z tym na początku było najtrudniej . Mieszkałam z młodszym synem, starszy był u dziadka. Nie można się było pomieścić. Mąż u znajomej i tak rodzina spotykała się raz na dwa miesiące (Kaleta, 1999, s. 97). Koledzy podtykali mi co kto mógł, przeważnie domowe jedzenie. Na początek dyrektor wyraził zgodę, abym nocował w pracy. Władze miasta stanęły w końcu na �Janina Hajduk-Nijakowska 34 wysokości zadania i nam powodzianom, zwłaszcza tym, którzy naprawdę nie mieli się gdzie podziać, zapłaciły noclegi w domkach campingowych w Amfiteatrze (Kaleta, 1999,s. 75). Do wsi Rzeczyce w gminie Środa Śląska nie powróciło po powodzi 12 rodzin, niektóre z nich zamieszkały w domkach dla powodzian w Środzie Śląskiej i Szczepanowie, inni wyjechali do rodziny. Przeniesienie się w bezpieczne miejsca oznacza jednak, że człowiek uświadamia sobie, że nigdy już nie wróci do dotychczasowej przestrzeni, do znanych mu "swojskich" relacji sąsiedzkich. Przeniosłam się do siostry i pomyślałam, M. Matysiak, Racibórz 1999). że nie warto już nic zaczynać od nowa (zap. Jak żeśmy się tu wprowadzili, to zawsze wracamy do Kłodzka. Mieszkamy na wsi, bo jakież to miasto trzy kilometry od centrum. Z teściami mieszkaliśmy 13 lat. Do tamtego mieszkania czuję sentyment. Ile razy przechodzę tamtędy, zawsze w tamte okna zaglądam (Kaleta, 1999, s. 104). Klimat jak na wiosce. Tylko dojazdy do miasta są męczące (... ). Być może kiedyś będzie tu nonnalne osiedle ( ...). Widoki okolic, zwłaszcza podczas zachodu słońca, są przepiękne. Ciągle jednak wracamy do Kłodzka, dosłownie i w przenośni, bo mieszkamy trzy kilometry od centrum (...). Potrzeba czasu, żeby si« przyzwyczaić (Kaleta, 1999, s.108). Przyszła pani bunnistrz, powiedziała, że musimy zamieszkać w Polanicy, bo to nie jest życie. Ja nie zgodziłam się, tutaj [w Kłodzku - JHN] pracujemy, dzieci chodzą do szkoły. To się tylko tak mówi, do Polanicy. Ale faktycznie, ogrzewania nie było, zimno, no butle mieliśmy, to ogrzewaliśmy gazem. To było dobre na tydzień, ale na cały czas? Dom najpierw do remontu, potem do rozbiórki, znowu do remontu. Tych komisji masa, tylko r«ce rozkładali. Faktycznie pieniędzy nie mieli, to co oni mogli. W Polanicy mieszkaliśmy w domu wczasowym. Wreszcie po wielu zabiegach UrLąd Miasta przydzielił nam mieszkanie (Kaleta, 1999, s. 97). Wiem,jakie to przeżycie nie mieć domu własnego. To, że mieszkam li babci, niczego nie zmieniło, to nic jest mój dom. Ja się li babci nie wychowałam, nie miałam tu dzieciństwa. Wszystkie zabawy z bratem były na starym mieszkaniu, którego już nie ma. Mieszkamy w kontenerze (Kaleta, 1999, s. 79). Trudną sytuację powodzian w Kłodzku zaogniły dodatkowo konflikty społeczne. Na przykład wszystkich poszkodowanych przez powódź mieszkańców Wyspy Piasek, doszczętnie zniszczonej przez powódź, zakwaterowano w kontenerach. Do tego samego osiedla władze miasta skierowały jednak byłych więźniów i ludzi eksmitowanych z mieszkań komunalnych za dewastację i pijackie awantury. W ten sposób powstało kontenerowe getto, w których jeszcze w kwietniu 2001 roku (blisko 4lata po powodzi!) mieszkali powodzianie, oskarżający samorząd o lekceważenie ich problemów. Z kolei bunnistrz Kłodzka - o czym doniosła "Rzeczpospolita" - oskarżył powodzian mieszkających w kontenerach o to, że �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 35 "oczekują od miasta, iż utrzyma, wyżywi i zapewni komfortowe mieszkania; liczą na dożywotni status powodzianina" ("Rzeczpospolita" z 30 kwietnia 200 l r.). Kontenery mieszkalne miały być tylko przejściową formą rozwiązania problemów z zakwaterowaniem ludzi poszkodowanych przez powódź. Niestety, nie wszystkie gminy potrafiły w miarę szybko uporać się z narastającymi po powodzi problemami i dlatego skazywały powodzian - wbrew ich woli - na mieszkanie w bardzo trudnych warunkach. Co więcej, koszty mieszkania w kontenerach (głównie energii elektrycznej) były tak wysokie, że gwahownie rosło zadłużenie mieszkańców i jeśli nawet w końcu mogli oni przenieść się do mieszkania w murowanym budynku, to ten nieszczęsny dług szedł za nimi. W ten sposób wielu powodzianom, między innymi w Koźlu i w Brzegu na Opolszczyźnie, gwahownie pogarszały się warunki życia. (np. w nowo oddanym mieszkaniu po przeprowadzce z kontenera nie podłączano energii elektrycznej). Nic dziwnego, że wielu z nich czuło się "wyrzuconymi" z lokalnej społeczności, a lipcowa powódź 1997 roku uttwalała się w świadomości jako ostra cezura pomiędzy spokojem i bezpieczeństwem, a nędzą i niepewnościąjutra. Śledzenie losu byłych powodzian, warunków, w jakich żyją w nowych mieszkaniach, inspirowane było często przez darczyńców, którzy oczekiwali dostrzeżenia ich roli w rozwiązywaniu problemów poszkodowanych przez powódź stulecia. I tak na przykład w "Rzeczpospolitej" z 2000 roku reporter prezentował losy pięciu rodzin z gmin Głuchołazy, Gorzyce i Głubczyce w województwie opolskim i śląskim, które po pół roku koczowania, mieszkaniu pod wiatą lub w oborze, otrzymały nowe domy od Fundacji Dobroczynności firmy ATLAS oraz Fundacji POLSAT ("Rzeczpospolita" z 10 kwietnia 2000 r.). Osiedla domków dla powodzian oddawano sukcesywnie od jesieni 1997 roku rodzinom, które utraciły własne domy. Przeważnie lokalizowano je na obrzeżach miasta, z dala od rzeki (w Opolu przy ul. Witosa). Domki sterylne, przestrzennie uporządkowane, pod kątem prostym ustawione wzdłuż osiedlowych uliczek wyłożonych taką samą kostką, doklejone do siebie bliźniaczo lub oddzielone regularnymi czworokątami ziemi, z wejściem wprost z chodnika. Ta nowa przestrzeń podmiejska tworzyła stabilną konstrukcję, nadającą zasiedlającym osiedle powodzianom symbolikę zbiorowości ocalonej. Architektoniczny porządek osiedla stawał się przestrzenną ekspresją wspólnoty, mieszkańców naznaczonych tożsamymi doświadczeniami. Natomiast zasiedlanie domków przez powodzian oznaczało przede wszystkim oswajanie bezimiennej przestrzeni, wyodrębnienie w niej "miejsc świętych prywatnego świata", między innymi poprzez uobecnienie wartości wypływających z utopii ,,miejsca". Do antropologicznej analizy tej sytuacji zainspirował mnie Roch Sui ima, który śledził co prawda konstytuowanie rzeczywistości świata działkowego (ten smutek warzywnych ogródków), ale czynił to również w kontekście rozwiązywania istotnych dla wspólnoty sprzeczności i konfliktów egzystencjalnych. Napisał wprost: "tak jak można, w perspektywie historii społeczeństw i tradycji ludzkiej kultury, mówić o rytuałach "przekraczania" czy ,,zdobywania" (...) tak - być może - przychodzi �36 Janina Hajduk-Nijakowska nam dziś mówić o rytuałach "wycofania", rytuałach obronnych, ukierunkowanych m.in. na odtworzenie się w ,,małej skali"; rytuałach ,,rezygnacji", towarzyszącej każdemu autentycznemu doświadczeniu ludzkiemu" (SuIima, 2000, s. 27). Analiza zachowania rodzin zasiedlających nowo otrzymane domki dowodzi przydatności kategorii rytuału "wycofania" do wyjaśnienia zachodzących w tych zbiorowościach procesów. W psychicznym opanowaniu nowej sytuacji stworzonej przez nową przestrzeń, w odnalezieniu się w nowej zbiorowości, w zaakceptowaniu zmian, bez wątpienia pomocny był ów rytuał "wycofania", swoisty mechanizm adaptacyjny (obronny) umożliwiający przyłączenie nowej przestrzeni "do sfelY ładu" i zbudowanie tym samym nowej, własnej, czytelnej przestrzeni kulturowej. Dostaliśmy mieszkanie w domkach rządowych w nowo wybudowanym osiedlu Warszawy-Centrum. Weszliśmy w puste mieszkanie, w gołe ściany, (...) zaczęliśmy pomalutku żyć. (oo.) Przy kłodzkim Opsie utworzono biuro pomocy psychologicznej dla powodzian. Niektórzy ludzie chodzili, ja się buntowałam. Uważałam, że najpierw muszę mieszkać, a leczyć będę się później. Najlepszym lekarstwem dla mnie będzie rodzina pod jednym dachem, a nie psychoanaliza (Kaleta, 1999, s. 101-102). Jak byliśmy już na własnych kątach, to szukaliśmy różnych rzeczy, które znajomi brali w czasie powodzi do siebie. Część się odnalazła. Z każdej rzeczy znalezionej w kartonie człowiek się cieszył, radowaliśmy się, że się znalazło. To były nasze własne rzeczy (Kaleta, 1999, s. 104). Nawieźliśmy już trochę ziemi do ogrodu, chcemy zrobić trawnik. Zasieję kilka grządek, żeby mieć swoje warzywa i kwiaty. Kwiaty bardzo lubię (studentka 2000 r.). Ofiary kataklizmu przeniesione przy wtórze medialnego nagłośnienia w nowe siedliska, nie zdając sobie nawet z tego sprawy, od początku stwarzały nie tylko nową przestrzenną rzeczywistość, konstruując stałe punkty odniesienia podmiejskiego komunikatu przestrzennego; nie tylko tworząc "instancję indywidualną" przesądzały o nowej "instancji zbiorowej", gwarantującej trwałość układu, "wintegrowanie podmiotów ludzkich w tekst miasta (...), co umożliwia pojmowanie miasta . jako zespołu interrelacji i interakcji między podmiotami a przedmiotami" (Greimas, 1989, s. 179) - ale również współuczestniczyły w powstawaniu nowej lokalnej społeczności, integrującej się na bazie nowych wartości. Wzruszającym przykładem tego procesu jest opowieść kobiety zapisana w 1999 r. przez studentkę w Kłodzku: Najlepsza była nasza pierwsza wigilia. Byliśmy jużjako tako urządzeni, robiliśmy z mężem pierogi. Ciasto zagniecione, wszystko powyciągane, mąż pyta: gdzie wałek? No tam w szufladzie - odpowiadam. On pyta, w jakiej szufladzie - Co ty, nie wiesz, gdzie jest w kuchni wałek? - pytam go. Słuchaj mama, przecicż jesteśmy po powodzi, nie mamy wałka! - Akcja wałek na Centrum Warszawy. Mieszka nas tu trochę z uliey Braci Gierymskich. Młodszy syn do jednej sąsiadki, do drugiej - nie ma. Oka- �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 37 zalo się, że jest jeden wałek na całe osiedle, na sto rodzin. Był wypożyczony na 25 minut. Pierogi były w takim tempie robione, a były tak pyszne, jak nigdy (Kaleta, 1999, s.104). * * * Miejsca nawiedzone kataklizmem powodzi w 1997 roku w większości sąjuż dzisiaj nie do poznania. Odremontowane, odbudowane ... Proces oswajania przestrzeni, choć przebiegał z różnymi kłopotami, stał się ważnym doświadczeniem społecznym dla mieszkańców dorzecza Odry i Wisły. Ale jednocześnie zaktywizował on pamięć społeczną, wzbogacił wiedzę lokalnych zbiorowości o grożących jej niebezpieczeństwach ze strony rzeki. Bo rzeka, która przez wieki kreowała człowieka, wyznaczała rytmjego życia, wypadła przecież ze świadomości społecznej. Człowiek odwrócił się od niej, budując bez niej świat swoich odniesień. Lipcowa powódź 1997 roku zmusiła go do przewartościowania własnej przestrzeni, do zwrócenia się na powrót w jej stronę. BIBLIOORAFIA Adamowski 1. 1999 Kategoria przestrzeni w folklorze. Studium etnolingwistyczne, Lublin. BaumanZ. 1997 Wśród nas, nieznajomych - czyli o obcych w (po)nowoczesnym mieście, w: Pisanie miasta. Czytanie miasta, red. Anna Zeidler-Janiszewska, "Studia Kulturoznawcze", Poznań. Benedyktowicz D., Benedyktowicz Z. 1992 Dom w tradycji ludowej. Encyklopedia Kultury Polskiej X¥ wieku. Studia i Materiały, Wrocław. Czamowski S. 1956 Podział przestrzeni ijej rozgraniczanie w religii i magii, w: tenże, Dzieła t. 3, oprac. N. Assordobraj i St. Ossowski, Warszawa. EcoU. 1996 Superman w literaturze masowej. Powieść popularna: między retoryką a ideologią, przeł. 1. Ugniewska, Warszawa. EliadeM. 1974 Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, przeł. Anna Tatarkiewicz, wyboru dokonał i wstępem opatrzył M. Czerwiński, Warszawa. 1999 Sacrum i profanum. O istocie religijności, przeł. R. Reszke, Warszawa. EliaszA. Psychologia ekologiczna, Warszawa. 1993 GiddensA. 2001 Nowoczesność i tożsamość. "Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Warszawa, Biblioteka Socjologiczna. �38 Janina Hajduk-Nijakowska Górny K., Marczyk M. 2(XX) Obraz miasta jako przestrzeni kreowanej iprzestrzeni kreującej tożsamość kulturowąjego mieszkańców. Przyczynek do antropologii Wroclawia, "Studia Etnologiczne i Antropologiczne", t. 4: Przestrzeli kulturowego współistnienia, red. Irena Bukowska-Floreńska, Katowice. Greimas AJ. 1989 Ku semiotyce topologicznej, w: Leach E., Greimas AJ., Rytuał i narracja, tłum. A. Grzegorczyk, E. Umińska-Plisenko, Warszawa. Greta J., Słota H., Zieliński J. (red.) 1999 Dorzecze Wisły. Monografia powodzi łipiec 1997, Warszawa. Grygierczyk M. 1999 Ponowne oswajanie miejsc oswojonych: stosunek do swojego miejsca zamieszkania ludzi dotkniętych kłęską powodzi, w: Naturalna katastrofa i społeczne reakcje. Studia nad przebiegiem i następstwami powodzi na Opolszczyźnie w 1997 roku, red. K. Frysztacki i T. Sołdra-Gwiżdż, Opole. HallET. Ukryty wymiar, przeł. T. Hołówko, słowem wstępnym opatrzył A. Wallis, 1976 Warszawa. 1987 Bezgłośny język, przeł. R. Zimand i A. Skarbińska, Warszawa. Jałowiecki S. 1999 Powódź a system wartości, w: Naturalna katastrofa ..., dz.cyt. Jonderko F. 1999 Straty w mieszkaniach i uwarunkowania odbudowy, w: Naturalna katastrofa ..., dz.cyt. Kaniasty K. Klęska żywiołowa czy katastrofa spoleczna? Psychospołeczne konsekwen2003 cje polskiej powodzi 1997 roku, Gdańsk, Psychologia w monografiach naukowych, nr 6. Kowalski P. Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa-Wrocław. 1998 LachK. 2001 O jlichtowaniu i jlichtlingach. Zmiana przestrzeni życiowej ludności pogranicza śląsko-morawskiego w latach 40. XX wieku, w: Przestrzenie. miejsca, wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich. Studia pod red. P. Kowalskiego, Opole. LejmanJ. 1999 Wprowadzenie do antropologii przestrzeni (na przykładzie" Uczty" Platona), w: Wokół antropologii kulturowej, red. M. Haponiuk, M. Rajewski, Lublin. Łukaszewski W. 1997 Potop ipo, "Charaktery" nr 9. Ostałowska L. 1997 Czepielowice po wodzie, "Gazeta Wyborcza" - "Magazyn Gazety" 30.10.1997. Pasierbiński A. 1999 Elementy spontanicznej samoorganizacji społecznej w sytuacjach klęsk żywiołowych w: Naturalna katastrofa ..., dz.cyt. Ruszczewska V. 1999 Ludzie wobec strat: radzenie sobie w sytuacji zagrożenia, w: Naturalna katastrofa ..., dz. cyt. �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem Sitek W. 1997 StommaL. 1986 SulimaR. 2ro.l 2001 Szacki P. 2003 Sztandara M. 2001 SztompkaP. 2ro.l Tuan Vi-Fu 1987 WolickaE. 1999 39 Wrocławianie wobec wielkiej powodzi. Wspólnota i zagrożenie. Socjologiczny przyczynek do analizy krótkotrwałej wspólnoty. Wrocław. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. A ntropologia codzienności, Kraków. Gło~y tradycji, Warszawa. Pamiętać, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 3~. "Miejsca święte i miejsca przeklęte ". Szkic o antyurbanizmie " Wiejskich Społeczności Alternatywnych", w: Przestrzenie, mi~isca, wędrówki ..., dz.cyt. Trauma wielkiej zmiany. Społeczne koszty transformacji, Warszawa. Przestrzeń i miejsce, przeł. A. Morawińska, Warszawa. Zamiast wprowadzenia, w: Miejsce rzeczywiste. Miejsce wyobrażone. Studia nad kategorią miejsca w przestrzeni kultury, red. M. Kitowska-Łysiak, E. Wolicka, Lublin. Znaniecki F. Socjologiczne podstawy ekologii ludzkiej, "Ruch Prawniczy, Ekonomiczny 1938 i Socjologiczny", PoznaJl. 1971 Nauki () kulturze. Narodziny i rozwój, przeł. 1. Szacki, wstępem opatrzył 1. Szczepański, Warszawa. MATERIAŁ Y ŹRÓDŁOWE W CZASOPISMACH 1997 "Gazeta Wyborcza" - dodatek "Gazeta w Opolu". 1997 "Nowiny. Tygodnik Ziemi Rybnickiej, Wodzisławskiej i Raciborskiej". 1997,1998,2000,2001 "Rzeczpospolita" Warszawa (skrót RP). PRACE MAGISTERSKIE Sokła M. 2ro.l KaletaL. 1999 MojL. 2ro.l Powódź w Rzeczycy w lipcu 1997 roku z perspektywy folklorysty. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. UO dr hab. T. Smolińskiej, Uniwersytet Opolski. Powódź w Kłodzku (1997), Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. UO dr hab. T. Smolińskiej, Uniwersytet Opolski. Powódź w Nysie (lipiec 1997 rok). Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. UO dr hab. T. Smolińskiej, Uniwersytet Opolski. �40 Janina Hajduk-Nijakowska RĘKOPISY Terenowe materiały zebrane przez studentkę Małgorzatę Matysiak, Racibórz, 1999 r., pod kierunkiem 1. Hajduk-Nij3kowskiej. Janina Hajduk-Nijakowska THE CULTURAL CONTEXT OF ADAPTATION TO A DISASTER DEGRADED SPACE (SummaI)') Using an anthropological perspective, the author analyses the process of adaptation to the immediate space by Polish people hit by the 1997 flood. Places oftheir residence have been branded with disaster and the feeling ofbeing lost and harmed has been intensified by the awareness ofthe loss of everything they owned. In order to feel fulfilled in the new situation flood victims had to display an exceptional fortitude and perseverance. It turned out that most ofthe flood victims worked laboriously to recover their individual space from the time before the flood, to rebuild the feeling of cultural continuity, to reconstruct (or create from scratch) their "sacred places oftheir private life". The adaptation ofthe degraded space meant also adaptation of the social space, restoration of relations with other people. This condition triggered the natural need to talk, to tell others about the recent experiences, which greatly helped to overcome the trauma caused by the flood, "slow down" the emotions and start the memory celebration process. The author also analyses the situations ofthe flood victims, who were forced to change their place ofresidence, who had to settle new, strange spaces, who created a new spatial reality (most often on the periphery of the city) and cooperated in the establishment of a new, local community. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/434aba450f6f9b5deffd4fa31d5d3fa2.pdf 979547887992cda4c17bcbf61d9bc7ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5088 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4720 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.5-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁ Y Janina Hajduk-Nijakowska, Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem Tomasz W i ś l i c z, Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku. Przyzwolenie i penalizacja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna O r s z u l a k - D u d k o w s k a, Świat ogłoszeń matrymonialnych - poszukiwania i inspiracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grażyna P y l a, Prymicje jako obrzęd przejścia Alfonsas M o t u z a s, Kult Góry Krzyży znakiem walk Polaków i Litwinów o wolność religijną i narodową. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Andrzej Woź n i a k, Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Władysław M. Ł a t y s z e w, Scripta manent. Spuścizna naukowa Bronisława Piłsudskiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Waldemar K u l i g o w s k i, Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? . . Marcin B r o c k i, Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym. .. . .. .... . ... . ... . ... . ... . ... . ... . .. . . . .. .. .... . . ..... . . Sławomir S ikor a, Moje spojrzenie na etnografię . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Agnieszka Koś c i a ń s k a, Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii . . . . . . Ryszard Vo r b r i c h, Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rafał B e s z t e r d a, Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy morawskich na terenie pogranicza indyjsko-tybetańskiego (od połowy XIX wieku) Grażyna S z e l ąg o w s k a, Ziemniaki w tradycyjnym pożywieniu ludowym. . . . . 13 41 65 79 91 105 123 143 169 187 203 219 237 251 II. POGLĄDY I OPINIE Jerzy C z aj k o w s k i, A propos Hazeliusa i Skansenu 275 m.SYLWETKI Antoni K u c z y ń s k i, Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego w Jużno-Sachalińsku laureatem nagrody "Przeglądu Wschodniego" za rok 2002 ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 �6 IV RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Benjamin L e e W h o r f, Język, my.Ś'/,rzeczywistość, przeł. Teresa Hołówka, Warszawa 2002 (Magdalena Parus-Jaskułowska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeremy R i fk i n, Wiek dostępu. Nowa kultura hiperkapitalizmu, w której płaci się za każdą chwilę życia, Wrocław 2003 (Anna Torobińska) . . . . . . . . . . . . . . . . Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość, red. Wojciech Józef Burszta, Warszawa 2003 (Małgorzata Dziura) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marek Z a l e s k i, Formy pamięci, Gdańsk 2004 (Aleksandra Rzepkowska) . . . . . Jarosław Rok i c k i, Kolor, pochodzenie, kultura. Rasa i grupa etniczna w społeczeństwie Stanów Zjednoczonych, Kraków 2002 (Ewa Nowicka) . . . . . . . . . . Zbyszko M e los i k, Kryzys męskości w kulturze współczesnej, Poznań 2002 (Aleksandra Kosakowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna M a l e w s k a- S z a ł y g i n, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Warszawa 2002 (Waldemar Kuligowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Izabella B u kra b a-R y l s k a, Edward M a j e w s k i, Krystyna Ł a p i ó s k a-Ty s z k a, Barbara P e r e p e c z k o, Maria W ie r u s z e w s k a, Polska wieś w świadomości społecznej. Wiedza i opinie o kulturze ludowej, rolnikach i rolnictwie, Warszawa 2004 (Aleksandra Rzepkowska) Kosznajderia - kraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.), red. Włodzimierz Jastrzębski, Bydgoszcz-Tuchola 2003 (Roman Bąk) . . . . . . . . . . Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w ,ysunkach 1. Głogowskiego i K. W Kielisińskiego (informator loIYstawy),Lwów-Toruń 2002 (Roman Bąk) . . . Ewa C h m i e l e w s k a, Święci na polskich rozstajach - południowa Wielkopolska. Część l. Słup sakralny Pawła Brylińskiego w Chotowie, Latowice 2002 (Roman Bąk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Człowieczy los. Dumki i wiersze Jana Raka, Husów 2003 (Tomasz Michalewski) . . . Helena Kra s o w s k a, Bukowina. Mała ojczyzna - Pietrowce Dolne, Pruszków 2002 (Magdalena Pokrzy,lska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gieroj iii zbojnik? Obraz rozbojnika w lołkłorie Karpatskogo regiona I Heroes or Bandits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region, ed. V. Gasparikova and B.N. Putilov, Budapest 2002 (Katarzyna Marcol) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Olga G o l d b e r g-M u I k i e w i c z, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów polskich, Łódź 2003 (Ewa Banasiewicz-Ossowska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Magdalena Ś n i a d e c k a-K o t a r s k a, Być kobietą w Ekwadorze, Warszawa 2003 (Zbigniew Jasiewicz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jocelyne B o n n e t, en collaboration avec lose da Silva L i m a, Bronisława l awo r s k a, Marcin P i o t r o w s k i, Dimanche en Europe, Strasbourg 2003; Claude Madeleine O u d o t, Michele S i m o n s e n, Noel en Europe, Strasbourg 2003 (Inga Kuźma) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aagot N o s s, Frd tradisjonell klesskikk til bunad i Vest-Telemark, Oslo 2003 (Barbara Bazielich) "Okolice - Kwartalnik Etnologiczny", Toruń 2003-2004 (Violetta Wróblewska) . . . . ,,(op.cit.,) maszyna interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne", Warszawa 2002-2004 (Magdalena Radkowska, Agnieszka Kościańska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Collectanea Eurassiatica Cracoviensia. Zrozumieć Eurazję. Od starożytności do czasów współczesnych, red. Jadwiga Pstrusińska, Piotr Stalmaszczyk, Kraków 2003 (Leszek Dzięgiel) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 303 305 309 313 317 322 325 327 330 335 338 341 343 345 348 350 352 353 355 361 �7 V KRONIKA 80. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Łódź, 23 września 2004 (Anna Spiss). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . "Kultury wobec globalizacji. Problematyka unifikacji kulturowej w zainteresowaniach polskiej humanistyki". Konferencja towarzysząca jubileuszowemu LXXX Zjazdowi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Łódź, 24-25 września 2004 (Anna Nadolska-Styczyńska) Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Olszanica, 14-15 maja 2004 (Katarzyna Kaniowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konferencja "Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych", Poznań, 27-28 listopada 2003 (Izabela !dzik) "Entre autres / Among others" - VIII Konferencja SIEF oraz III Konferencja ADAM, Marsylia, 26-30 kwietnia 2004 (Inga Kuźma) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konferencja "Wartości uniwersalne i odrębności narodowe tradycyjnych kultur europejskich w warunkach procesów integracyjnych", Lublin-Kazimierz Dolny, 23-27 czerwca 2004 (Bożena Kubit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Warszawska Specjalna Konwencja Association For The Study ofNationalities, Uniwersytet Warszawski, 18-21 lipca 2004 (Zbigniew Jasiewicz) . . . . . . . . . . . . . Konferencja "Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej", Warszawa-Pułtusk, 16-18 września 2004 (Jolanta Wiśniewska). . . . . Odsłonięcie tablicy pamiątkowej Bronisława Piłsudskiego, Kraków, 3 listopada 2003 (Antoni Kuczy/iski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Archiwum naukowe Antoniny Pisarczyk (Hanna Kossak-Nowocień) . . . . . . . . . "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ...". Wystawa w Muzeum Etnograficznym, Kraków, październik 2000 - czerwiec 2001 (Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla) . . . . Muzealny przegląd strojów i kostiumów, Kraków, wrzesień-październik 2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . "Zofia i Roman Reinfussowie. Życie, praca i dzieło". Wystawa w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli, Kraków, październik 2003 - styczeń 2004 (Anna Spiss) "Zabawki z jarmarku. Kielecki ośrodek zabawkarstwa ludowego". Wystawa w Muzeum Etnograficznym, Kraków, maj-czerwiec 2004 (Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 366 369 371 374 376 379 381 383 386 399 402 403 407 VI. IN MEMORIAM Janina Dydowicz 1930-2003 (Aleksandra Wojciechowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Andrzej Łaszczyński 1919-2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa). . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacek Olędzki 1933-2004 (Anna Zadrożyńska) Jean Rouch 1917-2004 (Ryszard Vorbrich) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zdzisław Szewczyk 1918-2004 (Maria Zachorowska) Leon Ter-Oganian 1910-2002 (Grzegorz Pełczyński)... . . . .. .... 411 413 414 416 417 419 ��CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Janina H aj d u k-N ij a k o w s k a, The cultural context of adaptation to a disaster degraded space . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tomasz W i ś l ic z, On sexual customs of peasants in 16th_18th century Poland. Consent and punishment. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna O r s z u l a k-D u d k o w s k a, The world of marriage ads - prospecting and inspiration. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grażyna P y l a, The first mass as the rite of transition . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Alfonsas M o t u z a s, The cult of the Hill of Crosses as the sign of Poles and Lithuanians fighting for the freedom of faith and nationality. . . . . . . . . . . . . . Andrzej Woź n i a k, Polish ethnographic research in Georgia in the second half of the 191h century and at the beginning of the 20tl1 century Władysław M. Ł a t y s z e w, Scripta manent. Bronisław Piłsudski's scholarly heritage. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Waldemar K u l i g o w s k i, The anthropology of culture in Poland: the next generation? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marcin B r o c k i, Anthropological self-reflection on the translation between generations. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sławomir Sikora, My look at ethnography.............................. Agnieszka Koś c i a ń s k a, Gender, religion, politics - about my anthropology . Ryszard Vo r b r i c h, The chief as a functionary. Decentralised despotism in the post-tribal society of Cameroon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rafał B e s z t e r d a, Changes in the traditional system of agriculture triggered by Moravian Missionaries in the borderland between India and Tibet (from the mid 19'h century) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grażyna S z e l ąg o w s k a, Potatoes in the traditional peasant food. . . . . . . . . . . 13 41 65 79 91 105 123 143 169 187 203 219 237 251 II. VIEWS AND OPINIONS Jerzy C z aj k o w s k i, A propos Hazelius and Skansen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 III. PROFILES Antoni K u c z y ń s k i, Władysław M. Łatyszew from the Institute of Bronisław Piłsudski's Heritage in Yuzhno-Sakhalinsk - winner of the award of "Przegląd Wschodni" for 2002. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES Benjamin Lee Whorf,Język, myśl, rzeczywistość [Language, thought, reality], translated by Teresa Hołówka, Warszawa 2002 (Magdalena Parus-Jaskulowska). Jeremy R i fk i n, Wiek dostępu. Nowa kultura hiperkapitalizmu, w której płaci się za każdą chwilę życia [The age of access. New culture of hypercapitalism in which you pay for every moment ofyour life], Wrocław 2003 (Anna Torobińska). . . . Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość [What do we need reality for? Screen, myth, reality], ed. Wojciech Józef Burszta, Warszawa 2003 (Maigorzata Dziura) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marek Z a I e s k i, Formy pamięci [Forms of memory], Gdańsk 2004 (Aleksandra Rzepkowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jarosław Rok i c k i, Kolor, pochodzenie, kultura. Rasa i grupa etniczna w społeczeństwie Stanów Zjednoczonych [Colour, origin, culture. Race and ethnic group in the US society], Kraków 2002 (Ewa Nowicka) Zbyszko M e los i k, Kryzys męskości w kulturze wspólczesnej [The crisis of maleness in modem culture], Poznań 2002 (Aleksandra Kosakowska). Anna M a l e w s k a-S z a ł y g i n, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995 [Common knowledge on public affairs. Conversations about the local authority in one Mazurian commune], Warszawa 2002 (Waldemar Kuligowski) . . . . . . . Jzabella B u kra b a-Ry l s k a, Edward M aj e w s k i, Krystyna Ł a p i ń s k a-Ty s zk a, Barbara P e r e p e c z k o, Maria W i e r u s z e w s k a, Polska wieś w świadomości spolecznej. Wiedza i opinie o kulturze ludowej, rolnikach i rolnictwie [Polish village in social perception. Knowledge and opinions about the folk culture, fanners and agriculture], Warszawa 2004 (Aleksandra Rzepkowska ) . . . Kosznajderia - kraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.) [Kosznajderia - the land and people between Chojnice and Tuchola (15Ih-20Ih century)], ed. Włodzimierz Jastrzębski, Bydgoszcz-Tuchola 2003 (Roman Bąk) . . . Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w rysunkach 1. Głogowskiego i K. W Kielisińskiego (informator wystawy) [Forgotten treasures. Polish and Ukrainian folk costumes in 1. Głogowski's and K.w. Kielisiński's drawing (a guide to the exhibition)], Lwów -Toruń 2002 (Roman Bąk) Ewa C h m i e l e w s k a, Święci na polskich rozstajach - poludniowa Wielkopolska. Część I. Slup sakralny Pawła Brylińskiego w Chatowie [Saints on the polish cross-roads - South Great-Poland], Latowice 2002 (Roman Bąk) . . . Człowieczy los. Dumki i wiersze Jana Raka [Human fate. The dumkas and poems of Jan Rak], Husów 2003 (Tomasz Michalewski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Helena Kra s o w s k a, Bukowina. Mala ojczyzna - Pietrowce Dolne [Bukowina. A smali homeland - Pietrowce Dolne], Pruszków 2002 (Magdalena Pokrzyńska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gieroj iIi zbojnik? Obraz rozbojnika w fołklorie Karpatskogo regiona / Heroes ar Bandits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region, ed. V. Gasparikova and B.N. Putilov, Budapest 2002 (Katarzyna Marcol) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Olga G o l d b e r g-M u l k ie w i c z, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów polskich [The old and new homelands. Traces of the culture of Polish Jews], Łódź 2003 (Ewa Banasiewicz-Ossowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Magdalena Ś n i a d e c k a-K o t a r s k a, Być kobietą w Ekwadorze [Being a woman in Ecuador], Warszawa 2003 (Zbigniew Jasiewicz) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 303 305 309 313 317 322 325 327 330 335 338 341 343 345 348 �11 Jocelyne B o n n e t, en collaboration avec Jose da Silva L i m a, Bronisława J a w o rska, Marcin Piotrowski, Dimanche en Europe, Strasbourg 2003; Claude Madeleine O u d o t, Michele S i m o n s e n, Noel en Europe, Strasbourg 2003 (Inga Kuźma) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aagot N o s s, Fra tradisjonell klesskikk til bunad i Vest-Telemark, Oslo 2003 (Barbara Bazielich) "Okolice - Kwartalnik Etnologiczny" ["Okolice" - An Ethnological Quarterly], Toruń 2003-2004 (Violetta Wróblewska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ,,(op.cit.,) maszyna interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne" [,,(op.cit) interpretation machine. Cultural and social periodical], Warszawa 2002-2004 (Magdalena Radkowska. Agnieszka Kościariska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Collectanea Eurassiatica Cracoviensia. Zrozumieć Eurazję. Od starożytności do czasów współczesnych [Collectanea Eurassiatica Cracoviensia. Understanding Eurasia. From ancient to modem times], ed. Jadwiga Pstrusińska, Piotr StaIJnaszczyk, Kraków 2003 (Leszek Dzięgiel) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350 352 353 355 361 V.CHRONICLE 80th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Łódź, 23 September 2004 (Anna Spiss) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . "Cultures vs. globalization. The problem of cultural standardization in Polish humanities". Conference accompanying the jubilee 80th General Meeting of the Polish Ethnological Society, Łódź, 24-25 September 2004 (Anna Nadolska-Styczyńska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Meeting of the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, 01szanica, 14-15 May 2004 (Katarzyna Kaniowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Conference "Tolerance and its limits in intercultural relations", Poznań, 27-28 November 2003 (Izabela !dzik) "Entre autres / Among others" - 8th SIEF Conference and 3rd ADAM Conference, MarsaiIle, 26-30 April2004 (Inga Kuźma) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Conference "Universal values and national differences in traditional European cultures in view of integration processes", Lublin-Kazimierz Dolny, 23-27 June 2004 (Bożena Kubit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Special Warsaw Convention Association For The Study of Nationalities, Warsaw University, 18-21 July 2004 (Zbigniew Jasiewicz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Conference "The sphere of sacrum and profanum in the culture of modem cities of Central Europe", Warszawa-Pułtusk, 16-18 September 2004 (Jolanta Wiśniewska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Unveiling of a commemorative plaque to Bronisław Piłsudski, Kraków, 3 November 2003 (Antoni Kuczyński) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Scholarly archives of Antonina Pisarczyk (Hanna Kossak-Nowocień) . . . . . . . . "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ..." [School! School! When I remember you ...]. Exhibition at the Ethnographic Museum, Kraków, October 2000 - June 200 I (Małgorzata Oleszkiewicz. Grażyna Pyla) ..... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Clothes and costumes. Museum exhibition, Kraków, September-October 2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) "Zofia i Roman Reinfussowie. Życie, praca i dzieło" [Zofia and Roman Reinfuss. Life, work, achievements]. An exhibition at the Seweryn Udziela Ethnographic Museum, Kraków, October 2003 - January 2004 (Anna Spiss) . . . . . . . . . . . . . . . . 363 366 369 371 374 376 379 381 383 386 399 402 403 �12 "Zabawki z jarmarku. Kielecki ośrodek zabawkarstwa ludowego" [Toys from the fair. The Kielce centre of folk toys]. An exhibition at the Ethnographic Museum, Kraków, May-June 2004 (Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla) 407 VI. IN MEMORIAM Janina Dydowicz 1930-2003 (Aleksandra Wojciechowska) . . . . . . . . . . . . . . .... Andrzej Łaszczyński 1919-2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacek Olędzki 1933 - 2004 (Anna Zadrożyńska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jean Rouch 1917-2004 (Ryszard Vorbrich) Zdzisław Szewczyk 1918-2004 (Maria Zachorowska) Leon Ter-0ganian 1910-2002 (Grzegorz Pełczyński) . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . 411 413 414 416 417 419 Za uprzejmą zgodą dr. Aleksandra Błachowskiego prezentujemy w niniejszym tomie ilustracje 1. Głogowskiego i K.W. Kie1isińskiego z katalogu wystawy im poświęconej (zob. recenzja, s. 330). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/967c288225300cbe599ef1d5837234c7.pdf 9f441d0a84ba5a41a8a8a74c6cdca55a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4723 Title A name given to the resource Świat ogłoszeń matrymonialnych - poszukiwania i inspiracje / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.65-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Orszulak-Dudkowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88,2004 KATARZYNA ORSZULAK-DUDKOWSKA Katedra Etnologii Zakład Folklorystyki Uniwersytet Łódzki ŚWIAT OGŁOSZEŃ MATRYMONIALNYCHPOSZUKIWANIA l INSPIRACJE Rozważania przedstawione w niniejszym artykule są wynikiem zainteresowań badawczych autorki i dotyczą prasowych ogłoszeń matrymonialnych, które traktowane są tu nie tylko jako tekst językowy, ale przede wszystkim jako niezwykle ciekawe zjawisko kulturowel. Ten skrótowy w f01mie komunikat prasowy, pozornie oczywisty i zbyt skromny, by stać się przedmiotem wnikliwych dociekań, okazał się doskonałą inspiracją dla wielu różnorodnych tropów badawczych, wskazując na możliwość interdyscyplinarnego oglądu ogłoszeń matrymonialnych w perspektywie folklorystyki, antropologii, etnografii, socjologii, psychologii społecznej czy też lingwistyki. Autorka chciałaby nakreślić różnorodność kontekstów, w jakich odnalazła ogłoszenia matrymonialne, i wyraźnie zaznaczyć, iż stanowią one wstęp i inspirację do dalszych, bardziej szczegółowych i spójnych dociekań. Ogłoszenia matrymonialne jako teksty kulturowe, bardzo silnie związane są z przestrzenią prasową i pośrednią formą przekazu. Potwierdzeniem tych genetycznych wręcz zależności jest sama forma anonsu, krótkiego komunikatu tekstowego, dla którego naturalną sytuację wykonawczą tworzy rubryka codzielmej gazety. Treści rozpowszechniane przez środki masowego przekazu są nie tylko raportem z otaczającego świata, ale również niejako wtórnie podlegają szerokiej recepcji społecznej. Poddawane wstępnej selekcji są przyswajane i wykorzystywane w rozmaitych sytuacjach społecznych. Prasowe ogłoszenia matrymonialne, jako teksty o szczególnym znaczeniu międzyludzkim, odpowiadają codziennym potrzebom bliskości i podjęcia kontaktu z drugim człowiekiem. Pomimo swej skrótowej formy, stanowią przekaz medialny zawierający określone wizje światopoglądowe. Można by zatem powiedzieć, że są zjawiskiem folkloropodobnym2• Jak piI Problematyka ogłoszeń matrymonialnych jest bowiem tematem opracowywanej przez autorkę dysertacji doktorskiej. 2 Na ujmowanie współczesnego folkloru w szerokiej perspektywie antropologicznej wskazuje P. Kowalski, Współczesny/olklor ifolklorystyka. O przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklOlystycznych, Wrocław 1990, s.128-129. �66 Katarzyna Orszulak-Dudkowska sze Dorota Simonides: "Folklor realizował rudymentarne psychospołeczne potrzeby ludzkości, był człowiekowi potrzebny do psychicznej stabilizacji i zaspokajał jego odwieczne pragnienia. Człowiek współczesny musi także posiadać analogiczne, choć adekwatne do dzisiejszego stanu kultury, sposoby regulowania swojego istnienia w Kosmosie"3. W tej perspektywie ogłoszenia matrymonialne są więc interesującym zjawiskiem społeczno-kulturowym ijako takie zainteresować mogą antropologa codzienności i folklorystę4. Ogłoszenie matrymonialne związane jest przede wszystkim z typową sytuacją egzystencjalną człowieka poszukującego małżonka czy partnera. Ze względu na swoją podstawową funkcję wpisuje się w kulturowy scenariusz, powszechnie organizujący sytuacje i zachowania skupione wokół reguł kojarzenia małżeństw. Wywołuje zatem nieodparte wrażenie, że jest fragmentem odwiecznej historii o łączeniu ludzi w pary, opowiadanej w kulturze według różnych scenariuszy. Interesujące wydaje się porównanie scenariusza realizowanego przez ogłoszenie matrymonialne do sytuacji swatania znanej z tradycyjnej kultury ludowej. Pomimo wielu odmienności zauważyć można tutaj zasadniczą paralelę, opartą na realizacji wspólnego schematu zachowań kulturowych i powtórzeniu elementów znaczeniowych w obu scenariuszach. W ludowym scenariuszu kwestie doboru życiowego partnera rozstrzygane były przy udziale wiejskiej wspólnoty, zgodnie z miejscowym obyczajem i zasadami sprawdzonymi przez doświadczenia całych pokoleń. Dobierano sobie małżonków z najbliższej okolicy, często poznawano się na weselach, okolicznych odpustach, jarmarkach czy pielgrzymkach. Jednakże bliska znajomość młodych nie była wcale konieczna, by wysłać swata w celu rozpoznania sytuacji, zebrania wieści czy przeprowadzenia rozmowy z rodziną wybranej panny. Jak pisze Anna Zadrożyńska: "Zatem dawniej przed zawarciem małżeństwa obydwie strony gromadziły informacje zbierane własnymi kanałami. Na wsiach wieści takie zbierał swat, kursując między domem chłopaka i dziewczyny, negocjując z dwoma rodzinami. (...) Zbierał wiadomości niczym komputer biura matrymonialnego, aby w odpowiedniej chwili złożyć odpowiedniąpropozycję"5. Swat funkcjonował zatem pomiędzy światem dwóch rodzin, jako pośrednik w kojarzeniu par. Ten podstawowy element funkcji swata, znanego z tradycji polskiej kultury ludowej, przejmuje także gazetowe ogłoszenie matrymonialne, pośredniczące w nawiązaniu kontaktu pomiędzy mężczyzną a kobietą. Mechanizm swatania występuje tu w roli trwałej matrycy J D. Simonides, Pojęcie ,.jolklor" w my.i:lieuropejskiej, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego", Filologia Polska, z. 36, Folklorystyka 1,Opole 1995, s.18. 4 Należy zaznaczyć jednak, iż szczególny udział ogłoszeń matrymonialnych w realizacji międzyludzkich kontaktów wyrażnie widoczny jest właściwie dopiero w kulturze współczesnej, zdominowanej przez fonnę przekazu medialnego. Potwierdzeniem atrakcyjności tego rodzaju ogłoszeń są gry SM S-owe, programy telewizyjne czy towarzyskie portale internetowe, nawiązujące do tej formy podejmowania kontaktów. 5 A. Zadrożyńska. Powtarzać czas początku, cz.Il, O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego życia, Warszawa 1988, s.89. �Swiat ogłoszeń matrymonialnych 67 kulturowej odradzającej się w nowych, zmieniających się kontekstach. Jednak dzisiejsze ogłoszenie matrymonialne wymaga odrębnej historyczno-kulturowej konkretyzacj i. Celem rozmowy swata jako pośrednika było dokładne omówienie wstępnych warunków "transakcji", co miało ustrzec przed nieporozumieniami i zapewnić byt nowej rodzinie. Kandydatów do ożenku swat wyręczał także z publicznego zachwalania ich własnych zalet i negocjowania osobistej oferty. W kulturze tradycyjnej bowiem jawne dążenie do własnych korzyści nie należało do aprobowanych zachowań. Ogłoszenie matrymonialne stanowi również rodzaj przestrzeni, w której w imieniu nadawcy dokonuje się prezentacji jego osoby i wysuwa najważniejsze oczekiwania wobec poszukiwanego adresata. Najnowszą odmianą prasowego ogłoszenia matrymonialnego jest ogłoszenie internetowe, funkcjonujące w ostatnim dziesięcioleciu w postaci portali towarzyskich. W ogłoszeniach tych występują nawet ściśle określone kryteria opisu osoby nadającej komunikat matrymonialny. Pośród nich najczęściej pojawia się imię lub pseudonim6, znak zodiaku, wiek, wzrost, waga, kolor włosów i oczu, wykształcenie, zawód, zainteresowania7• Tradycyjny swat w swych poszukiwaniach kierował się głównie wymaganiami rodzin panny i kawalera. Nie zważając na uczucia dwojga młodych ludzi, dążył do szczęśliwego połączenia nie tylko ludzkich losów, ale i majątków. W ogłoszeniu matrymonialnym również pojawia się element pragmatycznego myślenia, kartą przetargową staje się bowiem przede wszystkim atrakcyjny wygląd, życiowe doświadczenia i plany na przyszłość oraz posiadane dobra. Namiętne uczucie, inaczej niż w osobistych kontaktach bezpośrednich, pozostaje tutaj kwestią przyszłych doświadczeń. Tradycyjne zaślubiny jako obrzęd przejścia miały doprowadzić przede wszystkim do zmiany statusu inicjowanychjednostek, a wszystkie kolejne etapy obrzędu miały wykreować ich nową postać - dziewczyna z panny stawała się żoną, a mężczyzna z kawalera przekształcał się w męża i gospodarza. Po okresie rytualnego zawieszenia mieli odrodzić się w nowej postaci, a wraz ze zmianą statusu zmieniało się ich dotychczasowe życie. W tradycyjnej kulturze ludowej realizacja tego powszechnie znanego scenariusza przebiegała zwykle bez większych przeszkód i problemów. Swat wypełniał zatem swoje zadanie do końca, a połączone przez niego osoby odnajdywały się w swoich nowych rolach. W kulturze tradycyjnej człowiek dysponował uporządkowaną wiedzą o świecie, opartą na ustalonych i trwałych regułach, zapewniających bezpieczeństwo i społeczny ład. 6 W kulturze tradycyjnej młodzi również nie zwracali się do siebie po imieniu, używali fom1 grzecznościowych, zaimków osobowych lub też występowali pod imionami swoich rodziców. Zob. A. Zadrożyńska, Powtarzać ... , s. 90. 7 Dla przykładu podam wybrane adresy wirtualnych serwisów http://www.randka.future.pl. www.ajlawju.pJ, www.sympatia.pl. Przewagą ogłoszenia internetowego nad formąprasowąjest nieograniczony niemalże zasięg jego oddziaływania, jeden z polskich portali tego typu "Sympatia" liczy około pół miliona uczestników. �68 Katarzyna Orszulak-Dudkowska W kulturowym scenariuszu z udziałem ogłoszenia mattymonialnego szczęśliwe finalne zaślubiny nie stanowiąjednak takiej oczywistości, a wręcz przeciwnienadawcami i odbiorcami ogłoszeń są zwykle osoby długo już poszukujące swojego partnera, a nawet mające w swojej biografii wcześniejsze nieudane czy nieszczęśliwe związki. Uwikłane w samotność, uczestniczą we wspólnocie ludzi o podobnym życiowym doświadczeniu, pozostają w okresie zawieszenia, połączeni niemożnością przeżycia i dopełnienia całego obrzędu przejścia. Doskonałą egzemplifikację powyższego stanowią serwisy internetowe, usiłujące wykreować wirtualną przestrzeń wspólnoty. Korzystają z nich ludzie samotni, poszukujący nowych znajomości w celu swobodnej rozmowy czy flirtu. Świadczą o tym choćby teksty serwowane na powitanie: "Witajcie w Krainie Sympatii8, lub Witaj w strefie ajlawiu. Spotkasz tu ludzi, którzy podobnie jak ty szukają kontaktu z drugą osobą płci przeciwnej. Ajlawiu to strefa nieustającej zabawy. Przystępując do naszej społeczności (...) po zarejestrowaniu poznasz pozostałych uczestników zabawy. Poznasz ich zainteresowania, przekonania, to, co lubią - dowiesz się, kim są!'''!. Popularność randkowych stron internetowych wskazuje na wzrost zainteresowania tego typu ofertami, które pozwalają spotkać i poznać nowych ludzi. Uczestnictwo w serwisach randkowych umożliwia "bycie razem", stwarza większe szanse wymiany komunikatów i poznania podobnych ludzi. W kontekście rozwoju cywilizacyjnego współczesnej kultury komunikacja oparta na bezpośrednim kontakcie ze wszystkimi członkami społeczności lokalnej czy rówieśniczej, okazała się po prostu niemożliwa. Kontakt za pośrednictwem mass mediów (prasy, TV, radia czy Internetu) lansowany jest jako najprostszy sposób nawiązywania znajomości. Taki komunikat jak ogłoszenie matrymonialne nie jest kierowany do konkretnej wybranej osoby, proponowany jest bowiem wszystkim członkom potencjalnej publiczności. Ogłoszenia mattymonialne stanowią element innej niż w kulturze tradycyjnej sytuacji komunikacyjnej, odmienny jest ich cel, treść, kontekst sytuacyjny, bo inna jest współczesna rzeczywistość, oparta przede wszystkim na przekazie medialnym. Zmiany stosunków ekonomicznych i społecznych podważają tradycyjne role i wzory uważane za właściwe dla każdej płci. Wpływają na przemiany codziennych kontaktów męsko--<:iamskich oraz odmienne poglądy na to, czym jest życie rodzinne i małżeństwo. Małżeństwo nie jest już najlepszym sposobem na kontynuację rodzinnych tradycji i przejęcie majątku 10, również prokreacja przestała być jego podstawowym celem!!. Dziś cechą rodziny połączonej więzią małżeńską nie jest zakorzenienie i przywiązanie do rodzinnej tradycji i własności, a raczej otwarhttp://www.sympatia.pl http://www.ajlawiu.pl 10 Ogłoszenia matrymonialne z okresu międzywojennego podejmują głównie wątek możliwości połączenia majątków. II A. leanniere, Od więzi rodowej do więzi małżeńskiej, w: Natura, kultura, pleć, K.W. Meissner (red.), Kraków 1969,5.149-150. 8 9 �Świat ogłoszeń matrymonialnych 69 tość na zmiany i ruchliwość w sensie geograficznym, zawodowym i społecznym. Teraz najważniejszym pierwiastkiem więzi małżeńskiej stał się dmgi człowiek, kontakt z nim, jego obecność - spotkanie mężczyzny i kobiety oraz tworzenie historii ich wspólnego życia'2. To oderwanie od stmktur rodowych i dążenie do autonomii jest jednocześnie jedną z głównych przyczyn współczesnego osamotnienia. Ogłoszenie matrymonialne, pomimo wielu odmienności wobec ludowego scenariusza swatania, realizuje jednak wciąż tę samą funkcję kojarzenia par i pozostaje kulturowym sposobem na poszukiwanie pmtnera. Różnice pomiędzy tymi dwoma scenariuszami sąjednak nieuniknione, a wynikają przede wszystkim z przemian obyczajowych i swoistości warunków społeczno-kulturowych, w jakich każdy z nich funkcjonuje. Prasowe teksty ogłoszeniowe można by potraktować jako wypowiedzi lokujące się na pograniczu literatury użytkowej i "artystycznej", czyli w obszarze tzw. trzeciej literatury, określanej też mianem literatury bmkowej czy tandetnej 13. Jak podkreśla Czesław Hernas, ten typ literatury w szerokim rozumieniu powiązany jest z kulturą środowiska miejskiego i folklorem miasta. Literatura bmkowa ma zwykle charakter handlowy, (...) "a równocześnie wyraża gusty, normy, pojęcia i dążenia środowiska mieszczańskiego"'4. Jako produkt rynkowy nastawiona jest na potrzeby wyraźnie określonego adresata, a dodatkowo względom handlowym odpowiada również sama forma przekazu literackiego'5. Wnikliwa analiza tekstów ogłoszeniowych pozwala doszukiwać się w nich elementów kanonu estetyki bJUkowej. Ogłoszenie upowszechniło się wraz z rozwojem mediów jako gatunek przede wszystkim prasowy, stanowiący doskonały "pomysł" na realizację technik reklamowych. Jego podstawowy cel zakładał sprzedaż produktu prezentowanego i reklamowanego przez treść anonsu. Skrótowa i czytelna forma komunikatu spełniała wymogi taniej i atrakcyjnej oferty, silnie uzależnionej od potrzeb, gustów i oczekiwaó odbiorców. Ogłoszenie nie jest jednak wynalazkiem XX wieku. Pierwszych fonn ogłoszeniowych można by doszukiwać się w zamierzchłych czasach. Jako najstarszy zachowany zabytek tej fonny podaje się w literaturze papims znaleziony w wykopaliskach egipskich, ppchodzący z 3000 roku p.n.e., obecnie przechowywany w British Museum w Londynie'6. Tekst tego papirusu ogłaszał nagrodę za schwytanie zbiegłego niewolnika. Na wykopaliskach murów Pompei zaś znajdują się najrozmaitsze ogłoszenia winiarni, zakładów kąpielowych lub mieszkań do wynajęcia. A.leanniere, Od więzi ..., s.158-159. Zob. Cz. Hernas, Potrzeby i metody badania literatury brukowej, w: O wspólczesnej kulturze literackiej, red. M. Hopfinger i S. Żółkiewski, Wrocław 1973, t. I, s.15-45, R. Su lima, Tradycje /iteratwy brukowej a w~pólczesna kultura .środowisk robotniczych, "Literatura Ludowa", 1985, nr 3/4, s.63-81. 14 Cz. Hernas, Potrzeby i metody. .., s. 15. IS Ibidem, s. 20. 16 O. Langer, Zasady ogłaszania, Warszawa 1927, s. 4. 12 13 �70 Katarzyna Orszulak-Dudkowska Co najważniejsze - ogłoszenia te, niezależnie od czasowej odległości, w swojej zasadniczej fonnie niewiele różnią się od obecnych, Funkcjonalnym odpowiednikiem ogłoszeń od bardzo dawnych czasów były okrzyki ulicznych sprzedawców i wędrownych rzemieślnikówJ7• Właściwe ogłoszenie prasowe powstało jednak wraz z drukiem, a jego rozwój wiąże się z rozkwitem przemysłu i handlu. Z chwilą powstania pierwszych czasopism ogłoszenia stały się najpopularniejszym sposobem reklamy handlowej. Ogłoszenie zostało nawet określone mianem "sprzedaży za pośrednictwem druku"'8. Jego celem pozostało zwrócenie uwagi i wywołanie zainteresowania prezentowanym towarem czy usługą oraz doprowadzenie do transakcj i finalnej. Ogłoszenie matrymonialne również można traktować jako rodzaj propozycji handlowej, ma ono bowiem wywołać w odczuciach drugiej osoby pewien proces psychologiczny, który doprowadzić powinien do decyzji o nawiązaniu kontaktu, czy też "kupnie" oferowanego produktu w postaci kandydata na współmałżonka .. Estetyka literatury brukowej oparta jest na budowaniu rzeczywistości pożądanej, pełnej pierwiastków piękna i niezwykłościl9• Treść prezentowana w ogłoszeniu matrymonialnym jest skondensowanym fragmentem realnej biografii, podanej w wyidealizowany, choć typowy sposób. Powstaje wspomnienie czy też projekt pięknego życia, wypełnionego niecodziennymi doświadczeniami lub nastawionego na najcudowniejsze przeżycia. Oferta zawarta w treści ogłoszenia projektuje radosną i pełną szczęścia wizję przyszłości, rysuje obietnicę lepszego jutra, spełnienia pragnień i wielu ekscytujących przeżyć. Sceneria spotkania kobiety i mężczyzny nawiązuje wręcz do idyllicznej przestrzeni nieograniczonych możliwości, wolnej od trosk i problemów, w której jeszcze wszystko może się zdarzyć. To szczególne spotkanie może być początkiem nowej życiowej drogi. Postacie nadawców są kwintesencją urody ciała i dobrego charakteru. W tę pełnąhannonii przestrzeń wpisana jest również figura pary - ona i on, jako uosobienie pożądanej całości. Celem ogłoszeniajest połączenie nie znających się wzajemnie osób, co ilustrują poniższe przykłady2°: Jestem gotowa na wspólny czas twórczej radości, wspólnego istnienia. Jesteś gotów podarować mi świat i uczynić mnie swoją damą? Napisz ..., Jesteś wysoki, romantyk, erudyta, doświadczony tramp, anglista? Zwiedźmy świat! Pisz dziś, Nie wiadomo co będzie jutro! "" Jeśli pragniesz przeżyć coś wspaniałego, jesteś prawdziwym mężczyzną bez nałogów i zobowiązań, wierzysz w miłość, kochasz taniec - to zadzwoń ..., 17 p, Bogatyriew, R. Jacobson, Okrzyki przekupniów ulicznych i wędrownych rzemieślnikówznaki reklamy, w: tegoż, Semiotyka kullury ludowej, Warszawa 1979, s, 292-304, 18 O, Langer, Zasady , s. 24. 19 R. Sulima, Tradycje , s. 65. 20 Wszystkie cytowane przeze mnie ogłoszenia zaczerpnięte zostały z ogólnopolskiego miesięcznika "Kontakt Matrymonialno-Towarzyski" z roku 2002 (nr 4, 6, 8, 10) - szczegółowe dane w archiwum autorki. Zapis jest zgodny z oryginałem. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 71 Jeśli jesteś szczupłą, zgrabną dziewczyną - zapraszam cię na szaleństwa do Paryża. Wiek nieistotny. Liczy się tylko temperament i wyobraźnia ... W świetle analizy tekstów ogłoszeń matrymonialnych należy stwierdzić, iż przywodzą na myśl cechy gatunkowe literatury populamell. Struktura tekstu i forma stanowi określony wzorzec, oparty na zestawieniu kilku wyrazów opisujących w sposób skrótowy cechy nadawcy i pożądany obraz odbiorcy tekstu. W różnych wariantach tego tekstu pojawia się wspólny temat oraz typizacja postaci, sytuacji losowej nadawców i odbiorców komunikatu, a także językowych środków wyrazu. Przekaz ten raczej nie wykracza poza konwencjonalne i stereotypowe formuły, ale jednocześnie odwołuje się do ukrytych warstw rzeczywistości kulturowej. Pozostaje w zgodzie z estetyką pięknych słów, które odsyłają czytelników do określonej wizji świata. W koncepcję nadawcy i adresata przekazu wpisane są kulturowe wyobrażenia na temat idealnych partnerów, oparte na zbiorowym wizerunku osoby atrakcyjnej i wartej zainteresowania. Wykorzystując nieustannie to, co "ładne" i "przyjemne", ogłoszenie przedstawia stereotypy pięknej kobiety i atrakcyjnego mężczyznyich wygląd zewnętrzny, zainteresowania, osiągnięcia, nawyki i potrzeby. Stereotypowe formuły, służąc jako wzór dla budowy opisu bohaterów tych tekstów, wyznaczają sposób konstruowania treści zamieszczonych w ogłoszeniu. Język odtwarza wzorce i schematy utrwalone i powielane w różnych zdarzeniach kultury popularnej. Oto typowe przykłady: Męski, wyższe, własna finna, mieszkanie, auto, sytuowany, wolny - pozna panią dobrze zbudowaną, o kobiecych kształtach, bezdzietną, niepalącą, w wicku do 40 laL, Przystojny, atrakcyjny 27/174, elegancki facet z klasą, bez nałogów, z poczuciem humoru, własny biznes - pani, ładna, zgrabna, szczupła blondynka, do 28 lat, z prezencją, która pragnie żyć na poziomie... . W ogłoszeniu matrymonialnym wyróżnić można początek, rozwinięcie i zakończenie. Rodzajem nagłówka, wstępu czy tytułu jest pierwsze słowo ogłoszenia wyróżnione dodatkowo pogrubioną czcionką. Wyrażając zwykle najważniejszą cechę prezentacji nadawcy, stanowi jednocześnie sygnał kontaktowy dla potencjalnego odbiorcy komunikatu. Sam przekaz wypełnia charakterystyka nadawcy i pożądany opis adresata, ewentualnie przyczyny i cele poszukiwania kontaktu. Rozwój treści komunikatu jest utrwalony gatunkowo, z góry przewidywalny i podporządkowany kulturowej funkcji tekstu. Elementem zakończenia natomiast nazwać można tzw. prośbę o kontakt, która zawiera dane adresowe, czyli numer telefonu, oferty lub skrytki pocztowej. Dla realizacji swych zadań społeczno-kulturowych ogłoszenie matrymonialne wpisuje się w pewne konwencje tekstowe, właściwe funkcji anonsowania i związane z grupą tekstów ogłoszeniowych. 21 Zob. T. Żabski, Literatura popularna, w: Slownik literatwy popularnej, T. Żabsk i (red.), Wrocław 1997, s. 212-217. �Katarzyna Orszulak-Dudkowska 72 Ogłoszenia matrymonialne dają również sposobność do stylistycznych zabaw. Przyjęta przez autora konwencja stylistyczna może być także źródłem dodatkowej infonnacji o nadawcy ijego nastawieniu światopoglądowym, a także typie poszukiwanego odbiorcy. Można też pokusić się o ułożenie pewnej typologii ogłoszeń matrymonialnych, gdzie najważniejszym kryterium będzie konwencja stylistyczna22.Dowodem literackich ambicji nadawców ogłoszeń bywają wierszowane cytaty z poezji czy nawiązania do tekstów przysłów. Stany emocjonalne i nastroje podkreślane są poprzez wzbogacające tekst fragmenty popularnych piosenek czy w.ierszyków, porównywane do konwencjonalnych wzorów uczuciowości, znanych w kulturze popularnej. Zastępują one analizy psychologiczne, których literatura brukowa i folklor nie tolerują23: Zostawiłam przeszłość, pokochałam życie, nie prowadzę przedszkola ani wykopalisk. .., Jeśli nie szukasz pajaca ze złotym łańcuchem i bmw - to zadzwoń ..., Za wielkim morzem Ty, za wielką wodąja, a wielki Boże jak nie pomożesz, to zgubią się serca dwa ..., Życie to chwila, ze mną to wieczność ..., Lato mija, Ty niczyja? ... W ogłoszeniu matrymonialnym nawiązanie kontaktu pomiędzy kobietą i mężczyzną dokonuje się za pomocąjęzyka. Halina i Tadeusz Zgółkowie24, poszukując najbardziej typowych wartości illokucyjnych ogłoszeń matrymonialnych, wskazują na: zaproszenie, zachętę, pokusę, zachwalanie (głównie własnych walorów), prośbę (o kontakt), obietnicę (korzyści płynących z nawiązania znajomości). Te elementy występują w powiązaniu z warstwąinfonnacyjną-wiek, stan cywilny, wzrost, waga, cechy charakteru, zawód, sytuacja majątkowa, zainteresowania, znak zodiaku. Ogólny schemat budowy tekstu pozostaje jednak fonnalnie niezmienny: "Ktoś kogoś szuka". Treść ogłoszenia, często banalna, może się okazać znacząca w planie kulturowym. To rodzaj "żywego" napisu25,będącego życzeniem, propozycją, ofertą. Medialny charakter ogłoszeń wskazuje na konieczność zastanowienia się nad szczególnym rodzajem komunikacji międzyludzkiej realizowanej w tego typu tekstach. Przekaz ogłoszeniowy nie jest bowiem jednokierunkowy, stanowi realizację celu, który zakłada konieczność reakcji zwrotnej - odpowiedzi na ogłoszenie ze strony osoby zainteresowanej przedstawioną ofeltą. 22 Zob. B. Sandig, M. Selling, Style dyskursu, w: Dyskursjako struklllra i proces, T.A van Dijk (red.), Warszawa 2001, s.140-149 - to jednak temat na odrębne rozważania. 23 R. Sulima, Tradycje .... s.70-71. 24 H. i T. Zgółkowie, Świat warto.ki w leksyce ogloszeń towarzyskich i matrymonialnych, w: Językowy obraz świata ikultura, A. Dąbrowska, 1. Anusiewicz (red.), "Język a kultura" 1. 13, Wrocław 2000, s. 328. 25 Ciekawe wydaje mi się tutaj odwolanie do szczególnego ujmowania znaczenia napisów w tekstach Bystronia. Por. J.SI. Bystroń, Napisy, w: tenże, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa 1980, s. 109-171. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 73 Nadawca komunikatu jest jednocześnie głównym bohaterem tekstu, zwykle przedstawiającym siebie jako wymarzonego partnera, szukającego kogoś bliskiego26.W konkretnym przypadku autor może potwierdzać lub modyfikować konwencjonalne właściwości tekstu i typowe sposoby opisu postaci. Ogłoszenie matrymonialne jest więc rodzajem autoprezentacji, poprzez którą nadawca skrótowo przedstawia swoją osobę. Mechanizm działania autoprezentacji zwykle wiąże się z pewną strategią doboru informacji. Definiując zjawisko autoprezentacji, należy zauważyć, iż w świetle ustaleń psychologii społecznej: ,,Autoprezentacja, zwana czasami manipulowaniem wrażeniem wywieranym na innych, jest procesem, poprzez który staramy się sterować odbiorem naszego wizerunku przez innych"27. Odkrywamy przed publicznością te wcielenia, które najlepiej służą naszemu celowi. Czasem naginamy własne doświadczenia i osiągnięcia, dopasowując je do kulturowo przyjętych ról płciowych. W ogłoszeniach matrymonialnych mężczyźni informują przede wszystkim o swojej pozycji społecznej, majątku, pewności siebie i niezależności. Kobiety natomiast starają się eksponować swą atrakcyjność fizyczną i młody wiek28: Biznesmen, gentelmen, Polak-Niemiec, z klasą i kasą, wolny, nicpalący, nie pijący, studia, mistrz tańca, dom, 5 aut, 2 firmy, pozna panią 20-47 lat, chętnie z dziećmi. Janusz O ..., Atrakcyjna, wysoka i bardzo kobieca studentka, wrażliwa romantyczka ..., Bardzo atrakcyjna, wysoka, zadbana, szczupła o młodym wyglądzie, 40-letnia brunetka ... Przekaz ogłoszeniowy w niezwykle skrótowy sposób, poprzez kilka zestawionych ze sobą słów pozwala zapoznać się z najważniejszymi elementami życiorysu nadawcy. Jak już wspominaliśmy, pojawiają się w nim elementy wskazujące na pozycję społeczną i majątkową nadawcy, jego życiowe szanse i możliwości. Prezentacja społecznego obrazujego środowiska życiowego pozwala domyślać się sukcesów i porażek autora oferty: Niemłody , nieładny, biedny, palący rencista po wylewie, niegłupi, M-2 bez wygód, średnie, prawo jazdy, domator, romantyk - pozna panią ..., Wdowa, stomatolog, pracująca, niezależna finansowo ... Wyraźnie kształtuje się tutaj pewien model biografii, w której oprócz cech zewnętrznych człowieka (wyglądu) pojawiają się szczegóły z życia zawodowego (wykształcenie, status materialny), towarzyskiego (nałogi, życiowe pasje) i rodzinnego (stan cywilny, posiadane dzieci), wzbogacane o infonnacje dotyczące światopoglądu (wyznanie religijne) i osobowości. Zdecydowanie rzadziej napotkać można informacje dotyczące zdrowia, doświadczeń seksualnych czy planów na przyszłość: 26 27 2R H. iT. Zgółkowie, Świat wartości .... s. 140-141. DT. Kenrick, S.L. Neuberg, R.B. Cialdini, Psychologia społeczna, Gdańsk 2002, s. 181. Ibidem, s. 419-420. �74 Katarzyna Orszulak-Dudkowska Wolna, wierząca, czuła, pracowita romantyczka, wesoła, 64/162170, kocha życie, ceni wierność i odpowiedzialność. Masz domek na wsi lub M-3? Możesz wziąć ślub kościelny? .., Młoda, gospodarna bizneswomen z własnym mieszkaniem ..., Katoliczka, praktykująca, dobra, skromna, radosna, lat 42, średnie, bez nałogów i dzieci, na rencie, unieważniony ślub kościelny - pozna pana, dobrego, uczciwego, bez nałogów ..., Biznesmen zamieszkały w Niemczech, Polak, dżentelmen z klasą, dwie finny, dom, auta, studia, nie pali i nie pije - pozna panią w wieku 20/49, chętnie z dziećmi ... John Steward i Carole Logan, analizując zagadnienie komunikacji interpersonalnej zauważają, iż za każdym razem, kiedy ludzie porozumiewają się, uzgadniają jednocześnie własne tożsamości. Proces ten wpływa na to, kim jesteśmy w relacji z innym człowiekiem i kimjest nasz rozmówca. Komunikowanie sięjest więc nie tylko wymianą myśli, uczuć czy realizacją określonego celu, ale stanowi również proces konstruowania schematycznych wizerunków osób rozmawiających29, ujawniających różne wymiary własnej tożsamości (w zależności od specyfiki sytuacji komunikacyjnej i wpisanych w nią naszych konkretnych dążeń osobistych). Ogólnikowe i konwencjonalne formuły zawarte w ogłoszeniach wyrażająjednostkowe losy i potrzeby nadawców, a także wpisują się w konkretne oczekiwania odbiorców komunikatów. Pomimo możliwości określenia typowych cech ogłoszenia, realizowanych w różnorodnych wariantach podstawowej formy, należy wyraźnie podkreślić, iż pojedyncze ogłoszenie matrymonialne jest w intencji nadawczej zjawiskiem indywidualnym,jednostkowym i w pewnym sensie niepowtarzalnym, bo wyznaczonym przez konkretne losy życiowe. Pojedynczo wyrażane tęsknoty posiadająjednak również charakter zbiorowy, wpisując się w po wszechną kulturową potrzebę bliskości i międzyludzkich kontaktów. Identyczność w treści ogłoszeń może więc pojawiać się również w oparciu o wspólnotę losu nadawców, wyznaczoną podobną sytuacją życiową. Osoba odbiorcy tekstu wraz z wysuwaną intencją nadawczą, pojawia się zwykle pod koniec tekstu, poprzedzając numer skrytki pocztowej czy telefonu lub adres do korespondencji. Proporcje pomiędzyautoprezentacją a charakterystyką pożądanego odbiorcy mogą służyć do opisu projektowanych relacji międzyludzkich30. Różnorodność koncepcji adresatów warunkowanajest przez społeczną pozycję i oczekiwania nadawcy poszczególnej oferty. Najistotniejsza w opisie adresatajest rola, jaką przewiduje dla niego twórca komunikatu. Zgodnie z wysuwanymi propozycjami odbiorca może zostać małżonkiem, partnerem (luźny związek), opiekunem czy przyjacielem. Ogłoszenie oprócz propozycji przedstawia też cały wachlarz warunków do spełnienia ze strony potencjalnego adresata, które mogą również stymulować jego postawę i zachowania. Nadawca, znając najważniejsze 29 J. Steward, C. Logan, Negocjowanie obrazu własnej osoby, w: Mosty zamiast murów, 1. Steward (red.), Warszawa 2000, s. 339. 30 B. Sandig, M. Selting, Style ..., s. 141. �Swiat ogłoszeń matrymonialnych 75 oczekiwania typowego odbiorcy komunikatu matrymonialnego, epatuje CZl;(sto obietnicami wspólnego Szczl;(ścia,niezapomnianych przygód, ale również spokoju i bezpieczeństwa. Jednakże samo poczucie osamotnienia i wynikająca z niego potrzeba bliskości oraz kontaktu z płcią przeciwną nie jest warunkowana sytuacją społeczną nadawcy. Różnicować sil;(tutaj mogąjedynie cele pożądanego kontaktu ijego jakość: Chcę być kochana i kochać, chcę podróżować i mieć u swego boku przedsiębiorczego, czułego pana, 40-latka. Zgrabna, zaradna z temperamentem ..., Czekam na Ciebie z miłością, troską, wiernością i nadzieją na szczęśliwe, wspólne życic ..., Anons kieruję do pana, wolnego, w wieku 55 lat, powyżej 176 cm, z minimum średnim, kulturalnego, bez nałogów i zobowiązań ..., Ogłoszenie moje jest tylko dla mądrych i bogatych. Lubię taniec, muzykę, podróże, seks. Mam 53/158, 98--68-98, klasę, mini, szpilki, biust '5'. Na dobre i na złe, z czułym, inteligentnym, bogatym. Kochaj gorąco. Piękna i smutna ... W treść ogłoszenia matrymonialnego wpleciony jest element tajemnicy, myślenia o nieodgadnionej przyszłości, projektowania i snucia planów. Nadawcajest właściwie anonimowy, nikt nie wie, jaki on czy ona jest w rzeczywistości. Ile kreacji kryje sil;(za tym schematycznym tekstem, aspirującym do rangi niecodziennej oferty? Można doszukać sil;(tutaj elementów zaklinania rzeczywistości, snucia niezwykłych wizji i wróżb na przyszłość. W perspektywie spotkania z nieznajorną osobą jako fascynującą i nieznaną pojawia sil;(pierwiastek obcości. Tajemniczość jest tutaj walorem obcości - wzbudza obawl;(i niepokój, ale też fascynuje i pociąga jednocześnie)'. To przejaw świata szczególnego, kropla niezwykłości zanurzona w codzienność, że zacytujemy: Wiem dokąd, wiernjak. Zapraszam do wspólnej drogi. Czasem nazywają to miłością. On - siła i kreatywność. Ona - piękno i subtelność. Razem - gwiazdy i obowiązek, płonące oczy ... Jeśli masz 18-23 lat i lubisz się śmiać, to napisz do naprawdę zakręconego 22-latka, zadzwoń, a może to właśnie Ty...Tą, którą szukam ... W typowym ogłoszeniu matrymonialnym nie można mówić o wszystkim, są pewne obszary, które świadomie są pomijane. Zakazem okryte są przede wszystkim te dziedziny, które są drugoplanowe w kulturze popularnej, gdyż są nieatrakcyjne (choroby) lub też wymagają przemilczeń ze wzgll;(du na tabu obyczajowe dotyczące ogłoszeń matrymonialnych (np. potrzeby seksualne). Ogłoszenie staje się zatem szczególną realizacją kulturowego mechanizmu tabuizacji. Pod płaszczykiem konwencjonalnych fonnuł cZl;(stoskrywa sil;(coś wil;(cejniż ogłoszeniowy slogan, a mianowicie tajemnicze potrzeby i nieujarzmione fantazje. Obecność tabu li Z. Benedyktowicz, Portrety obcego, Kraków 2000, s.160-177 i in. �76 Katarzyna Orszulak-Dudkowska kulturowego ukrywa, nakazuje omijać obszary zakazane, często jednak inwencja autorska czy stosowane zabiegi stylistyczne pozwalająjednocześnie uchylać rąbka tajemnicy. W ostatniej dekadzie klasyczne ogłoszenia matrymonialne ulegają powolnym przemianom pod wpływem tzw. ogłoszeń towarzyskich32, czyli ofert z usługami seksualnymi. Odejście od konwencji ogłoszenia matrymonialnego, anonimowość i niejawna prezentacja pozwala tutaj na pewną swobodę wyrazu, podjęcie gry i nieco przewrotne ujawnianie skrywanych dotąd potrzeb i pragnień, które wywołałyby rumieniec wstydu w sytuacji bezpośredniego kontaktu, o czym świadczą następujące cytaty: Żeby być ze nmąmusisz mieć takie hobby: długo i delikatnie pieścić ..., Jeśli chciałabyś zakosztować prawdziwej miłości z przystojnym n-latkiem - to zadzwOll..., Na stałe poznam zdrową, szczupłą, zdecydowaną, bez pruderii, ustawioną, spokojną, kobiecą, z temperamentem, lat? Ja wdowiec, 50, 166, M4, palę, praca, kondycja, forma duża w tym też szczery, lojalny ..., Na gorące wieczory i frasunek najlepszy jest pocałunek. Jeżeli to dla ciebie gratka - zadzwOll do przystojnego 40-latka z Krakowa. Wiek pani obojętny ... Bardzo lubię podróże i kiedy tańczysz na rurze. Twe ciało takie miłe, a moje trochę otyłe, mój portfel jest cieniutki, lecz mam coś w sobie takiego, Woody Allenowskiego ... Rekapitulując, kulturowo-społeczny wymiar tekstów ogłoszeń matrymonialnych jest interesującym przedmiotem badań antropologicznych, stanowiąc przyczynek do rozważań o zmagającym się z samotnością człowieku doby współczesnej. Jedną z głównych przyczyn powszechnego osamotnienia współczesnego człowieka są przemiany obyczajowe, skutkujące zerwaniem tradycyjnych stJuktur rodowych z jednej strony, z drugiej zaś - dążeniem do autonomii jednostek. Obecnie wychodzi się poza tradycyjne i bezpośrednie kontakty towarzyskie ku samodzielnym sposobom poszukiwania partnera, często wykorzystując pośrednictwo środków masowego przekazu. Niezwykła popularność prasowych ogłoszeń matrymonialnych (rubryki prasowe oraz odrębne pisma poświęcone ofertom matrymonialnym i towarzyskim) i ich licznych kulturowych odmian w postaci towarzyskich portali internetowych, programów i stacji telewizyjnych oraz licznych zabaw SMS-{)wych potwierdza ogromne poczucie samotności, jednocześnie zaś wskazuje na istnienie pewnej mody w dziedzinie nawiązywania kontaktów męsko--clamskich. Korzysta- )2 W ogłoszeniach towarzyskich, niezwykle bliskich formie ogłoszeń matrymonialnych, w sposób jawny i bezpośredni poszukuje się partnera seksualnego. W treści tych ogłoszeń poruszane są sfery seksu, erotyczne potrzeby i nietypowe fantazje nadawców. Ich popularność w polskiej prasie wiąże się z początkiem lat 90., kiedy towarzyskie anonse pojawiły się jako atrakcyjna nowość w wielu "kolorowych" pismach. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 77 nie z pośrednictwa ogłoszeń matrymonialnych należało kiedyś do wstydliwych i skrywanych przedsięwzięć. Teraz wydaje się niezwykle atrakcyjne, a wręcz staje się świadectwem nowoczesnego, szybkiego i wygodnego stylu życia; partnerów wybiera się z bogatej oferty propozycji, niczym towar ze sklepowej półki, który musi być niepowtarzalny, modny i godny pożądania. Katarzyna Orszulak-Dudkowska THE WORLD OF MARRIAGE ADS - PROSPECTING AND INSPIRATION (Summary) The author presents the results ofher research on press marriage ads. She has identified different research leads; a marriage ad is discussed as a linguistic phenomenon and, first of all, as a cultural phenomenon, in the focus of interest of different areas of humanistic studies. The author makes a marriage ad part ofthe cultural scenario, organizing behaviours that follow the rules of matchmaking, making them a fragment of an old story about pairing a man and a woman. She points to a parallel between marriage ads and the traditional matchmaking. She tries to find folklore-like features in marriage ads, existing in the world of everyday culturallife. The author analyses marriage ads from the point of view of popular literature, with defined aesthetics and genre features. She also discusses the communicative function ofthe ad. The article carries many quotations from singles ads. The author tries to put marriage ads into a broad perspective ofthe discussion about the position of man in the modem culture - his/her status, aspirations and needs. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3efa66816986d7a8c611f57a83e9cc1.pdf 3ac43b0241fc1bcd88e9dcd85173583d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource etnografia historyczna chłopi płeć i seksualność - aspekt historyczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4722 Title A name given to the resource Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.41-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wiślicz, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 TOMASZ WISUCZ Instytut Historii PAN Warszawa Z ZAGADNIEŃ OBYCZAJOWOŚCI SEKSUALNEJ CHŁOPÓW W POLSCE XVI-XVIII WIEKU. PRZYZWOLENIE I PENALIZACJA Problem dziejów seksualności rzadko podejmowany jest przez polską naukę historyczną, być może z powodu ubóstwa źródeł. Jednak,jak ukazują Dzieje pięknej Bitynki Jerzego Łojka l, można czasem natrafić na materiały pozwalające odtworzyć obyczajowość seksualną elit społecznych. Sporadycznie natomiast podejmuje się próby opisu życia płciowego niepiśmiennych warstw niższych. Jeśli chodzi o dzieje chłopów w okresie wczesnonowożytnym, pionierskim opracowaniem były Sprawy obyczajowe w sądownictwie wiejskim w Polsce w wieku XVII i XVIII Bohdana Baranowskiego2, praca wciąż często cytowana, choć przestarzała, naginająca przekazy źródłowe do tezy o klasowym charakterze zasad moralnych. Jeśli nie liczyć stosunkowo częstych odwołań do przypadków patologicznych), tojedyn)'lTI kontynuatorem tej tematyki w zakresie historii obyczaju był Zbigniew Kuchowicz. Jego książki Miłość staropolska4 i Człowiek polskiego baroku5 pozostająjedynymi opracowaniami z tego zakresu, zresztą dość wartościoWYJTIi.Dla badań nad obyczajowością seksualną chłopów duże znaczenie posiadają także opracowania dotyczące historii prawa (takich autorów jak Michał Staszków6, Ryszard Łaszew- Skróty używane w poniższym tekście: AGAD - Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, AP - Archiwum Państwowe, BJ - Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, BO - Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolillskich we Wrocławiu, SPPP - Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, I..I)l,IA - 1.(eHTpanbHHH ,l(ep)J(aBHHHiCTopH'.JHHH apxiB YKpa'iHI1y JlbBoBi. I 1. Łojek, Dzieje pięknej Bitynki, Warszawa 1982. 2 B. Baranowski, Sprawy obyczajowe w sądownictwie wiejskim w Polsce w wieku XVIl i XV/Il, Łódź 1955. J Zob. np. M. Roźek, 1. Kracik, Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie, Kraków 1986. 4 Z. Kuchowicz, Miłość staropolska, Łódź 1982. 5 Tcnźe, Człowiek polskiego baroku, Łódź 1992. 6 M. Staszków, Przestępstwa przeciwko Kościołowi i religii w księgach sądowych wiejskich, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego", Seria A, nr 10, Prawo III, 1958, s. 161-186. �42 Tomasz Wiślicz ski7, JurU Hoszkos i Margarita Korz09) oraz prace historyczno-literackie na temat erotyku ludowego (Czesława Hemasa10, Jerzego Bat1mińskiegol\ i Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej 12). Wiele nowego wniesie zapewne zapowiadana od paru lat etnograficzna rozprawa na temat życia seksualnego chłopów polskich ZbigniewaLibery. Poniższy tekst ma na celu jedynie zasygnalizowanie pewnych zagadnień wiejskiej obyczajowości seksualnej w okresie wczesnonowożytnym. Za podstawowe źródło posłużyły wiejskie księgi sądowe z XVI-XVIII wieku. Kwerenda objęła akta ponad 120 kluczy dóbr lub pojedynczych wsi, leżących głównie w południowej części Małopolski i zachodniej części Rusi Czerwonej. Z rejonu tego pochodzi bowiem zdecydowana większość zachowanych wiejskich ksiąg sądowych13• Dla potrzeb porównawczych spożytkowano także unikatowe księgi wiejskie z innych rejonów Rzeczypospolitej, przede wszystkim stosunkowo obszerny zbiór aktów klucza starogrodzkiego w Ziemi Chełmińskiej. Dodatkowo wykorzystano inne źródła sądowe, przede wszystkim księgi spraw kryminalnych sądów miejskich, przed które trafiali chłopi oskarżeni o cięższe przestępstwa, oraz źródła normatywne ustawy wiejskie wydawane przez właścicieli dóbr, a także ówczesne teksty literackie. Z zasady natomiast nie odwoływano się do źródeł etnograficznych. Jakkolwiek posiadają one duże znaczenie dokumentacyjne, to jednak ich wykorzystanie w badaniach historycznych budzi poważne wątpliwości. Informacje zebrane przez ludoznawców pochodzą najwcześniej z XIX wieku i trudno je wiarygodnie odnosić do dalszej przeszłościl4• 7 R. Łaszewski, Wiejskie prawo karne w Polsce XVII i XVIII w.. Toruń 1988; tenże, Przestępstwa przeciwko religii i dobrym obyczajom w prawie wiejskim Rzeczypospolitej szlacheckiej, w: Historia prawa. Historia kultury. Libel' Memorialis Vitoldo Maisel dedicatus, red. E. Borkowska-Bagieńska, B. Olszewski, Poznań 1994, s. 185-191. 8 lO. rOlllKO,36U'laC6e npa60 HaceneHWi YKpaiHcbKuXKapnam ma rtpuKapnamflJJi XIV-XIX cm., JlbBiB 1999. 9 M. KOp30, KOHlnpoJlb 3a c06Jl100eHLleMHOpMceKcya.qhllOUMOpMU 6 IIOJlbCKOll oepelme XVJf-XVlIJ 66., "ColliyM. AJlbMaHaXcOlliaJlbHOliCTopif', t. 2, 2003, s. 165-182. 10 C. Bernas, W kalinowym lesie, Warszawa 1965. II J. Bartmiński, "Jaś konikipoU". Uwagi o stylu erotyku ludowego, "Teksty" 1974, nr 2, s. 11-24. 12 D. Wężowicz-Ziółkowska Mi/ość ludowa. Wzory milo.~ciw polskiej pie.l'ni ludowej XVIJl-XJX '1(, Wrocław 1991; tenże, Seksualizm ludowy w świetle obscenicznej pieśni ludowej, w: Literatura i kultura popularna l, red. J. Kolbuszewski, T. Żabski, Wrocław 1991, s. 137-167. 13 Przyczyny nierównomiemego zachowania się ksiąg sądowych wiejskich omawiają S. Grodziski, Księgi sądowe wiejskie (zasięg terytorialny i geneza), "Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 12, 1960, z. l, s. 85-140; tenże, Jeszcze o księgach sądowych, tamże, t. 15, 1963, z. I, s. 287-292, oraz L. Łysiak, W sprawie genezy ksiąg sądowych wiejskich, tamże, t. 14, 1962, z. 2, s. 175-194. Obaj autorzy zajmują się także problemami krytyki tego typu źródeł, zob. równieź: A. Vetulani, Wartość badawcza hi@ sądowych wiejskich, w: VIJJ Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Krakowie 14-17 IX 1958, Warszawa 1959, t. 7, s. 99-114. 14 Por. uwagi Z. Kłodnickiego, Etnologiczne i etnograficzne aspekty metody retlVgre.lywnej, "Lud", l. 83,1999, s. 47-57. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIIJ wicku 43 W przypadku obyczajowości seksualnej chłopów w okresie wczesnonowożytnym wnioskowanie na podstawie przekazów etnograficznych niesie szczególne niebezpieczeństwa. Jej stan, rejestrowany przez badaczy w połowie XIX wieku, był wynikiem głębokich zmian, jakie zaszły w tej dziedzinie w ciągu poprzednich 250 lat. Społeczeństwa całej Europy przeżywały wówczas okres zasadniczych przemian obyczajowych, w których niebagatelną rolę odegrały tworzące się nowoczesne struktury państwowe oraz zrefonnowane Kościoły, zarówno protestanckie, jak i katolicki. W Rzeczypospolitej największe znaczenie miał wpływ instytucji religijnych. Od końca XVI wieku w wyniku działalności duszpasterskiej potrydenckiego Kościoła następowało stopniowe "moralizowanie" zwyczajowych fom1 życia płciowego chłopów i ograniczenie roli tradycyjnego systemu wartości w tym względzie. Pomimo tej ewolucji można pokusić się o odtworzenie trwałych zrębów tego systemu, zwłaszcza że -jak się wydaje - największe zmiany zaszły tu dopiero w drugiej połowie XVIlI i początkach XIX wieku. Ogólnie można stwierdzić, że autonomiczna chłopska etyka seksualna była znacznie mniej rygorystyczna niż wzorzec proponowany przez duszpasterstwol5. Odnosiło się to zwłaszcza do kwestii życia płciowego osób stanu wolnego. Różnice w tym względzie miały charakter prawdziwie zasadniczy. W chłopskim systemie etycznym nie znane było właściwie pojęcie "czystości" w znaczeniu seksualnym. W wyrokach sądów ławniczych pojawiały się, co prawda, sugestie, że zdaniem ławy dziewczęta powinny "panieI1stwo zachowywać", zaś młodzieńcy "prawie nie wiedzieć o takowym grzechu jeszcze"lfi, jednak w praktyce kwestia rozpoczęcia życia płciowego wiązała się bardziej z czynnikami biologicznymi niż z normami religijnymi, które starały się ograniczyć seksualność jedynie do stosunków małżeńskich. Problem ten w karykaturalnej fonnie ilustruje zapisany na początku XVIII wieku wierszyk o ludowej proweniencji: Od sochy do sochy Niech trawa rośnie. Nie dawaj picochy, Az ci porośniel? Dziewictwo nie stanowiło w środowisku chłopskim jakiejś szczególnie docenianej wartości. Istniało wprawdzie pojęcie "wieniec", utożsamiane zwykle z dziewictwem. Mówiło się o "odjęciu wieI1ca", bądź "nagrodzeniu wieI1ca", lecz znaczenie tych tenninów nie jest takie oczywiste. Tylko w jednym znanym przypadku Por. Z. Kuchowicz, Mi/ość ... , s. 210-211. Księga sądowa wsi Blażowej 1749-1830, AP w Rzeszowie, Akta Gminy Błażowej 99, s. 2 [1745]; Księgi sądowe kresu muszyńskiego (1754-1793), AP w Krakowie, Dep. rkps 100-101 (cyt. dalej: Kres muszyński), t. 1, s. 58 [1759]; por. Księgi sądowe kluczajazowskiego 1663-1808, wyd. S. Grodziski, SPPP seria II, dz. 2, t. 5, Wrocław 1967 (cyt. dalej: Kresjazowski), nr 203 [1748]. 17 C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 58. 15 16 �44 Tomasz Wiślicz ława wiejska zastosowała słowo "wieniec" we współczesnym rozumieniu dziewictwa. Była to jednak sprawa wyjątkowo drastyczna - gwałt na jedenastoletniej dziewczynce'H• Zdecydowanie częściej pojęcia "utrata wieńca" używano znacznie szerzej, dla opisu skazy na opinii dziewczyny, powodującej obniżenie jej wartości na rynku matrymonialnym, a pośrednio tylko związanej ze stanem jej błony dziewiczej. W praktyce było ono zazwyczaj równoznaczne z powiciem bękartal9. Podejmowanie aktywności seksualnej przez osoby stanu wolnego obu płci nie spotykało się z jednoznacznym potępieniem społeczności wiejskiej. Przeciwnie, można raczej stwierdzić, że panowała atmosfera milczącego przyzwolenia dla stosunków przedmałżeńskich pod warunkiem zachowania pewnych norm zwyczajowych. Kiedy Agnieszka Starczali na z państwa suskiego romansowała z Bartkiem Karczem, matka jej, "wiedząc, że z sobą mieli ścisłość, z tego się naśmiewała i niby drwiąc Karczowi mówiła: ostrożnie z moją dziewką"20. Problem zaczynał się bowiem dopiero wtedy, gdy dziewczyna zachodziła w ciążę. Obydwojgu kochankom groziło wówczas karanie ftzyczne i grzywny, kobietom dodatkowo znaczny uszczerbek na opinii i perspektywa wychowania i wyżywienia dziecka. Był to jednak czarny scenariusz, który wcale nie był nieuchronną koniecznością. Z powodu złych warunków higienicznych i zdrowotnych średni okres współżycia, po którym następowało zapłodnienie, musiał być znacznie dłuższy niż obecnie; zwłaszcza przy dużej nieregularności stosunków. Ponadto stosowano różne prymitywne techniki, a także środki antykoncepcyjne i poronne, które wchodziły w skład repertuaru każdej znachorkjl! . Przede wszystkim zaś - zwyczajnym sposobem uniknięcia kłopotów w takich przypadkach (choć nie zawsze kary, w łagodniejszym wszakże wymiarze) było zawarcie małżeństwa. Wśród zarejestrowanych w księgach Kasiny w latach 1602-1714 wyroków w sprawie nierządu między osobami wolnymi ponad 29% zakończyło się dobrowolnym lub nakazanym przez sąd ślubem podsądnych. W kresie muszyńskim w latach 1754--1766 odsetek ten sięgał blisko 43%. Dane te przedstawiająjednak tylko wierzchołek góry lodowej. Większość takich przypadków nie była rejestrowana. Zwykle zawierano bowiem małżeństwa bez pośrednictwa sądu ławniczego, a fakt uprzedniego popełnienia nierządu starano się ukryć. Pełne światło na to IM Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. Ulanowski, SPPP, t. 11-12, Kraków 1921 (cyt. dalej: Ulanowski), nr 7058 [1681]. 19 Np. tamże, nr 4991 [1681]; Księga sądowa wiejska Rajbrotu 1728-1800, AP w Krakowie, Dep. rkps 268 (cyt. dalej: Rajbrot), s. 23 [1752]; K'iięgi ławnicze starogrodzkie 1721-1767, AP w Toruniu, Akta Sądów Dominialnych Dóbr Biskupstwa Chełmińskiego (cyt. dalej: ASD), t. I, s. 56 [1721], t. 2, s. 125 [1743]; Kres rnuszyński, t. I, s. 159 [1758]. 20 Ulanowski, nr 4637 [1700]; zob. także: Kres muszy/iski, t. 2, s. 174 [1764]. Por. Z. Kuchowicz, Milo.\'ć... , s. 214-215. 21 Akta Sądu Kryminalnego Kresu Muszyńskiego 1647-1765, wyd. F. Piekosiński, SPPP, t. 9, Kraków 1889 (cyt. dalej: Piekosiński), nr 18 [1678]; Libel' damantorum seu malejicorum 1554-1625, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 864, s. 341 [1610]; Acta scabinałia Nowego Sącza (1579-1647), AP w Krakowie, AD 67, s. 173 [1624]. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Poisce XVI-XVlll wieku 45 zagadnienie rzuciłaby dopiero analiza ksiąg metrykalnych. Niestety, specjalistyczne badania tego tematu przeprowadzane są bardzo rzadko22, a szczątkowy stan zachowania takich źródeł z terenu Małopolski dodatkowo je utrudnia. Można sięjednak domyślać, że taki sposób kojarzenia się par małżeńskich był względnie powszechny. Jeśli wierzyć fraszce Wacława Potockiego, stanowił wręcz wiejską normę: Inakszcj zażywają chłopi na wsi mody, Bo i zmowa na piccu i łożnica wprzody [...] Aż skoro pannie młodcj brzuch nosa dosięga, Wtcnaczas ślub i małżeńska nastąpi przysięga23• Obietnicą ślubu w istocie dość łatwo było sobie zjednać przychylność dziewczyny. Wojciech Sitowski z klucza łąckiego córkę Bartłomieja Piekarczyka "namawiając na eksces, obiecował się z nią żenić i na tym fundamencie Pana Boga obrażali"24.Trochę głębiej pobudki swe wyjaśniał Marcin Łukaszewicz, który swej kochance Reginie "deklarował dawno przyjaźń małżeńską, oraz z kochania prawdziwego onej pozwalał sobie uczynki cielesne"25. Taki schemat zawierania małżeństwa jako wyjścia bezpieczeństwa w przypadku "wpadki" najbardziej cynicznie podsumował Senko z Czukwi, który zalecając się do Hasi Tuledzyny, mówił jej: "Ty wdowa, jam młodzieniec [ij.kawaler], jeśli co zrobię, to cię wezmę, jeśli nie zrobię - przepadło"26. Opinia wiej ska nie widziała w tym nic nagannego, a w każdym razie nic niemoralnego, nie ingerując,jeśli wszystko szło swym zwykłym torem. Wydaje się, że próby nakładania w XVIII wieku grzywien (i innych kar) na małżeństwa, którym pierwsze dziecko urodziło się przed upływem dziewięciu miesięcy od daty ślubu, były przede wszystkim pomysłem właścicieli wsi na wyłudzenie od chłopów dodatkowych pieniędzy pod pozorem obrony moralności. Praktyka taka upowszechniła się przede wszystkim w dobrach biskupich. Znamy jąz kresu muszyńskiego i klucza starogrodzkiego, w których chłopi nie mieli żadnego prawie wpływu na wymiar sprawiedliwości, zaś wiejskie urzędy sprowadzone zostały do roli donosicieli. Sami chłopi odnosili się natomiast do tych poczynań z dystansem27. 22 Zob. np. C. Kuklo, Funkcjonowanie społeczności parafialnej na tle analizy rejestracji chrztów parafii Trzcianne 1600-1654, w: Społeczeństwo staropolskie, t. 3, red. A. Wyczański, Warszawa i983, s. i85-228. 23 W. Potocki, Ogród/raszek, Lwów 1907, t. 2, s. 432-433. 24 Księgi sądowe wiejskie klucza łąckiego, wyd. A. Vetuiani, SPPP seria II, dz. 2, t. 2-3, Wrocław i962-i963 (cyt. dalej: Klucz łącki), nr 868 [i753]. 25 ASD, t. i, s. 510 [i733]; por. też: Rajbrot, s. 22 [i751]; Księga :,praw gromadzkich Lipnicy Górnej z lat 1753-1793, PAN Kraków, rkps 7ii8 (cyt. daiej: Lipnica Górna), s. 79 [i754]; ASD, t. l, s. 145 [i722] i s. 4i5 [1732], t. 7, k. 90v-9i [1755] i k. 351 [1757]. 26 Księga sądowa Czukwi 1586-1680, IJ)l;IA, f. 142, op. l, t. l (cyt. daiej: Czukiew), s. 397 [2 poł. XVII w.]. 27 Zob. np. ASD, t. l, s. 324 [i725]; ASD, t. 7, k. 90v [1755]. �46 Tomasz Wiś licz Nie bardzo wiadomo natomiast, jak środowisko chłopskie oceniało takie stosunki seksualne między osobami stanu wolnego, w których małżeństwo nie było brane pod uwagę - czy to ze względu na przeszkody obi~ktywne (np. spokrewnienie w myśl prawa kościelneg028 lub politykę matrymonialną rodziców), czy też po prostu żadna ze stron nie miała na to ochoty29. Przed sądy trafiająjednakjedynie takie pary, w których doszło do poczęcia potomka. Najwyraźniej moralność wiejska wolała nie dostrzegać także i takich związków tak długo, aż nie doszło do "skutku". Charakterystyczna jest tu sprawa z Wojkowej, gdzie w 1762 roku wdowa Ewa Czekanka w wyniku romansu z Piotrem Bartoszczykiem zaszła w kolejną ciążę (a miała już pięcioro dzieci). Dopiero wtedy wójt z drugim sąsiadem zaczęli przymawiać Bartoszczykowi, że źle uczynił, chodząc do Czekanki i płodząc z nią dziecko. Sprawa zakończyła się tragicznie, gdyż rozgniewany wymówkami Bartoszczyk upił się i udusił śpiącą kochankę30. Spłodzenie potomka w takim związku przedślubnym, gdzie ojciec dziecka nie chciał lub nie mógł poślubić swojej kochanki, wywierało negatywny wpływ przede wszystkim na życie kobiety, w mniejszym natomiast stopniu szkodziło mężczyźnie. Trudno sięjednak zgodzić z opinią Bohdana Baranowskiego, że opinia wiejska odnosiła się do takiej "upadłej" kobiety "z nieukrywanąnienawiścią", zaś zwyczaj nakazywał jak najbardziej hańbiące wygnanie jej ze wsi31. Prawdąjest, że wśród osób wyświeconych za przestępstwa obyczajowe prawie nie występowali mężczyźni. Jednak i wobec kobiet karę tę stosowano tylko wyjątkowo. We wzmiankowanym wyżej okresie w Kasinie ledwie co piąty wyrok w sprawach przestępstw natury seksualnej nakazywał wygnać oskarżoną. Kara ta spotykała zasadniczo recydywistki, kazirodczynie i kobiety z marginesu społecznego (np. kochankę rozbójnika)32. Sądy kasińskie były i tak wyjątkowo surowe. W przebadanym okresie 1754-1766 sąd kresu muszyńskiego tylko jednej nierządnicy kazał opuścić wieś i to prawdopodobnie darując jej bolesną otoczkę rytualną wyświecenia. Wyraźnie widoczna jest natomiast inna tendencja. Nierzadko kobiety, które zaszły w ciążę w związku niesakramentalnym, występowały do lokalnych instytucji wymiaru sprawiedliwości z powództwem przeciwko ojcu dziecka o to, co nazwa- 1" Np. Ulanowski, nr 3811 [1728]; Księga miasta Nowej Góry [1677-1729J, AP w Krakowie, IT 229g, s. 24-25 [1677]; por. też ASD, t. 7, k. 351 [1757]. 19 Tylko w jednym wypadku i dziewczyna i młodzieniec stwierdzili expressis verbis, że ,ją za żonę nie chciał wziąć ani jej przyobiecował, ani oskarżona owego za męża i teraz nie chce" (ASD, t. I, s. 56 [1721]), ale przypuszczalnie przypadków takich było wiele wśród tych par, które pomimo "wpadki" nie uciekały w małżeństwo przed odpowiedzialnością, wystawiając się na grzywny i plagi. 30 Piekosiński, nr 34 [1732]. 3] B. Baranowski, Problematyka badGli nad mentalnością chlopa pańszczyźnianego na obszarze woj. sieradzkiego i łęczyckiego wXVll iXV1llw., "Rocznik Łódzki", t. 14 (17), 1970, s. 271. 32 Karę wyświecenia kobiety nierządnej przewidywały m.in. ustawy karne wsi należących do dóbr klasztoru kannelitów w Czernej (Ulanowski, nr 7403 [1672]) iklucza łąckiego klasztoru klarysek w Starym Sączu (Klucz lącki, nr 544 [1670],599 [1702] i 603 [1712]), ale praktyka sądów łąckich wskazuje, że prawo to nie było stosowane. �Z zagadnicI1 obyczajowości scksualnej chłopów w Polscc XVI-XVIII wieku 47 libyśmy obecnie wynagrodzeniem strat moralnych i alimentami. Na przykład w 1721 roku przed sądem klucza starogrodzkiego stanęła Marianna Stannionka, skarżąc się na Kazimierza Krona, "a to że jej podciwość oszpecił, ją sobie niewoląc do złego grzechu i złączenia się z sobą, który - grzech z nią płodził tak dalece, że brzemieniem zaszła ijuż powiada bliska się bydź porodzenia, - prosi taż Marianna, aby był ten Kazimierz Kron parobek karany i jej za wieniec nad grodził, a na dziecię także żeby dał"33.Reakcją sądu na takie oskarżenie było przymuszenie mężczyzny do odpowiednich świadczeń, grzywny na rzecz dworu, gromady i kościoła, czasem także kary fizyczne. Co ciekawe, na ogół brak jest jakiejkolwiek oceny postępowania samej skarżącej, która wszak miała też swój udział w popełnieniu przestępstwa, więc powinna podlegać karze. Z zapisów sądowych wynika jednak, że całą odpowiedzialność kamą za nierząd ponosił w takich wypadkach mężczyzna. Obserwację tę potwierdza fraszka Adama Władysławiusza pt. O włodarzu z Maćkiem, której bohater tytułowy - parobek - namówił dziewczynę do grzechu cielesnego, przyrzekając się z nią żenić. Kiedy kochanka zaszła w ciążę, wycofał się z obietnic. Dziewczyna wraz z rodzicami pozwała go przed urząd wsi. Maciek stawiwszy się na rozprawę sądową rzekł: o pojęciu wzmianka z nią nie była. I teraz panie wójcie, nie wiedźcie mię k temu, Wolę raczej karaniu podlec inakszemu. Wójt winy bykowego wprzód dać mu nakazał, Dziewce kopę za wieniec odłoryć mu kazał; Albo ją wziąć za żonę, na wolą mu dawał. Ale Maciek na pierwszym wyroku przestawał l zarazem dwie kopie na stole połorył. Wójt winy jcdnę kopę do swej skrzynki włożył, Drugą dziewce wziąć kazał. Ta licząc płakała; Naliczywszy pół kopy, w wacek je schowała. A drugie ku Maćkowi po stole pomknęła, Mówiąc: Jużem ja swoje połowicę wzięła. Druga sie też Maćkowi słusznie zostawiła, Bo spoina nasza praca na tę kopę była34. W osiemnastym wieku daje sięjednak zaobserwować zaostrzenie kontroli obyczajowej i standardów moralnych na wsi. Panny z dzieckiem, zgłaszające się do sądów z prośbą o przyznanie im świadczeń alimentacyjnych, zaczęto traktować jako współwinne nierządu i karać fizycznie, zaspokajając wszakże ich roszczenia względem ojca dziecka. Cytowana wyżej Marianna Stannionka wystawiła się na 3) ASD, t. I, s. 56 [1721]; por. leż: Akta do dziejów Nowej Góry, 8J, rkps 122, k. 3v [1587J; Ulanowski, nr 4991 [1681]; ASD, t. 7, k. 131v [1755]; Księga II. dekretów i komplanacji w sądzie Pmistwa Łąckiego od roku 1787 i dalej zachodzących, BO, rkps 61 I 5 (cyt. dalej: Państwo /ąckie), s. 138-142 [1793). 34 K. Badecki, Polska/raszka mieszczańska. Minucje sowiźrzalskie, Kraków 1948, s. 57-58. �Tomasz Wiślicz 48 50 plag rózgami, uzyskała wszakże od swego ex-kochanka "krowę dobrą cielną do pożytk:ujej sposobną-także i świnię", etc.35.W dalszym ciągu trudno zatem mówić ojakimś szczególnym prześladowaniu kobiet, które wykroczyły przeciwko szóstemu przykazaniu. Raczej marny do czynienia ze zwyczajem, który ignoruje etyczną ocenę kwestii nieślubnego potomstwa, skupiając się na problemach praktycznych, ekonomicznych. Wartościowanie moralne schodzi zaś na dalszy plan. Widać to na przykład w spisanych przez gromady "Punktach na mości księdza Zagorskiego plebana wielkoporębskiego" z 1763 roku, gdzie mowa jest o jego licznym nielegalnym potomstwie: ,,12mo. In Anno 1762 Starmaszonka z Witowa z tejże parafii została w ciąży i ma dziecko z imci ks. Plebanem, której obiecał dać krowę, a nie dał, zajej panieństwo, co chodziła do dworu skarżąc się na ks. Plebana, że jej krowy nie dał. 13tio. Aneczkę z Krakowa wywiózł sobie ksiądz Pleban, której zrobił dziecko i odesłał ją z brzuchem do Krakowa, co przyjechała z matką swojąpo połogu upominając się o nadgrodę", itd.36. Pomimo tego rzeczowego i względnie łagodnego podejścia chłopów do kwestii nieślubnego potomstwa, pamiętać należy, że panna z dzieckiem wypadała na margines społeczności wiejskiej. Przede wszystkim znacznie zmniejszały sięjej szanse korzystnego wyjścia za mąż. Dotykałająniewątpliwa degradacja ekonomiczna i społeczna, zwiększało się ryzyko popadnięcia w środowiska kryminogenne. Stopniowy upadek widać na przykład w dziejach trzech sióstr Portasionek ze Skotników Górnych, które osierocone przez rodziców, "nie maiąc względu na podsciwosc swoię, ladaiako sprawowały się, nie sluchaiąc dobrych perwezyi y przestrogi sąsięckich, a co się bardziey tyczy przykazania Boskiego wykroczyli, bo nayprzod starsza ladwiga, potym młodsza Zofia podupadszy cielesnie, błąkały się po ograniczu y do tych czas nie znayduią się we wsi, nayrnłodsza zas Zofia nietylko z wolnemi osobami, iak sarna zeznała, ale z męzatym popełniła cudzołostwo" w efekcie została pozbawiona dziedzictwa po rodzicach i oddana pod kuratelę swego brata37. Z drugiej strony można domniemywać (chociaż nie dysponujemy odpowiednimi źródłami dla udowodnienia tej tezy), że problem nieślubnych dzieci dotyczył przede wszystkim hipotetycznej grupy kobiet wiejskich, dla których było to doświadczeniem przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Byłyby to osoby z nizin społecznych, pozbawione szans na poprawę swego statusu. Panieńskie dziecko nie wpływało znacząco na ich miejsce w hierarchii społecznej, bo trudno było w niej spaść jeszcze niżej, zaś dobre zamążpójście i tak było niemożliwe. Ogólnie rzecz biorąc, skala zjawiska nie była zbyt duża. Wedle niezbyt wiarygodnych szacunków Bohdana Baranowskiego procent nieślubnych dzieci na wsi wynosił od 3 do 10%38.Znacznie lepiej udokumentowane źródłowo badania Jana 3S 36 37 38 ASD, t. I, s. 56 [1721]. Sumariusz papierów Wielkoporembskich, BO, rkps 11714, s. 895. Ulanowski, nr 7503 [1775]. B. Baranowski, Sprawy obyczajowe ..., s. 69. �Kujawiak Krupiarka lwowska Od Szkła koło Jaworowa Wieśniak z żółkiewskiego sprzedający różne drewniane sprzęty we Lwowie Ryciny 1. Głogowskiego �,:.::;;..;.o:""- --.:::- __ ;)!UiJlftfW po .1I;>iJ Z ~;~ I I. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chlopów w Polsce XVI-XVlIl wieku 49 Kracika dla pierwszej połowy XVIII wieku w dekanacie Nowa Góra (na pn.-zach. od Krakowa) odsetek ten ograniczają do zaledwie od 1 do 5 procent w poszczególnych parafiach39. Podjęcie współżycia płciowego w stanie wolnym było w sumie decyzją dość ryzykowną, szczególnie dla kobiet. Wydaje sięjednak, że zachowywały one swego rodzaju optymizm, licząc na zawarcie związku małżeńskiego w przypadku kłopotów, U. zajścia w ciążę. Zaufanie to musiało wypływać z doświadczenia grupowego i przypuszczalnie nie zawodziło w większości przypadków. Fakt ten potwierdza występowanie także (dość rzadkie, co prawda, gdyż trudne do udowodnienia) przypadków, w których dziewczyna z premedytacją wykorzystywała groźbę zajścia w ciążę dla przyśpieszenia ślubu z wahającym sięjeszcze młodzieńcem40. Sprzymierzeńcem ciężamych kobiet, domagających się od kochanków wypełnienia małżeńskich obietnic, były zresztą także urzędy wiejskie, które dysponowały skutecznymi środkami perswazji41.Jeśli nie dochodziło do spłodzenia nieślubnego dziecka (lub innych publicznych skandali), społeczność chłopska nie ingerowała w życie płciowe osób stanu wolnego, pozostawiając im pewną swobodę w ramach tradycyjnych modeli doboru seksualnego42. Dopiero w połowie XVIII wieku pojawiają się przekazy, świadczące o pewnym potępieniu przedślubnych stosunków płciowych. W 1762 roku Walenty Blecharz z Filipowic wypominał w gniewie swemu parobkowi Witkowi Gąsiorkowi "Ty byku osromociłeś mi dom", gdyż Witek karany był przez sąd dworski za uczynek cielesny z dziewką służącą43. W 1773 roku w Markowej Szczepan Lew i Zofia Krauzówna z rodzicami zawarli sądową ugodę, w której Szczepan zobowiązał się pojąć za żonę ciężamą Krauzównę, tak jak był obiecywał. W ugodzie tej zawarto klauzulę, iż "obostrza się tymże dekretem, aby nikt nie ważył się temuż małżeństwu odtąd wymawiać popełnionego excessu, i gdyby się ważył kto kiedy i kolwiek naśmie- )91. Kracik, Duszpasterstwo parafialne w dekanacie Nowa Góra w pier .•••.. szej polowie XVI JI wie- /..11, Lublin 1977, s. 207-208. Zob. też ustalenia klasycznej pracy demograficznej Marcelego Handels- mana i Zygmunta Nagórskiego, Wieś Bochotnica Królewska pod względem ludnościowym (monografia), Warszawa 1904, s. 6 (nadb. z "Ekonomisty", R. IV, 1904, t. 2). w wiejskich osadach parafii Szaradowo Marek Górny w ogóle nie znalazł żadnych urodzell nieślubnych aż do lat sześćdziesiątych XVIII wieku, dopiero wtedy zaczęły się one sporadycznie pojawiać, zob. M. Górny, Zawarcie maIżelistwa na wsi paluckiej w XVIll wieku: parafia szaradowska, "Genealogia. Studia i Materiały Historyczne", t. 7, 1996, s. 92 i 96. 4Q Np. Marianna Plucienska Mateuszowi Kumczenskiemu "się dała zuwiść, aby prędszem mógł bydż mężem jej, cnotę swoję prędko utraciła", Protokół spraw miasta Janikowa (1771-1810), AP w Kielcach, Akta Urzędów Wójtowskich i Ławniczych Miast I, s. 8 [1775J; por. Prothocolon causan/m criminalium 1679-1690, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 867, s. 191,192 [1685). 41 Zob. np. Ulanowski, nr 2878 [1606J inr 3988 [1742J; ASD, t. l, s. 510-511 [1733 J; PQllstwo ląckie, s. 163 [1794). 42 Por. niezwykle ciekawe rozważania Ryszarda Tomickiego, oparte na materiałach etnograficznych: R. Tomicki, Norma. wzór i warto.i:ć w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce, "Etnografia Polska", t. 21, z. l, s. 54-59. 4) Księga miasta Nowej Góry [I 742-1798J, AP w Krakowie, IT 229h, s. 29-30 [1762J. �Tomasz Wiślicz 50 wać", to podpada pod plagi i grzywnyM. Pokazuje to, że nierządnicy stawali się wówczas w środowisku wiejskim obiektami żartów i obmowy. W końcu XVIII wieku moralność chłopów stała się na tyle surowa, że nie mogli oni sprawy nierządu puścić płazem. W Jasionce w 1791 roku urząd wsi wykroczył poza wyznaczone przez zwierzchność dworską kompetencje, rozpatrując sprawę Sobka Kurdziela i Małgorzaty Wiszki"o spłodzenie nieprawne potomstwa". Wezwany przed władze patrymonialne wójt Krzysztof Pokrzywa tłumaczył się z samowolnego osądzenia winnych takimi słowy: "ludzie gadali do mnie, iż niepięknie jest, że popełniony występek przez Kurdziela i Wiszkę dotąd nie jest ukarany, i że należałoby ich ukarać, aby się tego dopuszczać nie ważyli inni, - co prawni, słysząc tę sprawę, przed swój sąd wywołali"45. To zaostrzenie wymagań moralnych wśród chłopów nastąpić musiało nie wcześniej niż w połowie XVIII wieku. Jeszcze sześćdziesiąt lat przed opisywanąpowyżej nadgorliwością ławników Jasionki, wójt i przysiężnicy wsi Kamionka w kluczu strzeszyckim skazani zostali przez zwierzchność dworską na grzywny i po 30 plag postronkami za wyjątkową opieszałość w sprawie nierządu Józefa Zelka z kobietą z sąsiedniej wsi. Najpierw nie donosili administracji klucza ojego prowadzeniu się, następnie prawdopodobnie umożliwili mu ucieczkę z więzienia, a potem zignorowali nakaz jego poszukiwania. Nakazano w końcu stawić go przed sądem dworskim pod groźbą grzywien i plag wymierzonych całej gromadzie4ó. Osobnym problemem jest kwestia istnienia na wsi prostytucji. Dość często z zeznań nierządnych kobiet wynika, że czerpały jakieś korzyści finansowe z utrzymywania stosunków z mężczyznami. Szczególnie widoczne jest to w okresach stacjonowania we wsi jakichś wojsk, kiedy to następowało tzw. rozprzężenie obyczajów. Trudno mówić jednak o utrzymywaniu się kobiet z uprawiania nierządu. W grę wchodziły bowiem raczej niewielkie prezenty, czasem drobne sumy. Np. niejaka Magdalena z Ołpin zgrzeszyła z karczmarzem Gawłem Orłowem, który to występek cielesny "w polu popełnili po trzy razy, to jest pierwszy raz dał jej syra kawałek, drugi grosz pieniędzy, trzeci raz ją na służbę namawiał"47. Nie daje się również stwierdzić inna cecha definiująca prostytucję - brak możliwości wyboru partnera. Z zeznań nierządnych kobiet, o których wiadomo, że przyjmowały od kochanków prezenty, wynika, że były raczej stałe w swych nieformalnych związkach lub pozwoliły sobie na jednorazowy eksces. W zeznaniach tych wiejskich kobiet, które prowadziły bujne życie erotyczne, uderza natomiast brakjakichkolwiek odniesień do kwestii finansowych. Za przykład niech poshlŻy Maruszka ObuKsięga sądowa wsi Markowej 1591-1777, JJ.llIA, f. 85, op. 1, t. I, s. 915 [1773]. ?mistwo ląckie, s.1 07-108 [1791]; podobna sytuacja miała miejsce trzydzieści lat wcześniej we Florynce w kresie muszyńskim, Kres muszyński, t. 2, s.75 [1762]. 46 Ulanowski, nr 3963 [1728]; podobnie w kluczu starogrodzkim, ASO, t. 6, k. 127-127v [1755]. 47 Akta sądowe wsi Olpiny fi 567-1 777j: II. Akta dotyczące spraw karnych w gromadzie Ołpiny, AP w Krakowie, Oep. rkps 197(h) (cyt. dalej: Ołpiny), k. 5 [ok. 1720]; por. Kres muszY/lski, t. 2, s. 32 [1761]. 44 45 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVlH wieku 51 chówna z Brunar Niżnich, która przed urzędem kresu muszyńskiego przyznała się, że wielokrotnie "przestąpiła przykazanie boskie": "l mo. Że najprzód był jej do tego grzechu pobudką pomieniony Jacko Szlichta, z któlym wiele by razy ten grzech popełniła tego nie pamięta, ale że on był najnatarczywszym zawsze na nią to zeznała. 2do. Zeznała, jako podczas wesela Ilka Bejdyka, z Janem Polańskim sołtysem pioruńskimjuż żonatym, na tym weselu będącym, pierwszy raz z nim dopuściła się w stajni stojący. 3tio. Zeznała, jako z tymże drugi raz dopuściła się u Panka w karczmie na boisku leżący. 4to. Zeznała, jako z Waniem młodzianem synem nieboszczyka Maksyma Szcześnika dopuściła się trzy razy, dwa razy u Maćka Furstaka w izbie w nocy, trzeci raz na popostwie także w nocy W izbie. Sto. Zeznała, jako z Tomkiem młodzionem, synem Piotra Marczaka, dopuściła się tego grzechu kilkanaście razy, nie pamięta siła. 6to. Zeznała, jako i zWaniem Gogocem dopuściła się dwa razy w lecie raz w izbie, drugi raz w stajni," itd.48.Maruszka prowadziła zatem życie dość rozwiązłe, ale ani sąd, ani świadkowie, ani ona sama nie uczynili żadnej sugestii, żeby czynić to miała dla jakichkolwiek korzyści materialnych. Forsowana przez duszpasterzy chrześcijańska moralność seksualna opierać się miała na instytucji małżeństwa (i do niego zresztą ograniczać). Tradycyjna kultura chłopska również przywiązywała do niego dużą wagę. Normy, które społeczność wiejska stosowała wobec osób pozostających w związkach małżeńskich były znacznie surowsze niż wobec panien i kawalerów. W przypadku popełnionego przez nie cudzołóstwa sądy ławnicze nawet we wsiach o szerokich uprawnieniach samorządu uciekały się czasem do straszenia podsądnych karą śmierci, która grozi za taki występek49• Wyraźnie wskazuje to, jaki był stopień potępienia wśród społeczności wiejskiej dla takich ekscesów. Pomówienie o cudzołóstwo wywoływało nierzadko gwałtowne kłótnie, a nawet bójki50. W przypadkach skrajnych gromada odsądzała czasem winnego cudzołóstwa gospodarza od roli51, co zdarzała się tylko w przypadku najcięższych przestępstw kryminalnych (jornicatio nigdy nie stało się powodem odebrania gospodarzowi roli, za to przestępstwo wyganiano ze wsi raczej przedstawicieli niższych warstw). O ile w kwestii stosunków seksualnych między osobami stanu wolnego wiejska moralność przywiązywała wagę przede wszystkim do widocznych gołym okiem efektów, to w przypadku cudzołóstwa na cenzurowanym było już samo "dawanie podobieństwa". Sformułowanie to oznaczało takie zachowania kobiet i mężczyzn względem siebie, które były nie akceptowane przez chłopski system etyczny, jako Kres muszy/iski, t. 1, s. 63-63a [1756]. M. Podgórski, Wola Żarczycka. Streszczona kronika koście/na Ila zakOJ1czenie Trzeciego Stólecia przez ks. Maryana Podgórskiego, JasIo 1878, s. 32 [1635]; por. O/piny, k. 3 [17 J 8]. 50 Np. Księga sądowa Wysokiej 1665-1792, f. 53, op. l, t. 1 (cyt. dalej: 1fYsoka), s. 63 [1708]; Rajbrot, s. 86 [1755]; Akta w sprawach chłopskich hrabstwa tarnowskiego z polowy XV1I1 wieku, wyd. S. Grodziski, SPPP seria II, dz. 2, t. 7, Wrocław 1970 (cyt. dalej: Hrabstwo tarnowskie), nr 53 [ 1756]. 51 Księga wiejska Kąko/ówki [1616-1757J, AP w Rzeszowie, Akta Gminy Blażowej 107, s. 364 [1719]; por. Ulanowski, nr 5036 [17291. 48 4~ �Tomasz Wiślicz 52 wskazujące na wzajemne zainteresowanie seksualne, niedopuszczalne w przypadku, gdy choć jedna ze stron pozostawała w związku małżeńskim. Katalog takich podejrzanych zachowań był dość szeroki. Począwszy od dość ewidentnego przychodzenia "z gorzałką nocować pod nieobecność męża"52,przez "wodzenie się po jarmarkach i odpustach"53, aż po częstowanie wódką w karczmie, wzajemne iskanie54i "zbyteczne konwersacje"55. Tego typu przejawy pozamałżeńskiego zainteresowania osobą przeciwnej płci były zwykle surowo piętnowane, gdyż - jak domniemywano - stanowić mogły symptomy cudzołóstwa. Tak szczegółowa profilaktyka w tym względzie wskazywałaby na dość gruntowne przyswojenie przez system etyczny wsi szóstego przykazania, w każdym razie w stosunku do osób związanych małżeństwem. W życiu codziennym jednak wiele rozmaitych czynników łagodziło surowość osądu cudzołóstwa. Najważniejsze były względy praktyczne. Wierność małżeńska nie sytuowała się widocznie w hierarchii moralnej chłopów na tyle wysoko, by poświęcać dla niej inne wartości. Gdy w 1743 roku Jan Solenka z Rajbrotu skarżył się swojemu bratu i siostrom, że nakrył na gorącym uczynku swą żonę z Antonim Mulką, rodzeństwo poradziło mu: "daj temu pokój, po to człowiek żywy i przed jego [tj. Mulki] żoną nie wspominaj, bo je[st] w ciąży"56. Pragmatyczne czynniki oceny cudzołóstwa powodowały również relatywizację występku w zależności od okoliczności zewnętrznych. Szczególnie jest to widoczne w przypadku kulturowego zróżnicowania zakresu swobody seksualnej pomiędzy płciami. Mężczyźni cieszyli się bowiem szerszym zestawem społecznie akceptowanych okoliczności łagodzących fakt popełnienia cudzołóstwa. Najczęściej używane były tu argumenty związane ze statusem obiektu występku, czyli - innymi słowy - następowało przerzucenie odpowiedzialności za własną seksualność na kobiety. Nie stanowiło to oczywiście cechy charakterystycznej dla wczesnonowożytnego chłopskiego systemu etycznego. Zjawisko to jest znacznie szersze, występuje wszędzie tam, gdzie - wedle terminologii feministycznej mamy do czynienia ze społeczeństwem patriarchalnym. Na wsi małopolskiej tego typu usprawiedliwieniem było przede wszystkim wskazanie na generalnie niemoralne prowadzenie się kobiety, z którą mężczyzna dopuścił się cudzołóstwa, tak jakby fakt, że ona"z drugimi się źle zadawała" umniejszał ciężar występku. Taka argumentacja zresztą rzeczywiście działała, jak wskazuje dekret sądu dworskiego bratkowskiego łagodnie traktujący cudzołóstwo Mikołaja Dziuby, gdyż "się to stało nie z panną, ani z mężatką, ale z zawidką [ij. 'panną z dzieckiem']", czyli z kobietą z założenia 'podupadłą'57. Ulanowski, nr 4704 [i725]. O/piny, k. 3 [1718]. 54 Akta luźne wsi Rajbrot [1620-1886J, AP w Krakowie, Dep. rkps 269 (cyt. dalej: Akta luźne Rajbrotu), nr 20 [i720]. ssNp. Uianowski, nr4726 [i750], nr 3937 [i720]; O/piny, k. 3 [17i8]; JofYsoka,s. 63 [i708]. 56 Akta luźne Rajbrotu, nr 35 [i743]. 57 AGAD, Archiwum Roskie, CLXIV/126 [1732]; por. AS D, t. i, s. i98 [1723] i s. 324 [1725]. 52 53 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku 53 Kwestia poziomu dozwolonej swobody seksualnej kobiet zamężnych jest bardziej złożona. Z jednej strony, spotykały się one ze wzmożoną kontrolą w tym względzie i nie mogły korzystać z żadnej właściwie taryfy ulgowej, chyba że udało się im udowodnić, że zostały zgwałcone. Z drugiej jednak strony, nie brak przekazów, że jakaś część chłopskich małżeństw w ogóle dość swobodnie podchodziła do kwestii cudzołóstwa Trudnojest tu mówić o "przeżytkach małżeństw grupowych", jak chciał Bohdan Baranowski58, ale dość liczne były przypadki par chłopskich wzajemnie pennisywnych w stopniu jaskrawo kłócącym się z dwudziestowiecznym wyobrażeniem tradycyjnej rodziny włościańskiej, pozostającej w kręgu oddziaływania kultury chrześcijańskiej. Na pIzykład Franciszek Solarz z 0lpin nie tylko pozwalał swojej żonie utrzymywać stosunki z parobkami pracującymi w jego gospodarstwie, lecz "śmieje się jeszcze z tego i potuchy [im] dodaje, którzy na swoich służbach mają co jeść i co pić, a oni się tern nie konte[ n]tują, tylko się schadzają tam się umywać, tam się przewdziać i tam niespome godziny opuszczają na tych s[w]ywolach, a to mąż wszytko widzi a tern się nie brzydzi"59.W Kasinie w połowie XVIII wieku Katarzyna Krostkowa, mieszkając przez kilka lat bezpotomnie ze swym mężem Marcinem "ile, że mąż jej chorowity był", zdecydowała się zajść w ciążę z sąsiadem laskiem Szpyrką, co się zresztą odbyło za wiedzą i zgodą żony tego ostatniego60• Przypadki tego typu można mnożyć, ukazują one zresztą sytuacje skrajne i na tyle drastyczne, że spowodowały kontrakcję któregoś z organów sprawiedliwości. Wartość ich polega na tym, że obrazują, jak szerokie były granice tolerancji społeczności wiejskiej dla cudzołóstwa - spowodowanego czy to zwyczajną rozwiązłością, czy też usprawiedliwionego "wyższą koniecznością" posiadania potomstwa. Względnie wysoka częstotliwość występowania takich sytuacji w środowisku chłopów małopolskich w XVI-XVIII wieku wskazuje nie tylko na poszczególne, spersonalizowane przypadki porażek w zaszczepianiu szóstego przykazania bożego, lecz także znamionuje stopień jego ogólnego przyswojenia przez kulturę etyczną wsi. Chłopskie rozumienie związku małżeńskiego różniło się, być może w dość znacznym nawet stopniu, od wzorca proponowanego przez duszpasterstwo. Kwestia zakresu dopuszczalnej swobody seksualnej małżonków nie była tu nawet najważniejszym problemem. Związek sakramentalny według nauczania katolickiego był nierozerwalny. Kultura tradycyjna nie była w tym względzie tak dogmatyczna. Co prawda nie było na wsi polskiej obyczaju zawierania "małżeństw na próbę", tak jak w katolickiej Irlandii, lecz rozstania niedobranych par małżeńskich były przez opinię chłopską przyjmowane z pewnym zrozumieniem. Niepokoiło to natomiast szlacheckich lub duchownych nadzorców dóbr. W 1620 roku rządca w kluczu łąckim Jan Gogoliński skierował przed sąd majętności sprawę młynarza Marcina Wróbla ijego żony Małgorzaty, którzy rozstali się z sobą. Śledztwo wykazało, że "tego 5' 59 60 B. Baranowski, Sprawy obyczajowe ..., s. 91. O/piny, k. 21 [ok. 1770]; por. też Ulanowski, nr 7139 [1685] i ASD, t. 6, k. 126-126v [1755]. Ulanowski, nr 3714 [1759]; por. też tamże, nr 3929 [1702]. �54 Tomasz Wiślicz żaden nie wie, dla jakiej przyczyny, jednak ludzie powiedają, że dla wolnej woli z obu stron", co jak widać było dla chłopów wystarczającym wytłumaczeniem61. Wyroki w takich sprawach zawsze były jednakowe - nakaz mieszkania z sobą pod karą grzywien i plag. Zwiększający się nacisk zewnętrznej kontroli prawnej nad życiem chłopów powodował, że starali się oni czasem legalizować swoje rozwody, próbując uzyskać kościelne unieważnienie małżeństwa62. Najprostszym i przypuszczalnie najczęstszym sposobem rozwiązania tej kwestii była jednak ucieczka ze wsi i rozpoczęcie życia na nowo w innej okolicy63. Przed władzami kościelnymi i świeckimi stawała konieczność restrykcyjnej obrony małżeństwa w jego potrydenckim kształcie. Ciekawym symptomem tej kampanii były bardzo poważne procesy sądowe przeciwko towarzyskiej rozrywce słownej uprawianej w karczmach przy trunku polegającej na żartobliwym "frymarczeniu" żonami. W Krowodrzy w 1699 roku Marcin Multanik i Jan Koczczek, którzy "przy posiedzeniu i wesołości" kupczyli swymi żonami "lubo to żartem, którego kupna kościół święty katolicki i wierni w kościele Bożym gromadzeni nienawidzą, jako obrządkom kościelnym przeciwne", skazani zostali na grzywny i po trzy dni więzienia64.Bardziej fantazyjną karę wymierzył za to samo przewinienie sąd czukiewski Jakimowi i Hryniowi Pasternaczkowi, którzy przez cztery niedzielne msze mieli na zmianę siedzieć w kunie lub leżeć pod progiem cerkwi, tak "że będą ludzie przez nich do cerkwie i z cerkwie chodzić"65. Na tym tle wydaje się zastanawiające, dlaczego w ustawach wiejskich poświęcano kwestii przeciwdziałania cudzołóstwu tak mało miejsca w stosunku do zwalczania nierządu między osobami wolnymi. Właściwie jedynie w ustawie dla podpoznańskich wsi Zegrze i Rataje z 1733 roku kwestia ta jest omówiona szczegółowiej, a nie ogranicza się wyłącznie do ogólnego nakazu karania cudzołóstwa66. Być może w większym stopniu, niż przy Jornicatio, spuszczano się na rolę Kościoła w walce z tym grzechem. W przeciwieństwie do nieślubnych ciąż, dostrzegalnych gołym okiem, adulteria wychodziły zapewne najaw głównie podczas spowiedzi. Być może karanie nierządu osób wolnych było dla chłopów czymś mniej oczywistym niż walka z cudzołóstwem i nie mieściło się w zwyczajowym kodeksie kamym wsi. Dlatego też należało umieścić je w prawie pisanym. 61 Klucz /ącki, nr 444 [1620]; zob. też: Ulanowski, nr 3944 [1721] i nr 4723 [1750]; Kluczjazowski, nr 356 [1778]. 62 Np. Acta iudicii scabinalis et advocatialis Novae Regiae Villae (1689-/790), AP w Krakowie, Gm. P.IV-4, szósta składka, s. 28-29 [1736]; ASD, t. 6, k. 104 [1755]; Hrabstwo tarnowskie, nr 52 [1756]. 6] Zob. np. Acta criminalia Biecza 1547-1748, AP w Krakowie, Dep. rkps 6, s. 259 [1663]; A. Komoniecki, Chronografia albo Dziejopis Żywiecki, wyd. S. Grodziski, I. Dwornicka, Żywiec 1987 (cyt. dalej: Komoniecki), s. 370 [1712]; por. O/piny, k. 3. 64 Księga sądowa Krowodrzy 1677-1717, AP w Krakowie, Gm. P. VI-3, s. 54 [1699]. 65 Czukiew, s. 107-108 [1624]. 66 Ordynacja we wsiach miasta Poznania Zegrza i Ratajach z 1733 r., w: Polskie ustawy wiejskie XV-XVIll w., wyd. S. Kutrzeba, A. Mańkowski, Archiwum Komisji Prawniczej, t. l J, Kraków 1938, nr 27, s. 269. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku 55 Proces moralizowania etyki seksualnej wsi trwał co najmniej od początku XVII wieku. Zasadniczą rolę odgrywało w nim nauczanie religijne, nauka o grzechu, zbawieniu i karze. Edukacja zaczęła przynosić owoce stopniowo kształtując chłopską świadomość na wzór postulowanego wzorca. Wydany w 1754 roku zbiorek pt. Krakowiak w swojej postaci, czyli śpiewki wiejskie krakowskie zanotował taką przyśpiewkę: Oj, parobecku gładki, nie chodź do mężatki, będzies gozał w piekle po same łopatki67 Jest to zapewne odbicie nauki o szczególnych karach pośmiertnych za cudzołóstwo, przewrotnie użyte jako zachęta do zainteresowania się pannami. Również indywidualne świadectwa wskazują, że kultura chłopska zaczęła przyjmować generalne rysy proponowanego systemu etyki seksualnej. Na przykład w 1760 roku karczmarka z Krowodrzy Małgorzata Sporkowa oskarżona o cudzołóstwo z Janem Magosinskim, skrzypkiem z tejże karczmy, przyznała się, że upijała go i wtedy do grzechu przymawiała. Przed sądem wyznała, iż wie, że źle czyniła, a to wszystko z pijaństwa68• Wpływ nauczania kościelnego na tematy obyczajowe zaznaczył się także w wizjach samozwańczych proroków. W 1718 roku na Żywiecczyźnie dziewce od krów, niejakiej starej Klarze Szafrance, ukazał się najpierw tajemniczy wędrowiec, a następnie mówiący wilk, który wezwał do poprawy obyczajów, co oczywiście Szafranka zaczęła głosić swym wsp&czesnym, bolejąc nad ich moralnym upadkiem69. Podobny proces stopniowej, lecz przyspieszonej moralizacji miał miejsce w przypadku tego, co później nazwano zboczeniami popędu płciowego. W omawianym okresie były one wciąż jeszcze wraz z innymi grzechami ciała wrzucane do jednego worka pod nazwą nieczystość. Jak tłumaczył to ksiądz Benedykt Chmielowski w swym konspekcie niedzielnej nauki katechizmu dla prostych parafian: "Cóż to jest nieczystość. Jest to skłonność człeka do cielesnych grzechów. A tych grzechów jest wiele: l cudzołóstwo [tj. adulterium], 2. grzech z wolną osobą [tj.fornicatio], kazirodztwo, świętokradztwo [chodzi o stosunek seksualny z osobą duchowną], bestialski grzech, sodomski grzech [tj. "męszczyzna z męszczyzną, albo białogłowa z białogłową" - jak dalej tłumaczy], grzech z samym sobą [ten ostatni w rękopisie jest przekreślony], innych nie powiadam, bo wstyd wymówić i boję się zgorszyć"?u. Niemniej jednak kultura prawna i zdrowy rozsądek ksztahowały zręby normy seksualnej poprzez szczególnie surowe karanie występków cielesnych "przeciw naturze". Na przykład, w przypadku zoofilii, prawo magdeburskie, stoso67 6' 60 Znany tylko z odpisu, zob. C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 79. Ulanowski, nr 4393 [1760]; por. też nr 4155 [1726] i AS D, t. 1, s. 56 [1721]. Komoniecki, s. 508 [1718]. �56 Tomasz Wiślicz wane w polskich miastach, przewidywało spalenie przestępcy na stosie razem z obiektem przestępstwa, czyli zwierzęciem. Jednak w środowisku wiejskim sodomia nie spotykała się początkowo z tak gwałtowną reakcją. Co prawda najstarszy znany proces o stosunek ze zwierzęciem przed sądem wiejskim miał miejsce w Popowie koło Krzepic w roku 1613, lecz z wielu powodów jest to przypadek szczególny. Oskarżenie Jana Misiaczka o nierząd z jałowicą rozpłynęło się bowiem w znacznie uważniej traktowanych kwestiach pogróżek pod adresem księdza proboszcza krzepickiego, stało się chyba zatem tylko pretekstem rozprawy. Werdykt sądu - wypędzenie Misiaczka ze wsi - było kompromisem pomiędzy księdzem a gromadą, która udzieliła Misiaczkowi swego poręczenia71• Kolejnym przypadkiem sądzenia sodomii na wsi była chyba dopiero enigmatyczna sprawa z roku 1677, kiedy sąd kasiński skazał Grzegorza Kozuba, oskarżonego od gromady "o pewną robotkę smieszną a smierdzącą" na dwa złote grzywny i 30 plag72• W latach trzydziestych XVIII wieku zaczęły się pojawiać liczne przypadki sądzenia chłopów, oskarżonych o sodomię, przez miejskie sądy kryminalne, a czasem także przez ławy wiejskie73. Wyroki w takich sprawach były bardzo suroweprzeważnie rzeczywiście orzekano kary przewidziane za ten czyn przez prawo magdeburskie. Jednak nierzadko właściciel wsi w drodze łaski nakłaniał sąd do złagodzenia wyroku - zamiany na dotkliwe kary fizyczne, liczone w setkach batów. Samo pojawienie się tak licznych sprawo sodomię wskazuje, że w świadomości chlopów musiał dokonać się wówczas jakiś przełom i zoofilia została uznana za postępek godny żarliwego potępienia, wart ścigania, doniesienia do dworu, i świadczenia w sądzie. Zeznania świadków w takich sprawach (na ogół sąsiadów lub domowników oskarżonego) pełne są oburzenia dla tak strasznego występku. Natomiast podsądni ujawniają swą szokującą indyferencję w tym względzie. Jan W cieslo spod Miechowa "będąc pytany od mistrza [tj. kata], dlaczegoś to z kobyłą uczynieł, odpowiedział, że miał wolę zgwałcić Stróżową, która mu odpowiedziała: masz żonę, idź do diabła, daj mi pokój, wyszedszy z domu jego Stróżowa, kobyłę w swojej zapalonej lubieżności wprowadziwszy do izby, popełnieł z nią bestialita70 Powinności chrześciGliskie albo summa, lub sama treść /lauki chrze.\'cijańskiej albo krótki katechizm dla prostych ludzi, BJ rkps 7079, k. 19, 24v. 71 Liber actuum villae nostrae hereditariae Papaw, w: Kopiarz Krzepk'ki (w. XVII), Archiwum Archidiecezjalne w Częstochowie, bez sygn., s. 26-29 [1613]. 72 Ulanowski, nr 3410 [1677]. 73 Liber malejicorum Miechowa 157/-1747, Bl, rkps 86 (cyt. dalej. Miechów), k. 93-95 [1735]; AP w Krakowie, Dep. rkps 327, plik VIII, k. 18-20 [1735]; Akta do dziejów Nowej Gó,y, Bl, rkps 122, k. 12-15 [1750] i k. 16-17 [1756]; Księga gruntowa Wysokiej 1632-179/, f. 166, op. I, t. 1373, k. 49-49v [1756]; Acta nigra malejicorum Wisniciae abanno Domini 1665 [do 1785J, AP w Krakowie, IT 2059 (cyt. dalej: Wi.\'nicz), s. 199-213 [1784]. A. Komoniecki pisząc o spaleniu za sodomię z klaczą Stanisława Urbasa z Pietrzykowic dodaje"O którym występku jeszcze w Żywcu nie słychano", Komoniecki, s. 448 [1714]; por. Akta spraw złoczyóców miasta Żywca) 589-1782, [w:] Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 1589-1792, wyd. S. Szczotka, Lublin-Łódź 1952, nr 161. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVlIl wieku 57 tem"74. Można oczywiście podejrzewać, że Jan Wciesło mógł być - używając ahistorycznego określenia - zboczeńcem, że należał do obecnego w każdej epoce wąskiego marginesu ludzi po prostu chorych, których w połowie XVIII wieku zaczęto w Polsce z jakichś powodów karać za odmienność. Istnieje jednak inne wytłumaczenie, chyba bliższe prawdy. Jan Wciesło mógł paść ofiarą przemian społecznych zwanych procesem cywilizowania, które na najbardziej elementarnym poziomie polegały na zmuszeniu człowieka do kontroli swego ciała i zachowań biologicznych. Proces ten przebiegał pod naciskiem elit społecznych i z wykorzystaniem rozmaitych struktur władzy. W Polsce, wobec słabości instytucji państwowych, zasadniczym nośnikiem idei cywilizowania ludu był Kościół. Około połowy XVIII wieku udało się zapewne duszpasterzom przekonać większość chłopów, że sodomia to straszny i "obmierzły Bogu" uczynek. W ciesło należał jednak do tych nieprzekonanych, tkwiących wciąż w starej, "rozpasanej" kulturze, w której zoofilia była być może obiektem żartów, ośmieszenia i wstydu, ale na pewno nie histerycznego potępienia, powodem kary stosu i ogni piekielnych po śmierci. Zderzenie tradycyjnego, rubasznego stosunku do sodomii z nowożytnym podejściem serio ukazuje historia z Wierzchornki w kresie muszyńskim z roku 1762. Sołtys Seman Barna orał pewnego dnia u Stanisława Lompar1a. Przyszedł do niego Jerzy Tymuryk, pozdrowił go i spytał ,jeżeli ma [na własność] klacz tę [którą orał] i jeżeli by ją do bronienia nie najął. Wymówił się, że ma klacz tę, ale ją nie najmie, bo on klacz ma za żonę". Ta żartobliwa riposta stała się przyczyną zainteresowania sądu kreski ego, śledztwa i przesłuchań w sprawie domniemanej sodomii Semana Barny75. Dużo mniej wiadomo na temat stosunku chłopów do homoseksualizmu. Bardzo nieliczne przekazy na ten temat uniemożliwiają uogólnienia. Przypatrzmy sięjednak dwóm lepiej udokumentowanym przypadkom. Andrzej Komoniecki pod rokiem 1715 zanotował kryminalną aferę, która rozegrała się w Oszczadnicy w Beskidzie Żywieckim. Wójt tej wsi Michał Kucharczyk "komornicę swojęjeszcze brzemienną okrutnie zabił z tej okazy jej, że on był styran[!] albo mieszaniec, to jest męskie i białogłowskie miał przyrodzenie w sobie, więcej na białogłowskie ściągając. A ten, choć żonę miał, z nią nie przestawał, tylko sobie pachołka chował, z którym osobno legał i w nim się kochał, a ten pachołek nad woląjego ożenił się i została z nim praegna[n]s. On zawiszcząc jej tego, wywiódł żonę jego ku owcom i tam okrutnie z owczarzem zabił"76.Pomimo całej drastyczności tego przypadku należy zauważyć, że ów Michał Kucharczyk, dopóki nie dopuścił się morderstwa, jakoś układał sobie życie: znalazł kochanka, zapewnił sobie neutralność otoczenia, a nawet pełnił funkcję wójta! Beskidcy chłopi musieli wykazywać dużą tolerancję dla odmienności seksualnej, trudno bowiem uwierzyć, Miechów, k. 94 [1735]. Kres muszy/iski, t. 2, s. 64-65 [1762]. 76 Komoniecki, s. 457 [1715]. 74 75 �Tomasz Wiślicz 58 by udawało się Kucharczykowi tak skutecznie ukrywać swe preferencje przed sąsiadami, żyjąc w małej, zamkniętej społeczności. Drugi przypadekjest ponad sto lat wcześniejszy. W 1608 roku niejaka Lewkowa z Tyszowców na Zamojszczyźnie trzy razy myła zielem parobka Stanisława Skrzypczyka "a to dla tego, aby go przerzeczony pan [Mikołaj] Turkowiecki, pan jego, miłował, który to przerzeczony wyrostek Stanisław Skrzypczyk dał tej babie za to groszy trzy". Tenże imć pan Turkowiecki przekonany był, że "przez tej baby czaly z żoną swą mieszkać nie może i z matką swej żony". Złapał zatem Lewkową, zawiózł do swego dworu i "tamże przez sposoby pewne postraszywszy ją (gdyż zrazu nic nie chciała dobrowolnie wyznać)" wymógł na niej obietnicę, że naprawi, co uczyniła, a on będzie ze swą żoną mieszkać w zgodzie zamiast uganiać się za Skrzypczykiem 77. Związek ten był - jak widać - trudny, ale przez obie strony w jakiś sposób doceniany i podtrzymywany. Charakterystyczne jest, że jedyną osobą, którą z tej okazji zainteresował się wymiar sprawiedliwości była owa Lewkowa, którą obwiniono o czarowanie. W przypadku homoseksualizmu nie daje się na wsi zauważyć jakiegoś wyraźnego okresu wzrostu prześladowań. Było to spowodowane albo rzeczywistym niewystępowaniemjego wśród chłopów (w co jednak trudno uwierzyć), albo ignorowaniem tego występku przez społeczność wiejską. Ignorancji tej nie da się wytłumaczyć inaczej, niż rozłożeniem akcentów w nauczaniu moralnym, płynącym z ambony. Podnoszenie poziomu etycznego chłopskich parafian miało swoje priorytety - skupiać się musiało przede wszystkim na grzechach najpowszechniejszych. Dlatego największy nacisk kładziono na kwestię cudzołóstwa, dalej nierządu (choć w tym wypadku duszpasterstwo napotykało bardzo silny opór tradycyjnych struktur doboru seksualnego, nic w zamian nie proponując). W dalszej kolejności uświadomiono wiernym ciężar "grzechu bestialskiego", charakterystycznego dla środowisk pasterskich i rolniczych, prawdopodobnie dość rozpowszechnionego78. Homoseksualizm, który dotyczy nie więcej niż 4% populacji79, spaść musiał zatem na dalszą pozycję w hierarchii celów duszpasterskich. Walka z grzechem Onana przed końcem XVIII wieku na wsi polskiej nawet się chyba nie rozpoczęła80. AP Lublin, Księgi Grodzkie Grabowieckie Relacje, 77, s. 415-416 [[608]. Zob. np. J. Liliequist, Peasants against Nature: Crossing the Boundaries between Man and Animal in l 7th- and 18th-Century Sweden, "Joumal of the History of Sexuality", vol. I, no 3, 1991, p. 393-423, por. też: A. Soman, Pathologie historique: Ie temoignage des proces de bestia lite aux XVr-XVlIf' sieeles, w: Actes du I07' Congres national des Societes savantes, Paris 1984, t. I, s. 159. 79 K. Imieliński, Seksiatria, Warszawa 1990, t. 2, s. 255. 80 Jak uważa Z. Kuchowicz, wśród ludzi prostych panowały jeszcze średniowieczne zasady w tym względzie. Nacisk religii przynosił efekty ograniczone i powolne, zob. Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 328. Nawet we Francji, gdzie do walki z masturbacjązabrala się policja obyczajowa, obyczaje wiejskie pod tym względem były bardzo liberalne. Aresztowani za ten występek w Paryżu w latach trzydziestych XVIII w. chłopcy z prowincji w ogóle nie wiedzieli, o co chodzi stróżom porządku, zob. M. Rey, Du pecM au desordre: police et sodomie a Paris au XVIII' sieele, "Revue d'histoire modeme et contemporaine", t. 29, 1982, nr I, s. 119. 77 78 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XV1-XVllI wieku 59 Na koniec należy dodać parę słów o tym, jak wyglądało życie seksualne (w ścisłym sensie) w środowisku chłopów polskich w XVI-XVIII wieku. Ustalenia tego typu są bardzo skomplikowane i niepewne nawet dla kręgów aktywnie posługujących się pismem - jak pokazują opracowania Z. Kuchowicza, koncentrujące się na warstwie szlacheckiej, a przede wszystkim magnaterii. Historyk ten starał sięjednak objąć swoimi badaniami także warstwy niższe i, pomimo problemów metodologicznych, doszedł do wielu wartościowych wniosków. Zasadniczo potwierdził on panującą opinię, że chłopi uprawiali seks byle jak, byle gdzie i z byle kim (czyli zwykle z własną żoną)Xl.Osąd taki jest do pewnego stopnia uzasadniony, jeżeli jako skalę porównawczą przyjmie się ówczesny literacki (przede wszystkim zachodnioeuropejski) wzorzec erotyki kształtowany zwykle w środowisku dworskim. Wiejska piękność była "byle kim" w porównaniu z zalotną dwórką, zaś komora w kurnej chacie nie mogła równać się z wyłożonym tureckimi dywanami alkierzem. Tak sięjednak składa, że erotyka w jej kontekście kulturowym zawsze łączy się z szeroko pojętą estetyką. Regina Kucianka z Żukowic mogłaby wydawać się nam zupełnie nieatrak cyjna, ale dla kowala Jana Potępy i całego sądu hrabstwa tarnowskiego była "urodziwa, manierna w dyskursie, młoda, biesiadliwa, to jest rada tańcująca. Z tych tedy kwalitec prędko ku sobie serca męskie zachęca"82. Jak widać z tego opisu, kategorie atrakcyjności seksualnej na wsi małopolskiej w XVIII wieku nie różniły się wcale od tych stosowanych wówczas na królewskim dworze, ani też od obecnych. Odmienne było jedynie wartościowanie cech w ich obrębie. Liczne przekazy świadczą o niezwykłej brutalności zachowań seksualnych w środowisku chłopskim, zauważanej nawet przez przedstawicieli ówczesnej szlachty, której nie można było wszak przypisać przyrodzonej łagodności. Wacław Potocki pisał, że "chłopi kijem żony, przy miłości, łupią"83.Młynarz Wojciech Sroka ze wsi Lęka pod Nowym Sączem tłumaczył się, że zabił żonę zupełnie przypadkiem, a to "takim sposobem, [że] leżąc ze nmą na łóżku, nie chciała mi być powolną do małżeńskiej powinności, ja się rozgniewał, uderzyłem ją w piersi pięścią i zaraz zemdlała, ja tego nie postrzegł, zarazem się układł, dawszy zamysłowi pokój, usnąłem był potym"84. Zaloty Tomasza Smiałkowicza, krakowskiego rzeźnika, skończyły sięjedynie ciężkimi urazami wiejskiej dziewczyny: "igrałem z nią tak, żem ją tylko wyszczypał, nachynęła[!] się była wprawdzie, bomją był rzucił na łóżko i dlatego baby jąpotym smarowały, dałem na smarowidła złotych pięć"85. Stacjonujący pod Krakowem w 1742 roku żołnierz miał sięjakoby pytać swojej kochanki: ,,kochasz mnie Zosiu, ona miała powiedzieć kocham, miał jej kilka razy dać w gębę mówiąc: za co mnie ty kochasz, albo ja twój mąż?"86. "Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 280-281; idem, Miłość ... , s. 439. H2 Hrabstwo tarnowskie, nr 52 [1756]. Hl W. Potocki, Ogród. .., t. 1, s. 141. R4 Acta consularia Nowego Sącza 1652-1684, AP w Krakowie, AD 116, s. 70 [1657]. M5 Prot/lOc%n causarum criminalium 1679-1690, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 867, s. 311 [1689]. K6 Księga inkwizycji m. K/eparza 1730-1762, AP w Krakowie, KL 68, s. 172 [1742]. �Tomasz Wiślicz 60 Agresywność, grubiaństwo i rubaszność wiejskich zalotów przybierały, co prawda, czasem fonny patologiczne, takie jak powyżej, jednak -jak słusznie zauważył Z. Kuchowicz - na ogół ściśle trzymały się pewnych zasad kulturowych. Co prawda nonny te były szokujące zarówno dla ówczesnych elit, jak i dla współczesnego obserwatora, wynikały bowiem z innej koncepcji życia płciowego - pozbawionej hipokryzji, zbędnego wstydu i wartościowania czynności biologicznych w kategoriach moralnych87• Repertuar społecznie aprobowanych sposobów zalotów obejmował poklepywanie, podszczypywanie, gwałtowne uściski, pociąganie obiektu uczuć na posłanie, przewracanie się na sianie itp. 88. Katarzyna Zagasiowna z Filipowic któregoś wieczora wracała z Pawłem Kłeczkiem z karczmy i zgrzeszyli z sobą na polu. Wedle jej słów: ,,na ten uczynek między niemi żadnej zmowy nie było, tylko że mnie wywrócił i po tym uczynku rozeszli się każde do swojej chałupy"89. Dużą rolę odgrywały także śmiałe deklaracje słowne. Do Małgorzaty Wiszki przyszedł w mięsopusty szynkarz z Jasionki Kazimierz Lech: "pytałam się go, po co przyszedł, on odpowiedział: przyszedłem się was zapytać, czyście wy mnie oddali dług czy nie. Jam mu odpowiedziała: wszakżem ci już dług zapłaciła. On siadł na ławie, i zaczął mie namawiać, abym mu się wżyć pozwoliła. Z początku pozbywałam [się] go, a potym zezwoliłam"90. Sebastian Miaszczyk zalecał się do swojej szwagierki mówiąc: "mam dawno apetit na cię, nie ujdziesz mi tego, musisz mi bydź powolną", w końcu zaraz po św. Stanisławie, "idąc spać do stodoły, po szarpnąłem jąza brzuch; ona mi rzekła, że przyjdęja tu zaraz do ciebie". Rzeczywiście przyszła, choć, jak twierdziła, tylko po to, by "z nim pożartować", jednak "zgrzeszyliśmy z sobą"91. Podkreślić należy, że inicjatywa w bezpośrednich i rubasznych zalotach wiejskich nie należała wyłącznie do mężczyzn. Kobiety były na tym polu równie aktywne, co z punktu widzenia ówczesnych elit społecznych było w dwójnasób uderzające92.Za przykład niech posłuży opis umizgów Marcinowej Żołnowej pod adresem Jana Klimka z Lipnicy Górnej: nie miał on "żadnego pokoju przed nią; w karczmie choć jej uchodził, to wszytko za niem chodziła i podsiadała go, bo wyszedszy z tańca to mu śpiewała różne a niepotrzebne pieśni do zgorszenia drugiem". W końcu wracając zjarmarku, Żołnina zaciągnęła Klimka w krzaki i "czego sama pragnęła, tom zrobił"93. Z. Kuchowicz, Miłość ..., s. 352-357. Zob. np. Księga inkwizycji m. Kleparza 1730-1762, AP w Krakowie, KL 68, s. 155-158 [1740]; Księga miasta Nowej GÓ1Y[1678-1692J, AP w Krakowie, IT 229b, s. 34 [1680). 89 Księga miasta Nowej Góry [1742-1798J, AP w Krakowie, IT 229h, s. 16 [1751]. 90 Państwo łąckie, s. 139-140 [1793]; por. Kres muszyński, t. 2, s. 207 [1765]. 9. Wiśnicz, s. 44--45 [1692]. 92 Z. Kuchowicz, Miło.~ć... , s. 360-363. 93 Lipnica Górna, s. 65-66 [1751]; por. Państwo łąckie, s. 142 [1793]. 87 NR �Z zagadnicń obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XV1-XVlll wieku 61 Najmniej informacji można zebrać na temat samego przebiegu aktu seksualnego. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można domniemywać, że większość stosunków odbywano w tzw. pozycji misjonarskiej, tj. na leżąco, twarzami do siebie, przy czym kobieta leżała na plecach. Nie tylko jest to najpopularniej sza pozycja seksualna w kulturze europejskiej w ogóle, lecz także wielokrotnie potwierdzona w wykorzystanych źródłach, np. w zeznaniach świadków cudzołóstw94.Nie znaczy to wszakże, że była j edyną znaną ijedyną uważaną za "naturalną", jak nakazywały XIX-wieczne zasady pruderii, pokutujące gdzieniegdzie po dziś dzień, a powszechnie przenoszone na "dawne, dobre czasy" szlacheckiej Rzeczpospolitej. Z. Kuchowicz udowodnił, że szeroki wachlarz pozycji seksualnych stosowała magnateria, bywała w świecie szlachta, elity intelektualne, a także klienci i pracownice domów publicznych95.Należy dodać, żejuż wyrywkowa kwerenda w materiale źródłowym dotyczącym wsi wykazała stosowanie w środowisku chłopskim pozycji stojącycłf6. Można sądzić, że dalsze badania potwierdzą znajomość innych pozycji, zwłaszczajak domniemywał Kuchowicz - tych, opartych na naśladowaniu zachowań seksualnych zwierząt. Nie sądzęjednak, żeby udało się skonstruować jakiś katalog wiejskiej ars amandi. Nasi bohaterowie mówili bowiem prozą, nie wiedząc o tym; nie zawracali sobie głowy szufladkowaniem, nazywaniem i opisywaniem ułożeń ciała podczas tak naturalnego aktu. Pozycję klasyczną preferowali natomiast ze względów kulturowych, nie zaś dlatego, że inne uważali za "grzeszne". Uważa się na ogół, że stosunki seksualne w środowiskach plebejskich były agresywne, brutalne i grubiańskie97.Rzeczywistość była j ednak bardziej złożona. Obok form żywiołowych, egoistycznych, daje się zauważyć co najmniej równie często delikatność i czułość wobec partnera. Jako typowy element stosunku seksualnego wymienia się pocałunki, głaskanie i różne inne pieszczoty98. Daje się także zauważyć zainteresowanie nagością, cielesną atrakcyjnością partnera nie tylko w wymiarze praktycznym dla współżycia płcioweg099. Można również domniemywać, że ważną rolę pełnił kontakt werbalny między kochankami. Sprawności chłopów w posługiwaniu się metaforyką seksualną dowodzą zachowane erotyki ludowe. O swobodzie wypowiedzi na takie tematy i, szerzej, o istnieniu właściwego dla nich języka świadczą zeznania dziewczyny z Żukowic pod Tarnowem, która starając się udowodnić niejakiemu Sobczykowi ojcostwo swego dziecka, poproszona przez sąd, by opisała ,jaki instrument do takiego uczynku ma Sobczyk? Ta zeznała, że mały, cienkijak palec serdeczny u szczupłej ręki, żółty, w czepcu nie łysy, włosy gniade" 100. Por. Z. Kuchowicz, Człowiek ... , s. 294. Tamże, s. 294-295. 96 Kres muszyński, t. l, s. 63 [1756]; WL~nicz,s. 207 [1784]. 97 Por. Z. Kuchowicz, Człowiek ... , s. 293. 9K AS D, t. l, s. 425 [1732], s. 510 [1733]; Księga inkwizycji m. Kleparza 1762-1794, AP w Krakowie, KL 69, s. 192 [1765]. 99 Zob. ASD, t. 7, k. 370 [1757]. IOU Hrabstwo tarnowskie, nr 59 [1756]. 94 95 �62 Tomasz Wiślicz Spośród innych technik seksualnych znany i często stosowany był coitus interruptus, zapewne przede wszystkim jako swego rodzaju środek antykoncepcyjnylOl.Nie brak też dowodów na popularność praktyk oralno-genitalnych; mówi się o nich często w literaturze ludowej, rzadziej w zeznaniach sądowychiOl.Wzmianki na ten temat mają zwykle ton rubaszno-pobłażliwy, co kontrastuje z późniejszym przypisaniem "miłości francuskiej" charakteru jakiejś szczególnie wyuzdanej perwersji. Jeśli chodzi o seks analny infonnacje są niezwykle skąpe. Charakterystyczne jest pomawianie o tę praktykę pewnych grup w celu ich zdyskredytowania, np. Żydów lub kleru ruskiego. Dowodzi to oczywiście negatywnego jej wartościowania. Z drugiej jednak strony - jak słusznie zauważył Z. Kuchowicz - świadczy to równocześnie o orientacji w tej tematyce i ogólnie - o znajomości tej praktyki 103. Jeśli zatem można pokusić się o scharakteryzowanie obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku, to należy podkreślić, że był to okres daleko idących przemian, które można nazwać procesem moralizowania etyki seksualnej wsi. Zasadniczą rolę odgrywało w nim nauczanie religijne, nauka o grzechu, zbawieniu i karze. Edukacja ta stopniowo kształtowała chłopską świadomość, a w źródłach z drugiej połowy XVIII wieku widać już, że doszło do głębokich przemian obyczajowości seksualnej na wsi. Jednym z symptomów tej ewolucji był spadek przyzwolenia dla przedślubnej aktywności seksualnej, przy czym zwracano uwagę przede wszystkim na łączące się z nią "publiczne zgorszenie" - nieślubne potomstwo, plotki o swobodnym prowadzeniu się itp. W przypadku nonn etycznych dotyczących związków małżeńskich tradycyjny system wartości nie odbiegał aż tak wyraźnie od wzorca proponowanego przez duszpasterstwo. Aprobowane w chłopskiej moralności rozejście się niedobranego małżeństwa, aczkolwiek surowo zwalczane przez władzę świecką i duchowną, stanowiło raczej zjawisko marginalne. Zakres dopuszczalnej swobody seksualnej małżonków zapewne uległ ograniczeniu, lecz zmiana ta potwierdzała tylko nakazy tradycyjnego, deklarowanego systemu etycznego. Dokonała się ona raczej poprzez eliminację "pragmatycznych" usprawiedliwień cudzołóstwa, takich jak niepłodność jednego z małżonków. Moralizacja etyki seksualnej zaznaczyła się również w zmianie stosunku chłopów do tzw. zboczeń popędu płciowego, przy czym największe zmiany dotyczą zoofilii. "Grzech" ten, dość swobodnie traktowany w dawnych środowiskach pasterskich i rolniczych, został uznany w pierwszej połowie XVIII wieku za postępek godny żarliwego potępienia i surowego karania. Inne zachowania dewiacyjne zapewne nie napotkały jeszcze na wsi polskiej większego zainteresowania. Brak, na przykład, śladów walki z onanizmem, która w drugiej połowie osiemnastego wieku 101 Kresmuszyński, t. 1, s. 159 [1758]; Wiśnicz, s. 91 [1722]; ASD, t. 7,k. 369v [1757]; zob. też k. 106 [1755], gdzie być może chodzi o tzw. stosunek udowy. 102 Por. C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 50; ASD, t. 7, k. 345 [1757]. 103 Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 322-323. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIll wieku zajmowała społeczeństwa zachodnioeuropejskie. ły jeszcze metod zalotów i technik współżycia, cech archaicznych, takich jak przyzwolenie na rubaszność i względną brutalność w kontaktach 63 Podobnie, przemiany nie ogarnęktóre wykazywały wciąż wiele inicjatywę kobiet, żywiołowość, cielesnych. Tomasz Wiślicz ON SEXUAL CUSTOMS OF PEASANTS IN 16T11-18TH CENTURY POLAND. CONSENT AND PUNISHMENT (SummaI)') The article addresses some problems ofrural sexual customs in the early modem times. It is based on village court books and other legal and literary sources. From the end ofthe 16'h century, a particular moral code was gradually being applied to the sexual life of peasants as a result ofthe pastoral work initiated after the Council ofTrent in 1545. The role ofthe traditional system ofvalues was restricted. Basically, the autonomous peasant sexual ethics was much less strict than the model advocated by the clergy. For example, sexual activity by unmarried men and women was tacitly approved on condition that some standards were observed. The peasant culture also permitted divorce of couples and justified some cases of adultery, giving spouses some sexual freedom. However, in the second half of the 18th century the standards of sexual ethics of the Polish peasants were made much stricter - pre-marital sex was not approved, stricter control over married couples was exercised, some deviant behaviours were not tolerated. Civilisational changes were not far-reaching, however. There was no position on masturbation. Methods of courtship and techniques of sexual intercourse continued to exhibit many archaic features. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c4511f60804dbdfe5796a5ffe7c38ac.pdf c255e77c29196b3d90b7a8da31f736a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2078 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1928 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L ORGAN U D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXVII ZA ROK 1994 ��u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU ORGAN NAUK ETNOLOGICZNYCH E DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXVII ZA ROK 1994 fi 1895 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 1994 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Maria Biernacka, Zbigniew Jasiewicz (przewodniczący) Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński - sekretarz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz, Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski, Sekretarz redakcji - Monika Leonowicz Tłumaczenie angielskie Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Pozycja dotowana przez Komitet Badań Naukowych oraz Ministerstwo Kultury i Sztuki POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1994 ADMINISTRAOA, 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36 REDAKCJA. 61-809 POZNAŃ, ŚW. MARCIN 78 WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA - Zam. 2931/94 �SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁY Danuta Penkala-Gawęcka, Antropologia medyczna a etnofarmakologia . Terence W r i g h t, Narracja telewizyjna a film etnograficzny. . . . Dorota Angutek, Dualistyczny rytuał religijny. Próba ujęcia modelowego Zygmunt K ło d n i c k i, Tak zwana rubież etnograficzna a problem genezy przestrzennego zróżnicowania kultury ludowej w Polsce. . . .. . Anna Ta r go ń s k a, Funkcja informacyjna polskich ludowych dziewczęcych i kobiecych fryzur, nakryć głowy i narzutek naramiennych. Na przykładzie Małopolski środkowej w II połowic XłX i I połowie XX wieku. . . . . . . Olga Kotlicka, Motyw przemiany w wilkołaki jako element inicjacyjnego stadium obrzędu weselnego u Słowian. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacek Schmidt, Poznańskie i Kongresówka. Dawne podziały polityczne regionu w świetle wyobrażeń zbiorowych współczesnych Wielkopolan. . . . . . . . . Maria N o wac k a. Emocje i refleksje wywoływane przez ryby u rybaków z Murzynowa Dioni7jusz Czubaja, Współczesne opowieści o obcych. Z badań w Mongolii Konrad Gór n y, Szamańska wizja świata Ałtajczyków. . . . . . Bożena M u szk a Is k a, Fonosfera praktyk szamańskich. . . . . . . Michael A b d a II a, Łowiectwo ludowe u współczesnych Asyryjczyków na pograniczu syryjsko-turecko-irackim . . . . . . . . . . . II. I'RZI'D 13 24 33 47 70 89 97 117 133 lSI 161 169 IOO-LECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Antoni K u c zy ń ski. O nienapisanej książce Bronisława Piłsudskiego . . . Antoni K u c l Y ń s k i, Korespondencja Bronisława Piłsudskiego z Adamem Fischerem, redaktorem naczelnym "Ludu" . . . . . . . . . . . . . . . Władysław M. Łatyszew, Materiały do bibliografii publikacji o Bronisławie Piłsudskim w języku rosyjskim. . . . . . . . . . . . Antoni Kuczyński, Zbigniew J. Wójcik, Dwa nieogłoszone teksty o Janie Stanisławie Kubarym . . . . . . . . . . . . Borys P. Polewoj, W poszukiwaniu nowych danych o Diariuszu Adama Kamieńskiego-Dłużyka . III. Edward T. Said, Culture and imperialism, (W1Jjciech 1. Burs=ta). . 191 199 205 223 225 RECENZJE Alfred A. Knopf, New York 1993, ss. 380 . . . . . . . 259 �6 Martyn Hammersley, What's wrong with ethnography? Methodological exploration, Routledge, London 1992 (Dorota Wolska). . . . . . . . . . . . . . . Claude Levi-Strauss, Didier Eribon, Z bliska i z oddali, tłum. Krzysztof Kocjan, Wydawnictwo Opus, Łódź 1994, ss. 221 (Konrad Górny). . . . . . . . . Jean Paul Sartre, Rozwaźania o kwestii żydowskiej, tłum. i przedmowa Jerzy Lisowski, Futura Press, Kraków 1992, ss. 151 (Jacek Schmidt) . . . . Jerome-Antoine Rony, Magia, tłum. M. Gawlikowski, "Siedmiogród", Wrocław 1993, ss. 124 (Dorota Angutek). . . . . . . . . . . . . . . . . . . Historia leków naturalnych, pod red. Barbary Kuźnickiej, t. 1, Źródła do dziejów etnofarmacji polskiej, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Historii Farmacji, Warszawa 1986, ss. 353; t. 2, Natura i kultura - współzależność w dziejach lekoznawstwa, jw., Warszawa 1989, ss. 138; t. 3, Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Nauki o Leku, Warszawa 1993, ss. 167; t. 4, Z historii i etymologii polskich nazw roślin leczniczych, jw., Warszawa 1993, ss. 147, indeksy, i!. (Zbigniew J. Wójcik . . . . . . . . . . . . . . .. Kabzińska-Stawarz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Antoni Kuczyński, Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa, Ossolineum, Wrocław- Warszawa-Kraków 1993, ss. 436 (Roman Karczmarczuk) Jadwiga Kucharska, Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 32, 1993, ss. 135 (ks. Władysław (Ryszard (Ryszard Kantor). (Ryszard . Kantor). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 278 279 284 285 286 287 .. Kantor). Tatarów Kamocki) 268 Machay, Moja droga do Polski. Pamiętnik, wyd. 3, Kraków 1992, ss. 193 Jadwiga Ciechanowska, Adam Czarnowski, Tatrzańskie lata (Z wędrówek po górach i Zakopanem XIX i XX w.), Kraków 1993, ss. 178, i!. (Ryszard Kantor) . "Rocznik Podhalański" t. 5, Wydawnictwo Tatrzańskie, Zakopane 1992, ss. 483, i!. 124 "Rocznik 266 281 Szu list ) .. Marek Dziewierski, Bożena Pactwa, Bogdan Siewierski, Dylematy tożsamości. Studium społeczności łemkowskiej w Polsce, Katowice 1992, ss. 138, i!. (Ryszard Kantor) Włodzimierz Wnuk, Andrzej Kudasik, Podhalański ruch regionalny, Oficyna Podhalańska, Kraków 1993, ss. 174 (Ryszard Kantor). . . . . . . . . . Ludwik Kamiński (vel Kamieński), O mieszkańcach gór tatrzańskich. Najdawniejsza monografia etnograficzna Podhala, z rękopisu opracował, objaśnieniami opatrzył oraz podał do druku Jacek Kolbuszewski, Oficyna Podhalańska, Kraków 1992, ss. 174 Ks. Ferdynand 265 271 .... Za wschodnią granicą 1917 -1933, "Wspólnota Polska" i "Pallotinum II", Warszawa 1993, ss. 447 (Iwona Kabzińska-Stawarz). . . . . . . . . . . . . . . . Kresy Północno-Wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej (stan badań), Białystok 1993, ss. 84 (Iwona 262 .. Polskich", .... ..... wyd. Związku . Tatarów . . . Polskich, . . . . 288 . Gdańsk . . 288 1993 (Janusz . "Zeszyty Łużyckie" nr l, 1990 - nr 8, 1993 (Ewa Siatkowska). . Mieczysław B. Markowski, Obywatele ziemscy w województwie kieleckim 1918-1939, Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce 1993, ss. 236 (Zdzisław 1. Winnicki). . . Gabriel Brzęk, Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca, Wydawnictwo Lubelskie Nowe, Lublin 1994, ss. 200, i!., aneksy, indeks nazwisk (Zbigniew J. Wójcik) Vacys Milius, Mokslo draugijos ir Iietuviv etnografija (XIX a. antroji puse - XX a. pirmoji puse), Mokslo ir enciklopedijv leidykla, Vilnius 1993, ss. 155 (Witold Armon) Slimane Zeghidour, La vie quotidienne i la Mecque de Mahomct i nos jours, Hachette, Paris 1989, ss. 447 (Anna Barska). . . . . . . . . . . .. .... 290 291 293 295 297 300 �7 Vaclav L. Serosevskij, Jakuty. Opyt etnograficeskogo issledovanija, wyd. 2, Moskva 1993, ss. 736, il. (Zbi(}niew Ił(Jjcik). . . . . . . . . . . Dusan Holy, Ctibor Necas, Zalujici piseń. O osadu Romt! v nacistickych koncentracnich tciborcch, Ustav lidove kultury, Stnlznice 1993, ss. 152, fot., diagramy, nuty (Wojciech Dudziak). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 305 IV. KRONIKA Profesor Dorota Simonides - uczona, nauczyciel akademicki, polityk. Jubileusz 35-lecia pracy naukowej i dydaktycznej (Teresa Smolińska) . .... III Konfercncja Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych, Oslo, 24-27 czerwca 1994 (Zbigniew Jasiewicz) . . . . . . . . . . . . V Kongres Międzynarodowego Towarzystwa Etnologicznego i Folklorystycznego, Wiedeń, 12-16 września 1994 (Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Jadwiga Kucharska) Konferencja "Etnologia polska: między ludoznawstwem a antropologią", Poznań, 26-27 maja 1994 (Micha/ Buchowski). . . . . . . . "Ekologia i folklor". Druga międzynarodowa konferencja, Łódź, 3-6 czerwca 1994 (Maria Łukowska. Violetta Przerembska) 307 311 314 317 318 . Konferencja "Polacy w Kazachstanie. Historia i współczesność", Wrocław - Bagno, 27-30 czerwca 1994 (Monika Leonowicz). . . . . . . . . . . . . . . . "Na skrzyżowaniu kultur". Sesja naukowa z okazji 25 lat pracy polskich misjonarzy Oblatów M.N. w Kamerunie, Obra, 12-13 września 1994 (Ryszard Vorbrich). . .. Sesja popularnonaukowa "Kultura regionu w programach i podręcznikach szkolnych", Chorzów, 25 września 1993 (protokół z dyskusji) (Elżbieta Berendt). . Haft - rzemiosło czy sztuka? Wystawa w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, luty-marzec 1994 (Anna Spiss). "Repatrianci" - nowy konkurs na pamiętniki przesiedlonych (Magdalena Jarmuła) .. Etnograficzny tom serii "Zapysky Naukovoho Tovarystva imeni T. Sevcenka" i lOG-lecie Muzeum Etnograficznego we Lwowie (Edward Pietraszek) . . . . . "Honorowa Odznaka Sybiraka" dla "Biblioteki Zesłańca" (Roman Karczmarczuk). .. V 320 323 325 328 330 332 335 IN MEMORIAM Maria Gladyszowa 1912-1994 (Zofia Szromba-Rysowa, Marian Palmowski 1929-1993 (Anna Spiss) Danuta Tylkowa) . 345 347 ��CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Danuta Pe n k a Ia-G a węc k a, Medical anthropology vs. ethnopharmacology Terence Wright, Television narrative and ethnographic film. . . . Dorota A n g u t e k, Dualistic ritual in religious cultures. An attempt at modelling. Zygmunt K lo d n i e k i, The so-ealled ethnographic border vs. the genesis of spatial differentiation of folk culture in Poland. . . . . . . Anna Targońska, The informative function of Polish folk girls' and women's hairdos, headgear and worn in Central Malopolska at the turn of the 20th century. Olga K o t Ii c k a, Transformation into werewolves as an element of the Slavonic wedding ceremony . . . . . . . . Jacek Sc h m i d t, Thc Poznali Provincc vs. the Congress Kingdom of Poland. Old political divisions of the region in the opinion of contemporary inhabitants of Wielkopolska Maria N o wac k a, Fish evoked emotions and renections of fishermen from Murzynowo Dionizjusz Cz u ba Ia, Modern tales about strangers. A field study in Mongolia Konrad Górny, The shamanic vision of the Altaic world. . . . . Bożena M u sz k a Is k a, Thc phonosphere of shamanic practices. . . . . Michael A bd a II a, Folk hunting of contemporary Assyrians living in areas bordering Syria, Turkey and Iraq. . . . . . II. IlITORE THE CENTt'NNIAL OF THE POLISH ETHNOLOGICAL Edward T. Said, Culture and imperialism, (Wojciech 47 70 89 97 117 133 151 161 169 SOCJETY Antoni K u czy ń s k i, About Bronislaw Pilsudski's unwritten book . Antoni Kuczy ń s k i, Letters betwcen Bronislaw Piłsudski and Adam Fischer, Editor-in-Chief of "Lud" . . . .. .... Władyslaw M. Ła t y sze w, Materials for the bibliography to the publication on Bronislaw Piłsudski in the Russian language. . . Antoni K u czy li s k i, Zbigniew J. W ój ci k, Two unpublished texts about Jan Stanislaw Kubary . . . . . . . . . . . Borys P. Polewoj, In search of new data on the Adam Kamieński-Dłużyk's Diary. . . III. 13 24 33 191 199 205 223 235 REVIEW Alfred A. Knopf, New York 1993, pp. 380 259 J. BurszllI) Marlyn Hammersley, What's wrong with ethnography? Methodological Routledge, London 1992 (Dorota Wolska). . . . . exploration, 262 �10 Claude Levi-Strauss, Didier Eribon, Z bliska i z oddali (De pres et de loin), trans!. by Krzysztof Kocjan, Wydawnictwo Opus, Łódź 1994, pp. 221 (Konrad Górny) Jean Paul Sartre, Rozważania o kwestii żydowskiej (Rellexions sur la question juive), trans!. and foreword by Jerzy Lisowski, Futura Press, Kraków 1992, pp. 151 (Jacek Schmidt) Jerome-Antoine Rony, Magia (La magie), trans!. by M. Gawlikowski, "Siedmiogród", Wrocław 1993, pp. 124 (Dorota Angutek). . . . . . . . Historia leków naturalnych (History of natural medications), ed. by Barbara Kuźnicka, vo!. 1, Źródła do dziejówetnofarmacji polskiej (Sources for the history of Polish ethnopharmacy), Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Historii Farmacji, Warszawa 1986, pp. 353; vo!. 2, Natura i kultura - współzależność w dziejach lekoznawstwa (Nature and culture - interdependence in the history of pharmacognosy), ditto, Warszawa 1989, pp. 138; vo!. 3, Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny (Medicinal phytology in the old and contemporary culture of the Rzeszów region), Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Nauki o Leku, Warszawa 1993, pp. 167; vo!. 4. Z historii i etymologii polskich nazw roślin leczniczych (On the historyand etymology of Polish names of medicinal plants), ditto, Warszawa 1993, pp. 147, indicess, i!. (Zbigniew J. Wójcik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kabzińska-Stawarz). . . . . . . . . . . . . . . 266 268 271 . Za wschodnią granicą 1917-1933 (Beyond the eastern border 1917-1933), "Wspólnota Polska" and "Pallotinum II", Warszawa 1993, pp. 447 (Iwona Kabzińska-Stawarz) Kresy Północno-Wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej (stan badań) (North-eastern borderlands of the Second Polish Republic [The state of research]), Białystok 1993, pp. 84 (Iwona 265 . . . . . 274 . 278 . 279 Antoni Kuczyński, Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa (Siberia. Four hundred years of Polish Diaspora. A historical and cultural anthology), Ossolineum, Wrocław- Warszawa- Kraków 1993, pp. 436 (Roman Karczmarczuk) .... . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadwiga Kucharska, Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie (Search for the cultural identity of Kashubians in Poland and Canada), "Łódzkie Studia Etnograficzne" vo!. 32, 1993, pp. 136 (Rev. Władysław Szulist) Marek Dziewierski, Bożena Pac twa, Bogdan Siewierski, Dylematy tożsamości. Studium społeczności łemkowskiej w Polsce (The dilemmas of identity. A study of thc Russian population [Rusnaki] inhabiting the Rzeszów region in Poland), Katowice 1992, pp. 138, i!. (Ryszard Kantor) . . . . .. Włodzimierz Wnuk, Andrzej Kudasik, Podhalański ruch regionalny (The regional movement in Podhale), Oficyna Podhalańska, Kraków 1993, pp. 174 (Ryszard Kantor) Ludwik Kamiński (alias Kamieński), O mieszkańcach gór tatrzańskich. Najdawniejsza monografia Podhala (On the inhabitants of the Tatra Mountains. The oldest ethnographic monograph of Podhale), prepared from a manuscript, with explanations, by Jacek Kolbuszewski, Oficyna Podhalańska, Kraków 1992, pp. 174 (Ryszard Kantor) Rev. Ferdynand Machay, Moja droga do Polski. Pamiętnik (My road to Poland. A diary), 3rd ed., Kraków 1992, pp. 193 (Ryszard Kantor). . . . . . . . . Jadwiga Ciechanowska, Adam Czarnowski, Tatrzańskie lata (Z wędrówek po górach i Zakopanem XIX i XX w.) (The Tatra years [On trips in the mountains and Zakopane in the 19th and 20th c.]), Kraków 1993, pp. 178, i!. (Ryszard Kantor). . "Rocznik Podhalański" vo!. 5, Wydawnictwo Tatrzańskie, Zakopane 1992, pp. 483, i!. 124 (Ryszard Kantor) "Rocznik Tatarów (Janusz . Kamocki) "Zeszyty Łużyckie" . Polskich", publication . No 1, 1990 - . 281 284 285 286 287 288 288 .. of the Związek Tatarów Polskich, Gdańsk 1993 . . . . . No 8, 1993 (Ewa Siatkowska). . 290 291 �11 M ieezyslaw B. Markowski, Obywatele ziemscy w województwie kieleckim 1918-1939 (Landed aristocracy in the Kielce province 1918-1939, Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce 1993, pp. 236 (Zdzisław J. Winnicki). . . . . .. .... Gabriel Brzęk, Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca (The Dzieduszycki Museum in Lvov and its Founder), Wydawnictwo Lubelskie Nowe, Lublin 1994, pp. 200, ił., appendiccs, name index (Zbigniew J. Wójcik). . . . . . Vacys Milius, Mokslo draugijos ir lietuvil) etnografij a (XIX a. antroji puse - XX a. pirmoji puse), Mokslo ir enciklopedijl) leidykla, Vilnius 1993, pp. 155 (Witold Armon) . Slimanc Zcghidour, La vie quotidienne la Mecque de Mahomet nos jours, Hachctte, Paris 1989, pp. 447 (Anna Barska) Vaclav L. Serosevskij, Jakuty. Opyl etnograliceskogo issledovanija, 2nd ed., Moskva 1993, pp. 736, ił. (Zhiyniew J. W'tjjcik). . . . . .. .... Duśan Holy, Ctibor Necas, Zalujici piseń. a osadu RomiJ v nacistiekyeh koncentracnich taborech, Ustav lidove kultury, Straznice 1993, pp. 152, photographs, diagrams, musical notes (W'tljciech Dudziak). . . . a a 293 295 297 300 303 305 IV. CHRONICLE Professor Dorota Simonides - scholar, academic teacher, politician. The jubilee of 35 years of scholarly and didactic work (Teresa Smolińska) 3rd Conference of the European Association of Social Anthropologists, Oslo, 24-27 June 1994 (Zbigniew J lIsiewicz). . . . . . . . . . . . 5th Congress of International 'Society of Ethnology and Folklor, Vienna, 12-16 September 1994 (Bronislawa Kopczyńska-Jaworska, Jadwiga Kucharska). . Conference "Polish ethnology: between ethnography and anthropology", Poznań, 26-27 May 1994 (Michał Buchowski) . . . "Ecology and folklore", 2nd International Conference, Łódź, 3-6 June 1994 (Maria Łukowska, Vio/ella Przerembska). Conference "Poles in Kazakhstan. 1994 (Monika Leonowicz). . . Historyand . . . . . . . . . 307 311 314 317 318 present days", Wrocław - Bagno, 27-30 June . . . . . 320 "At the crossroads of cultures". Scholarly session on the occasion of 25 years of work of Polish Oblate missionaries in Cameroon, Obra, 12-13 September 1994 (Ryszard Vorhrich) . . . .. 323 .... Scicntific session on 'The culture of the region in school curricula and textbooks", Chorzów, 25 September 1993 (minutes of the discussion) (Elżbieta Berendt) . Embroidery - a craft or an art? Exhibition at the Ethnographic Museum in Cracow, February-March 1994 (Anna Spiss) . .... . . . . "Repatriates" - diaries of the resettled, a competition (Magdalena Jarmula) . Ethnographic volume in series "Zapysky Naukovoho Tovarystva imeni T. Sevcenka" and the centennial of the Ethnographic Museum in Lvov (Edward Pietraszek) . . An Honorary Badge of a Siberian Deportee for the "Biblioteka Zesłańca" (Deportee's Library) (Roman Karczmarczuk) . . . . . V. IN 325 328 330 332 335 MEMORIAM Maria Gladyszowa 1912-1994 (Zofia Szromba-Rysowa, Marian Palmowski 1929-1993 (Anna Spiss). . .. Danuw .... Tylkowa) 345 347 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/891e32748f5bcc99f5c338c44004a947.pdf fb836c679e3351006c76d3ef2fe3e3b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2079 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource etnomedycyna antropologia medyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1929 Title A name given to the resource Antropologia medyczna a farmakologia / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.13-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 I. STUDIA I MATERIAŁY DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań ANTROPOLOGIA MEDYCZNA A ETNOFARMAKOLOGIA Etnofarmakologia, niezależnie od problemów związanych ze zdefiniowaniem jej charakteru, przedmiotu i zakresu, zyskuje coraz większą popularność. Szczególnie w ostatnich kilku latach można obserwować ożywioną działalność badaczy zajmujących się tą dziedziną. Przejawia się ona w licznych publikacjach książkowych i w specjalistycznych czasopismach (przede wszystkim: "Journal of Ethnopharmacology"); organizowanych sympozjach i konferencjach; zawiązywanych lokalnych i ponadlokalnych towarzystwach (w 1990 roku założono European Society of Ethnopharmacology i International Society for Ethnopharmacology) l. Artykuł nie dotyczy jednak - krótkiej a już bogatej - historii etnofarmakologii, lecz jej relacji z antropologią medyczną 2. Problem ten interesuje mnie szczególnie w aspekcie różnych koncepcji etnofarmakologii reprezentowanych przez antropologów i farmakologów (jeszcze inna jest perspektywa przedstawicieli innych dyscyplin wnoszących swój wkład do rozwoju etnofarmakologii) 3. Niekiedy, w skrajnych ujęciach, antropolodzy traktowali etnofarmakologię jako dział antropologii medycznej, a farmakolodzy - jako wyspecjalizowaną gałąź farmakologii. Ale obecnie powszechnie podzielane jest przekonanie o jej interdyscyplinarnym charakterze. W jednej z wcześniejszych definicji etnofarmakologii, sformułowanej we wstępnej nocie redakcyjnej w pierwszym numerze wspomnianego wyżej "Journal of Ethnopharmacology", L. Rivier i J. G. Bruhn (1979, s. 2) określili ją jako międzydyscyplinarną dziedzinę "zajmującą się obserwacją, opisem i eksperymentalnym badaniem tubylczych leków i ich aktywności biologicznej". Znaczący jest fakt, że jeszcze kilkanaście lat temu traktowano etnofarmakologię raczej jako pewne wyróżniające się pole badawcze, natomiast obecnie coraz częściej uznaje się ją za dyscyplinę naukową, 1 POr. komunikat o XI Międzynarodowej Konferencji Etnomedycznej (a zarazem II Europejskim Kolokwium Etnofarmakologicznym) w Heidelbergu, zamieszczony w niniejszym tomie "Ludu". 2 Używam terminu "antropologia medyczna", a nie "etnomedycyna", ponieważ również w Europie termin ten zyskuje eoraz większą popularność, a poza tym jest jednoznaczny, w przeciwieńslwie do określenia "etnomedycyna", używanego czasem w znaczeniu przedmiotowym (patrz: D. Penkala-Gawęcka, 1983, 1987, 1993). 3 I tak np. farmakognosta N. G. Bisset (1990, s. 166) twierdzi, że nazwa "etnofarmakologia" jest myląca, bowiem w istocie to, czym zajmuje się ta dyscyplina, oddaje znacznie lepiej termin ,,farmakognozja ". �14 mieszczącą się na pograniczu między naukami humanistycznymi i przyrodniczymi. Wśród nauk humanistycznych wymienia się najczęściej antropologię (etnologię, etnografię), historię (zwłaszcza historię medycyny i farmacji), socjologię, językoznawstwo, a pośród przyrodniczych - botanikę, farmakologię, farmację, chemię, biochemię, fitochemię, medycynę4. W sformułowanej na początku lat 90. deklaracji Societe Fran<;:aise d'Ethnopharmacologie (powstałego w 1986 roku), etnofarmakologia jest określona jako nauka, która bada "wszelkie substancje pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego, odpowiadające im formy wiedzy i praktyki, oraz lokalne kultury stosujące te środki ( ... ) w celu leczenia, uzdrawiania, zapobiegania lub stawiania diagnozy". Tak rozumiana etnofarmakologia jest bardzo bliska antropologom zajmującym się problematyką medyczną. Jednakże propozycje uściślające cele etnofarmakologii z reguły sprowadzają rolę antropologów do usługowej względem potrzeb przedstawicieli nauk przyrodniczych. Wiąże się to z praktycznymi zadaniami dyscypliny, sprawdzającej skuteczność leków tradycyjnych. Tak więc L. Rivier i J. G. Bruhn (1979, s. 2) piszą, że "badania etnofarmakologiczne opierają się na botanice, chemii i farmakologii, ale wiele innych dyscyplin (np. antropologia, archeologia, historia, językoznawstwo) również przyczynia się do poszukiwania nowych produktów naturalnych aktywnych biologicznie" s. Wzmiankowana wyżej deklaracja SFE wymienia następujące stadia badań etnofarmakologicznych: l) ocena literatury i dokumentów pisanych oraz praca terenowa dla dokonania inwentaryzacji praktyk medycznych, a w szczególności użycia roślin leczniczych i innych substancji naturalnych; 2) praca laboratoryjna wykonywana przez farmakologów, chemików i biologów, służąca ocenie terapeutycznej skuteczności owych substancji naturalnych. Wkład antropologów ma zatem polegać na dostarczaniu materiałów badaczom reprezentującym wyspecjalizowane dyscypliny przyrodnicze, którzy realizują naczelny cel etnofarmakologii - "ocenę terapeutycznego potencjału tubylczych leków" (L. Rivier, J. G. Bruhn, 1979, s. 2). W zasadzie antropologom pozostaje pogodzić się z taką sytuacją, niemniej, mogą oni z większą siłą postulować, by perspektywa antropologiczna znalazła szersze niż dotąd zastosowanie w badaniach etnofarmakologicznych, a jej znaczenie zostało docenione przez badaczy-przyrodników. Takie próby podejmują niektórzy przedstawiciele humanistycznego "bieguna" badaczy zainteresowanych etnofarmakologią. Austriacki antropolog medycyny, A. Prinz, w interesującym artykule na temat nieporozumień między etnologami, farmakologami i lekarzami w obrębie etnofarmakologii (199 t, s. 98-99) podkreśla, że drugim ważnym celem tej dyscypliny, obok praktycznego sprawdzania skutecz- 4 Nie można zapominać o ścisłym związku etnofarmakologii z inną "interdyscypliną" etnobotaniką. Ta ostatnia, jak pisze N. G. Bisset (1990, s. 166), odeszła daleko od prostej rejestracji tubylczych zastosowań roślin, stała się rozwiniętą dyscypliną łączącą badania botaniczne, antropologiczne, ekologiczne, chemiczne i in. s Dodajmy, że niektórzy badacze, mówiąc o konieczności współpracy interdyscyplinarnej, mają na myśli wyłącznic współpracę między przedstawicielami różnych nauk przyrodniczych botaniki, chemii, farmakologii itp. (np. M. H. Malony, 1983). �15 ności tradycyjnych leków, jest, czy winno być, kontekstowe ich badanie, odkrywanie ich symbolicznego znaczenia. Ze względu na opisane powyżej "przyrodniczo-praktyczne" nachylenie etnofarmakologii, proponuje się czasem objęcie antropologicznych, kontekstowych badań nad lekami innymi terminami. Holenderski antropolog, S. Van der. Geest oraz S. R. Whyte (1988, s. 3), wprowadzają termin "antropologia farmaceutyczna", który, ich zdaniem, "może służyć do odróżnienia postulowanego tutaj podejścia do tego, które znane jest jako «etnofarmakologia». To ostatnie zajmuje się «naturalnymi» biochemicznymi własnościami i skutkami działania tubylczych leków. My natomiast pragniemy położyć nacisk na «kontekst» leków, przez który rozumiemy konstelacje znaczeń kulturowych i społecznych relacji, w ramach których leki występują w danym czasie i miejscu". Jednak ten sam badacz, w swoim referacie wygłoszonym podczas konferencji w Heidelbergu w 1993 roku, podchwycił myśl A. Prinza, postulując raczej zwiększenie roli antropologii w badaniach etnofarmakologicznych, niż określanie podejścia antropologicznego odrębnym terminem 6. Inną propozycją, która nie zyskała jednak, przynajmniej na razie, szerszego oddźwięku, jest nazwanie tego aspektu badań etnofarmakologicznych terminem "etnosocjofarmakologia"7. W Polsce interdyscyplinarne badania "leków naturalnych" zainicjowała kierowana przez prof. Barbarę Kuźnicką Pracownia Historii Nauk o Leku (powołana w Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN w 1989 roku, a wcześniej już działająca jako Pracownia Historii Farmacji). Badania prowadzone są we współpracy z przedstawicielami dyscyplin przyrodniczych i humanistycznych z różnych ośrodków w kraju, a do podstawowych kierunków należyetnofarmacja i historia leków naturalnych 8. Głównym celem etnofarmacji, rozumianej jako dyscyplina z pogranicza nauk przyrodniczych i humanistycznych, jest "opisanie znajomości ziół i tradycyjnego ziołolecznictwa różnych grup etnicznych z punktu widzenia współczesnej wiedzy farmaceutycznej oraz dokonanie oceny - w identyfikacji z tą wiedzą - w jakich przypadkach potwierdza ona lub neguje słuszność dawniej (lub dziś jeszcze) stosowanych poszczególnych surowców roślinnych" (Kuźnicka, 1986, s. 16). O wyborze terminu "etnofarmacja", jako "o wiele bardziej reprezentatywnego dla całokształtu problemów związanych z lekiem", jak wyjaśnia B. Kuźnicka (1986, s. 15-16), zdecydowała dominanta badań farmakologicznych i fitochemicznych w etnofarmakologii. Jednak ta ostatnia nazwa jest już mocno zakorzeniona, ponadto obecnie w obrębie etnofarmakologii wyraźnie rośnie świadomość ważnej dla jej rozwoju roli dyscyplin humanistycznych. Niezależ6 S. Van der Geest zwrócił uwagę, że dawniejsze studia etnomedyczne kładły nacisk na symboliczne znaczenie tradycyjnych leków, natomiast nie zajmowały się kwestią ich skuteczności. W badaniach etnofarmakologicznych nastąpiło odwrócenie proporcji. Zdaniem autora konieczne jest połączenie obu tych perspektyw. 7 Jedna z sesji podczas konferencji w Heidelbergu, w 1993 roku, dotyczyła właśnie "etnosocjofarmakologii" jako nowcgo pola badawczego. 8 Pracownia organizuje interdyscyplinarne sympozja i seminaria, wydaje interesujące publikacje (B. K uźnicka, red., 1986, 1989, 1993). �16 nie od terminologii, dyscyplina zajmująca się lekami nie powinna ograniczać się do badania substancji roślinnych, choć mają one największe znaczenie w tradycyjnej farmakopei, lecz włączać również leki pochodzenia zwierzęcego i mineralnego 9. Pozostawiając na boku deklaracje programowe, stwierdzić można, że praktyka badawcza etnofarmakologii europejskiej rzeczywiście wykazuje wyraźną przewagę analiz farmakologicznych. Świadczy o tym. m.in. przeprowadzona przez R. Swiderskiego (1989, s. 31-52) szczegółowa analiza zawartości czasopisma "Journal of Ethnopharmacology", poczynając od pierwszego numeru z 1979 roku aż do końca roku 1987. Jak wykazał autor (1989, s. 31). "Większość artykułów to prace dotyczące eksperymentalnych badaó nad farmakologicznie aktywnymi substancjami izolowanymi ze świata przyrody i ich zastosowaniem w terapii ludowej oraz możliwościami wykorzystania we współczesnej medycynie". Omawiają one zwykle pojedyncze leki pochodzenia roślinnego, wywodzące się z krajów Trzeciego Swiata, a z rzadka tylko z europejskich tradycji leczniczych. Inne teksty dotyczą ogólniejszych problemów związanych z możliwościami wykorzystania tradycyjnych leków, oceną ich skuteczności leczniczej, rolą etnofarmakologii w realizacji tych zadań (np. E. Tempesta, 1980; R. P. Ladadie, 1986; J. G. Bruhn, 1980). Do wyjątków należą artykuły prezentujące antropologiczny punkt widzenia, np. B. Bernardiego (1980), który zwraca uwagę na społeczno-kulturowe aspekty stosowania leków pochodzenia roślinnego. Prace z zakresu etnofarmakologii publikowane w "Curare" (Zeitschrift fUr Ethnomedizin und Transkulturelle Psychiatrie, organ Arbeitsgemeinschaft Ethnomedizin z siedzibą w Heidelbergu) także przedstawiają często analizy farmakologiczne i fitochemiczne poszczególnych tradycyjnych leków. Ale w czasopiśmie tym znajdujemy również sporo tekstów pisanych z perspektywy antropologicznej (np. J. Bellakhdar, 1989; J. Sterly, 1990). Ponadto, w naj nowszych numerach "Curare" opublikowano bardzo interesujące artykuły autorstwa N. L. Etkin i P. J. Rossa (1933) oraz J. R. Dos Santosa (1993), badaczy łączących obie perspektywy - antropologiczną i farmakologiczną. N. L. Etkin i P. J. Ross proponują podejście odmienne od konwencjonalnego - oprócz opisu tradycyjnych leków i ich analiz laboratoryjnych należy również badać, jak na efekty ich działania wpływa każdorazowo specyficzny kulturowy kontekst związany z ich przygotowywaniem, łączeniem różnych składników i sposobem użycia. Ta szersza perspektywa powinna obejmować także pożywienie, często sztucznie oddzielane od leków. Z kolei artykuł J. R. Dos Santosa wskazuje na ograniczenia dotychczasowych opracowaó etnofarmakologicznych, wyliczających poszczególne środki lecznicze i ich zastosowania, a ignorujących wewnątrzkulturowe zróżnicowanie, złożoność lokalnych definicji chorób oraz strategie wyboru między różnymi lekami. Autor stosuje inne podejście - analizuje lokalną farmakopeę w rejonie Cevennes w południowej Francji poprzez ukazanie szerokiego spektrum zastosowań poszczególnych roślin leczniczych, w ścisłym powiązaniu z kon9 W artykułach zamieszczonych 1989) znalazły miejsce również leki w II tomie pochodzenia Historii leków naturalnych zwierzęcego i mineralnego. (B. Kużnieka. red., �17 cepcjami chorób i sposobów leczenia, wpływającymi na strategie wyboru. Te nowe tendencje badawcze wydają się szczególnie obiecujące. Dla przezwyciężenia tego, co dzieli antropologów i farmakologów zajmujących się etnofarmakologią, w celu wyjaśnienia źródeł nieporozumieI1., należy jasno określić podstawowe różnice występujące w obu podejściach. Przedstawię pokrótce kilka zagadnień różnicujących stanowiska przedstawicieli omawianych dyscyplin, przy czym szczególnie interesuje mnie specyfika ujęcia antropologicznego i określenie jego wartości dla etnofarmakologii. Perspektywę antropologiczną w studiach etnofarmakologicznych można w największym skrócie scharakteryzować jako szczególne zainteresowanie społeczno-kulturowym kontekstem stosowania leków. Łączy się to również ze specyficznym stanowiskiem wobec problemu skuteczności i racjonalności stosowania leków, odmiennym od reprezentowanego przez farmakologów. Antropolog nie interesuje się specjalnie (i oczywiście - nie jest w tym zakresie kompetentny) kwestią biochemicznej skuteczności leków, a więc problemem o pierwszorzędnym znaczeniu dla farmakologów. Badając działanie leku, zajmuje się zupełnie inaczej rozumianą "skutecznością", czasem nazywaną "emiczną skutecznością" 10 - sposobem, w jaki badana grupa postrzega i ocenia działanie i efekty użycia danego leku. Przy takim podejściu konieczne jest wzięcie pod uwagę szerokiego kontekstu przekonaI1 na temat zdrowia i choroby, etiologii, metod zapobiegania i leczenia chorób. Medycyna tradycyjna jest ściśle spleciona z magią, i sztuczne izolowanie tych środków leczniczych, w których farmakolodzy poszukują "racjonalnego jądra", niewątpliwie wypacza jej obraz. Dla zrozumienia, dlaczego członkowie danej społeczności wybierają ten a nie inny lek w konkretnych przypadkach, trzeba przeanalizować ich szerszy pogląd na świat (system poznawczy). Wiadomo ze studiówetnomedycznych, że idee kosmologiczne, wierzenia religijne, czy koncepcje na temat pokrewieństwa często silnie wpływają na wybory dokonywane przez ludzi także w rozważanym tutaj zakresie. Duże znaczenie ma również szeroki kontekst społeczno-ekonomiczny. Warto zwrócić uwagę, że podejście kontekstowe powinno być stosowane nie tylko w badaniach społeczeństw spoza zachodniego kręgu kulturowego, ale także w studiach nad rozmaitymi segmentami naszego własnego społeczeI1stwa. Nie zawsze uświadamiamy sobie tę konieczność, a wynika to zapewne z faktu, że gdy badamy przedstawicieli własnego społeczeństwa, przesłanki kulturowe motywujące ludzkie wybory są często postrzegane jak "naturalne" i oczywiste. W badaniach nad lekami należy szczególnie dążyć do wykrycia i analizy owych przesłanek, zmierzając do tego, co S. Van der Geest (1988, s. 329-330, 339-340) nazwał "denaturalizacją" naszych własnych konwencji i wytworów kulturowych 11. Szczeg.ółowe omówienie perspektywy "emic" i "etic" w odniesieniu do skuteczności leków znaleźć w artykule N. L. Elkin (1988). II S. Van der Geest (1988, s. 330) zauważa, że dotychczas nie dostrzegano, iż medycyna zachodnia jest również kulturowo uwarunkowana, dopiero ostatnio biomedycynę zaczęto badać w aspekcie kulturowym. 10 można 2 - l.ud l. l.XXVII �18 Inna kwestia - racjonalności, jest, w odniesieniu do użycia leków, ściśle związana ze wzmiankowanym powyżej pojęciem skuteczności. Z punktu widzenia nauk biomedycznych racjonalność zastosowania danego leku może być rozważana w terminach jego skuteczności biochemicznej. Natomiast antropolog jest zainteresowany "subiektywną racjonalnością". Tak więc, z perspektywy antropologicznej, każda metoda leczenia, użycie każdego leku może być uważane za racjonalne, jeżeli w przekonaniu badanej grupy, zgodnie z jej systemem wiedzy, prowadzi do pożądanych rezultatów 12. Nieistotne jest tutaj, jak owe rezultaty są oceniane z perspektywy innych systemów wiedzy. Uwaga ta wydaje się niezbędna, bowiem nadal jeszcze, nawet w literaturze etnologicznej, znajdujemy klasyfikowanie leków, metod leczenia, czy przekonań etiologicznych jako "racjonalnych" bądź "irracjonalnych", przy czym kryterium jest tu albo paradygmat biomedyczny, albo, jeszcze częściej, tzw. "zdrowy rozsądek" (pod pojęciem tym kryją się, zwykle nieuświadamiane, własne przesłanki kulturowe autora danej pracy). Zatem, należy pamiętać, że racjonalność oceniana z punktu widzenia biomedycyny, istotna m.in. dla farmakologów, nie powinna być mieszana z subiektywnie rozumianą racjonalnością. Wspomnieć trzeba również o pewnych różnicach dotyczących przedmiotu badań. Farmakolodzy prowadzący badania etnofarmakologiczne zajmują się przede wszystkim tradycyjnymi lekami społeczeństw pozaeuropejskich, w mniejszym stopniu korzystają także z zasobów europejskiego lecznictwa ludowego. Natomiast antropolodzy nie ograniczają się do tego zakresu; ich przedmiotem zainteresowań są m.in. problemy związane z wprowadzaniem nowoczesnych farmaceutyków w krajach Trzeciego Świata (por. interesująca książka pod red. S. Van der Geesta i S. R. Whyte, ł 988), a także percepcja leków różnej proweniencji we współczesnych społeczeństwach zachodniego kręgu kulturowego. Z tego ostatniego zakresu na uwagę zasługują np. takie zagadnienia, jak zainteresowanie "lekami naturalnymi", przemijająca popularność różnych nowych leków "domowych", a także rozmaitych "paraJeków", czy stosowanie "na własną rękę" farmaceutyków sprzedawanych w aptekach (często - bez recepty - leków, które powinny być przepisywane przez lekarza) 13. Antropolog może więc i powinien badać opinie na temat skuteczności tych leków i motywy wyboru, użycie ich w samoleczeniu i zastosowanie przez praktyków niekonwencjonalnych, a także uleganie lekarzy medycyny oficjalnej modom na różne specyfiki, reklamie wpływowych kompanii farmaceutycznych, czy presji ze strony pacjentów. Większość wymienionych zagadnień należy do specyfiki zainteresowań antropologa zajmującego się problematyką medyczną, niemniej, nic nie stoi na przeszkodzie, by farmakolodzy włączyli do zakresu swych badań np. analizy substancji zawartych w tych modnych jeszcze niedawno "japońskich kryształkach" albo "chińskim 12 Dobrze wyjaśnia to H. Fabrega (1974, s. 25). pisząc: "wyjaśnicnie, jakie oferuje podmiot, może być uważane za «racjonalne», jeśli jest ono zgodne z prawami logiki, niezależnie od statusu epistemologicznego przyjętych przesłanek". 13 Przedmiotem badań antropologa będą więc na przykład, w naszym kraju, zmienne "koleje losu" preparatu torfowego prof. Tołpy albo preparatów TPI i TP2 dra T. Podbielskiego. �19 grzybku", czy też zajęli się zaleceniami dietetycznymi wegetarianizmu i makrobiotyki. Jak wynika z rozważań przedstawionych w pierwszej części rozdziału, farmakolodzy na ogół traktują usługowo rolę antropologów w badaniach etnofarmakologicznych. Opisy etnograficzne są dla farmakologów źródłem informacji o tradycyjnych lekach, przede wszystkim roślinnych. Postulują więc, aby antropolodzy posiadali pewną wiedzę, głównie botaniczną, tak, by ich relacje umożliwiały identyfikację roślin. Dobrze, że antropologia choćby w ten pośredni sposób może być przydatna praktycznie. Ale jej rola bynajmniej nie powinna na tym się kończyć. Antropolodzy powinni starać się poszerzyć horyzonty swoich partnerów zajmujących się etnofarmakologią od strony przyrodniczo-praktycznej, uświadomić im znaczenie społeczno-kulturowych uwarunkowań stosowania leków. Nawiązując do omówionych wyżej aspektów podejścia antropologicznego, można poradzić farmakologom, by nie kierowali się w wyborze tradycyjnych leków "zasługujących na zbadanie" rozróżnieniem "racjonalnych" i "nieracjonalnych" środków z punktu widzenia nauki zachodniej; aby nie obawiali się zająć nawet najbardziej "niedorzecznymi" pomysłami. Przy ocenie efektywności leków powinni pamiętać, że faktyczna skuteczność jest rezultatem działania różnych czynników, nie tylko biochemicznych, ale także kulturowych, społecznych, psychologicznych (wykazały to studia etnomedyczne, a najlepszym, powszechnie znanym przykładem jest "efekt placebo"), o czym piszą wyczerpująco N. L. Etkin (1988) i S. Van der Geest (1988, s. 343-346) 14. W związku z tym, istotne znaczenie dla etnofarmakologii mają badania kontekstowe, zwracające uwagę na specyficzne cechy kultury, w obrębie której dany lek został wynaleziony i jest stosowany. Ten rodzaj badań może być z powodzeniem wykorzystany praktycznie, np. przy wprowadzaniu nowych leków w krajach rozwijających się. Może tu chodzić również o wprowadzanie leków produkowanych w rezultacie etnofarmakologicznych analiz środków tradycyjnych. Coraz częściej wysuwanym w środowisku etnofarmakologów postulatem etycznym jest właśnie niesienie korzyści tym, od których uzyskano cenną wiedzę, zwykle nic nie dając w zamian. Antropolog zajmujący się problematyką etnofarmakologiczną korzysta w pewnej mierze z wyników badań biologów, farmaceutów, farmakologów. Ale na pewno w większym stopniu mamy do czynienia z relacją odwrotną. Wydaje się, że postulat zwiększenia roli antropologii w badaniach etnofarmakologicznych jest uzasadniony i zyskuje sobie stopniowo coraz szerszy oddźwięk. Praktycznym tego wyrazem jest pojawienie się badaczy "nowej generacji", kojarzących podejście farmakologiczne z antropologicznym, co dobrze rokuje dla rozwoju etnofarmakologii. 14 Autorzy ci powołują si'r także na koncepcję C. Helmana (1984, s. 106), wedlug którego na "całościowy rezultat działania leku" (total drug effect) wypływają rozmaite czynniki. Oprócz "farmakologicznego dzialania leku", Helman wymienia: I) inne właściwości samego leku; 2) cechy pacjenta otrzymującego lek; 3) cechy osoby przepisującej czy wydającej lek; 4) okoliczności, w jakich lek jest stosowany. �20 BIBLIOGRAFIA J. 1989 Pharmacopoeia Bellakhdar and traditional medicine in Morocco, "Curare", vol. 12, I, s. 23-40. B. 1980 An anthropological approach: The problem ()f plants in traditional medicine, ,Journal of Ethnopharmacology", vol. 2, I, s. 95-98. Bisset N. G. 1990 Strasbourg, 5-9 June 1990: First International Congress on Ethnopharmacology, "Curare", vol. 13, 3, s. 165-166. Bruhn J. G. 1990 The scope and role of ethnophannacology, "Journal of Elhnopharmacology", vol. 2, 3, s. 301. Dos Santos J. R. 1993 Der Raum der Ubel. der Raum der Heilmille/: Studie einer lokalen Pharmakopiie ill den Begriffen der Riiume von Eigenschaften, "Curare", vol. 16, I, s. 17-30. Etkin N. L. 1988 Cultural conslructions of efficacy, w: S. Van der Geest, S. R. Whyte (cds.), TIle context of medicines in developing countries, Dodrecht, s. 299-326. Etkin N. L., Ross P. J. 1993 Brauchen wir eillen Plalz fiir Erniihrullgsgewohnheilen und Diiitelik ill der Elhnopharmak%gie?, "Curare", vol. 16, I, s. 3-16. Fabrega H. 1974 Disease and social behavior. An interdisciplinary perspeclive, Cambridge, Mass. Helman C. 1984 Culture, health and illness, Bristol. Kuźnicka B. 1986 Etnomedycyna i etnofarma(ja - zarys problematyki badawczej, w: B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. I, Źródła do dziejów etnofarma(ji polskiej, Warszawa, s. Jl-24. Kuźnicka B. (red.) 1986 Historia leków naturalnych, t. I, Źródła do dziejów farmacji polskiej, Warszawa. 1989 Historia leków naturalnych, t. II, Natura i kultura współzale::no.ki w dziejach lekoZ/lawstwa, Warszawa. 1993 Historia leków naturalnych, t. III, Ziołoznawstwo w dawnej i wspólczesnej kulturze Rzeszowszczyzny, Warszawa. Ladadie R. P. 1986 Problems and possibilities in the use of traditional drugs, "Journal of Elhnopharmacology", vol. 15, 2, s. 221-230. Malony M. H. 1983 The pharmacological evaluation of natural producls: General and specific approaches to screening ethnopharmaceuticals, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 8, I, s. 127-147. Penkala-Gawęcka D. 1983 Antropologia medyczna i etnomedycyna. Rozwój. scan badań. perspektywy, "Lud", t. 67, s. 9-37. 1987 Etnomedycyna, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnoloyiczny. Terminy ogólne, Warszawa - Poznali, s. 100-102. 1993 Perspektywa etnologiczna w badaniach nad medycyną komplementarną, w: B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. III, Ziołoznawslwo w dawnej i współczesnej kullurze Rzeszowszczyzny, Warszawa, s. 25-33. Prinz A. 1991 Misunderslanding between ethnologisls, pharmacologists and physicians in the field of ethnopharmacology, [w:] J. Fleurentin et al. (cd.), Elhnopharmacoloyie. Sources, metl1Ods. objects. Actes du Ie Colloque Europeen d'Ethnopharmacologie, Metz, 22-25 mars 1990, Metz, s. 95-99. Bernardi �21 Rivier L., 1979 Sterly J. 1990 Swiderski 1989 Bruhn J. G. Ed;lOr;al, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 1, 1, s. 2. The questio/l oj" c/assij"yiny plallls in Simbu ethnohotany, "Curare", vol. 13, l, s. 23-30. R. Etnofarmacja europejska w czasopiśmie "Journal of Ethnopharmacology" (1979-1987), w: B. Kużnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. II, Natura i kultura - współzależności w dziejach lekoznawstwa, Warszawa, s. 31-52. Tempesta E. 19!W Et'lilualion oj" {oc'al resources in traditional medicine, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 2, 2, s. 163-166. Van der Geest S. 1988 Pharmaceutical (/nthropoloyy: Perspectives for research and application, w: S. Van der Geest, S. R. Whyte (eds.), The context of medicines in developing countries, Dodreeht, s. 329-366. Van der Geest S., Whyte S. R. (eds.) 1988 The context oj" medicines in developi/l(J countries, Dodrecht. Danuta Penkala-Gaw9cka MEDICAL ANTHROPOLOGY VS. ETHNOPHARMACOLOGY (Summary) The article discusses problems connected with the recent dynamic development of ethnopharmacology. Differences bel ween pharmacological and anthropological approach to ethnopharmacology which make interdisciplinary cooperation very difficult. Ethnopharmacological studies are practically oriented and focus, first of all, on pharmacological and phytochemical analyses of substances, particularly plant substances from developing countries, found in traditional medications. Anthropologists are expected to supply detailed ethnographic descriptions, based on botanical knowledge, which would help representatives of natural sciences to identify these plants and conduct laboratory tcsts. However, anthropology can contribute much more to ethnopharmacology. Ethnopharmacological studies should include the context in which these medications are produced and used, their symbolic meaning and socio-cultural conditions of their use. The anthropological concept of the effectiveness of medications and subjectively understood rationality could help expand the pharmacological perspective which limits the effcctiveness of medications to their biochemical activity. Contcxt can also be applied practically, for example when introducing new medications to developing countries. Recent attempts at combining the two approaches, anthropological and pharmacological, in ethnopharmacological studies, offer hope that the discipline will be developed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab783517f2206f8fb1e35f22eb144af1.pdf 2a513a43bfc2e113b956db15db465081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2073 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1925 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.227-295 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 III. RECENZJE CIIIlCl'pluali:ill!/ slIciely, pod red. Adama Kupera, Routledge, London 1992, ss. 152. Z kilku powodów kktura książki Conceptualizing society zasługuje na szczególną uwagę. Po pierwsze, stanowi ona jedn'l z cyklu publikacji zawierających materiały z I Kongresu Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA), który odbyl się w 1990 roku na Uniwersytecie w Coimbrze. Jednym z dyskutowanych tam problemów były antropologiczne koncepcje społeczeństw pierwotnych. Omawiana książka jest owocem tej dyskusji. Jej redakcji dokonał Adam Kuper, on też jest autorem obszernego wprowadzenia. Współautorami tomu są: Frederik Barth, Maurice Bloch, Daniel de Coppet, Philippe Descola, Ulf Hannerz oraz Marylin Strathern. Wszyscy oni nal6ą do grona najznakomitszych współczesnych antropologów europejskich, co z pewnością również decyduje o znaczeniu Conceptualizing sociery. Nie jest to wszakże powód ostatni.' Otóż problem, jaki poruszają wspomniani autorzy, stanowi jcdno z fundamcntalnych wyzwań, przed którymi stoi obecnie antropologia. W istocie jest to pytanie o to, co dyscyplina ta może wiarygodnie ustalić o klasycznym przedmiocie swych badań, czyli o społeczeństwach pierwotnych. W swym wprowadzeniu Kuper przypomina ogólne założenia pozytywizmu antropologicznego. Zgodnie z nimi antropolog najpierw odkrywał, a póżniej nadawał sens obcemu doświadczeniu. Towarzyszyło temu przekonanie, że działo się to bez utraty jego szczególności, a możliwość obiektywnego poznania i opisania badanych społeczeństw, ich konceptualizacja, nie była kwestionowana. W efekcie rozwoju podejścia relatywistycznego oraz przełomu postmodernistycznego paradygmat ten został podważony. Nowc pokolenie antropologów zanegowało tradycyjny schemat postępowania naukowego. Zwrócili oni uwagę na istnienie zasadniczych rozbieżności pomiędzy modelami tworzonymi przez "obscrwatorów" a modelami samych "aktorów". Ich przyczyn upatrywano w kontekstowośei kultur, uwikłaniu badaczy we własny kontekst kulturowy oraz niemożności adekwatnego przekładu międzykulturowego. Postmoderniści kwestionują zarówno wartość samych materiałów ctnograficznych, jak dokonywanych w oparciu o nic studiów porównawczych i ogółnych teorii kultury. Konsekwencją jest negowanie możliwości badania i poznania "obcych" kulwL Antropologowie reprczentowani w tym tomie zajmują bardziej konwencjonalne stanowisko. Ich zdaniem etnografia dostarcza danych, które mogą być w różny sposób porównywane i analizowane. Umożliwia to podcjmowanie szerszych projektów, które łączą w sobie materiały etnograficzne ze stanowiskiem teoretycznym. Nie znaczy to jednak, by akceptowali oni paradygmat modernistyczny. Przeciwnie, tym co łączy ich stanowiska jest przekonanie, iż bez rewizji dotychczasowych ustaleń dotyczących spoleczeństw pierwotnych, ich poznanie i zrozumienie jest niemoi.liwe. Za szczególnie ważną autorzy ci uważają konieczność odrzucenia przez antropologię etnocentrycznej perspektywy postrzegania stosunków i struktur społecznych. Ona bowiem stanowi główne źródło wspomnianej sprzeczności pomiędzy modelami obserwatorów i autorów. Jak wobec tego konceptualizować odmienne od naszych systemy społeczne i kulturowe? Daniel de Coppet, nawiązując do propozycji Durkheima i Dumonta, zwraca uwagę na to, że antropologia winna koncentrować swoją uwagę na zbiorowym, f)onadjcdnostkowym wymiarze �228 życia społecznego. wspólnie tylko W nim bowiem podzielają. indywidualistyczna stkowego główne czy wrc;cz całkiem etnologa, system jak chcieliby one rzecznicy Wyrażająca teoretycznych, winna zbliżyć dla Do nas może wspólnot relacji Według terminu tworzone przez wyspiarzy. badaczy alc - tylko w procesie socjalizacji, uzyskiwała ona pełny stosunków, które osoba służącą - społeczeóstwa, z którymi lecz sam i dekompozycji jako że odrzuca relatywizmu zasad Można odkryć je analizowania nego. ucieleśnia jest własny, właś- zmienny oznacza zatem podkreśla sposobów dla teorii holistycznc nie i często które Mimo pozornych różnic wo. Zdaniem Descoli, dotyczy uważa, badanie nic sądzi, przede ułoŻl:nia społeczne s<! objawiane Uwal.a, aktorów klucza antropologii struktur wykazuj,! sposobów stanowić upatruje sceptycznym kulturowej wii'jach daleko on wobec jcst po- rzeczywistości. społccznych, w ludowych to w tym dekon- mogły konstrukcji do że mimo ich słabości Pozostając do uporządkowanej poziomie, stosunków przynajmniej źródeł charaktcrze. wszystkim osoba kompOZYCJi on uniwcrsalnego by modele zawartych Każda nim ją ze wszystkmi. i zbli;;.a do postulowanej Głównych różnorodności ale poza nieustannej społecznego. że zadaniem wizje tc, na pewnym ono społecl.I1ych. stosunki społecznych myślenia, istnicjącego postmodernistyczncgo, społecznych. ccntralną widać jak dalece model też różni życia świata prowadzą sposobów w jaki j" z tych ani społeczeństwo. ów proces żc nic stanowi intuicyjnym Descola poprzez jednak, stosunków teorii wykluczała łączących że społecznych. Melanezyjczyków ponowncgo Właśnie sposób, niż Strathern, własnych uniwersalnych konieczność W tej perspektywie społecznych przeciwnie kulturowych, i rclacji konceptualizowania widzenie cząstkowym stosunków części ich już łączyć. autorki siC; ku stanowisku. szerszego, świat W takim z całokształ- stosunków ostatccznc dla modelem całość (np. w aspekcie skłaniała jakicgoś przez samych utożsamianc potcncjalną elllo- się modele -- jednostek. nie jest ani jcdnostka, cZl;śeią różniły społccznych z części Strathcrn sposobu siC; holistycznym społeczeóstwo natomiast Strathern. do litcratury bardzo w sieć zewn,,:trznych Wcdług Marylin przyjc;tego się ona stosunków antropologia niezależ.nych zdaniem Strathern drogę - Śmierć on suma nie mogą pojęciowego szukiwanie z nich perspek- społecznego również posługiwanie część stanowiła życia spolccznego Nie stanowi dla naszych w ich niespójności, tez i tożsamość. nieprzerwanie. w życiu Melanezyjczyków. strukcji modernizmu. Philippe Descola, alternatywę modeli holistyczna życia jak całość złożona włączał jednostkę Jej śmierć tubylczych może on wskazać każda cscju wskazuje się właśnie autorka trwały czasowa osób się od tradycyjnego. scnsie, który gdyż zmarli i urzcczywistniane zrozumienia CG prawda wymiar współpracuje. żywymi, tworzenia a nic sztucznie taka, odwołuje Strathern stawało co podkreśla społeczny". jest są tworzą tylko czc;ść bardziej zwcryfikowanie konceptualizowania ono było jako konceptualizacji "aktor traktowana między dałej jcst Melanezyjką zarzuca badawczą społecznych. w swym Na tym przykładzie traktowane psychologicznym), katcgorią wartości, że tylko rrancuskiego tych nie da się. systemu do konceptualil.Owania antropologią Będąc od sposobów kategorią tem stosunków przed modernistycznym w którym ujęciu nadrzc;dną podejrzanego. gdyż. w nich właśnic zdolność twierdzi, jako dancgo w tcj hierarchii systemy nawiązuje stojącą tego obszaru. Teoriom społeczeństwa, właśnie przedstawiana Wartości dla zachować sposobów "społeczcństwo". dotyczącej stanowi że jedno- moraInic działań, I. uważa, aspektu bl,,:dne. Zdaniem charakterystycznc De Coppet jcdnostka-społeczełlstwo graficznej wówczas stanowisko pragnie ze sobą do zrozumienia jest zasad,,: życia społcczncgo. je jednostka społecznej. wydzielenie coś zcwnc;trzncgo, wydzielić danej społeczności Dc Coppet tradycyjnych. niej, koniccznością rozumienia Jednostka to jednak o ile porównywać praktyki teoretyczne że wartości Antropologia, elementy umożliwia indywidualistycznej, struktur,,:. całości. tywa socjologii zważa, uporządkowaną ciwych Jcst strukturalną De Coppet wartościowej wydzielane stanowi członkowic życia społeczncgo. jawi siC;jako wyimaginowanego. którc moderator społecznej. a "społeczeństwo" wartości wyrażane. Zachodu rzeczywistości wartości, są wartości, główny ideologia z całokształtu źródło kształtowane One też stanowią lecz na drodze życia społecz- idące podobieńst- konccptualizowania relacji po- �229 mi~dzy społcczeIlstwcm i natur,!. Wnioski swoje, nawiązujące do racjonalistycznego stanowiska Lćvi-Straussa, sformulował w oparciu o badania prowadzone wśród trzech ludów Amazonii. Wspólną cechą ich socjologii jest właśnie nasycenie elementami ekologicznymi oraz włączanie ludzi i zwierząt w jedno pole społeczne. Systemy, które w podobny sposób ujmują relację między czlowiekiem a środowiskiem, proponuje nazywać animicznymi. Descola uważa, że badania antropologiczne powinny mieć na celu analityczną rekonstrukcję podobnych zasad kult}Jrowych. Może stać si~ to podstawą rcgionalnego (np. Amazonia), czy nawet uniwersalnego porównania oraz tworzenia ogólnych tcorii kultury. Nacisk na konieczność badania tubylczych sposobów myślenia kładzie również w swym artykule Maurice Bloch. Uważa on, że tradycyjne monografie terenowe były zawsze obce lub całkowicie nie7fozumiałc dla czlonków opisywanych społeczeństw. Jego zdaniem działo się tak dlatego, że antropologowie powszechnie zakładali, że to co informatorzy mówili o społeczeństwie, było tożsame ze sposobem w jaki je konceptualizowali. Według Blocha tak jednak nie jest. Podobnie jak konekcjoniści twierdzi on, że modele te nic posiadają logiczno-zdaniowej, lineranej struktury języka, lecz stanowią wysoce złożone i zintegrowane zespoły znaczell. Nie poddają się przy tym badaniom wprost. Antropolog może je poznać tylko w efekcie długotrwałego pobytu wśród badanego ludu, w trakcie którego, dzieląc te same warunki życia, zdoła zinternalizować wiedz~ leżącą u ich podstaw. Bloch wskazuje na przykład swych badań prowadzonych wśród ludu Zafimaniry z Madagaskaru i twierdzi, że na sposób w jaki konceptualizują oni rzeczywistość społeczną składaj,! si~ zintegrowane ze sob,! modele mentalne, dotyczące takich rzeczy jak: "dom", ,.małżeIlstwo", "drzewa i las", "kobiety i mężczyźni" oraz "ludzie". Na przykład uważa on, że Zafimaniry myślą o dorastaniu społecznym w kategoriach procesu, który dotyczy zarówno ludzi, jak drzew i domów. W ich sposobie myślenia stosunki społeczne należą bowiem do tego samego porządku co procesy naturalne, a ludzie powiązani są ze środowiskiem. Bloch twierdzi, że wychodząc od prostych spostr7.eżeIl dotyczących tego jakie są rzeczy (np. dom lub drzewo), można stopniowo zrekonstruować podstaw~ tubylczej konceptualizacji stosunków społceznych. Nic da się tego natomiast osiągnąć na drodze skłaniania informatorów do retrospektywnego racjonalizowania ich działall. Jest to niemożliwe, gdyż wi~kszość wiedzy, zwłaszcza tej dotyczącej życia praktycznego, zorganizowana jest w sieć modeli mentalnych. Descola i Bloch w swych pracach odwołują się do przykładów ludów izolowanych i niewielkich, których członkowie żyją w podobnych warunkach i mają podobne doświadczenia. Ulf Hannerz uważa, że takie "prototypowe", ograniczone społeczeIlstwa, stanowią we współczesnym świecie ogromm! rzadkość. Zdecydowana większość społeczeństw jest bowiem obecnie poddana globalnym procesom komunikacji i transmisji międzykulturowej. Dla antropologii oznacza to konieczność zmiany przedmiotu badań. Zdaniem autora etnograf, choćby pracował w najbardziej nawet izolowanych zakątkach świata, staje dziś wobec zadania ukazania wpływu szerszych, zwykle obcego pochodzenia, struktur na życie społeczne badanych ludów. W sytuacji, gdy doświadczcnia każdego z nas, tak obserwatorów jak aktorów, dotknięte są globalnym procesem społecznym, a wartości kulturowe mogą swobodnie zderzać si~ i mieszać ze sobą, nic można już dłużej mówić o specyficznych regionach kulturowych czy lokalnych strukturach społecznych. Należy dostrzegać przenikanie wartości, zróżnicowanie postaw będące wynikiem wielości doświadczeri i kontaktów. Według Hannerza przydatna w tym może być analiza powiązań sieciowych. Pomaga ona zrozumieć istniejący pluralizm i wielość działań. Pozwala także unikać uprzywilejowania lokalnych stosunków społecznych wzgl~dem wi~zi o szerszym zasi~gu, przedkładania skali "mikro" nad "makro". Procesom tym sprzyja istnienie krajowych i międzynarodowych stosunków gospodarczych oraz multimedialna komunikacja. Hannerz postuluje więc odejście od badaIl "społeczeIlstw" na rzecz "sieci społecznych". W takiej perspektywie proces globalnego przenikania możc być traktowany jako sieć sieci. W podobnym kierunku zmierzają wnioski Frederika Bartha. Stwierdza on, że tradycyjne stanowisko antropologii, zakładające podział ludzkości na ograniczone językowo i kulturowo, �230 homogeniczne wspólnoty lokalne, zawsze było fikcją. Zgodnie z nim, mieszkańców jakiegoś regionu określano terminem "społeczeństwo", a w dokonywanych opisach ich struktur społecznych stosowano perspektywt; holistyczną. Towarzyszyło temu przekonanie, je ludzie ci uczestniczą w jednorodnym procesie kulturowym. Zalożenia te były jednak fałszywe. Zdaniem Bartha w rzeczywistości jest tak, że "społcczeństwo" jest zawsze otwarte i nieuporz,!dkowane. Nie należy więc poszukiwać w nim powtarzalności i norm, ani prostych schematów podejmowanych d,.iałań. Swoistymi "antynormami" s,! bowiem bikulturalizm, sceptycyzm i ci,!gły proces adaptacji do zmieniającej się sytuacji. Dla udowodnienia swej tezy autor odwołuje się do etnograficznego przykładu mieszkańców regionu Harat z Afganistanu. Twierdzi on, że w tym przypadku zastosowanie klasycznego modelu społeczeństwa całkowicic zawodzi. OkaZUje sit; bowiem, że jego rzekomo niezmienne i stałe parametry, tak ie jak: trwałość instytucji, dzielenie wspólnego sposobu życia, czy jedność struktur politycznych i religijnych, w ci'!gu ostatnich kilkudziesit;ciu lat zmienialy się wielokrotnie. Gdyby więc, zgodnie z tradycyjnym schematem, poszukiwać jakieg~ś uporządkowania stosunków społecznych i ich regularności, to nic bylibyśmy w stanic wytłumaczyć faktu, że - mimo braku tych elementów - mieszkańcy Harat w dalszym ciągu stanowią wspólnotę. Można to osiągnąć jedynie wówczas, gdy odejdziemy od zintegrowanego, holistycznego modelu i zaczniemy myśleć o społcczeństwie jako kontekście działaJI, i ich rezullatów. W takiej perspektywie okaże się, że współdziałaj,!cy ze sobą ludzie mogą, podobnie jak mieszkańcy Hara!. kierować się różnymi wartościami i ideami. Generuje to ciągły proces przemian istniejącego systemu, jego nicuporządkowanie oraz otwarcie. Barth uważa, że trwanie antropologii przy dotychczasowym, statycznym modelu prowadzić będzie do dalszego mistyfikowania wiedzy i nie zbliży nas do zrozumienia istoty procesów, którym poddanc są zbiorowości ludzkie. Jeśli naprawdę chcemy je poznać i opisać, to musimy - według Bartha - widzieć przedmiot naszych badalI jako dynamiczne, przekształcające się systemy. Mimo pOZQrnie wielkiej różnorodności zajmowanych stanowisk, autorzy esejów zamieszczonych w omawianej książce, zdają się podzielać wspólne przekonanie. Dotyczy ono konieczności porzucenia przez antropologię dotychczasowych sposobów konccptualizowania społeczeństw pierwotnych. Celem nauki jest konfrontowanie modeli teoretycznych, tworzonych przez współczesną humanistykę, z doświadczeniami i modelami samych badanych. Oznacza to, iż antropolog nie może już dłużej zajmować uprzywilejowanej pozycji obserwatora. Musi on zrozumieć, że jest równorzędnym partnerem, jedną ze stron, w toczącym sit; dialogu mit;dzy kullurami. Tylko wówczas, gdy antropologia zrozumie, żc uczestniczy w procesie, który przebicga w obu kierunkach. ma ona szansę na zbliżenie sit; do swego nadrzędnego celu, czyli poznania i zrozumienia innych kultur. Jestem przekonany, że uświadomienie tego faktu stanowi najwit;ksz,! wartość książki Conceptualizing society. WrJjciech Do/wal Krzysztof J. Brozi, 1992, ss. I ł I. Ludzie i kryzvs cywilizacji. Szkice antropologiczne, Norbertinum, Lublin Czy antropolog kultury stawiał sobie ezt;:sto pytania: jak trudno jest zhudować miasto') Jaka jest kulturotwórcza rola strachu, bólu i cierpienia'? Jakie niebczpieczeństwa może kryć w sobie stan ciszy i bezruchu') Jakie są psychologiczne przesłanki i nastr;pstwa kryzysu ekonomicznego i społecznego? Jakie są granice autokreacji człowieka i jego wolności? Jaka jest rola wytworzonych w historii mitów i stereotypów dla współczesnych pokoleń ludzi? Jakie pożytki i niebezpieczeństwa kryje w sobie nacjonalizm? Jakie s,! społeczne i kulturowe granice władzy') Wielu z tych pytań nie stawiano wcale, inne stawiane były nic w tej formie, jeszcze inne przyciągały uwagt;: antropologów jedynie marginalnie. Człowiek w ogóle, ułomny, slaby i zagu- �231 biony w świecie, rozpaczliwie poszukuj,!cy w nim swojego mIejsca i samookreślenia, był raczej przedmiotem reJleksji i tworem filozofów. Antropologowie w swoim podejściu do człowieka przyjmowali na ogól postaw,; bardziej konstruktywną - człowiek jako organizm biologiczny wyposażony w pewne wrodzone predyspozycje psychiczne, które kultura wyzwala lub hamuje, lub które kształtuje, w toku swojej teoretycwej i praktycznej działalności przekształca środowisko, w którym żyje, zmierzając ku formom coraz lepszym i doskonalszym. Wyzwala się przez to w znacznym stopniu z ograniczeli jakie narzuca mu świat zewnętrzny, przede wszystkim przyrodniczy. Dopiero dramatyczne wydarzenia ostatnich dziesięcioleci uzmysłowily ludziom, w tym także antropologom, że post';p kultury nic jest ani konieczny, ani ciągly, że regresy i upadki były udziałem nic tyłko społeczelistw dawnych, lecz z równą siłą dochodzą do głosu we współczesnym wysoko rozwini,;tym świecie. Wraz z rozwojem historii i postępem wiedzy rosną wątpliwości, człowiek dawniej dufny w siebie i w swoje możliwości, musi uznać teraz granice swojej wiedzy i wolności, a ludzie najbardziej odpowiedzialni za losy świata (politycy, władcy, uczeni) muszą teraz dobrze si« zastanowić nad swoim każdym krokiem, by nie był on ostatni (s. 7). Ostatnie zdanie pochod/j ze wst«pu do omawianej tu książki Krzysztofa J. Broziego Ludzie i kry:ys cywilizacji. ]cst to pierwsza b:Jdajże w Polsce próba antropologicznego podejścia do zagadnieli współczesności, świadcząca dobitnie o tym, że pesymistyczne prognozy jakoby antropologia kulturowa miała stracić racj<; bytu jako odrębna dyscylina, gdy zniknie tradycyjny przedmiot jej badali - społeczelistwa pierwotne i chłopskie - okazały się niesłuszne. Antropologiem można być bowiem w odniesieniu do każdej rzeczywistości ludzkiej, o ile ujmuje się ją z dostatecznie szerokiej i ogólnej perspektywy, a w przekonaniu Edmunda Leacha najlepszym antropologiem można być właśnie wówczas gdy przedmiotem badałl czyni si,; rzeczywistość bezpośrednio daną badaczowi w jego własnym doświadczeniu l Dlatego w omawianej pracy odnaleźć można wiele osobistych impresji autora, jego niepokojów jako człowieka wyrosłego w określonym kr<;gu cywilizacyjnym, ale zarazem obywatela świata. ReJleksje zawarte w tej ksiąi.ce zabarwione są często sporą nutą pesymizmu. W miejsce niewoli i wegetacji - pisze .!utor - wywalczyliśmy sobie wolność i prawo do śmierci. Walka rządzonych przeciwko rządzącym zn,ieniła si« w "walk',: wszystkich przeciw wszystkim" - "bellum omnium contra omnes", w darwinowsk,! walk<; o byt jaka zaistniała w warunkach wszechwładnej wolnorynkowej ekonomii. "Atomizacja społeczna, która była celem totalitaryzmu nigdy tak szybko nie została przezeli osiągni«ta jak w dzikiej demokracji dziewiętnastowiecznego wzoru, w którą gwałtownic wchodzimy mając jeszcze złudną nadziej<;, że da się powtórzyć proces ewolucji podobny innym historycznym spoleczelistwom" (s. 6). To sugesty'wne zdanie przedstawia, jak się zdaje, obraz zbyt katastroficzny i nie całkiem prawdziwy. "Nie ma powtórek w historii" - stąd też kapitalizm, w jaki obecnie wkraczamy nic może być ani kapitalizmem dziewi,;tnastowiecznym ani też kapitalizmem w stylu amerykaliskim czy zachodnioeuropejskim. Businessman polski działa w innych nieco warunkach niż jego amerykaliski kolega - działa w warunkch zmniejszonej konkurencji, co zapewnia mu popyt na oferowane produkty i usługi. Prywatna przedsi',:biorc7.ość w Polsce działa więc na nieco innych zasadach niż te, które charakteryuj" zachodnią gospodark',: wolnorynkową. Podobnie stwierdzenie autora, że Polska nie może liczyć na pomoc Zachodu ponieważ zaliczana jest przcl palistwa zachodnie do krajów "wysokiego ryzyka inwestycyjnego" (5.108) powoli traci sw" aktualność. Polska przestaje nie tylko być dziś uważana za kraj ,,0 wysokim stopniu ryzyka inwestycyjncgo", ale uważa si,; niekiedy, że jest krajem, który wyciągnął najbardziej konstruktywne wnioski z konfrontacji dwóch systemów i upadku komunizmu. W styczniu ubiegłego roku inwestycje zagraniczne w Polsce wynosiły I miliard dolarów, w grudniu już 4 miliardy dolarów. Zainteresowanie inwestorów zachodnich naszym krajem wyraża si',: I E. Lcal:h. #':"/fura i /';lI/mmikowałlil', w: L Leach, A. J. Greimas, Rywal i narracja, PWN, Warszawa 1989, s. 22. �232 także w innych danych: 55% naszej produkcji sprzedajemy do krajów zachodnich, 17% do krajów skandynawskich - w sumie 72% naszej produkcji pochłaniają zachodnie i północne rynki zagraniczne. Autor zalicza Polskę do krajów tzw. szóstcgo świata (tzn. krajów, które do momentu upadku komunizmu były ze względów pozaekonomicznych zamknięte na nowe technologie - obawiano się bowiem, że mogą one zostać wykorzystane do celów militarnych). Uważa, że w aktualnej sytuacji, gdy Polska nie ma środków na zakup nowych technologii, nic ma ona również szans na rozwinifi:cie wolnego rynku i gospodarki wolnorynkowej w pełnym lego słowa znaczeniu. Siła nabywcza ludności jest niska (jest to m.in. rezultat zatrzymania inflacji), bezrobocie wzrasta w wyniku zamykania wielu zakładów przemysłowych. Prowadzić to będzie do dalszego spadku produkcji etc. (s. 108). Tymczasem jednak okazuje się, że podczas gdy na Wfi:grzech, w Czechach, Słowacji, Bułgarii, Rumunii, Białorusi i Ukrainie obserwuje się wyraźny spadek produkcji, produkcja w Polsce wzrosła w ostatnim roku o 4%. Jeśli zaś chodzi o bezrobocie to obserwuje się obecnie na Zachodzie znacznie bardziej gwałtowny jego wzrost niż u nas. Stwierdzenia te nic upoważniają oczywiście do zbyt optymistycznych wniosków - i znów tutaj statystyka przychodzi nam w sukurs - przecifi:tne wynagrodzenie miesięczne w gospodarce narodowej spadło w 1992 w stosunku do 1991 roku o 4%, przeciętna realna emerytura i renta pracownicza o prawic 6%. To tylko kilka liczb przytoczonych na poparcie poglądu, że sytuacja nic jest ani tak zła jak prognozuje autor, ani tak dobra jak usiłują nam niekiedy sugerować środki masowego przekazu operując danymi statystycznymi. Autor widzi, i chyba ze wszech miar słusznie, pewną szansfi: rozwiązania naszych trudności przez wprowadzenie elementów gospodarki planowej i interwencjonizmu państwa. Paradoksalnie, to właśnie kraje zachodnie w coraz większym stopniu zaczynają korzystać z tych metod - nałożenie wysokich ceł na towary importowane jest między innymi wyrazem troski o zapewnienie większej konkurencyjności i możliwości zbytu dla produktów własnych. Skoro jesteśmy już przy najbardziej ogólnych problemach podnoszonych przez autora w omawianej książce, należy wymienić zagadnienia demokracji, zagrażających jej dyktatur i nacjonalizmów. Demokracja, forma rządów zmierzająca do zapewnienia udziału w rządzeniu szerokim rzeszom społeczeństwa, ma służyć realizacji zasad równości, tolerancji i wolności. Choć korzyści z niej wypływające są zapewne niewspółmiernie większe niż zagrożenia, jakie może stwarzać, o tych ostatnich nie należy jednak zapominać. Całkowita równość i tolerancja jest bowiem utopią· Demokratyczna forma rządów może otwierać swobodne pole do działania również ludziom niekompetentnym, niedouczonym czy niedoinformowanym. Odbijać się to może ujemnie na charakterze podejmowanych decyzji i w konsekwencji na ogólnym poziomie społeczeństwa. Autor nic pisze o tym wprost, ale niektóre jego ogólne stwierdzenia na temat "dzikiej demokracji dziewiętnastowiecznego wzoru", skłaniają do takich refleksji. Już dziś można obserwować pewne ujemne zjawiska wypływające z tej formy rządów - do nich między innymi należy zaliczyć degradację inteligencji, rozwój nacjonalizmów i związanych z nimi bratobójczych wojen. Dyktatura nic jest oczywiście alternatywą - niesie w sobie na dłuższą metfi: zawsze realne zagrożenia i prowadzi także do wojen, ale na krótszą metę, jak wspomina autor, skutki jej mogą okazać się korzystne. Zwłaszcza w sytuacjach zagrożenia, a więc w wypadku kryzysów ekonomicznych i społecznych, kiedy to skupienie władzy w jednym ręku łagodzi konflikty i rozladowuje wewnętrzne napięcia. Dyktaturze sprzyjają też odradzające sifi:nacjonalizmy. Dlatego też, zdaniem autora, kraje Europy Wschodniej są szczególnie podatne na tę formę rządów. Ruchy nacjonalistyczne, które charakteryzowały zwłaszcza koniec XIX wieku, odżywają również ze zdumiewającą siłą i współcześnie (w Europie Wschodniej, na Bałkanach, ałe też na Bliskim Wschodzie i w wielu innych punktach kuli ziemskiej). Niosą w sobie momenty zarówno pozytywne jak i negatywne. Po stronie pozytywnej, są one wyrazem dążenia narodów do samostanowienia o sobie, dążenia do kultywowania własnych rodzimych tradycji kultury naro- �233 dowej. Po stronic ncgatywncj, nios" zc sob" niebczpieczcństwo nieustannych lokalnych konfliktów, bratobójczych wojcn, bczscnsownego przclewania ludzkiej krwi. Z całym naciskicm nalcży podkrcślić, żc ideologie nacjonalistyczne głoszonc przez liderów partii narodowych nicwiele maj" na ogół wspólncgo z trosk" o kultywowanic wartości kultury narodowej. S" to przeważnic opartc na cmocjach i inwektywach hasła, stanowiące w pierwszym rzędzie instrument władzy polityczncj, czy raczej walki o władzę polityczn". Chodzi w nich o scalenie narodu nie wokół wspólnych mitów i wartości, ale na zasadzie opozycji do domniemanych wrogów. W konsekwencji ideologie te przyczyniaj" się do upowszechniania stereotypów, szerzenia konfliktów i nienawiści pomiędzy narodami. Dochodz" one do głosu zwłaszcza w sytuacjach zagrożeń bytu ekonomicznego i społecznego państwa. Wyłaniaj" się bowiem wówczas mechanizmy "kozła ofiarnego" - instytucji (właściwej zresztą tylko ludziom, nie spotykamy jej odpowiednika wśród zwierząt), której celem jest rozładowywanie i kanalizowanie uczuć strachu i braku poczucia bczpieczcństwa przcz stwor/.cnie odpowiednich mitów, polegających na przedstawianiu kogoś jednostki czy grupy - jako źródła tego zagrożenia, mimo że jest ono zupełnie inne. Tak" rolę pełnili Żydzi w hitlerowskich Nicmczcch, wc Francji, w Polsce w różnych okresach. Chodziło o odwrócenie uwagi od realnych problemów gospodarczych kraju i wyrastających na tym tle kon/liktów społecznych. W takiej sytuacji zagrożenia pojawia się na ogół jakaś jednostka, która zaczyna występować w roli zbawiciela narodu i bierzc na sicbie całą odpowiedzialność za jego losy. Reszta z wdzięczności podporządkowujc jcj się zupełnie deklarując całkowite posłuszeństwo. Taki był mechanizm dojścia do władzy Hitlera w faszystowskich Niemczech (s. ł 7). W rozdzialc II. zatytułowanym "Psychologia kryzysu", rozważa autor psychologiczne i społeczne przesłanki kryzysu kultury. Przytaezaj"c typologię osobowości Znanieckiego rozważa, jaki typ osobowości realizuje się szczególnie dobrze w warunkach harmonijnego rozwoju kultury, jaki natomiast aktywizujc się głównie w sytuacjach zagrożenia i dezintegracji. W pierwszym wypadku dochodzą do głosu przede wszystkim "Iudzie dobrze wychowani" i "Iudzie pracy", w drugim "ludzie zabawy" i "Iudzie zboczcńcy". Pierwsze dwic grupy cenią konformizm wobec uznanych wartości, przeważa u nich jaźń odzwiercicdlona i usiłuj,! zdobyć wysoką pozycję w grupie przez pełną akcpetację przyjc;tych przcz ni,! norm, nic lubią zmian, nigdy do nich nic dążą, ani w nich nic uczcstnicz,!. Dwic następnc grupy: "ludzie zboczeńcy" i "ludzic zabawy" to ludzie aktywni, wykazuj,! zdolności adaptacyjne do nowych warunków - to często bojownicy i męczennicy walcZ'!cy o wyższe cele, z którymi się idcntyfikują. Destabilizacja kultury nic destabilizuje ich psychiki, ani nie zmniejsza odporności. Należą tu także wielcy twórcy, reformatorzy, ale również i zbrodniarze "bowiem historia nadaje dążeniom ludzi niez.amierzony, często nieludzki sens" (s. 27). Dalej przytacza autor koncepcję Mannheima na temat etapów rozwojowych czy stadiów kryzysu społecznego, określaj,!c najbardziej typowe psychospołeczne zjawiska, jakie towarzysz,! każdemu z nich. W stadium pierwszym wytwąrzaj,! się pewne zastępcze symbole, które mają pełnić funkcję substytutu, kompcnsuj,!cego bezsilność działań racjonalnych. W stadium drugim symbol przestaje być pustym symbolem lecz staje się czynnikiem wytwarzającym nowe typy więzi społecznych. Wreszcie, w stadium trzecim, wyłania się nowa organizacja, której celem jest realizacja określonych potrzcb spolccznych, wytworzone zaś wcześniej symbole staj,! się znowu puste, staj'! się ideologią lub frazeologi,! służącą celom socjotechnicznym, czyli sterowaniu grupami społecmymi. Interesujące jest przy tym zwrócenie uwagi na fakt, że podczas gdy w pierwszej fazie tzw . .,niezorganizowanego zagrożenia" podstawowe znaczenie mają reakcje psychiczne jednostek, w drugiej fazie tzw. "zorganizowanego zagrożenia", życic psychiczne jednostek i mas przestaje się liczyć, do głosu dochodzą natomiast cechy psychiczne przywódców, którym pozostali członkowie społeczeństwa poddają się bez reszty. Przytaczane przez autora teorie należ,! do grupy tych rozważań socjologicznych, które w większym stopniu niż inne analizy socjologiczne ukazują wzajemne współgranie czynników psychicznych i społecznych w kulturze. Nieuwzględnienie tych relacji było też częstym brakiem badań antropologicznych. �234 Interesującym jest np. stwierdzenie Mannheima, 7.e dezintegracja kultury wyrai.a siv u ludzi w zaniku instynktów społecl.nych, rol.padzie dotychczasowych struktur emocjonalnych i powrocie do poprzedniego stanu rozwoju (s. 28). Współczesne wydarzenia, jakich jesteśmy świadkami. wydaj" się potwierdzać tę obserwację znakomicie. Powrót do dawno już odrzuconych zasad i wartości, zdyskwalifikowanych czy niemodnych, nawrót do dawnych autorytetów moralnych to nie tylko przejaw demokracji społecznej, alc często tcż jednostkowej. gdy np. nawet najbardziej wykształceni ludl.ie zaczynają głosić poglądy rażące swym konserwatyzmem czy wręcz prymitywizmem. "Człowiek nie potrafi przebywać drogi powrotnej od lepsl.ego stanu do gorszego bez jednoczesnej dezintegracji psychicznej" - stąd podatność na wpływy różnego rodzaju proroków. uzdrowicieli, wróżbitów, którzy dostarczają wlaśnie owych zastępczych symboli. "Świat symboli staje się tym bogatszy im nędzniejszy jest świat rzeczywisty" (s. 32). Miejmy nadzieję, że jest to przejaw dezintegracji pozytywnej, stan przejściowy, po którym nastąpi nowa integracja na innym. wyższym poziomie. Jedno tylko w wywodach autora niepokoi - całkowita zgoda na niesłychany obiektywizm jaki zakładają omawiane przez niego teorie, relacjonujące przedstawiane psychospołeczne mechanizmy kryzysu tak jakby były one przejawem takich samych niczmiennych i obiektywnych praw. jakim podlega świat przyrody. Np. teza Mannheima o nieuchronności ciągu: krYl.ys-dyktatura -wojna. Wojny są zatem koniecznością, ponieważ wypływają 7. niczmienną koniecznością 7. totalitaryzmu, który jest z kolei następstwem pewnych koniecznych psychospołecznych mechanizmów, jakie l.awsze pojawiają się w sytuacjach zagrożeń. Żydl.i byli od wieków prześladowani. ponieważ ludziom znana jest instytucja .,kozła ofiarnego" pozwalaj"ca na skutecznc rozładowywanie napięć wynikłych faktycznie ze I.goła innych przyc/.yn. Ale czy istotnie musimy "bie Żydów" i prowadzić wojny? Człowiek jest przecież istotą współtwOr1.ąC4 wartości, za które jest odpowiedzialny. Nie może biernie akceptować tego co zastał, nie jest kż skazany nieuchronnie na podleganie tego rodzaju .,obiektywnym" prawom. Czy nic możemy zmienić naszcgo stosunku do Żydów i innych prześladowanych bądź opozycyjnych narodów') Żydzi, obok innych podobnych. naród utalentowanych na ogól i inteligentnych ludzi, wyczerpali już, jak się zdaje, monopol. jaki przysługiwał im jako ,,1udziom prześladowanym". Z zajmowanych stanowisk i pełnionych funkcji wywiązuj,! się na ogół dobrze, do kultury wielu narodów wnieśli wielki wkład, a zarzucana im wewnętrzna solidarność, przeradzająca się w kastowość, czy jak chce np. Bolesław Tejkowski szowinizm, staje się powoli mitem. Jeśli nawet przyjąć, że Żydzi wykazywali takie cechy. to w jakże duźej mierze był to wynik diaspory i nietolerancji właśnie. W przyjętym przez dane społeczeństwo systemie wartości leży zatem klucz do zrozumienia wielu procesów społecznych. Wartości jednak, jak wskazują chociażby powyższe przyktady, mają tendencję do długiego trwania. J w tym tkwi właśnie niebezpieczeństwo - mogą one bowiem w równym stopniu hamować rozwój społeczny co go stymulować. Jeśli mamy czvściej do czynienia z pierwszym przypadkiem, to dzieje się tak dlatego, i.e lenistwo umysłowe nic pozwala ludziom zrozumieć, że w daleko większym stopniu mogą twórczo uczestniczyć w przekształcaniu świata. Rozdział III. zatytułowany "Granice autokreacji" dotyka w pewnym stopniu podniesionych wyżej kwestii. Sporo w nim stwierdzeń dość oczywistych. Wiadomo, że o rolwoju osobowości nie decydują jedynie wrodzone predyspozycje, lecz tabe środowisko społeczne i kulturowe, w którym wyrasta i żyje człowiek. Uczy tego i psychologia, i antropologia, i socjologia. Ael. tego środowiska jednostka ludzka nie miałaby szans przeistoczenia sit; w człowieka. A więc człowiek: "tworzy samego siebie, ale tylko w pewnych warunkach i w pewnym 7.akresie" (s. 41). W tym roldziale autor omawia różne teorie dotyczące rozwoju moralnego dziecka (teorie Piageta, Kohlberga. Rene Girarda i innych) - internałizacji przez nie wartości, kształtowania się sumienia, poczucia wstydu itp. Szerzej omawia stanowisko Margaret Mead w kwestii problemu autokreacji. przytaczając jej podział na kultury postfiguratywne, konfiguratywne i prefiguratywne, z których każda stwarza inne warunk i dla autokreacji człowieka. �235 Opierając si.,: na wszystkich przedstawionych teoriach przyjmuje autor, że niezbędnym warunkiem autokrcacji jest postawa negacji. Ta cecha przede wszystkim pozwala odróżnić łudzi twórczych od konl\rmacyjnych (czyli konformistycznych, konserwatywnych). Chodzi oczywiście nie o negacj.,: totalną przcjawiaj,!cą si9 w całkowitym odwróceniu od rzeczywistości (jak to się dzieje w wypadku choroby psychicznej, alkoholizmu, narkomanii etc.) lecz negację, która pozostaje w odpowicdniej proporcji do częściowcj akceptacji zastanego świata - zmierza jedynie do zmiany jego negatywnych zjawisk. Taka negacja jest warunkiem autokreacji, zdrowia psychicznego i dynamicznego rozwoju osobowości (s. 53). Dlatego pluralizm wartości i form życia, wolność słowa, przekonań, otwartość na krytykę itp. są tak ważnymi i podstawowymi elementami autokreacji, a "c;astyczne powiązanie struktury kulturowej ze struk turą pot rzeb ludzi żyjących w jej ramach stanowi o trwałości danej kult ury" (s. SS). Te zawsze aktualne echa koncepcji Malinowskiego, widoczne zreszti! również w innych punktach pracy, świadczące o I.decydowanie antropologicznym jej rodowodzie, należy przyjąć z przyjemnością. Kategoriami zaczerpni9tymi z funkcjonalnej teorii kultury posługuje się autor również w swojej definicji sprawiedliwości społecznej. Wiąże on pojęcie sprawiedliwości społecznej bezpośrednio z wypracowaną przez Malinowskiego kategorią "standardu kulturowego". "Standard kulturowy" to katalog podstawowych dla danej kultury potrzeb (biologicznych i społecznych), których niezaspokojenie prędzej czy póżniej musi prowadzić do destrukcji całej kultury. Stąd stan sprawiedliwości społecznej można osiągm!ć jedynie poprzez zaspokojenie potrzeb składających się na dany standard kulturowy (przykładowo hęd" to: potrzeba zaspokojenia materialnego, bezpieczeństwa, tolerancji, wolności, demokracji, swohody wypowiedzi, otwartości na zdobycze kultury ogólnoświatowej etc.). Rozdział IV. "M it i historia Polski w Europie z czasów reformacji" - to celowa retrospekcja zastosowana po to hy ukazać proces tworzenia się mitów i stereotypów w historii. Owa mitologizacja historii służy na ogół celom ideologicznym. Stworzone w przeszłości mity odżywają nieraz po latach w niezmienionej postaci i pelnią podobnie, jak przed wiekami, funkcje praktyczne. Antropologia kulturowa jako jedna z pierwszych dyscyplin zmierzała właśnie do demitologizacji historii, ukazywania jej prawdziwego przehiegu, wolnego od określonego wartościowania i celowych przeinaczeń. Analizując przebieg i podstawowe cechy okresu reformacji w Polsce, stara się autor ukazać, jaki wpływ miały ruchy religijne na kształtowanie się narodowości polskiej. Reformacja w Polsce miała słahszy przebieg niż w innych krajach Europy Zachodniej, a wiązało się to z faktem, że proces chrystianizacji w Polsce zakollczył się stosunkowo późno (bo w wieku XII). Stąd kościół katolicki nic przeszedł jeszcze takiej degeneracji jak na Zachodzie. Reformacja w Polsce wyraziła się więc raczej w 07.ywieniu kulturalnym i społecznym, aniżeli teologicznym. Polska była jeszcze wówczas krajem tolerancyjnym - współistniały w niej różnc wyznania ~ katolicyzm współistniał z protestantyzmem, judaizmem, a nawet różnymi formami pogaństwa. Tolerancja wyznaniowa wynikała I. poczucia siły państwa i szlachty, która nigdy nie dopuściłaby do bratobójczych wojen na tic religijnym (s. 67). Sytuacjajednak zmieniła sil,:radykalnie, kicdy wśród szlachty zaczęło się umacniać przekonanie, że Polska jest przedmurzem ehrześcij,1I1stwa - przyczynilo sit;:to w znacznej mierze do załamania postaw tolerancyjnych, tak charakterystycznych dla okresu największego rozkwitu Polski szlacheckiej. Katolicyzm polski zac/.ąl się zmagać z protestantyzmem szwedzkim, prawosławiem rosyjskim, mahometanizmem tureckim. W tym to czasie rodzi się stereotyp: "szlachcic - Polak - katolik" jako przeciwstawienie stereotypowi: "plehejusz - obcy - heretyk". Wyznawca innej wiary przestawał bye Polakiem. Tragiczne skutki takiej postawy obserwować można było jeszcze po [ wojnie światowej, kiedy ludzie wymania luterańskiego, mówiący po polsku - Mazurzy, uważałi sit;:za ~iemców tylko z tytułu wyznawanej wiary. Owa identyl\kacja wspólnoty narodowej ze wpólnotą religijną zauważalna jest wyrażnie w Polsce również w dohie współczesnej, a postawy tolerancyjne zaczęły być już właściwe jedynie kręgom ludzi najbardziej wykształconych, choć i w tych krt;:gach obserwować można niekiedy zdumiewający hrak krytycyzmu w identyfikowaniu spraw narodu i Kościoła. �236 "Czas w kulturze ma różne wymiary, to co przeszłe może być jak najbardziej obecne wc współczesnym życiu w postaci aktywizującego mitu" (s. 73) lub dalej: "Wytworl.One w przeszłości mity, odradzają si<; w nowych warunkach i mog'l określać kulturow'l tożsamość uczestników jednej kultury, która w stadium ukrytym może przetrwać pełniąc nadal inspirującą rol<;" - konkluduje autor (s. 74). Na zakończenie wróćmy jeszcze raz do nacjonalizmów. Autor, dostrzegając tkwiące w nich realne niebezpieczeństwo i zagrożenie dla pokoju światowego, pr;:estrzega jednak przed funkcjonującym w myśleniu potocznym (a także w opiniach niektórych teoretyków nacjonalizmu jak Ernst Gellner) katastroficznym postrzeganiem tego zjawiska. Jako alternatyw<; dla nacjonalizmu widzi pojawienie się w świecie "konkurujących ze sobą kr<;gów kulturowych o ambicjach uniwersalistycznych" (s. 89). Już dziś mówi się raczcj o "kulturzc Europy Zachodnicj" aniżeli o narodach Europy Zachodniej. Takie konkurujące ze sobą kręgi kulturowe wyrażaj" pewną wspólnotę kultury rozumianej w najszerszym, globalnym, antropologicznym tego słowa znaCleniu. Obejmować więc będą nic tylko elementy tzw. kultury wyższej (stanowiącej podstawowy skladnik kultur narodowych), ale tak7.e właściwy im system gospodarczy i system rządzenia. Kultura narodowa jest jak wiadomo tworzona w pierwszym rzędzie przez tzw. ludzi kultury: literatów, malarzy, muzyków, ludzi teatru, a także uczonych, w znacznie większym stopniu niż przez polityków i ekonomistów. W wypadku wspomnianych kręgów kulturowych mamy na myśli kulturę całą, a więc również tę tworzoną przez ckonomistów i polityków. By ten pluralizm kulturowy stal się zjawiskiem wartościowym dla rozwoju ludzkości musi istnieć pomi<;dzy tymi kręgami kulturowymi jakaś jednolita płaszczyzna komunikacji (wyrosła na bazic kultury uniwersalistycznej), która nie będzie prowadziła do ujednolicenia się tych kultur lecz zapewni jedynie przepływ informacji pomi<;dzy nimi, co przyczyni się do ich wzajemnego wzbogacania się. Omawiając książkę tak wielowątkową, staraliśmy si<; zwrócić uwągę jedynie na momenty najistotniejsze rezygnując z przyjętej przez autora kolejności i szczegółowego omawiania treści poszczególnych rozdziałów. Dla orientacji zainteresowanych czytelników przypomnimy tylko ich tytuły: I. "Apologia strachu", II. "Psychologia kryzysu", III. "Granice autokreacji", IV. "Mit i historia Polski w Europie z czasów reformacji", V. "Nacjonalizm", VI. "Granice władzy", VII. "Czy nadchodzi nowa epoka dyktatur?" oraz "Wstęp" i "Zakończenie·'. Podsumowując można powiedzieć, że przybyła w naszym piśmiennictwie naukowym, nowa. wartościowa pozycja, stanowi;1ca bodajże pierwszą w Polsce prób<; antropologicznego ujęcia zagadnień wspólezesnośei, praca cechująca si<; szerokością spojr/.enia, odwa7.nym i glębokim stawianiem problemów, które dla przyszłych pokoleń Polaków, a także przedstawicieli innych narodów mogą okazać się zasadnicze. Praca udowadnia zarazem jak dalece antropologia kulturowa wyrosla jui. dziś z "opłotków" wiejskości i plemienności, z którymi dotychczas była wi"zana, zdolna jest do podejmowania analiz najbardziej aktualnych problemów współczesnego świata. Antropolog współczesny musi być historykiem, psychologiem, socjologiem, politologiem i filozofem zarazem. bowiem nauka. którą uprawia urasta do rangi dyscypliny syntetyzującej i generalizującej wyniki nauk szczegłowych o człowieku, do najbardziej ogólnej z nauk o człowieku. Barhara Michał Buchowski, Magia i rytual, Instytut Kultury, Warszawa Olsz£'lI'ska-Dyolliziak 1993, ss. 169. Oto rok 1993 przyniósł nam nową książk<; Michała Buchowskiego, kontynuującą lini<; dotychczasowych rozważań Autora. Zaryzykowałbym nawet stwierdzenie, iż stanowi ona swoiste podsumowanie 9-letniej pracy nad tytułowym zagadnieniem. W czasie tego okresu M. Buchowski. opierając się na ustaleniach społeczno-regulacyjnej koncepcji kultury (por.: G. Banaszak, J. Kmita �237 Slwlecllo-requ{acyilla Pałubickiej rozwinął kOllcepcja kultury, (pOl'. A. Palubicka, Warszawa 1991), a zwlaszcza F'r=edleorelyc::ne pasIaci i wzbogaci l teorie;: tzw. magii synkretycznej. idei magii implieytnej historyzmu, Teorii, której Warszawa Anny 1984, s. 44-65), i niżej podpisany jest uważnym obserwatorem. Dokumentacje; Poznarl In6; tego z W. 1. Rursztą I. w tytule" te dwa specjalistów; się przede interpretacji ma .,w hardziej wyrażonych uważnie wyznacza pl. O :alo~en;ach '\'Iaq;a i rvwal spraw okresu wszystkim: Racjonalllo.i<'. Ti·ans!cuja. Interpretacja, cele przyste;:pnym (s. 6), jak I) dotarcic tj. Jej funkcje i slruklllra, napisana języku szereg przemyślerl dotyczących dotychczasowe ustalenia. Odnotujmy przekazać uzupełnić kręgu mające odbiorców też amicje 1991. czyli wyjście uzupełniające. . akreślone w niej zostały jako cze;ści okrcślonej 21 pfl.ckonanie takiego perspcktywy przedmiotu procedur który 6) lalożenie jedynie, teoretycznych; trzy - (lI. rO/dzialy uje;cie funkcjonalne", rzeczoną teorie;: magii synkrctyczncj, myślenia Na samym że nic muszą uzupełniają. Picrwszemu okreśony uznaje, zbiór iż magia wic;:kszy nacisk tegoż Autor nurtu. i towarzyszących jcst okrcśloncmu kładzic takiego pomysł ogół sądów normatywnych osiągniycia cych całokształt wydzielić w ramach na kultury. lychi.e celów), praktyki analitycznie jej praktyki kultury dokonuje tworzącą ramy społecznego glądową, wytwarzaj,!cą przckonania mu można, powszechnie (obyczaj, grupy; waloryzujące się pewien kontekstowe swe rozważania w obrębie już tej teorii - pierwszego, - społecznokultura to (określających społeczności i regulują- nowożytnoeuropejskiej, 2) sferę czynności - i dyrektywalnyeh funkcjonalną jyzyk, sztuka przy tym, magię jako wspomniany w danej do części rc;:kę i wzajem od ujęcia iż według z perspektywy tj. l) nadrzędnie raczej podkreślając sobie drugie sytuuje kreślą lecz różnorodności pasują traktuje Podejście cele do realizacji) Nadto, się III. "Kultura szczegółowo i w odróżnieniu dostarcza stwierdzić magii, podają które Buchowski się reprodukcja współżycia często Michal respektowanych tejże społeclllości. trzy skry w badaniu - kultury Upraszczając (wY7.l1aezających dającym ani jednokierunkowy; umysłu, wizji kultury, typowi magii czy 5) przyjęcie i paradygmaty", o jedności inwariantnego, traktowania zdaniem, Leacha zmianom, strukturalny") mu przekonarl. na stronc;: myślow.!. do poje;cia dwa podejścia miano moim wartt'ściowania; od tysiącleci paradygmat a wrc;:cz przeciwnic właściwa -regulacyjny sposoby wydziela które antropologii. magiczna: społeczno-regulacyjnej zaehowaó Ram dla zachowaniu w badaniach się, wzorem nie jest ani celowościowy, "Magia: nich nadaje I. z Durkheimem), podlega się niemożliwe; 3) połączenie 4) poslugiwanie choć s.tdzę, iż założenie sic;: one wykluczać. nauki; można sicbie i nauki równoczesnym z jakiegokolwiek fundamentalne IV. wyjście okazuje przy język składa części cztery. typ kultury") . w jakim poza którą całej ludzka "Kultura i kontekstu I) postrzeganie kultury; rozwój ram punktach: (tj. Webera że kultura oraz omówicnie początku dla wypranym taki magiczna: sposobów pierw~zej. tyczące humanistyki, koncepcja picrwotnej" o przekładalności Naste;pne badalI z przedmiotow,! powiada Autora, w sześciu badawczych spolec/.no-regulacyjna w terminach i sądy jc można (nowożytnocuropejskiej), poje;ciem "kultury historyzmu, opisać modelu podmiotowej właśnie Gellnera, kultury o osobliwości samcgo oferuje przemyślenia jego pracc;:. Przedstawić poza Choć książka dl.icwic;:ciu rO/.d/ialów, sąd ze;, iż da sic;: w niej tak na dobrą sprawc;: wyróżnić Cze;ść pierwszą nazw.,: założeniami (rozdział I. "Wprowadzenie: magia jako rozpatrywać wspólnie Warszawa szerszcgo 2) powtórzenie-podsumowanie, Mayia. 1990 oraz książka anlropologicznei, również do Poznarl można sferę techniczno-użytkową; symboliczno-komunikacyjną, itp.); 3) sfery symboliczno-światopopodejmowane we wszystkich trzech strefach. Na waloryzacji od dwóch glądowa takiej podstawie, i z naszej światopoglądowcj: pozostałych przybiera swiatopogh,dowolwórcza i regulowana charakter perspektywy, a) nowoi.ytny, jest świecki; wyróżnić można trzy gdzie sfera techniczno-użytkowa wyłącznie b) religijny, i bezpośrednio-użytkowa, przez wiedzę gdzie w której techniczną, wyodrębnione historyczne uzyskuje typy autonomiy zaś sfera światoposą tylko nastc;:puje połączenie dwie sfery: wartości użyt- �238 kowych z komunikacyjnymi; wartościom sfery sakralnym kultury; czynność technicznie-użytkowa, trzech typów Buehowskiego świat inaczej tj. pomost do rozwinięcia nowożytnego, bcz istnieją i dyrektywne - teź ustalenia środki Są tu celami strukturalistów późniejszych typach syntetycznego słowy - umysł perspektyw. trudna kultury. dla do poj<;cia. Niemniej że jego teoria to jedynie od omawianego. Czas pierwsza prapierwotmt .Icst fakt, Współcześnie żyjące znaczenia dla grupy, wyjaśnienia, polcgać powiada miało Michał zostało ,,0 zasadzie zjawisk prowadzi lub (s. 59). Innymi równocześnie z obydwu niewyobrażalna nas Autor, Rozróżw innych. koegzystencji i metonimicznych" wręcz przywołuje na przekształ- Buchowski. wprowadzone stworzony i niezmiernie stale przypominając. przez typ kultury uj<;tego jednak Czynności użytkowe, w karhy tylko zupclnic w 1/llIyif już różny wspomnianego stanem hipotetycznym. w niej wyst<;puj"ce komunikacyjnc prymamI{. posiadały Pigmeje Magia skłaniającym na bazic danych to np. ową i światopoglądowe. Kryterium teoretycznie ją reprezentować, zaczynają byłby towarzyszyć najbardziej akty i łowców. Mbuti, o charakterze dla spoleczelistw zbieraczy opisy Pigmejów Mhuti do ich etnologicznych. z Konga, Hadza analizy rytualnym. reprezentuj'lcych Dla umocnienia Maurice'a Omawiany system swej tezy Autor Godeliera, typ konsumpcji przywołuje S:kic o dar:e oraz klasyczny Maussa. W nast~pnym ona nadal W magii podział lypie które Właściwa magia dualistyczna ze strony praktyki bardziej całościowy, lepiej wyraźniejsze o magii i groźniejsze. na zatem pojawiające 7.ycia. Z nich potrzeba i w taki (profesjonał zdefiniowany, Jego systematyzacją, sposób. na) pojawia a i sankcje wdrażaniem, Pierwszy niemniej ten proces. dostrzegalny np. płci i wieku. Zgodnie kryteriów - wykształcaj" si~ ohszary się póżnicj rozbudowany uważnie obrz~dowych choć nadal proloprofesjonalnej bardziej sam się zróżnicowania rytualnym, wyłonią sfer~ symboliczną. Prześlcdimy (biologicznych) Stopniowo działaniom tu mówić praktyczną. si<; czynnościach podsycają tymże codziennego w zasadzie naturalnych praktycznymi. osób przewodząca Można wszyscy w formułujących -rytualno-wierzeniowe, na marginesie ze sferą wykonują się według udział działaniami l. spleciona czynności prac kształtuje częściej maqii dualistycznej - można już. dostrzec - nierozłącznic prymarnej z nimi przebiega grupa maj"ce klasycznych Turnbullowskie - którc Lub normatywne Kung z Botswany i Namibii. Nadal stykamy się tutaj z trójsensownością praktyką, ale można dostrzec, i7. czynnościom, które nahierają szczegól- charakterystyczny natychmiastowej, empirycznego. się ją jU7. odtworzyć grupy, z Tanzanii i Buszmeni działali i jednosektorow" dla lepszego dwóch wniosków magii, się stopniowo że daje na się magia prapierwO!f1a, będąca były zarazem przeksztaleiła odróżnienia Marcela rozwojowego pojawia sfer kultury: nic istnicją. stwierdzenie naukowy, komunikaCYJnych. przekonali Autor, danych scnsów postrzega nie ma. uwiarygodnienia wszystkich dla praktyki. magiczny on Nowożytności, właśnie i jcdnosektorowość dzieli metaforycznych konstrukt drogi do modelu Jako nie posiadająca jednię do takich stanowi po prostu nie będzie Ludzi ostatni iż człowiek rozróżnia magicznego, związek nas, sztuczny Ałc innej przejść historyzmu. jest postrzega ta jest równoczesnie one tak nie jest związków Jest świccic metanimia/metafora) Słuszniejszym pierwotny Sytuacja Nadto Otóż współwystępowania Nie w jcgo myślenia (czyli Ten jednosfcrowość a cele środkami. dotyczącc która i magicznego. części. równocześnie. przyległość/podobieństwo magii jego wartość, Są na jakiekolwiek Stąd już tylko krok do zaprojektowania bierze si<; st"d, ponieważ podporz"dkowanc brak podziału synkretycznej. Synkretyzm wyodrębniania wszystkie magii charakteryzuje funkcji. metaforyczno-metonimicznych. nienie nego magicznej szereg realizuje religijnego idei czy światopoglądowych, - ceniach magicznie w którym i światopogl"dowa. kultury całościowo, praktyczno-komunikacyjne c) magicmy, zwaloryzowana równocześnie użytkowych wartości komunikacyjna Tak więc typ kultury pełni"cej owe (światopogl"dowym); rytuały w grupie. łąCZą si~ coraz praktycznoKształtuje są to ludzie pclniący prawdzjwi si~ te funkcje specjaliści-czarownicy. (s. 4S-49). się dopiero system groŻi,ce w momencie, światopogh,dowy. za jego przestrzcganicm gdy zaistnieje Jest on już nieprzestrzeganie są i uzupelnianiem zaj- �239 m uj,! si" wspomniani magii jest wielość wy jej funkcji ważną ccch.; odróżniaj,!c<! osobność działań praktycznych. d,) nieuchwytnego typowa M. Buchowski swiatopogi<,d ma być dla wspomina magiczny współczeSnie jako Pozostale świadomie rOl.działy typu religijnego o l/1ar/ii obrany styl życia). w dużej mierze oraz si;;:już na realizację kopieniaczych celów odnosić Magia sacrum. się dualistyczna i rolniczych. (funkcjonuj,!cej o magii opierają choć dostrzega i wył,!cznie czyli pasterskich, dominuj,!cy), jcszcze jedm! owa sfera symboliczna zdeyradmvanej już ksi"żki tylko charakteru wypada A mianowicie: nakicrowane społeczeJlstw synkretycznego Odnotować i nie-z-tego-świata nadto nie jesl konsekwcncj,! czarownika. od dualistycznej. to S,! one jednak jCS7.CZC,że w kulturze czegoś (profesjonalna) Natomiast przcz takicgo magi;;: prymarn,! rytualnych. Nadmieni" jUl. będl.ie czarownicy. pclnionych w kulturach, z wyboru (która się na przedstawionej gdzic funkcjonuje koncepcji magii synkretycl.llej i będ,! j" uzupcłnialy, oferując spojrzenie zza węgła innych problemów. Część trzecia (rozdz. V . .,Magia a religia" i VI. "Sakralne i profaniczne w kulturze") proponuje wprzódy rozróżnienie Póżniej zas. A ut'lr magii Prowadząc pro(cl/lum. !Durkheiml. nimi ledwo /.upełnie a o jej odnoszące si" do sil nicuchwytnych natomiast nast;;:puje której wszystko czysto symbolicznej rytuałami) komunikacji i potoczności,! pomi;;:dzy pomi;;:dzy trzema sacrum I europejskiej" (s. 93). się rytuały mi;;:dzy i przepisy z tego świata. strefami tabu, W religii tj. transeendencj<j i anti-sacrum), jasno (od (miejsce sacrofanum obwarowane profanum, V. Tursfer sacrum granica nieWątpliwie właściwe socjologicznej dualistycznej zarysowujące dzieli się na sacrum tradycji i jego spadkobiercy: kulturze W magii ale będących towarzyszem iż "przcciwstawienie są nowożytnej decyduj,! rozróżnienie a ktl)ra do wniosku, w myśleniu. nieodł,!cznym obu wyrazów, tejże opozycji. istnieniu symbolicznego i jego (Van Gennep właściwe brak wprawdzie, jui. sztywne zależy, genezy ostatecznie krystalizacja prymarnej si" zaznacza językowej elementu .~(/('rum i antropologicznej dochodzi i pro(ÓIJUI/1 oraz ich poj"ciowa miejsca się pojęciem meandry (Eliade) M. DOlIglas) Tak więc w magii na podstawie zajmuje nas przcz religioznawczej ner. E. Leach, i religii szczegółowo określonymi c/.yli pro(lI/lUm. Ostatni'i cz"ść ksi;,żki (VII. "Obrz"d: świata". XI. "Ohrzl,:dy zmiany rzeczywistości rytuał I ceremonia", VIII. "Obrz"dowe tworzenie społecznej") wypełniaj<j rozważania tycz<jce właśnie obrz<;du. przedstaw;p.nip. Znajd/jesz tu antropolodzy 'w tej odzwierciedla obrz"d, przytaczać cakj Gennepa, Turnera, ..zachowanie odnośn<j w pewnym przykład: polega specyfika wyraża ok reślony i zara/em si;;: e/.ynnosci ohr/.ędu oraz jego tu zwłaszcza /e skarbnicy czyli dokonań dziś do sfery komunikacyjnej otrzymuje w tym propozycja uznania faktycznie zmieniaj,! do nast;;:pnego, Przypomnijmy uzupełnienie miejscu za rytuały ludzi. Ccremonie równic stronniczo nie jest" cech się co w tym (s. 102). miejscu się nazwiska wniosek <obsługuje) "wszystko Van Autora: funkcjonalnie w jej obrębie Dopiero jest w magii rytuału. i ceremonii, mocy doprecyzowuje zmieniania S. Tambiaha ponadto rzeczywistości. i J. Skorupskiego, zmiany pozycji w kulturach podparcie dzialań, pr/.ejścia które społecznej Autor a główn<j (np. ceremonia pierwotnych teoretyczne. Na w myśl przekonań zaś, będ<j tylko przenosić zaślubin). i mocy sprawczej tym też osoby słowa zasadza wykonuj<jcych z jednego się je grup statusu z.definiowanego. sohie teraz dwa cele tej ksi<jżki, tj. I. powtórzenie-podsumowanie, dotychczasowych borykają obrz;;:dowe, performatywność obrz"du i słowa stopniowo opuszcza a potem sferę praktyczną (jak w religii), ograniczaj<je się rzetelne przejścia Nie chcę który prymarnej : rytuału sprawczej roli języka całkicm za tCl. odnotować myślenia, J. Austina, przy zaznaczaniu o zgoła odmiennej przejścia? Warto obrz"dem nabieraj,!ce ide". jak myślI,:, da si" ująć nast"puj,!co: najpierw całokształt życia (jak w magii), Także twierdzenie sposób pod kategorii idei tz.w. performatywności z jakimi uznać tylko, iż najez;;:ściej przewijają że w magii nic problemów, zachowanie obrzędów i, ł lortona. (s. 110) oraz, ohrzędem jakie i nadmieni;;: Gluckmana społcczm( pojawiaj,! Rozumienie na tematu Leacha, sensic dualistycznej, czerpie na czym obrz"dowe u bogate Ot, rói.norodności struktur<; rozwini"eie Czytelnik materii. ustaleń; 2. dotarcie do szerszego kręgu odbiorców. jak również Zamiar pierwszy, �240 mym zdaniem, został osiągnięty, choć realizacja obiecanych uzupełnień pozostawia uczucie niedosytu - ich liczba w stosunku do wymienionych wc wstępie pozycji wcale nic jest zbyt duża. Niemniej, Magia i rylI/al rzeczywiście najpelniej spośród nich rysujc wizję magii synkretycznej i stanowić może chętnie czytaną pozycję. Niestety, obawiam się, żc do tcgo nic dojdzie. Tajemnica tkwi w realizacji cclu numcr dwa. Najpierw cytat: ,,(... ) starałem się uprościć język przekazu. Nic znaczy lo, że w każdym miejscu zrezygnować było można z pewnych pojceć właściwych językowi antropologicznemu. Nie należy się jednak tym przerażać. Zwłaszcza z początku prezentowane argumenty sprawiać mogą wrażenie sformalizowanych. Lecz (... ) użycie tych kategorii pomaga w zrozumieniu problemu. Jeśli ktoś pokona pierwsze przeszkody, to dalsza droga powinna już być łatwa" (s. 7). Myślę jednak ze smutkiem, że mało kto pokona pierwsze płotki. Wystarczy rzut oka na spis treki, aby się o tym przekonać. Unitarianizm, dystynktywność, synkretyczna koegzystencja metafory i metonimii, performatywność - to tylko kilka najdziwniejszych wyrażeń z samego spisu treści! Jestem przekonany, że większość absolwentów wyższych uczelni (nawet kierunków humanistycznych) ominie z daleka taką lekturę i sięgać z przyjemnością po nią nic będzie. Tym bardziej, że i w środku pracy styl, składnia, hermetyczność języka nie ulega zmianie. Ta ksią7.ka napisana zostala przez naukowca-antropologa w języku ściśle antropologicznym i czytana będzie przez naukowcówantropologów (ewentualnie - innych humanislów). Choć przyznać muszce, że pewna różnica w stosunku do Racjonalności. w dziedzinie stylu i uproszczenia języka jcsl widoczna. Ale przypomina to co najwyżej przejście do drugiego pokoju, a nic wyjście na ulicę ... Do plusów za to zaliczam udany ożenek Durkheima z Weberem, którego dokonał Autor w odtworzeniu świata tak odległcgo od nas i czasowo, i przestrzennie. Uznaję, że ta interpretacja kultury magicznej jest najlepsza ze wszystkich jakie dotychczas spotkałem. Oczywiście, nic oznacza to, iż zapominam o jej ograniczeniach lub słabych stronach. Na przykład trudno wytłumaczyć mi na podstawie tej książki, przejścia pomiędzy różnymi typami magii. Na pytanie - "Co spowodowało wykształcenie pierwszych obszarów protorytualnych na bazie naturalnego podziału pracy?" - nie znajduję odpowiedzi. Lub "Dlaczego element symboliczny wędruje w typach kultury?" Lecz są to już zagadnienia zahaczające o naturę człowieka, a tcj społeczno-regulacyjna koncepcja kultury nie obejmuje. Poprzestanę więc jedynie na ich zasygnalizowaniu. Inną, bardzo mocną stroną Magii i rywalu jest jej rozdział l. Ze znanych mi polskich autorów. Michał Buchowski pierwszy dokonał, tak istotnego w czasach postmodernizmu, przedstawienia własnych założeń. Sądzę, że tego rodzaju praktyka będzie odgrywała coraz większą rolę w naukach społccznych. A przynajmniej tego bym sobie życzył. Choć podkrcślić trzeba, żc warunek ten należy już do sfery etycznej. Wszak takie oglądanie odbicia w lustrze, poznawanie własnych ram światopoglądowych, metodologicznych i rzetelne informowanie o ich wadach i zaletach, to tylko poważne traktowanie czytelnika. I jeszcze jedna sprawa. Okładka tej książki jest najładniejszą okładką pozycji naukowej Jaką kiedykolwiek widziałem w Polsce' Jej kolorystyka, plastyczność, atrakcyjny tytuł i staranność wydania, skutecznie przyciągają klienta. Niestety, będ.!c w księgarni widzę ludzi równie szybko odkładających Magię i rywal jak po nią sicegali. Powodem tego ~ jak podejrzewam - jest owa niezrozumialość tekstu a może i cena? Kończąc przeto typowym dla recenzenta: "warto/nie warto", odpowiem dwojako. Dla nie znających teorii magii synkretycznej książka ta jest ze wszech miar godna polecenia. Choćby przez wzgląd na atrakcyjność poznawczą owej koncepcji. Tych zaś, którzy czytali Rc/(jonalno.\:(' ... nie czekają odkrycia nowych lądów, lecz powtórzcnie znanych wniosków (jednak bcz rozważań a racjonalności magii). Autor zresztą zdaje sobie z tego sprawę (s. 6). Zastanawiam się więc: dla kogo jest ta książka? Misji popularyzatorskiej nie spełniła, znawców nic zaskoczyła - więc dla kogo? Może dla studentów antropologii? Tarzycjusz Marek BI/liński �241 Sławoj S zy n k i c w i CI., /'okrewieI7s1wo. Warszawskiego, Warszawa 1992, ss. 354. Prawdopodobnie studia żadna z dziedzin nad pok rewieństwem. początków dyscyliny, Książka blematyki tradycji ujętego sytuację wyjaśnienia autora zakresu w zachodnim czynami nieobecności jak też innych konsekwentnie trudno nie dostrzcgać wytłumaczyć, gana krajów znalazło skoro ważne problemu" (s. 9). Podobną w nauce marksistowskiej dochodzi w etnografii radzieckicj, pokrewieństwem. problematyki, pokrewieństwo jako etnologiczne przedmiot Ten szczególny kontckst z dziedziny prowadzonych materiałów, ważnych dobór wyrazem koncepcji etnologii Pierwszy zwi,!zane autora, prac L. Morgana, L. H. Mor- zachodnich orientacji tego badań nad i nauczaniu tej w tym, czym jest jest też zapewne książki. Prezentuje znaczne skom- współczesnych. jako nieprzygotowanego w historii czytelnika, kim przez sporu: studiów E. Gellnera się w sposób natomiast utrzymuj,!, kulturowo stanowi tematów nie jest Jest jedynie konsekwentnym na gruncie syntetyczne rozwoju - kwestii Autor natury przede charakter etnologicznym, dla tego zagadwyczerpująco reprezentowanych mają konaż do trudne i stanowiska, przy czym oba te aspekty w rozumieniu dość prezentuje genealogicznego pokrewieństwa i jego określenia usytuowanie nad ogromnego C. Levi-Straussa, te, choć zapewne na kluczowe opraco- studiów RadclitTe-Browna współcześnie więzi etapy a szczególnie pokrewieństwem. określony, zwięzłe, jest ważnej Rozważania tzw. stanowiska że pokrewieństwo, i ogromu wybór i pionierskich na czele, prace poświęcona pierwszych, nimi. podstawowe ze względu nad i D. M. Schneidera wyrażają Lud l. LXXVt Według nad Malinowskiego, etnologii. przedstawicieli socjologicznym. problemu", dwa rozdziały) problemów książka przemyśleń z G. P. Murdoekiem badań Ponadto ewolucjonistycznych, są niezb<;dne, teoretycznych dwu stron nazywa (kolejnc przedmiotu wielości pokrewieństwa. przedstawia Riversa, w rozlicznych a raczej "zbiór jest to przemyślany badań wieloletnich koncepcji badania Niemniej, i stanu "Z historii ona podstawowe adwersarzy się, że nie jest to podręcznik, aspektów Autor stanowisk problematyki. wynikiem różnych amerykańskich Duża część książki 16 - się również przyczyna w uprawianiu (s. 12). Wobec trudny. zagadnień od poprzez aspekty zastrzega dla obszernego. interpretacji argumenty bardzo będ,!ccj poczynając omawianej główne Autor zatytułowany niezwykle badaczy Drudzy powojennym osiągnięć zaniedbań przeszkodą z pokrewieństwem" na temat tynuatorów, a jedynie wyjaśnić zdawała ujęcie pokrewieństwa nie ma dostatecznej na charakter rcprezentatywnych rozdział, pokrewieństwem, pokrewieństwa rzutuje z poszczególnych wanie tematu autor że "trudno że najistotniejsza w świetle nowych Istotną pokrewieństwa, był nicwąpliwic i w pełni sprawozdaniem nienia etnologii. przy- w etnologii do analizy procesów zmienności systemów których uparcie trzymano się, szczególnie że wskutek w Polsce przez badaczy. esejów na pewne tematy wkładu zauważa, z tego się nad tematu. zagadnienia polskiej się utrzymać słusznie środowisko plikowanie sporach nic dałoby Autor literatury zastanawia w okresie na wstępne jej kluczowego ogromnej Przyznaje, sytuację wniosku, lekceważenia leży "w braku teoretycznych podstaw pokrcwieństwa" (s. I O). Konccpcji ewolucjonistycznych, są się pod jej wpływem ewolucyjne do uzasadnione pokrewieństwa Europy. znajdujących tej pro- Ze względu dla etnologii, tematyki i wschodniej i krajów Autor w pełni studium przybliżenie etnologów. S. SzynkiewicI. niemiecka miejsce. polskich przyczynkami) środkowej jest i wc Francji, etnologicznym. sięgających systematycznym autora pokrewieństwa anglosaskim niclicznymi nauka polskiej kraju, w Polsce, jak bogatych, zachodniej. Celem problematyki piśmiennictwie (poza w literaturze w naszym w świecie w świetle w nauce nią w środowisku badań Uniwersytetu nie jest tak zaniedbana szczególnie etnologicznej. ważności dyscyliny dla których etnologii zakresu pierwszym zainteresowania na temat w nauczaniu przyczyny, jest tej dz.iedziny miejsca polskiej, z tego z perspektywy i pobudzenie specyficzną badawczych badań Wydawnictwo etno/Of}iCZlle, Jest to fakt bulwersujący, S. Szynkiewicza pokrewieństwa, Studium które wszyst- biologiczny, są nierozdzielne. ma charakter �242 społeczno-kulturowy. błędne Sporo wyobrażenie nauki. Autor także z adopcji, Podstawą żeniu - wskazuje ponadto samo do grup wyjątkowo) także w danym autora poziom posługiwanie To do natury, łecznokulturowy, - - tezą o społeczno-kulturowym i przekonująco to uzasadnia. Konsekwencją przyjętego nego, zostaje podobne zatem prawa, z przyjętym jak w zakres urodzenie. Stanowisko wobec tcrminów je od innych terminów jako nazw pokrewieństwa pokrewieństwa pozycji pozwala i spo- od siebie. sity zdecydowanie badań za etnologii kwestii tzw. pokrewieńpokrewieństwa równc wi"że się również nazw statusu, Zdaniem nim również fikcyj- <:zy przynajmniej fikcyjnego jako społecznych. obj"ć jeden biologiczny przedmiotu nadająca pokrcwieństwa istniejącego genealogiczne. niezależ.nie przypadek jako kategorii dwupoziomowym: potraktowania ujmowana pokrewieństwa, rozumieniem wyróżniających określenie jest m.in. sposób często Iccz zasady opowiada jako (w zało- różnych stanowisko i badanie S. Szynkiewicz lecz uniwersalne. dopuszczają czy aspekty, być rozdzielane pokrewielistwa stanowiska wlączona poziomy do z urodzenia, O bliskości bliskość, potoczne. przenikją bynajmniej takic jest 7ja~viskiem Te dwa i etnologię. w literaturze przez autora nych cechach "takie Adopcja, nic jest podważaj,!cych znaczeniu charakterze wynikające ale grupy nic ich biologiczna ale powinny biologię rclacje członków. przykładów do kultury. mogą, dyscypliny stwa fikcyjnego. kilka w najszerszym drugi nic tylko przez dwie różne przyłączania decyduje tylko nic tylko urodzenic, w jaki sposób wityzi pokrewieństwa się genealogią jest inne sposoby czytelnikom, charakterze włączają krewniaczych pokrewiel\stwo należy uświadomienic wrodzonym społeczeństwie pokrewieństwa. Zdaniem zajmuje m.in., że genealogie rekrutacji krewnych systemu miejsca o biologicznym, o specyficz- S. Szynkiewieza, cZtyść tzw. pokrewieństwa fikcyjnego" (s. 82). Według autora, pokrewieństwo fikcyjne winno być nadal wyróżniane typologicznie ze względu na pewne odrębności, jednak należy je traktować jako cZtyŚćszeroko rozumianego pokrewieństwa, podobnie, czy chrześniactwo rodzaju rzeczywiście o ich odrębnych kategoria bądż można terminu traktować nego jako rodzaj tcrminów pokrewieństwa, zwracaniu się do owych s. 78-79) pewne krewniaczych. trwałych z przyjętym nie mają charakteru fikcyjnego jak krewieństwa sądzę, omówieniu zachowań krewieństwa". nych nazw pokrewieństwa proponuje oraz szeroko rozumianego Terminologia statusu. pokrewieństwa Wymienienie wyznaeza zakres jego do nawi,!zania jej metaforycznie i cz.,:ść, którą ról w przeciwieństałych zastosowane zdaje się więc rozbicie istotnych definicję: więzi. terminy pokrewieństwa trzeba rozci'Igni.,:cia w definicji dla delimitacji .,pokrewieństwo ich kulturowemu reprodukcji wstała terminołogii odpowiednich obrzędowego, podlegających procesu całości nie dochodzi, metaforyczncgo bardzo własną koncepcji bezpośrcdnim traktować tcrminów po- fikcyjnym". a zarazem swoją pełnienia do pokrewielistwa przypadków "pokrewieństwem wstępnych, społecznych, wokół byłoby zastosowaniem przy tych tcrminów; Niezręczne włączyć się, że rozumia- (jak /.feszt,! piszc S. Szynkiewicz. bynajmniej pokrewielistwa, krewniaczego. możemy lepiej nie nazywać autor wstają tcrminów nazw statusu problemów, jednak umowności fikcyjnego, czyli - tym słusznie, Wydaje z metaforycznym adrcsowej. relacje zakonnych, przy pokrewieństwa. sygnalizuje powy7.ej form pokrewieństwa rowmieniem na jego część, którą oddzielnie; Po świadomość PrzYl1laje specjalna inne wspólnot tego wszakże jako także do pokrewieństwa formie tych terminów nie dotyczące pełna kategorii do czynienia w tzw. są traktowani do członków krwi Zwi<jzki pamitytając fikcyjnego w szpitalu. do ich także tu raczej występujących stwie do wymienionych Zgodnie nie zaliczając Użycie krwi" w stosunku włączyć może być braterstwo obrz.ędowcgo. pokrewiclistwcm, czy "bracia do pielęgniarki więzi. Mamy osób. Przykladcm pokrewielistwa do pokrewieństwa "siostra" nie można oczekiwania, Istnieje chrzestni "brat", je odrębnie, tzw. z "właściwym" jednak w odniesieniu przypadków należałoby łącznie zalicza terminów "siostra" (s. 82), że tych się powinowactwo. przypadki (rodzice Autor się użyciem - ujmować cechach krewnych). wyrażające jak traktuje i kumostwo społecznej zdefiniowa zwraca pokrewielistwa. pokrewieństwa to całość uogólnieniu. i stosują więzi które terminologię popo- już wczcśniej jako systcm specyficz- uwagę na Zgodnie że zasięg systemu z wcześniejszymi fakt, tezami. �243 definicja nic odwołuje sir; do biologicznych aspektów pokrewieństwa, traktuje je autonomicznie, jako spolec7.l1o-kulturową kategorir;. Autor jcst świadom, że "sformułowanic jeszezc jednej definicji nic zlikwiduje istniejących nieporozumień" (s. 93). Dobrze jednak, że podjął sit; tej próby, jasno określając swoje rowmienie pokrewieństwa, nic ukrywając przy tym nurtujących go wątpliwości i licznych kontrowersji związanych z tym skomplikowanym tematem. Kolejny rozdział ksiąi.ki dotyczy zagadnień terminologii pokrcwietistwa. Przedstawia zarys rozwoju zainteresowań terminologią, postt;pów w zapisie terminów, problemów związanych z tzw. terminami klasyfikacyjnymi i ich szczególnej roli w badaniach nad pokrewiełlstwem. Nastt;pnie omawia najwai.niejsze typologie systemów terminologii pokrcwieństwa: Morgana, Lowiego, Murdocka i Kriukowa, wyszczególniając kryteria tworzenia kategorii nazewniczych przyjęte przez tych badaczy jako podstawa tworzenia typologii. Być może (niezależnie od zamieszczonych tabelek, prezentujących schematycznie kompozycję terminów w poszczególnych typach według różnych klasyfikacji) pomocnc dla lepszcgo zrozumienia zasad poszczególnych typów byłoby załączenie schematów obrazujących relacje pokrewieństwa i odnoszące się do nich nazwy. Pewne wątpliwości budzi umieszczenie tego rozdziału przed omówieniem systemów pokrewiellstwa. Podobnie, w ostatniej C/l;ści ksi,!i.ki, o zmienności pokrewiełlstwa, pierwszy podrozdział dotyczy przeksztalceil terminologii, a dopiero drugi - zmian systemów pokrewietistwa. Tymczasem autor sam stwierdza, że "iakakolwiek ich (terminów pokrewietistwa - D. P.-G.) zmiana winna być poprzedzona przekształceniami stosunków pokrewieilstwa". Układ taki, przynajmniej w drugim przypadku, przyjr;ty zostal zapewne dlatego, że w praktyce najczęściej o zmianach stosunków pokrewieilstwa wnioskuje się ze zmian w terminologii (patrz s. 292-293). Rozdział zatytułowany "U źródeł pokrewieństwa" rozpoczyna się od części, która, zgodnie z lradycyjnymi, wywodz<!cymi się jeszcze z ewolucjonizmu zaintercsowaniami, sit;ga do początków pokrcwicilstwa. Autor podkrcśla, i.c zarówno tezy ewolucjonistów o pierwotności "matriarchatu" w stosunku do "agnatyclonych zwi'!7.ków", jak i twierdzenia przeciwne, o pokrewicństwie patrylincarnym jako właściwym pierwotnym społecznościom zbieracko-łowieckim, zostały podważone przez dalsze badania. Poświadczono możliwość wystt;powania różnych kierunków rozwojowych, kształtowania się w sytuacji pierwotnej tak systemów matry-, jak i patryłinearnych oraz bilateralnych. Świadcz<! o tym przykłady ludów zbieracko-łowieckich o najprostszej organizacji społecznej, spośród których autor omawia Szoszonów i Buszmenów! Kung. Zwraca uwag.;: na plastyczność tego typu systemów, które w zależności od zmieniających sit; warunków mogły przeobral.ać się w rói.nych kierunkach. Wskazuje również na znaczenie rezydencji małżeilskiej, która wpływa delerminująco na kS/.tałtowanie się określonych systemów pokrewieństwa. W dalszej cz.;:ści rozdziału autor definiuje terminy o podstawowym znaczeniu dla teorii pokrewieilslwa: pochodzenie, filiacja, grupa pochodzeniowa. Charakteryzuje również poszczególne lypy rezydencji małżeńskiej oraz rodzaje grup pochodzeniowach (lineaż, ród, fratria, moiety). Problematyka zwi,vana z pochodzeniem i grupami pochodzeniowymi przewija się często także w następnych partiach pracy. Jednak w podejściu do tych zagadnieil można dostrzec pewne niekonsekwencje. Autor zdaje się opowiadać za definicją pochodzenia wywodzącą się od Riversa, kontynuowaną przez Radeliffc-Browna, ograniczającą ten termin do przekazu unilinearnego. Z kolei, wyliczając (w podrozdziale o systemach marginalnych) sześć logicznie możliwych wariantów przekazu pochodzenia, wymienia również "przekaz dowolny", właściwy systemowi bilateralnemu. We fragmencie pracy dotycz<!cym pokrewieństwa bilateralnego przedstawiona jest polemika mit;dzy badaczami brytyjskimi, ograniczającymi pochodzenie do unilinearności, a antropologami amerykallskimi, rozciągającymi stosowanie terminu pochodzenie również na przekaz bilateralny. Wprawdzie autor pisze, że spór ten "uświadomił konieczność odabsolutyzowania takich pojęć. jak pochodzenie i unilinearność" (s. 264), ale w glosariuszu jednoznacznie definiuje pochodzenie jako zasadr; wywodzenia unilinearnego pokrewieństwa od społecznic uznanego przodka. Również zgodnie z tradycjami brytyjskiej antropologii, S. Szynkiewicz akcentuje rozumienie pochodzenia jako kryterium rekrutacji do (unilinearnych) grup pochodzeniowych, a nie �244 jcdynic sposób pochodzenie o ustalania "zakłada kształtowaniu małżeńskicj, nie jcszcze wiązanie się autor stwierdza: organizacji jest cj,! ograniczaj,!ccgo pochodzeniowej pochodzenia wyłącznie grupa" jest w tekścic Nie opowiada bliższy brytyjskiemu. ambilinearnych do grup rzutuje Również sir; słuszne członków również - szcrzej przyjmujące czc;sto zgodnic gcnealogii, inaczcj z przyjętą "wszystkic (wśród plemiona związanc trudności pozornych pokrcwielistwa rodzajc - D. grup P.-G.) ta wynika ich również są o "innych dodając, że należą pochodzeniowych" odwoluj,!ce twicrdzi, oparcia krewniaczymi co 159). idcologii się na siC; domnicmanym z wcześnicJszych stosowaniem, (s. siC; do ;ie mimo z pewnością czy pochodzcniowa" "pochodzenie''). charakteryzujących logiewie z konsekwcntnym ,.grupa etnicznych, plemiona się, że bilateralnych termin grup ,.autentycznie ambilinearnymi choć wydajc wspomina np. grupach charakteryzuje koncepcją ujawnia autor "po- krcwniacza. grup zwanych terminu grupy książki grupa wystc;powanie nale;i.y traktować postać wymicnione nich grup. ograniCl.ać przodka", omawianej stanowiskiem, pochodzeniowych, "plemiona micjscu za jcdnym Konsekwen- było określanie bilatcralnych rodzaj że udokumentowane grup (s. 154). Konstatacja grupami tez autora, widać, jcśli niemniej porównamy cytaty. Następnc dwa krewieństwa, rozdziafy a w trzccim bilateralne, które równorzędne tu się znalazło, rezydeneji występuje sicbie. zostały System lepicj zbadane. społeczeństwa Wystc;pują kulokaina tu trzy rozwiązania dotyczące rezydencji małżei\skiej: matry-, rezydencja, z których każda powodujc pewne nicdogodności. systemy patrylinearne, mechanizmy rozwiązywanie się "potrójną i mogą sir; do zmieniaj,!cych członkowskim" rezydcncja podkreślić, trudnych za pomocą natolokalna, matrylinearnego. nic unika dysponują sztywnością istotne problemy do matrylinearnych kontrolą" ulegać nad wynikające grup z faktu. pochodzeniowych. patry-o bądź awunAulOr wykazuje. je systemem dczilllcgracji. pochodzenia. pokrewiclistwa. Przeciwdziałają temu takie, jak wyczcrpująco opisany proccs segmentacji lineaży, adopcja, zbrojne wewnętrznych konOiktów. Natomiast systcmy matrylincarne są bardziej elastyczne. przystosowują składem choć większą rozwiązywać należących omawia linii pochodzeniowej). nałeży do mężczyzn obszernie nie są bynajmniej pfI.ekazu z jedncj na a tym bardziej Autor Natomiast w nich i zasługiwałoby które zgodność (w rc;kaeh mc;żezym muszą świata po- pokrewieństwo patrylinearnym. i patrylincarncgo, cechuje systemowi Wprawdzie żc władza charakteryzują matrylinearne systemem znacznie patrylinearny i władzy i patrylincarnemu systemy. 1/3 społeczeństw u okolo matrylinearnego (patrylokalncj) matry- pozostałe spotykanym unilinearne systemu wzglc;dem małżcńskiej są kołejno zostały z najezc;ściej ale systemy eharakterystycZl1e symetryczne poświęconc omówione potraktowanie matrylinearnym, warto ta jcgo mówić pochodzeniowej. i korporacyjna istnicnic nie pozwala pochodzcniowymi" stwa definicyjnc (chociaż można brytyjskich w glosariuszu ten się więc konsekwentnie jednak, grupy unilincarna żc wykazano wspólnego pochodzcniem została rezydcncji a wir;c niekoniecz- pochodzeniowej się, ic badaClY też szczegółowo się wokół pochodzeniowej: cechy jako (i analogicznie w innym na definiowanie unilinearnej. integrujących powyższc jeśli przcz stwicrdza, Sądzę o rekrutacji Tymczasem fikcyjnej zgodzimy pochodzcniowych unilinearnych nich nie wydaje bardziej, pochodzcnia charakteryzuje (s. 264-268). grupach (s. 13R). Zatcm gdzie mowa o formy unilinearności, do grupy zdefiniowana autor pochodzcniowych", Pisząc o powstanie w glosariuszu. miejscu, w oparciu przynależności tym traktowania jako chodzeniowa do grup chodzi zamicszczonej w innym pokrcwieństwa pochodzeniowych" wai.na), rozumicnia jcst jednak dcfinicji Niemniej, bilateralnym. Sposób JcdnaLi.e systemów "Tutaj grup Wcdług pochodzeniowej". z wyznaczaniem niezmiernie o pochodzeniu z przodkicm. grupy unilinearnych pochodzenia funkcja związku istnienie Chociaż uważana odrc;bny, że w całej książce zagadnień się warunków różnych autor przede form rezydencji za formę ostatni stara rozd/ja! poprzez mał7.eńskiej. prowadnIC,! siC; uchwycić ich genezy, czynników wszystkim Szeroko do wykształecnia "mancwrowanie przedstawiona sir; pokrewiel\- dotyczy zmienności pokrewielistwa. dynamik C;systemów pokrewiei\slwa, sprawczych ich przeobrażeń, przekształcania �245 si<;:jednych systemów polemizuje I. wyjaśnieniami czytelnikom W otwartość rozdziale omówienie tych syslemu - bilateralnym, systemy dopuszczały podwójnego. system Opowiada któregu jest może pokrewieństw<J cechuje patrylinearne, czeństw tu zgodne wynikać pisze, patry lokalna w ścisłym matry/inearne. w procesie matry- grupy nawet systemu wspólnota słowa, pełnią patrylinearnej do a więc to do patrylinearności, (tc pierwsze do (s. 336) patrylineażu, są przechodzenia pochodzcniowc od matry- gdzie indziej systemów to o znacznym się z reguły systemu podwójnych Czy świadczy charaktcryzuj,!cyeh Autor matrylinear- że ,przejście od organizacji że się do przytacza podwójnego ewolucji Wir;kszość tego stwierdza, definicji, (s. 24[), choć i majątkowa n<Jlcży mówić bi-, a nie unilinearny. Murdocka, znaczeniu poza a więc odnosi charakterze transformacji traktuje wówcz<Js, jcśli przypadku dotyczącc z dróg ohserwaeji. rezydencja tych systemów, ale raczej niż odwrotnic" przypadków matryZdaniem że wszystkie, S. Szynkiewicz dyskusje być jedną korporacyjne podwójnym stronie o przejściowym z niedostatków na cechy strukturalne i patrylinearne autor przez ojca i przez matkr;, z założeniem zajmuje zasady klas małżeńskich. były więc unilinearne jest linearny, mialoby miejsca tcn, choć obic linie filiacyjne micjscu występowanie, się za hipotcz,! Jest niż grupy o sysll:mie łinii - jego z<Juważa, iż nikta dokumentacja społeczeństwach system na tej samej b<Jrdl.iej prawdopodobnc matrylinearnej grupy - dużo australijskich w innym podwójny występowanie ku patrylincarnemu. patrylinearności autor badaczy Zreszt,! tego systemu, cmpiryczne. pokrewieństwa, źródłowej, uświadamia wyst<;:powaniu ohu linii" (s. 257). S,!dzr;, że w tym ostatnim Zatem cechy dokumentacji a jednocześnie pokrewicństwa" słynnych Także zakład<J wyst<;:pow<Jnie dwóch omawia nego innych unilinearny. a obilinearności. szeroko przykłady ściśle z organizacją równorzr;dność systemu z bogatej badaczy, na jednoczcsnym ..wylll<Jcz<Jły linir; (... ) przodków, nie o unilinearności, bilincarność różnych systcmy polcgaj,!cego jak szcrcgu pozostaje korzysta przez "Powstałe podwójnego, podobnie, analizach problemów. zwi,!zanego równorz<;:dnie, W swoich proponowanymi zatytulowanym i patrylinearncj, autora w drugie. "silniejsze" w zaawansowaniu tych społe- czy może wskazuje "podziałem np. funkcje funkcji" kultowe między i prawne), co przyCl.ynia si<;:do harmonijnego dzialania systemu społecznego? Świadczylby w książce przyklad Yako z Nigerii. W pełni przckonująca jest natomiast o tym przytoczony sugestia autora, że systemy występowania podwójne należy pochodzeniowych, wspólnoty mai,!tkowej, Pokrótcc ponicważ postuowal zostały bardzo ..bilateralnym przodka pr/.y og(·)lncj wystr;puj,! różnicc jcst prlez ogniwa krcwniaczych, unilinearnymi działa indywidualizuj'Ico, istniejące w strukturze Ostatni nień: rozdział dotyczy przckształccnia Być może lepiej rozważania dotycz,!CC zmian jako przykład Autor wskazać byłohy zmian ?.wraca możliwe uwagr; dwa na proccs typy, płci. Natomiast wynikających przypadków, zasięgu. które - wybrał najpierw przckształccń w stosunkch systemów zależności na zdaniem a nie trwałe, dwie grupy zagad- pokrewieństwa. ogólniejszc przypadck polski krewniaczych. pokrcwieństwa miydzy wskazuje jego przedstawić a nast<;:pnie przcdstawić np. charakteryzuje Autor stosunków go i "am- od wspólnego typ bilateralny Autor bilateralny, nazywać ZIlanym pochodzenie i zmiany z przeobrażeń Pokazuje woli jednostkę i jej związki, grupy pochodzeniowe. pokrewieństwa. odwrotną systcm, za pozostają "bilateralnym" pokrcwieństwem, zaintcresowania od jednostek, pokrcwieństwa, ciagłych z tych uznanc zatem autor nazywane w których tcrminologicznego tych przcobrażcll. ostatni (i dlalego a bilateralnym kolejność systcmów grup w sensie i przeciwległy, Natomiast o zróżnicowanym systcmów zastosować nic tylko udokumentowanc, W drugim dowolncj w ccntrum niczalcżnie systcmu tcrminologii, kierunki jego płynnych, zmian polskiego rozwiązań. pochodzcniowc, systcmami stawiając społecl.llcj szerzej, równoległy on niejcdnorodny "kognatyczny". grupy krr;gów mir;dzy jest ambilincarne wyprowadzane wyst<;:powanic pokrewieństwa wyróżniono nazwie kryterium rozumieć nic jest dostatecznie niż rzcczywistych Ponieważ jednak .I. Goody. systemy pokrewielistwem"), bilinearnym", z Occanii. e/.r;sto. na podstawie trzeba ich wystr;powanie one raczej w sfcrze możliwych spotykamy definicyjnie korporacyjność jak omówione marginalnc, wyodrr;bnić których systemem i stara się pokrewień- �246 stwa a terminologią, czynniki wpływające na powstawanie okrcślonych systcmów pokrewieJ\stwa i ich zmiany. Do najbardziej prawdopodobnych, a niedostatecznie jeszcze zbadanych determinant zalicza środowisko przyrodniczc, sposób gospodarowania, charakter wlasności i kryteria jej dziedzic7.enia. Część rozdziału dotycząca przemian polskiej terminologii pokrewicństwa wyczerpująco i jasno przedstawia ten proces. Wskazuje na cechy systemu pokrewicństwa i jego zmiany. które wpłnęły na powolne przekształcenia terminologii. Stopniowej redukcji uległa terminologia rozdzielająca uprzednio krewnych ze strony ojca i ze strony matki oraz terminologia powinowactwa. Autor zauważa, że "przcjście polskiej terminologii do pełnego typu lienarnego, i co za tym idzie pelnej bilateralności, dokonało się współczcśnie przez eliminację slryju" (s. 277). Poprzednio tcrminologia ta mieściła się częściowo w typie linearnym, a cz"ściowo w bifurkacyjno-bocznym. Książka zaopatrzona jest w starannie dobraną bibliografię, zawierającą zarówno najważniejsze pozycje klasyczne, jak i nową literaturę. Dokonanie takiego wyboru było niewątpliwie bardzo trudnym zadaniem, jeśli weźmiemy pod uwag" ogrom literatury z tej dziedziny. Załączone streszczenie w skondensowanej formie omawia glówne tezy pracy, ułatwiając czytelnikowi orientację w skomplikowanych zagadnieniach pokrewieństwa. Temu samemu celowi służy udatnie glosariusz, zawieraj,!cy objaśnienia podstawowych terminów pojawiających się w ksiąźce. Sformułowanie odpowiednich definicji wymagało od autora jasnej deklaracji stanowiska. Z tego zapewne wynikają pewne niekonsekwencje w stosunku do tekstu, częściowo wzmiankowane już wcześniej. Dlatego chyba występuje tu hasło "unilinearna grupa" (pochodzeniowa), a nie ma hasla "bilatcralna" b,!dź "amhilinearna grupa pochodzeniowa". choć została ona omówiona w tekście. "Linearność" zdefiniowano jako zasadę "identyfikowania pochodzenia przez wybór jednej linii konsekwentnego przekazu pokrewieństwa ... ", co nal,~żałoby określić raczej jako unilinearność (tego hasła nie ma). NiepotrzebIlle pojawia się dwukrotnie hasło "grupa pochodzeniowa" (za drugim razem w odwróconej kolejności - "pochodzeniowa grupa", co nic jcst stosowanc w przypadku innych haseł). W pierwszej definicji jesl ona określona jako .,grupa krewniacza utrzymująca tradycję wspólnego pochodzenia ... ", bez założenia jej unilinearności. a w drugiej - jako "unilinearna (... ) grupa krewniacza". Nie ma haseł typu: patry-, matrylinearne pochodzenie; wyjątkiem jest "podwójne pochodzenie", definiowane jako "system, w którym istnieją równocześnie dwie kategorie pochodzeniowe ... ". Byłoby więc Icpiej sformułować hasło: "podwójny system pokrewieństwa". Jednakżc nie znajdujemy w glosariuszu haseł wyszczcgólniających wszystkie systemy pokrewieństwa; jest jedynie "ambilinearne pokrewieństwo" oraz "bilateralne pokrewieństwo", tłumaczone jako "typy" pokrewieństwa. Występują hasła omawiaj,!cc cztery typy terminologi pokrcwieństwa: "bifurkacyj no-boczny system terminologiczny", "hifurkacyjno-łączny system terminologiczny", "generacyjny system terminologiczny" i "liniowy system tcrminologiczny". Ten ostatni jednak pojawia się niepotrzebnie w nieco inncj wersji po raz drugi - jako "lincarny typ terminologii pokrewieństwa", z osobnym, choć analogicznym wyjaśnicnicm. Hasło takic mogłoby wystąpić jedynie w formie odsyłacza do hasła główncgo (lak, jak hasło "kindrcd", odsyłającc do "kręgu krewniaczego"). Należy podkrcślić staranność opracowania zał,!czonych, bardzo przydatnych indeksów (osób; nazw etnicznych i obszarów kulturowych, oraz indeksu rzeczowego), a także zilustrowanie wywodów czytelnymi, pomagającymi w zrozumieniu tekstu, tabelami i rysunkami. Szcroki zakres tematyczny, wielość poruszonych w'!tków sprawiła, że, mimo obszerności rccenzji, mogłam omówić i przedyskutować dokładniej tylko niektóre, wybranc zagadnicnia. Wbrcw zastrzeżeniom autora o eseistycznym charakterze książki, stanowi ona staranny wybór najważniejszych problemów z zakresu pokrewieństwa. Duży stopień skomplikowania tematyki, dyskusyjność poszczególnych zagadnień, wpływa na zawiłość niektórych fragmentów wykładu. Taki jcst jednak charakter przedmiotu. Należy podkrcślić, że autor, pomimo, a możc właśnie dzięki doskonalej znajomości tematu, nic przemawia ex cathedra, a przeciwnie, uczciwic podkreśla nurtujący go niepokój, otwartość wielu zagadnień, niemożność oferowania jednoznacznych rozstrzygnięć. Jak sądzę, autorowi udało się osiągn,!ć równowagę mi"dzy prczcntacją polemik �247 i kontrowersji trudnym badawczych 7adaniem. zaniedbywanej publikacji a ukazaniem Dobrze, dotychczas opracowanej własnej że nareszcie problematyki w tak wizji pokrewieństwa, polska o kompetentny etnologia co na pewno doczekała podstawowym znaczeniu dla i inspirująCY do dalszych \ol' "ultur2e f'ols"iei, W 19119 roku polskiej". Fundacji Pomocy wydawca zawacza, że jest Przeciwnie, Wislą Szkołom że zastosowano to czytelnika zarówno sama głr;boki, czynią do (np. uproszczony) tości uniwersalne. - o zjednoczonej problematyka, kulturze. swoją Ale w tym tożsamość. jak i sposób procesie Jest i wygodzie, jej ujednoliconej potrzcbne wyobrażnia i spontaniczność zaruwno i monDtonna, W tym kontekście czy Baskiem. wartości z przekonaniem autoruw też "polskość", precyzyjnie rowi - poprzez omawia następujący: autorzy selekcji: autorów analizowanych wybrali drogą te, które powstał wartości jest ~ zaznacza i indywidualizm, rozdziały. owych wartości, określających wybrano h) 25 wartości Są najbardziej które a stanowi sir; odrr;bnego te, które go wewnętrzna w niej dzisiaj były zgodnie raz dla kultury redakto· je w sposób 25 wartości, podwójną najezr;ściej polskiej najbardziej głos Wybrano wybrano elemen- osią, centrum. można jeszcze wolność, systemów - naj istotniejszym które drogę wymieniane 56 "sędziom", lecz przewija i in- Włochem, są bowiem zastosowano dla kultury za podstawowe omówienia, jaka wielobarwnym Francuzem, pokrewnych. przedstawiono typowe uznaliśmy - oddajmy kulturę bogata odrębności i zrozumienia Wartości Nastr;pnie i łatwości nie stała się jednolita scharakteryzować - polską dla niej typowe. 25 wartości L. Dyczewski nie doczekał rozdział czasowi Są one jej rdzeniem, b"dż z.espół wartości pozycji pozycji; rozważań, "Każdy wartość być Polakiem, kultury. Jej dostatkowi utrzymanie do wyodrębnienia każdej Pragną i odczuwania, będzie - wiele utrzymać etnicznej, tomie nimi . siebie. By Europa w omawianym między wspólnej się wolnemu Europa pojr;cie i war- się i pisze się Europy. grupy się tymi nazwami. przcdmiotem wartości. najbardziej ich zdaniem zestaw dochodzenia określające ale także gospodarczym, może jedynie o to, co to znaczy klóra jako a) spośród kulturowej mówi poznawania grup etnicznych. różnorodności rozpoznawczego) wybran,! odmienność najmniejszej prac zamieszczonych system poszerzającemu do zaniku sir; pytanic z kilkudzicsir;ciu wymieniali zatracić jednOCZącej A to zapewnić znaku jedną nie chcą w interesie słowy, próba przez grupy tem (czymś w rodzaju Stąd stawia Jest to, innymi uznawanych sir; narody i technice, celny i zrozumiały, naukowych, sprzeczności - rynku jak i małych istnieje. Tylko przy zachowaniu teresującym kontynentem". - Dyczewski wspólnym i kolorystyka, dopuścić sytuacjach Leon bez granic, w tworzeniu. naroduw, iż materialu, w dyskusje nad tym, co dziś oznacza sporu, sporu o wartości narodowe tomu najbardziej organizacji nic wolno Fakt, nie oznacza prezentacji nic tyko kręgów w pewnych państw S,! rozmaitość wielkich - jednoczenia to jak sposób jej przedstawienia: zainteresowania redaktor federacji komunikacji kultur istnienie wc wstr;pie Europie, Gonicwicza. Wschodzie, krajowego. pracr; godną zakładające powiada w kulturze się dzięki znanej już im. Tadeusza na 1993, ss. 276. "Wartości ukazały Polaków sposób. Lublin na temat: wreszcie na Wschodzie adresowana szerokich rzesz czytelników mocno zaangażowanych ..polskoŚć". Trafia ona bowiem w sedno istotnego ..Dzisiaj sir; sesja dyscypliny, Penkala-Gawęcka L. Dyczewskiego, na wydanie, Polskim poz.ycja red. odbyła w niej jakiś szczególny nic zainteresuje a jednocześnie nad pod z niej dość długo oczekiwały i cenionej bynajmniej, zbiorowa w Kaz.imierzu Materiały i że tom praca dotyczącej naszej badań Danuta WarlO.vci było niezwykle sir; publikacji aby spośród i są nadal polskiej". osobista ich przez nich aktualne. Tą Jeden zestaw godność, się przez wszystkie honor pozostałe �248 Biorąc pod uwag~ fakt, iż wartości wybranc i omawianc przez autorów kształtowały się przez całe dziejc polskiego narodu, poszczególne studia mają charakter analiz historycznych, z tym zastrzeżeniem, iż ostatnie dwa wieki zostały w szczególnym stopniu uprzywilejowane, ze zrozumiałych zresztą względów. Generalnie rzecz ujmując, intencją naczelną pracy jest próba scharakteryzowania polskości, polskiej kultury poprzez podstawowe wartości, które stały u podstaw jej kształtowania. Tym samym ukazana zostanie specyfika polskiej kultury, jej odmienność wobec każdej innej. W konsekwencji umożliwi to odpowiedź na pytanie: "co to znaczy (znaczyło) być Polakiem 7" i "jak być Polakiem dzisiaj?". Jak widać intencje nie wyczerpują się tutaj na poziomie opisu i oceny systemu wartości z perspektywy historycznej; jest to również próba zakamuflowana, lecz dla wnikliwego czytelnika oczywista - potwierdzenia funkcjonalności tego systemu również dla czasów obecnych, ukazanie jego aktualności w dzisiejszym świecie pełnym sprzeczności i chaosu moralnego. Nie przesądzając sprawy, pozostawiając - zgodnie zresztą z intencją autorów - decyzję akceptacji lub odrzucenia tego rodzaju konkluzji czytelnikowi, należy się przyjrzeć ich analizom i argumentacji. Tom otwiera znacznych rozmiarów studium L. Dyczewskiego 7i'wało,~(' kultury polskiej. Jest to, znacznie wykraczające treściowo poza tytuł, kapitalne, jasne i przejrzyste, a jednocześnie niebywale celne wprowadzenie do kwestii relacji między grupą (tu: narodem) a kulturą. Rozważając ogólne kwestie, wychodząc od pojęcia kultura, aż po szczegółowe zagadnienia tożsamości kulturowej, czy znaczenie tzw. centralnych wartości kultury, autor ani na moment nie traci z pola widzenia konkretnej kultury: polskiej. Tym samym jego studium ma wartość podwójną, jest śmiało zarysowaną teorią, która swoje egzemplifkacje znajduje w skomplikowanych dziejach bogatej polskiej kultury. Jest to jednocześnie niezbędne wprowadzenie do wszystkich pozostałych tekstów. Tenże autor razem z B. Jedynak prezentuje kolejne studium Rodzina - rodzinno,~/ - dom. Nie sposób nie zgodzić się z nimi, iż: "Przywiązanie do domu, do bliskich, wśród których człowiek wzrasta, do wspomnień i pamiątek rodzinnych, tęsknota do rodzinnego ciepła i uroku lat dzieci~cych, poczucie przynależności do rodziny są nadal silne w młodym pokoleniu, mimo jego dużego poczucia niezależności. Młodzi ludzie w Polsce są dłużej i bardziej wszechstronnie związani z rodziną, zanim założą rodzinę własną, aniżeli w krajach zachodnich. A i potem pozostają z nią w dość ścisłej łączności". Bez wątpienia, wciąż istotna rola rodziny i domu w polskim systemie wartości, wyróżnia go od innych, mniej zachowawczych pod tym względem. Kolejny artykuł, J. Turowskiego, Wspólnotowoś/ jako warto,~(' i wZljr życia, wyraźnie koresponduje z poprzednim. "Wspólnotowość - to według autora - schemat-wzór postępowania jednostek w ważnych dziedzinach życia społecznego, polegający na zespołowym działaniu, współodpowiedzialności i podejmowaniu decyzji, w przeciwieństwie do indywidualistycznego lub stadnego sposobu działania". Wspólnotowość, idąc dalej za jego myślą, wiąże się z realizacją dobra wspólnego w czterech najdonioślejszych dziedzinach życia jednostek i społeczeństwa, a mianowicie: w życiu rodzinnym, w społecznościach lokalnych, w życiu religijnym i w życiu politycznym. W istocie, niemal wszystkie artykuły, zgodnie z sugestiami J. Turowskiego, śledzą - poza innymi zjawiskami - realizację idei wspólnotowości w różnych sferach życia Polaków, w przeszłości i współcześnie. Religijności poświęcone są dwa opracowania: Cz. Bartnika Podstawowe idee religijno.ici polskej i S. Cieślaka Religijno,i/ w literaturze polskiej. E. Jabłońska-Deptula poświ~ca uwagę pojęciom patriotyzmu i suwerenności, tak istotnym wśród idei składających si~ na polski system wartości. Artykuł ten wraz z dwoma kolejnymi opracowaniami: P. P. Gacha Obrona wartości naczelnych i T. Strzembosza Gotowo.~ć do poświęceń i ojiary, poczucie służby, stanowią interesującą całość skłaniającą do przemyśleń. Podobnie z artykułami A. Kowalezykowej - Romantyczne dziedzictwo i tradycja i S. Grabskiej - Między lekkomyślno.leią a nadzieją. Ujmują one, wbrew pewnym schematom pokutującym zwłaszcza w publicystyce, związki mi~dzy systemem wartości narodu polskiego, a zachowaniami jednostkowymi i zbiorowymi Polaków w taki sposób, który �249 skłania raczej do uznania systemu za funkcjonalny, niezależnie od tego, czy sama ocena zachowań, często analizowanych powicrzchownie, skłania do takiego samego wniosku. Nie zc wszystkimi tezami autorów wymicnionych już prac, a także pozostałych, w pełni można się zgodzić. Niekiedy ich wywody brzmią nicco arbitralnic, nie zawsze znajdują pełne i wiarygodne uzasadnienie, nieodmiennie jednak skłaniają do reOeksji. Kolejne pomieszczone w tomie studia to: A. Stanowskiego Demokracja - ohywatelsko,f(' krytyczna postawa wohec wladzy; J. Komorowskiej Ludzkość dawniej i dziś, gdzie "Iudzkość" to pojęcie z języka staropolskicgo bliskie obecnemu "towarzyskość" lub "życzliwość"; T. Kukołowicza Szacullek dla kohiety i st.arszego czlolVieka, umilawanie dziecka oraz J. Salija OP Potęga lagodllo.fci i przehaczellia i J. W. Gałkowskego Polskie tradycje pracy. Całość wieńczy bardzo istotny artykuł Z. Komorowskiego Uniwersalizm IV kulturze polskiej. Jego konkluzja może stanowić podsumowanie całego tomu. "Kultura polska - jak kultura każdego narodu - stwierdza autor - oscyluje nieprzerwanie między dwoma biegunami swych wypracowanych możliwości i propozycji. Będąc jej uczestnikami, czy też użytkownikami, musimy nieustannie poszukiwać i wybierać. Wiadomo przy tym, że w toku dziejów żaden wybór nie jest, bo nie może być, ostateczny. Dopóki kultura i.yje, można robić tylko kroki. Inna rzecz, ż.e dobrze, gdy kroczy się ku eelom szlachetnym. Dobrze też, gdy poprzez dane do wyboru "propozyeje" wyziera horyzont prawdziwie szerokich trosk o wartości powszechne, ogólnoludzkie". Prezentowany tom z pewnością nie stanowi ostatniego słowa w kwestii "polskości", polskiego charakteru narodowcgo, polskicgo systemu wartości. Jest - zaledwie, a może aż - pewnym sposobem spojrzenia na tc zagadnienia, sposobem, który dla niejednego czytelnika nie będzie zadowalającym, gdy? jest związany wyraźnie z światopoglądem chrześcijańskim. Niemniej jednak jest to spojrzenie nacechowane konsekwencją, mocno osadzone w historycznym i społecznym kontekście, może być krytykowane i dyskutowane, nawet na pewno wymaga uzupełnień - na przykład o koncepcje i systemy wartości konkurencyjne i ich recepcję w pewnych, bynajmniej nie marginalnych środowiskach - lecz nie może być zlekceważone. Daje bowiem ważną i w wielu fragmentach trwałą podstawę do dalszej debaty nad wszystkimi poruszanymi w pracy zagadnieniami. Debaty, która nie jest - co już wcześniej sygnalizowałem - debatą li tylko akademicką; rozstrzygnięcie jej oznacza określenie czym będzie "polskość" w nadchodzącym okresie, czyli: jaka będzie świadomość Polaków, jaki będzie ich system wartości. Zgodzić się można, iż w ostatecznym rozrachunku zdecyduje o tym życie, konkretnie, toczące się już, procesy społeczno-ekonomiczne, lecz równic? wiele znaczy ludzka świadomość kształtowana także poprzez reOeksje nad przeszłością narodu, jego kulturą, systemcm wartości. Aby wybory dokonywane przez jednostki i grupy społeczne, czy w ogólc przez naród, wybory stylu życia wynikające z owego systemu wartości, były w pełni, lub choćby w zadowalającym stopniu świadome, potrzebne są prace w rodzaju tu prezentowanej. W moim przekonaniu jest to dzieło o ogromnym znaczeniu, inspirujące, być może jedno z najważniejszych, jakie pojawiło się w 1993 roku. Jego znaczenie nie wynika tylko z ustaleń, które niesie, bardziej może imponuje jako rzeczowe wezwanie do poważnej dyskusji. Ryszard Urszula J a n ic k a - Krzy wd a, Parron ss. 237, ił. - atryhut - symbol, Pallottinum - Kantor Poznań 1993, Kolejna książka Urszuli Janickiej-Krzywdy, znanej z popularnonaukowych prac z zakresu kultury ludowej, zwłaszcza obszarów górskich, wzbudzi zapewne spore zainteresowanie, ogólnie biorąc, miłośników przeszłości. Adresowana jest bowiem do tych, którzy poznając jej materialne pozostałości, usiłują zgłębić znaczenie przekazu, dziś w wielu przypadkach trudno zrozumiałego. Rzecz jasna, autorka zająć się mogła jedynie częścią dziedzictwa przeszłości, jej zainteresowania �250 koncentrują się na przydrożnych kapliczkach i wiejskich kościółkach, tym jakżc rzucającym się w oczy elemencie polskiego krajobrazu. Jak podkreśła, prezentowany tekst to "rodzaj przewodnika czy klucza, za pomocą którego można będzie uzyskać podstawowe informacje o spotykanych w kościołach i przydrożnych kapłiczkach przedstawieniach świytych i błogosławionych Kościoła rzymskokatolickiego". O potrzebie podobnego popularnego przewodnika nie warto nawet dyskutować. Zawodowi badacze przeszłości mają okazję do korzystania z zagranicznych łeksykonów, z trudno dostępnych prac analitycznych i porównawczych, choć one akurat nie przynoszą zadowalających informacji dotyczących naszych obszarów i panujących tu lokalnie form kultu. Osoby interesujące się historią i sztuką pobocznie czy amatorsko nie znajdowały dotychczas pomocy w postaci prac popularnonaukowych, przeglądowych, czy o charakterze leksykonu. Dzięki zręcznej kompilacji dzieł obcych i polskojęzycznych, popartej badaniami własnymi autorki, badaniami dotyczącymi kultu świętych w polskiej kulturze ludowej, otrzymaliśmy pracę ukazującą ikonografię chrześcijańską w - jeśli tak wolno powiedzieć - jej polskiej realizacji. Przejrzystość prezentacji materiału umożliwia nie tylko studiowanie go, ale również niemal natychmiastowe wykorzystanie np. w trakcie turystycznych Wydrówck, co w oczywisty sposób poszerza krąg odbiorców. Praca prezentuje kolejno: ikonografię hagiograficzną biblijną (ogólne uwagi kostiumologiczne, wykaz proroków, patriarchów i wodzów narodu wybranego, spotykanych w sztuce na ziemiach polskich, i ich atrybuty); ikonografię świętych i błogosławionych (tu z rozbiciem na świętych i błogosławionych - Polaków z pochodzenia lub związanych z Polską działalnością i pozostałych); wykaz atrybutów, wykaz patronów ogólnych i szczegółowych (np. zakonów istniejących w Polsce, archidiecezji i dieccczji polskich, kontynentów, państw i prowincji. niektórych miast w Europie i w Polsce, w chorobach i kalectwic, w klyskach, nicszczęściach. przypadkach losowych, zwierząt i roślin itd.). Duża część pracy poświęcona jcst symbolice. tJ. występującym w ikonografii chrześcijańskiej przedstawieniom i znaczeniu symbolicznym. Autorka prezentuje symbolikę ogólną, części ciała, fauny i nory, kamieni, kruszczów i minerałów. kierunków i stron świata, kolorów, krzyża, liczb i świątyni. Całość wieńczy staranny indeks postaci i stosunkowo bogata bibliografia. Podstawowe zadanie, to jest dostarczenie wyczerpującej informacji w uporządkowanej formie. zostało wypełnione przez autorkę nadzwyczaj poprawnie. Nasyciła ona ponadto pracę licznymi informacjami z zakresu tzw. religijności ludowcj, ukazując wnikliwie często różne niż w .,oficjalnej" ikonografii funkcjonowanic świętych i ich atrybuty w ludowej kulturze. Dziyki swym walorom praca, choć wyraźnie nie miała ambicji innych niż popularnonaukowe, stanic zapewne na półce zarówno etnologa, jak i religioznawcy. Wzięta przez nich do ręki ujawni swoje nic tylko czysto informacyjnc walory. Ryszard Aksjosemiotyka karty pocztowej, pod red. P. Banasia, Wrocław Kantor 1992, ss. 253, ił. łnstytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego zorganizował w 1987 roku sesję naukową pl. "Aksjosemiotyka karty pocztowej". Po latach, lepiej to jednak niż nigdy, materiały z owej sesji ukazały się drukiem, stając się pierwszym w polskim piśmiennictwie dziełem poświęconym - tak popularnej w innych krajach i bydącej tam od dawna przedmiotem naukowych badań - karcie pocztowej. Omawiana praca bez wątpienia stanowi ważną próbę. tu posłużę się cytatem z niej zaczerpniętym: "przedstawienia aktualnego stanu badai\, a także określenia potencjalnych postaw i perspektyw badawczych, wskazuje na ważkie walory poznawcze tego lekceważonego i dotąd nie w pełni jeszcze rozpoznanego w wielorakości swych funkcji medium kultury masowej". �251 W pracy pomieszczono niemal dwadzieścia tekstów, o bardzo rozneJ tematyce łączącej się z kartą pocztową, a niemal wszystkie z nich zasługują na dokładniejsze omówienie. W tej sytuacji, by nie wyróżniać jednych kosztem innych, równic wartościowych, zdecydowałem się raczej na omawianie pewnych tendencji badawczych ilustrowanych konkretnymi tekstami. I tak, na wstępie, wyróżniam próby skojarzenia problematyki karty pocztowej z szeroko rozumianą teorią kultury. Służą temu artykuły P. Banasia (Karta pocztowajako przedmiot badań), Z. Wąsika (Karty pocżtowe w perspektywie semiologicznej oraz S. Pietraszki Przekazy i wartości). Rozumiejąc intencje autorów i doceniając ich erudycję, nic mogl,: jednak oprzeć się wrażeniu, iż -- zwłaszcza S. Pietraszko wytoczyli zbyt potężnc armaty teorii dla opisania zjawiska stosunkowo prostego. Nie zaprzeczam jednak, iż ustalenie '"w jakim zakresie perspektywa semiologiczna może mieć zastosowanie przy badaniu kart pocztowych jako znaków informacji otwartej funkcjonujących w komunikacji między nadawcami i odbiorcam~ maj'lcymi znaczenie nie tylko dla nadawców i odbiorców, ale też dla ich wytwórców, a dalej dla' przekaźników i strażników informacji" ma dla nauki istotne znaczenie. Osobiście jednak widzę pocztówkę jako m.in. "niezastąpione źródło do badań nad recepcją dzieł dzisiaj już kompletnie zapomnianych, często niesłusznie, malarzy, a tym samym nad przemianami estetycznymi gustów i upodobań społecznych". Pocztówka powstała w drugiej połowie XIX wieku i stąd jej znaczenie jako źródła do poznania kultury jest ograniczone do ostatnich stu lat, co oczywiście nie stanowi o jej wartości, w moim i autorów tomu przekonaniu, znacznej. O genezie pocztówki pisze J. A. Chrościeki (llustrowane druki ulotne), o dziejach jej samej - nie przesądzając, czy istotnie traktować ją należy jako potomka druku ulotnego (prawdopodobnie tak) - I. Zaucha (Geneza i historia karty pocztowej w Polsce. Problemy prawne i techniczne). W świetle tych artykułów wydaje się, że skromna pocztówka mocno i nieuchronnie uplasowała się w potężniejącej w czasach nowożytnych kulturze wizualnej, stając się jednym z ważnych środków masowego przekazu obrazu - konkurenta słowa, konkurenta, który jednak ze słowem - w przypadku pocztówki - tworzy (może tworzyć) istotny społecznie komunikat. Kolekcjonowanie pocztówek jest tak stare jak one same, ruch kolekcjonerski to temat sam w sobie pasjonujący. Nic dziwnego, że znalazł on w omawianym tomie ważne miejsce. Pisze o nim J. Szklarczuk-Mirecka (Dzieje ruchu jllokartystów w Polsce). Z kolei S. E. Nahlik, zmarły niedawno wybitny prawnik, opowiada o swojej kolekcji (Zbieram kartki od dzieciństwa). Inny znany kolekcjoner, można powiedzieć - król polskich kolekcjonerów, a przynajmniej krakowskich, M. Sosenko, dzieli się z czytelnikami bynajmniej nie błahymi przemyśleniami m.in. na temat metod tworzenia kolekcji i jej systematyzacji (Kilka uwag kolekcjonera). O zbiorze pocztówek znajdujących się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu - bywają bowiem w Polsce zbiory muzealne tego rodzaju o znaczącej randze, choć do niedawna lekceważone - pisze J. Kotłowski. Wstępem do kolejnej cZl,:ścitomu, części, która ma niejako za zadanie ukazanie niebywale dużego tematycznego zakresu pocztówki oraz sposobów analizy owych tematów, z perspektywy rozmaitych dyscyplin naukowych, w tym głównie historii sztuki, ale również np. etnografii, są dwa nader interesujące artykuły E. Chromiec (Słowo a obraz na karcie pocztowej) oraz J. Dunina (Karta pocztowa - perspektywa ksil(gozmlwcza i literacka). Pozostałe artykuły, jak już zaznaczyłem, stanowią analizę pocztówki ze względu na jej temat. Dwa z nich poświęconc są pocztówce patriotycznej. S. Ledóchowski dał ważny Wstl(P do systematyki pocz/(Jwki patriotycznej i jej ideowych uwarunkowań, a W. Wyganowska skoncentrowała się na pocztówce legionowej, rysując tło historyczne, na którym się narodziła i poddając analizie jej patriotyczny przekaz słowny i wizualny. Z kolei ciekawe perspektywy analizy pocztówki z punktu widzenia historyka sztuki (nie tylko masowej) odkrywa czytelnikowi M. Poprzędzka (Mona Uza na pocztówce. Epizod z życia arcydzieła) oraz G. Machel (Idealny obraz miasta na karcie pocztowej), która uznaje pocztówkę, chyba jak najsłuszniej, za znakomitego kolportera mitu miasta. Równic interesujący, choć we fragmentach dyskusyjny, wydaje mi się artykuł T. Daneckiej (Pocztówkowy ideał pil(kna kobiecego). Autorka usiłuje - poprzez pocztówkę - ukazać nie �252 tylko przcmiany w ostatnim ideału Jcdnym z najbardziej A. Czarnowskiego widokówka mogą pi<;kna kobicty, karkonoska) Tom zamyka nizowanej semiotyka popularnych (Pocztówki pr7.emiany przez jej sp0!cC7l1cj roli dokonująccj informacja omawianego naukowych, ale także iż poznawcze kart walory pocztowych we Wrocławiu, artykułów, doskonale były i pocztówki góry. Sil "Polska "Świat która plonu o tematyce górskiej filmu Kultura znaczcnic jej walory obradom jego poc7tówki scsji "Aksjo- oprawa jako ilustracyjna. źródła do tak przez obrony 1992, nr 3-4, zarania ze strony spotykala środowiska i prymitywizmu przez najszcrsze wtajemniczonych, ss. 224. (Numer KanlOr specjalny si<; z niechęcią naukowe, myślowego, intelektualistów oparta niczego na poświ<;cony jednak przerażonych i dczaprobat</. zarzutach nic wyjaśniała. masową recepeją filmy wzbudzają wytłumaczyć, entuzjazm zarzucając ogólnie o uniwersalności Nowe, interesujące widzów ich odbiorcom brak kultury masowej. spojrzenie na zjawiska zaproponowane przez antropologię, "uniwersalności" określonych która filmów, świata, z kr<;gu stara książek calego wyrobienia filmu, literatury, itp. i co decyduje sensowny zostało ostatnio są rzeczywiste o wielkiej nie lub wspominaj,!c masowej, jakie prasy dla nielicznej grupy dostępne. Dlaezcgo tego w sposób kultury talllcgo Była, jak sir,; zdaje. artystycznego się wyjaśnić, Jej krytyka. płytkości, kręgi społeczne. To, co do tej pory zastrzeżone było tylko teraz, dzięki przemianom społecznym, stało sir,; powszechnie np. pewne umiano od swojego chętnie sentymentalizmu Konteksty" badań estetyczne. i fotografii). masowa uprawiana jednak Ludowa. nie 10 x 14", zorga- w formacie towarzyszyla owej sesji, podnosi potwierdzająca podkreślająca Sztuka antropologii Artykuły i M. Zawiły (Dawlla Ryszard wyrazem się kultury. o wystawie zbioru i urozmaicona, pocztówkowych źródło do hadań d::iej,iw klllwrI'l niezbicie, badacza w Muzeum Narodowym karty pocztowej". Walory tematów latrzańskiejako dowodzą być ignorowanc bogata alc w ogóle stuleciu. nośności przyczyny społecznej ich treści. Właśnie tutaj problemom tom ,.Polskiej poświęcony kultury Sztuki antropologii filmu w tym numerze "Kontekstów" tematycznym. Bliskie jemu (autorstwa Jeanette Ciarki) oraz Bohdziewicz, sposób zarzutem nych z tym tworzącej dlatego spojrzcnie stawianym o.dtwarza "film można si<; mitologii i jako skoncentrujemy na artykułów film, produkcji omawiany specjalny poświęconych tej tematyce poza głównym nurtem i filmu amatorskiego Aleksandra Jackowskiego Sławomira Sikory, Wiecl.Orkowskiego). si<; na omówieniu spojrzenie został "Numer wolne filmowej, od i Ryszarda Anny Beaty Niestety, nic tych artykułów, uprzedzeli wraz z całym które wy wolanych bagażem negatyw- związanych. si,< w Polsce mit" - antropologa obszar od kilkunastu czasopismach. więc za pewnego i odnawia interesuje serii Niezabitowskiej, większości określeniem filmu zajmuje uznać Prócz podtytułem: Małgorzaty Baranowskiej, i Anny Engelking, Mariusza s,! na ogół w różnych "Kontekstów" "Kino Małgorzaty tu wszystkiego, Antropologią rozproszone że właśnie DeBouzek, "masowości" filmu, poświr,;cony opatrzony znajdujemy także kilka prac pozostających są prace dotyczące filmu etnograficznego antropologiczne znaczeń a w szczególności Konteksty" i fotografii". fotografii (autorstwa Józefa Szymańczyka omówić prezentują masowej, Ludowej. lat wiele osób, jednak Omawiany rodzaju wyst,<powania wszystkim osiągni<;ć Zbigniew jako ... odwiecznych ich dokonania mnie monograficzny podsumowanie pisze we Wprowadzelliu przede przeze Rencdyktowicz mit, jako wątków numer w tej dziedzinie. wyraz dodając, współcześnie mitologicznych i g/ę- �253 bokidl struktur symholicznych". Kino pozostaje więc w ogólnym nurcie dążenia ku neomitologizmowi panującemu w s/.tuce ostatnich kilkudziesięciu lat. Pogl"d ten zdaj" się potwierdzać wielcy badacze problemu: Mircea Eliade, Jurij Łotman, Roland Barthes, jak również autorzy omawiancgo tomu "Kontekstów". W artykule Billman - opowid(' o stworzeniu Wiesław Szpilka dokonuje analizy wymienionego w tytule filmu wskazując na tkwiące w nim mitologiczne wątki - odwieczna walka dohra I.e ziem, człowiek-nietopcrz spływający na ziemię z wysokości i będący upostaciowaniem wysłannika nieba oraz pełzający po ziemi Joker jako przedstawiciel piekieł, czarny strój Hatmana jako symbol ładu i porz"dku, i pstrokaty Jokera będący przejawem rozproszenia i chaosu. Podobnych analiz mamy w "Kontekstach" kilkanaście, w tym cykle poświęcone "Hatmanowi" (autorstwa Wicsława Szpilki, Teresy Rutkowskiej, Moniki Sznajderman), "Uczcie Hahettc" (Dariusza Czaji, Zbignicwa Benedyktowieza, Marty Leśniakowskiej) i pojedyncle artykuły o "Matadorze" (Ewy Klekot), "Szklanym sercu" (Wojciecha Michera), ..Starym Gringo" (Moniki Sznajdcrman), "Ostatnim tangu w Paryżu (T. Jefferson Kline). Autorzy idą tropcm mitów zawartych w każdym z omawianych filmów i odkrywaj,! przed nami nowe znaczenia zawarte, w tak zdawaloby się, dobrzc znanych i opisanych filmach. W przypadku natomiast artykułu Tercsy Rutkowskiej WrdrólVki Felliniego autorka stara się prześledzić eał,! twórczość wielkiego artysty i wskazać na powtarzaj,!ce się w niej motywy - szukanie własnej tożsamości i drogi jab) symbolu naszego życia. Pisz<lc o w'ltkach mitycznych w sztuce nie sposób pominąć milczeniem koncepcji archetypu i symbolu Junga. Nic dziwi więc, że i w omawianym numerze "Kontekstów" znalazł się artykuł Dariusza Czaji Svmho/ i .Ii/m tę koncepcję przywoluj,!cy zwłaszcza, że koresponduje ona z przytoczonym wcześniej pogl,!dem, według którego nośność dziel tzw. sztuki masowej opiera się właśnie na tym, iż.przez nic przejawia się mit. Inaczej trudno wyjaśnić fakt, że pewne filmy (książki itp. l. cieszą się powodzeniem w różnych krajach o bardzo często odmiennej kulturze i tradycjach. Dochodziłaby tu do głosu howiem tkwiąca w każdym z nas nieświadomość zbiorowa, która sprawia, że pewne w'!tki trcściowe czy schematy fabularne poruszaj,! nas do głębi, bez naszej woli, wprawiając nas w stan cmocjonalnego pobudzenia. Obecność mitu w kinie według Wiesława Szpilki, który pisze o tym we wspomnianym już ..Batrnanie", tłumaczy również dlaczego największ,! !"onularności,! cicsz,! się zwykle utwory o przejrzystym schemacie fabularnym, które d,!żą do pełnej prostoty opowiadanej historii. Pod ich postacią aktualiwje się ciągle ten sam mit walki dobra ze złem, przybierając formę nowoczesnej opowieści, pozostając niezmiennym w swym podstawowym sensie. "Trwanie, atrakcyjność, żywotność kina - pisze Wieslaw Szpilka - budowanego w oparciu o tc stare, mało oryginalne tematy. nieustające powodzenie wytartych klisz każe nam sądzić, 7.e warstwa niosąca te fenomeny wciąż jest żywa i ważna dla współczesnego człowieka". Inny, niezwykle ważny i interesuj,!ey problem podnosi Wiesław Szpilka w artykule Zobaczyć .;,,·iat. Einografia woh('(' .fi/II/u i kU/lurv masowej. Chodzi tu o spojrzenie na zjawisko i jego ocenę. Szpilka wykazuje niepełność i często błędność dotychczasowych koncepcji, które usilowały tłumaczyć, czy wręcI. sprowadzać sztukę masow'! do jej źródeł (ujęcie takie proponował Marshall McLuhan sprowadzaj,!c całość zagadnienia do problemu środków przekazu), do odbiorcy. Klasyclllym przykładem są tu prace Ortegi y Gasseta, który w rozwoju kultury masowej chciał widzieć przejaw ekspansji rzesz ludzi przeciętnych, o prymitywnych gustach autora (przeświadczenie o wykorzystywaniu sztuki masowej przez jej twórców w celu manipulowania masami prezentuje amerykański socjolog H. J. Schiller). Wiesław Szpilka słusznie konkluduje: "adekwatne przedstawienie kultury masowej musi się jednak konccntrować na niej samej, ponieważ w innym przypadku mówi się o nowym wymiarze cywilizacji, o publiczności masowej, o autorach pracuj,!cych na jej rzecz. Słowem, mówi się o czymś innym. Kultura masowa to przecież nadc wszystko zbiór tekstów, które znalazły masowego odbiorcę ... uczestniczyć w niej to czytać właśnie te teksty, interpretować je odnajduj,!c ich sens". Takie podejście jest charakterystyczne dla wszystkich autorów omawianego tomu zajmuj"cych się antropołogią filmu. �254 Antropologia umożliwia zatem dostrzeżenie w filmach wielu takich treści i znaczell, których nic sposób zauważyć traktując film tylko jako rozrywkę dla mas. Dyscyplina ta zaprawiona od dawna do badania "obcych", nierzadko "prymitywnych" kultur dysponuje odpowiednimi narzędziami do analizowania dzieł filmowych. Niejednokrotnie wszak jawią się one jako rzeczywistość odmienna od naszej, tak jak żyjące gdzieś daleko ludy. Ażeby ją poznać trzeba wniknąć w nią głęboko, ale jednocześnie zachowując w stosunk u do niej odpowiedni dystans. Wiele filmów, często niezwykle interesujących, nic doczekało się wnikliwej analizy tylko dlatego, że zakwalifikowano je jako dzieła przeznaczone dla masowego, a więc według niektórych - prymitywnego widza. Antropologia powstrzymująca się od wartościowania kultur, nie ma wobec takich filmó\\ jakichkolwiek uprzedzeń. Dorota Kultura Skotarczak ludowa .iląskiej ludno.~ci rodzimej, pod red. Doroty Simonides przy udziale Piotra KoWarszawa 1991, ss. 438. walskiego, Wrocław- Najnowsza monografia śląskiej kultury ludowej, wydana przez Centrum Badali Śląskoznawczych i Bohemistycznych jako piętnasta z kolei praca, zapełnia - podobnie jak opublikowana wcześniej książka Folklor Górnego Śląska (pod red. D. Simonides, Katowice 1989) - dotychczasowe "białe plamy" w badaniach etnograficznych, folklorystycznych i antropologicznych. a ile praca z 1989 roku (de facto sfinalizowana w 1981 roku) ma charakter monografii folklorystycznej, to omawiana publikacja (choć opuściła warszawską Oficynę Wydawniczą Volumen latem 1993 roku, to w stopce widnieje 1991 rok wydania) dotyczy nic tylko Górnego Śląska, ale i Śląska Dolnego oraz Śląska Cieszyl1skiego. Obejmuje też zdecydowanie szerszy zakres badal1 śląskoznawczych, ponieważ zawiera opracowania poświęcone osadnictwu, budownictwu, gospodarce, odzieży, strojom, sztuce ludowej. Nadto prócz kultury materialnej prezentuje stan współczesnej wiedzy o kulturze symbolicznej (ludowej wizji świata, zwyczajach i obrzędach dorocznych oraz rodzinnych). Badania terenowe autorzy najnowszej monografii zakol1czyli w 1987 rok u. M ożna więc uznać, że obie epokowe prace łączą również perypetie wydawnicze, obie przecież docierały do odbiorców z dużym opóźnieniem. Kultura ludowa śląskiej ludno.~ci rodzimej wieńczy kolejny etap badal1 zespołu specjalistów pod kierunkiem prof. dr hab. Doroty Simonides, kierownika Katedry Folklorystyki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Wykonano je w ramach Resortowego Programu Badal1 Podstawowych RP III 36 "Przeobrażenia społeczne i narodowe na Śląsku" koordynowanego przez Uniwersytet Wrocławski (Centrum Badal1 Śląskoznawczych i Bohemistycznych) i opolską Katedrę Folklorystyki. Celem tej zbiorowej monografii, będącej wynikiem zróżnicowanych warsztatów badawczych: prof. dr hab. Barbary Bazielich, prof. dr hab. Doroty Simonides i dr Henryki Wesołowskiej, jest prezentacja przeszłości kulturowej rodzimej ludności śląskiej. Prof. Simonides, redaktor tomu, we W~tfpie i Wprowadzeniu wyjaśnia, jak należy rozumieć termin "rodzima" ludność Śląska, uznając, że jest to społeeZJlość wywodząca się ze słowial1skiego podłoża etnicznego, która póżniej, przez wiele wieków, poddawana była wpływom Niemców, Flamandów i Walonów. Stąd też - jak pisze autorka - "z wielości zjawisk śląskiej kultury ludowej wybrano te naj istotniejsze. Zostaly one ukazane w perspektywie historycznej z zachodzącymi w niej zmianami i przestrzennym zróżnicowaniem oraz z wydobyciem analogii lub różnic w stosunku do innych regionów Polski lub krajów sąsiadujących" (s. 6). Ta perspektywa badawcza zdaje się dominować w całej pracy. Wobec wieloletniej penetracji terenowej zakończonej - jak wspomniałam w 1987 roku - problem opcji niemieckiej ujawniony później na tych ziemiach wymaga według Simonides odrębnych badall. �255 Książka składa sit; z dwóch podstawowych części, w obrębie których pomieszczono szczegółowe opracowania. CZt;ŚĆ I: "Człowiek - jego środowisko, dom i warsztat pracy", rozpoczynaj,! refleksje wprowadz.aj,!ee autorstwa Doroty Simonides. Śłąsk postrzegany przez nią jako region dawnego pogranicza słowiai1sko-niemieckego jawi się jako obszar o dużym zróżnicowaniu kulturowym. Stąd Simonides, pisząc o pojęciu rodzimości, przypomina, iż takie czynniki, jak położenie geograficzne, przemiany historyczno-kulturowc, wpływy niemieckie, morawskie, wielkopolskie i małopolskie powodują, że rdzenna ludność Śląska nie stanowi monolitu kulturowego. Autorka uważa, że dłatego właśnie region ten jest dla badaczy tak atrakcyjnym obszarem. Za szczególnie interesujące można więc uznać jej uwagi o odrębności kulturowej i etnicznej Śląska, kiedy traktuje ten region jako rezerwuar archaizmów kulturowych, a gwan; jako wyraz. tożsamości narodowej. D. Simonides jest przekonana, że "uświadomienie sobie własnej odrt;bności etnicznej nic było u wszystkich Ślązaków równoznaczne z poczuciem przynalc7:ności do polskiej narodowości. Wyrażało się raczej wzmożonym procesem narastania grupowcj samowiedzy. Ona to prowadziła najpierw do spontanicznego, a potem coraz bardziej zorganizowanego piclt;gnowania tego, co dziedziczono po ojcach, co przekazywano ustnie, co stanowiło wartość przez sam fakt, iż było własnc i inne od kultury mówiących innym językiem sąsiadów" (s. 19). Stwicrdza też, że na Śląsku "poprzcz zdcrzcnie obcych etników i ich kultur poczucie etnicznej odrt;bności wśród ludu rodzimego pochodzcnia było wyjątkowo głębokie w porównaniu z innymi regionami Polski". D. Simonides we Wprowadzeniu do ,~ląskiej kultury ludowej uwzględnia nic tylko proccsy kulturowe charakterystyczne dla minionych epok, ale widzi również "tragiczne zmllnię" Śląska jako pogranicznego rcgionu po II wojnie światowej, jak też podkreśla, iż "na obraz współczesnego Śląska składają się obok ludności rdzennie śląskiej i innc grupy ludnościowc, którc przybyły na tc ziemie z równie bogatą kulturą. / tak reemigranci, którzy obok kultury polskiej wnieśli tu sporą dawkę kultury tego kraju, w którym 7:yli,repatrianci, także ludność pogranicza, wreszcie osadnicy z centralnej Polski" (s. 26). Ogląd Śląska z perspektywy obszaru pogranicza etnicznego charakteryzuje również opracowania Barbary Bazielich i Henryki Wesolowskiej. / tak Wesołowska, w rozdziale Osadnictwo, hudoWl1ictwo, mieszkanie, po::ywienie, sięga do wczesnego średniowiecza, aby poprzez kolejne okresy historyczne śledzić dynamikę procesów osadniczych i rozwój budownictwa. W imponujących bogactwem faktów opisach uwadze autorki nic umykają te wszystkie przykłady kultury materialnej, które świadcz,! o słowiai1skim podłożu, związkach z sąsiednimi terenami: Czech, ŁU7:Yc,Wielkopolski, Małopolski oraz wpływach niemieckich procesów kolonizacyjnych. Wesołowska dba o wierną rekonstrukcję tego wszystkiego, co składa się na osadnictwo, budownictwo wiejskie (rozplanowanie zagród, formy konstrukcyjne budownictwa ludowego, opisy różnych budynków micszkalnych, gospodarczo-inwentarskich, użyteczności publicznej, sakralnych etc.), wyposażenie mieszkai1 (tu uwzględnia również zwyczaje związane z budową i ochroną domu), pożywicnie (przetwarzanie i konserwacja produktów, potrawy, posiłki). Henryka Wesołowska opracowała równicż nastt;pny dział Gospodarka, eksponując zróżnicowane dziedziny wytwórczości, takie, jak: rolnictwo, hodowla, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, rzemiosło wiejskie (kowalstwo, kołodziejstwo, bednarstwo, ciesielstwo, koszykarstwo, garncarstwo, tkactwo). Jej autorstwa jest nadto praca Transport, komunikacia, handel. Podobnie, jak w poprzednich dziełach, tak i w tym opracowaniu Wesołowskicj zwraca uwagę perfekcyjna wręcz dbałość o szczegóły, fakty, nazwy gwarowe, a wsz.ystkie te "drobiazgi" autorka ukazuje w perspektywie "dawniej i dziś". Część I. zamyka praca Barbary Bazielich Odzież, stroie i ich formy zdohnicze. Na wstępic autorka przedstawia zakres swych badai1, uznając, że podjęty zespół zagadniei1 powinien być rozpatrywany z perspcktywy historycznej, formalncj, funkcjonalnej i regionalnej. Ów ambitny, bo wieloaspektowy, ogląd strojów śląskich Bazielich stara się konsekwentnie realizować, mimo iż jak sama stwierdza - strojc Opolszczyzny i Dolnego Śląska "nigdy nie zostały dokładnie opracowane". Praca imponujc 7Ilawstwcm szczcgółów i osobliwości regionalnych strojów śląskich, ich elementów zdobniczych, autorka bowicm nic tylko prześledziła zbiory muzealne, ale i żródła �256 ikonograficzne. Poszukując podstaw ~różnicowania rcgionalncgo ubiorów na ŚI,!sku, si~ga do XVI wieku, przedstawiając najbardzicj pierwotne stroje chłopskie. Uznajc, żc o wzbogaceniu, a więc i różnorodności, stroju ludności wiejskiej można mówić dopiero w XVIII wieku. Stąd zestaw osiemnastowiecznej odzieży określa ona regionalnym strojem śląskim. Bazielich, uwzględniając odmienności lokalne stroju śląskiego, zastanawia si~ nad wieloma czynnikami, które zadecydowały o owej mozaice kolorów, krojów poszczególnych elementów składowych, dodatków, koronek. haftów itp. Inny był bowiem strój w rejonach podgórskich, inny mieszkańców nizin, nadto w rodzimym stroju śląskim można dopatrzyć siy osobliwości mody zachodniej, np. w nowszym stroju kobiecym wyraźnc są elementy charakterystyczne dla czasów wiktoriańskich i okresu biedermeieru, zaś na strój myski duży wpływ wywarło niebieskie umundurowanie z czasów Fryderyka II. Na podstawie wnikliwych analiz autorka wyróżnia stroje dolnośląskie (wrocławski, kłodzki, wałbrzyski, jeleniogórski, karkonoski, głogowski, kaezawsko-nadbobrzański oraz nyski), Opolszczyzny (opolski, oleski, kJuczborski, kozielski i glubczycki), Górnego Śląska (raciborski, rybnicki, bytomski tzw. rozbarski i pszczyński) oraz Śląska Cicszyl]skicgo (cieszyński, laski i góralski). Autorka opisuje najdrobniejsze szczegóły lokalnych odmian strojów, zadziwiając orientacją w drobiazgowych osobliwościach regionalnych, które to właśnic dccydują o różnorodności w obrębie Śląska. Oddzielną uwagę Bazielich poświyca wyszyciom i haftom, uznając je za jeden z podstawowych wyróżników śląskich strojów ludowych. Według niej odróżniają się od siebie w tym względzie nastypujące podregiony śląskic: Beskid Śląski, cieszyńskie. pszczyńskie, raciborskie, opolskie i Dolny Śląsk, co udowadnia, omawiając ich spccyfikę regionalną w zakresie wyszyć i haftów. W tym kontekście nie umyka jej uwagi biżuteria, która również na Śląsku była przejawcm odmiennych upodobal] lokalnych społeczności. Część /l. omawianej monografii "Antropologia życia codziennego i świątecznego" prezentuje ogląd śląskiej kultury ludowej z perspcktywy antropologicznej. Dorota Simonides pisząc o Ludowej wizji świata, eksponuje znaczenie w nowoczesnych badaniach prac nad katcgorią kulturową, jaką jest światopogląd ludowy. Odzwierciedla on bowiem potrzeby psychospołecme konkretnej społeczności lokalnej. Jak podkreśla autorka, "wyrażają si~ one przede wszystkim w dążeniu do życia w świecie ładu, porządku i sensu, w tendencjach do waloryzowania zamieszkanej przestrzcni: wyznaczania w niej miejsc dobrych i złych; w sposobach pojmowania sacrum, profanum, w wytyczaniu zjawisk tworzących rzeczywistość zewn~trzną i wewnętrzną" (s. 169-170). W rczultacie podjęła ona próbę przeprowadzcnia rckonstrukcji ludowego światopoglądu Ślązaków na przełomie XIX i XX wieku, uwzględniając najbliższe otoczenie człowieka, dom, jego otoczenie. W tym kontekście interesuje ją szczególnie zabezpieczenie dobytku, stosunek do przyrody, do Boga i innych bytów transcendentnych. W śląskim światopoglądzie ludowym wyróżnia trzy główne typy myślenia: magiczny, religijny i racjonalny, uznając, że "większość treści odnoszących się do ludowej wizji świata ma bezpośredni związek l. Bogiem i religią chrześcijańską, choć dodać trzeba, że i tu dostrzegamy elementy magiczne" (s. 194). W tym kontekście w kręgu zainteresowa6 Sominides znalazły się struktury magiczne i religijne, które przejawiają się w postaci zamówie6, zażegnywa6, odczyniań, zaklina6 itp. Ta część jej reneksji ogniskuje się wokół takich problemów, jak religia a cierpienia i choroby; zażegnywania ludowe jako wyraz dawnej religjności ludowej; znachor jako człowiek mający moc "nie l. tego śwata"; owczarze i kręgarze. Simonides, penetrując pod tym kątem źródła śląskic, po raz pierwszy zgromadziła imponujące materiały. przechodz,!c od opisu do ich interpretacji. I tę właśnie część jej pracy uważam za szczególnie cenną. Całość zamykają syntetyczne reneksje o demonologii, dość ogólne zresztą, bowiem większą uwagę tej problematyce autorka poświęciła w przywoływanej monografii folklorystycznej (D. Simonides, Wierzenia, przesądy i demonologia, w: Folklor Górnego Śląsku, pod red. D. Simonides, Katowice 1989) oraz w oddzielnym studium (D. Simonides, Śląski horror. O diahłach, skarhnikach, ulopcach i innych strachach, Katowice 1984). Henryka Wesołowska jest autorką pracy Wi('zi rodzinne i sąsiedzkie. W centrum jej zaintcresowa6 znalazły się więzi społeczno-kulturowe ludności wiejskiej na Śląsku w XIX i XX wieku. �257 Stad też omawia ona charakterystyczne cechy tradycyjnej rodziny wielopokoleniowej oraz funkcjonuj,!ce w niej wartości, a także tradycyjną społeczność lokalną. Dział Zwyczaje i ohrzędy rodzinne na Śląsku. również autorstwa Henryki Wesołowskiej, został opracowany na podstawie jej własnych badań terenowych prowadzonych w latach 60. i 70. na Śląsku (zob. szczegółowe uwagi tej autorki: Obrzędy i zwyczaje rodzinne, w: Folk/or Górnego Śląska, pod red. D. Simonides. Katowice 1989). Wesołowska, wyróżniając w obrzędach rodzinnych: zwyczaje i obm;dy weselne (od zalotów do narzeczeństwa, przygotowania do wesela, ślub i wesele, poprawiny, przenosiny), zwyczaje i obrzędy narodzinowe oraz obrzędy i zwyczaje pogrzebowe, nie tylko op~suje je, ale ukazuje proces ich zmian, przeobrażeń, a także redukcji, który jest wynikiem zaspokajania nowych potrzcb i aspiracji społecznych współczesnych Ślązaków. D. Simonides traktuje obrzędy i zwyczaje doroczne jako "powtarzającc się czynności rytualne, wyrażające usankcjonowane w środowisku czy grupie lokalnej zachowania wierzeniowe, estetyczne, emocjonalne, a które wspierają się na kulcie przyrody, przodków, na obecności elementów magii wegetacyjnej" (s. 262). Jako autorkę opracowania Doroczne zwyczaje i obrzędy, ich antropolo?}iczna .fimkcja interesują ją nic tyle etnograficzne i historyczne opisy dawnych wierzeń. zwyczajów i obrzędów, co bardziej związane z tymi praktykami psychospołeczne potrzeby człowieka. Jak pisze, "odczytanie funkcji, znaczenia i sensu obrzędów ujawnia zarazem stan i kształt świadomości religijnej społeczności, która owe obrzędy, wierzenia i zwyczaje praktykowała czy praktykuje". Simonides nie aspiruje do zbadania wszystkich przejawów śląskiej obrzędowości doroonej, które w swym ogólnym kształcie są tak ie same jak polskie, w centrum jej uwagi znalazły się jedynie te. które S,! typowe dla śląskiej ludności rodzimej oraz te, w których funkcjonują elementy typowo śh!skie. Stąd eksponuje takic regionalne formy rcliktowe, jak topienie marzanny, babski comber, żurowa środa, Emaus, czyli szukanie powstałego z grobu Chrystusa oraz te śląskie zwyczaje, które na Śląsku cieszą się szczególną popularnością, jak np. wodzenie niedżwiedzia. obchodzcnie "Barbórki". Simonides, dokonując oglądu obrzędów i zwyczajów cyklu jesienncgo i zimowego z perspektywy antropologicznej (Adwentu, Bożego Narodzenia, zapustów), cyklu wiosennego (topienia marzanny, żurowej środy, palenia Judasza, chodzenia z kogutkiem bądl. gaikiem) sprzcciwia się tym wszystkim tezom, według których tradycyjne obrzędy współcześnie zanikają. Uważa, że "zanikają jedynie te treśei i formy obrzędów, które nie pełnią już żadnej funkcji, S,! puste. Miejsce ich zajmują jednak obrzędy, zwyczaje i wierzenia nowe" (s. 265). Simonides jest również autorką następnego opracowania, Folklor i folklorystyka Śląska na tle tu ludoznawcze materiały średniowieczne (takie, jak np. Księga Henrykowska, Katalo?) mayii Rudol/iI, Cm/ex Mikołaja z Koźla, vesta Romanorum i in.), śląskie źródła folklorystyczne wieków XVI-XVII (różne kroniki lokalne, dzieła takich autorytetów, jak W. Rożdzieński, A. Gdacjusz, J. Praetorius, L. D. Hermann. F. A. Zimmermann, J. Kauschke) oraz ,.czasów nowożytnych", czyli od l połowy XIX wieku, wyróżniając tu jako oddzielną część .•Folklor i folklorystykę Śląska w niemieckim kręgu zainteresowali". Ten historyczny przegląd, w którym Simonides bądź to odnajduje zapomniane i niedocenione przez dotychczasowych badaczy dzie/a i obszary, bądź obala niektóre blc;dne tezy i wcześniejsze ustalenia uczonych, wieńczy podrozdział "Folklor i folklorystyka Śląska po 1945 roku". Wydaje się, iż ten ostatni dział. mimo przywołanych wielu nazwisk autorka potraktowała dość pobieżnie. wspominając jedynie o wybranych badaniach. Podobnie, bardzo ogólnie, pisze Simonides w tej części pracy o śląskim folklorze słownym, muzycznym i tanecznym (zob. s. 340-344). Może właśnie dlatego, że sama jest autorką wiciu prac poświęconych folklorowi słownemu, a także redaktorem epokowej monografii Folklor Górne?}o .~Iąska. Aby więc uniknąć powtórzeli, Simonides ogranicza się do podsumowującej syntezy, podpowiadając odbiorcy szczegółowe opracowania w przypisach. Część II. omawianej książki kończy praca Barbary Bazielich Sztuka ludowa na Śląsku. Autorka, pisząc o bogactwie i różnorodności dziedzin twórczości ludowej, zwraca uwagc; na budownictwo mieszkalne i gospodarcze, urządzenie wnętrz, meble, wyroby z drewna, skóry, me:ródel. Charakteryzuje 17 Lud t. LXXVI �258 talu, plastykę eksponuje obrzędową, trzy działy szkle i rzeźbę. rzeźby, W ramach Różallcowa i Kodeńska; "dobry sztuki stroje, malarstwo podrozdziałów wyszycia, omawia harty itp. W rezultacie i papicrze, na płótnie w szczcgółowy malarstwo sposób na najbardziej Matka Boska i Chrystus są naj popularniejszymi postaciami na Matka Boska Czystochowska, Pickarska, Karmiąca, Szkaplerzna. Chrystus Pasterz"). tkactwo, ludowcj: konkretnych powszechne wzroce i motywy. obrazach śląskich (tu głównic: i jako malarstwo, tradycyjnej zaś Centrum przede wszystkim malarstwa na "na szkle krzyżu", w XIX otwartym "I. wieku był na bokiem" Śląsku rejon podsudecki, a zwłaszcza okolice Kłodzka, Opawy i Kamiennej Góry. Szczególnie wicie uwagi Bazielich poświyca tradycyjnej rzcżbie, omawiając różne jej typy, odmiany i warianty. W świetle jej badań rzcżby Chrystus ludowej, (głównie jako Natomiast na krzyżu drugą pod postać się - Lektury chiwalne jak mimo pisze znanego ksiąźki Frasobliwy częstotliwości - ulatwia dokumentujące a trzecią kultowego "nader najbardziej - św. Jan (Góra popularny postacią jest (głównie św. Anny), temat Matka Boska Nepomucen). w ikonografii ludowej rzadko". indeks zabytki stanowią występowania i Pieta), miejsca znawczyni omawianej fotografie, Chrystus "z Dzieciątkiem" św. Anna, pojawia oraz względem rzeczowy, Śląska oraz calość zaś zamykają ilustracje życic społeczno-obyczajowe jego (armiesz- kańców). Wobec trudno tak ogólnej przedkładać bogactwem z konieeznoci znaczenie reOeksji, perfekcyjną one dokumentują w sposób i wpływy kultur obcych jednych o kulturze konkretnego problemów również prezentacji Kultury opracowań nad znajomością niezwykle regionu, szczególowych rzetelny na te pograniczne jako W rezultacie pogranicza, 'i.e wszystkie osobliwości nic tylko słowiański ziemie. regionu z perspektywy ludowej .ill{skiej ludno.ki drugie, lokalnych. charakter tym cenniejszą, Wszystkie kultury otr/.ymujemy rodzimej imponują śląskiej. nowoczesną 'ie ujmującą ale pracę bogaty zestal'. antropologicznej. Teresa Smoli/iska Teresa S m o l i ń s k a, Rodzina Opole 1992, ss. 196. Praca kowanie jest rezultatem zakresu siebie treści folklorystycznych w kulturze. kwestiami badań. Tym egzystencji. zjawisk, przydatność praca studiów i życiem nymi przede i szerzej znaczonego nad teren tradwji kulturowej. się na szczególne nowy kontekst traktowana jako występowania ukierun- dla prowadzonych twórca "aspck tu i użytkownik folklorystycznego" rod7.iną socjalizacji wartości zamysłu ujawnia ich własnej grupy; folklorystyce z innymi dyscyplinami jeszcze podejmowanych przebiegiem jeden procesu i enkulturacji, dostarczenia współpracę tu książce ogólny z perspektywy autorka wszystkim opowieść dotyczącymi historii dla pracy dla się swoistym który tworzenia członków terenem kulturowej 3. jest ważnym możliwości pogłębionego spo/ccznymi, dla ujęcia szczególnie cel. Jest nim przedstawienie folklorystycznej kultury zaopatruje innych z et- dowodu badań na nad społecznym. W recenzowanej słownego l.decydowała uzyskać się rodzina jako w procesie na temat Obok poprzez i socjologią, kulturą stała odznaczający 2. uczestniczy m.in. w poglądy i społecznej nologią kontekstem która po to, aby a jednocześnie globalnego, i komunikacji; badanych folklorystki, i rozważań aspekt rodzinnej Autorka włączyła się w ten sposób do dyskusji nad ważnymi poznawczo i społecznic kulturowego charakteru rodziny jako grupy i instytucji, która: I. stanowi segment społeczeństwa rodziny studiów obserwacji przez o sobie. Folklorystyczny zakresu rozwinięcia wybrała i zjawisko rodziny do analizy zainteresowaniami jednocześnie wykorzystuje studiów nicktórymi nad z bogatych opowiadania, związane jej możliwości ważnymi zasobów tzw. folkloru przy tym z genealogicz- czlonków. wskazania problemami Świadoma znaczenia folklorystyki. wybadań Za- �259 stanawia sit; wivc m.in. nad Ijawiskiem "folkloryzacji" - przekształcenia sir; opowieści z tekstu uwarunkowanego subiektywnie i związanego z jednostką w przekaz kolektywny i zobiektywizowany, nad relacją mir;dzy tekstami mówionymi i zapisanymi, wreszcie nad społecznymi ramami folkloru i rolą przekraczania tych ram i granic w jego przekształceniach. Przedstawia ponadto szerszy program folklotystycznych badall nad rodziną, w których przedmiotem byłyby nie tylko przejawy folkloru ustnego i ich rodzinne użytkowanie, ale również bardziej szczegółowa analiza innych zachowall rodzinnych, w tym obrz<;dów i ich wielorakich znaczeń. Całość ujęla autorka w pięć rozdziałów. Pierwszy z nich dostarcza informacji wprowadzających, dotyczących problematyki, zakresu i metod pracy oraz dokonuje przeglądu badań nad rodziną ze stanowiska folklorysty. Dowiadujemy się, że badania przeprowadzone zostały w Jatach 1984·1990 w różnych typach rodzin wiejskich na Górnym i Dolnym Śląsku, w południowej Wielkopolsce i części Polski centralnej. Metodą gromadzenia materiałów była ankieta oraz wywiad, w których przeprowadzeniu pomogli autorce studenci i uczniowie. Drugi rozdział omawia warunki i formy rodzinnego uczcstnictwa w kulturze oraz towarzyszącą działaniom kulturowym strukturę życia rodzinnego i układ ról i pozycji w rodzinie. Trzeci zajmuje się funkcjonowaniem tradycji folklorystycznych w rodzinie, przynosząc analizę sytuacji sprzyjających tworzeniu i przekazywaniu folkloru oraz roli poszczególnych członków rodziny w tych procesach. Rozdział czwarty koncentruje się na zainteresowaniach członków rodziny jej historią. Dość powszechnic deklarowanym chęciom poznania historii rodzinnej i wysokiej ocenie tego rodzaju zainteresowań odpowiada jednakże wiedza fragmentaryczna i na ogół niegłęboka. Na tym tle wyróżniają się nieliczne rodziny, w których przechowano legendy herbowe, obecnie uzupełniane o inne wiadomości I. historii rodziny i upowszechniane. W rozdziale ostatnim, w zakończeniu, umieszczono wnioski z badali i wymienione już uprzednio propozycje wobec przyszłych studiów nad rodziną. Wartość pracy polega nie tylko na wskazanym już nowatorstwie, wynikającym z rozpatrywania przejawów folkloru w kontekśce rodziny, otwierającym nowe perspektywy dla folklorystyki. Polega ona również na rozwinięciu i dostarczeniu nowych punktów widzenia wielu zagadnień, podejmowanych już w innych niż folklorystyka dyscyplinach. Do tych zagadnień, które w pracy T. Smolińskiej uzyskały nowy wymiar, należy m.in. zgromadzenie dodatkowych dowodów na silniejszy przekaz kultury w rodzinie ze strony matki i jej rodziny, potwierdzenie tzw. "przerywanego" przekazu kultury, szeroka analiza sytuacji folklorotwórczych w rodzinie a przede wszystkim zwrócenie uwagi na światopoglądowe znaczenie przejawów folkloru. Rozdział dotyczący opowieści związanych z historią rodziny dostarcza bowiem nie tylko niezwykle interesujących tekstów, w tym tekstów legcnd herbowych, funkcjonujących w rodzinach, ale również próbuje wyjaśnić znaczenie znajomości historii rodzinnej w rodzinach współczesnych. Godna uznania jest świadomość metodologiczna autorki, nakazująca jej odróżniać wartości deklarowane od realizowanych oraz dostrzegać różnice w wypowiedziach w gronie własnym rodziny i w obecności "obcego", jakim jest badacz. Szerokość i nowość ujęcia stworzyły również pewne trudności, zwauażalne w pracy, którymi w tym miejscu chcę sir; zaj"ć. Przyjęcie zalożeń badań socjologicznych i etnologicznych nad rodziną, polegające m.in. na szczegółowym rozróżnieniu rodzin ze względu na ich strukturę i sposób uczestnictwa w kulturze, zaprezentowane w rozdziale drugim, nie znajduje w zasadzie zastosowania w analizie funkcjonowania tradycji folklorystycznych w rodzinie. Obserwujemy tutaj pierwszy etap badań wykorzystujących doświadczenia różnych dyscyplin, w którym pojawia się już znajomość tych doświadczeń, natomiast brak jeszcze pełnej ich integracji z przedmiotem studiów. Druga uwaga dotyczy braku precyzyjnych kategorii analizy współczesności, właściwego zresztą nie tylko folklorystyce, ale również etnologii. Nie zawsze tradycja - dziedzictwo, związanc z przeszłością odróżniane jest od tradycji - wartości, związanej bardziej z teraźniejszością. Folklor występujc w pracy raczej jako dziedzina kultury, chętnie wiązana z kulturą ludową a rzadziej jako aspekt kultury, niezależny od czasu i granic kultury, choć o "folklory- �260 stycznym aspckcie" mówi podtytuł pracy. Na koniec uwagę moją zwróciła pewna niekonsekwencja w próbach przyjęcia podmiotowego podejścia w badaniach. Autorka kilkakrotnie wc wstępnej części pracy odwołujc się do "folklorystycznego automodelu rodzinności", którego przedstawienie potraktowane zostało jako cel pracy. Po to aby zrekonstruować taki model nic wystarcza gromadzić i prezentować informacje, których udziela "rodzina o sobie". Taki własny obraz grupy musi bowiem stanowić również pewną całość, zbudowaną na podstawie przyjmowanego przez grupę systemu wartości, ponadto winien być chroniony w trakcie jego odtwarzania przed interpretacjami badacza. Do podmiotowej analizy np. nic należy dość nieoczekiwane wyjaśnienie przez badaczkę wzrostu wśród młodych zainteresowania dziejami rod/jny: "Wydaje się, że wyrosło ono na gruncie wzmożonej chęci poszerzenia swej wiedzy na temat przeszłości historycznej Polski" (s. 137). Przydatność materiałów i metod analizy stosowancj przez folklorystę dla hadal] nad kulturą rodziny została w książce udowodniona. Z zainteresowanoem zatem można oczekiwać następnych prac T. Smolińskiej, zapowiadającej poszerzenie zakresu analizy i wykorzystanic w studiach nad rodziną nie tylko folkloru slownego ale również integralnie z nim potraktowanych materiałów dotyczących zwyczajowości i obrzędowości rodzinnej. ZhirJl1icw Jasiewic: Włodzimierz Piątkowski, Jagoda Jezior, Rafał Ohme, Listy i/o Kaszpirowskieyo. rzel1ie socjologiczl1e, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin 1993, ss. 143. Spoj- Przedstawiana książka dotyczy tematu fascynującego: tcgo, co zwykło się w skrócie nazywać "fenomenem Kaszpirowskiego". Ów "fenomen" to tylko jeden, choć z pewnością najhardziej spektakularny, spośród licznych przypadków różnych nickonwencjonalnych psycho- i bioenergoterapeutów, zdobywających sobie w naszym kraju mniejszą lub większą, przelolI1ą lub bardziej trwahl popularność. Jest to ważne zjawisko społeczno-kulturowe, które zresztą można obserwować również w innych krajach, i nie powinno umykać uwadze badaczy. Stykamy się z nim w życiu codziennym i może właśnie dłatego tak trudno jest przeanalizować je naukowo, uwalniając się od emocji. O Kaszpirowskim słyszał chyba każdy, napisano o nim wiele, czasem krytycznie, częściej w tonic apologetycznym, nikt jednak dotąd nie pokusił się o dokonanie rzetclncj, antropologicznej cz.y socjologicznej analizy jego działalności i przycz.yn tak wielkiej, jeszczc do niedawna. popularności. Pierwszą taką, i to udaną próbą, jest omawiana książka, przygotowana przez Włodzimierza Piątkowskiego z Zakładu Socjologii Medycyny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Luhlinie i jego współpracowników. Praca opatrzona jest krótkim posłowiem rcd. Haliny Aczkasowej, która zainicjowała i realizowała w latach 1990-1992 cykl telewizyjnych programów z dr. Anatolijem Kaszpirowskim. W. Piątkowski, socjolog medycyny, już od dłuższego czasu prowadzi systematyczne badania nad leczeniem niekonwencjonalnym; jest m.in. autorem ważnej i interesująccj książki Spotkania z inną medycyną. Listy do Kaszpil'owskiego to książka przejrzyście opracowana, składająca się z dość obszernego wstępu i trzech rozdziałów, przedstawiających kolejno: prohlemy metodologiczne, analizę statystyczną materiału oraz wybór listów telewidzów do terapeuty. "Wstęp" jest właściwie charakterystyką postaci Kaszpirowskiego, jego szczególnych cech osobowości i metody terapeutycznej, ujętą na szerszym tle społecznym. Autor analizuje czynniki, które sprawiły, że Kaszpirowski stał się na początku lat 90. jedną z najpopularniejszyeh postaci kultury masowej w Polsce. Zwraca uwagę na specyficzny splot okoliczności politycznych i gospodarczych związanych z okresem transformacji ustrojowej oraz na wsparcie "potężnego medium" - telewizji, która uczyniła z niego gwiazdę, idola publiczności (uosobiającego zarazem, jak trafnie zauważa �261 Piiłtkowski, j..:d..:nz mitów kultury masowej - lekarza-supermana). Autor stwierdza, że, wbrew opiniom, telcterapia Kaszpirowskiego odbiega od klasycznej psychoterapii, zawiera jedynie niektóre jej elementy. Natomiast w recepcji społecznej jest Kaszpirowski powszechnie traktowany jako bioenergoterapeuta, choć sam konsekwentnie przeciwstawia się włiłczaniu jego metod IN obręb medycyny nickonwencjonalnej. Niemniej, W. Piątkowski wskazuje na szereg pokrewnych technice Kaszpirowskiego metod lecznictwa niekonwencjonalnego stosowanych w Europie Zachodniej i w USA. Niezależnie jednak od kwestii zaszeregowania telcterapii i jej propagatora, najważniejszym problem..:m badawczym dla przedstawiciela nauk społecznych pozostaje fenomen ogromnej popularności terapeuty z ukraińskiej Winnicy i to podkreśla wyrażnie autor książki. Prezentuje walory perspektywy socjomedycznej, która może ujawnić przyczyny tego zjawiska, ukazując je w szerokiem kontekście stanu społecznej służby zdrowia w Polsce i społecznego odbioru tej sytuacji, w dużej mierze wpływającego na obecną popularność praktyk niekonwencjonalnych specjalistów oraz samoleczenia. Autor wybrał interesującą metodę badawczą - analizę treści listów telewidzów, skierowanych do dr. Kaszpirowskiego. Był świadom - jak wynika z rozważań metodologicznych problemów związanych z przyjęcicm tej perspektywy. Wskazuje na nikłe dotychczas zainteresowania socjologów tego typu żródłami i brak "teorii listu". Tym bardziej warte są uwagi interesujące rozważania W. Piątkowskiego na temat specyficznych cech tego materiału, perspektyw i ograniczeń ich badania. Autor wskazuje m.in. na brak możliwości wpływu badacza na formę i zakres informacji zawartych w listach (tę właściwość podzielają zresztą listy z innymi typami materiału zastanego). Stąd wynika niemożność przeprowadzenia pełnej analizy statystycznej. np. w odniesieniu do wyks/.tałcenia autorów listów (nic podało go 92,7% osób), wieku (brak danych o 58,8'~. osób), czy efektów teleterapii (35,9% autorów nie podało na ten temat informacji). Warto również porównać przytoczone w książce wyniki badań OBOP z rezultatami analizy listów. Okazuje się, że tylko 3% ankietowanych przez OBOP uznało, że seanse Kaszpirowskiego miały pozytywny wpływ na ich organizm. Natomiast 50,2'10 autorów listów stwierdziło poprawę swego stanu zdrowia, łącznie w 80,6% przypadków chorób. Tak duża różnica wypływa zapewnc z faktu, że listy skłonni Sił pisać raczej ci, którzy odczuwają pozytywny efekt, niż ci, którzy nic dostrzegają żadnych skutków teletarapii, bądź też skutki negatywne (tych ostatnich było tylko 2%,). Jak wynika z analizy statystycznej, aż 78,8% autorów listów stanowią kobicty (z ogólnej liczby przeanalizowanych 1907 listów, które nadeszły do telewizji w ciągu 1990 roku). Ten fakt, 1,",,<lI1Y z ogólnie obserwowanym zjawiskiem przewagi kobiet wśród klienteli specjalistów mcdyc:",) komplementarnej, wymaga wnikliwych badań, ponieważ, jak stwierdza autor, "ws/.ystkie Inalll: interpretacje (... ) są tylko po części przekonywające" (s. 134). Najobszerniejsza część pracy - rozdział III., zatytułowany tak, jak cała książka: "Listy do Kaszpirowskiego", zawiera wybór listów, ilustrujących najlepiej (zdaniem autorów) omawiane problemy. Listy podzielone są na trzy główne zespoły: prezentujące odczuwane skutki terapii, próby interpretacji "fenomenu Kaszpirowskiego" i wrażenia doznawane podczas seansów. Największą grup!; listów - opisujących efekty teleterapii - uporządkowano według rodzaju tych efektów (pozytywne, brak efektów leczenia i pogorszenie stanu zdrowia). Najliczniejsze listy, a mianowieic te, którc opisują pozytywne skutki telcseansów (zajmują one aż 45 stron książki), zostały posegregowane według rodzaju chorób czy dolegliwości. Podstawą był sporządzony przez autorów klucz kodowy, I. zastosowaniem nazw chorób (czy grup chorób) przyjętych w międzynarodowej klasyfikacji chorób WHO. Jednak napotykamy w układzie listów także takie oznaczenia (,.choroby naczyniowe", "choroby oczu"), których nie ma w przytoczonym w rozdziale I. kluczu kodowym. Ponadto, w wydzielaniu poszczególnych jednostek tego klucza, ujętych pod nagłówkiem "Rodzaj dolegliwości", widoczne są pcwne niekonsekwencje. Do "rodzajów dolegliwości", oprócz np. "chorób układu krążenia", zaliczone zostały również takie jednostki. które logicznic należą raczej do efektów terapii, np. "zanik blizn", "ciemnienie włosów", �262 "porost włosów", czy "rzucenie palenia". łnncgo rodzaju problem klasyfikacyjny wiąże się z faktem, że listy z reguły nie były monotematyczne, zazwyczaj dotyczyły kilku różnych zagadnień i wymieniały różne choroby trapiące ich autorów. To stawiało przed autorami książki trudne zadanie wyboru dominującego w liście tematu - każdy list mógł być z założenia przyporządkowany tylko jednej kategorii szczegółowej (poprawność metodyczną zapewniało równoległe kodowanie listów przez 3 osoby). Wydaje się, że przyjęte rozwiązanie jest słuszne; inaczej trzeba by dzielić każdy list na drobne fragmenty i zamieszczać je czasem kilkakrotnie. w różnych miejscach. Autorzy książki w rozdziale I. zapowiadają podejście przede wszystkim jakościowe do badanego materiału. Ze względu na jego specyfikę, analiza ilościowa ma tu mniejsze znaczenie. Jednak zawarta w pracy analiza jakościowa pozostawia pewien niedosyt. Oddzielny rozdział dotyczy materiału statystycznego, toteż czytelnik oczekuje, że po obszernej prezentacji wyboru listów znajdzie również rozdział poświęcony jakościowej analizie materiału. Tymczasem napotyka jedynie zakończenie, lakonicznie podsumowujące wyniki badań nad listami, łącznie z danymi uz.yskanymi przez autora z wywiadów i materiałami zebranymi przez OBOP. Poza tym nawiązania do treści listów, także łącznie z danymi z innych źródeł, znajdujemy w części wstępnej pracy. Wydaje się, że książka zyskałaby dużo, gdyby oddzielny jej rozdział zawierał wnikliwą analiz.ę jakościową "materiału listowego". Niemniej, książkę czyta się z wielkim zainteresowaniem i podziwem dła autorów, którzy podjęli się bendyktyńskiej iście pracy - kodowania, kłasyfikacji i opracowania materiału zawartego w ogromnej liczbie listów. M usieli przy tym samodzielnie pokonywać piętrzące się przeszkody, nie mogąc korzystać z żadnych wzorów krytycznych analiz socjologicznych zbiorów listów. Praca wykazała, że zastosowana metoda może być bardzo owocna w badaniach nad stanem świadomości społecznej, także w zakresie stosunku do niekonwencjonalnych metod leczenia. Książka może zainteresować nie tylko specjalistów, ale takżc każdcgo "zwykłego" czytelnika, który znajdzie w cytowanych listach przcjmujący wyraz ludzkiego cierpienia, nadziei, a nieraz takżc wielkiej radości z odzyskania zdrowia i ogromnej wdzięczności dla dr. Kaszpirowskiego, nazywanego uzdrowicielem, "genialnym Anatolijem", a w jednym z listów "posłańcem z gwiazd". DlInllla Kraków. duli, Kraków Przestrzenie kulturowe, Penka/a-Gaw{'cka pod red . .I. Bujaka, A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej i R. Go- 1993, ss. 139, ił. Prezentowany tom szkiców z zakresu antropologii miasta, rezultat współpracy krakowskich historyków i etnologów, ukazał się z poważnymi perturbacjami. Przedwczesny zgon dwojga redaktorów opóźnił wydanie oraz, jak można sądzić ze wstępu autorstwa R. Goduli, która ostatecznie przygotowała całość do druku - uniemożliwi! peine zrealizowanie wstępnej koncepcji. Jakkolwiek było, sądzić należy przedstawiony czytelnikowi rezultat, a nie zamierzenia. Zainteresowanie krakowskich badaczy Krakowem, jego kulturą i mieszkańcami, dało się już zauważyć od kilku lat. Próby zastosowania etnograficzno-ctnologicznego aparatu analitycznego do kwestii miejskich, zwłaszcza miasta tak bogatcgo w historię i różnorodnego pod względem kulturowym, jak Kraków daly - jak można się było spodziewać - intcresujące rezultaty'. Do początkowych zainteresowań folklorem miejskim, miejską obrzędowością, zagadnieniami kontaktów miasto-wieś podmiejska, doszła obecnie kwestia miejskiej przestrzeni . .lej właśnie, kulturoI Zob. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace etnograficzne" z. 26: 1987. red. j.w.; także: "ZNUJ. -Kunachowicz. Prace etnograficznc" z. 2i. 19H6 pod red. J. Bujaka oraz ..Z UJ. Prace etnograficzne" z. 23: 19H7 pod red. A. Zambrzyckiej- �263 wemu wymiarowi istotnych dla miasta i jego mieszkańców miejsc, poświęcony jest, w przeważająceJ części, prczcntowany tom. Gros artykułów poświęconych jest krakowskiemu Rynkowi, który będąc jednym z największych placów Europy. spełnia! w swoich ponad siedemsetletnich dziejach rozmaite funkcjc. O politycznych funkcjach Rynku traktuje artykul M. Rożka Forum regale. Rynek krakowski jako miejsce wydarzeń polityczl1ych (X I V-X V I I I wiek); o obrzędowych z kolei B. Pilichowska (Rok ohrzędowy na krakowskim Rynku w minionych stuleciach); o komunikacyjnych J. Duda (Komul1ikac.ljna jilllkcja Rvnku Gltiwne{fo w Krakowie); ekonomiczne zaś omawia J. Bieniarzówna (Krakowskie taryi w dawnych wiekach). Lektura tych prac każe schylić czoło przed erudycją autorów, ale jednocześnie skłania do wniosku, że, po picrwsze, zaprczentowali oni typowo "historyczne" artykuły, nie zawierające wcale, lub minimalne ilości, "etnologicznego" spojrzenia na problem, oraz, po wtóre, że są one także ..historyczne" w tym sensie, iż zajmują się generalnie przeszłością, na uboczu pozostawiając zjawiska występujące współcześnie. W zasadzie poza pewnymi próbami uwspółcześnienia wywodu, widocznymi w artykułach J. Dudy i B. Pilichowskiej, pozostałe stanowią kompilację godnych uwagi faktów historycznych, niejako wstępny material do etnologicznych analiz. Są niewątpliwie cennym, ale zaledwie tłem. zbiorem faktów, które dopiero należałoby poddać etnologieznej analizie. Podobny zarzut, przy wszystkich nic podlegających kwestii zaletach, postawić można pracy J. Kracika (SllIropolski Kleparz - targ w lokall1ej kulturze społecznej). Z. Szromba-Rysowa w artykule Tar!l0wisko SliIrv Kleparz - elf/ogra[lczna perspektywa badawcza precyzyjnie ukazuje atrakcyjność etnograficzno-etnologicznego podejścia do problematyki przestrzeni miejskiej - tu w odniesieniu do jednego z najbardziej znanych i ważnych miejsc targowyeh miasta. Zarysowanie owej badawczej perspektywy nie oznacza jednak jeszcze, iż została ona zastosowana. Na to przyjdzie jednak zapewne poczekać. Z kolei z opracowania E. Fryś-Pietraszkowej (Kraków a wsie podmiejskie w rela,jach etnograficznych sprzed .IlU lat), w którym zaprezentowany został interesujący material etnograficzny, od lat oczekujący w zaciszu archiwum na skutecznych interpretatorów, wynika jasno, iż kontakty miasto-wieś owocowały między innymi powstawaniem istotnych kulturowo "miejsc zderzenia". Ich etnologiczna analiza mogłaby wiele, jak mi się zdaje, wnieść do zrozumienia istoty wzajcmnych wpływów, splotu harmonii i konfliktów w procesie kontaktów między mieszkańcami K rakowa a ehłopami z podmiejskich wsi. Odnoszę wrażenie, że prawdziwie udaną próbą zastosowania pojęciowego aparatu etnologii do analizy kulturowej przestrzeni miejskiej jest zamieszczony w tomie artykuł D. Gut Nowa HUla w .~wiad(/m(),vci jej mieszklll;niw. Autorka usilowała, z interesującym skutkiem, dotrzeć do .,struktury przeżywanej" micjskiej przestrzeni, mając tu na myśli "całą sferę wyobrażeń i mitów, naroslych wokół samego miasta i rozgrywających się w nim wydarzeń". Efekt byłby zapewne jeszeze pełniejszy, gdyby autorka oparła swoje wnioski na bogatszym materiale analitycznym, zwłaszcza już publikowanym 2 Oceniając gener<t1nie krakowski tom studiów na temat przestrzeni miejskiej stwierdzić można, iż wi,,:ccjobiecujc, niż daje, przynajmniej jeśli chodzi o etnologoczne analizy. Jest raczej cennym do nich wstępem, ukazujc perspektywy wspólnych badań historyków i etnologów, stanowiąc dowód na atrakcyjność tej problematyki dla obu partnerów. Mniemać zatem można, że następne publikacje b,,:dą dowodem nie tylko godnej uwagi mody na temty z zakresu antropologii miasta - tu: właśnie Krakowa - alc przede wszystkim staną się prezentacją oryginalnych osiągni,,:ć z tego zakresu. Ryszard :! Zoh. opracowanie roku J. Mikuło\Vski nutcriałtl\\' z inicjatywy Pomorski. Kwl../m' w Iwszej pllmiró, pokonkursowych: Oddziału Krakowskiegt) konkurs Biblioteka Krakowska nr 127, Kraków pod hasłem .,Czym był i czym jest dla mnie Kraków" Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Kantor 1991. Jest lo naukowe został ogłoszony w 1969 �264 Marian M o r a wczy 11 s k i, Rzeź ss. 192, ok, 50 il. 1846 r., DChic(l, Pilzno, TUr/ulw i okolice, Tarnów 1992, Są wydarzenia w polskich dziejach, których wspomnienie zawsze wywolywać będzie emocje. a których interpretacje i oceny różnić się będą w zależności od pochodzenia, poglądó\\ społecznych, wizji dziejów i - generalnie - światopoglądu jednostki dokonującej oceny. Czasem także od temperamentu i wrażliwości. Rzecz jasna, nie powinno to dotyczyć historyka, od niego wymaga się obiektywizmu. Ale przecież i on jest tylko człowiekiem. Jednym z najbardziej bolesnych zdarzeń w polskieh dziejach jest galicyjska rabacja 1846 roku. Kilka krwawych dni mroźnego stycznia tamtego pamiętnego roku, kilka powiatów objętych zaburzeniami - chłopską ruchawką; może tysiąc zabitych przedstawicieli stanu szlacheckiego, rabunki i gwałty, a w ich rezultacie - narodowy szok. Publicystyka i sztuka przez dziesięciolecia żywiły się tym tematem, żyła nim także wieś galicyjska, żywe wspomnienia o rabacji utrzymywały się do niedawna. Także niejeden historyk zyskał poklask albo cięgi za sposób w jaki ukazywał źródła, przebieg i sens owej krwawej łaźni. Kaznodzieje - zarówno świeccy jak i duchowni gromili wady narodowe, posługując się przykładami z tamtych dni. Był to temat zawsze niepokojąco aktualny, pozwalający - przez swoją niejasność i złożoność motywów działających w 1846 roku stron - uzasadnić sprzeczne niekiedy poglądy i opinie. A dziś? Czy dziś warto jeszcze wracać do tamtych wydarzeń? Czy są jakieś powody, dla których należy przypominać ofiary i ich katów'? Czy są jakieś względy, które winny skłaniać współczesnego Polaka do rozpamiętywania klęski zgotowanej przez austriackiego okupanta szlacheckiemu powstaniu, przeciw którym skierowano sprawiedliwy acz ślepy gniew polskiego ludu'? Czy to, co się wtedy stało, to tylko wybryk historii, czy prosta a tragiczna konsekwencja nieporozumienia między ludźmi z dołu i szczytów społecznej drabiny? A może wręcz reguła w naszych dziejach, konsekwencja połączenia pobożnych życzeń typu "iakoś to będzie" z brakiem organizacji? Podobne pytania można stawiać w nieskończoność, jedno jest pewne, zainteresowanie rabacją wciąż istnieje, a nowe na jej temat prace, nie tylko historyczne, mogą liczyć na zainteresowanie. Tak też będzie zapewne w przypadku książki historyka - ale historyka literatury - Mariana Morawczyńskiego zatytułowanej lakonicznie Rzeź 1846 r. Jest to drobiazgowa opowieść o pamiętnych wydarzeniach na obszarach dotychczas uznawanych za marginalne: we wsiach na wschód od Tarnowa, szczególnie w okolicach Dębicy. Autor w zasadzie nie wnosi nowych informacji, porządkuje znane dotychczas, pewne relacje uściśla, inne podaje w wątpliwość. W sumie, z punktu widzenia wiedzy o wydarzeniu, niewiele. A jednak czyta się tę książkę z wielkim zainteresowaniem, nawet wbrew jej wadom: chaotycznej miejscami narracji, niejasności wywodów, czasem zbytniej skłonności do uogólnień. Czytamy pracę Morawczyńskiego nie tylko z zainteresowaniem, ale również z bólem i z jakimś niejasnym a dojmującym uczuciem jej aktualności. No cóż, to chyba nieuniknione, że czytelnik przejmuje się ładunkiem dydaktycznym jaki niesie w sobie wspomnienie galicyjskiej rzezi. Bo czyż nie jest tak, że dzielenie społeczeństwa na lepszych i gorszych, tych myślących i rządzących, i tych od czarnej roboty, że patriarchalizm połączony z niesprawiedliwością, mogą prowadzić prostą drogą do wybuchu niekontrolowanego gniewu. Tak jest i tak zapewne zawsze będzie, a kto o tym zapomina, czyni wielki błąd. A austriackie machinacje, perfidne szezueie brata na brata. te judaszowe srebrniki wypłacane przez obcych Polakom za polską krew - jak to się ma do poruszanych kwestii'? Owszem. ma się bezpośrednio i najboleśniej, bowiem podobne działania mogą mieć miejscc jedynie wtedy, gdy brak porozumienia, prawdziwego, a nie tylko deklarowanego bratcrstwa, wtedy gdy brak wspólnoty interesów, wzajemnego szacunku i tolerancji między ludźmi. Tego właśnie w tragiczny sposób zabrakło w Galicji w 1846 roku i dlatego polała się obficie polska krew. Brakło, tam gdzie winien się był znaleźć, rozumu, przenikliwości, brakło solidaryzmu narodowego i dlatego w ową lukę - �265 przepaść mil;dzy wiejskim ludem (któremu nie danym jeszcze było poczuć się narodem) i szlachtą - mając,! się za naród, mógł wcisnąć sil; wróg. I wygrał, choć nic na długo. Myślenie o rabacji wbrew pozorom nie jest dziś,jak sądzę,jalowe i anachroniczne, to po prostu myślenie o źródłach nieporozumierl społecznych i sposobach przeciwdziałania im. To myślenie o tym, jak trudne, a czasem wręcz niemożliwe bywa owo przeciwdziałanie, a także i o tym, że zbrodnia rodzi się cZl;sto I.arówno z arogancji jak i z ignorancji. Oby przebogatej lekcji wypływającej z galicyjskiej rzezi nic trzeba już było nigdy na nasl.ej ziemi przerabiać. Książka M. Morawczyńskiego wartościowa sam;'kW sobie, I.yskuje jeszcl.c, gdy?, budzi w czytelniku ważne i aktualne pytania i wątpliwości. Ryszard Kantor Maria P a rad ()w s k a, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Lacińskiej, Wydawca: Komisarz Generalny Udziału Polski w Wystawie Uniwersalnej EXPO '92 w Sevilli, Wydawnictwo "Warsawa", Warszawa, bez roku wydania, ss. 297, indeks nazwisk. Wydawca: Komisarz Generalny Udziału Polski w Wystawie Uniwersalnej EXPO '92 w Sevilli nie miał szczęścia do redaktora ani oficyny wydawniczej. Odbiło się to najakośei książki, a głównie na niestarannej korekcie, pozostawieniu fragmentu strony niezadrukowanej (ślad ingerencji cenzury?), wadliwym zszyciu arkuszy (mały margines wewnętrzny utrudnia lekturę), a przede wszystkim niestarannym indeksie nazwisk (nie zdołano np. ustalić imienia Kolumba; szczęście, że Autorka podała w tekście imię Mickiewicza, bo już rozwiązanie pierwszej litery imienia Lelewela okazało się nicwykonalne), Zapewne równie? z winy redaktora pierwsze zdanie "Wstępu" rozpoczyna się słowami: .,Pil;ćsetna rocznica odkrycia Ameryki przez Kolumba, przypadająca na rok 1992 [.. .]" (s. 3), jest nieprecyzyjna. Wiemy przecież, że mieszkańcy Azji do Ameryki docierali przed 1492 rokiem. Wykopaliska archeologiczne dowodnie potwierdziły także pobyt mieszkańców Europy na kontynencie amerykańskim przed tym rokiem. Mil;dzy innymi dlatego rocznicę pierwszej wyprawy Kolumba do Indii obchodzono pod hasłem "Spotkanie Dwóch Światów". Z powyższych uwag wnosić można, że recenzowana książka jest typowym tworem - jak to mawiał Kazimierz Wyka - "jubileatyzmu", podobnie jak tablica na gmachu "Wspólnoty Polskiej" w Warszawie poświl;cona Ignacemu Domeyce, ufundowana w 1992 roku przez Komitet Polski ,.Spotkania Dwóch Światów", na której w brązie odlano błędną datę rektorstwa wybitnego Polaka w Uniwersytecie w Santiago de Chile t. Tak jednak nie jest. Maria Paradowska nawiązując świadomie do rocznicy ważnej odkrywczo wyprawy Kolumba, nie dała się zupełnie zepchnąć na pobocza "jubileatyzmu", narzucone przez nie przygotowaną do tego typu publikacji oficynę wydawniczą. Jej książka jest pionierską monografią problemu, przedstawioną w formie popularnej. Uważny czytelnik książki Marii Paradowskiejjest pełen podziwu dla trudu Autorki. To prawda, że nie miała ona warunków do przeprowadzenie kwerendy archiwalnej (nawet w Polsce) i pisząc swe dzieło oparła się głównie na pamiętnikach oraz literaturze popularnonaukowej. Mimo to przedstawiony obraz, dotyczący zwłaszcza XIX i początku XX wiekujest bardzo interesujący. Okazuje się, że Autorka zdołała zebrać więcej danych niż to uczyniono w ogłoszonej w 1983 roku pod redakcją Marcina Kuli ksi"żce Dzieje Polonii IV Ameryce Łacińskiej. Historiajest chybajcdyną dziedziną, gdzie miłośnicy badań przeszłości mogą, mimo braku warsztatu, inspirować badania profesjonalistów. Maria Paradowska uzyskała lo prezentuj,!c głównie informacje z zakrcsu historii nauki i techniki. Rzeczowość przckazu w książce Marii Paradowskiej ulega zachwianiu w relacjach dotyczących Polaków w Ameryce Łacińskiej po drugicj wojnie światowej. Tu już nie wystarczy oczytanie l Autorzy tekstu na tej tahlicy zapewnie nic wiedzieli, że istnieje książeczka Aliny Szwejccrowej pt. /gnac.v Domeyko, wydana w 1975 roku z poprawnie zestawionym kalendarium. Domeyko nic był rektorem w latacb 1857·1873 tylko 1867-1883 (w latach t852- t 867 sprawował funkl:ję delegata rZ'-ldu do .spraw reorganizacji uczelni). �266 w mniej lub bardziej łatwo dostępnych publikacjach. Polityka pozyskiwania po 1945 roku literatury zachodniej zdecydowała, że kwerenda w krajowych bibliotekach niewiele daje. Analiza licznych relacji podróżniczych, drukowanych niemal masowo po 1956 roku; daje wyniki niekiedy trudne do weryfikacji. Bardziej wiarygodna jest literatura spccjalistyczna, która jednak umknęła uwadze Autorki. Zwracam uwagę, że Instytut Nauk Geologicznych PA N prowadzi l na Kubie przez 15 lat badania stacjonarnc, uwieńczone ważnymi publikacjami (w tym mapy kopalin mineralnych). Autorka w zasadzie pominęła również krąg badaczy skupiony wokół redakcji "Estudios Latinoamericanos" z Instytutu Historii PAN. Wielu z tych autorów prowadziło kwerendy w archiwach i bibliotekach Ameryki i dysponuje dużym zasobem informacji o udziale Polaków w rozwoju cywilizacji Ameryki Łacińskiej. Brak informacji na ten temat w książce Marii Paradowskiej zdaje się wskazywać, że praktycznie nie ma kontaktów z historykami z tego kręgu (tzn. Instytutu Historii PAN), a ponadto nie korzysta z retrospektywnych i bieżących bibliografii historycznych, geograficznych i geologicznych. Recenzowana książka, poza "Wstępem" i "Zakończeniem" składa się z dziewięciu rozdziałów prezentujących zebrany przez Autorkę materiał w układzie chronologicznym i przedmiotowym. Pierwszy z tych rozdziałów dotyczy działalności Polaków w Amcryce w XVI-XVIII wieku. W siedmiu kolejnych nakreślono szerzej działalność naszych rodaków w różnych dziedzinach: rolnictwie, technice, badaniach przyrodniczych (geologicznych, zoologicznych, botanicznych). wojsku, odkryciach geograficznych i pracach etnograficznych itp. Ostatni rozdział dotyczy działalności w różnych dziedzinach życia społec7.eństw: naukowej w uniwersytetach i instytutach badawczych, lekarskiej, posługi duszpasterskiej, kulturalno-oświatowej, życiu politycznym i artystycznym oraz "w innych dziedzinach życia" (dotyczy to przeważnie prowadzących przedsiębiorstwa i zakłady przemysłowe). Taki układ treści powoduje, że niektóre informacje o dokonaniach wybitnych badaczy powtarzane są w różnych rozdziałach. Zawsze jednak prezentowane s,! one w innym kontekście. przez co czytelnik mniej zorientowany - a przecież do nich Autorka adresowała sw'! ksi,!żkę stopniowo wciąga się w zawiłe problemy Polonii latynoamerykańskiej. Spccjaliści nie zawsze są w stanie akceptować niektórych szczegółowych przekazów Marii Paradowskiej. Ograniczę się do podania kilku informacji o gcologach: Ignacy Domeyko: studiował w Oddziale Nauk Fizycznych i Matematycznych a nie "wydziale fizyczno-matematycznym" (s. 99); w 1838 roku przybył do Coquimbo a nie La Sereny (s. 100) osady, od której już wtedy przyjął nazwę pobliski port; rektorem był do 1883 roku, a nie "do wyjazdu z Chile" (s. 199), gdyż wyjechał w 1884 roku. Ważniejsze są jednak pominięcia: brak charakterystyki dokonań Domeyki w górnictwie, prawodawstwie, meteorologii, balneologii i innych dyscyplinach. Dodam do tego pewną ciekawostkę. Otóż zaraz po przyjeździe Domeyki do Coquimbo omal nic doszło do zerwania umowy. Tę wprawdzie firmował rząd, ale opłacali właściciele kopalIl, którym przybysz miał podać sposób na pozyskanie srebra z wykopanych zwałów rudy ołowianej. Z największym trudcm udało się Domeyce przekonać administrację prowincji, że czynność ta wymaga większego zesołu fachowców, a tych musi wykształcić. Z oporami przyjęto jego perswazjc, a z czasem wydawano nawet w La Screnie napisane przez niego podręczniki. Z żalem żegnano go w Coquimbo, gdy opuszczał to miasto. Wahał się z decyzją wyjazdu do Francji, głównie nie chcąc uczestniczyć w jałowych sporach emigracji. Dlatego przyjął propozycję pracy w stolicy Chile. Inny bohater książki Marii Paradowskiej: Józef Siemiradzki. Charaktcrystyka lego opiekuna polskiej emigracji do Ameryki Południowej została przedstawiona poprawnic, a szczegóły dotyczące dokonań geologicznych kumuluj,! błędy poprzcdników. Na s. 110 Autorka piszc: "Jeden ze słowników brazylijskiego Jnstituto Historico, w tomic I, na stronic 907, nazwał Józefa Siemiradzkiego "najwybitniejszym geologiem tego kraju" (to jest Brazylii). Informację tę poda! Józef Retinger w książce Polacy w cywilizacjach obcych dIJ krJ/Jcu X l X wieku (nb. tytuł niew!aściwie zapisany, podobnie jak i bibliografii, gdzie zresztą nic uwzględniono edycji tej książki z 1991 roku). Pomińmy precyzję cytowanego tekstu. Rzccz w tym, ŻC Siemiradzk i prowadził badania �267 geologicznc w Brazylii raczcj przygodnie i - choćby z tego względu - jego dorobek nie był tak znaczący, jak stale pracujących w tym kraju geologów niemieckich. Podczas pisania ksi"żki moi.na było także precyzyjniej określić dokonania Ernesta Malinowskiego w Peru, a I.właszcza jego udział w budowie kolei transandyjskiej. Wiele o tym twórcy pisał w ostatnich latach Bolesław Orłowski (do artykułów tych nie dotarła Autorka), a najnowsze dane zawarł w książce wydanej w 1992 roku Osiągnięcia inżynierskie Wielkiej Emigracji. Z treści tych opracowań, opartych m.in. na żródłach północnoamerykańskich, wypowiedzi Władysława Klugera (cytowane przcz Autorkę) są nicco przejaskrawione. Uwagi powyższc zdają się wskazywać, że książka Marii Paradowskiej, przed kolejną edycją, musi być starannie zweryfikowana przez specjalistów z różnych dziedzin. Dotyczy to przede wszystkim spraw związanych z udziałem Polaków w rozwoju cywilizacyjnym i kulturalnym Ameryki Łacińskiej przed 1939 rokiem. Okres póżniejszy właściwie należy napisać od początku. Podane przez Autorkę informacje dotyczące ostatniego półwiecza są bowiem zestawione z pominięciem dokonań najważniejszych (jak choćby brak danych o pracach badawczych Instytutu Nauk Geologicznych PAN). Zwracam uwagę na niektóre z pominięć: I. Przez wicie lat Kuba stanowiła miejsce pracy polskich przyrodników. Obok geologów zwracam uwagę na studia zoologiczne Bronisława Wojciecha Wołoszyna z Instytutu Zoologii Systematycznej i Doświadczalnej PAN z Krakowa oraz geomorfologiczne Mariana Puliny z Uniwersytetu Śląskiego; 2. Udział polskich ekspertów geologów w badaniach złóż kopalin mineralnych w Chile (m.in. prace prowadzili profesorowie Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie; na miejscu towarzyszyli im Chilijczycy, absolwenci tej uczelni) oraz w Brazylii (badania z ramienia przedsiębiorstwa usługowego); 3. Uczestnictwo w kongresach międzynarodowych, dokumentowane zwłaszcza przez geologów poważnymi sprawozdaniami; 4. Wyprawy badawcze, zwłaszcza do Peru i Chile, organizowane m.in. przez Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi (dokumentowane nawet wydawnictwami po hiszpańsku), Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych i wiele, wiele innych; 5. Prace okresowe profesorów uczelni i instytutów polskich jako wykładowców w wyższych zakładach nauczania w różnych krajach Ameryki Łacińskiej (m.in. Wiesław Szlenk wykładał matematykę w Meksyku, a Maciej Suffczyński fizykę w Wenezueli; Danuta Kosmowska-Suffczyńska towarzysząc mężowi prowadziła badania geologiczne); 6. Wśród Polaków, którzy wyemigrowali z kraju i osiedli w Stanach Zjednoczonych AP badania geologiczne złóż surowców mineralnych oraz ogólnych problemów tektoniki w Ameryce Środkowej i Południowej prowadzil na większą skalę Jan Krasoń. Rejestr tych uwag możnaby z pewnością potroić. Wymieniając je starałem się raczej wskazać na kierunki uzupelnień niż na braki dotychczasowego opracowania. Książka Marii Paradowskiej powstała w wyniku zapotrzebowania społecznego. Jej nakład właściwie nie trafii do księgarń w kraju. Jest więc potrzeba wydania kolejnej, poprawionej i znacznie wzbogaconej, edycji. Jest także pilna potrzeba ogłoszenia jej wersji w języku hiszpańskim. Jeżeli wersja ta powstanie (np. przy czynnym zaangażowaniu się oficyny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego) maszynopis winicn być starannie zweryfikowany przede wszystkim przez historyków zajmujących się profesjonalnie dziejami Ameryki Łacińskiej, a następnie przetłumaczony przez iberystów o dużej wiedzy historycznej. W tej wersji należy wzbogacić część opracowania, dotyczącą udziału Polaków w rozwoju kultury i cywilizacji Ameryki Łacińskiej zwłaszcza po 1956 roku. Tu nie może być poważnych pominięć, gdyż czytelnikami książki będą przede wszystkim ludzie znający Polskę bądź przyjaźniący się z Polakami mieszkającymi i pracującymi w różnych krajach Ameryki Środkowej i Poludniowej. Wiarygodność przekazu będzie więc wyrazem nie tylko umiejętności Autorki, ale równieź informacją o poziomie nauk historycznych w Polsce. Zbigniew Wójcik �268 Zygmunt Librowicz, Polacy IV Syherii. Posłowicm opatrzyli Wrocław 1993, ss. 380 (reprint. Kraków 1884) + 51. A. Kuczyński i Z. Wójcik. Książka Polacy IV Syberii Zygmunta Librowicza wznowiona w "Bibliotece ZcsłaJica" wydana została po raz pierwszy w Krakowie w roku 1884 i, jak piszą autorzy .,Posłowia": Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik, trudno dziś uzyskać bliższe informacje na temat jej czytelniczego obiegu. Podobne trudności napotkają prawdopodobnie edytorzy wydanej w 1865 roku wc Lwowie rozprawy Lucjana Tatomira Pamiętniki o Syherii. Zygmunt Librowicz pisząc swoje szkice poświ,<conc problematyce syberyjskiej wrósł już w środowisko rosyjskie, ożenił si,<z Rosjanką, był sekretarzem redakcji petersburskiego pisma "Now", nie zaniedbuj"c także drukowania w czasopismach niemieckich. Wszystko to sprawiło, że niektóre bibliografie traktują jego działalność z pewnym chłodem. Temu dystansowi sprzyjają zresztą nie tylko losy autora, ale także odmienny rozkład akcentów, który sprawił, że pełne ostrych oskarżeń Dzieje Polaków na Syberii 1 zyskały i zyskują liczniejszych czytelników. Jeśli jednak wznowienie książki Michała Janika było długiem wobec literatury polskiej, to Polacy IV Syherii mogą być pozycją, któm łatwo zyska odbiorców pośród czytelników z innych obszarów językowych, zainteresowanych dobrą eseistyką i wiedzą o kontynencie, który do dziś budzi tyleż zainteresowania ile wywołał kontrowersji. Niezwykle bogaty obszar, słabo zaludniony, opanowywany przez niezbyt liczną administracj,< rosyjską, która wyraźnie odczuwała potrzebę stworzenia zaplecza gospodarczcgo i kuturalncgo. Dodajmy także naukowego. W tych właśnie płaszczyznach ujawniła się aktywność Polaków przeniesionych na Syberię za odmowę udziału w tłumieniu polskiego powstania, zesłanych do rot aresztanckich. odnajdujących możliwość psychicznego oderwania od zesłańczej codzienności w podejmowaniu prac przyrodniczych, kreśleniu map i opisów plemion. Nic zabrakło wśród nich także skrz,<tnyeh gospodarzy zakładających warsztaty rzemieślniczc, cukicrnic i manufaktury. Przypomnijmy jednak, że większość zesłanych na Syberię stanowili potomkowie zubożałych lub wn;cz ubogich rodzin, które nie zawsze mogły udzielić najbliższym pomocy. Brak matcrialnego wsparcia należało tedy zastąpić umiejętnością dostosowania się do trudnych warunków, na czym nic zbywało potomkom zubożałej szlachty i dlatego skład socjalny Polaków na Sybcrii tak bardzo przypomina obraz społeczeństwa angielskiego w Indiach. Syberia okazuje się ponadto dla wielu miejscem refleksji, przedmiotem opisu ale także szczeblem w karierze rozpoczętej jako przymusowo wcieleni do ciężkiej służby w batalionach orenburskich leżących już poza właściwą Syberią. "Zauważono, pisze Librowicz, że pomimo ogólnego narodowcgo charakteru i bytu Polacy zamieszkali w różnych miastach syberyjskich mieli zupełnie odrębne i odróżniającc ich cechy, wady, zalety, zajęcia i sposoby zarobkowania. W Jenisejsku, pisze korcspondent "Kraju" z Krasnojarska w r. 1883 - byli oni butni, hałaśliwi, zadawalniający wszystkic swe pragnienia; w Minusińsku - hreczkosieje i hurtownicy mniej dbali o ogładę, więcej za to micli do czynienia z kredką; w Aczyńsku byli myśliwymi i po części rolnikami, gdyż dla braku spławów taniość produktów nie opłacała trudu i zachodów; w Krasnojarsku, jako stolicy urzędników i tzw. "raznoczyńców", byli urzędnikami i raznoczyńcami; w Irkucku - byli kupcami; w Tobolsku - przeważnie - trudnili się rzemiosłem itd." 2 Ci, bardzo liczni przecież w wielusettysięcznej grupic zcsłańców - ludzie pełni przedsiębiorczości, nie pozbawieni ponadto chęci ryzyka nic pozostawiali po sobie dokumentów pisanych. Zawsze jednak chętnie służyli pomocą uboższym rodakom. niezależnie od tego czy poślubili Rosjanki czy też przybyłe do nich z kraju narzeczone. Tcn lęk przed wynarodowicnicm przez małżcństwo, który skłania wiele rodzin do zawicrania małżcństw przcd wyjazdem na Sybcrie czy, szcrzcj, do Rosji, nie był zresztą zjawiskiem tak prostym i dającym się jcdnoznacznie określić. Oczywiście, z administracyjnego punktu widzenia żony Rosjanki miały prawo do żądania I M. Janik, 2 Z. Librowicz, "p. cil., s. 214-215. Dzieje Po/akow na Syberii, Kraków 1928, ss. 461 (rcprinl). �269 ochrzC7.enia dzieci w cerkwi prawosławnej. Tak też było w rodzinie Librowicza, który, zdaniem autorów posłowia, pochodzc!c /. rodziny żydowskiej był ewangelikiem. W tym miejscu pisz,!ccj nasuwaj,! si~ pewnc w;ppiiwości. Czy danc tc są zupcłnie pewne? Wyniki kwerendy przeprowadzonej przez Bolesława Szostakowicza w Sankt Petersburgu mogą budzić zastrzeżenia. Nie ma także nazwiska Librowicz w Szkicl/ch yeltl'a/oyicznych Kazimierza Reychmana opartych m.in. na Archiwach Zboru Ewangelicko-Augsburskiego i Archiwum Zboru Ewangelicko-Reformowanego3 Wydana została dot'ld tylko seria pierwsza tych genealogii, mOle badacze dziejów rodziny Librowiczów si~gn<l w przyszłości także do tych materiałów. Zagadnienic zasugcrowane przez Antoniego Kuczyliskiego i Zbigniewa Wójcika wydaje si~ bowiem ukazywać nowe pole badawcze dla zaintcresowanych zagadnieniami demografii, a właśnie ta dziedzina ma przed sobą ogromne możliwości i jcj właśnic syberystyka dostarcza tak wielu materia/ów. Dodajmy - syberystyka i rusycystyka rosyjska mająca lepiej opanowanc prace archiwalne a także szersze horyzonty. Sprawa sposobu wrastania w nowe środowisko lub, znacznie trudniejsze, próby uczestniczenia w dwu narodowościach S,! niejednokrotnie sprawą niezwykle skomplikowaną ale też w ciągu ostatnich wieków nieuchronną. Przykładem mogą być losy Aleksandry Żeromskiej4, siostry pisarza, która wyszła za mąż za Rosjanina. Ale przecież nic był to przypadek odosobniony i nic dotyczył tylko Polek. W swej bardzo współczesnej książce Wyrwane strony Józef Czapski notuje słowa zasłyszane od swego wuja Meyendorffa: "Należał on do rodziny bałtyckiej. W tych bałtyckich rodzinach jcdyną dost~pną karicrc; otwicrała Rosja. Pami.,:tam, jak wuj mi powicdzial: »Ty nie wyobrażaj sobie, że twoje babki i prababki były zawsze takie kulturalne. Sicdziały w swoich starych pałacach czy zamkach i miały długic kajcty, w których zapisywaly co dzieli ccnę mięsa i cytaty z Pisma Świętego«. Ja zawsze to pamiętam, to jcst moja tradycja. Synowic tych rodzin szli do dyplomacji" S. W drugiej połowic dwudziestego stulecia zjawisko małżelistw mieszanych przybrało rozmiar, który porusza demografów. Losy Polaków, I:wlaszcza w dziewiętnastym wieku, dają niezmiernie bogaty materiał do przeprowadzenia badali. które do dziś niemal nie zostały zapoczątkowane. "Posłowie" do książki Zygmunta Librowicza jest być może zapowiedzią zmiany w dotychczasowych badaniach. Materiały takie nic zyskały dotychczas zainteresowania w oczach badaczy lubiących raczcj szerokie gości lice niż nicprzetarte ścieżki. Autorka tego ooracowania nie ukrywa jednak, że książka Librowicza lub jej recell/ja może prl:ypomnieć któremuś z rosyjskich, gruziliskich czy kazachskich czyteiników, że jego babka by/a Polką. Być może w zapomnianych papierach odnajdzie siC;także notes, w którym spisywała swe trudne i radosne momenty pobytu. Spisywała te momenty zupełnie bezinteresownie, bez pamięci o dzieciach, jak to czyniła w swych Pamiętnikach ksic;żna Maria Wolkoliska. Odnalezicnie takicgo notesu bc;dzie z pewnością ważnym momentem, zarówno w dziejach literaturoznawstwa jak socjologii lub demografii. Być może zainteresuje siC;tym zagadnieniem slawistyka rosyjska rOl:porządzająca wi~kszą kadrą i znakomitymi na/wiskami. Przypadek Igora Bełzy znakomicie znającego swą genealogię nic jest tu z pewności" wyjątkiem. Pytaniem, które może postawić czytelnik jest: dlaczego szukać takiego zapomnianego pamiętanika, autorki nic autora. Wydaje się przecież możliwe, że kronikarzem wrastania w nowc środowisko będzie mr;ż.ezyzna. Mc;żcl:yźni jednak, zwłaszcza w dziewiętnastym wicku łatwiej odnajdywali dla siebie inne tereny aktywności, jak omawiany tu autor Polaków w Syberii, Igor Be/za lub Koziell-Poklewski. o którym pisze Librowicz, wyliczając dowody jego aktywności ,,0 20 wiorst od Tomska założył fabrykę szkła; sprowadził brata z kraju, osadził go w Tomsku i ożenił z Polką, siostrą jedncgo z wygnaliców"b Właśnie odnalezicnie mcmuarów żon encrgicznych J K. Kcychrnan. S:kin 1/('III'O/o.llicJl(" Seria I. WarSi'.awa 1936, ss. 212 (reprint) . .• H. M. M<łlgowska. "liJms/.:il' plllllJ Stefana /.eronl..•kiego, ,,Slavia Orientalis", 1976, ~ J. Czapski, Wrn\"llllt' _••t/"tmy. Lcs J.:cJitions Noir sur Hlanchc 1993. ss. 190. Z. Lihrowil:z. op. dl.. s. :\22. h 7_ 2. s. 191-198. �270 i przedsi;;biorezyeh kierunkach. bardzo m;;zow Może wcześnie niezawodnych może też dopisać dostrzegł pomiędzy książki w dziewi;;tnastym kolonią powinno zwrócić animatorek zesłańczą a krajem. w naszym, uwag;; w zupełnie esej w książce jako Syberii w demografów ciekawy nic tylko o Polakach wieku uwag;; jeden roI;; kobiet łączniczek Wznowienie skierować jeszcze życia bardziej kilku na Łotwie, W maju Polonijnym odbyło sympozjum kolejnego zredagowany tom zawierający wzgl;;dów "Problematyka organizator referaty - pisze - mniejszości polskiej, ograniczenie, jakim po drugiej że zarówno kowane były sowieckiej racji stanu, W przypadku mniejszości -religijnej. w zasadzie tematy podjęcie historyk Polaków zakres łotewski, państwa lennych polskiego, króla Szwecji i Polski, narodowe a stolica Stefana i ludnościowe polskiego z Polską wśród dotyczy z czasem których osadnictwa. - Jak wiadomo, 1582. Przez zostały o dzisiejszej sytuacji stanowi wieki przez Rosję. Łotwy, co prawda Próba zarysu Polski i Polaków stanowi a całości, czyński szkic poruszył wyjaśniając dziejami na obszarze opracowanie dopełnienie wprowadza dzisiejszej K. Dybciaka M. kwestię genezę znanej teatru czytelnika polskiego Recepcji Łotwa łotewskich w potocznym w Rydze, łotewskie na Łotwie. bogaty w nazw geograficznych polskim z ważnych w jej rywalizacji polityczne (ok. 60 tys.), lecz jest kulturalnej fragmentów obecności tego artykułu i historiografii X X wieku, my.VIi politycznej. w ifzyku frazy "jechać placówek wjazdem Przesz/o.\'{: i teraźniejszocić. świat niektórych polskiej bylo w skład liczące się mniejszości ludności w polskiej literaturze niepodleg/a języku jednej Rozwinięcie wchodzila stosunki mającego polskiej i Semigalii te były miejscem Skomplikowane w zadziwiająco Łotwy. Ziemie Boruty Kurlandii Łotwy kolejno obecność w orbitę była z uroczystym państwa po/ska które także Eryk Jekabson. dzie;()w ukazal ten wszedl obszary Kiedy nadrabiać (... ) musimy dziejów. księstwo tylko ok. 2,2% widoczna w życiu kulturalnym i społecznym. J. Kolbuszewski z kolei w opracowaniu Kultura musimy tematyczne, do 1795, część dzisiejszej opanowane polska i socjologicznych. na przestrzeni gdy obszar kościelno- uniemożliwialo na Łotwie, segmenty ta podporząd- np. problematyki na przestrzeni jej Odpada Okoliczność współczesne, jak Polaków Ryga przez wiele lat kojarzona w roku ze Walewander, nieznany. się na wspólczesności od czasów, uwagi jako i zamieszkującej tej problematyki historycznych, w cztery tempa się starannie dotychczas sowiecka. - do glosu dziejów takiego Edward praktycznie jeszcze polsko-łotewskie to jest ks. Łotwy była okupacja związków od 1562 roku Batorego zdecydowały zarówno zgrupowane w szkicu Stosunki i stał si;; terenem w stosunkach zostały tematyczny dotąd bardziej jak i koncentrować od XVI wieku, na Łotwie polityki bramy materialy Pierwszy młody badal1 do ukazał znaczenie. (... j wykluczenie opracowania mapy. Organizatorem problemów publikacji nic dopuszczała Ma/gowska jest najwyższej współczesna kształt i - polskiej historiograficzne, Prezentowane omówię. jak światowej jak która do naukowego zarówno zaległości prognozować". wojnic Godny istotne niż i Duszpasterstwem miesiącach, ukazywania omawianej dzisiaj historyczne, kompleksowych dzisiaj przystępujemy do historyczna, przybiera sprawiła, plam", a mających wc wstępie zarówno Polonią się już przyzwyczaić, w Lublinie. "białych Maria na Łotwie. nad kilku ruchliwym 1993, ss. 348, aneksy, nt. Polaków Badań Po należy wygłoszone nie poruszanych sympozjum terytorium Lubelskiego. naukowych zapełniania politycznych Lublin listy, był Instytut Uniwersytetu z konferencji konsekwcntnego bowicm się w Lublinie już z długiej Katolickiego materiałów przykład Walcwandera, 1992 roku tego spotkania, wydania pod red. ks. Edwarda przecież ale także dyscyplin. Hanna Polacy który na wygnaniu znacznie przedstawicieli nieoczekiwanych Librowicza, po/skim, M. Bu- między innymi do Rygi". M. Kloc zaj;;ła się kulturalnego życia Polaków od �271 XIX końca turain,! wieku po lata środowiska micdzywojenne. polskiego, jak Jej opracowanie i smctny fakt, ukazuje iż problematyka zarówno aktywność ta dotychczas jest kul- słabo po- znana. Druga czcść (omu micdzywojennym, polskiej na Łotwie no-religijnym temat - Polaków faktów nym toczyło sic raczej Czcść trzecia świetle, dotyczy stopniu na działalności i operatywna konkluduje autor - miejskiej (zwłaszC/a podarstw i zachowanych kadra". Baza się organizacji Generalnie polskicj innymi, mniejszości życiu społecz- polskich, ten sam ta część tomu na Łotwie między o na w okresie dobrych ukazuje międzywojen- niemal przez cały okresu II wojny światowej, omawiając okres w artykule Polacy przez ten dzicki oporu bądź na Łotwie inteligencji) oporu kresowej i wiejskiej przez M. Cyw fał- światowej. na Łotwie ludności z małych z tych środowisk była konsekwentnie Z kolei II wojny ruchu postawie okupacji na Łotwie przedstawianym w czasie 1941-1944 polskiego szlacheckich; ta nis/.czona i obserwacjach. pomijanym patriotycznej wojskowych, dworków przeżyciach lata ruchu w latach była jeszcze działalność A. Ourejko. na własnych działalność młodzieży, koncentruje lat tragicznych, polskiego możliwa w dwudziestoleciu pisze polsko-łotewskich. sic na zagadnieniu "Powstanie na konspiracji również l3yczkowski sic w dużym skoncentrowal szywym J. Albin omawia na Łotwie E. Jekabson Stankiewicz co było rezultatem, opracowania Polaków Łotwy. że 7.yeie mnicjszości pomyślnie, J. Z. -- porusza pallstwowych i niemieckiej. 1939-ll)I)() oparł nych ujcciu życia niepodicgłej 19I9-1941, i dowodzi, stosunków sowieckiej ukazania w tym okresie, w nieco innym ten okres próbc istnienia w latach wiele nowych galiski stanowi w okresie ubogich wywodziła władzę - polskiej gos- się potrzeb- sowiecką w następ- latach. Ostatnia czc;ść tomu najnowszym, władz - czasom, odradza sic życic religijne po II wojnic kiej na Łotwic z religią, pisze Z. Szuba. Zwi'lzku polskie. Polaków na Łotwie, Polacy niewielką, to i znaczną narodowa należy z krajem. spoleczellstwie a wraz z nią i kulturalne niezwykle która cenne kraju na narodowych. przebiegała przedstawia przetrwała cicżki okres współczesne dzieje Jedną z form więzi tej z zewnątrz. na Łotwie. wieków. jest bez Omawiana O opiece warunkach wątpienia czyni się szkolnictwo ono K a c z m a rek, Urszula Kaczmarek wiedzy o obccności pionierskie stawiają I pracc istotne Zoh. U. od pewnego i roli odznaczają pytania Kal.:l.Jllarek. Dzieje Polaków Polaków już czasu /. godną na sic nie tylko z pogranicza na ziemiach obszarach bogatym polska zdaje się rozkwitać. wiedzy Rumunii J945·!CJ8Y. C::.eclws/m\'lu:ia. N;cm;aka /lll ud, /945-JiJXY. Rl'f'uhliku Poznan /)(,łUokraryczłla, Polonii 1991; Poznall pallstw bogactwem socjologii Akl.\'W'IO.~l: kU!IUr(//1l(HI.~wim(}Wll i na i-ł1'Ur:('cl1 "' kraryc:nn tzw. w Ił' Bu/u"r;;, JtV{,'gr.v. Poznań 1993, ss. 120, ił. zapełnia luki w naszej socjalistycznych Niemic('kiej zhiorowo.ki polonij/Irch 1993. I. Jej ale również Nie na wszystkie CzecilOsimvu<ji, teji.e. Kultura ich polskim Kantor faktograficznym, i etnografii. życiem mniejszość to znakomicie. uwagi pracowitością byłych ogromnym historii, bułgarskich, wiedzy zbiorowość Ryszard U rSllIla walki powstałego o podtrzymywanie poszerzenie publikacja duszpasters- kompendium Ukazuje i dbać tolerancji warunkach niedawno tym cechom na Łotwie dziejom dzięki i religijną, narodową Dzięki i dziś w nowych Polaków - odradzające prawdziwe kilku świadomością na ataki śledzić dzialałność wydawnictwo, a zwłaszcza w trudnych omawia przestrzeni sic ugruntowaną o rodakach mniejszości opiece, W. Krukowska odpornością na Łotwie Z uwag,! światowej, łotewska, a K. Frąckowiak-Karczewska w tym ale od/.naczaj"cą kulturalnym więzi Lo/wie IW mniejszości po II wojnic światowej, pallstwa o polskiej jest okresowi sic pallstwowość poświc;cona gdy odrodziła z nich, to Republice Europy Demo- .Środkowej �272 oczywiste, da się odpowiedzieć przy dzisiejszym stanic wiedzy, wszystkie jednak świadcz" o dociekliwości autorki. Podobne zalety posiada opublikowana ostatnio praca U. Kaczmarck poświęcona Polakom na ziemiach bułgarskich. Problematyka ta, prawda, że marginalna, była dotychczas zupełnie niemal zaniedbana. Nic oznacza to, iż nie istnieją źródła ukazuj,!ce obccność i rolę Polaków na tamtych obszara<.:h. Są one jednak stosunkowo nieliczne, wyrywkowe i rozproszone. Autorka zgodnie ze swoją nader skrupulatną metodą postępowania, przeprowadziła szerokie studia archiwalne. zgłębiła literaturę przedmiotu oraz ~ co szczególnie godne podkreślenia - nawiązała ścisłe kontakty ze współczesną emigracją polską w Bułgarii. W rezultacie, w pracy opartej na tak rozległych poszukiwaniach, udało jej się nic tylko zarysować dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (co zostało zaanonsowane w tytule pracy i co juź samo w sobie mogło stać się powodem uznania jej za nader cenną), ale także - i to stanowi prawdziwą rewelację - starannie nakreśliła "aktywność polityczną, gospodarczą, wreszcie kulturalno-oświatową grupy polskiej w Bułgarii" po II wojnie światowej. O tym, o naj nowszych dziejach bułgarskiej Polonii nic prawie nie było wiadomym. Dla porządku przypomnijmy, że przed powstaniem listopadowym na terenie dzisiejszej Bułgarii, w owym czasie znajdującej się pod tureckim panowaniem, Polacy pojawiali się sporadycznie, najczęś<.:iejw charakterze jeńców. Po powstaniu listopadowym skierowała się tam pewna cząstka emigracji żołnierskiej, która - jak pisze autorka - przekształciła się w emigrację połityczną. Szczególnie w latach wojny krymskiej(l853-1854) wzrosła aktywność polskiej emigracji politycznej na tym obszarze, tworzono tam nawet polskie jednostki wojskowe. Nowa fala emigracji napłynęła na ziemie bułgarskie po powstaniu styczniowym. Póżniej los zrządził, że PoJaey brali udział w wojnie turecko-rosyjskiej po obu stronach. Po powstaniu niepodlcgłego paristwa bułgarskiego, Polacy, choć nicliczni, odegrali w nim pewną rolę, zwłaszcza w medycynie. gospodarce, częściowo również w kulturze i oświacie. Tuż przed wybu<.:hem II wojny światowej mieszkało na terenie Bułgarii ok. 680 Polaków. Dzieje Polaków w niepodległej Bułgarii to przejawyaktywnoki pewnej liczby wybitniejszych jednostek oraz działalność drobnych organizacji, które ukierunkowane były na rzecz zachowywania polskoś<.:i w emigracyjnych środowiskach oraz służyły zbliżeniu polsko-bułgarskiemu. Nic byo ono łatwe ze względu na znaczne różnice kulturowe i religijne oraz gcneralnie odmienne tradycje. Z tych też przyczyn Polacy w Bułgarii nic asymilowali się do bułgarskiego społeczeristwa, zachowywali swoje wyznanie i system wartości, wykazując jednakże pełną lojalność wobec bułgarskiego państwa. Po 1/ wojnie światowej liczba Polaków w Bułgarii wzrosła do około 2000. Grupę tę stanowią potomkowie emigrantów z okresów wcześniejszych oraz nowi emigranci z fali zwanej niekiedy, "sercową", gdyż są to "polskie połowy" małżeństw mieszanych, głównie kobiety. Bułgaria, to jest ziemie na których dziś istnieje paristwo bułgarskie, nigdy nie była miejscem docelowym masowej emigracji Polaków, jedynie w pewnych okresach znalazły się tam odpryski emigracj politycznej. Nie oznacza to wszakże, iż nieliczna Polonia bułgarska nic zasługuje na zainteresowanie. Przeciwnie, jest ona interesującym badawczym problemem; poznanie jej, ustalenie stopnia jej aktywności (np. organizacyjnej), odsłonięcie mechanizmów, które wpływaly na trwanie polskości w sytuacji bytowania grupy liczebnie marginalnej o ograni<.:zonej więzi z krajem macierzystym, dostarczyć mogą ciekawych materiałów porównawczych, przydatnych dla badari innych, znacznie liczniejszych zbiorowości polonijnych na świecie. Ozi<;ki pracochłonnym studium U. Kaczmarek dowiadujemy się dostatecznie wicie o obecności Polaków na ziemiach bułgarskich w przeszłości oraz o współczesnej Polonii bułgarskiej, aby uznać, iż jest to grupa interesująca i pod wieloma względami oryginalna, pod innymi zaś przypominająca wszystkie zbiorowości polonijne świata. Dotyczy to szczególnie godnej uwagi, ale i typowej aktywności emigrantów na polu ochrony języka ojczystego i rodzimej kultury. RYSZltrd Kalltor �273 Edward Soltys, Benedykt Heydenkorn, Trwanie w walce. Ku/turowa nia Polskich KOlllhll/WlliJW IV Kanadzie, Toronto 1992, ss. 245, ił. analiza Stowarzysze- W 1992 roku ukazała się nakładem Polsko-Kanadyjskiego Jnstytutu Badawczego w Toronto Kongresu Polonii Kanadyjskicj, jako 22 tom studiów, nadzwyczaj interesująca praca, która swoimi założeniami, zakresem tcmatu i sposobem podania go, wyróżnia się wyraźnie na tle publikacji ukazuj'lcych si.,: poza granicami Polski, a dotyczącymi działalności organizacji - nazwijmy je umownie - polonijnych. Monografii organizacji polonijnych, a naj rozmaitszym charakterze i zakresie działania, od drobnych, regionalnych, po masowe grupujące Poloni.,: całych kontynentów, opublikowano już sporo. Wszystkie one powstały wedle jednego schematu, niosą pewną sumę informacji, obciążone jednak trybutem na rzecz doraźności (powstawały najczęściej jako dzieła jubileuszowe) i funkcją krzepienia scrc i ducha działaczy i członków organizacji, o których traktowały, najczęściej nie przekraczają poziomu ksiąg pamiątkowych. Chwalebne wyjątki wręcz można wyliczyć na palcach jednej ręki. Dotychczasowc monografie, piszę o nich tyle, gdyż dopiero na ich tic ujawnia się ranga pracy E. Sołtysa i B. Heydenkorna, miewały pewną wartość dla badacza, były rodzajem dokumentacji dokonali danej organizacji, ukazując jej działalność najczęściej nie bez przesadnej życzliwości; wykorzystywane krytycznie, stanowić mogły i często stanowiły interesujące żródło do poznania problemów Polonii. Brakowało im jednak pewnego krytycznego dystansu do ukazywanych zjawisk i problemów, nie miały szerszych ambicji zarysowania jego kulturowego tła, słowem: nie było to obiektywne analizowanie kulturotwórczej roli organizacji. Interesujące dla badacza Polonii, nie miały waloru - poza dokumentalnym - dla badacza kultury i jej mechanizmów. Odmiennie sprawa wygląda w przypadku omawianej książki. Już w jej podtytule jest określenie "kulturowa analiza" i bynajmniej nie znalazło się ono na wyrost. W istocie Trwanie \I' \\a/ce to prawdziwie kulturowa analiza niemal pół wieku już trwającej działalności Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Kanadzie. Konsekwencja wykazana przez autorów w prezentacji owej. widzianej pucz pryzmat kultury działalności powoduje, iż praca - jako jedna z pierwszych - przekracza wąski krąg "literatury polonijnej", w istocie wspominkarskiej i jubileuszowej, i jej adresatcm mog'l być ci wszyscy, których interesuje ludzka kultura w jej uniwersalnych treściach i mechanizmach. Nic darmo wc wstępie pracy znajdziemy słowa lapidarnie ujmujące jej cel, którym jcst "pokazanie, jak doświadczenie polskich weteranów II wojny światowej zostało przeniesione w symbole, metafory, mity, legendy, rytuały i ceremoniały". Innymi słowy, praca ma ambicję ukazywać powstawanie kultury symbolicznej pewnej grupy, a także owej kultury funkcjonowanie. Punktem wyjścia analiz, co oczywiste, było ukazanie dziejów Stowarzyszenia Polskich Kombatantów. Organizacja ta, a właściwie jej autonomiczna gałąź istniejąca w Kanadzie, bo ona jest przedmiotem pracy, powstała - jeśli tak można powiedzieć - z tragedii wielotysięcznej rzeszy żotnierzy Polskich Sil Zbrojnych na Zachodzie, którym nie dany był powrót w chwale do ojczyzny, lecz gorzki chleb emigranta. W Kanadzie osiedliło się wielu polskich weteranów, oni to pow o/ali organizację, która walcząc o ich status kombatancki i społeczny, jednocześnie budowała i kultywowała, w oparciu o jasno sformułowaną ideologię niepodległościową, świat wartości, w imię których wcześniej walczono, by później chronić je w nowych, trudnych warunkach na emigracji. Poszczególne rozdziały pracy, zatytułowane niekiedy z prowokującą wręcz dobitnością (..Sztandar wśród chmur", "Wspólnota żywych i umarłych"), wydobywają na pierwszy plan zespół czynników tklcrminujących ideologię i działalność SPK w Kanadzie. Na przykład w rozdziale ..Żal" ukazano precyzyjnie te czynniki, dla których kombatanci i ich organizacja nie mogli być inni, jeśli mieli pozostać w zgodzie z ideałami, które przyświecały walczącym w czasie Il wojny światowej polskim żołnierzom. Poczucie krzywdy i przegranej, tak dziwne z pozoru w przypadku I 18 - Lud I. LXXVI �274 weteranów zwyci<;;skiejjakoby armii świadomość, iż zostali przcz aliantów "sprzcdani", poczucie. iż są zdani tylko na siebie, ale także przckonanie, iż wojna si<;;jeszcze nic skollczyła, że powrót do ojczyzny - nicmożliwy dla nich w danym momencie - wiąże się z dalsz;, walką (innymi środkami) o jej wolność, wyznaczały fundamentalne zasady ideologii ZPK. Od zniewalaj'leego poczucia żalu. krzywdy i przegranej droga wiodła - choć przecież nic musiała - k u silnej integracji kombatantów na obczyźnie, trwałej i niezłomnej postawie antykomunistyczncj, a tabe ku - to w sfcrze kultury, w której realizowała się kombatancka świadomość - bogatemu ceremoniałowi organizacyjnemu. Doświadczenia kombatantów wplynęły w decyduj"cy sposób na kształt ceremoniału ich organizacji, na język organizacyjny, na symbolikę, mitologię grupy, jcj stosunek do świata zewnętrznego. Wrzesierl, przeźycia w sowieckich łagrach, Katyń, Monte Cassino - to zasadniczc komponenty świadomości kombatantów i zręby ich ideaologii oraz filary ich symbolicznej kultury. Książka E. Sołtysa i B. Heydenkorna w precyzyjny sposób ukazuje strukturę symbolicznej kultury kombatantów i jej integrującą funkcję, w niej autorzy widzą źródła aktywności organizacyjnej byłych żołnierzy, ich niezłomności (taki jest też tytuł jednego z rozdziałów pracy: "Niezłomni"), przekonanie o słuszności wyboru i krzcpiącej członków tej grupy nadziei. a właściwie pewności ostatecznej wygranej narodowej sprawy, co w ostatnich latach zdaje się znajdować potwierdzenie. Szczególną uwagę budzi rozdział "Uroczystości", który jest prób,! - starannie przemyślaną i konsekwentnie przeprowadzoną - całkowitego ukazania rytuału organizacyjnego wraz z ukazaniem jego genezy, a nie tylko prezentacji poszczególnych rytuałów, wyrwanych z kulturowego kontekstu, co było charaktcrystyczne dla monografii organizacji polonijnych. Wcześniejsze fragmenty pracy znajdują w tym rozdziale uwieńczenie, w nim potwierdzaj,! się i wzmacniają poprzednio czynione wywody i wnioski. Przy całej oryginalności pracy, przy wszystkich jej walorach, brak uje mi w niej próby odpowiedzi na dość zasadnicze pytanie. Otóż kombatanci - członkowie SPK, żyli przez dziesięciolecia w konkretnym kraju, mając status emigrantów, wśród wieloetnicznego społeczetlstwa Kanady. Ich świadomość, całe ich doświadczenie, działalność i nadzieje nakicrowane były na zewnątrz, na kraj, na utraconą ojczyznę, na służbę dla niej. Jak zatem ten ogromny, w sensie stopnia zaangażowania emocjonalnego i konkretnego działania, wysiłek osłabiał ich aktywność na miejscu, wpływał na indywidualne kariery i aspiracje. Czy nic ograniczał ich roli w Kanadzie, czy nie osłabiał ich rangi jako grupy nacisku, czy nic wpływał na osłabicnic naturalnych i poniekąd dla jednostek korzystnych z pewnych względów tendencji integracyjnych (żeby nic użyć określenia dobitniejszego: asymilacyjnych). Brakło mi w pracy, choć rozumiem, że nic było z wielu względów łatwo o tym pisać - śladów pozaorganizacyjnych przejawów życia kombatantów, ich życia rodzinnego (jaka była, bo przecież nie "kombatancka", świadomość, a także system wartości, ich dzieci i wnuków?), informacji o aktywności ekonomicznej itd. Czy trwanie kombatantów przy ich systemie wartości (ze wszystkimi konsekwencjami takiej postawy), nic powodowało konniktów międzypokoleniowych, a także pewnej marginalizacji samej organizacji i jej członków w kanadyjskim społeczeństwie. Oczywiście, pewne przesłanki do odpowiedzi na te pytania, znalazły się w tekście pracy. Jest ich jednak zbyt mało, aby wyrobić sobie jaśniejszy pogląd. Praca Trwanie w walce wydaje się, jak wspomniałem na wstępie, otwierać nowe perspektywy badań; odchodząc od przyjętego, a przynajmniej nagminnic stosowanego, schcmatu monografii organizacji polonijnych ku precyzyjnej, choć ze zrozumiałych względów często nasyconych emocją. analiz kulturowych. Dostarcza ciekawego materiału, budzi zainteresowanie konkluzjami, powoduje refleksje wykraczaj,!ce poza swój tematyczny zakres, i również jest - co nie odbiera jej w żadnym stopniu walorów dzieła naukowego - hołdcm złożonym ludziom ciężko dotkniętym przcz los, a jednocześnie prezentującym konsekwentne postawy patriotyczne i niepodległościowe. ludziom wiernym swoim przekonaniom i umiejącym o nic walczyć. Ryszard Kanw,. �275 Władimir Moskwa Władimir Akademii Nikołajewicz świc,:tych w islamie szamanizmu Środkowej. jak równic? w szeregu praca W. N. Basiłowa dorobku zagadnień eksponuje dominacji kartach jsko element szamanizmu wiekową ludowego tradycją na kulturową buddyzmu, zachodzącymi próbę kondycji sicdmiu rozdziałów: l. analizy szeregu wierzeń jak pracy ludów głównie w ramach wniosek natury oraz buddyzmie zrozumienia poznania Biorąc uwagę na i Kazachstanu (wpływy jak się szamanizmu 3. "Szamańska duchy, 7. Sza- specyficzną iż szamanizm jako forma nie tylko poznanie formę uwarunkowaną zoroastryzmu, i złożonymi długo- manicheizmu, przemianami pod uwagę powyższe "przeżytków" W. N. Basiłow czynniki wierzeń nes- historycznymi autor stwierdza, pierwotnych, iż i w dziprzy tym zachował się w islamie lecz także w chrześcijaństwie istoty szamanizmu jesl ważne dla całościowego analizuje szamanizm cechami środowiska w efekcie charakter zjawiska regionalnego. sic,: lerminem do ..szamaństwo". które jego zdaniem wierzell zdegradowanego islamu). zachowały przez wykładnic,: "regionalnych" W. Szamanizm to termin, N. Basiłowa zatracimy który został pełnił budzi wszak przyjęty występujących ludów. bądź li pytanie ideę jego zdaniem znajdował używa funkcjonuje; autor w swej zastosowanie natomiast określenia odnosi się do wierzeń, różnych systemów religijnych (stosowane natury samego także przez metodologicznej. szamanizm jako zróżnicowanych bądź o jako innych cechach "doktryny". form wierzenio- odpowiadających etnicznym propozycja które (w tym Jeśli bowiem zjawisko szamanizmu pod względem z powyższym W. N. Hasiłow, l\.ulI swiafxch w i"'{amie. Moskwa 1970, ss. 144. W. N. Hasitow. l:hriulJIi/.:.i tludww. Mnskwa 1984. ss. 208. względu ponieważ dla określenia wielu odrębnych historyczno-kulturowe, w którym Z tego właśnie to terytorialnych, W związku zjawisko rozróżnienie traktującego samym jako kulturowego, rolę główną, adekwatne autora tym wiele "odcieni" (w tym religijnym) który si« w ramach rosyjskojt;l.ycznych) przyjmiemy ich rozwoju; u których jest bardziej Wprowadzone specyficznie reprezentujących "szamanizm", ludów, kultu w publikacjach i kulturowym się zwrócić obszaru islamu) względu w odniesieniu przypadku stara Środkowej sic,: specyficznymi nic posługuje w formie to stara religii. W swej książce przybierającego jak autor (szamanizm) uległy tutaj daleko id'Ieym "deformacjom" głęboko synkretyczną formę. W N. Basiłow formułuje w formie i z tego właśnie charakteryzujące tego jednak stwierdzając, czasów historii autor Azji tego środowiska. ogólnej do współczesnych wierzenio- i obrzędowej, przyjmując, problematyką Historia charakter tradycji w islamie, powyżej swój lat. Kolejna tej formy mitologicznej przetrwaly znalazły dotychczasowego charakterystykę Wskazaną terenie pierwotne struktury wierzeniowe siejszej rzeczywistości reprezentują stopniom podejmuje oblicze". Azji nosząca podsumowanie ocenę zawiera "przeżytków" Syberii, na ludów islamu. wstc,:pie swcj funkcjonuj'lcq torianizmu, badaczy aulor zagadnień dwudziestu i Kazachstanu, tak w perspektywie w formie ludów ostatnich szczególnie Praca i Kazachstanu", wybranych poświęconej z szamanizmem także niejako książl;e w tym religii muzułmańskiej. na - Środkowej i stanowi W prezentowanej czytelnika opracowania Rosyjskiej syntezy A/ji Środkowej i Kazachstanu, 2. Ogólne informacje o szamanach, 4. Szamańska obrzędowość, 5. Osoba szamana. Ekstaza, 6. Szamańskie W obszernym I Nauka, i Antropologii obszernej związane zakresie Azji autora "muzułmańskie autor się na przestrzeni ludów II badań klóre Etnologii N. Basiłowa pojawiły z szamanizmem, te jej e1cmenty, manizm książce W. Szamanizm wieloletnich W. N. Basiłow, u ludów choroba", ! Azii i Kazachstana, Sredniej jako popularnonaukowego które Alji Środkowej zainteresować oraz Instytutu czylelników choć w nieco węższym naukowego. w warunkach określa - związanych wej "ludów I artykułów. syntezy, jest efektem wych, u narodow profesor gronu Zainteresowania 2 wyraz jego Basilow Nauk znany jesl szerszemu kultowi temat Ba s i ł o w, SzamansIwo Nikołajewicz 1992, ss. 32~. różnym (językowym) W. N. Basilowa nie �276 wydaje sir; być w pelni uzasadniona opozycji terminologicznej. W swcj pracy autor posługuje szcregu Azji badaczy zajmowali krótkc, ludów siy na tym terenie charakterystykę matcriałów, sprawiając wrai'.enie się materiałem Środkowej już od XVIII wieku. publikacji. - stopniu w znacznym niecfektywnej faktograficznym i Kazachstanu, poszczególnych co w cfckcie tworzenia poznawczo zaczerpnir;tym którzy z opracowali problematyk,! szamanizmu W rO/.dz.iale I. W. N. Basiłow podkreSla - przy utrudnia pr/eprowadza tym odcl.Uwalny możliwości nicdostatek ca1ościowej rekonstrukcji szamanizmu. Zawartość sprawia merytoryczna wrażenic w litcraturze przedmiotu ctymologii terminu określają szamana, których jego tj. dość na temat jakim autor zdaniem, II. jest w pełni adekwatna rozdziału "rejestru", chaotycl.l1ic profesji szamariskiej. poszczególne, omawia zakresy nałeżaloby informacji, Po krótkim eksponowane przez podstawowych funkcji zaliczać: do jego tytulu. skompilowanych rozp0l.l1anie wprowadzcniu W. N. przyczyny choroby ludzi, zwierząt oraz zgubionych lub skradzionych tekst pojawiły się w zagadnienie Basiłowa, spełnianych lcczenia, leczenie chorych przy pomocy różnych rytuałów, przcpowiadanie wanie o losie", w tym także o losie ludzi, z którymi brak bezpośrednicgo zaginionych W całości jakie społeczności przez szamanów, do i wybór jej metody przyszłości, "wyrokokontak tu, odszukiwanie przedmiotów. Autor wicie miejsca poświęca także charakterystyce szamańskich atrybutów, w tym głównie instrumentów. W rozdziale II I. W. N. Basiłow podjął analizę niczmiernie istotncgo dla badaczy szamanizmu problemu dotyczącego określać mianem kategorii osób bydących oceny psychicznie wynikiem wysuwanych stanu "szamar1skiej nie stanowiącą W. N. Basilow upośledzonych. Autor dość wnikliwych na własnych być rozpatrywana zjawisko to winniśmy uniwersalnego obserwacji badawczych) analizować dla szamanizmu badaczy formułujc w ścisłym bądź ocen też rod/.ajl! tego wniosków psychiczncj (polegając z wierzeniami wtajemniczenia. - choroba" nie W. N. Basiłowa jako Wedlug ocenę w tym także iż "s/.amańska W przekonaniu do zjawiska błr;dnych ułomności których przekonanie. związku zaliczano Dysk redy t uj,!C powyiSl.ą psychicznych. obrzydu przyjr;lo się szamanów przykładów na podstawie chorób schematu wicie ich "profesji". opinii, w kategoriach to stan w iiteraturzc w przeszłości tezr; o pewnego charakterystyczną szereg odmiennych doświadczeniach powinna który autor podaje ugruntowujących cechę przytacza szamana, Jak zauważa na ich podstawie, szamanów, psychiczncgo choroby". ważne autora ogniwo jest to związek o charakterze przyczynowo-skutkowym stymulowany normami obrzr;dowymi funkcjonującymi w danej kulturze, nie zaś jak wcześniej powicrzchownie wnioskowano ułomnością psychiki szamana. W tym też kontekście szamanów - "dziedziczenie W rozdziale IV., poświęconym łu faktograficznego Z uwagi między materiał, kompleksu Kolejny, V. rozdzial szamanizmu, mianowicie kultowe oraz "mocy" zwraca uwagę o kunszcie jego wielogodzinne mistrzowskie Uzbeków, dokonuje obrz~dowego na sztuki. Zalicza te cechy do nich w obrzędach, gry nadzwyczajne na miydzy niebywałą instrumentach, umiejytności postaci znakomiq odporność znakomite wykorzystania kluczowym spełniającej i predyspozycje innymi Turkmenów. systematyzując wariantów Analizując szamar1skiego kondycj~ iluzji funkcje szamana które pozwalającą wokalne, - autor stanowią na zadawany uzdolnienia sztuki (rolniczego). zagadnieniom określone postać fizyczne, fizyczn,! b~dące za niczbędne oraz "tadżyckiego" poświęci I dwom jako ludów, Kal.achów, dwóch matcriamisteriów. uznajc W podsumowaniu, się w ekstazie. osobowości poszczególnych szamariskiej (hodowlanego) szamana przejawiającej przeglądu szamariskich W. N. Basilow wyróżnienia W. N. Basilow genctyeznego nicuzasadniona. dokonuje istol~ wśród oraz Ujgurów. próby charakterystyce czytelnika rytuału szamanizmu", "tureckicgo" swej książki autor stanowi,!cy obrz<;dowości interesujcej szamańskiej, opanowanie formy obciążenia W. N. Basiłowa szamańskiej, Tadżyków mianowicie uczestnictwo rytmu, danej (rzekomego się według kamłania "islamizacji charakterystyki Karakałpaków, zebrany poczucie procesu zaprezentowanie Kirgizów, obrzęd zróżnicowanie efektem choroby" wydaje obrzędowości prezentującego na czytelne innymi odrębne teza "szamańskiej choroby") na hól, iśeie doskonałe rozmaitych trików �277 stosowanych podczas spcłniania obr7l;du. Akccntując szczególnie owo bogactwo stosowanych przez szamana "s/.luczck" (st'lpanic po rozżarzonych metalowych przedmiotach, przebijanie ciała ostrymi nafl:.,:dziami itp.) autor stara siy zarazem potwierdzić pełną wydolność psychiczną szamana, uznaj'le iż stosowanic "trików" możliwe jest jedynie w warunkach absolutnej kontroli świadomości nad podejmowanymi czynnościami. Wychodząc z powyższego założenia autor podejmuje analiz~ techniki s/.amańskicj ckstazy. Jego zdaniem w warunkach środkowoazjatyckiego szamanizmu głównym środkiem w jej osiąganiu jest przede wszystkim monotonne rytmiczne powtarzanic (wygrywanie, śpicwanie lub odtwarzanic w pamięci) pewnego określonego motywu melodii. W odróżnicniu od np. szamanów syberyjskich środkowoazjatyccy szamani nie stosowali I.daniem autora środków halucynogennych. Ostatnie dwa rozdziały W. N. Basiłow poświyca analizie złożonego problemu, mianowicie .,islamizacji szamanizmu" oraz przenikaniu pewnych elementów wierzeniowych szamanizmu do systemu religii muzułmańskiej. Autor podkreśla, iż szamanizm pod wpływem islamu utracił głównie te elementy, którc "nic mieściły siy w ramach światopoglądu muzułmańskiego. łslam nic zaakceptował przcdc wszystkim szamańskiej kosmologii stąd też konsekwentnic "eliminował" wszelkie przejawy kultu, odnoszące siy do sfer pozaziemskich. W konsekwencji znacznemu ograniez.eniu ulcgła socjalna oraz rytualna funkcja szamana tj. funkcja mediacji z duchami tamtego świata. Świat istot nadprzyrodzonych, z którymi szaman winien nawiązywać kontakt podczas "mediacyjncj podróży", został zdegradowany i przyjął obraz picczary, tajnego podziemia. Pewne ślady szamańskich podróży w zaświaty zachowały się jednak do dziś w sufijskich misteriach (zikr)". W podobnym zakrcsic (w formic przcżytków) przctrwała w islamie szamańska demonologia, kult przodków oraz głównc bóstwa szamaliskiego panteonu, którc wlączone zostały w poczet muzułmańskich świ~tych b,!di: tei. wstały nimi zastąpione. W podsumowaniu swej książki autor charakteryzuje między innymi współczesną kondycję szamanizmu na omawianym terenie. Jego zdaniem tradycje szamańskie najtrwalej zachowały się na tcrenie Uzbekistanu i Tadżykistanu, na pozostałym zaś tercnie Azji Środkowej funkcjonuje on w bard7.0 ograniczonym zakresic. W. N. Basiłow wyraża zarazem przekonanie, iż w nowych warunkach spoleczno-politycznych, w których oficjalna ideologia państwa skierowana przeciwko religii utraciła SW,! moc, szamanizm uzyskał perspektywy reaktywacji swych tradycji. Podsumowując, książka jcst jcdll<! z niewielu pozycji, w której podjyto próby względnie całościowego opracowania problematyki szamanizmu na terenie Azji Środkowej. Niezwykłc cenną wartością pracy jest bogata faktografia, którą autor "ilustruje" poszczególne zagadnienia, jak również starannie opracowana bibliografia. Autorowi można jcdynie poczynić zarzut, iż omawianego zagadnienia nie ujął w szerszym kontekście historycznym. jak również niezmiernie powierzchownie naświetlił współczesny stan I.achowania świadomości tradycji religjnej na omawianym terenie. Wskazane uwagi nic umniejszaj,! jednak wartości pracy, która wnosi niewątpliwie istotny wkład w poznanie tradycji wierzeniowycb ludów Azji Środkowej. Maria Kuśko Marek M. Dl.ickan, ss. 152. Ara"ia Mayica. Wiedza tajemna Arahów przed islamem, Warszawa 1993, Magia nalci".ydo tych tematów, które od czasów starożytnych zajmowały umysły filozofów, historyków, a szerl.ej humanistów. Jej tajemniczość i związek z wydarzeniami niezwykłymi skłaniał do prowadzenia badań i nieustannych poszukiwali. Ustalenia definicyjne dalekie są jednak od zadowalających. Panuje tam bowiem gąszcz różnych propozycji. M. Dziekan traktuje magię jako zespół fenomenu współwystępującego w ramach szerokiej gamy zachowań kulturowych. Na �278 podstawie klasycznych dzieł arabskiego tekstów, a także ustaleń aspekty działań wróżbiarsko-magicznych, obejmują przede staroarabskiej. istocie wszystkim Specyficzne zjawiskami i różnice. niemieckiego Odtwarzając wyodrębnia pozwala ustalić aspekty warstwę Zakres tematyczny omawianych jednak poruszane kwestie Praca świata rzeczywistości pozwolil bowiem ptak, uszczegółowić Tematykę "Wróżbiarstwo" oraz "Magia Abual-lsfahani: Opowieść zaczarować oraz I tak i czary". pustyni i zachowań ten jest znaczący, cechujących wszystkim obszarach świata Koran o praktykach materiał także porównać zawarte w dwóch stanowią i o tym, dawne przedmuzułmańskiej się również podrozdziały wynikaly z istoty przyszłość natury: lub odkrywał skiej, aby wyjaśniać w wyobraźni Działania ludzi "kahin ludziom bóstw posiadał tajemnice "Wróżbiarstwo ducha, przeszłości bezwzględnie kahinów autor naturalnym staroarabskich. tekst literacki Nygus rozkazała naturalne" go wiąże z cechami dla innych, Chalt, się czyli którzy ich przywileje który ukazywał był dla społecznoci mu staroarab- sił pozazicmskieh, co działo społeczelistw przepo- się kahinowie, wspólnoty przeznaczcnia wszystkim (O zachowania ze strzał", zajmowali konieczny tajemnicą władały sposobu W opinii nicwidzialnego (... ). Kahin ich losy otoczone tego czasu i przywileje kultu ze częściach: "magiezny". wróżbiarstwem miejscami się bogaty, zachowania dwa dodatki: dlaczego i "Wróżbiarstwo sztuczne", czyli wróżenie z ruchu, ptaków i zwierząt (Kijafa i .f/rasa, Tira i .fal, "Wróżenie W epo'ce opiekowali różne sfery okazał podstawowych kahinów) oraz głosów geomantyka). wróżbiarsko- obejmujących itd.). Zebrany całości semicką. Arabskiego. muzułmańskiego. opis zachowań al-Waklidzie autor albowiem kulturę do Półwyspu do wiedzy a Uzupełnienie występują Podział się przede problemy zakończenia": pierwszej mieszkańców praktyki, Ibn w swej i jcdnostkowcgo niebieskie organizują o Amarze "Zamiast w części wiedniach liczne książki proweniencji z podobnymi podobieństwa Jest to szczegółowy ciała i magiczne równocześnie uporządkowania zwierzę, pewne Badania akcentując wierzeń odnosi przedmuzułmańskiej. wróżbiarskie sztuczne. w różnych istotne staroarabskiego. (człowiek, współczesnymi. pierwotnych fragmentarycznic on w swojej książce ezt;sto konfrontuje i hebrajskiej, zagadnień wnosi czyli społecznego zachowanych podjął w epoce i wierzenia i wróżbiarstwo występują M. Dziekana -magicznych życia naturalne wspólną mantyczne, zwyczaje europejskiej wróżbiarstwo oraz J. Wclhausena realizowanc praktyki arabskie kultury średniowiecza semitysty które się na ziemi" przedpiśmiennych (s. 9-10). powołując się na inne regiony i kultury: "Podobne funkcje mieli też kahinowie i kahiny u starożytnych Hebrajczyków" (s. 10). Aktorami wróżbiarstwa naturalnego byli kahinowie, natomiast wróżbiarstwem sztucznym zostały uznane aktywność różnego Autor w pełni zadżar) istotne zajmowali za niezgodne formatu omawiając oddaje istotę w świetle znaczenie z lewą stroną, się tzw. wieszczowie z doktryną wróżbiarstwo analizowanego przypisywano natomiast i prawej nie stanowią wspólne wielu Jednak trwa do dzisiaj wróżbiarzy zagadnienia. dobrą wprawdzie (arra!). religijną. sztuczne Wróżenie materiału kierunkom, zwraca Wraz uchodziło uwagę stroną. o specyfice świata na i głosów terminologię ptaków za zjawisko pochodziły (Jal) z prawą islamu ich działania i własnych obserwacji l z zachowań skąd z nadejściem w świetle literatury Techniki dość d7więki. która zwierząt (ijafa, powszechne. Złą nowinę mantyczne staroarabskiego, arabską, oraz Również (lira) łączono i opozycja ale potwierdzają strony lewej elementy kultur2. l Jako przykład swoistej specyfiki światC:1 muzulmi:ińskiego można wskazać na rolę tzw. marahutów, lokalnych swiętych w Afryce połnocnej. W okresie arabizacji pełnili oni rolę mediatorów, przyczynili się do ocalenia tr<.I(.1yl:j i plemiennej. Marabutt:m zostawała osoba pobożna lub wyróżniająca się mocą czynienia cudów. Por.. E. Rckłajtis, Nit!pod{t!ql(J.~(:Alqit'rii iki narodowe trdei. w: Poslade narodów a wspólcze.m().~(:' Warszawa 1984, s. 120-121. W krajach Północnej Afryki (Algierii, Tunc/ji i Maroku) marabuci w dalszym ciągu odgrywają rolę znaczącą, o czym mogłam się przekonać podczas mojego wieloletniego pobytu w tym r~g:ionie (Tunezja 1982-1984. Algieria 1986-t991). 2 \V tym przypadku uwidaczania się wyraźny związek tradycji arabskiej z wartościami i zal:howaniami powszechnymi w innych kulturach. Por. W. Kopaliński, Slownik ~')'mboli. Warszawa 1990. �279 Islam nie akceptował wróżbiarstwa jednak jak pisze M. Dziekan technikami mantycznymi wymienione nie. Wyartykułowane współcześnie trzy w jednym istotne postacie dla z pf/ysłów w literaturze Arabów ,,Istnieje sunny, czyli przekaz i wypowiedziach Proroka oraz ludzi mu i konia" (s. 28), W porównaniu z innymi tradycji muzulma"lskiej obejmuj,/cej przekazy o czynach najbliższych (... ), że Arabowie wróżyli z kobiety, domu średniowiecznej elementy, tworzące traktowano podstawę marginal- wróżby występują półncnoafrykańskieh: "Franges de femmes, toupets de cheval ou certains seuils 3. I"rędzle kobiety dzielność albo Należy podkreślić bogactwo sztucznego. Uwagę zwraca nich śladów w postaci z treści opowieści domostwa, informacji interpretacja odciśniętych o czterech konia progi jakie zawierała książka losów ludzi i zwierząt stóp, kopyt synach Nizara czy racic. Opisy Ibn na na podstawie tcmat tego zagadnienia Madda oraz z eposu się również ptaki będące wróżbiarstwa pozostawionych prz~z czytelnik poznaje Żywocik zatytułowanego ksi('::nic:ki 2al (// liimmy, W kręgu zainteresowań mantycznych. gęś. sr,;pa, suarda staroarabskiego, of/ekano autora i orła. Wymienione również m.in. ze Starego zamykają sowę, dzikiego nic stanowi kręgach natomiast obiektem gołębia, oczywiście kulturowych występowanie kulturowe. suka, gazela, szarańczę), zachowania człowieka atmosferyczne (zaćmienie słońca poszukiwań ptactwo i tradycje (osiol, wielbląd, kruka, w innych Potwierdza na położenie także zwierzęta zalicza: albowiem o przyszłości. bez wzg";du znanych znalazły Do uprzywilejowanych o specyfice wspólnego przepowiadania wilk), owady (mrówki, ich zachowall dla wielu kultur przyszłości muchy, komary obejmuje i kleszcze Nobla z 1988 roku, Egiptu Testamentu rozważania M. Dziekan sprawami skala w książce (największym argumentuje i próbuje możliwości sposobów związane wróżenia z wróżeniem Część traktuj,!e amulety wraz przedmuzułmańskich za pomocą strzał i rzutków. i ziemi. Ostatnia na piasku arabską: na jaką zwraca i czarach, funkcje formuły, uwagę jednak Spośród zagadniell miłosnej, której zduszenie owego .l Prol"crhe.'i ('r IY~5. s. 175. Autor ognia (... ) są w powszechnym najczęściej die-f;OIlS zwi'Izanych przypisuje w sercu znakomite Islam rzeczywistość określone z magią dwa (lof'ultlin's 1l1,qhi<~"'I('s. interesujące podstawowe mężczyzny" ale celc: ludowych dzielnic tego zjawiska się nad swoimi koraniczne. (s. 84). Uzyskanie Również się ustalenia tych w których o islamizacji «pogańskie» "rozpalenie informacyjne zachowania, po dziś dzień, dawne o "swoistej świadectwo świadczy wydają świadczy jak i pozaeuropejskich. odrzucił użytku wersety nadal popularne, szezególnic w medycynie ludowej, zastąpionc fragmentami świętej księgi" (s. 82). Dziekan europejskich, stanowi ochronne. do wróżenia Nagrody linie na ziemi,>" (s. 75). Ta szeroka M. zarówno Ciąg praktyka (s. 75). Aktualność jeśli ktoś zastanawia się, że «kreśli o magii zaklęciami, pisze, że na ulicach "współcześnie pełniących l. Kairu« cieszy się wróżbita)" w wielu kulturach : "Amulety rÓŻne święte Starego ich bieg, mówi znanych i przedmiotach stosowano wypisane frazeologią przewidzieć działań druga, o sposobach »Opowieści powodzeniem wróżbiarskich współobecności" oraz (np. połykanie, drganie oka, kichanie), ciała niebieskie i zjawiska i księżyca, spadające gwiazdy i meteory). Nawiązuje również do dzisiaj cieszy się niezwykh! popularnością w krajach arabsko-muzułmańskich: "Zwyczaj na piasku przetrwal do współczesności (... ). Znany egipski pisarz Nadżib Mahfuz, laureat stolicy orni tokawkę, wróżbiastwa na podstawie elementu Tematyka praktyk kurę, wróbla, ognia efektów wierzeń ale są na nich zaklinanie teksty dotyczące miłości magii (... ) i (... ) zapewnia Necuiliis dll ..•S(;.'i,traduits et commentćs par Kadde 80Ularene, jest zostały z kolei ed. OPU, Alger �280 działanie tzw. afrodyzjaków, stanowiących wyciąg z ziół. Napój miłosny podaje się zarówno kobiecie jak i mężczyźnie, aby zapałali do siebie uczuciem. Autor pisze o braku współczesnych receptur na tego typu mikstury, tymczasem z własnych obserwacji i przeprowadzonych rozmów wiadomo mi, że sposób przyrządzania napoju jest w każdej rodzinic chroniony, albowiem panuje przekonanie, że jeżeli trafi w obce ręce może utracić swoją moc działania 4 Wpływ na pozytywne relacje między małżonkami miały noszone przez kobiety talizmany miłosnc w kształcie przekutego kamienia (hinimma) oraz wykonane z ziemi pochodzącej z grobów legendarnego plemienia arabskiego - Adytów (kabala i daradahis) (s. 85). Autor zwraca uwagę na tematykę miłosną występującą w licznych zaklęciach. Ponadto, omawiając różnorodne funkcje węzłów magicznych, wskazuje także na ich rolę w magii miłosnej: "W Maroku strój panny młodej powinien mieć aż siedem węzłów. Rozwiązać je musi młody małżonek w noc poślubną, zanim zacznie z nią obcować cieleśnie" (s. 103). Obrzęd ten zdaniem Autora wskazuje na powiązania antyczne, albowiem ,,(... J w Starożytnym Rzymie panna młoda jako element stroju miała tzw. "nodus Herules", czyli węzeł heraklejski, który rozluźniał pan młody" (s. 103). Wielorakie funkcje węzła potwierdza Autor wskazując m.in. na ochronę przed "zlym okiem". Przekonanie w magiczne właściwości narządu wzroku znane jest zresztą w wielu kulturach 5. Lęk przed zagrożeniami wywołanymi ingerencją "złego oka" wytworzył przekonanie o zbawiennych właściwościach amuletów, na jakie zwraca uwagę autor wymieniając m.in. zasłonę, czarny kamieit (kohla), zajęczą łapkę, krew menstruacyjną, wisiorek złożony z jednego lub kilku kamieni, biały kamieit lub wypolerowany, kulisty kawałek kości. Amulety te najczęściej zawieszano na szyi. Właśnie wiara w "złe oko" potwierdza podobne działania zapobiegające u różnych ludów. Książkę M. Dziekana można uznać za interesujący przewodnik wicdzy wróżbiarsko-magicznej świata staroarabskiego. Rozdziały poświęcone wróżbiarstwu naturalnemu i wróżbiarstwu sztucznemu dostarczają nieznanej informacji na temat zawartości tekstów arabskiej literatury średniowiecznej, a opisy praktycznych czynności wzbogacone ilustracjami dodają walorów wizualnych. Anlla Derek Bryce, Symholika krzyży celtyckich, tłum. P. Gręda, Kraków Barska 1993, ss. 118, ił. Na tę pozycję warto zwrócić uwagę co najmniej z dwóch powodów. Po pierwsze, jest to pierwsza tłumaczona na język polski popularnonaukowa pozycja dotycząca kultury celtyckiej, która ostatnio zaczyna budzić spore zainteresowanie w Polsce. Przyczyniła się do tego, bez wątpienia, działalność krakowskiego Towarzystwa Miłośników Kultury Narodów Celtyckich. Z kręgu tej organizacji wywodzi się zresztą autor tłumaczenia i wydawca omawianej pozycji. Drugi powód, dla którego warto zwrócić uwagę na pracę Bryce'a (wydaną zresztą stosunkowo niedawno w oryginale i ukazującą aktualny stan badań nad problemem), to jej kapitalne walory popularnonaukowe. W tej doprawdy niewielkiej publikacji pomieścił autor zaskakująco wicie istotnych informacji o kulturze celtyckiej w ogóle, a o celtyckiej sztuce w szczególności. Koncentrując się na symbolice krzyży celtyckich, w imponującym jasnością skrócie, ukazał autor związki tego typu wytworów kulturowych, związanych z pojawieniem się chrześcijaństwa na wyspach brytyjskich, z całym dotychczasowym dorobkiem celtyckiej kultury duchowej. Z dorobkiem, którego symboliczne treści wywodziły się z dziedzictwa antyczncj Europy, a ich realizacja na gruncie celtyckim nabrała wysoce oryginalnego charakteru, by z czasem stać się istotną częścią europejskiej kultury i sztuki czasów romańskich. 4 5 Par. też: A. Gaudio, R. Pelletier, Femmes d'islam au Por. w. KopaiiiIski, op. cit.. s. 271-275. .''if.'X(! interdit, ed. Dcnoel/Gonlhcir. Paris 19RO. s. n. �281 Nie mamy w,ppliwości, czytając pracę Bryce'a i zapoznająe się z jej bogatą częścią ilustracyjną, że obcujemy ze sztuką wysokiej jakości, będącą nie tylko wyrazem biegłości technicznej, ale przedc wszystkim głębokiej duchowości, wyrażającej się w skomplikowanej symbolice. Nie ma też oczywiście wątpliwości, iż chrześcijaństwo przejęło w znacznej części symbolikę pogariską, zwlaszcza jej elementy o charakterze uniwersalnym, zaadaptowało je do swoich potrzeb, tym samym ocalając je przed zaniknięciem i budując pomost między przeszłością a współczesnością. Dla polskiego czytelnika interesującego się sztuką romańską występującą na naszych ziemiach zastanawiającą może być zbieżność licznych elementów i motywów dekoracyjnych, występujących - choć nie w tym samym okresie historycznym - na dwóch bądź co bądż kra licach Europy. Ogólnie należy uznać. że praca Bryce'a, choć nie może zastąpić lektury podstawowych pozycji z zakresu dziejów celtyckiej sztuki, niemal zupełnie w Polsce niedostępnych, daje przecież pewne wprowadzenie do tego zagadnienia. Należy mieć nadzieję, że polski czytelnik zainteresowany bogatym i tajemniczym pod pewnymi względami światem celtyckiej kultury, zarówno przedchrześcijańskiej. jak i chrześcijańskiej, tworzonej i przechowywanej w celtyckim mateczniku, jakim były przez wieki i do pewnego stopnia są także i dziś wyspy brytyjskie, oraz podrażniony, w dobrym scnsie, skromną, lecz niezmiernie interesującą pracą tu omawianą, doczeka się nicbawem dzieł ogólniejszych, bardziej przegl<!dowych. Ryszard Lcszek Dzięgiel, ""i'ze! kurdyjski. Universitas, Kraków Kantor 1992, ss. 446. Kurdystan stanowi bliskowschodnią krainę geograficzną zlokalizowaną na terenach przygranicznych Iraku, Iranu, Turcji i częściowo Syrii. Jest to obszar górzysty leżący między Taurusem Armeńskim na północnym zachodzie a Zagrosem na południowym wschodzie. Zamieszkują go Kurdowie, których liczcbność ocenia się na około 16 milionów. Trudno wyobrazić sobie, aby we współczesnym świecic, szczycącym się poważnymi osiągnięciami w zakresie praw człowieka, a szczególnie gwarancją samostanowienia narodów, nikt nie pomyślał o przyznaniu im niepodległości. Wprawdzie w ostatnich latach w związku z wojną iracko-irańską oraz agresją Iraku na Kuwejt i skuteczną intcrwcncją wojsk ONZ, ukazało się w prasie światowej sporo artykułów o Kurdach, ale nic przyniosły one żadnej zmiany na lepsze. W wyniku krwawo stłumionego powstania Kurdów przez siły zbrojne Saddama Husajna, ponad milion Kurdów irackich schroniło się w Iranie, a około pół miliona umknęło do południowo-wschodniej Turcji. Gazy trujące stosowane przez Irakijczyków wywołały jedynie gdzieniegdzie oburzenie, zaś obecna wielka ofensywa tureeka przeciw partyzantom kurdyjskim przechodzi prawie bez echa, nie powstrzymując fali przemocy i represji. Strategiczna pozycja Turcji i jej przynależność do NATO stanowią najlepsze zapewnienie bezkarności. W naszych środkach masowego przekazu pojawiają się również wzmianki o walkach w Kurdystanie i o ciężkim położeniu ludności, niemniej jednak rzcczowe i godne uwagi wiadomości o Kurdach należ'l do niczwyklej rzadkości. Naukowe informacje są też niezadowalające, bo brak nam środków na finansowanie wypraw, a ponadto bezpieczne dotarcie do terenów ustawicznych zamieszek stoi zawsze pod znakiem zapytania. Mimo to doskonale rozumiemy wysiłki tego dzielnego narodu i solidaryzujemy się z nim. U schyłku 1991 roku zorganizowano u nas akcję pomocy dzieciom kurdyjskim, w ramach której wysłano wiele odzieży, żywności i lekarstw, a wc wrześniu 1992 roku powstało w Krakowie, przy współudziale prof. L. Dzięgla, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Kurdyjskiej. Na marginesie warto zaznaczyć, że już w ubiegłym stuleciu niektórzy nasi rodacy penetrowali obszary zamieszkiwane przez Kurdów, pozostawiając różne zapiski z podróży. Należał do nich �282 między innymi filareta tłumacz w konsulatach w Persji studiował plemion. Interesował quI's sur literaturę konsulem rosyjskim powstał no/ices prowadził badania wśród czego dowodem zamieszkujących jest praca zamieszczona na którym rękopis w 1861 roku w Kościesza i Smyrnie. to stanowisku 1857 W tam F.ludl's philoloyi- roku tekstów Bajazidiego, w paryskim (1801-lli94), został Jednak liczący Z jego inicjatywy przez Żabę jego interesująca et des tribus du K ourdistan. praca najważniejszym 656 stron tlumacz mianowany prze/o 18 lat. Badal język kurdyjskich. przetłumaczony się w Petersburgu kurdyjsko-rosyjsko-francuski Żaba 184li roku pozostawał gromadzenia Mahmuda ukazała et l'I?cits de la lilterature August Salonikach był inspiratorem słynny by! obszerny słownik ski (721 ss). orientalista w Jaffie, w Erwrum, Ponadto oraz kurdyjską, de Soleimanie, inny polski a ponadto w 1858 roku francuski. Dialecte rosyjskim Kurdów, kraju filologią Chodźko (1804-1891), zatrudniony jako i w Reszt. Podczas I(l-Ietniego pobytu Asiatique". rolę odegrał konsulacie i kulturę i folklor Kurde. "Journal Podobną Aleksander Borejko w Tebriz, Teheranie się również la langue czasopiśmie przy i orientalista rosyjskich na język pt. Recueil des dziełem Polaka i francusko-rosyjsko-kurdyj- Do Kurdystanu dotarli też dwaj inni nasi rodacy: Władysław Jabłonowsk i (1841-1894) i Karol Brzozowski (1821-1904). Pierwszy był lekarzem warmii tureckiej i pozostał w imperium osmańskim do końca poznając rozległe zielniki, a ponadto placówki naukowe przybył do Turcji początkowo życia. Piastując połacie prowadził w kraju i za granicą. Drugi a następnie W 1869 roku ustalenia możliwości rozwoju Zagros, rozciągającą się od Sprawozdanie likowano późno, Biorąc uwagę obecnie książkę i ma na swym wspomnienia Ludoznawcze w 1991 roku dra czyta /lie do lti/leraire miasta "Bulletin każdemu się z wielką doskonałych zdrów przyjemnością. problemami jest Kieruje przez należy tego powitać z wykształcenia Katedrą i oryginalnych wydane opub- de GĆographie". uznaniem Autor 1: 750 000. ci Amadieh spoleczeństwa Dzięgla. na pólnocy. w skali de la Societć dla część gór Amadija mapą z tym większym osiadł w zakładaniu do Kurdystanu de Suleimanich polskiego sporo próbie udział wyprawę różne emigracyjny, Po nieudanej ze sporządzoną Leszka Sporządził zasiliły i dzialacz biorąc oraz poza jej granicami. naukowym Lwów odbył zbiory Badał północno-zachodnią poludniu państwa, hab. w Polsce koncie wojenne na wraz zainteresowanie prof. żołnierz polskiej. Paszy w paryskim bez własnego i szanowanym poeta, wiele podróżował i Kurdystan. Jego po całej Turcji zatytułowane wzrastające - tam armii Midhata trasy w 1892 roku narodu znanym w Krakowie z wyprawy na świecie prezentowaną etnologiem z kolei Sulajmanija w Bagdadzie Mezopotamię na tych obszarach. przebytej bo dopiero pod na zlecenie miasta szpitala i archeologiczne. podróżował gospodarki geograficzny francuskie największego jego etnograficzne w 1853 roku celem organizowania sieci telefonicznej. opis komendanta w tym również badnia we wsi Bozhane, Pozostawił funkcje bliskowschodnie, Etnologii prac. Polskie Również Towarzystwo Od wielu lat poświęcił się badaniu zmiany kulturowej zachodzącej wśród ludów Bliskiego Wschodu. Prowadził obserwacje w Afganistanie i Libii, a w latach 1977-1980 uczestniczył w zespole polskich ekspertów agroekonomicznych mających przede przygotować wszystkim ArbiI, Dohuk specjalistów i Sulejmanija. z Instytutu Rolniczej Zakho, Zabem Sarsangu koło Pandźwinu Zalewem Małym Do Iraku północnego W październiku i Amadii, w górach Zagros siedmiu Kurdyjskiego i Leśnictwa a w miesiącach Derbendikhan, nad i listopadzie Małym Zabem osiedli Dzic,:gicl przybył 1977 roku roku wiejskich. Autonomicznego Tropikalnych nastr;pnego i pod Arbilem. zaś w rok później Regionu profesor Krajów wiosennych wytypowanych wraz z grupą i Subtropikalnych główne pral:e koncentrowały były prowadzone w okolicach Rania Sarsjanu, i północne naszych Akademii się nad Wielkim nad granicą W 1979 roku objęły swym zasięgiem rejon miasta Chodziło w prowincjach irańską obszar brzegi Zalewu Dokan nad na Zabie. Prowadząc zebrał nawodnienia tak zwanego Rolnictwa w Krakowie. w okolicach wokół plany o tereny wiele badania cennego wokoło materiału, 80 wsiach który i miasteczkach posłużył irackiego mu do opracowania Kurdystanu ponad polski dwudziestu etnolog warto- �283 ściowych publikacji. Rural Commulli/y kulturowcj Na specjalne wyrOZnIenIe oj" CIIII/I.'mpllrary wśród pewnej Przygotowując kategorii do druku spostrzeżeń bliskowschodnich, światowych profesjonalistów. takich ośrodków 7.asługuje Iraqi Kurdislan rolników kurdyjskich swe najnowsze lecz oparł Ponadto wiedzy, jak Oxford, wydana dzieło książka pt. zmiany w Iraku. wykorzystał naukowych Sztokholm, jego Jej treść dotyczy nie tylko na wyróżnionych sporo Cambridge, żyjących autor się również zdobył w 1991 roku Facing Moderniza/ion. pracach danych Bergen, wyniki innych dzięki Uppsala, swych znanych wyjazdom Durham, do Erlangen i Lipsk. Recenzowana W pierwszym ksi"żka regionu, już badaczy, w trzecim polskich jc,;zyk i problemy w szóstym nas z ustrojem dziesiąty z systemem sposobem odżywiania i upadek w drugim się, a trzynasty życic kurdyjskiej rzemiosła, Kurdów wioski, handel miejski, warunki w czwartym dawniej natomiast ośrodki rozdziałów. łącznie naturalne dzieje literacką i dziś, dziewiąty Kurdów, w piątym Rozdział z cyklem dwunasty Na stronach rozdziału w piętnastym zobrazowano rozwój centra edukacji i codzienne rzetelnie i niezmiernie ich ósmy życia jednostki, indywidualnym, i higieną. kultu, z udziałem omawianego i piśmiennictwo. z gospodarstwem z ubiorem rozbudowanych i Kurdystanu, nakreślono twórczość jedenasty znacznie Kurdów demograficzne, społecznym rolniczym, dość poznawania religi~\ zaś w siódmym zapoznaje nakrcślono się z piętnastu zwięźle etapy wzmiankowanych diasporę, składa przedstawiono ze czternastego miast, rozkwit życie na terenach zurbanizowanych. Wszystkie rozdziały przy tym urozmaicone bujących zostały pokaźną nawet najbardziej m.in. mało znane zredagowane ilością wybrednych informacje fachowo, umiejętnie dobranych, odbiorców. o Jezydach pasjonujących Doskonałym i Żydach potwierdzeniem kurdyjskich. Czytelnik również lepsze zrozumienie jednego z najbardziej pogłębiania wiedzy skomplikowanych o Kurdach. Poza Cennym u7.llpcłnieniem według stanu -perskiego stanu pogranicza między z lat sześćdziesiątych Pomocne w Izraelu, nomadów, wojowników Wykaz problemów bliskowschodnich literatura lukę w znajomości pierwsza XX wieku, druga, XIV a XIX stuleciem, fotografie wizerunki (ponad wiosek kurdyjskich wykorzystancgo wybranych są trzy mapy: przedstawia ważniejsza a trzecia - niektóre są po raz etnograficzna tego rycerskiego rozmieszczenie księstwa Kurdów kurdyjskie plemiona turecko- kurdyjskie według XX wieku. są też dobre kurdyjskich granicznych, książki z lat siedemdziesiątych mógł ich kulturą materialną Książka umożliwi mu tym polska otrzymała pozycję znakomicie wypełniającą dotychczasową narodu, jego pochodzenia, języka i obyczajów. Są absor- tego wywodu będzie pierwszy zapoznać sic,;z burzliwymi dziejami i codziennym życiem Kurdów, i duchową oraz z szeroko omówioną wielowiekową walką o niezawisłość. i zachęci go do dalszego interesująco. ciekawostek których obrzędy zaprezentowano weselne, m.in. góralskie Żydów zagrody, obóz itd. piśmiennictwa trafnie 30), na i miasteczek, obejmuje i 7. wyczuciem. 241 pozycji Są to przeważnie zarówno polskich, najnowsze prace jak i za- o Kurdach i Kurdystanie. W następnym tyczną 7. wydaniu zaznaczenicm tej niezmiernie terenów naszych pożytecznej badań książki w północnej warto by zamieścić części Iraku mapę w latach schema- 1977-1980. Roman Karczmarczuk Regina Lietuviy M er k i c n ć, GYl!u/h,l iikis X VI (l.-X X (l. pirmojoje kulturos istorijos, W serii wydawniczej Reginy Mcrkiene t. 14), "Mokslas", "Is Lictuviy poświęcona kultiiros gospodarce Vilnius istorijos" hodowlanej puseje. Elnines patirlies i§takos (IS 1989, ss. 236, ił. ukazała na Litwie się, jako jej czternasty od początków tom, praca XVI do połowy �284 XX wieku. Autorka objęła badaniami obszary Litwy Wielkiej i Małej I Obraną problematykę rozpatruje z dwóch punktów widzenia - badacza dziejów gospodarczych i ctnografa. Interesuje ją zwłaszcza rozpowszechnianie się umiejętności hodowlanych 2, które - jak wskazuje - prowadziło do przemian w sferze kultury materialnej i kształtowania się regionalnej specyfiki gospodarczej. We "Wstępie" do pracy przedstawiła modelowo proccs "przcjmowania elcmentów doświadczenia zawodowego" 3 Rozpatrując ezynniki ograniczające rozprzestrzenianie się umiejętności gospodarczych, zaliczyła do nich m.in. bariery etniczne; nie jest jednak skłonna przeceniać ich zljUczenia (s. 8-9). Poza "Wstępem" i "Zakończeniem" (to ostatnie w językach litewskim, rosyjskim i angielskim, s. 205-220), znajdujemy w pracy trzy rozdziały. W pierwszym i najobszerniejszym z nieh (s. 33-103) zajęła się Autorka głównie ilościowymi i strukturalnymi zmianami w hodowli. Uznaje, iż wynikały one zasadniczo ze związków łączących hodowlę z całoks7.taltem gospodarki. Stąd i tytuł rozdziału: "Działalność gospodarcza a hodowla"4. W następnym rozdziale - "Produkty hodowli" - zostały omówione kolejno: I. przetwórstwo mleka; 2. ubój zwierząt, przetwórstwo i konserwacja mięsa; 3. pozyskiwanie i obróbka skór i wc/ny. Trzeci rozdział zapoznaje czytelnika z pomieszczeniami dla zwierząt. Wobec rozległości chronologicznych ram pracy nieuniknionc było marginalne potraktowanie lub pominięcie w niej niektórych zagadnień, nie tylko drugorzędnych 5, ale i istotnych (np. związków hodowli z rynkiem wewnętrznym i zewnętrznym w XVI-XVIII wieku). Mimo ograniczeń w zakresie tematu treść rozprawy jest bardzo bogata, toteż w niniejszej n.:cen7ji ograniczę się do zasygnalizowania tylko niektórych z jej wywodów i ustaleń, przede wszystkim zaś tych, które dotyczą stanu hodowli w XVI-XVIII wieku. Autorka szczególną uwagę skupiła na hodowli zwierząt roboczych - koni i wołów - co w pełni jest uzasadnione ich znaczeniem w gospodarce Litwy do stosunkowo niedawnych czasów"W zagrodach chłopskich stanowiły najważniejszą, otoczoną szczególną troską, część inwentarza żywego. W hodowli dworskiej ich znaczenie bylo silnie zróżnicowane - większc w gospodarstwach ubogiej szlachty ("dworkach i zbiedniałych dworach", s. 34), mniejsze w wielkich folwarkach, korzystających w szerokim zakresie ze spw;:żaju chłopskiego. Według szacunków Autorki (tab. 25) w drugiej połowic XVI wieku udział koni w ogólnym pogłowiu zwierząt dworskich wynosił 8,5%, wołów zaś 9,2%, Najlicz.niej reprczentowane były w hodowli dworskiej - podobnie jak i w chłopskiej - owce (25.4%) i świnic (11l,2%), w następnej zaś kolejności krowy (16,9%), których pogłowie dorównywało niemallącznej liczbie wolów i koni 7. 1 Z terenu Małej Litwy znajdujemy w pracy niewiele danych. Zarnic~zczonc w ro/.prawic mapki (i~!cznic 24) ukawj:.j. Li!w!; w jej dzisiejszych granicach. W badaniach Autorka wykraczała niekicdy poza te granice, nickiedy lnów zawl;żala geograficzn~ horyzont obserwacji (np. omawiając dzieje hodowli w okresie między wojnami światowymi wykorzystuje dane zsadniczo tylko z terenu ówczesnej Republiki Litewskiej). l U;iyty prl'.czc mnie termin ..umiejęlllOsci hodowlane". dalcce nic w pełni oddajc lrdt slosowanego pr/ez Autorkę określenia "gamybine patirlis", oznaczaj<.!cego dosłownie ,.doswiadczenie produkcyjne". W tlumau.cniu można by użyć wyrażenia ,.doświadczenie zawodowe", lecz powstaje wątpliwość, czy 7..asadnc jest mówienie o "I".awodzic" rolnika w XVI-wiec?ncj Litwie. Toteż zastępczo posługujemy się terminami - "umiejętnosci gospodarcze" luh (hardziej s/czcgt·,łowo) "umiejętnosci hodowlane" . .l Określa przy tym drogi rozpowszechniania si~ owych doswiadczen i akcentuje mIę rll;i-nych struktur społccznych w ich zachowywaniu, wzbogacaniu i wymianic. -l W dosłownym tłumaczeniu: "Dzialalność g.ospodarcza a stado l.wi~r7.ąt". Takie sforlllulowanic Iylulu rozdziału 7oslalo podyktowane, jak sądzę, zamiarem AUlorki zwrócenia uwagi głównic na zllli~lny w poglowiu zwicrz;.p ~o""p(lJ"Jn,;zychi struklurze hodowli. ~ Do nich zaliczyłbym pominiętą w pracy kwestię hodowli drobiu. t> Ta rola zwierząt roboczych uwarunkowana hyła ukierunkowaniem rolni<..:lwana produkt.:ję l.hoi,owC!,wymagającą pracy ze sprzężajem. Autorka trafnie zauważa, że w gospodarstwach dworskich obok koni roboczych hodowano też wierlchowt: i cugowe, nie z.awsze dające się wyodrębnić w oparciu o dane źródeł. Z drugiej strony w gospodarstwach chlnpskk:h rolę I.wierzą! robol.:zych pełniły krowy. 7 Margines hodowli stanowiły kozy (4,5%). Przytoczone dane procentowe dotycz,", Iylko pogłowi;! dorosłych 7wierząl gospodarczych. �285 Pod wzglr;dem struktury hodowli gospodarstwo chłopskie różniło sir; od dworskiego głównie znacznie wyższym pogłowiem zwierząt roboczych niż krów, a także dużo wir;kszą liczebnością wołów od koni (tab. 22-23, 31-32 i inne). Na niektórych jednak terenach koni hodowano nie mniej niż wołów, a nawet wir;cej. Z takim preferowaniem hodowli konia spotykamy się zwłaszcza w północno-zachodniej Auksztoeie; ku południowi i wschodowi tej krainy wzrastał natomiast odsetek wołów wśród zwierząt roboczych (s. 59-60, 68). Podohnie i w południowo-wschodniej Żmudzi woły wystr;powały wśród zwierząt roboczych liczniej niż w jej północno-zachodniej części (s. 44-45). Terytorialne zr<')żnieowanie struktury hodowli zwierząt roboczych wiąże Autorka z wpływem licznych czynników, a m.in. zamożnością gospodarstw chłopskich, formą włościańskich świadczeń, przenikaniem wzorów gospodarki hodowlanej z ziem łotewskich, zniszczeniami wojennymi i klr;skami elementarnymi. Przeprowadzona w pracy gruntowna analiza oddziaływania owych czynników ukazuje, jak rolnik litewski, kierując sir; doświadczeniem przodków i własnym, dostosował strukturr; hodowli do wymagań środowiska naturalnego, warunków społecznych i gospodarczych. Z przedstawionych w rozprawie spostrzcżcń na temat zmian w strukturze hodowli w XVI-XVIII wieku wynika, iż nie były one wielkie. Ohjawiły się głównie względnym ubytkiem zwierząt rohoczych w gospodarstwach dworskich w ciągu XVII i w pierwszej połowic XVIII wieku, które to zjawisko wynikało, zdaniem Autorki, przede wszystkim z ówczesnego wzrostu pańszczyzny (s. 48)"' Zastanawiające jest, iż na ziemiach litewskich, odmiennie niż na hiałoruskich, zasadniczo stabilne pozostawały do korica XVIII wieku proporcje między liczbą wołów i koni". W odróżnieniu od struktury hodowli jej stan liczebny ulegał dużym wahaniom, odzwierciedlając kolejne fale zniszczeó gospodarczych nawiedzających Litwr; i póżniejszą z nich odbudowę. Z uwag Autorki można wnioskować, że po zniszczeniach hodowla dość szybko podnosiła się z upadku dzir;ki w/.rostowi areału łąk i pastwisk zajmujących miejsce dawnych pól ornych (s. 57) 10 Przechodząc do bliższego przedstawienia hodowli bydła mlecznego próbowała R. Merkienć w pierwszym rzr;dzie okrcślić jego rasy (w XVI-XVIII wieku), opierając się m.in. na danych o maści krów. Godne uwagi jest jej przypuszczenie, że już w XVI wieku pojawiło sir; na Litwie wysokomleczne bydło holenderskie (s. 80-81) 11. Ogół hodowanych na Litwie krów charakteryzował sir;, I.daniem Autorki, niską mlecznością (s. 104-105). Zauważa jednak zarazem, iż wielkie zapasy serów przechowywane w niektórych dworach, świadczą o gromadzeniu w nich sporych ilości mleka. Uważam za prawdopodobne, że część owych serów pochodziła z danin chłopskich. W partii pracy omawiającej przetwórstwo mleka sporo miejsca zajmują spostrzeżenia na temat naczyó do jego przechowywania, narzędzi do wyrobu masła i sposobów wyrobu oraz przechowywania serów. Uwagr; zwraca m.in. próba odtworzenia na podstawie XVI-XVIII-wiecznych inwentarzy, wyglądu dawnych sernic dworskich (s. 105). Już w XVI-wiecznym żródle znalazła Autorka przykład osadzania takiego pomieszczenia na słupie. Mamy więc tu do czynienia z prototypem uwiccznioncj w "Panu Tadeuszu" sernicy soplicowskicj. Do stosunkowo słabo rozwinir;tych działów hodowli na Litwie należało owczarstwo. Wprawdzie owce stanowiły, obok świó, naj liczniejszą część inwentarza żywego, Iccz przecież stan ich poglowia nie przedstawiał się imponująco. W zagrodach chłopskich hodowano przeważnie K Co \v/hud/a lJ Zmiany KriL'.\tjanie lI) \v;,tpliwosci, w struktur/c Hie!or!1ssii Aut(lrka Wf) zdaje nii ląk na tzw, ziemiach bowiem hodowli Autorka /,v,'icrz"t zauważa, roboczych że również na Białorusi p%willie ,l( V fJ-X V J II wieka, Mińsk wage; przypisywać wykorzystywaniu w/orni si~ wi<;ksz,-, w gospodarstwach chłopskich spadło pogłowie w XVII-XVIIl wieku przedstawia P. G. koni. Kozłowskij, 1969. po dobie zniszczeń naturalnych łąk na nadbrzeżach rzek, pustych. jest jui fakt hodowli hyła holenderskiego (zachodnio-fryzyjskiego) na Białorusi w końcu XVI wieku. Ry'g:t; - do swoich tamtejszych dóhr ks. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany Sierotką, zob. M. Siekierski, Ltllu1ed ~Vl.'llfrh ill lhe (1/,(///(1 Duchy of Ur/nlUnia: The cU)flomic A.1!"ai,-.\'ąl Prince Nicholas Christopher Radziwil/ (1549-1616), "Acta 11 Sprowad/il Ohecnie je Baltico-Slavica", znany pr'leI t. XXI. 1992. s. 229-:nO. �286 po kilka owiec, w gospodarstwach dworskich nieraz po kilkadziesiąt (rzadko ponad sto sztuk) 12 Ponieważ udój od jednej sztuki był dziesięciokrotnie mniejszy niż od krowy (s. l (3), można sądzić, że ceniono je mniej jako dostarczycielki mleka, więcej zaś ze względu na wełnę, którą pozyskiwano w trakcie dwukrotnej strzyży w ciągu roku (s. 155) l3 Jako zwierzęta rzeźne traktowano przede wszystkim świnie (s. 125). Do końca XVlII wieku ich pogłowie nie przedstawiało się okazale; Autorka sugeruje, że nawet w gospodarstwach dworskich hodowano je głównie z przeznaczeniem na własną konsumpcję, nie zaś na sprzedaż 14 Charakterystyczne jednak, że przy dość niskich wskaźnikach pogłowia trzody chlewnej (s. 85, 88-89), wysoki poziom osiągnęło na Litwie przwtórstwo mięsa i jego konserwacja 15. W pracy uwypuklone zostały korzystne zmiany w gospodarce hodowlanej na Litwie w XX wieku. Już w pierwszej jego połowie intensyfikacja hodowli nabrała szerokiego rozmachu, ujawniając się zwłaszcza we wzroście pogłowia zwierząt i uszlachetnianiu ich ras. Jedną z głównych przyczyn owych przeobrażeń upatruje R. Merkiene w pomyślnych koniunkturach handlowych (s. 95 i inne). Za ważne czynniki aktywizacji gospodarki hodowlanej w XIX wieku uznaje także uwłaszczenie włościan, wprowadzenie na masową skalę uprawy ziemniaka, rozwój przemysłu i transportu (s. 97-98). Charakterystyczne, że właśnie na Litwie, a ściślej mówiąc na jej północnych obszarach (gubernia kowieńska), wpływowych czynników okazał się dla hodowli szczególnie pomyślny. Widocznie już przed końcem XVIII wieku osiągnęła tam wysoki poziom, co pozwoliło jej w następnym stuleciu skutecznie wykorzystać nowe możliwości rozwoju. Dopomogły jej w tym zapewne dawniejsze związki z szerszym rynkiem handlowym. W końcu XVIII wieku (w latach 1786-1791) udział produktów hodowli w eksporcie Wielkiego Księstwa Litewskiego wynosił rocznie średnio 9,7% 16; dla obszarów objt;:tych badaniami przez R. Merkiene wskaźnik ten był zapewne znacznie wyższy. Eksportowane produkty hodowlane pochodziły nie tylko z gospodarstw dworskich, ale i z chłopskich. Znany jest fakt pośrednich i bezpośrednich kontaktów handlowych włościan ze Żmudzi i z północnej Auksztoty z miastami bałtyckimi. Wprawdzie do miast tych wywoził włościanin litewski głównie len, ale przy okazji zbywał i artykuły pochodzące z hodowli 17. W sumie można spostrzec, że obserwowany w XIX wieku eksport litewskich produktów hodowlanych był zjawiskiem o dawnej tradycji, choć oczywiście zmieniała sit;:jego skala. Pomyślny rozwój hodowli na Litwie przerwała I wojna światowa. Jednak już w pierwszej połowie lat dwudziestych przedwojenny poziom produkcji hodowlanej nie tyko został ponownie osiągnięty, ale i przekroczony. Do ówczesnego rozwoju hodowli w istotnej mierze przyczyniła się,jak podkreślono w pracy (s. 99), reforma rolna. Autorka przypomniała imponujące osiągnit;:cia hodowli litewskiej w latach dwudziestych i trzydziestych, zwracając uwagę m.in. na dokonujący się w niej postęp techniczny. 12 W regionach z rozwiniętym owczarstwem, np. w Wielkopolsce. po kilkadziesiąt sztuk owiec spotykamy często w gospodarstwach chłopskich, a w trzodach dworskich po kilkaset i więcej sztuk, zob. W. Sobisiak, Owc::arstwo, w: Kultura /udmHł Wielkopolski. t. II. Poznań 1964, s. 185-213 (odpowiednie dane na s. 186·189). u Pierwsze bli:iBze informacje o strzyżeniu owiec na Litwie, do których dotarła Autorka, pochodzą. 'l. XVIII weku. Do tego tei czasu odnosi się spostrzeżenie o dwukrotnej strzyzy w ciągu roku. W późniejszym czasie na CZęŚCI terytorium Litwy upowszechniło się trzykrotnie w ciągu roku strzyżenie owiec. 14 Wskazuje m.in. na uzupełnianie przcz szlachtę konsumpcji mięsa w drodze ści,-!gania danin zwicrzycych (s. g2). Jednak daniny te już w XVI wieku nie odgrywały istotnej roli. Warto wspomnieć, żc świnic (żywiec i mii(so wieprzowe) były popularnym artykułem handlu. M. Siekierski, s. 22g, spostrzega w oparciu o dane z folwarków radliwiłłowskich, że w odróżnieniu od innych zwierząt gospodarczych świnie hyły często sprzedawane. IS Autorka omówiła m.in. wyrób i konserwację kumpii (szynek) i skiłądzi (można je określić jako spcl:)'ficzny rodzaj salcesonów). W zgodzie z dość powszechną w literaturze przedmiotu opinią uznaje skiłądzie za potrawę miejscowego (litewskiego) pochodzenia. ló L. Troska, R. lasas, lVnieszniaja torgowla J/Viclikogo Knia::eslwa Litowskof}o w posil'dnijc gody je(IO sll.\~('~(:'stwm..-amja (1785-1792), w: Lietuvos TSR Moksiu akademijos darbai. seria A. t. 1(32). Vilnius 1970. s. 46. lah. nr 2. 17 Na ten temat nie hrak bezpośrednich danych źródłowych, zob. np. 11lStrukdjos /l'odalinllj mid,! adminlstrw)jai Lietu1"(~ie X V{f-X l X (l., wyd. Z. Kiaupa i l. Kiapiene, Vilnius 1985, s. 25 (,-Poddani na włości cokolwick hydła, lnów. slcmienia. wosków. łojów. skór do Rygi albo gdzie indziej przedawać i wyprowadzać będą. wtedy wprzód arendarzowi zapłacie powinni (. .. )": Rirże. 1764 r.). �287 ROI.prawa R. Merkienc dostarcza wielu nowych danych o stanic gospodarki chłopskiej i dworskiej na Litwie. Pozwala lepiej poznać dyferencjację majątkową dawnej wsi, przynosi cenne spostrzeżenia o strukturze konsumpcji, przedstawia zajęcia związane z hodowlą (zwłaszcza przetwórstwo mleka i mi~sa), odsłaniając w ten sposób przed czytelnikiem codzienność życia wiejsk iego. Sporo można się z niej dowiedzieć nawet o warunkach mieszkaniowych litewskiego włościanina. Odpowiednie informacje przynosi rozdział trzeci, poświęcony - jak wspomniałem pomieszczeniom dla zwiep.ąt hodowlanych. Rzecz w tym, iż owe pomieszczenia pospolicie służyły równi6. za mieszkania dla ludzi. Charakterystycznym budynkiem łączącym funkcje domu micszkalnego i pomieszczenia dla zwierz,!t był "nom" ("nam", "nams", "num", "noma", "numa"). Z czasem tracił on swe funkcje mieszkalne, staj'lc si~ typowym budynkiem gospodarczym. Ta zmiana w przeznaczeniu "nomu" najszybciej dokonala si~ w dworach. Jednak jeszcze w XVIII wieku w dworkach i plebaniach wyst~powaly "nomy" będ,!ce jednocześnie obor,! dla bydła i mieszkaniem dla czeladzi. R. Merkiene wnikliwie przcśledziła zmiany jakim ulegały funkcje "nomu", jego rozplanowanie, wyposażenie itd. (s. 187-19 J). Podobnie szczegółową obserwacją objęła inne - występujące w gospodarstwach dworskich i chłopskich budynki, służące za pomieszczenia dla zwierząt hodowlanych. Przeprowadzaj,!c ich klasyfikację wyjaśniła jednocześnie wiele zawiłości terminologicznych. Lekturę pracy. zwłaszcza zaś wywodów na temat zabudowań gospodarczych, istotnie ułatwia zamiesz.cl.Ony w niej materiał ikonograficzny: plany i przekroje budynków, ryciny i fotografie. Niezmiernie pomocne dla czytelnika są również zamieszczone w tekście mapki, obrazujące geograficzny zasięg różnego rodzaju 7jawisk I. dziedziny hodowli. To kartograficzne przedstawienie wspomnianych zjawisk dopomogło Autorce w wyodrębnieniu na badanym terytorium czterech regionów "gospodarczo-kulturowych": żmudzkiego. auksztockiego (obejmującego jednak tylko północno-zachodni,! cz~ść Auksztoty jako historyczno-geograficznej krainy), dzukijskiego i zaniemeńskiego. Autorka przckonywaj,!co uzasadnia wyodrębnienie poszczególnych stref. Należy jednak zauważyć, żc podkrcślaj'lc odrębność gospodarczą Żmudzi nietrafnie uznała, że w XVI w. specyficzną cech,! temtejszej hodowli było znacznie liczniejsze pogłowie wołów niż koni (s. 41-45). Rejestry dochodów hospodarskich z włości żmudzkich z lat 1537-1538, na których się oparła, wymieniają konie w posiadaniu włościan tylko w tych wypadkach. gdy liczby tych zwierząt nie można było przeliczyć na pełną liczbę soch wołowych 1~. Odstępstwa od tej reguły były niezmiernie rzadkie, co wskazuje na ich przypadkowy charakter 19 Autorka przyjmując, że w rejestrach miano "socha wołowa" oznacza z.awsze parę wołów, 7.naeznie zawyżyła liczbę tych zwierząt. W istocie relacje liczbowe mi~dzy pogłowiem wołów a koni były na Żmudzi w XVI wieku zapewne podobne, jak na innych tcrenach Wielkiego Ksi\=stwa, na co wskazują m. in. dane inwentarza Cytowian z 1555 roku 20. W wiciu micjscach pracy Autorka z uwagą docieka, w jakiej mierze gospodarka hodowlana na Litwie korzystala /. obcych wwrów, w jakiej zaś z rodzimych doświadczeJl. Dostrzega, że różne innowacje w dziedzinie hodowli trafiły na Litwę z Zachodu i z ziem łotewskich 21. Zdaje się IKKonie (sochy k(\llskic) przeliczano w rejestrach na sochy wołowe w stosunku 2: I. Stąd np. przy włościaninie posiadającym 'auk i tfZ.y konie zapisy'wanu dwie sochy wołowe i jednego konia itp. Oryginały rejestrów znajdują sir; w Bibliotece Akademii Rcpuhliki Litewskiej. H2 [24. 1'1 Rcjc:-:tr'l. ].o;lX roku odnotowuje konie prz)' ponad \OSO gospodarzach, lecz tylko przy kilku wymienia więcej niż jednego konia. PoJohnit: sztuk~ tych '/wicrZ<It. parę V.'Oh'Wi rcjc:str z 15.17 roku wymicniaJ'fc konie.:: przy pUIl:Jd tysiącu gospodarzy tylko przy kilku wymienia więcej niż jedną 10 Akry i:(/lIIrajfmyie ~Vilt'nsJ,;oju A"l"hi('(Jw~/i(';t' .••k(~iu Kommissijeju dla razhora driewnich aktm'\i (dalej cyt.: AWK), t. XIV, Wilno l XX?, nr 2..'\. 12-17. W ('ytowianal:h w ogólnej liczbie zwierząt roboczych należących do chtopów woły stanowiły 590/0 a konie ..lI%. W dohrach slnłowyd\ hiskupa wileńskiego w 153lJ roku odpowiednio 57% i 43%. zob. J. Ochmański, PowsiUllie i rozwój lalx/imdium hiskul' ...• 'h'O \\'i!l'Ib/"ieao (IJR7-1550), Poznań 196). s. 132. .!I Pr/.yv.k nauania winny pclniej llwzględnia( przenikanie na Lilwę innowacji (organizacyjnych. technicznych itp.) w dzieuzinie h()uow1i I I.iem polskich. Prawdoplldohny wydaje się np. wplyw na ewolucjI; litewskiego budownictwa gospodarczego wZ\)fÓW podl'lskich. co wyra/nic sugeruje instrukcja J. Łaszkowskiego dla włości korszowskiej z 1562 roku, zoh.: A WK, L XXV, Wilno I X9X. s. 92. �288 natomiast prawic nie uwzględniać możliwości oddziaływania na gospodark" hodowlaną ziem litewskich wpływów z sąsiedniej Białorusi. Za bardzo konstruktywny element badali R. MerkieOl~ uważam konsekwentne stosowanie rozróżnienia między hodowlą dworską (elitarną) a prowadzon<t przez włościan, przy jednoczesnym, stalym dostrzeganiu jego umowności. Autorka często podkreśla ścisłe związki w dziedzinie hodowli między dworem a wsią. Nieraz można tu mówić nawct o swoistcj symbiozie. Tak np. dworskie zwierzęta robocze często zasilały - w formie załogi - chłopski inwentarz żywy. Warto też przypomnieć, iż w ramach powinności na rzecz dworu chłopi zobowiązani byli nieraz trzymać w swych zagrodach pańskie konie "putne", tuczyć woły i wieprze 22 Tego rodzaju kooperacja między dworem a wsią ułatwiała rozpowszechnianie si.,: umiej.,:tności hodowlanych. Nie ulega wątpliwości akcentowany w pracy fakt, że dwory zwykle przodowały w modernizacji hodowli, stanowiąc pod tym wzgl.,:dem wzór dla włościan. Można jednak przypuszczać, że z drugiej strony dwór nieraz wprowadzał innowacje w swej gospodarce hodowlanej korzystając z doświadczeń wsi. Do zagadnień wymagających dalszej dyskusji należy kwestia granic chronologicznych w dziejach hodowli na Litwie. Autorka na ogół nie wytycza ich dość wyraźnie. Zdaje się wyodrębniać cały wiek XVII i pierwszą połowę XVllł stulecia jako okrcs regresu w gospodarce hodowlanej; w kaźdym razie podkrcśla spadek pogłowia zwierząt roboczych jUl. w pierwszej połowie XVIl wieku. Z lektury pracy moźna wnioskować, że jakościowe przcmiany w dzicdzinic hodowli do końca XVIII wieku nic były zbyt głębokie. Czytamy np., iż wyrób i sposób konserwacji produktów mleczarskich w ciągu XVI-XVIII wieku niewiele się zmieniły (s. 107), co wzbudza zastrzeżenia w zestawieniu z innymi uwagami zawartymi w rozprawic23 Zastrzec muszę, że generalnie skłaniam się do przyjęcia tezy o dużej sile tendencji konserwatywnych zarówno w hodowli, jak i w całej gospodarcc rolncj dawnej Litwy. Przykładem oddziaływania tych tendcncji (wspomnianych też w pracy, s. I i), mo7.c być długotrwałc utrzymywanie się na Żmudzi zwyczaju zaprzęgania wołów do jarzma za rogi. Ta praktyka, wzbudzająca zdziwienie już XVI-wiecznych obserwatorów stosunków żmudzkich, a za jawny anachronizm uchodząca w XVIII wieku utrzymująca się jeszcze w XIX stulcciu 24 Tcn przyklad zastanawiający jest szczególnie z tcj racji, iż pochodzi z tcrcnu Żmudzi, która pod względcm gospodarczym była przodującym regioncm Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rozprawa R. Merkiene oparta jest na obszernej i różnorodnej podstawie materiałowej. Znaczną jej cz.,:ść stanowią źródła r.,:kopiśmienne, wyszukane przez Autork.,: w archiwach Wilna, Kowna i Petersburga. Dostrzec można wprawdzie pewne braki w wykorzystaniu literatury przedmiotu i publikacji źródłowych, ale nic zaważyły one istotnie na ostatecznych wynikach pracy25 Autorka wydobyła ze źródeł obfity materiał statystyczny, starannie go opracowała i przedstawiła w postaci 33 tabel. Odnosi się do niego z godnym podkreślenia krytycyzmem; tak np. podkreśla, iż zaczerpnięte z XVI-XVIII-wiecznych źródeł dane o liczbie inwentarza żywego w gospodarstwach chłopskich są z reguły zaniżone. Bacząc na względną wartość informacji źródłowych poddaje je wnikliwej analizie i ostroźnie formułuje wnioski. 22 Tuczenie wieprzy dworskich bylo częstym obowiąJ'.kiem młynarzy_ O "karmieniu" (••",.:ychowywaniu"') wołów pan'skich zoo.: K. Jablonskis, LielUrHki iod'fiai setlosios rasIlllil,1 kal/Joje, I dali.",: Tekstui, Kaunas 1941, s. 22,41. O hodowaniu przez włościan koni ,.pulnych" na potrzeby dworu (i z pewnością te:i dla niego nal~i.ących}zob. np.: !starijm ArdJ}To.",. I. I: XVI amztllus Ueturos iłil!('łHoriai, wyd. K. Jablonskis, Kaunas 1934, nr 3, sZp. 22. 2j p. z uwagą (s. \05-106) o stosunkowo póżnym (w XVII wieku?) pojawieniu się na Litwie tłul.:zck du masła (maślnic). N Z Kroniki Sarmacyi Europejskiej Alexandra Gwaynina: t~'f1roflY ... , wyd. K. J. Turowski, Kraków IK60, s. 214; ir6d/a do d::it!j{}\\' powstaniu chlopów szawelskich w 1769 rok!" wyd. W. Kula i 1. Leskiewio.owa, .,Teki Archiwalne". t. 5. Warsl.(Iwa 1957; M. G[adon]. Opisanie 1958; Ro:v.'ój t. powiatu re/szewskiego ... , Wilno 1846, s. 101. dla dóbr maynal'kil'il i sz/achl'ckidJ Wrocław 1963. Z prac poruszających zagadnienia hodowli na Lilwic pominięla została {}ospodarki Io/w(lf("ztlej tul Linde; Bia/urus; do polowy X V I "';l'ku, Poznań 1965. 2:- Zwraca II, uwagę pominięcie Instrukcji gospodarczych OZ X V II·X I X wit'ku. m.in. Ttlzprawa t. I. Wrocław S. Kasperczaka. �289 O szerokości Jej rozprawy. zarówno paru l. horyl.ontów Dzi~ki oświetlić stuleci dawna - niekiedy prawic badaniom aż po dzień dyskusji prl.ez badacf.Y tów pochodzenia w literaturze mimo swego świadczy szerokich już sam zakres granic hodowli, zdołała jak i przedstawić dzisiejszy. W swej pracy naukowej, podjęła istotnego w ciągu zagadnień i takie, (np. kwestia Autorka ich rozwój obok również znaczenia chronologiczny czasowych b~dących które były dotąd przetwórstwa produk- zwierl.~cego). R. Merkienć zastosowała ukazuje hodowl~ roślinną. Z drugicj, litewskiej R. Merkienć swym genez~ wielu ;rjawisk w dziedzinie puedmiolem niedoceniane badawczych zakreśleniu nowoczesną, w powi'!Zaniu kultury dając pierwsl.ellstwo materialnej. interdyscyplinarną z innymi działami spojrzeniu Rozprawa metod~ gospodarki, etnografa, jest swoistą badań. a zwłaszcza przedstawia wyprawą tropami Z jednej rolniczą strony produkcją ją w kontekście tej kultury dziejów ku jej odległym żródłom. Swego rodzaju oś wytyczającą kierunek badań się doświadczcli z dziedziny życia gospodarczego. eksponowancgo przesadnie miejsca perspektywy wyniki badawcze swych przenikania szczcgółowych badali. wywoła jcst Oczekiwać się naukowo widzi do przedstawia należy, dyskusj~, rozpowszechniania centralnego, pożyteczne, wniosków. przemiany tej pory opracowaniem je w nowym że wśród badaczy dziejów na którą w pełni zasługuje. Opowidannia W popularno-naukowej wydarzenia niem z 1933 roku. szych pisarzy Adrian historyczne silny oświetleniu jako poświ~eona wpływ została rok u i kolicl.ąc dziejów hodowli kierunki i kultury Zdaniem historii wyłącznic Tatarzy z procesem Ukrainy, nie i politycznie budowuje bardzo t. i Turcy. LXXVI Proces rozwoju które p,\I1stw, bogatym takich jak Polska bardzo materiały zarówno interesujący kozactwa", sposób. i rysunki który kozactwa i Rosja. historycznym zaporoskim ramach, dają miał i ma Tymi działania jako pojawieniem swoją wojskowe ugrupowanie jako równoległy aktywnej się nowych koncepcję które narodu byli na początku czynnik i folklorystycznym. od 1483 z genezą został jako niżowym, czynników, najeźdźcami przedstawiony a kozactwo Całą kozackim poczynając tego wydarzenia powstała najeźdźcom. zaktywizowane materiałem Jawornickiego. zawierają pieśni, fotografie i wyjaśnienie i powiązanie ukraińskiej wstało wojsku w szerokich Sicz Zaporoska świadomości historyczne jest wznowie- Ukraińców. wskazanie przeciwko w b<lrdzo się "mitu o sławnym Sicz Zaporoska walczącej wykształcenia o niezależność było jego bogate Kiew z najpopularniej- Dimitria Prace ludowe ksztaltowania Siczy Zaporoskiej A. Kaszczcnki ukrailiskiej, życic kozackie która był jednym w nich i etnograficznych: Opowiadania że w 1483 roku powstała ukraińskiego. Lud Kaszcl.enki głównie Wykorzystywał procesu czasie Weselka, naj słynniejsze akademika ludowej Jurkiewicz nyzowe, Kaszczenki, nie drukowano. i życic polityczne na kultur.;: omawiającej Adriana w swoim odzwierciedlające na rok u 1828. Celem wolnej ludności 19 kozactwa. rezultat i wytycza gospodarczych zaporoz'ke tak jak prace A. Kaszczenki przcśledzenia Adriana worota", Kaszczenko folklorystycznych możliwość wijs'ko autorstwa były I..nane prawic j<lk i etnograficzne, Ksi"żka sprawiły, Feoranowicz z ż.ycia Duży zbiór m<lterialów enografom si~ praca do ostatnich eiek<Jwe spostrzeżenia pro sławne pl. "Zołoti pojawiła i jego utwory Od l<lt trzydziestych bardzo serii na Ukrainie, nowe Uogólniając w hodowli Jan Adrian K a s ze z e /I ko, 1992, ss. 271. il. choć nie odsłaniając doświadczeń. najpcłniejszym Litwie, kwestia generalizujących Autorka wspomnianych na ożywioml okazało stanowi temu zagadnieniu na sformułowanie spostrzeżeń rozprawa gospodarczych dalszych Litwy i pozwalając si~ i kumulowania Recenzowana zwierz,!t w pracy, Autorki Nadanie silnych walki militar- Kaszczenko Autor uważa; podże �290 wraz z rozwiązaniem o wolność niżowego Ukrainy, która Pracę swoją autor procesie. zaczyna Wywodząc próbuje wojska uzasadnić swój narodu tezę wyodn;bnienia grup etnicznych. także codzienne również swoich kozacką własnych ułatwia czytelnikowi W następnym ukraińskich autor sprawczą kiego. Bardzo jednak Tureckim, powstawania itp. rejestrowy, wypiszczyk, itp. Kolejne rozdziały pracy poświęca poroskiego w latach rycznym bardzo uroczystość tyczne 1681-1709 wyraziście złożenia tradycji kozackiego Autor odmienny życia wydarzeń próby folklorystycznym je na podstawie roli kozactwa w czasach chłopskich w życiu kozactwa, zaporoscy rolę w ruchu analizy grup terminologię na Zaporożu. w powstaniach Kozacy różnych środowis- się odrębnych Wprowadzając poświęca byli takich jak główną Bohdana kozactwa jako kozackich, zbiorowości. takich jak: i przywileje w latach Na szcrokim 1710-1734. hajdamactwa. Interesuj'!co dostrzegając opisuje sił,! Chmielnic- walec o niezalcżność rosyjskiemu, kozak wojska za- tle histo- A. Kaszezcnko w nicj ccchy charakterys- dzieli kozactwa Bogata ikonografia A. Kaszczence i upadek zresztą cie po materiały niżowego Zaistniała w pracy przez kiedy bowiem Ukraina nowego z nadzwyczaj rekonstrukcji wykorzystane teraz, daj" dobrc uznając, Rok 1828 postrzega i powstanie w połączeniu dopuszczalny Kaszczenki na 7 okresów kozactwa i życia kozackiego. nowe możliwości źródeł, tle historycznym, mo7.1iwości rekonstrkcji okresic. rozwój typ wydarzeń A. Kaszczenko pisze o dzicjach kozactwa w ramach ich broń, konie a takżc wiadomości o dawnych ujęte na szerokim w tym zaporoskiego kiem. fenomen państwu i ostatnim rozdziale Wygląd Kozaków, i przywilejach, zwyczajach A. wierności z warunkami formowanie historyczny powa7.ną A. Kaszezenko kozackiej. W przedostatnim państwa rosyjskiego. życia przedstawił hołdu w tym rekonstruuj,!c i innych kozactwa i roli kozactwa materiał Kaszczenki A. Kaszczenko i upadkowi powiązan,! Kozaków i określenia walki w Siczy, uwagi i odegrali zbrojnej Kijowskiej ówczesnego w tym rozdziale przydomki Rusi na udział odnotować Zdaniem dokonano typowe dużo uwagi Rady Perejasławskiej interesująco przedstawiono wiele ukraińskiego etnograficznych. i zrozumienie tradycje folklorze. spowodowały Uzupełniając A. Kaszczenko nic zapomina z Imperium które i materiałów Skierowawszy narodu życic kozackie poznanie rozdziale ł Rzeczypospolitej. walka spostrzeżell istnieć z czasów ukraillskiego komunikacji, autor pokazać genezy się narodu i możliwościami przestały w ukraillskim ukraińskiego wschodniosłowiańskich próbuje ślad od wyjaśnienia początki ka geograficznego zaporoskiego pozostawiła kozactwa popularno-naukowej, Warto uzyskała konieczność państwa interesuj,!cym życia kozactwa. autora. że w każdym jako datę, która który nicpodległy odmiennego spojrzenia z folkłoru pracy.jest jednak podkreślić, uniemożliwia państowy, na sięgnię- wydanie nic jcst historię daly brak wskazania że powtórnc byt istniał na kres rosyjskiego. materiałem Słabością okresie wskazuje Ukrainy pracy przypadi narodu ukraińskiego. WladyslalV r. na01CJl'tTj, A. Aromunów z Aminciu, Cdl1li,ti Armdne$ti Metsovo), di-Aminciu. TomKo I nohrtajlol, BACąlKIl r(!~l'()/j()ta t. I, EKliom;lś rr.polJ. TO/) Bielecki Mn(Jó/JoIJ (pidlli A9TJvU 1988, ss. 158. r. A. nablCJl'tT], Ciinti,ti Fiirserotesti. T(!ay()/iliw Ipapallplwrwv - Ap/II1VIW/I}Jixw1' (Pidni Faraerolów - Arwanitowolochów), ToniKoI nO).,r/(JjlOI, t. 2, E'tUlplllŚ ApCJlllUV1KOU(BAaX1Kou) nOA1'tlallotJ, Do rąk opracowane Tom A9TJva 1991, ss. 166. naszych trafiły przez Georgiu pierwszy zawiera ostatnio Padioti, przede dwa opatrzone wszystkim zbiory pieśni przezell przykłady Aromunów komentarzem, folkloru grupy z Półwyspu Bałkańskiego, słowniczkiem i fotografiami. Aromunów z położonego �291 w górach Pindos miasteczka Metsowo (arom. Aminciu), drugi zaś to wybór tekstów folklorystycznych mikroetnosu Farserotów, zwanych również Aromunami albańskimi (gr. Ap~aVtW~Aaxot). Obie publikacje zasługują na szczególną uwagę ze względu na swoje nowatorstwo i wyjątkową szczupłość dotychczasowych informacji o etnicznej grupie Aromunów, ich historii i kulturze. Mogą one stanowić istotny przyczynek do badań w zakresie etnografii, etnolingwistyki, etnomuzykologii, folklorystyki, studiów nad mniejszościami etnicznymi (tzw. minority studies), oraz szeroko rozumianej ba/kanistyk i. Autor opracowall zaopatrzyl je w wyczerpujące przedmowy w językach greckim, aromuńskim i francuskim. Zawierają one podstawowe informacje o Aromunaeh, ich historii, pochodzeniu, rozmieszczeniu, języku, muzyce, folklorze i tradycjach z nim związanych. W tekstach widać doskonale emocjonalne zaangażowanie autora - Aromuna pragnącego ocalić od zapomnienia fragment tożsamości własnego ludu. Opinie autora dotyczące pochodzenia i historii Aromunów nie są wolne od subiektywizmu, tak właściwego przedstawicielom małych grup etnicznych stojących na krawędzi zagłady kulturowej, dla których pamięć o wielkich momentach własnej historii i niegdysiejszej świetności stanowi ostatni często bastion świadomości etnicznej odrębności. Aromuni, zwani po polsku również Wołoehami, są jedną z wielu grup etnicznych zamieszkujących Półwysep Bałkański, przede wszystkim Grecję (góry Pindos, Gramos, Epir, Tesali\ i Meglen), południowo-wschodnią Albanię, południową Macedonię, południowo-zachodnią Bułgarię, oraz jako emigranci (czy też repatrianci) - Rumunię. Liczebność Aromunów (użytkowników języka aromuńskiego) szacuje się obecnie od 50 tysięcy (Winnifrith, 1987, s. 7), 100 tysięcy (Gunnemark, 1991), 110 tysięcy (Rikman, 1988), do ponad 350 tysięcy (Mańczak, 1988). W recenzowanych pracach Padioti'ego brak danych liczbowych dotyczących ludności aromuńskiej. Dyskusyjna jest również kwestia statusu i przynależności genetycznej etnofakru (bądż etnolektów) używanych przez poszczególne grupy Aromunów. Aromuński klasyfikowany bywa jako odrębny język (Gunnemark, 1991). Padioti nazywa język Aromunów dialektem proto-rumuńskim, wywodzącym się z łaciny ludowej, ze znacznymi wpływami z języka illiryjskiego (który dał początek współczesnemu albańskiemu). Inne żródła jako ojczysty dla Aromunów podają macedorumuński dialekt języka rumuńskiego (Rikman, 1988; Majewicz, 1989). Mańczak (1988) oprócz tego ostatniego podaje również meglenorumuński, jako dialekt rumuńskiego używany przez Wołochów w okolicach Salonik (z kilkunastoma tysiącami użytkowników). W innych opracowaniach megleński wymieniany jest jako jeden z dialektów aromuńskiego (Winnifrith, 1988, s. 22). Prawic wszyscy Aromuni są dwu- lub trójjęzyczni, posługując się prócz własnego etnolektu również greckim w Grecji, albańskim w Albanii, rumuńskim w Rumunii, czy macedońskim i serbochorwackim w Macedonii. W zakłopotanie wprawiać może również wielość etnonimów nadawanych ludności aromuńskiej. Najczęściej jako synonimy stosowane są nazwy Aromunów i Wołochów (ang. Aromoulles, Vlachs; franc. Aroumaines, Valaques), czasem również Kucowołochów. Rikman (1988) wymienia następujące etnonimy: MaKCÓOllcKlte pyMblHbl, lJUlllJapbl, KYlJoeAaxu, tjjapUlepombl. We wstępie do drugiej z recenzowanych prac Padioti wyjaśnia, że nazwa Farseroci (arom..fiir:ferol) obejmuje tylko jedną z grup Aromunów zamieszkujących Półwysep Bałkański, zwaną inaczej Arvanilo- Vlahi (albańscy Wołosi), Caraguni (zhellenizowani); Albańczycy zaś zwą ich Ramani (Rzymianie) lub Ciobani (alb. "pasterz, owczarz"). Literatura dotycząca Aromunów i ich języków, choć stosunkowo bogata, ciągle nie znana jest szerszym kręgom badaczy. Wśród opracowań historycznych na największą uwagę zasługują opracowania Weiganda z 1888 oraz Winnifritha z 1987 roku. W recenzowanych pracach autor traktuje historię tylko jako tło powstawania bogatego folkloru Aromunów. Dość szczegółowo omawia jednak historię i etymologię ludową wyjaśniającą pochodzenie i nazwę tego etnosu. Jak już jednak wspomniano, szczególnej wartości nabierają omawiane prace przede wszystkim ze względu na zawarty materiał językowy i folklorystyczny. Oba tomy zaopatrzone są na wstępie w szczegółowe omówienie zastosowanego zapisu ortograficznego. �292 Ponadto tom pierwszy zawiera obejmujący około 1300 hasel słowniczek aromuńsko-grecki. szczególnie przydatny przy analizie tekstów. Jego wartość podnosi brak ogólnodostltpnego słownika i gramatyki aromuńskiej. Główny trzon tomów stanowią teksty pieśni aromuńskich wykonywanych przy rozmaitych okazjach. Tom pierwszy zawiera następujące gatunki pieśni: bożonarodzeniowo-noworoczne (gr. Y.UAUVTU, arom. kolinde), kołysanki, wielkanocnc, heroiczne i historyczne, weselno-zaręczynowe. miłosne, pieśni śpiewanc "na obczyźnie", satyryczne dwuwicrsze epigramatyczne, picśni pasterskie. góralskie, żałobne oraz opis obrzędów pogrzebowych i żałobnych. Znakomita wiltkszość tekstów w tym tomie wyposażona jest w tłumaczenia na język grecki. Tom drugi, niestety, jest wyłącznie jednojęzyczny. Brak już tłumaczeń pieśni; zaopatrzone są one jednak w krótkie uwagi słownikowe i merytoryczne po grecku, umieszczonc po każdym z utworów. Tom ten zawiera pieśni: dzieciltce. miłosne, wojenne, wędrowne, żałobne oraz liryczne. Istotną wadą obu tomów jest brak zapisu nutowego zamieszczonych picśni; dla badań etnomuzykologicznych jednak wielce pomocny może okazać się komentarz muzykologiczny zamieszczony przez autora we wstr;pie do tomu drugiego. Istotną wartość poznawczą mają również zamieszczone fotografie (około 30), przede wszystkim osób, o charakterze etnograJicznym i w kilku wypadkach archiwalnym. Publikacja obu zbiorów ma niewątpliwie charakter apclu o przestrzeganie praw mnicjszości etnicznych w Grccji. Świadczy o tym opublikowany jako aneks do drugiego tomu fragment "Resolution sur les langues et cultures des minorites regionales et elhniques de la Communaute europeenne" w j9zykach francuskim i greckim. Charakter ten poświadczony jest również we wstępach do obu tomów, gdzie mowa o nieocenionej roli, jaką odegrały niegreckie grupy etniczne w kształtowaniu współczesncj kultury i historii politycznej państwa greckiego, a o której to mli tak cZltsto zapominają Grecy i ich władze 1. TiJll1aSZ Wichakiewie Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (3). Koło Zainteresowań Kulturą Ormian (KZKO) przy warszawskim oddziale PTL już od lat dziesięciu prowadzi godną najwyższej pochwały działalność wydawniczą. Pisałem już o niej w poprzednich dwóch tomach "Ludu", piszę też w niniejszym, gdyż działalność ta nie ustaje. W roku 1991 i 1992, a więc w okresic, gdy prezesem KZKO pozostawała Małgorzata Axentowicz-Sokołowska, a jego opiekunem z ramienia PTL Leon Ter-Oganian, ukazało się znów kilka publikacji poświęconych Armenii i Ormianom. Te skromnie wydane i o niskim nakładzie broszury i książki są pilnie poszukiwane przez coraz liczniejszych w naszym kraju armenofilów. Najpierw chciałbym zwrócić uwagę na książkę Aleksandra Chećki, Armenia na w/a.me oczy. Jest to reportaż ukazujący Armenię i jej mieszkańców po trz9sieniu ziemi, które następilo 7 grudnia 1988 roku. Daje on nam okazjr; poznania Ormian podczas kolcjnej w ich dziejach tragedii. Jeszcze smutniejszych faktów z ich historii dotyczy mikropowicść Bohdana G9barskiego. Morituri. Opowie.\:(' 01915 r. Jej podtytul tłumaczy wszystko, w roku 1915 rozpocz9ły Si9 bowiem w Turcji masowe mordy na ludności ormiańskiej, w efekcic których według najostrożniejszych szacunków zginęło półtora miliona ludzi. G9barski, wybitny znawca spraw ormialiskich, nie ogranicza się do samego przedstawienia wydarzeń, które mogły zaistnieć w owym 1915 rok u, stara się także wniknąć gł9boko w psychikę swych bohaterów, ukazać najskrytsze motywy ich działania. l Publikacje cytowane: E. V. Gunnemark, Arumallian. w: Cowllrics, peoples mill their lall~u'ą.J('.'i.Thl' y"lJlinnuistic !wr:dnook. Geolingua, Gothcnhurg 1991; A. F. Majewicz, Jfzyki j:wiutu i ich klusyflkmwmie. PWN, Warszawa 19X9: W. M ariC7.ak. J'j~.rJ.: rumuński, w: Jrzyki indoeuropejskie, pod red. L. Bednarczuka. I. 2, PWN, Warszawa 19XX: E. A. Rikman. Awmun)'. w: Nmody mira. !storiko-elrwgrajiczeskij sprawoanik, pod red. lu. \V. HromJeja, SowieIskaja Enciklopedija. Moskwa 19XX: G. \Veigcwd Die Aromlmcn, 1. 1-2, Leip7.ig 1888: T. J. \Vinnifrith. The Vlach'i: The Hislory of a Uli/kan P('(}pk. DucbVt)Tth. I.ondon 1987. �293 Proza Gęharskiego to nie jedyny przykład zainteresowania literatury polskiej Ormianami. O innych czytamy w jednym ze szkiców zamieszczonych w Rozmaitościach polsko-ormiwiskich Zbigniewa Kościowa. W tym zbiórku przeczytać można poza tym o dwóch polskich kompozytorach ormiańskiego pochodzenia: Józefie Nikorowiczu i Karolu Mikulim, a także o znanym fotografiku Stanisławie Hoberze. Zbigniew Kościów, autor niejednokrotnie już wydawany przez warszawskie KZKO, przyczynil si.,: nadto do wydania Zapi8kliw podróżnych Symeona Lehaey (Szymona z Polski). Ówże Symeon żył na pr/.ełomie wieku XVI i XVII w Polsce, aczkolwiek młodość spędził na pielgrzymkach do miejsc świętych. Osiadłszy wreszcie we Lwowie jął spisywać swoje wspomnienia z podróży po krajach śródziemnomorskich i po Bliskim Wschodzie. Kościów wybral i spolszczył tylko pewne fragmenty dzieła Symeona, które dotyczą Ormian. Otrzymaliśmy bardzo ciekawe przyczynki etnograficzne, dotąd nieznane w Polsce, choć w kraju tym napisane. W ostatniej kolejności omówię Słownik pisarzy radzieckiej Armenii, napisany przez Artdrzeja Pisowicza. Zawiera on biogramy około 100 pisarzy i krytyków literackich, którzy tworzyli w Związku Radzieckim. Książka ta bardzo rozszerza naszą wiedzę o malo znanej literaturze ormiańskiej (także dzięki l'o8/owiu Jerzego Szokalskiego). Zachwyca w niej ogromna erudycja autora, wybitnego wszak armenisty z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Czytając zamieszczone w Słowniku .. życiorysy pisarzy, i:ałuje się, że tak mało jest polskich przekładów z literatury ormiai1skicj. Być może ukażą się one kiedyś jako kolejne publikacje warszawskiego KZKO. Grzegorz Pe/czyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0a4540046de9c853449231d7b5303db.pdf b28401105e925e25bccce76ce46e12b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2074 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1926 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.295-326 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 v. Z DZIAŁALNOŚCI ZA OKRES KRONIKA SPR AWOZDA N IE ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LU DOZNA WCZEGO OD WRZEŚNIA 1992 DO WRZEŚNIA ROKU 1993 I. Informacje ogólne Polsk ie Towarzysl wo Ludozna wcze - podobnie jak inne towarzystwa - nie jest finansowane przez Polską Akademi~ Nauk. Od stycznia 1992 roku fundusze na działalność ogólnotechniczną i wspomagającą badania PTL otrzymuje głównie z Komitetu Badań Naukowych, w mniejszym wymiarze z Ministerstwa Kultury i Sztuki, i od innych sponsorów. Pieniądze z Komitetu Badań Naukowych otrzymują: Redakcja Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi oraz Biblioteka PTL we Wrocławiu. Natomiast pracownicy agendy wydawniczej i administracji PTL we Wrocławiu są utrzymywani wyłącznie z pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży naszych wydawnictw. Towarzystwo korzysta nadal z uprzejmości uniwersytetów w Łodzi i we Wrocławiu, zajmując bezpłatnie ich lokale, natomiast Pracownia DWOK płaci czynsz Urz~dowi Miasta w Poznaniu. l. Sprawy organizacyjne 18 września 1992 roku na 68 Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL w Szamotułach odbyły się wybory do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koló-cńskiego. Do Zarządu Głównego wybrano: dr. Tadeusza Baraniuka, mgr. Adama Bartosza, mgr Ewę Bączyńska, mgr Elżbietę Berendt, dr. Janusza Bohdanowicza, mgr. Jana Cieślaka, prof. dr. Zbigniewa Jasiewicza, mgr. Jana Heidenreicha, mgr Krystyn~ Kaczko, dr. Zygmunta Kłodnickiego, dr. Eugeniusza Kłoska, mgr Annę Kwaśniewską, prof. dr Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, dr Annę Kowalską-Lewicką, mgr Teres~ Lasową, mgr Marię Parnowską, mgr. Andrzeja Rataja, dr Magdalen~ Rostworowską, mgr. Zbigniewa Torońskiego, mgr. Romana Tubaję, mgr Bernadettę Turno. Z wymienionych osób ukształtowało się Prezydium w następującym składzie: Prezes - dr Zygmunt Kłodnicki, Wiceprczesi - mgr Roman Tubaja i dr Anna Kowalska-Lewicka, Sekretarz Generalny - dr Magdalena Rostworowska, Z-ca Sekretarza Gen. - mgr Elżbieta Berendt, Skarbnik - mgr Zbigniew Toroóski, Z-ca Skarbnika - dr Janusz Bohdanowicz, Członek Prezydium ZG - mgr Teresa Lasowa. Główna Komisja Rewizyjna ukształtowała się w składzie: Przewodniczący - mgr Jerzy Adamczewski, Z-ca Przewodniczącego - mgr Irena Wronkowska, Członkowie - dr Jan Łuczkowski, dr Wojciech Sadowski, mgr Irena Soppa. Sąd Kolcżeóski ukonstytuował się w składzie: Przewodniczący - dr Stanisław Chmielowski, Członkowie - dr Kazimiera Wolos, dr Feliks Czyżewski. �296 W okresie sprawozdawczym odbyło się 7 posiedzeń Prezydium ZG PTL (14.11.92; 11.12.92; 30.1.93; 31.03.93; 9.06.93; J 1.09.93; 23.09.93), w których omawiano sprawy bieżące związane z funkcjonowaniem Towarzystwa i jego agend. Posiedzenie Prezydium w dniu 11.12.92 połączone było ze spotkaniem z członkami Komitetu Nauk Etnologicznych. Dyskutowano na nim m.in. problemy przygotowania jubileuszu IOO-lecia PTL oraz koncepcję zorganizowania z tej okazji sesji naukowej nie tylko we Wrocławiu, ale również we Lwowie. Pozostałe posiedzenia poświęcone były w znacznym stopniu sprawom wydawniczym, w tym także znalezieniu odpowiednich form sprzedaży wydawnictw PTL. Omawiano również propozycje zaktywizowania środowiska młodych etnografów poprzez organizowanie sesji naukowych oraz stworzenie im możliwości druku prac. Poruszano także problemy związane z ochroną zabytków i nicdocenianiem tradycyjnej kultury ludowej. Na posiedzeniu w dniu 11.09.93 omawiano przygotowania do 69 Walnego Zgromadzenia Delegatów w Chorzowie oraz do obchodów setnej rocznicy powstania Towarzystwa. Ze względu na brak środków finansowych odbyło się tylko jedno posiedzenie plenarne Zarządu Głównego (23.09.93) oraz jedno posiedzenie Głównej Komisji Rewizyjnej (10.09.93). Przedstawiciele Prezydium i Zarządu Głównego kontynuowali starania w Ministerstwie Kultury i Sztuki o pozyskanie środków finansowych. Dzięki aktywnemu uczestnictwu prof. dr. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej i dr. Zygmunta Kłodnickiego w Radzie Konsultacyjnej ds. Twórczości Ludowej i Rzemiosla Artystycznego w Ministerstwie Kultury i Sztuki udało się w ostatnich latach pozyskać wysokie dotacje na serie wydawnicze PTL: "Bibliotekę Zeslańca", "Regiony - tradycja i współczesność" oraz "Literaturę Ludową". Udział w tej Radzie to nic tylko uzyskanie dodatkowych środków finansowych, ale także opiniowanie i doradztwo w szeregu innych spraw. W uznaniu rangi Towarzystwa wiceminister Kultury i Sztuki powołał prezesa PTL do Rady Ekspertów. Członkowie Towarzystwa brali udział w szeregu zebrań, zjazdów, narad i spotkań poświęconych wielu istotnym problemom związanym z polem działania Towarzystwa. Prezez PTL uczestniczył w spotkaniu Ogólnopolskiego Zespołu ds. Karty współczesnego regionalizmu poJskiego (Radziejowice 25-26.03.93) oraz w spotkaniu Rady Konsultacyjnej ds. Twórczości Ludowej i Rzemiosła Artystycznego MKiS na temat planu finansowego na 1993 rok, a także w ogólnopolskim spotkaniu z dziennikarzami na temat kultury polskiej. Mgr Maria Parnowska reprezentowała nasze Towarzystwo na uroczystości nadania imienia doc. dr. Adama Chętnika - Ostrołęckiemu Towarzystwu Naukowemu (Ostrołęka 4.10.92). Na uroczystości tej prof. dr Marian Pokropek wygłosił obszerny referat na temat zasług i dokonań Patrona. Rada Towarzystw Naukowych przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk zaprosiła przedstawiciela PTL na Zjazd Towarzystw Naukowych, który odbył się 19.12.92 r. Na Zjeździe omawiane były formy i kierunki działalności towarzystw (PTL reprezentował dr Zygmunt Kłodnicki). Prezes PTL brał również udział w naradzie dyrektorów wojewódzkich wydziałów kultury pl. "Sztuka ludowa i rękodzieło artystyczne, potrzeby i zagrożenia". Narada zorganizowana została przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, Departament ds. Uczestnictwa w Kulturze, w dniach 26-28.ł 1.92 roku w Szczyrku. W ramach datującej się od 1973 roku współpracy naukowej ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym w Bratysławie - Prezes PTL dr Zygmunt Kłodnicki uczestniczył w XII Walnym Zgromadzeniu w Banskiej Bystrzycy (14-16.09.93). Na spotkaniu jakie miało miejsce w dniu 3.09.93 z dr. Arturem Kostarczykiem, dyrektorem Regionalnego Ośrodka Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego w Gdańsku omawiano możliwość współpracy członków PTL w opracowaniu serii monografii terytorialnych. Towarzystwo bierze udział w pracach Ministerstwa Edukacji Narodowej nad nowymi programami kształcenia ogólnego. Do programów wprowadzono tematy dotyczące tradycyjnej kultury ludowej, kultur mniejszości narodowych, problematyki "małej ojczyzny" itp. �297 Prof. dr Czesław łkrnas zaaranżował współprac9 pomi9dzy Towarzstwem a zespołem prof. dr. Jana Szczepailskiego z Centrum Pamiętnikarstwa Polskiego w Warszawie, przygotowującym Encyklopedir Kultury Wsi Polskiej. Prezydium PTL upoważniło prof. dr Bronisławę Kopczyilsk<!-Jaworsk<! do kontynuowania uzgodnień w tym zakresie. Zarząd Główny PTL złożył w Mazowieckim Towarzystwie Kultury wniosek o przyznanie zespołowej nagrody im. Oskara Kolberga dla ODiIE w Łodzi. W ramach Towarzystwa działa aktualnie 20 oddziałów terenowych. We wrześniu 1992 roku powolany został Oddział PTL w Zamościu, któremu przewodniczy mgr Maria Fornal. Przy niektórych oddziałach Towarzystwa istnieją koła zainteresowań kulturą Ormian i Łużyczan. Przy Towarzystwie działa Redakcja Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu. której redaktorem naczelnym jest prof. dr Bogusław Linette oraz Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi pod kierownictwcm prof. dr Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej. Nie wszystkie oddziały PTL wywiązują się ze swyeh statutowych obowiązków i tak roczne sprawozdania ze swej działalności na WZD w Chorzowie oraz raporty finansowe za II półrocze 1992 roku oraz pierwsze półroczc 1993, nadesłały następujące odziały: Gdańsk, Kraków, Łódź Mszana Dolna. Opoczno. Poznań, Oddział Śląski, Wrocław i Zamość. Oddział w Ziełonej Górze nadesłał wyłącznic sprawozdanie z działalności, a oddziały w Toruniu, Warszawie i Opolu raporty finansowe. Listę delegatów na Walne Zgromadzenie Delegatów w Chorzowie przysłały zaledwie cztery oddziały - Opoczno. Kraków, Łódż i Mszana Dolna. W związku z tym Zarząd Główny apeluje do zarządów oddziałów o ożywienie działalności statutowej i organizacyjnej i nadsyłanie bieżących informacji do Wrocławia. Na koniec czcrwca br. Towarzystwo skupiało 1 128 członków, w tym 2 członków prawnych oraz 8 członków honorowych zagranicznych i 5 członków zwyczajnych ze Słowackiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bratysławie. 3. Sprawy wydawnicze Generałnic w działałności wydawniczej Zarząd Główny PTL nie notuje zagrożeń organizacyjnych. finansowych ani merytorycznych, niemniej jednak są sprawy wymagające ostatecznego załatwienia. "Lud" - rocznik. Istnieje opóźnienie w cyklicznym wydawaniu periodyku. Aktualnie w ostatniej fazie druku znajduje się tom za rok 1992, a tom za rok 1993 zostanie przekazany do druku pod koniec bieżącego roku. Natomiast w roku 1994 winny ukazać się drukiem dwa tomy - zaległy za rok 1993 i bieżący za rok 1994. "Literatura Ludowa" - pismo wraca do normalnego toku wydawniczego. W roku 1993 opublikowano trzy zeszyty za rok bieżący. Pozostałe numery 4-6 ukażą się z początkiem 1994 roku jako tom zbiorczy, poświl=cony kulturze polskiej na Zaolziu, przygotowany przez prof. dr. Daniela Kadłubca. W tekach rcdakcyjnych znajdują się materiały do dwóch zeszytów na rok 1994, a ponadto trwają prace nad gromadzeniem materiałów do następnych numerów. Część środków finansowych przeznaczonych na druk tego dwumiesięcznika jako nadwyżka zostanie przesunięta na inne tytuły. Atlas Polskich Strojów Ludowych - do druku przewidziane jest opracowanie J. Wielka Strój od Łącka, Kamienicy i Ochotnicy. Druk tego zeszytu uzależniony jest od wprowadzenia poprawek porecenzyjnych prof. dr. Romana Reinfussa, a także pozyskania środków finansowych. Planuje się zainteresowanie władz regionalnych reprintami wydanych już zeszytów, uzależniając ten kierunek edycyjny od dotacji z zewnątrz. W tekach redakcyjnych brak kolejnych zeszytów do druku. "Prace i Materiały Etnograficzne" - jeszcze w tym roku, na przełomie listopada i grudnia ukaże się opracowanie prof. dr. Wilhelma Gaja-Piotrowskiego pl. Duchy i demony w wierzeniach ludowych z okolic Tarnohrzega i Rozwadowa. Środki finansowe na jego druk pochodzą częściowo ze środków własnych PTL, a część środków przyznanych Towarzystu przez Ministerstwo Kultury i Sztuki �298 postanowiono przekazać na inne publikacje. W tekach redakcyjnych brak nowych tytułów. "Prace Etnologiczne" - tu również brak materiałów w tekach redakcyjnych. "Arehiwum Etnograficzne" -.:. w druku znajduje się Bih/iografia etnografii polskiej za lala 1926-1933, którą Artur Hlebowicz przygotował w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodj':i. W tekach redakcyjnych znajduje się kolejny tom pracy J. Świętka zatytulowanej Brzozowa i okolice Zakliczyna. Rada Wydawnicza ZG PTL podjęła decyzję, że do druku tego materiału przystąpi się po otrzymaniu całości tekstu opracowanego przez dr Krystynę KwaśmewIcz. "Biblioteka Popularnonaukowa" ~ w tece redakcyjnej znajduje się praca prof dr Teresy Karwickiej - Strój ludowy w Polsce. Zarząd Główny PTL dwukrotnie czynił starania o pozyskanie dotacji na jej wydanie. "Biblioteka Zesłańca" - w ramach tej serii wydawniczej ukazało się dotychczas osiem tytułów, a pozostałe trzy planowane na rok 1993 ukażą się pod koniec rok u. Seria rozwija się dzięki możliwości pozyskiwania na jej wydawanie środków finansowych od instytucji państwowych, a także od sponsorów prywatnych. Pozytywne recenzje wydawnicze stanowią dodatkowy element wspierający merytorycznie celowość jej kontynuowania. W roku 1992 (listopad) "Biblioteka Zesłańca" została wyróżniona nagrodą Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Yorku. Jej odbiór jest dość szeroki zarówno w kraju jak i za granicą. Istnieje lista stałych subskrybentów, a ponadto dystrybucja odbywa się poprzez rynek księgarski, kiermasze okolicznościowe, np. podczas Światowej Pielgrzymki Sybiraków w Częstochowie (maj J 993) i centralnej Akademii z okazji Dnia Sybiraka (Wrocław, J 6.09.93). "Biblioteka Zesłańca" stanowi mocne oparcie dla Zarządu Głównego PTL w zakresie pozyskiwania środków finansowych na utrzymanie Biura Zarządu oraz na fundusz osobowy pracowników (poza Biblioteką Naukową, Archiwum i redakcją "Literatury Ludowej"). Ten trend edytorski w ramach omawianej serii zostanie utrzymany, planuje się opublikowanie w przyszłym roku kolejnych ośmiu tytułów, które wzbogacą zakres tematyczny "Biblioteki". W planach wydawniczych znajduje się monografia pl. Benedykt Dybowski życie i praca, autorstwa prof dr Gabriela Brzęka, na którą wydawca otrzymał dotację z Komitctu Badań Naukowych. W przyszlym roku - w rocznicę insurekcji kościuszkowskiej "Biblioteka Zesłańca" opublikuje Dziennik Józefa Kopcia, zesłańca na Kamczatkę ... , brygadiera wojsk polskich wziętego do niewoli pod Maciejowicami. Dziennik ten jest wartościowym źródłem do dziejów Polaków na Syberii, a wydany po raz pierwszy w całości z autografu wzbogaci naszą literaturę o wartościowe źródło historyczne. Forma edycyjna Dziennika o chrakterze bibliofilskim zapewni mu szeroki odbiór czytelniczy. "Łódzkie Studia Etnograficzne" - w ostatniej fazie druku znajduje się 32 tom, zawierający pracę Jadwigi Kucharskiej Poszukiwania tożsamości kulturowej w Polsce i Kanadzie. "Regiony. Tradycja j współczesność" - nowa seria powstała w ramach Zarządu Głównego PTL. Pierwszy tom poświęcony Dolnemu Śląskowi jest już gotowy do druku. Publikaeję tę dotuje Ministerstwo Kultury i Sztuki. Poza seriami ukaże się publikacja pod nazwą Po/ski At/as Etnograficzny - Komentarze, pod redakcją dra Janusza Bohdanowicza. Publikację tę dotuje Komitet Badań Naukowych. Przyspieszenia wymagają prace nad Encyk/opedią pożywienia ludowego i Słownikiem elllogra(ów polskich, gdyż w przeciwnym razie termin wydania związany z jubileuszem PTL (rok 1995) stałby się nierealny. 4. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Biblioteka gromadzi przede wszystkim wydawnictwa z zakresu etnografii i etnologii oraz ważniejsze publikacje archeologiczne, historyczne, socjologiczne ijęzykoznawcze. W roku sprawozdawczym księgozbiór powiększył się o 523 woluminy, w tym zakupiono 216 woluminów �299 za sumę 13043000 zl., z wymiany wpłynęły 284 woluminy, jako dary otrzymano II woluminów, z produkcji wydawniczej Towarzystwa pozyskano 12 woluminów. Najwięcej książek wpływa z wymiany wydawniczej, którą Towarzystwo prowadzi z 44 instytucjami krajowymi i 180 instytucjami zagranicznymi. Wymiana ta zapewnia bibliotece regularny dopływ najnowszej literatury etnograficznej, zwłaszcza czasopiśmienniczej W zamian za otrzymane czasopisma i dzieła zwarte wysłaliśmy 74 tom "Ludu", 36 rocznik (1992 rok) "Literatury Ludowej" oraz inne wydawnictwa Towarzystwa (wedle rozdzielnika wymiany). Do konserwacji i oprawy oddano 88 woluminów, w tym większość książek z końca XIX i pocz. XX wieku. Z księgozbioru korzystali pracownicy Katedry Etnografii i innych placówek naukowych, a przede wszystkim studenci etnografii, archeologii, historii, filologii różnych specjalności, kulturoznawstwa, geografii oraz inni zainteresowani. Na miejscu w czytelni udostępniono 1400 woluminów, na zewnątrz czytelnikom indywidualnym wypożyczono 350 woluminów. W ramach wypożyczeń międzybibliotecznych bibliotekom krajowym wypożyczono 17 woluminów, a bibliotece zagranicznej - I volumin. Do Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Narodowej w Warszawie przesłano wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do naszej biblioteki w rok u 1992. 5. Archiwum Naukowe PTL W okresie sprawozdawczym Archiwum powiększyło swoje zbiory o następujące materiały archiwalne: materiały dotyczące budownictwa ludowego Wielkopolski po śp. Andrzeju Gólskim (depozyt), dokumentację z badań terenowych prowadzonych na Dolnym Śląsku przez dr Jadwigę Powłowską, ofiarowane przez autorkę, 42 teksty wspomnieniowe "sybirackie". Teki archiwalne są udostępniane w czytelni Biblioteki PTL. Szczególnym zainteresowaniem cieszą się wspomnienia zesłańcze, z których korzystają studenci historii. Magdalena Rostworowska Sekretarz Generalny 69. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO LUDOZNA WCZEGO W CHORZOWIE 24 WRZEŚNIA 1993 TOWARZYSTWA 69 Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego otworzył prezes Z. Kłodnicki witając zebranych członków Towarzystwa oraz gospodarzy Zjazdu - prezes Oddziału Śląskiego K. Kaczko i dyrektora Górnośląskiego Parku Etnograficznego w Chorzowie J. Heidenreicha. J. Heidenreich powitał przybyłego na otwarcie Walnego Zjazdu Delegatów prezydenta miasta Chorzowa mgr. M. Marquardta, humanistę i protektora działań Górnośląskiego Parku Etnograficznego. Prezydent dziękując za zaproszenie, serdecznie powitał wszystkich w Chorzowie podkreślając wkład pracy J. Heidenreicha w funkcjonowanie skansenu, placówki przyciągającej coraz większą grupę osób zainteresowanych kulturą regionu Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. �300 Prezes przypomniał o zmarłych w ostatnim roku kolegach: z Oddziału Krakowskiego odeszli - Stanislaw Kalinka, Tadeusz Lewicki, Tadeusz Martynowski, Zofia Cicśla-Reinfuss, Anna Zambrzycka - Steczkowska; z Oddziału w Mszanic Dolnej - Julia Szymanek; z Oddzialu w Opocznie - Janina Szczurowska. Prezes Z. Kłodnicki odczytał też nadesIane przcz Oddziały wspomnienia o zmarłych czlonkach. A. Kowalska-Lewicka przypomniała o zmarłej w tym roku prof. Annie Kutrzebie-Pojnarowej oraz wygłosiła kilka słów ojej olbrzymim dorobku naukowym, aktywności spoleeznej i niezwykłej dobroci. Zebrani uczcili zmarłych minut,! ciszy. Z. Kłodnicki na wstępie podkreślił społeczny wysiłek osób, dzi;;:ki którym możliwe jest dobre funkcjonowanie Towarzystwa: profesorom B. Linette i G. Labudzie z Komitetu Redakcyjnego Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej opiekującej się Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, oraz profesorom C. Hernasowi, B. Bazielich i E. Pietraszkowi, którzy współpracuj,! z agendami wc Wrocławiu. Prezes podziękował też za wielki wkład pracy prof. Z. Jasiewiczowi zajmującemu si;;: przygotowaniem obchodów jubileuszu IDO-lecia istnienia Towarzystwa, dyrektorowi Z. Torońskiemu za pracę skarbnika oraz pracownikom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z Wrocławia, Poznania i Łodzi. Następnie o przewodniczenie obradom poprosił wiceprezesa PTL A. Kowalską-Lewicką. Przewodnicząca serdecznie powitała zebranych oraz odczytala program porządku dziennego: I. Otwarcie 2. Wybór przewodniczącego obrad 3. Wspomnienie o zmarłych 4. Protokół z 68 Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Szamotułach 5. Powolanie Komisji Wnioskowej 6. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego 7. Sprawozdanie finansowe 8. Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga 9. Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej 10. Sprawozdania Oddziałów 11. Sprawozdania Sekcji Zainteresowań 12. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej 13. Dyskusja 14. Wystąpienie Komisji Wnioskowej ad 4. Protokół z 68 Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Szamotułach odczytała M. Niewiadomska. ad 5. Do Komisji Wnioskowej powolano i przegłosowano przy 1 głosie wstrzymującym: M. Parnowską, 1. Kapłona, i M. Turlińską. ad 6. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego z działalności PTL za okres 09.1992 - 09.1993 odczytala M. Rostworowska. W uzupelnieniu M. Abdalla przypomnial o istnieniu Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską, nie wymienionego w Sprawozdaniu. ad 7. Sprawozdanie finansowe przedstawił skarbnik PTL Z. Toroński. ad 8. Sprawozdanie z prac Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga przedstawił. B. Linette. A. Kowalska-Lewicka w uzupełnieniu odczytała list 'od Mazowieckiego Towarzystwa Kultury o przyznaniu nagrody im. Oskara Kolberga zespołowi redakcyjnemu DWOK w składzie: E. Miller, J. Pałka, A. Skrukwa, W. Przewoźny, D. Pawlak. ad 9. M. Niewiadomska odczytała sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. ad 10. W następnym punkcie porządku przedstawione zostały sprawozdania następuj,!cych Oddziałów: Gdańsk, Katowice, Kraków, Łańcut, Łódź, Mszana Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Warszawa, Wrocław, Zamość, Zielona Góra (oddział zglosił chęć przygotowania kolejnego WZD). Przy odczytywaniu sprawozdania Oddziału w Łańcucie serdecznie powitano zasłużonego �301 prezesa Oddziału Franciszka Frąezka, dzil(kując mu za propagowanie ludoznawstwa oraz za niezmierną aktywność w pracy ludoznawczej. Po przcdstawieniu sprawozdali A. Kowalska-Lewicka w krótkich słowach podsumowała działalność Oddziałów. ad 11. Z uwagi na to, ŻC działalność Kół Zainteresowań Kulturą Ormiańską i Łużycką została przcdstawiona w sprawozdaniach Oddziałów, jcdynie o działalności Koła Asyryjskiego kilka słów powiedział M. Abdalla. ad 12. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił przewodniczący J. Andrzejewski wnioskuj,!c a udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu oraz apelując o czynne włączenie sil( do prac Towarzystwa z okazji IDO-lecia jego istnienia. ad 13. W kolejnym punkcie obrad Z. Jasiewicz omówił program organizacyjny i ideowy jubileuszowych obchodów IOO-lecia istnienia Towarzystwa. Przedstawił propozycję powołania oprócz Komitetu Organizacyjnego również Komitetu Honorowego obchodów. Do Komitetu Honorowego planuje się zaproszenie ludzi nauki (prof. G. Labuda, prof. A. Wyezański i inni) oraz bylyeh prezesów PTL. Istnieje także potrzeba przygotowania biuletynu informacyjnego o jubileuszu dla mediów. Głównym miejscem obchodów jubileuszu byłby Wrocław, gdzie odbywałoby siy WZD i konferencja naukowa. Planowane są także konferencje w innych miastach (Zamość) oraz na Ukrainie we Lwowie. Jednak konferencja we Lwowie powinna się odbyć z inicjatywy środowiska lwowskiego, (lub na zlecenie jakiej~ fundacji naukowej, a członkowie PTL mog,! w nicj uczestniczyć jako zaproszeni goście). Planowane są wydawnictwa z okazji jubileuszu. Istniejc koncepcja wydania monografii Towarzystwa oraz monografii Oddziałów (przygotowywana jest monografia Oddziału w Mszanie Dolnej). Z. Jasiewicz zwrócił jednak uwagl( na potrzeby rynku wydawniczego. Niefortunne byłoby wydanie prac, które nie znalazłyby odbiorców toteż wydawnictwa powinny mieć charakter problemowy a nie kronikarski. Podobny charakter ma mieć także jubileuszowy tom "Ludu". Byłby to tom problcmowy, związany z jubileuszem ale również z historią PTL i jego związkiem z historią ctnografii i etnologii w Polsce. Pojawiły się także inne propozycje wydawnicze (np. Słownik biograficzny etnografów polskich). W ramach obchodów jubileuszu planuje się szereg wystaw muzealnych związanych z historią PTL i kultlIra ludową dawnych kresów wschodnich Rzeczypospolitej. Program ideowy obchodów ma na celu ukazanie roli naukowej Towarzystwa, która wynikała ze zwi'lzku mil(dzy profesjonalistami a nieprofcsjonalistami w obrębie Towarzystwa, wskazanie jak kształtowały się w Towarzystwic cele istotne dla kultury i społeczeństwa oraz realizacja tych celów - upowszechnianie nauki, uczenie wartości innych kultur i subkultur, kultur etnicznych. Istotne było wskazanie roli kultury ludowej w kulturze narodowej oraz dowartościowaniu społecznym i kulturowym chłopów. Towarzystwo było zatem czynnikiem demokratyzacji i tworzcnia narodu polskiego oraz przeciwnikiem wszelkich nacjonalizmów. Z. Kłodnicki poprosil o skladanic na ręce organizatorów propozycji dotyczących obchodów i przypominał wkład pracy poprzednich prezesów w istnienic Towarzystwa. W imieniu wszystkich uprzednich prezesów od A. Kaliny poczynając podziękowała A. Kowalska-Lewicka. ad 15. Do Komisji Wnioskowej wpłynęły nastl(pujące wnioski: l. Apel do czlonków PTL aby włączali sil( do programów regionalnych tworzonych przez samorz\!dy, zwracając uwagę na tradycyjne wartości kultury regionu, oraz zachęta do tworzenia monografii regionalnych także na potrzeby szkół. Z. Kłodnicki zaproponowal pozostawienie wniosku jako zalecenia, bez potrzeby glosowania. 2. Wniosek 1. Pośpiecha z Opola o poparcie starań Wyższej Szkoły Pedagogicznej o uzyskanie zgody Ministerstwa Edukacji Narodowej na utworzenie kierunku ,,folklorystyka". Wniosek jako oczywisty pozostawiono bez glosowania. 3. Wnioski J. Pośpiecha z Opola i K. Wolos z Koszalina o wznawianie wyczcrpanych tytulów (np. "Literatura Ludowa", Atlasy Strojów Ludowych). Z. Kłodnicki zauważył, że trudno �302 decydować o wznowieniach pomyślne ZG zwróci 4. Wniosek placówek M. Fornal ten byłby Rady spisu zbiorów o opracowanie takich przyszłego zbadania rynku honorowego w Łańcucie Franciszkowi Frączkowi. Oddziału zł. Z inicjatywy wysokości przyjęto 8. Wniosek członków PTL 9. Wniosek Odziału oraz Zarządu Wniosek w Mszanie zbiorów. w której znaleźliby a przede się wszystkim PTL o nadanie godności członka aklamację. wysokości składek członkowskich składki do 50000 zł i składkę sumę i Opocznie Dolnej przyjęto przeprowadzono przez do w tej o przywrócenie tradycji o nowych wydawnictwach. 70 Walnego Zgromadzenia informowania Zarząd Główny W okresie sprawozdawczym kontynuował prace pośrednio finansowany przez koszty honoraria, w zakresie Ośrodek, rozmów absolutorium Protokołowała Maria OŚRODKA ustępującemu Niewiadomska DOKUMENTACJI LUDOZNAWCZEGO 1992 ROKU Ośrodek pod udzieleniem ETNOGRAFICZNEJ CZERWCA Dokumentacji kierunkiem w pełnym wymiarze godzin, był przez Zarząd Główny Prace zlecone mentacja i informacja nad TOWARZYSTWA OD PTL jednogłośnie. Z DZłAŁALNOŚCI POLSKIEGO Delegatów aklamację. glosowanie udzielono ZA OKRES pokrywa charakterystki tej sprawy, przez o podniesienie I INFORMACJI Ośrodek Głównego zmniejszono o organizację Wniosek SPRAWOZDANIE zajmowany regionalnych apelu do Oddziałów komisji, aspektów przyjęto Ludoznawczego łódzkiego w Łodzi. Absolutorium finansowany ogólnej powołanie do rozważenia w Warszawie Towarzystwa Na zakończenie 2 etnografów małych, wniosek. w 1994 roku w Łodzi będzie jednogłośnie. Polskiego zarządowi. zbiorów skierowanie z podaniem zaproponował Z. Kłodnickiego Oddziałów zrealizuje rynku czasopism. Oddziału 7. Wniosek 75000 badanie z Łodzi o założenie pisma o charakterze popularpojęte problemy współczesnej kultury, przemian etnicz- oraz wnioskodawczyni, potrzeb i publikację zaproponowała placówek, i na świecie. Z. Kłodnicki 6. Wniosek Gdy wznowień. opracowania. 5. Wniosek M. Golickiej-Jabłońskiej no-naukowym uwzględniającego szeroko nych w Polsce wydawniczego. z propozycjami A. Kowalska-Lewicka podstawą m.in. P. Burchardt rynku Wydawniczej z Zamościa etnograficznych. w celu sporządzenia Spis bez rozeznania się do prof. Maria PTL. DO i Informacji B. Jaworskiej. Niewiadomska 1993 CZERWCA Etnograficznej W ODilE z siedzibą zatrudnionych oraz Jolanta Kościeiska. było Ośrodek przeznaczone dla osób współpracujących przy temacie "Dokunauk etnologicznych", finansowane były przez K NE PA N i UL. był przez komputery do telefonicznych. Katedrę prac Etnografii UŁ, dokumentacyjnych W okresie sprawozdawczym udostępnia lokal i bibliograficznych która oraz wykonano następujące prace: Prace bibliograficzne M. Niewiadomska lata 1929-1933. i obecnie współpracowała Bibliografia nanoszone jest są wymagane z A. Hlebowiczem w trakcie przygotowywania w recenzjach poprawki. nad Bibliografią do druku. Termin oddania etnografii Została polskiej za zrecenzowana do druku 1994 rok. �303 J. Kościeiska pracowała nad Biblioyrafią etnografii polskiej za lata ]986-/990. Prowadziła kwerendy zgromadzonych na podstawie Przewodnika Bibliograficznego i Bibliografii Zawarto.~ci C=asopism materiałów, dokonywała klasyfikacji przedmiotowej i wpisywała do bazy danych bibliograficznych do komputera w programic łSIS. Do tej pory wprowadzono 2030 pozycji bibliograficznych. Praca nad bibliografią jest kontynuowana. Publikacja bibliografii przewidziana jest na rok 1995. Dane bibliograficzne (wg układu tematycznego lub alfabetycznego) są dostępne dla potencjalnych użytkowników w każdej chwili. J. Kościeiska prowadzila również prace nad Bibliografią etnografii polskiej za lara ]99/-/995. Na bieżąco gromadziła materiały na bazie Przewodnika bibliograficznego i Bibliografii zawarto.~ci c=asopislll. Jest to praca ciągła. M. Niewiadomska przygotowała materiały do bibliografii selektywnej za 1992 rok do Bibliografii Nauk Spolecznych (UNESCO) i Międzynarodowej Bibliografii Folkloru (IVB). Termin przekazania do redakcji opracowania czerwiec, 1993 rok. W ramach współpracy z Redakcją "Demosu" przekazano 25 abstraktów z zakresu polskiej literatury etnograficznej. Praee słownikowe ODil E PTL koordynuje prace nad słownikami słów kluczowych do potrzeb etnograficznych baz danych. Jest to kontynuacja prac zapoczątkowanych przez ODilE w 1981 roku. Obecnie prace te za pośrednictwcm KI: UL finansowanc są przez KBN. Opracowany został słownik z zakresu kultury materialnej (jest on w, trakcie recenzji), kultury środowisk miejskich (obecny testowany w komputerowej bazie danych ikonograficznych) oraz słowniki słów kluczowych z zakresu medycyny ludowej, religijności ludowej, plastyki, muzyki instrumentalnej, metodologii, społecznych determinant kultury. Prace dokumentacyjne W zakresie dokumentowania etnograficznego ruchu naukowego prowadzono następujące prace: w sposób ciągty prowadzono kartoteky osobową etnografów oraz prac magisterskich, dok toratów i habilitacji, uzupełniano na bież,!co kartotekę instytucji etnograficznych (placówki badawcze, uczelnie, muzea) w kraju i za granicą, uzupełniono kartoteky zespolów folklorystycznych (na podstawie archiwalnych zbiorów wycinków "Glob"). Konferencje M. Niewiadomska uczestniczyła w 68 WZD w Szamotułach protokołując Walne Zgromadzeme Delegatów. Protokół został przekazany do ZG PTL i do Redakcji "Ludu". Inne prace W ramach stałcj działalności ODiJ E udzielano informacji na bazie posiadanych kartotek i bazy danych Bibliografii etnoyr(jfii polskiej za lata /986-]990. M.in. na prośbę studentki zbierającej matcriały do pracy magisterskiej uzupełniono kartotekę zespołów folklorystycznych, udzielono pomocy studentcc z Ancony w przygotowaniu materiałów etnograficznych do pracy dyplomowej. Ośrodek pośrcdniczył też w przekazaniu do Archiwum PTL korespondencji śp. L. Mylickiego. Udzielono też informacji dotyczących wystroju regionalnej kawiarenki. Bronislawa Kopcz yńska-J aworska �304 INFORMACJA O DZIAŁALNOŚCI KOŁA ZAINTERESOWAŃ KULTURĄ PRZY POZNAŃSKIM ODDZIALE PTL W OKRESIE OD MARCA DO PAŹDZIERNIKA 199.1 ASYRYJSKĄ Kolejny rok działalności Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską został niejako zainagurowany jego udziałem w charakterze gościa w X Kongresie Federacji Asyryjskiej w Szwecji w dniach 6-7 marca z wykładem o roli studiów etnograficznych w wychowaniu młodzieży asyryjskiej na wychodźstwie. Ów temat korespondował w pewnym sensie z problematyką sesji naukowej 69 Zjazdu Delegatów PTL w Chorzowie (24-17.11.1993). Drugie, pozapolskie spotkanie miało miejsce w dniach 19-23 maja ze środowiskiem asyryjskich wychodźców w Wiesbaden (RFN), gdzie mieszka blisko 400 rodzin. Posiadają tam dwa kościoły, dwa kluby i wydają dwa czasopisma: "Shrogho" i "Shuraya". Pobyt był poświęcony przypomieniu pionierskiej roli misjonarzy asyryjskich, którzy w pierwszych wiekach naszej ery szerzyli chrześcijaństwo w Indiach, Chinach, Mongolii oraz wśród plemion tureckich i arabskich. Polska wersja wykładu ukazała się drukiem w numerach 6 i 7 "Przeglądu Prawoslawncgo" w Białymstoku pl. "Śladami asyryjskich misjonarzy". W dniach 16-18 lipca przewodniczący Kola brał udzial w kolcjnym Oxford Symposium on Food and Cookery z referatem pl. "Przy asyryjskim stole na Bliskim Wschodzie". Na terenie Polski Koło w okresie sprawozdawczym zostało zaproszone na pięć spotkań połączonych z ilustrowanymi wykładami. Pierwsze z nich, poświęcone kuchni i obyczajom kulinarnym współczesnych Asyryjczyków, odbyło się 12 marca dla uczniów dwóch klas specjalizacji żywienia zbiorowego w Zespole Szkół Ekonomicznych w Głogowie. Ten sam temat powtórzono w Zespole Szkół Gastronomicznych w Ostrowie Wielkopolskim. Dwudniowy pobyt w Ostrowie Wlkp. wykorzystał działający tam niemiecki college, którego słuchacze chcieli dowiedzieć się z jakimi trudnościami mogą się borykać tłumacze tekstów semickich na język polski. Następne dwa spotkania zostały zorganizowane w dniach 13-17 kwietnia w Zamościu na zaproszenie tamtejszego Oddzialu PTL. Temat wykładu wygłoszonego w Muzeum Regionalnym dotyczył mniejszości narodowych na Bliskim Wschodzie, a w Liceum Ogólnokształcącym w Tomaszowie LufteIskim mówiono o poważnym zagrożeniu asyryjskich kościołów w Tur Abdinie (południowo-środkowa Turcja, przy granicy syryjskiej), pozostawionych po opuszczeniu regionu przez znaczną liczbę asyryjskich autochtonów. Kolejne spotkanie w Muzeum Regionalnym w Zamościu odbyło się I września. Brała w nim udział 20-osobowa grupa studentów IV i V roku Wydziału Technologii Źywności Akademii Rolniczej w Poznaniu. Wspólnie z księdzem parafii prawosławnej Zamościa przedstawiono zagadnienia związane z postami i ich rolą w wierze i kulturze chrześcijan niełacińskich. Dzięki zaangażowaniu i uprzejmości przewodniczącej Oddziału PTL w Zamościu, mgr Marii Fornal, studentów hezpłatnie oprowadzili po muzeach i ciekawych zabytkach Zamościa i okolicy dyplomowani przewodnicy. Aby obraz tego, co Koło realizuje był pełniejszy, nie podobna pominąć drugiego ważnego nurtu naszej działalności, jakim są publikacje. Dotyczą one poszczególnych elementów ludowego obyczaju i ogólnej sytuacji Asyryjczyków. Jak dotąd przeważająca ich część dotyczy kuchni. Duże zainteresowanie tego typu publikacjami wykazuje ostatnio wychodzący w Chicago asyryjski kwartalnik naukowy będący organem Asyryjskiego Stowarzyszenia Akademików na obczyźnie. Dotychczas ukazały się w nim cztery prace z tcgo zakresu. Co dwa lata Koło przygotowuje lrzy opracowania o kuchni asyryjskiej na konferencje międzynarodowe, z których najbliższa o ziemniakach odbędzie się w czcrwcu 1994 roku we Freising pod Monachium. Poza tym w okresie sprawozdawczym oddano do druku dwie prace do wychodzących w Poznaniu "Spraw Narodowościowych", będących organem Polskiego Zakładu Badań Narodowościowych Poznańskiego Oddziału PAN. Pierwsza z nich pl. Losy Asyryjczyków ukazała się w tomie 1/2 - 1993, druga zaś pl. Asyryjska diaspora ukaże się w przyszłym roku. Michael Ahdalla �305 MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA ETNOMEDYCZNA LECZNICZE I POŻYWIENIE: PODEJŚCIE ETNOFARMAKOLOGICZNE HEIDELBERG, 24-27 MARCA 1993 XI ŚRODKI Konferencja na temat etnofarmakologicznego podejścia w badaniach nad lekami i pożywieniem (Medicines and Foods: The Ethnopharmacological Approach), która odbyla się w Heidelbergu, była jedenastym już z kolei spotkaniem, organizowanym zwykle co drugi rok przez niemieckie stowarzyszenie Arbeitsgemeinschaft Ethnomedizin· (AGEM). Współorganizatorem konferencji, nazwanej jednoczcśnic II Europejskim Kolokwium Etnofarmakologicznym, było nowe stowarzyszenie - European Society of Ethnopharmacology (ESE). Głównymi sponsorami były Komisja Wspólnoty Europejskiej oraz Światowa Organizacja Zdrowia. Towarzystwa, które zorganizowały konferencję są raczej słabo znane w polskim środowisku etnologicznym, warto zatem pok rótce przedstawić ich działalność. Arbeitsgemeinschaft Ethnomedizin założono w 1970 roku w Hamburgu jako interdyscyplinarne stowarzyszenie badaczy zajmujących si,,:problematyk<, zdrowia, choroby i leczenia w różnych populacjach i środowiskach etnicznych. W ramach AGEM współpracują przedstawiciele różnych dyscyplin: nauk medycznych, biologii, farmakologii, antropologii kulturowej i etnologii, socjologii, psychologii. Od 1975 roku siedzibą towarzystwa jest Heidelberg. Obecnie należy do niego około 400 członków z Niemiec i innych krajów, głównie europejskich. Od 1986 roku stowarzyszeniu przewodniczył działający z wielkim oddaniem i energią Ekkehard Schroder, od marca 1993 roku przewodniczącym jest Gerhard Heller. E. Schriider jest naczelnym redaktorem ukazującego si,,: od 1978 roku organu AGEM, kwartalnika "Curare. Zeitschrift fUr Ethnomedizin and transku~urelle Psychiatrie". AGEM wydaje też jako tomy specjalne "Curare" zbiory materiałów z organizowanych konferencji i sympO/jów. European Society of Ethnopharmacology jest młodą organizacją, zawiązaną podczas l Europejskiego Sympozjum Etnofarmakologicznego w Metz, w marcu 1990 roku, z inicjatywy Francuskiego Towarzystwa Etl1ofar01akologicznego. Grupuje różne lokalne, narodowe stowarzyszenia europejskie, które lączy wspólne zainteresowanie farmakopeą tradycyjną. Towarzystwo liczy już ponad 1500 członków: lekarzy, farmakologów, botaników, antropologów, historyków medycyny i farmacji. Jako swój główny cel wymienia ESE rozwijanie międzynarodowej współpracy badaczy europejskich na polu etnofarmakologii, poprzez ułatwianie wymiany informacji, organizowanie spotkań naukowych, pomoc w tworzeniu i prowadzeniu współpracy z krajami rozwijającymi się. Towarzystwo ma siedzibę w Strasburgu, a jego pierwszym przewodniczącym został wybrany Ekkehard Schriider. Konferencja w Heidelbergu składała si,,: z kilku sesji grupujących referaty dotyczące następujących I.agadnień: tradycyjnych zastosowall leków i ich farmakologicznego i klinicznego sprawdzania; problemu skuteczności leków tradycyjnych; perspektywy antropologicznej i etnosocjofarmakologii jako nowego pola badawczego; tematyki zwi,!zanej z kobietą w etnofarmakologii. Ostatnia sesja referatowa nosiła tytuł:"Z laboratorium z powrotem w teren: Zastosowanie odkryć etnofarmakologicznych w ramach systemów zdrowotnych". Jednocześnie odbywały si,,: sesje posterowe: wystawiono około 60 plakatów, prezentuj,!eych przede wszystkim wyniki konkretnych badań farmakologicznych (i cz.,:ściowo klinicznych) nad poszczególnymi tradycyjnymi środkami leczniczymi pochodzenia roślinnego, zwierzęcego bądź mineralnego, pochodzącymi z różnych części świata. Było także kilka plakatów opracowanych z perspektywy antropologicznej oraz kilka dotyczących historii farmacji (m.in. polskiej - przygotowane przez specjalistki z Pracowni Historii Nauk o Leku Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN). Obradom towarzyszyło kilka dyskusji przy okrągłym stole, m.in. na temat roli antropologów medycznych i innych przedstawicieli nauk społecznych w badaniach etnofarmakologicznych oraz tworzenia i wykorzystywania baz danych zawierających informacje o roślinach i lekach 20 - Lud I. LXXVI �306 z różnych regionów I systcmów mcdycznych (kilka takich komputerowych baz danych już utworzono, np. Ayurbase, gromadzącą informacje o lekach ayurwcdycznych). Jak bywa często podczas intcrdyscyplinarnych spotkaI1, można było dostrzec pcwn" wielotorowość w tematyce referatów, postcrów, dyskusji. Duża część refcratów przedstawiła wyniki badaI1 farmakologów, sprawdzaj,!cych laboratoryjnie aktywność poszczególnych leków tradycyjnych (np. referat P. Houghtona z Londynu na temat testowania in vilm pewnych roślin afrykaI1skich i indyjskich używanych przcciw ukąszeniom węży, bądż V. Sery'cgo z Pragi o antybakteryjnych własnościach olcjku z drzewa Mala/euca cajIJpuli, stosowanego w Wietnamie. Chinach i Indonezji na choroby skórne i katar). Inne, a charaktcrze historycznym, prczcntowały np. farmakopeę ayurwcdyczną (G. Mazars ze Strasburga) czy dietctykę w medycynic arabsko-perskiej (e. Younos z Metz). Część rcfcratów przedstawiła antropologiczny punkt widzenia w badaniach nad środkami leczniczymi, np. S. van der Gccsta z Amsterdamu o skuteczności metaforyczncj i metonimicznej na przykladzie terminów chorób i tcrapii u Mossi z Burkina Faso. albo D. Penkali-Gawęckicj na temat etnofarmakologicznych aspektów medycyny komplementarnej w małym miasteczku wielkopolskim. Ponicważ tematem konferencji były "leki i pożywienie", niektóre rcreraty kojarzyły te dwa zagadnienia. Inne podejmowały problematykę pożywienia, poczynając od zależności miydzy dietą a budową ciała (w referacie H. Greil z Berlina, dotyczącym wieloletnich badali na ten temat prowadzonych w Niemczech Wschodnich), aż do aspektów rytualnych pożywienia (w rcferacie l. de Garine z Paryża o "sesjach tuczenia mężczyzn" u Massa z północnego Kamerunu). Duże zainteresowanie wzbudziły te prezentacje, które próbowały, z powodzeniem, łączyć pcrspektywą antropologiczną i farmakologiczną. Należały do nich przcdc wszystkim rcferaty O. Moermana z Uniwersytctu Michigan w Dcarbom na temat zalcżności miydzy roślinami leczniczymi i tymi, którc stanowią pożywienie u Indian Ameryki Północnej oraz N. Etkin z Honolulu O perspekt~ie etnofarmakologiczncj w badaniach nad dictą i mcdycyn'l Hausa w północnej Nigeri( Dodatkową atraRcj,! konfcrencji byla możliwość zwicdzcnia Muzeum Aptekarskiego (Deutschcs Apothcken-Museum), mieszczącego się w malowniczo położonym Zamku Hcidclberskim. Wizytę poprzedził referat W.-O. Miillera-Jahncke, przedstawiający historiy (z tradycjami od i937 roku) i imponując,! ekspozycję tego muzeum, uznanego za jedną z przoduj,!cych placówek tego typu w świccie. Uczestnicy mieli takżc okazję 7.wiedzić intcresująC'! ekspozycjI,: stałą i wystawy czasowe Volkerkundemuscum w Hcidelbcrgu, którc było micjsccm części obrad (obok reprezentacyjnego Stadthalle) i miłego przyjęcia powitalncgo. Przcz cały czas trwania konferencji odbywała sil,?wystawa połączona ze sprzedażą książek i czasopism z zakresu etnofarmakologii i pokrewnych dziedzin. Danuta Penka/a-Gaw{'cka IV KONFERENCJA ANTROPOLOGÓW SPOŁECZNYCH WSPÓLNOTY EUROPEJSKIEJ, WIELKA BRYTANIA, 26-30 LIPCA 1993 W dniach 26-30 lipca ł 993 r. odbył się w Oxfordzie zjazd antropologów, zorganizowany przez Stowarzyszenie Antropologów Społecznych Wspólnoty Europcjskiej (ASA) 1. Konferencja odbywa/a się co dziesięć lat i w 1993 roku miała miejsce po raz czwarty. Spotkanie zgromadziło nie tylko antropologów Europy, ale także innych kontynentów. I Tekst komunikatu został czc;ściuwo opracowany w oparciu o ~lhslrakly '/ konfcn:m.:ji. �307 Tematyka konferencji ogniskowała sil;: wokół: "Zastosowania wiedzy. Relacje: globalny - lokalny". Działania podejmowane przez badaczy w latach 90. naszego stulecia skłaniały do przemyślcli nad relacjami pomil;:dzy wiedzą globalną (całościową, generalizującą). b<;:dąc,! dorobkiem ludzkości a wiedzą lokalną, o konsekwencjach etnograficznej interpretacji konkretu. W dzisiejszym świecie ruchów religijnych, kulturowego wymieszania, mi.;:dzynarodowej konsumpcyjności, mnożących sil;: nacjonalizmów, sekciarstwa itd., zjawiska owe choć jawią sil;: jako transkulturowe, mają swe źródło o lokalnym, etnicznym charakterze. Stajemy przed problemem równocześnie zachodzących procesów o najwyraźniej przeciwstawnym sobie charakterze. Pewne formy kulturowe jawią się jako bardziej globalne (powszechne) i homogeniczne, inne, jak chociażby d"żenia tożsamościowe mają charakter bardziej lokalny, przez co cechuje je duża różnorodność. Żadna z powyższych uwag nie jest nowością, ale wzrastające znaczenie owych dwóch procesów w odniesieniu do rozmaitych aspektów życia spolcczncgo i kulturalnego żąda od nas ponownego przyjrzenia si.,: owym zjawiskom. M ieJsce antropologii wśród innych dzicdzin nauki i sfer życia nabiera nowych wymiarów. Antropolodzy posiadają znaczne możliwości oglądu różnorakich populacji, ich głos w dyskusji nad przyszłym widzeniem świata nabiera wagi, a prezentowane przez nich dziedziny wiedzy stają się obiektem zainteresowań i przedmiotem polityki "światowej". Nabiera znaczenia problem, co b.;:dziemy uważali za globalne, a co za lokalne. Ma to swe przyszłościowe konsekwencje w kreśleniu wytycznych odnośnie gospodarowania zasobami światowymi. Konferencj.,: otworzyły dwa odczyty: Mary Douglas "Zapomnia~a wiedza" oraz Angeli Cheater "Globalizacja i nowe techniki poznawania: antropologiczna kalk'ulaeja czy chaos'l" Sesja otwieraj"ca, zatytułowana: "Zmienność kontekstu", dotyczyła przesunięć między wiedz" lokalną a globaln". Ta tematyka przewija sil;: wielokrotnie na polu etnograficznych dokonań. W pracy antropologa cZl;:sto przecież wystl;:puje opozycja uniwersalne - jednostkowe. Podczas sesji "ajmowano sil;: tak imi tematami jak: I. zmiany historyczne a różne typy wiedzy, 2. synkretyzm a procesy świadomościowe w Ameryce, 3. wiedza lokalna w kulturze globalnej, 4. wicdza globalna a lokalne zastosowanie. Sesja towarzysz"ca tego dnia poświl;:cona była tematyce: 1. przedstawienia i systemy wiedzy wizualnej, 2. modele wiedzy religijnej Południowej Ameryki, 3. Azja Południowowschodnia: przedmioty i praktyki dnia codziennego w perspektywie lokalnej i globalnej, 4. antropologia społeczna a sIudia biznesu. Sesja druga poświęcona niezmiennikom kulturowym i religijnym, zajmowała się nastl;:pującymi tematami: I. waga rodzimości - rozumowanie hellenistyczne a współczesne sposoby dowodzenia, 2. dowodzenie poprzez zmysly postrzegania, 3. założenia lokalnej polityki przekonywania na przykladzie zjawisk w Zachodniej Afryce, 4. zagroź.enie i rozproszenie a poczucie bezpieczeństwa. Mówcy rozpatrywali problem stopnia pewności w dzisiejszym świecie - świecie mnogości kultur i różnorodności stosunków społecznych. To poczucie pewności mogą dawać z jednej strony religie światowe, z drugiej - nowsze formy nacjonalizmu lub etniczności. Na niższym poziomic można znaleźć lokalne formy gwarancji i pewności, takie jak chociażby przepowiednie, które cZl;:stostoją w jawnej sprzeczności z wierności" polityczną wymaganą przez masowe ruchy i ideologie. Prezentowane referaty ukazywały światowe przykłady, ilustrujące powyższą problematyk.;:. Sesja towarzysząca proponowała udział w dyskusji nad zastosowaniami wiedzy antropologicznej w praktyce i polityce. Do bardzo interesujących należał wykład na temat metody badawczej PRA (participatory Rural Appraisal, o której bliżej mowa w kolejnym numerze czasopisma). Inne bloki tematyczne tej sesji to: poznawanie Japonii oraz jego lokalne i globalne konsekwencje, a także: pokrewieństwo a nowe techniki reprodukcji. Kolejna sesja poświ.,:cona była konsumpcji i jej konsekwencjom. Zarysowana problematyka dotyczyła relacji form globalnych do ich lokalnych konsekwencji. �308 Problematyka sesji towarzysz,!cej skupiała sit; wokół chrześcijalistwa pozaeuropejskiego. Podejmowane zagadnienia należały m.in. do nastt;pujących bloków tematycznych: miejscowe postrzeganie religii i kultury, chrześcijaJ\stwo a świadomość narodowa, chrześcijaJ\stwo a określenie "innego". Ostatnia, zamykaj,!ca sesja podjęła dyskusjt; nad zastosowaniami wiedzy społecznej. Owa wiedza może być wykorzystywana przez różnorodne agencje i instytucje, w tym również rz,!dowe, a taki.e międzynarodowe. Zastanawiano się, w jakim stopniu nowe techniki poznawania pozostaj,! do tego, co tradycyjnie antropologia zwała wiedz,! loka In,!, wiedz,! tuhylców, itd. Jakie jest miejsce owej wiedzy w dzisiejszym świecie, charakteryzującym się wyższymi poziomami poznawania '? Sesja towarzysząca poświt;cona była tematyce znaczeń w antropologii. Badacze zastanawiali sit; na przykład, czy znaczenie, jakie przypisuj,! "sztuce prymitywnej" jest czymś wit;cej niż znaczenie, które pierwotnie posiadała, i czy formy sztuki zachodniej przejęte przez inne społeczeJ\stwa maj,! "więcej czy mniej znaczenia" od form oryginalnych'! Co nas upoważnia do przypisywania większego znaczenia pewnym formom instytucjonalnym niż innym ') W ramach omawianego zjazdu antropologów zorganizowana była także jednodniowa konferencja, poświęcona dziełu E. Durkheima Of! la tI;t ;S;O/1 tiu travail social, a zwi,vana z setm! rocznic,! publikacji. Wydarzeniem Konferencji Antropologów w Oxfordzie hyla premiera filmu R. Husmann, P. Loizos i W. Sperschneider, zatytułowanego "Firth o Firthie". z udziałem samego Raymonda Firtha. Uczony opowiadał w swej pracy badawczej i współpracy ze swym mistrzem B. Malinowskim. Konferencję uświetniła otwarta z tej okazji w muzeum etnograficznym, wystawa fotograficzna Wilfrieda Thesigera, poświt;cona jego lieZllym egzotycznym podróżom. Dzieła obiektywu, rejestruj,!ee wiele miejscowych wydarzeń, tubylcze tradycje i sceny z życia codziennego cieszyły się dużym zainteresowaniem uczestników konferencji. l Joal//1a PIERWSZY (GOTTINGEN Ziell1ilm MIĘDZYNARODOWY FESTIWAL FILMÓW ETNOGRAFICZNYCH W GETYNDZE INTERNATIONAL ETHNOGRAPHIC FILM FESTIVAL - GIEFF) 16-19 WRZEŚNIA 1993 Jeszcze piętnaście lat temu niezmiernie uciążliwym zadaniem byłoby uzyskanie informacji na temat filmów etnograficzoych, ich produkcji, dystryhucji. Jeszcze trudniejsze hy hyło znalezienie jakiegoś forum zajmuj'lcego sit; tym rodzajem filmów. Z dzisiejszej perspektywy wydaje się, że tamte czasy są już tylko smętnym wspomnieniem. Niezwykle dynamiczny rozwój wielu etnograficznych festiwali i sympozj'ów miał miejsce w latach osiemdziesiątych. Staly sit; one OblZj,! do przeglądu nowości filmowych, także miejsccm spotkaJ\, na których w sposób profesjonalny dyskutowano wicie spraw zwi,!zanych zc sposobem dokumentacji i prezentacji istniej,!cych na świece zjawisk społecznych i kulturowych. Z ważniejszych sympozjów i festiwali jakie odbyły się do tej pory wymienić trzeba Jean Roucha "Bilan du Film Ethnographique" w Paryżu, konferencję w Amstcrdamie "Eyes across the Water", dwukrotnic zorganizowany przez Royal Anthropological Institute w Manchesterze festiwal filmów etnograficznych, festiwal "Rassegna Internazionalle di Doculllentari Etnografici e Antropologici" w Nuoro na Sardynii, coroczne spotkania "Nordic Antropological Film Association" NAFA, Biennale filmowe w Freiburgu "Ethnologic und Dritte Welt" oraz ostatnio �309 zorganil.Owany po rai pierwszy w Getyndze "Gottingen International Ethnographic Film Festival". Stale zwi,,:kszające si,,: zainteresowanie utrwaleniem w obrazie i dźwi~ku zjawisk i faktów społecznych i kulturowych doprowadziło do powstania w 1987 roku międzynarodowego pisma .,Visual Anthropology". W periodyku tym promuje si~ filmy antropologiczne, ale jednocześnie analil.Uje si,,: ich przydatność i znaczenie dla interpretacji różnych faktów kulturowych, socjokulturowych, ewoluj,!cych poglądów na różne zagadnienia np. zmieniających się odczuć estetycznych itd. Niepostrzeżenie antropologia wizualna stała się nowym sposobem pisania i krytycyzmu w badaniach terenowych realizowanych przez nową generację antropologów. Fenomen burzliwego rozwoju antropologii wil.UaJnej wi"że si,,:zapewne z długą tradycją dokumentacji ikonograficznej, fotograficznej, dźwi,,:kowej a niekiedy i filmowej prowadzonej przez kilka pokoleń antropologów, etnologów i etnografów, która byla jednak dla nich uzupełnieniem podstawowej twórczości pisarskiej. Sytuacja zmieniła si~ w momencie pojawienia się szeroko dost~pnych nowych, prostych w obsłudze i o wysokim standardzie środków rejestracji wizualnej. Badacze terenowi mogli z nich uczynić swoje główne i podstawowe narz~dzie pracy, dające im nieporó~ywalnie wi~ksze możliwości zapisu nil. znane i stosowane dotychczasowe sposoby dokumenticji. Wydaje się, że nicwątpliwy sukces organizacyjny i prezentacyjny ostatniego z przeglądów filmów etnograficznych w Getyndze nic polega tylko na umiejętnym uzupełnieniu treści wcześniejszych festiwali, ale zawiera si~ przede wszystkim w ukiv.aniu nam najnowszych osiągnięć i możliwości jakie daje współczesna technika audiowizualna w krytycznym przedstawieniu istniejących, dziejących się i powstających niezliczonych faktów społeczno-kulturowych. Organizatorem festiwalu w Getyndze był lnstitut fUr den Wissenschaftlichen Film w osobach pracowników naukowych Instytutu: Dorte Engelkcs, Rolfa Husmanna i Beate Engelbrecht, które wzięły na sicbie główny trud i wło7.yły ogromny wkład pracy w przygotowanie i przebieg samego festiwalu. W Getyndze zaprezentowano 24 filmy najnowszej produkcji z naj różniejszych zakątków świata, z których cztery ukończone zostały w 1993 roku a dziesięć w 1992. W trakcie trwania festiwalu dokonano równic;;. otwarcia wystawy fotografii dokumentalnej Jiirgena Heinemanna "America" i Jakoba Mehringera "The Camela of Northeast Brazil". Jury festiwalu stanowiła mi~dzynarodowa grupa specjalistów i ekspertów pochodzących z różnych krajów europejskich: Peter Crawford 1. Danii. Colelte Piault z Francji, Hans-Ulrich Schlumpf ze Szwajcarii, Steef Meyknecht z Holandii, Janos Tari z W~gier i Rolf Brednich z Niemiec. Sam pokaz filmowy budził niezwykłe uznanie i zadum,,: nad pomysłowością reżyserów, którzy na swoich obrazach pokazywali nam najbardziej różnorodne, niepowtarzalne a nieraz i dziwaczne przejawy kulturowe życia człowieka i jego egzystencji. Akcja filmów toczyła się na bardzo odległych od siebie obszarach geografiClnych i kulturowych, począwszy od najbardziej egzotycznych zakątków Papui - Nowej Gwinei, a skończywszy na krajach Europy Środkowej, nie wyłączając Polski. Uwidoczniona duża różnorodność i zróżnicowanie tematyczne pokazywanych filmów utrudniało, lub wręez uniemożliwialo ich ocen~ według jednego kryterium. W takiej sytuacji jury nie dążyło, co wydaje się słuszne, do wyłonienia za wszelką ceny najlepszego filmu, a raczej zmierzało do rekomendacji filmów uznanych za najciekawsze, posiadających sprecyzowaną koncepcję i zrozumiałe przesłanie. Spośród dwunastu filmów rekomendowanych, za dwa najlepsze uznano "Taiga Nomads" (1992) Heimo Lappalainena z Filandii i "Black Harvest" (1991) Boba Connolly i Robina Andersona z Australii. Pierwszy z filmów opowiada nam o losach i życiu Ewenków zamieszkujących tereny na wschód od rzeki Jenisej. Jego głównym przesłaniem jest pokazanie wartości twardego, ale zarazem pełnego sensu życia człowieka w koegzystencji z przyrodą, wartości podważanej przez dominujące kultury, które nic zawsze zostawiają miejsce dla alternatywnyeb form życia. Świetne obrazy Syberii i życia Ewenków powstały w efekcie dwuletnich starań reżysera o realizację tego filmu i jego rocznego pobytu z ekipą filmową, sp,,:dzonego w niełatwych i surowych warunkach syberyjskiego życia. W sytuacji kiedy wiciu antropologów bezskutecznie usiłowało uzyskać zgodę władz �310 na prowadzenie badań na Syberii obraz tej krainy jaką nam zaprezentował Heimo Lappalainen tchnie egzotyką trudną do skonfrontowania z innymi obrazami. Drugi z wyró7.nionych filmów "Rlack Harvest" jest ostatnim z trylogii poprzedzonej "First Contact" i "Joe Leahy's Neighbours". Film jest Historią Joe Leahy'ego, zrodzonego z miłości białego i Papuaski, który zakłada plantacj~ kawy gdzieś w zakątku Papui - Nowej Gwinei. Intercsująca fabuła filmu w swoim finale przedstawiła osobiSl<1 tragcdi~ czlowieka, który chciał zostać ekonomicznym przywódcą "swoich ludzi". Jednak przcsłanie tcgo filmu ma wymiar szerszy. Uświadamia on nam konDikt między osadzonymi mocno w tradycji kulturowej sposobami życia, stojącymi w opozycji do potrzeby zmiany, wynikającej z konieczności modernizacji ekonomicznej. Konflikty tego typu, dziejące si~ współcześnie w wielu krajach świata, w wymiarze filmu uzmysławiają nam z dużą wyrazistością, że mocno zakorzenione w określonej tradycji kulturowej sposoby życia są w wielu wypadkach silniejsze od racji ekonomicznych i wygrywają, przynajmniej czasowo, z potrzebą nieuniknionej modernizacji. Z filmów dokumentalnych, rozgrywających si~ w Papui - Nowej Gwinei, rekomendowany był także "Turnim Hed" (1992) Jamesa Batesa z Wielkiej Brytanii. Opowiada on o plemieniu Chimbu, w którym kobiety wybierają swoich partnerów nic oceniając ich z wyglądu czy zajmowanej pozycji ekonomicznej, społecznej, lecz z umiejętności śpiewu. Ze wzgl~du na wątek miłości Kube do Anny pochodzącej z rywalizującego klanu film ten nazwano również etnograficznym "West Side Story". W nurcie wizualnych dokumentów podejmujących tematykę muzyczną, na które na pewno warto zwrócić uwagę znalazły się dwa filmy "Mizike Mamma" (1992) Violaine de Villers z Belgii i "La Musica ć Quattro" (1993) Rosali Schweizer i Dante Olianas z Włoch. "Mizike Mama" jest portretem Marie Daulne i kapeli Zap Mama. Tutułowa bohaterka, tworzy wraz ze swoim zespołem oryginalną muzykę b~dąeą połączeniem tradycyjnej muzyki Zairu "Ba - banzle pygmie muzie", "Mangbetu Muzie" z wpływami jazzu, gospel i muzyki kubańskiej. "La Musiea e Quatlro" jest z kolei opowieścią o Aurelio Porcu z wioski Villaputzu na Sardynii, jednym z ostatnich mistrzów grających na "instrumencie" launedda, składającym się z zespolu trzech osobno trzymanych, ale jednocześnie dmuchanych drewnianych piszczałek, wydających dźwięki podobne do dud. Launedda istnieje od 3000 tysi~ey lat i wyst~puje jedynie na Sardynii. Dla podkreślenia silnych związków z przeszłością film, jako jedyny zresztą na festiwalu, pokazywany był w kolorze czarno-białym. Rekomendację festiwalową otrzymał także znany już wcześniej "Man in the Ring" (1990) Ericha Langhjahra ze Szwajcarii. Tematem filmu jest "Landsgemeinde" w Appenzell Ausserrhoden we wschodniej Szwajcarii, który jest jednym z przykładów bezpośredniej demokracji terytorialnej w tym kraju. Opowiada on o przygotowaniach i przebiegu "Landsgemeinde" w Hundwill, 30 kwietnia 1989 roku kiedy to większość mężczyzn w glosowaniu bezpośrednim udzieliła praw wyborczych kobietom, otwierając im tym samym drog~ do kształtowania polityki kantonalnej. Film będący rodzajem reportażu ukazuje nam, na tle codziennego życia mieszkańców Hundwill, ścierające sięraćje zwolenników i przeciwników przyznania praw wyborczych kobietom. "Men in the Ring" zdobył wielką nagrodę na 19. Film Festival of the Institute of Human Rights w Strasburgu w 1991 roku, a także szereg honorowych wyróżnień na innych festiwalach filmów dokumentalnych. Tematykę szwajcarską pokazano jeszcze w dwóch filmach, które warto zasygnalizować. "Chronique Paysanne" (1990) Jacqueline Veuve prezentuje roczny cykl życia rodziny Babst mieszkającej w La Roche w kantonie Fryburg. Drugi film "Umbruch" (1987) Hansa-Ulricha Schlumpfa, bardziej socjologiczny w treści, jest zapisem dokonującej się modernizacji w jednej ze szwajcarskich drukarni w Basersdorf. Akcentem polskim na festiwalu w Getyndze bylo zaprezentowanie polsko-brytyjskiego filmu "Room to Live" (1992) Simona Eversona i Mariana Stoica, nakr~concgo przy współudziale specjalistów z łódzkiej szkoły filmowej. Pokazany dokument jest ponurym obra/.em życia �311 pewnej rodziny mieszkającej w starej kamienicy w ogarni~tej depresją gospodarczą Łodzi. Pomimo nieludzkich warunków życia, rodzina dzi~ki triumfowi własnej miłości stara się żyć normalnie i ze spokojcm znosi wszclkie przeciwieństwa losu. Jasne moralne przesłanie tego filmu było głównym powodem jego rekomendacji . .,Volksreligiiisitiit im Eichsreld" (1993) Edmunda Ballhausa z Niemiec byl jedynym rekomendowanym filmem restiwalowym, zajmującym się w całości problematyką religijności ludowej. Jego treść skoncentrowana Iostała na życiu i aktywności religijnej mieszkallców małego katolickiego miasteczka Martinreld. Film, który był odkryciem dla publiczności niemieckiej, budzi również głęboką reneksjr; nad wpływcm religijności na życie człowieka. "Foutra" (1993) Klausa Schneidera i Beate Engelbrecht I. Institut fur den Wissenschartlichen Film w Getyndze, był drugim niemieckim IIImem rekomendowanym na restiwalu, a zarazem najbardziej etnograficznym spośród wszystkich pokazywanych rilmów. Opowiada on o życiu i pracy garncarki Foutra Sib żyjącej w Burkina Faso w Afryce. Obecność Afryki, która zawsze była kontynentem szczególnie przyciągający,£ uwagę antropologów i clnologów ujawniła się w kilku jeszczc filmach, z których o trzech należy wspomnieć. również ze względu na ich rekomcndację. "Sultan's Burdcn" (1992) - Lisbeth Hottedahl z Norwegii i Jona Jerstad z Wielkiej Brytanii, jest opowieścią o sułtanie Issa, tradyeyjnym przywódcy prowincji Adamawa (wielkości Anglii) w północnym Kamerunie. Jego akcja rozgrywa się podczas siedmiu tygodni poprzedzających pierwsze wolne wybory w Kamerunie. Drugi z filmów "Contes et Comptes de la Cour" (1993) rozgrywa się w Nigrze, gdzie reżyser Eliane de Latour z Francji przebywała przez dziewięć tygodni z kobietami zamkniętymi za ścianami haremu. Jest to spojrzenie /. punktu widzenia kobiety na współczesny sposób życia rodzin islamskich w Nigrze. I kolei "In and out of Africa" (1992) zostal nakręcony przez Amerykanki - llise Barbash i Lucien Taylor i wzbudził uznanie za swój wybitny walor demaskatorski. Film jest ironicznym ale pełnym humoru dok umentem obrazującym współczesną wytwórczość "antyków" mających pochodzić z Afryki prckolonialnej i handel nimi w Stanach Zjednoczonych. Dwa filmy brytyjskie Iwi'Izane z Afryką - "The Mursi: Nitha" (1991) i "The Mursi: The Land is bad" (1991) powstaly dzięki polączonym wysilkom reżysera Leslie Woodheada i antropologa Davida Turtona. Pierwszy obrazuje kulturę M ursi w Etiopii, a zwłaszcza ceremonię przejścia młodzieży w świat 7.ycia dorosłych. Drugi 111mskoncentrował swoją uwagę na tragicznej historii Mursi, którzy zdziesi,!tkowani zostali przez swoich sąsiadów posiadających "kałasznikowy". Dużym uznaniem publiczności cieszył się rekomendowany później króciutki i pełen humoru lilm Debbie ShuteI' "Beigels Already" (1992) opowiadający o zlokalizowanej w sercu londyńskiego East Endu piekarni czynnej 24 godziny na dobę, słynącej z wypieku "beige]", żydowskich bułeczek. Z krajów środkowoeuropejskich swoją obecność festiwalową zaakcentowali reżyserzy z Czech i Słowacji prezentuj'lc filmy poświęcone Romom. Film Viliama Politkovica "The Resettlement" (1992) jest socjologicznym reportażem pokazującym przymusowe przesiedlenie Romów, do specjalnie dla nich wybudowanych bloków. "Children of the Wind" (1991) to pierwszy z 13 filmów reali70wanyl:h przez słowacką telewizję o Cyganach, ich kulturze w Europie, Rosji, Turcji oraz problemach ich dyskryminacji i przyszłości w Europie. Film jest reportażem ze zjazdu i mitingu Romów z różnych krajów europejskich, który odbył się w jednym z nadmorskich kurortów zachodnioeuropejskich. Warto wspomnieć, że słowacki re7yser cyklu filmów Martin Slivka jest absolwentem Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu. Czesi pokazali także 111m"Emerging" (1990) Thomasa Pasteka. Jest on rodzajem reportażu wspomnieniowego mieszkańców wsi, których przesiedlono w konsekwencji budowy tamy i zbiornika wodnego na Orawie w 1953 roku. Z pozostałych filmów mniej zauważona, ale interesująca była "Chronique d'un village Tzotzil" (1992) Thierry Zeno z Belgii. film zajmuje się potomkami Majów mieszkającymi w górskich rejonach Meksyku. Do tematyki indiańskiej Majów nawiązuje również "Jxok" (1990) Wilmy Kiener i Dietera Matzka z Niemiec. Dwoje uchodźców z Gwatemali Carmen i Edgar zakładają rodzaj teatru jednego aktora i przemierzają z nim Europę. �312 Przesłanie do ludzi 7. innych kultur o walce o swoją godność zawiera także "Sertsehawan" (1992) Beatrice Michel i Hansa Stiirma ze Szwajcarii. Film poświęcony zoslał Kurdom mieszkającym w wiosce na pograniczu irańsko-iracko-tureckim. Jedynym pokazywanym filmem, zrealizowanym przez reżysera wywodząccgo sil; z Europy Wschodniej był "Grandma of Boats" (1993) Marka Soosaara z Estonii. Nakn;cony z dużym rozmachem na rozległym obszarze, opowiada o budowie łodzi-dłubanek przez Indian Amazońskich, Estończyków, mieszkańców zachodniej Syberii i entuzjastę w sIanie Waszyngton. W dyskusjach festiwalowych, zwłaszcza tych, które odbywały się na gruncie mniej formalnym. poruszano szereg problemów związanych z organizacją produkcji dokumentalnych filmów antropologicznych, ich finansowaniem, dystrybucją, sposobami podejść reżyserskich, montażem itd. Ważną, przewijającą się kwestią było szukanie odpowiedzi, czy kręceniem tego typu filmów powinien zajmować się antropolog czy też profesjonalny reżyser, czy antropolog może być dobrym rcżyserem i vice versa, czy przyszłości realizacji filmów dokumentalnych nic należy raczej upatrywać we współpracy obu profesjonalistów. Wydaje się, że na wiele poruszanych na festiwalu wątpliwości nie ma jeszcze jasnej odpowiedzi, przyniesie ją dopiero przyszłość. Zamierzeniem organizatorów festiwalu w Getyndze jest aby odhywał się on co dwa lata. Zważywszy na dobre centralne położenie Getyngi w Europie i fachowe wsparcie jakiego udziela festiwalowi Institut fUr den Wissenschaftlichen Film możemy przypuszczać, że festiwal ten stanie się zapewne jednym z najważniejszych miejsc nie tylko prezentacji antropologicznych filmów dokumentalnych, ale również ważnym ośrodkiem wymiany myśli na temat rozwijającej się antropologii wizualnej. Nie bez znaczenia jest również duże wsparcie finansowe jakiego udziela festiwalowi Sparkasse w Getyndze i inne ogniwa bankowe. Jerzy 92 DOROCZNE SPOTKANIE AMERICAN ANTHROPOLOGICAL WASZYNGTON, 17-21 LISTOPADA 1993 K un;ewski ASSOCIATION Stany Zjednoczone są bez wątpienia największym skupiskiem antropologów w świecie. Amerykańskie Stowarzyszenie Antropologiczne jest zaś największą organizacją tego typu, do której należą nie tylko antropolodzy amerykańscy. Fakt, że do AAA należy kilka tysięcy członków nie oddaje jeszcze rangi i popularności tej dyscypliny w Ameryce Północnej, gdyż poza tą organizacją znajduje się wielu profesjonalnych antropologów. W kontekście europejskim liczby te mogą być częściowo mylące, ponieważ, jak wiemy, w rozumieniu amerykallskim antropologia obejmuje nie tylko antropologię kulturową, lecz również archeologię i antropologię fizyczną, a niekiedy jeszcze rodzaj naszego rodzimego językoznawstwa. Przedstawiciele tych odróżnianych skądinąd gałęzi wiedzy deklarują się wszakże jako antropolodzy i bez w,!tpienia nimi są. Ta potężna organizacja składa się z szeregu towarzystw, takich jak np. Towarzystwo Antropologii;:)gólnej, Biologicznej, Etnologicznej, Medycznej, Kulturowej, Feministycznej, Lingwistycznej, Wizualnej, Humanistycznej, Badania Świadomości oraz towarzystw regionalnych, m.in. Antropologii Europy, która liczy prawic 700 członków, Oceanii, Amcryki Łacińskiej. Towarzystwa regionalne mogą się dzielić na podsekcje; np. w Towarzystwie Antropologii Europy istnieje grupa antropologów zajmujących się Europ,! Środkową i Wschodnią· Ale na tym nie kończy się owo antropologiczne "fusion and fission". Istnieją jeszcze pomniejsze komitety, grupy robocze i sekcje, by wymienić lu przykładowo grupy antropologów homoseksualistów i łesbijek, antropologów chrześcijańskich, antropologów czarnoskórych, seniorów itd. Wszystkie te grupy i sekcje same się finansują. Zasada wewnętrznego pluralizmu ma na celu utrzymanie jedności �313 tej organizacji, badaczami która pozwala zajmującymi Cclem Stowarzyszenia wanie kontaktów, (z dwumiesie;cZl1ą Poza tym, rzystwo jest m.in. umożliwienie sekcje wydarzeniach możliwościach funduszy Europy myśli naukowej przeznaczone Anthropologist", "American Wszystkie Inną one formą organizują swe oddzielne wszakże niczmiennie ostatnio w i 1993 - Washington, są przede wszystkim "Cultural rzeczy takich z innymi firmowane kolejnych D.C.) pozwolę AAA. (1990 - AAA pisma/ się podzielić np. "American Anthropology" towarzystwa takim Ponieważ paroma Towa- towarzystw. Poszczególne New się istniejących Bulletin, Dla wymiany "Humanistic Największym całego konferencjach przez i spotkania. informuje itp. Przykładowo, w roku Anthropology", problemowe. Meeting" i utrzymy- badaniach, projektów, trzy razy organami są konferencje w których prowadzonych konkursach Ethnologist", "Annual trzech i kontakt nawiązywanie biuletyny, grupy, swój wydawany konferencje informacji, własne danej na badania, posiada myśli zainteresowali przepływu często dla są w gruncie wymiany jego powyższych celów służy wydawane raz w miesiącu "Anthropological Newsletter" (w roku 1993 vol. 34). posiadają istotnych uzyskania Antrolopogii i inne. na realizacje; problematyką. wymiana myśli. Spełnieniu przerw,! wakacyjną) pismo poszczególne o aktualnych ka7.demu się podobną miałem Orleans, i sekcje spotkaniem okazję 1992 informacjami pozostaje - uczestniczyć San Franciso i spostrzeżeniami na ich temat Dotychczas tc doroczne spotkania Wybrzeżu Wschodnim i Zachodnim, (Powyższą rundę od roku miast taka ma umożliwić do spotkań drugie spotkanie którego udział by więc uzupełnić skalę oni pomiędzy ich referatów. Dla dyspozycji względu 15 minut i może na zachowanie być pewien, w 1991 roku). Rotacja zasada rotacji została nieco zmieniona i co Spotkanie" to wydarzenie, dla "Doroezne w nim udział salami dostęp zarejestrowanych by przemieszczający bezładne mrowisko. kilku "Wyklatlów i umożliwienie 4-5 tysięcy konferencyjnymi, z zewnątrz że ich nie przekroczy. harmonogramu na Hilton. sprawiedliwy poszczególnymi kierunkach ludzie przypominać mogą z pozoru i przestrzcgany. Każdy mówca, z wyjątkiem o Chicago kolejno w hotelach w miarę Bierze obserwatora z zasady kraju Od tego roku porównawczą. rotacji niezmiennie regionów się ma w Waszyngtonie. znależć Krążą interesujących się na zasadzie i na południu, z poszczególnych w kosztach. odbywać niełatwo uczestników. 1990 trzeba antropologom i równy odbywały na północy móc słuchać się we wszystkich Program jest ściśle określony Honorowych" itp., ma do Dyscyplina uczestnikom taka jest konieczna konferencji ze racjonalnego planowania udziału w sesjach. Sesji takich odbywa się w ciągu dnia około 75. Dochodzą do tego jeszcze sesje plakatowe i projekcje filmów. M usi się jeszcze znaleźć czas i miejsce na dziesiątki spotkań poszczególnych ekspozycja książek kadziesiąt wydawnictw. kandydatami. W antropologiczny Udział Każdy potencjalny długotrwały przez Organizator Komplet sposób zaś ustala przysiany które przez jednak toczy się o dostęp kilpracy zorganizowany program Stowarzyszenia. do publicznego który bardziej powszechmówców typograficznych organizującej tekst wypełnić sesji Wiele propozycji i możliwość sesję na temat sesji zostaje Zakwalifikowanie wystąpienia z or- na pojawicnie kompletuje osobie i wartość możliwość którejś szanse sesji i pisze krótki ze względów Istnieje do Dlatego dostarcza Cały system jest przy tym wysoce konkurencyjny. Walka określić tematem. uczestnik rok. dołączone organizatora, jest do AAA. Przydatność towarzystwa świetnie cały zostaną trudno ma swego rodzaju przez z szukającymi zawodowych. z proponowanym materiałów, poszczególne proccs. zaakccptowanych. temat swego olbrzymia sprzedaży rekrutacyjne w zasadzie wypadku towarzyszy natychmiastowej ewentualnie sesja rcfaratu. w ściśle okreslony jest które sesji. W takim to kontaktów Każda na określony oceniona Meeting" książek, tematycznie i referaty założeń. "Annu~1 zbieżnej jest sekcji itp. Spotkaniu do się też rozmowy procedura. ną formą i abstrakt prowadzi referatów, przez innych inna komitetów, oferowanych przygotowywany zgłaszania się sesji dostatecznie ogólnych więc idei, pracy, w konferencji ganizowanych grup, Na miejscu sumie bazar indywidualnego tytuł towarzystw, antropologicznycl} jej trzcba następnie to zatem nie zostaje zaprezcn- �314 towania swoich osiągnięć. W związku z natłokiem propozycji wprowadzono ograniczenie, iż jedna osoba może występować co najwyżej o prawo do wzięcia udziału w naukowej części konferencji w dwóch rolach: raz jako osoba przedstawiająca referat, raz jako dyskutant w innej sesji. Nie oznacza to, jak już wspomniałem, że wzięcie udziału w którejkolwiek z tych ról jest gwarantowane. Wszystko zależy od tego, czy dana sesja zostanie zakwalifikowana. W tym kontekście za pewien sukces uznać można fakt, że w roku 1993 odbyła się sesja "Społeczeństwo w okresie przejścia: przykład Polski" ("Society in Transition: the Case of Poland"), którą zorganizował piszący te słowa i do której zawkalifikowano kilka referatów antropologów polskich (M. Buchowski, W. Burszta, J. Dankowska, Z. Jasiewicz, Z. Mach, P. Marciniak, J. Mucha, D. Niedźwiecki i M. Kempny jako dysku san t) oraz czterech amerykai1skich koleżanek z Chicago, Buffalo, Davis i Rochester. Niestety nie wszyscy polscy uczestnicy zdołali w tej sesji wziąć udział. Niemniej jednak, przedstawiono na niej w sumie siedem referatów, ściągnęła niemal wszystkie osoby zainteresowane problematyką polską i środkowoeuropejską. Zapytać ktoś może, czy w tych tłumnych "Dorocznych Spotkaniach" Amerykai1skiego Stowarzyszenia Antropologicznego doszukać się można jakichś dominujących tendencji. Odpowiedź na nie jest wręcz niemożliwa. Sądzę, że najtrafniej oddaje sytuację stwierdzenie, iż rzeczona mnogość sesji i sekcji oddaje pluralizm i mnogość amerykańskiej antropologii. Antropologia staje się równie wielokulturowa jak społeczei1stwo amerykai1skie. Zmienia się charakter narracji antropologicznych. Zwrot literacki odcisnął swe piętno na stylu dyskusji i formułowaniu wielu problemów. Nie oznacza to, że praktyczne i naukowe aspekty działalności antropologicznej zostają zarzucone. Wręcz przeciwnie. Antropologia staje się coraz bardziej zaangażowana w bieżące wydarzenia i politykę. Wszelkie aspekty - moralne, kulturowe, praktyczne - takich zjawisk jak eksterminacja szczepów Amazonii, gwałcenie praw chorych na Al DS imigrantów z Haiti, sytuacja imigrantów latynoskich w Kalifornii, stanowią przedmiot zainteresowania. Tematem głównym "Annual Meeting" w roku 1994 w Atlancie są prawa człowieka. Kulturowe problemy łączące się z wszelkiego typu mniejszościami, od etnieznyeh po seksualne, studia nad relacją płci w poszczególnych kulturach, zamaskowane formy dominacji i kontroli jednych grup przez inne, utajone sposoby kreowania postaw społeczeństwa, to bardzo popularne tematy wśród antropologów kulturowych. Krytyka kulturowa pozostaje więc żyroskopem dla amerykai1skieh antropologów, którzy mogą się opowiadać za różnymi orientacjami teoretycznymi. Niektóre z tematów wydawać się mogą z naszej perspektywy niezrozumiałe, co usprawiedliwia odmienność kontekstu kulturowego. Jednakże idea przewodnia, a więc idea sceptycyzmu wobec własnej kultury i obnażania kulturowego, arbitalnego wytwarzania wszelkich form podległości są godne naśladowania. Michal TAM GDZIE SPOTYKAJĄ SIĘ LUDZIE - Buchowski WYSTAWA "AMERYKA INDIAŃSKA -- SPOTKANIE DWÓCH ŚWIATÓW", MUZEUM ETNOGRAFICZNE W POZNANIU, 13 CZERWCA - 31 PAŹDZIERNIKA 1992 W Police o Indianach słyszał każdy, albo - prawie ka7.dy. Oczyma wyobraźni widzimy dumnych wojowników, odzianych w kolorowe stroje i pióropusze, dosiadających wspaniałych mustangów (co ciekawe, znacznie rzadziej przywołuje si.;;wizerunek półnagich tubylców z Ameryki Południowej). Obraz ten, wykreowany głównie przez hollywoodzkie westerny i popularne powieści o Indianach, si.;;ga do stereotypów o barbarzyńskich lub szlachetnych (do wyboru) dzikusach. �315 Okazuje sil(, że rdzenni mieszkańcy obu Ameryk dla szerokich kręgów społeczeństwa są ciągle tajemniczy, mało wic sil( o ich świecie, religii i filozofii życia. Przez minione pil(ćset lat Europejczycy i Amerykanie szukali w tubylcach przede wszystkim potwierdzenia swej wyższości. Ameryka IndiaJiska w społecznej opinii pozostaje nadal nicodkryta i nieznana. Okazj,! do nowego spojrzenia na tl( nicznaną w Polsce Amerykę w 500-lecie jej odkrycia stała się największa i najbardziej profesjonalna wystawa zatytułowana "Ameryka łndiańska - Spotkanie Dwóch Światów", zorganizowana przez Muzeum łnstrumentów Muzycznych oraz M,cuzeum Etnograficzne - oddziały Muzeum Narodowego w Poznaniu, przy finansowym współ~dziale Wydziału Kultury Urzl(du Wojewódzkiego i władz Poznania. To wielkie przedsięwzięcie - na około 400 m2 powierzchni zgromadzono ponad czterysta obiektów, pochodzących ze zbiorów własnych Muzeum Narodowego w Poznaniu, a także Muzeum Narodowego w Szczecinie, Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Muzeum Wiedzy o Środowisku PAN w Poznaniu, Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku oraz z kilku kolekcji prywatnych - animowane przez komisarza wystawy, Janusza Jaskulskiego zadziwiło zwiedzających swym rozmachem i wizją: z jednej strony wyznaczoną przez mapy średniowiecznego świata, jeszcze niepewnego, jeszcze traktowanego z lękiem, a z drugiej - symbolizowaną przez guml( do żucia i Coca Colę jako najbardziej amerykański produkt, obecny w prawic każdym polskim domu. Ta, na pozór mało związana z tematem, klamra pokazała w istocie drogI(, jaką ludzkość przebyła przez ostatnie pil(ćset lat, a także uświadomiła nam obecność Ameryki w świecie zarówno na płaszczyźnie dóbr materialnych, jak i wartości duchowych. W ten sposób wystawa stała sil( spotkaniem wielu kultur, wielu światów. Wszystko, co najciekawsze w życiu, dzieje się właśnie tam, gdzie spotykają się ludzie, gdzie przenikają się różne tradycje i zwyczaje, tworzące odtąd ciąglc nowe niepowtarzalne ksztalty. Dla koneserów sztuki i kultury, nic tylko materialnej, jest to pokusa nie do odparcia. Calą ekspozycję tak skonstruowano, by z jednej strony pokazała wybrane obszary obu Ameryk: na przykład starożytny Meksyk, peruwiańskie Andy i wenezuelską Amazonię czy Wielkie Równiny amerykańskie (warto odnotować, że każdej z tych ekspozycji towarzyszyła właściwa dla danego regionu muzyka), a z drugiej by zilustrowała wzajemne kontakty i wkład Indian do kultury światowej. Na szczególną uwagę zasługuje tu ekspozycja amazońska, wzbogacona - oprócz nagrań muzycznych - również o przezrocza dokumentujące ten ginący świat i zmiany w nim zachodzące niejako od środka, z punktu widzenia samych Indian (np. obrzl(d inicjacji chłopców Pana re). Ta bezpośredniość zapisu i brak dystansu to zapewne plon wypraw poznańskich studentów do Wenezoeli w 1980 i I985 roku, w których brał udział również J. Jaskulski, co niewątpliwie przyczyniło sil( do takiej "wewnętrznej" kompozycji. Z kolei w dziale Indian Wielkich Równin Ameryki Północnej uwagę zwiedzających przykuwały wspaniałe stroje i ozdoby z prywatncj kolckcji Leszka Michalika ze Sztumu, odtworzone z wielką dbałością o szczegóły. Różnorodność ornamentyki i zestawienie barw świadczy o bogactwie kultury materialnej tych wędrownych ludów. Odniosłem wrażenie, że pomija sil( tu jednak coś znacznie istotniejszego, mianowicie chłonność tubylczych kultur, wręcz zachłanność na poznawanie tego, co nowe, ciekawość świata. Spotkanie z "białymi" było mimo wszystko wielką przygodą, choć zakończyła się ona tragicznie. Nie można jednak zaprzeczyć, że rozwój tubylczych kultur został w dużej mierze spowodowany przez kontakt z "białymi". Weźmy na przykład szklane paciorki, dostarczane przez Europejczyków. Wcześniejsze metody zdobienia kolcami jeżozwierza, muszelkami czy barwioną trawą można uznać za prymitywne w porównaniu z tym, czego Indianie dokonali dzil(ki koralikom. W tubylczych kulturach tkwi jakiś ogromny potencjał wyobrażni i umiejętności, doprowadzający technikę zdobienia szklanymi paciorkami do rangi sztuki. Innym przykładem może być koń. Plcmiona Równin dość późno poznały konia, bo dopiero w XVIII wieku (niektóre grupy nawet na początku XIX), alc wystarczylo zaledwie �316 kilkadziesiąt lat, aby Indianie wytrawnymi jeźdźcami. Zadziwia ta umiejętność panujących warunków. przetaczające tkwi współżycia ckliwego, który I kiedy nic sentymentalnego. przyszłe inicjatywy Indianin Ziemia (w grudniu do Gdańska społeczność światowa Międzynarodowym "Ludy Pod - wieloma "Kolumb, zespołów artystycznych, nauka rękodzieła indiańskiego, gości częstowano plackami i emigrantach i bogato muzeach w rezerwatach. Zlamanych organizacji jak wspoll)nialcm, formą zalctą jest też dla Indywidualnej Zabrakło narodził Zresztą Międzynarodowa wydarzenie tego I Stopnia muzealne roku na którym amerykańskie Indian Amerykańpodróżnikach Raczyńskich. jej autora), pięknie Obok Janusza wydany więc cz<;:ści Jaskulskiego i (gościn- w j<;:zyku angielskim. sami Indianie mi Wounded praca (lITC) Rokiem trochę ruchu indiań- żc o Indianach glos. Zorgani7.0wali w 1969 roku, Indiańskich 1993 Międzynarodowym Ministra z<lhrakło i spowodował, zahierać Ałcatraz systematyczna Traktatów ale si<;:z<lmknął wraz z osadze- polityczno-spolcc7.llego czy o rok późniejsze właśnie przedsięwzięcia, przez zaczęli wyspy z1972 To Rada roku obicktów, świat jakby lat sześćdziesiątych (np. zajęcie do Waszyngtonu do ogłoszenia kulturalnych, pok<l7.y filmów, ~ o polskich dotychczasowych. mi współczesnego się w połowie międzynarodowej. autora od Indiański -8pośród wielu wystaw "Amerykę Indiańską" strony zwiedzających (poznań - 8,5 tys., GdaI1sk uznania Muzyczne redakcją w doborze północnoamerykańskiej. wystąpień Traktatów swą (pod od dnia otwarcia ekspozycje Kolumba eks- wystawa (11 października), w Bibliotece wystawy paru imprez i prelekcje, trwały np. "Instrumenty czy "Śladami mianowicie zawierają element ruchu, rozwoju: "Od mitów do stercotypów" czy do mniejszości etnicznych". Ten cykl przemian, wzajemnych i pisać inaczej. społeczności hasłem obiektów) zawiera także część popularno-naukową, wzbogacaobu Ameryk, dzięki szkicom poznańskich <lmerykanistów: widoczny niem tubylców do z Kolumbem" Równocześnie i Południowej" nieco szereg wykłady są streszczenia głównie mówić pod Niepodległości, I tak wystawie Kairskiego, i zapożyczeń zaczęto ONZ że 1993 był o zgrom<ldzenie towarzyszył katalogu współczesności, serii spektakularnych Kolumba", przez (Muzeum Mariusza Tytuły wszystkich szkiców społec7.llości plemiennej który wc Wsehowie, Zaproponowała Dodatkową "Od w USA, inne wystawy. dobry grunt pod 1994), tym bardziej, "roku Posern-Zielińskieh, Leszka skiego "Piknik stał się katalog nie) naśladowań - kulturalnego. i bibliotekach, odbiegający Michalaka. ~ tylko sesje naukowe, Muzycznych Północnej wydarzeniem i Aleksandra umiejętności jest hlisko ziemi, dopóty ogłoszonym przecież (31 października) koncerty, dokumcntacyjnej wystawy (wykaz jącą naszą wiedzę o tubylcach Mirosławy w tym właśnie w tej do Muzeum była pionierską. wydarzenia czy wreszcie Instrumentów ilustrowany, Dopóki 1992 w Warszawie kukurydzianymi. w Ameryce Osobnym wystawa Nie chodzi !"), <lIe o stworzenie poznańskich Po nawałnice Ziemi<;:. to nic ma w tym nic do Głogowa Świata, miejscu, jak by lo na przykład jak występy w Muzeum Ludów organizacji. 1992) aż do jej zakończenia skich" Matkę się do są jak Może przetrwał tę przewieziono się z Indianami. (13 czerwca w innych pozostaje". 1993, a także poznańska sposób ty draniu ludzie Partnerstwo". względami, w jednym a ziemia jednak i stali się dostosowywania że "biali dla Indianina. wystawę - Tubylczych Nowe niekonwencjonalny ponatów 1992 roku rozstała Rokiem Tubylcze umicj<;:tność że kocha jest domem koczowniczego powiada, zagladę, mówi, życia o tym pamiętać zwiedzaj,!e w przyszłości Poznańska wystawa przygotowała bardzo i Wrocławia nie i odchodzą, na struktur<;: kultur, indiański skazany bezpieczny. I przetrwa. Warto Bo nie wątpię, że takie będą. a następnie innych poeta Przychodzą Indianina, z otoczeniem. całą swoją wchłaniania Współczesny się nad ziemią. tajemnica jest przekształcili k<lrawana się i po Szlakiem Knee IIJ zwrócili takich si<;: pozarządowych doprowadziła, Tuhylczym () czym już Ludów Świata. wyróżnia ciągle rosnące nią zaintcresowanie ze - 13 tys., Wrocław ~ blisko 20 tys.). Dowodem Janusza Kultury Jaskulskiego, i Sztuki było przyz.nanie w konkursie na mu Nagrody "Najeickawsze 1992". M{Irek Mal'iolek �317 X PRZI-':GLĄD fiLMÓW ŁÓDŹ, Ć)smy I'rze!.!h!d w dniach 13-15 sprawczym" Etnograficznych października imprczy z Katedry Kultury. Film()w 1992 Etnolo!.!ii Uniwersytetu patronowało inauguracyjny ludowej, Nagrody również "Dylematy ale prz.ede specjaln,!, Oświatowych z Lodzi. etnograficzne i wspiera zaprezentowała filmowania realiz. reż. Wojciech mir Zaj'lc; która z lat Dr które Earth" odbywaj" poświC;can'l otrzymała przez siebie "Historia Rlues", reż. - Jacek z udziałem z Wilna, Granna białoruski, ale również lnstitut zapisy z udziałem przyrodzie, która SANU, "Slava", Belgrad, komeI:'lliar zajmującej Poruszcnic (z serii "Skąd hipnoze;, odk rywając pacjentów Carsten już dawniej, Bregenhoj i Lubo- jednego z żołnierzy zabitych "Byelaruslilm" do którego zdjęcia mieszkal\ców. tworzą katastrofie Ludzie w Czarnobylu Filozofski Fakultet, (Mińsk, Białoruś) zaprezen- w okolicach Grodna tradycyjny wspaniałej, zagładzie. impresyjny Belgrad, które przez wiele lat nic byly kre;cane uległa film zaprezentował w czasie jugosłowial\skiej pieśni poświęcone Piet rawskiego Estończyków, przedstawił ci nic tylko kultywują przejmujące Władimirowicza Finów, Ponadto religijnych, z wytwórni swą Ponadto filmowy obraz folklor niezapompokazał "Koła" - sit; garncarstwem. wywołał Palucha Górna folklorystycznych Jugosławia) go referatem. Szklarewskij po przez Siergieja tego Kowalski; pokazała z festiwali Norwegów, Boże, chmaru", współcześnie problemom świecie "Elementarz", reż. Anna Aleksandraviciute, dokumentalne się co roku rodzinie okolicznych Talezewski; filmy Przeglądu, mierze reż. Gregory za Etnołogiju, i Witebska hasła Cyganki", Gardzienice", Filmów promuje "Na całym obrzędów Oleg Iwanowicz do w głównej (Odeljene swój film "Praniesi, Pi'ltkowski realizacje: niektórych o kobiecie Koło Wytwórnia obrazów nawiązując Naumovic nianej Domu rzeczywistość. WFO, Teatralne oraz (Etnografski dr Slobodan zrealizowany Łódzkiego i Studenckie dr Krzysztof PTL, Jugosławia) zarejestrował rcak tywowanic mogły olicjalnie si.,: odbywać. Reżyser "Duchem Nowina-Srocz~ńska Czarnecki. świt;ta rodzinnego najnowszą realizacjr; WOjny domowej. towal sir; w Łodzi kino". sir; w salach poświyconych "America Litewskiej ol' thc Drljaca serbskiego Natomiast Ewa wyglosił było obejrzeć Żukowska; "Stowarzyszenie Telewizji razem Można reż. Jadwiga reż Andrzej brothcr Dusan odbywał Lud07.llawcze zrozumieć Oddział produkowanych 1980-1991, Woldan; "Szcl.llrołap". państw nadbałtyckich, Łotyszów i Litwinów. dotycz'lcy dr odbywały etnologa" Ł,ódzki Tym symbolicznej. Paweł - III symbolika, byh Towarzystwo pomagającej przez Przegląd. filmów Wiszniewski; .,Clay Projekcje Polskie od lat wśród łódzki kultury Przedstawicielka etiudy konferencji) współczesnego wszystkim nie ma, tylko w Tyszowcach", "Grupa", a Film "Symbol, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń) sugeruj'lc m.in. etnografii w społeczeństwie nic tylko jako nauki o tradycyjnej ufundowaną blok Ijawisk hasłem naukowym (Instytut Archeologii i Etnografii modyfikacje; potocznego rozumicnia kulturze Etnologia pod Łódzkicgo. 1992 UL Etnologów Referat - roku (i sekretarzem Przeglądowi Naukowe ETNOGRAFICZNYCH 13-15 PAŹDZIERNIKA film Andrzeja Różyckiego przychodzinyT'). A. Paluch prawdziwe nawet przyczyny kilkaset (Ostrobothnian o seansach leczy chorób lat wcześniej, Archives bioenergoterapeutycznych ludzi z dolegliwości w przejściach gdy psychicznych, byli oni of Traditional kimś Culture, Bjorkoby", "Rural Mayday poprzez które dotkne;ły innym. Vasa, Finlandia), stawił fragmenty wlasnych filmów dokumentuj'leych skandynawskie obrzędy doroczne: and Mummers of the North", "The Big Round, Mardi Gras Mummery on a Finnish "Shrove Tuesday Bells and Masks, from Kaltefllo, Twelfth Night". AlIana fizycznych in Retrospect" i "The przed"Masks Island", Mummers �318 Dr Eliane de Latour (Centre National de la Recherche Seientifique, Paryż, Francja) pokazala "Tidjane - ou les voies d'Allah", nakręcony w Nigrze. Bohaterem filmu jest szejk Kiota, przewodnik duchowy wiernych w Tijanija. W folderze realizatorka napisała: "Przestrzell mistyczna jest zamknięta, zakazana dla obcych. Tylko szejk wysłuchuje natchnionych słów swych adeptów, szejk - nowy głosiciel Allacha, święty człowiek, wizjoner, żyjący miydzy Bogiem a ludźmi, obojętny na dobra tego świata". O filmie etnograficznym prezentowanym w telewi7ji mówił dr Ternce Wright (Luton College of Higher Education, Bedfordshire, Wielka Brytania). Zauważył, iż "przygotowanie i prezentacja filmów na użytek telewizji jest zjawiskiem nowym. Wymaga zupełnie innych zabiegów. Z jednej strony trzeba brać pod uwagę interesy antropologii, z drugiej zaś, zwykle mamy do czynienia z trywializacją z racji kosztów popularyzacji. Przygotowanie filmów telewizyjnych musi się liczyć z innym rodzajem pokazu i odbioru. T. Wright szczególną uwagę zwrócił na kwestię struktury narracyjnej filmów etnograficznych przeznaczonych dla telewizji oraz na to, w jaki sposób antropologia wizualna może dostosować się do wymogów telewizji w świecie tych struktur. "Miejsce producenta w telewizyjnym produkcie przypomina tutaj osobę Szecherezady i opowieści z tysiąca i jednej nocy. Obydwoje, i producent, i Szecherezada muszą podtrzymywać cały czas uwagę widza. Jest to sprawa ich przetrwania. Poziom zdarzeń jest tym, co ma przykuwać uwagę. Również jakiś wybrany bohater lub jakaś postać, która funkcjonować może w tej narracji jako «kozioł ofiarny» naszych poezynaJ\ albo jako antagonista, ten, który przeciwstawia się naszym opiniom, oczekiwaniom". Krzysztof Chojnacki i Piotr Szacki (Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie) przedstawili kilka własnych oraz dokonanych przez Jacka Olędzkiego zapisów filmowych ludowych obrzędów i zwyczajów, które można było zaobserwować na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Dr Krzysztof Kubiak (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego) to twórca filmu "Różaniec Burego". "Chodziło o to, by wykorzystać zarówno obraz, jak i dźwięk, pokazać w obrazie rytm tego, co jest mówione. Stąd to pozorne jakby powtarzanie się modlitwy jak i nawracanie do tych samych zmarłych, do czasu. To był główny zamysł" stwierdził sam rcalizator. Grażyna Jaworska i Wojciech Picniążck (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) zaprezentowali "Odwiedziny": "Nie musimy znać tej osoby, bo dzięki temu, że jej nic poznajemy, a znamy jej pewne intymne wnętrze, to ona może być dla nas każdym, ma walor takiego jedermanna. Każdy z nas odczuwa to samo, są to przecież prawdy elementarne, które ona przekazuje na tym cmentarzu", powiedziała E. Nowina-Sroczyńska o bohaterce filmu. Dr Angela Gregorini (Ancona, Włochy) wystąpiła z referatem "Rites of Passage from the Childhood to the grown-up age: the Cinematographic Representation". Przedstawiła krótką analizę rytuałów przejścia od dzieciJ\stwa do wieku dorosłego na przykładzie możliwości, jakie stawia kinematografia w ukazywaniu rites de passage. Poprzez filmową i antropologiczną analizę tekstów filmowych możemy uchwycić symboliczne formy rytuałów przejścia. Przede wszystkim zawarte w nich wzory kulturowe oraz sposób, w jaki te symboliczne formy przełożone są w filmie na specyficzny filmowy język, który ukazuje i opisuje wzory kulturowe owych rytuałów i symbolicznych przemian. Referat "Problems in the Exegesis of Ritual Symbols on Film" wygłosił dr Paul Henley (Granada Centre for Visual Anthropology, University of Manchester, Wielka Brytania), ilustrując przemówienie fragmentami własnego filmu na temat afro - katolickiego synkretyzmu na ~araibskim wybrzeżu Wenezueli. Zauważył, że głównym powodem wielkiej liczby filmów poświęconych rytuałom jest zapewne to, że są atrakcyjne filmowo oraz, jak stwierdził A. Van Gennep, rytuały mają logikę wewnętrzną, scenariusz podobny do tego, jakiego wymaga film. Zaczynają się, mają wprowadzenie, kulminację, klasyczne teksty, zakOllczenie, stanowią zwarte całości. Ale filmowi trudno jest być interpretacją i analizą zdarzeń, jakie przedstawia. "Jedną �319 z podstawowych pozwolić ,.asad, jakiej zdarzeniom przedstawiać takimi, tutaj jakimi dla stanowi! filmującymi których okazję aspektów Starania i jakiej moje symbolicznych ludzi, dla uczestników między w szkole filmowej o sobie. emocjonalnych, aktorów, nego I.apisu symbolicznych doświadCl.eń samym głębokich, są one Przegląd mnie nauczono opowiadać ten treści, współczesnej antropologami ale uczy, jest, by kierunku, uchwycić żeby poglądów w formie na temat "POLSKA A EUROPA a profesjonalnymi WSCHODNIA. WARSZAWA, Konferencja z wydaniem ,.organizowana tomu I (nr. wymianę filmowcami. została pisma. "Przegl<!d Wschodni", instytucji: zgromadzi! wokół Programowej naukowe i organizuje przedstawicieli szerzej różnych była się nad Prohlem wanic M. Karp - IV I'olilyc:ne jeszcze wschodnich granicy zjawiska dla Miedzy Polaków z Ukrainy ukrainizacją polonijnych. Naj- Wschodniej polityce Polski i sytuacji Polaków nych Problemy polskiej oraz stosunkach polityki Rosji etnograficznego. na terenie na Wschodzie z - także (A. Ananicz, wiceminister wschodnimi. - Polacy Odnotować w życiu niezmiernie referat były koncentrowały od B. Piłsudskiego na wschód Kazachstanu Elity pragnę Dziedzictwo Polaków Jedyny poddane - polskich - Poruszył połonijnych A. Chodkiewicz krajami zesłańców m.in. na terenach której obrządku wymienić wymienił zesłańców. Polacy etnicznej, stowarzyszeń wschodniej, kalo/ickieyo historyków - nadha/tyckich G. Blaszczyk zesłańców Rosji wieku, Księstwa (S. S. Nicieja wobec państw i B. Szostakowicz o roli i XX Wie/kieyo teraźniejszości dotyczące i rolą Rzeczypospolitej. X IX a tradycja referatów i narodowej ukrailiskim Polski Polaków polska Materia/y mówiąc a rusyfikacją. i działaczy - Polaków Koniec po II wojnie .światowej, i naukowym asymilacji i w środowisku polityków na Djakow etnicznej podwójnej bliskie Polityka wielu innych muzealnictwa asymilacji - i Polaków a archiwach kulturalnym rozwoju zagadnienie oddziaływania ohecny) ze widzenia Europy W.~pó/praca duchowieństwa na Ukrainie W. A. politycznym, dotyczył - Polski punktów w świadomości Dylągowa najnowszej, Rosji (W. A. Djakow ":rtld/owe syhC'l'y;sko-polskie). Wyst,!pienia za pracc i związkom i działaczy w świadomości R. Dzwonkowski, dwa, badaCF.y z terenu - Programowej nagrody przyjęcia kulturową ;,~ń,twa (H. P. Łossowski, Lilwy w lalach /988-/992). Spośród (Z. Jasiewicz wschodnią polityków Bictlorusinów z historii i hizantYlisko-ukrailiskieyo /asłużonego w związku Rady przyznawał ona różnorodność ojczyzny Lilwinów, ijeyo zay/ada, II Rzeczypospolitej, teresujące a także wschodniej X VII I wieku do /931.) roku przechowywane jako poza granicą narodowej niepodley/ej analizowano ekonomicznym, Wschodni" posiedzenie będzie Wymagała RO'.wal.ano świadomości K iiów" /9/8-/1.)/9 okresie Polakom naukowych, historia. Świar/omo.vć naror/owa /aciliskiei/o ale również konferencji. miejscem w kształtowaniu Litew.~kieyo); "Przegląd jej pierwsze również na wschodnich terenach l Rzeczypospolitej, na których była ona wobec polonizacji (A. Gieysztor - Historyczne korzenie Europy Wschodniej); tradycji .,Polski poświęconego dyscyplin repre7.entowana zastanawiano konferencje problematykę i opcję okcydentalną, zresztą autonomiczna kwartalnik wschodniej. Charak ter Cl.asopisma, określił 1993 ukazujący się pod redakcja Jana Malickiego, zdobywa pozycję siebie międzynarodowy zespół specjalistów - członków Rady nie tylko o problematyce Wschodem, przez Nadaj ł PRZYSZŁOŚĆ", DZIEDZICTWO 17-19 CZERWCA 1-4, 1992). Towarzyszyło / etnologicz- filmu oraz umożliwił Danuta KONFERF'NCJA nie te zdarzenia film przedstawia". do skonfrontowania kultury się tam nadal szły w tym in- etnologa od Ukrainy) i są zbiorowości i Syberii. się na wschodniej Spraw na Zagranicz- Wschodzie. należy Stan obecność �320 i uczestnictwo w dyskusjach zasłużonych działaczy stowarzyszcli polonijnych, przede wszystkim D. Kacnelson z Ukrainy i J. Plater-Gajewskiego z Kazachstanu. Przedmiotem dyskusji i sporów stała się przyszłość skupisk polskich na Wschodzie i rola Polaków w kraju w kształtowaniu tej przyszłości. Obok opcji repatriacyjnej obecna była także idea pomocy udziclanej Polakom pozostającym na Wschodzic w dotychczasowych ich miejscach zamicszkania. Nie zabrakło jednakże wypowicdzi skrajnych, niezgodnych zarówno z prawcm międzynarodowym, jak i prawami obywateli polskich, wzywających do retorsji wobec mniejszości narodowych w Polsce w wypadku zagrożenia interesów polskich mniejszości za graniq. Ta ważna i udana konferencja była interesująca dla etnologów ze względu na jej interdyscyplinarny i wieloaspektowy charakter. Konferencja stwarza jednocześnie dobrą okazję do zastanowienia się nad miejscem etnologii w badani;;h wschodnioznaw<:zych i nad przyszłością polskich badań etnologicznych na Wschodzie. Poważny dorobek etnologii polskiej w studiach nad kulturami Europy Wschodniej, Syberii, Kaukazu i A7ji Środkowej, datujących się od XVIII wieku i nic przerwanych w okresie międzywojennym, i po II wojnic światowej, zobowiązujc do ich kontynuowania. Ostatnio ożywieniu uległy etnologiczne badania Polaków na Wschodzie (Litwa - Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Białoruś - Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Kazachstan - Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM). Etnologia potrafi przyczynić się do wyjaśnienia specyfiki polskiej clniczności na terenach wschodnich i pomóc w analizie procesów przekształceń ctnicznych i narodowych żyjących tam Polak ów. Jednocześnie etnologia może wskazać na zwi'Vki Polaków z otoczeniem, w którym pozostają i w ten sposób określić możliwości współżycia. Istotną rolę etnologii dostrzegam ponadto w wyjaśnianiu i osłabianiu mitów tworzonych w przeszłości i niekiedy umacnianych przez historię, takich jak mit zamkniętej, niczmiennej i jednorodnej polskości, mit Syberii jako terenu wyłącznie martyrologicznego lub mit islamu jako nie poddającego się modernizacji. Dlatego leż z niepokojem obserwuję trudności w utrzymaniu kontaktów z położonymi na Wschodzie ośrodkami etnologicznymi, polegające m.in. na przerwaniu dopływu literatury. Trudności te wynikają z różnych przyczyn, wśród których obok kryzysowej sytuacji politycznej i ekonomiczno-spo!ccznej (Rosja, Azja Środkowa, Kaukaz) występuje także nieufność wobec etnologów polskich i traktowanie podejmowanych przez nich prac jako zagrożenia dla integrałnośei narodowej i kulturowej, w tym religijnej. Pojawiaj,! się ponadto przeszkody w naszym własnym środowisku: brak środków, zniechęcenie i obawy przed trudnymi warunkami badań, także niezrozumienie sytuacji miejscowej. Potrzebny jest przemyślany program polskich badań etnologicznych na Wschodzie, odnowienie i ożywienie kontaktów z pracującymi za naszą granicą wschodnią ośrodkami etnologicznymi, także z takimi ośrodkami, do których trudno było dotrzeć w ramach scentralizowanego systemu dawnego ZSRR. Zhi(fl1iel\' I SYMPOZJUM KULTURY I RELIGIE AFRYKI NAUKOWE W KATOLICKIM li/siewie A EWANGELIZACJA UNIWERSYTECIE LUBELSKIM W dniach 19-20 listopada 1993 roku odbyło si~ w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w Lublinie sympozjum naukowe na temat: "Kultury i religie Afryki a ewangelizacja". Organizatorami tego pierwszego ogólnopolskiego spotkania afrykanistów w K U L byli pracownicy naukowi i studenci Sekcji Teologii Fundamentalnej i specjalizacji religioznawstwa Wydziału Teologii KUL. Termin sympozjum afrykańskiego zbiegł się z podwójnym jubileuszem - trzydziestopięciolecia reaktywowania pełnej działalności naukowo-dydaktycznej Katedry Historii i Etnologii Religii oraz siedemdziesięciopięciolecia istnienia Katolickiego Uniwersytetu Lubel- �321 skiego. Warto podkreślić, iż już w roku założenia KUL (1918) erygowano tu pierwszą w Polsce katedrę religioznawstwa - Katedrę Historii Religii. Sympozjum poświęcone kulturom i religiom Afryki oraz ewangelizacji tego kontynentu jest kolejnym - po zorganizowanym w 1988 roku sympozjum na temat religii pozachrześcijańskich w procesie przemian - naukowym forum zajmującym się kulturami i religiami pozachrześcijańskimi. Tematyka sympo7jum jest odzwierciedleniem jednego z głównych nurtów badań Katedry Historii i Etnologii Religii i specjalizacji religioznawstwa. Przemiany zachodzące we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego, politycznego, społecznego i religijnego Afryki przykuwają dziś uwagę różnych środowisk i ośrodków naukowych świata. Tempo i znaczenie zachodzących tam procesów wymaga ich naukowego opracowania. W tym celu organizatorzy sympozjum zaprosili specjalistów zajmujących się kontynentem afrykańskim, z których większość z autopsji zna problemy określonych grup etnicznych i państw Afryki. W obradach sympozjum skoncentrowano się na zagadnieniach dotyczących organizacji życia społecznego i politycznego oraz na systemach kulturowych i religijnych Afryki, eksponując ich spotkanie z chrześcijaństwem. O wadze tych zagadnień świadczy dziesięć pielgrzymek papieża Jana Pawła II do 36 krajów Afryki oraz przygotowania do Nadzwyczajnego Zgromadzenia Synodu Biskupów dla Afryki, którego obrady rozpoczną się 10 kwietnia 1994 roku w Rzymie. Otwarcia symp07jum dokonał ks. prof. dr hab. Bolesław Bartkowski SDB, prorektor Kui>· Podkreślił, iż dla zrozumienia złożonych problemów politycznych, społecznych i gospodarczych współczesnej Afryki oraz celem pozbycia się utartych stereotypów i etnocentrycznej postawy konieczna jest podstawowa wiedza o tradycyjnych, a także współczesnych sposobach życia ludów afrykańskich, ich organizacji społeczno-politycznej, systemach kulturowych oraz wartościach duchowych i religijnych. Ks. B. Bartkowski waraził też nadzieję, iż zarówno referaty, jak i dyskusja spełnią choć w części oczekiwania Szanownych Gości i wszystkich zainteresowanych uczestników. Obrady sympozjum podzielono na trzy sesje; dwie pierwsze o charakterze etnologicznym i religioznawczym odbyły się 19 listopada, trzecia zaś, poświęcona ewangelizacji Afryki, odbyła się 20 listopada. W pierwszej sesji wygłoszono trzy referaty: prof. dr Grzegorz Piłaszewicz (UW - Warszawa): Dzieci Izraelitów: pozytywna odpowiedź muzułmanów hausańskich na idee chrześcijańskie; prof. dr Grzegorz Kaczyński (Facolta Teologica di Sicilia w Katanii - Włochy): Typologia ruchów afrochrzdcijańskich; ks. prof. dr hab. Władysław Kowalak (ATK - Warszawa): Rola przywódców w nowych ruchach religijnych w Afryce. Referat S. Piłaszewicza ukazał na przykładzie sekty muzułmańskiej Dzieci Izraelitów, założonej przez Malama Ibrahima w XIX wieku w północnej Nigerii, stosunki między chrześcijaństwem a islamem w Afryce w okresie od podbojów kolonialnych. Pod wpływem różnych okoliczności i modyfikacji doktrynalnych muzułmańska sekta Dzieci Izraelitów ewoluowała w kierunku chrześcijaństwa i w końcu wstąpiła do Kościoła anglikańskiego. Wydarzenie to odbiło się głośnym echem w całej Nigerii północnej i znalazło swój wyraz w piśmiennictwie hausańskim. Autor odwoływał się do mniej znanych faktów historycznych oraz do opisu relacji w wybranych utworach literackich i zabytkach piśmiennictwa. Ruchom afrochrześcijańskim, które powstały na gruncie kontaktu kulturowego Afryki z Europą i są żywym komponentem współczesnego oblicza religijnego Czarnej Afryki, poświęcone byly referaty G. Kaczyńskiego i ks. W. Kowalaka. G. Kaczyński wyszedł od typologii Bengta SundkIera, który na podstawie wieloletnich badań nad niezależnymi Kościołami w Afryce Południowej, wyróżnił dwa typy ruchów ekJezjaJnych: etiopiański i syjoński. Na podstawie własnych doświadczeń badawczych i typologii SundkIera, Kaczyński wyróżnił dwa typy ruchów afrochrześcijańskich: separatystyczny i profetyczny. Typ separatystyczny polega na uformowaniu się nowej wspólnoty przez separację od kościoła misyjnego lub niezaleŻllego kościoła afrykańskiego. Typ protetyczny oznacza powstanie wspólnoty na gruncie działalności jednostki, 2i - Lud t. LXXVI �322 którą jej zwolennicy określają mianem proroka, apostoła czy ogólnie wysłannika bożego. Ks. W. Kowalak podkreślił znaczenie i rolę przywódców w nowych ruchach religijnych w Afryce. Wyróżnił trzy rodzaje przywódców, którymi są: wódz, prorok, mesjasz. 9dpowiadają im trzy typy ruchów religijnych: etiopiański, profetyczny i mesjanistyczny. W dyskusji odnoszącej się do trzech referatów wzięli udział: dr R. Vorbrich, prof. Tadeusz Margul, prof. Anna Mrozek-Dumanowska, ks. dr B. Wodecki, prof. H. Zimoń oraz prelegenci. W sesji drugiej, popołudniowej, przedstawiono cztery tematy: prof. dr hab. Joanna Mantel-Niećko (UW - Warszawa): Zderzanie się kultur w Etiopii. Retroi perspektywa; ks. prof. dr hab. Henryk Zimoń (KUL - Lublin): Symbolika afrykańskich rytualów agrarnych; dr Ryszard Vorbrich (UAM - Poznań): Organizacja społeczna a struktury ekologiczne u ludu Somba z Beninu; ks. mgr Krzysztof Niedałtowski (Gdańsk): Religijny wymiar masek' afrykańskich. J. Mantel-Niećko podkreśliła, iż krzyżowanie się wielkich prądów kulturowych wokół Morza Śródziemnego z cywilizacją Etiopii miały charakter uderzeniowych zdarzeń. Jej referat poświęcony był zagadnieniu trwałości lub ulotności skutków tych zderzeń. W historii kontaktów Etiopii ze światem zewnętrznym wyodrębniono następujące słupy milowe: przyjęcie chrześcijaństwa (wiek IV), przyjęcie islamu (wiek VIII), pierwszy kontakt z Europą, dla Etiopii równoznaczny z kontaktem z papiestwem (wiek XVI-XVII), wielkie migracje ludów Oromo, nacierających masowo na etiopskie państwo (wiek XVI-XVII), drugi kontakt z Europą (wiek XIX-XX). Ks. H. Zimoń przedstawił w części teoretycznej referatu filozoficzną i etnologiczną interpretację symboli, a następnie zajął się szczegółową analizą takich symboli, jak przedmioty sakralne, miejsca sakralne, ryty, działania, słowa, ofiary. Analizę tę ograniczył do rytuałów dożynkowych (czyli tradycyjnych świąt jamu i świąt plonów sorga) oraz do rytuałów o charakterze agrarnym związanych z ziemią u ludu Konkomba w północnej Ghanie, wśród którego w rejonie Saboby prelegent prowadził etno religioznawcze badania terenowe w latach 1984-1985 i 1990-1991 (w sumie badania trwały 19 miesięcy). R. Vorbrich zajął się wzajemnymi relacjami między wymiarem czasowym (genealogicznym) i przestrzennym w procesie kształtowania się organizacji społecznej i politycznej wspólnoty plemiennej. Zjawiska typowe dla badanego ludu Somba (należącego z ludem Konkomba do grupy językowej gurma) zostały zilustrowane danymi pochodzącymi ze wsi Takuanta z północnego Beninu. Autor przebywał w tej wiosce kilka tygodni w 1987 roku. Ks. K. Niedałtowski nakreślił religijny wymiar masek afrykańskich, analizując wierzenia religijne związane z maskami oraz rolę masek w rytuałach przejścia, dorocznych oraz rytuałach o charakterze zbiorowym i indywidualnym. Z przedstawionej analizy wynika, iż maski są dla wielu grup etnicznych Afryki kluczowym zjawiskiem religijnym i społecznym. Różne próby interpretacji masek afrykańskich są dowodem, iż są one fenomenem złożonym i trudno dostępnym dla badań naukowych. Sesję drugą zakończyła dyskusja, w której uczestniczyli ks. dr B. Wodecki, prof. A. Mrozek-Dumanowska, ks. prof. H. Zimoń i prelegenci. W sesji trzeciej, która odbyła się do południa w sobotę 20 listopada, wygłoszono cztery referaty: prof. dr hab. Elżbieta Rekłajtis (ATK - Warszawa): Główne wyznaczniki aktualnej sytuacji kulturowej w Maghrebie; ks. doc. dr hab. Antoni Kurek (ATK - Warszawa): Wybrane problemy inkulturacyjne misji czarnoafrykańskiej ; ks. dr Jan Górski (ATK - Warszawa): Problem inkulturacji w przygotowaniach Synodu Afrykańskiego; dr Eugeniusz Sakowicz (Lublin): Dialog chrześcijaństwa z religiami Czarnej Afryki według nauczania Jana Pawia II. �323 E. Reklajtis muzulmallskie lamem analizowała ruchy i aktualne sytuacjre językową, fundamentalistyczne, przemiany wpływy trudności kulturowc europejskie, związane w takich działalność z dialogiem krajach Maghrebu, polityczną, chrześcijaństwa jako z is- Maroko, Tunezja i Algeria. Ks. A. Kurek Afryce, jak: procesów skoncentrował terminologia, inkulturacyjnych np. z afrykańskiego cego przedstawił wypowicdzi będzie ewangelizacja. skim w różnych kontekście krajach afrykańskich modełu ostatniego małżeństwa kulturowo-rcligijnym, w Czarnej Pawła inkulturacji II, stan wynikające Synodu Afryki. Tematem przewodnim czyli zakorzenienia bredzie przedmiotem Afrykańskiego ze Instrumentum Lahoris, zawierają- roboczego inkulturacji, Jana i rodziny. przygotowania Episkopatów problem inkulturacyjnych papieża oraz trudności i etapy dokumentu 31 Konferencji Natomiast problemach w wypowiedziach historire zwołania uwzglrednieniem syntezę inkulturacji i chrześcijańskiego Ks. J. Górski szczególnym si~ na wybranych ocena dyskusji Synodu Ewangelii jako jedno w afrykall- z pięciu zadań ewangelizacji. E. Sakowicz nauczania przeanalizował Jana Pawła antropologiczny, w dyskusji oraz wygłoszone referaty wszystkich na w imicniu dobrą licznie w formie kolejne w Katolickim W obradach sympozjum sympozjum oraz Afryki Kościoła religijne trcści afrykańskiego, referatów, uczestnikom poszerzonej Uniwersytecie dialogu i wygłoszenie zebranym Czarnej w dokumentach według katolickiego, dialogu. w dyskusji zabrali: S. Grodź, dr R. Vorbrich, prof. G. Kaczyński, ks. E. Michowski oraz prelegenci. sekretariatu współpracre z religiami Afryka wymiar trzcciej sesji głos ks. dr B. Wodecki, W słowie końcowym, za chrześcijaństwa punktach: i cklczjalny kulturowy Na zakończcnie prof. J. Mantel-Niećko, prelegentom dialog II w trzech za ks. H. Zimoń wszystkim, udział w sympozjum. bredą opublikowane w pracy etnologiczno-religioznawcze podziękował którzy zabrali głos Zapowiedział, zbiorowej oraz organizowane iż zaprosił co kilka lat Lubelskim. uczestniczyli afrykaniści, religioznawcy, misjolodzy, księża profesoro,wie teologii fundamentalnej w wyższych seminariach duchownych diecezjalnych i zakonnych w Polsce, księża werbiści (m.in. prowincjał ks. mgr Jan Wichary), absolwenci Katedry Historii i Etnologii Religii, klerycy i studenci świadczy wyższych chrześcijańskimi. nych uczelni oraz mieszkańcy o zapotrzebowaniu procesów inkulturacji na pogłębioną Wygłoszone kulturowych i dialogu chrześcijańskich referaty i ożywiona i religijnych w działalności Lublina. Duża liczba uczestników ret1eksjre naukową dyskusja kontynentu nad kulturami umożliwiły lepsze zrozumienie afrykańskiego ewangelizacyjnej Kościoła sympozjum i religiami oraz podkreśliły katolickiego i innych pozazłożo- ważność Kościołów w Afryce. ks. Henryk Zimoń SVD "OSWO[Ć ŚMIER(~" SESJA KRAKÓW, Oddział krakowski sesjre popularno-naukową Polskiego Towarzystwa pl. "Oswoić śmierć". nym przy pl. Wolnica I wystawy przygotowała Spiss, sI. kustosz dr Anna Wystawa prezentująca fotografii, pierwsza wyczerpania tematu, ok. Ludoznawczego Muzeum w krakowskim zjawisko śmierci 1993 Sesjre poprzedziło tym samym 140 eksponatów, na ten temat ukazać pod POPULARNONAUKOWA 19 LISTOPADA tytułem zorganizował otwarcie (19.1 [-[3.12.1993), Etnograficznego, pamiątek, Muzeum, akcesoriów, 19.11.1993 w Muzeum a zarazem ponad której scenariusz Prezes Oddziału. 40 czarno-białych miała na celu, choć nie pretendowała na szerokim tle kulturowym. roku Etnograficz- do �324 W czasic scsji, w którcj Polski, wygłoszono należy", dotyczył nianic wzorów wszelkich rytmów natury umrzeć zgodnie miejscu i pośród zmarlyeh jak skonstatowała życia swoich. filozoficznego mówiącego zmarłych. żyjącymi Przedmiotem koncepcja tymi treściami mitycznego mowana grozę, reprezentowała zgonu rozumiany świat śmierci pojmowany Mgr Urszula odtworzenia pewncgo które w pewnych kulturze Kozieł, c/.ynności istnieje powroty O obcowaniu lat 70. na rodzaju w istnienie to temat systemu śmierci kontaktów w określonej dusI. to w swoim Iowarl.yszącyeh silna wiara okolicznośc:iach, elitarnej "Dwa ludowej ludowej siły pol.bawiające sięgnęła świata, oprawie prawic ciala, do mitów w kulturze zawsze ludowej", Autorka cechuj'lcej świadomośc:i dualistycznie, życia, a zarazem obumarcie śmierci XIX i XX wieku. świadomości porządku kulturze oblic/.a przc/omu są wytworami i uzasadniania autorka nas. próbę umrzeć" czasie, ludziom. które jest jako są wśród podjęła kulturze bylo jako w swoim z kolica mgr Anny w chłopskiej śmierci "Zmarli o zgodności "Dobrzc terenowych W wrogie w chłopskiej wyjaśniania wyobrażeli zicmię. kulturowymi, była śmiercią jak się i dopeł- z pr/.ekonaniem badali kulturzc "Umrzeć Przcnikanie wlasnyc:h polskiej zmarłych, na rozważali śmierci swoją i muzealnych Drabik, kontynuac:ji. o sensie życia i śmierc:i, celu ludzkich W tradycyjnej a duszami budz'lce korespondujc umrzeć naukowych dr Wandy zc śmiercią. pośmiertnej Kowalska-Lewicka, podstawie powracają wydarzenia związanych i jego porządkiem, pogrzebowych, i tzw. kultowi z ośrodków Rererat autorka, ludzkiego Dr Anna na 50 osób rytuałów obrzędów, z naturalnym wierzeniowcj, ponad i komunikatów. z rytmami i zwyczajów między udział referatów kulturowych, z żyjącymi", obrzędów wzięło kilkanaście się dominacją mitycl.llej. w aspekcie Śmierć personalnym, życia. Tlumacząc się reguł podej- bo osoba o7.ywiające, jak i c/.ynnościowym, a nic utrata była zajmuje sens bo akt określonych kosmogonicznych i antropogenetycznych, w których śmierci w karpackim słownym'·, jedność. Janicka-Krzywda, "Motyw zbójnickiej roikIorze autorka od dawna zajmująca się tematyką zbójnictwa, prześlcdl.iła trzy główne w'ltki w tekstach folklorystycznych - 1. Śmierć z ręki kata prl.ez powiesz.enie "za pośrcdnie żebro" uważana za zas~czytn", i honorową. Iv 2. Smierć najbliższym; śmierci. dziejów w czasach ostatniej ran potraktowana Motyw współczesnych, - śmicrci w folklorze bohaterów, z drugiej choćby w opowieściach motyw złotej najbliżs/.ych. humorystycznie zbójeciej starożytnych europejski w otoczeniu zbójnik o losach Karpat pewnc sprytnych posiada jego przywódców szubienicy; przekazuje przy pomocy słownym strony lub pozłacanej Umieraj'Icy ciekawe elementy wolę wybie- analogie funkcjonują partyzanckich z czasów wojny. Mgr Teresa i wioskach Marcinkowska, Krakowskiego W 1983 roku nagrano Były to pieśni kościelne pieśni z gmin pieśni z siedmiu magnetofonowe śpiewane (wśród W 1991 roku poprzednio z typowym związane wymienionych tzw. "przepowiadaniem". I.e śmierci,! przez Krakowsk i pochówkiem i Dom Kultury" z nagraniami, iepołomice, Gdów, nich zarejestrowano nagrano na taśmie oraz z gmin Nagrano w miasteczkach pokazała uzupełnione pp.ez "przepowiadaczy" wsi z gmin pogrzebowe folkloryzacji. "Picśni rejestrowane z 1983 i 1991 roku oraz taśmy uleg/y się znany odniesionych 3. Śmierć gów unika sięgające Tu przewija wyniku własnym prowadzących Myślcnice, jedną wideo Iwanowice, Krzeszowice. z biegiem z dziewięciu Słomniki, po powrocie wiejskie. przeważnie które "żegnające" Kłaj, też pieśni śpiewane komentarz.em. pogrzeby lamentaej~J, pieśni dwa filmy wideo I. lal wsi Jrzemanowiee pogrzebu dziecka i młodzieI1ea. W referacie stawił zarys z elementów, go nie by/o Rakowieckim palistwa. skiego, "Krakowskie rozwoju a zarazem na Triada ideę wybitnych A. Mickiewicza, patriotyczne", obrzędowości przejawów mapie. realizuje Pogrzeby pogrzeby narodowej istnienia narodowej przestrzenna budowania Polaków J. Słowackiego, prof. pogrzebowej przestrzeni Wawel, narodowej dr hab. wspomina J. Piłsudskiego, Krakowie, m.in. o pogrzebach ostatnio W. R przed- była jednym gdy palistwa K walcra w Kantor która w okresie Skałka, przestrz.eni (autor Ryszard w Krakowie, na polskie- Cmentarzu dawnej stolicy Ks. J. Poniatow- Sikorskiego), stają SIę �325 cząstką 7.y<:ianarodu, a masowy udział w ceremoniach pogrzebowych okazją do umocnienia narodowej świadomości. Dr Ewa Sadowska w swoim wystąpieniu "Zapomniane cmentarze krakowskie" wymieniła i omówiła na podstawie literatury, archiwaliów i własnych penetracji te cmentarze, których jU7.nie ma, a powstały kościoły, wokół których si\; rozciągały np. kościół Mariacki, św. Katarzyny, Bożego Ciała, 00 Dominikanów, 00 Franciszkanów. Następnie cmentarze, które istniały przy już nie istniejących, wyburzonych kościołach, m.in. Wszystkich Świętych, św. Gertrudy, św. Wawrzyńca. Cmentarze dysydenckie - tlie istniejący w dzielnicy Wesoła, istniejący, ostatnio po zabiegach konserwatorskich, w Łuczanowicach (obecnie na terenie dzielnicy Nowa Huta). Cmentarze żydowskie, ofiar I wojny światowej przy ul. s. Faustyny, jeńców rosyjskich z okresu I wojny światowej w Łagiewnikach - Krakowie, i wzbudzający najwięcej kontrowersji, cmentarz oficerów radzieckich koło Barbakanu. W referacie "Ostatnie szczęść Boże. Pogrzeby górników salinarnych", mgr Elżbieta Kalwajtys omówiła kult św. Kingi, podziemną kaplic\; jej poświęconą, a następnie napisy, znaki i rysunki na ścianach kopalni upamiętniające śmierć górników. W obrzędowości pogrzebowej ciekawy jest zwyczaj upuszczania lampek górniczych w momencie składania ciała górnika do grobu. Dr Anna Spiss, "Cmentarz jako clement pejzażu kulturowego" przedstawiła cmentarz jako określony układ przestrzenny i przestrzeń magiczno-kultową. Cmentarz podlega, jak wiadomo, aktualnym modom, instytucjonalizacji życia, prawom ekonomicznym. Sporo miejsca poświęcono decorum cmentarzy, współczesnej architekturze nagrobkowej, inskrypcjom, fotografiom nagrobkowym, ozdobom trwałym i nietrwałym, roślinności cmentarnej. Zwróciła również uwagę na problem cmentarzy opuszczonycb, zaniedbanych w wyniku zmian politycznych po II wojnie światowcj. Osobny problem to sprawa ratowania zabytkowych cmentarzy i nagrobków. Doskonałym,jakby ilustracyjnym uzupełnieniem tego referatu było około 30 barwnych przeźroczy dr Izabelli MiczYliskicj ("Okazjonalne dekoracje kwietne na cmentarzach krakowskich") z jej wieloletniej fotograficzncj dokumentacji cmentarzy krakowskich a takźe wiejsk~h. Przeźrocza ukazywały całe pi\;kno różnorodnych bukietów, wiązanek, wieńców, jak również pomysłowość w komponowaniu świątecznego i okazjonalnego przystroju. Przeźroczom towarzyszył fachowy komentarz dr I. Miczyńskiej i praktyczne porady w zakresie komponowania bukietów i wieńców. Dr Ewa Fryś-Pietraszkowa omówiła w komunikacie stałą ekspozycję w Muzeum Kultury Sepulkralnej Vol Kassel (Niemcy), zwracając szczególną uwagę na interesującą w pomyśle i plastycznej realizacji wystawę czasową (sierpień 1993) pl. "Nic więcej do powiedzenia, nic do opłakiwania". Eksponowano, przcjmującc w swym wyrazie, fotografie z cmcntarza żydowskiego w R6delsee koło Wiirzburga. W czasie dyskusji do najbardziej interesujących należała wyczerpująca wypowiedź mgr Haliny Szewczyk owej na temat tradycyjnego, ludowego ubioru do trumny i strojów żałobnych we wsiach Małópolski. Anna SESJA "EKOLOGIA A FILOZOFIE TUBYLCZE POZNAŃ, 14 GRUDNIA 1993 Spiss ŚWIATA" 14 grudnia 1993 roku w Poznaniu odbyła si\;, przygotowana przez Koło Naukowc Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, sesja zatytułowana "Ekologia a filozofie tubylcze świata". Rosnąca popularność rozmaitych ruchów ekologicznych, związana z nimi sfera ideologiczna oraz powstanie odrębnej dziedziny, jaką jak bioetyka, złożyły się na przyczyny, skłaniające do zorganizowania takiej interdyscyplinarnej sesji. �326 Zakres tematyki przygotowanych przez studentów wystąpień odpowiadał złożoności problemu. Pierwszy referat (Krzysztof Mączkowski) oparty został na analizie znanych publicznych wystąpień Indian północnoamerykańskich i zapoznał zebranych ze stosunkiem tuby!l:ów tego kontynentu do relacji człowiek - przyroda. Kolejnym poruszonym zagadnieniem (Ewa Prądzyńska) były trudności, pojawiająec się w trakcie przyznawania ziemi autochtonom brazylijskiej Amazonii, co związane jest z faktycznym przymusem zmiany sposobu gospodarowania, narzuconym tamtejszym grupom etnojF.ykowym. Żywiołową dyskusję wywołała interpretacja racjonalnego korzystania z zasobów środowiska przez społeczeństwa aprzemysłowe, dokonana na podstawie teorii soejobiologicwych (piotr Tryjanowski, Instytut Biologii), które wydały się dyskutującym zbyt redukcjonistyczne i obce humanistycznemu ujęciu kultury. W drugiej części sesji zmianie uległa problematyka wystąpień, kładących teraz większy nacisk na sferę mentalno-ideową. łnteresująea próba porównania krain historyczno-geograficznych z mapą etnograficzną naszego kraju (Marek Rokita) wykazała wiele zaskakujących analogii, które mogły skłonić do daleko idących wniosków. Kolejny referat «(Waldemar Kuligowski) scharakteryzował główne idee ruchów ekologicznych oraz skonfrontował ich kontekst wyjaśniający z danymi etnologicznymi, co skłoniło do nazwania tychże idei "ekomitologią". W podobnym duchu krytycznej analizy utrzymane zostało ostatnie wystąpienie, którego celem było przedstawienie dwóch podstawowych nurtów "myślenia" ekologicznego i ukazanie ich wewnętrznej sprzcczności (Andrzej Jaworski). Skromna w zamyśle organizatorów sesja wykazała spore zainteresowanie najnowszymi ruchami i ideami spoleewymi oraz potrzebę wielopłaszczyznowego ich przedyskutowania w gronie osób o rozmaitych poglądach. Scsja dowiodla również tcgo, iż współczesna ekologia jest ważnym i ciekawnym zagadnieniem badawczym dla antropologii. Waldemar \ K uliyowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2db490f98c8372bb42d8ca2e4c24237.pdf b543341626615f1a608c0d77fb94602f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2075 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Cieśla-Reinfussowa Zofia (1910-1993) Kutrzeba-Pojnarowa Anna (1913-1993) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1927 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.327-337 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 v. PROF. IN MEMORIAM DR ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA (1913-1993) Urodziła w 1913 roku w Krakowie, odeszła w 1993 i została pochowana na warszawskich Powązkach w rodzinnym grobic rodziny ze strony matki. Została dzięki temu z nami, w Warszawie, do której przeniosła się z Krakowa w 1953 roku. Pozostawiła po sobie kilka pokoleń uczniów i miejsce, którego chyba nikt nie będzie w stanie zająć. Była naszym nauczycielem choć może nie od razu mogliśmy zdać sobie z tego sprawę - nie pouczała, nie narzucała własnego zdania, nie prowadziła za rękę choć była gotowa włożyć wiele czasu w naszą pracę, nawet kosztem swojej własnej, przy najmniejszym znaku z naszej strony, że takiej pomocy potrzebujemy. Szanowała nasze poszukiwania i rozterki, cieszyła się każdym osiągnięciem. Miała w sobie niezwykłą pokorę wobec każdego dobra tkwią~ego w człowieku i w każdym umiała je dostrzec. Surowość i nieprzejednanie zachowywała jedynie wobec postępowania nieetycznego. Prawdą jest, że nie zawsze widzi się sprawy, które są blisko nas, że konieczne jest oddalenie, może nawet oddalenie spowodowane śmiercią, by stały się wyraziste. Mamy poczucie, że za Jej życia nie byliśmy w stanie w pełni dostrzec kim dla nas była naprawdę. Z etnografią zetknęła się Pani Profesor po raz pierwszy w kole krajoznawczym gimnazjum im. Królowej Wandy w Krakowie w wieku lat 13. Wzięła udział w badaniach terenowych, a następnie podjęła pracę nad budownictwem wiejskim w Zawoi; jej rezultaty opublikowała w Wydawnictwie M uzeum Etnograficznego w Krakowie (1931). Studiowała historię, specjalizując się w naukach pomocniczych i w historii średniowiecznej. Poza seminarium Jana Dąbrowskiego (historia średniowieczna) i Władysława Semkowicza (nauki pomocnicze) uczęszczała na seminarium Romana Grodeckiego, Stanisława Kota, Kazimierza Moszyńskiego, Kazimierza Dobrowolskiego i Jana Stanisława Bystronia. To gruntowne wykształcenie humanistyczne pozwoliło Jej na akceptację takich teorii etnologicznych, jak teoria przeżytków czy teorie zasięgów a jednocześnie widzieć rozwój kultury jako proces. Historia i etnologia nie były w jej ujęciu przeciwstawne a uzupełniały się. Zawdzięczamy Jej prace będące wzorowym przykładem przeprowadzenia krytyki źródłowej, pod tym względem domagała się podobnego traktowania źródeł etnograficznych i historycznych (pisanych). Zawdzięczamy jej znakomitą, problemową historię etnografii polskiej, lepszą od dłuższych, ale nie tak pogłębionych, prac ostatnich lat wydanych przez młodsze już pokolenie. Jej budząca kontrowersje obserwacja że, niezależnie od europejskich lub światowych inspiracji, etnografowie polscy zawsze stawali na gruncie historycznych interpretacji kultury ludowej, każe nam zastanowić się nad sposobem naszej pracy, nad naszymi kompleksami i uwarunkowaniami. I wreszcie dała nam przykład jak traktować koncepcje kultury tradycyjnej jako wyjście do modelu, z którego wariantami mamy do czynienia w etnograficznych badaniach terenowych (w Mnikowie, w Trześniowie, na wsi podwarszawskiej). Pani Profesor była nauczycielem wyjątkowym, łączącym poszukiwanie naukowe z godnym sposobem życia. Badania były drogą Jej życia. Nie tylko ze szkiełkiem w oku analizowała źródła �328 na temat historycznej i współczesnej kultury wsi polskiej, ale ukazywała te problemy tak aby współczesność i przyszłość tej wsi widziano w środowiskach naukowych wyrażnicj, by rozumiano je Icpicj. To nic był przypadek, żc na tcn tcmat właśnie zaplanowała wystąpienie na 13.12.1981, to jest na trzeci dzień Kongresu Kultury Polskiej, przerwanego ogłoszeniem stanu wojennego. Jej wiclką troską było zawsze lączenie wysiłków: badaczy i praktyków, hisloryków i etnologów, wsi i miasta, różnych kierunków tak zróżnicowanej etnologii, różnorodności w kulturze ludowej i globalnej i wreszcie tradycji rodzinncj Jej własnej: micjskicj i wicjskiej, intelcktualnej i chłopskiej, krakowskiej, krośnieńskiej i warszawskiej. Jest to bogate dziedzictwo - obyśmy z niego mogli uczynić pożytek. Zofia Marian Soko/ew;cz Pokropek �DR PRor. HAB. ANNA ZAMBRZYCKA-STECZKOWSKA (1931-1993) \ Dnia 4 maja Niezwykle życzliwy innym Urodziła kiedy Kultury 1993 roku ceniony etnolog, studia Materialnej PA N jako w Krakowie prof. dr hab. Anna i z pasją oddany swej Zambrzycka-Stcczkowska. dyscyplinie, szlachetny i zawsze człowiek. się w 1931 roku to podjęła zmarła całkowicie laborant, w Wilnie, w kierowanym UJ. Już w czasie a po uzyskaniu 'lic już od 1950 roku związała przez studiów Prof. Kazimierza zaczęła magisterium pracować w 1955 się na stałe z Krakowem, Moszyńskiego w Zakładzie roku jako Studium Etnologii asystent, Historii IHKM później zaś �330 adiunkt. Doktorat na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ obroniła w 1972 roku i wtedy też została zatrudniona w Katedrze Etnografii Słowian. Po otrzymaniu w 1981 roku stopnia doktora habilitowanego zostala powołana na stanowisko docenta, a następnie w 1991, na podstawie całości bogatego dorobku naukowego i dydaktycznego, na stanowisko profesora. W rok później otrzymała tytuł profesorski. Prof. Zambrzycka-Steczkowska od 1981 roku pełniła funkcję Kierownika Katedry, w 1987 rczygnując z niej na własną prośbę. Aktywność badawcza ProF. Zambrzyckiej-Sleczkowskiej była wiclokierunkowa. Początkowo w latach 70. dominującym wątkiem w Jej badaniach było wiejskie rzemiosło. Tej tematyki dotyczyła praca magisterska pisana pod kierunkiem Prof. Kazimierza Moszyńskiego, a potem rozprawa doktorska Uwarunkowania pozycji spo/e('znej rzemie.i/nika wiejskieyo (Na przykładzie wybranych wsi Kotliny Nowotarskiej), której promotorem był Prof. Mieczysław Gładysz. Z tego zakresu opublikowała kilkanaście pozycji, w tym wysoko cenioną i nagrodzoną książkę Rzemieś/nik w społeczności rolników wydaną w 1974 roku we Wrocławiu. Późniejszy kierunek zainteresowań to zagadnienia współżycia społecznego na wsi. W trakcie kilkunastoletnich badań terenowych, prowadzonych na obszarze Śląska Opolskiego, zebrała bogaty i interesujący materiał, który stanowił podstawę rozprawy habilitacyjnej Zwyczajowe Iormy współżycia społecznego. Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opolskim, która ukazała się drukiem w 1980 roku w Krakowie. Praca ta uznana została za niezwykle cenną pozycję w literaturze etnograficznej z tego zakresu i wyróżniona nagrodą III stopnia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. Bardzo ważnym nurtem w pracy badawczej Prof. Zambrzyckiej-Steczkowsk iej, a jednocześnie ważkim z punktu widzenia badań nad kulturą, była problematyka "daru" w jego symbolicznej funkcji. Warte podkreślenia jest, że nie tylko sama podjęła ten temat i starała się znaleźć dla analizowanego zjawiska stosowny kontekst teoretyczny (znajduje to wyraz m.in. w takich opracowaniach jak: Społeczna i kulturowa funkcja daru, "ZNUJ, Prace Etnograficzne" z. lO, 1977; O możliwości analizy wymiany darów, "Prace Etnograficzne" z. 18, 1983, czy Pojęcie daru jako kategorii kultury, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" Seria Etnograficzna, nr 28, 1988/91), ale z jej inspiracji włączyła się w te badania grupa pracowników Katedry, którą kierowała, jak i etnologów z wielu uniwersyteckich ośrodków etnologicznych za granicą, m.in. z Zagrzebia, Pragi, Belgradu. W latach 1982-1990 była też kierownikiem tematu badawczego "Kulturowa funkcja daru" realizowanego w ramach Problemu Węzłowego 11.1 "Polska kultura narodowa. Jej tendencje rozwojowe i percepcja". Organizowala w Krakowie międzynarodowe sympozja poświęcone tej problematyce. Wielokrotnie też prezentowała wyniki swych b<i1,lańza granicą. Pod Jej redakcją powstał monograficzny zeszyt nr 25 "Prac Etnograficznych" poświętony w całości temu tematowi, a prezentujący prace etnologów z różnych krajów europejskich. W połowie lat 80. Prof. Zambrzycka-Steczkowska podjęła nowy temat. We współpracy z Prof. Olgą Goldberg z Uniwersytetu w Jerozolimie prowadziła badania terenowe i przygotowywała tom poświęcony obrazowi Żydów jaki utrwalił się w świadomości mieszkańców Wieliczki. Opracowala dwa rozdziały do tej zbiorowej pracy. W sumie dorobek publikacyjny Prof. Zambrzyckiej-Steczkowskiej obejmuje ponad 70 pozycji. Ponadto redagowała wiele zbiorowych wydawnictw. Od 1981 roku była redaktorem wydawanej w ramach "Zeszytów Naukowych UJ" serii "Prace Etnograficzne", a także w latach 1988-90 członkiem redakcji "Etnografii Polskiej" i od 1986 roku wychodzącej w Bratysławie "Ethnologia Slavica". W 1991 zostala powołana w skład Senackiej Komisji do spraw wydawniczych Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego. Godne podkreślenia jest, iż ProF. Zambrzycka-Steczkowska stale dążyła do unowocześnienia warsztatu badawczego. W początkach jej kariery naukowej za prawdziwe nowatorstwo uznano wykorzystywanie przez Nią taksonomicznych metod typologizowania zjawisk kulturowych. Przywiązywała dużą wagę do informacji naukowej. Jest autorką bądź współautorką kilku �331 bibliografii etnograficznych. To z jej inicjatywy powstał w Katedrze Etnografii Słowian UJ "Bank danych o źródłach dotyczących kultury ludowej Karpat", którym kierowała przez ostatnich kilka lat. Z tym wiązały sit;: również prowadzone pod Jej kierownictwem zespołowe prace nad stworzeniem słownika "słów kluczowych" naszej dyscypliny, znacznie juź zawansowane. Jest to niezwykle istotny wkład do opracowania ogólnej koncepcji organizacji etnograficznej informacji naukowej przy wykorzystanu techniki komputerowej. Poza wielostronną działalnością badawczą Prof. Zambrzycka-Steczkowska brała czynny udział w pracach różnych krajowych gremiów naukowych. Należała do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, od 1981 roku uczestniczyła w pracach Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (w latach 1983-1987 jako członek prezydium) oraz Komisji do Badań nad Współczesnością tegoż Komitetu. Była członkiem Komisji Etnograficznej Komitetu Słowianoznawstwa PAN w latach 1979-83 oraz Komisji Etnograficznej i Komisji Słowianoznawczej Oddziału PAN w Krakowie. Od 1964 roku brała udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badań Nad Kulturą Ludową Karpat i Bałkanów. Związana była również z towarzystwami regionalnymi, takimi jak Podhalańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk czy Towarzystwo Przyjaciół Orawy. Kierując Katedrą Etnografii Słowian przywiązywała olbrzymią wagę do nawiązywania szerokich, międzynarodowych kontaktów naukowych. Dzięki jej staral/iom rozwinęła się niezwykle owocna współpraca z ośrodkami etnologicznymi (i to nie 'tylko uniwersyteckimi) m.in. z Zagrzebia, Belgradu, Brna, Pragi, a także Instytutami Antropologii Społecznej w Lund i Bergen, czy Seminarium Slawistycznym w Gandawie, wyrażająca się wspólnymi badaniami i publikacjami, wymianą pracowników i studentów. Było to jedno z tych wielu działań, które podejmowała z myślą o wyrobieniu naszej Katedrze, posiadającej przecież wspaniałe tradycje, pozycji i rangi ważnego ośrodka etnologicznego. Miał temu służyć także zredagowany przez Nią tom prac pracowników Katedry w języku angielskim fil Search of Paradigm, prezentujących ich aktualne orientacje badawcze, a który rozpoczyna obszerny tekst Jej autorstwa będący retrospektywną oceną dorobku naszego ośrodka. Prof. Zambrzycka-Steczkowska z wielkim zaangażowaniem i odpowiedzialnością podchodziła do pracy dydaktycznej. Była wymagającym, ale nadzwyczaj życzliwym studentom nauczycielem. Na prowadzonych przez Nią seminariach panowała zawsze atmosfera prawdziwego, intelektualnego partnerstwa. Zyskiwała szacunek w oczach swych uczniów, także i tym, że jak niewielu etnologów z jej pokolenia otwarta była na nowe prądy i metody w badaniach nad kulturą. O wielkim szacunku i sympatii jaki żywili dla Niej jej uczniowie świadczy i to, że wśród żegnających Ją na Cmentarzu Rakowieckim w Krakowie, obok przyjaciół i kolegów, tak tłumnie stawili się studenci ze wszystkich roczników, z którymi pracowała. Niespodziewana śmierć Prof. Zambrzyckiej-Steczkowskiej jest niepowetowaną stratą dla środowiska etnologicznego. Odczedł ceniony badacz i wykładowca, inicjator wielu znaczących przedsit;:wzięć naukowych. Małgorzata Maj �ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOWA (1910-1993) 9 marca 1993 roku zmarła mgr Zofia Cieśla-Reinrussowa, długoletni <.:IJonek Oddziału Krakowskiego i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczcgo, członek Komisji Etnograficznej przy oddziale PAN w Krakowie. Urodziła się 8 maja 1910 roku w Krakowie, była dzicckiem szewca, Józefa Cieśli i Magdaleny z Tomasików. W tej rzemieślnieznej rodzinie o ludowym rodowodzie (dziadkowie ze strony �333 ojca gospodarzyli na roli pod Bochnią, a drugi dziadck był krakowskim flisakiem) dbano o kształccnie dzicci. Dwoje starszych zostało nauczycielami, a Zofia Cicślanka po maturze rozpoczęła w 1928 roku studia matematyczne na UJ. Z powodu sytuacji rodzinnej przerwała je na dwa lata, a po przerwic poszcrzyła ich zakres o geografię z etnografią, którą studiowała u prof. Kazimierza Moszyńskiego. W 1935 roku uzyskała absolutorium z matematyki, a w 1937 - magistcrium z filozofii w zakresie geografii na podstawie pracy Import do Polski towarów ko/tlllialnych spożywczych w lalach 1924-35. Na kilka miesięcy przed dyplomem podjęła okresowo pracę przy porządkowaniu zbiorów Muzeum Etnograficzncgo, finansowaną z funduszu dla bezrobotnych. To ostatecznie zadecydowało o wyborze zawodu, została bowiem przez dyrektora Seweryna Udzielę zaangażowana na stałe na stanowisku kustosza. Pracowała m.in. przy urządzaniu ekspozycji Muzcum Ziemi Krakowskiej, otwartej I czerwca 1939 roku w pałacu Wlodkowiców. Wkrótce w związku z wybuchem wojny, zaczął się demontaż wystawy, a pakowanie i transportowanie eksponatów odbywało się już w czasic, gdy w budynku stacjonowały wojska niemieckie. Zbiory umieszczono w gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie były scgregowane i katalogowane przed planowanym wywozem do muzeów nicmicckich. W 1941 roku muzeum zostało zlikwidowane. ~ówczas za aprobatą prof. Stanisława Kutrzeby oraz Feliksa Kopery, dyrektora Muzeum Narodowego i prczesa Związk u M uzców, Zofia Cieślanka podjęła pracę w dziale geograficznym niemieckiego Institut fUr Deutsche Ostarbcit, gdzie oficjalnic zatrudniona była w bibliotcce, tłumaczyła teksty i przygotowywała matcriały kartograficznc. Jej nielegalnym zadaniem było dozorowanie księgozbiorów muzealnego i Instytutu Geografii UJ oraz dostarczanie z nich książek polskim uczonym. Po wojnie Zofia Cieśla-Reinfussowa wróciła do Muzeum Etnograficznego, skąd jednak w 1946 roku została zwolniona wskutek merytoryczncgo zatargu z dyrektorcm. Przez następne lata pracowała m.in. w szkolnej bibliotece i w przedsiębiorstwie rozpowszechniającym filmy oświatowe; kontaktów z zawodem jednak nic zerwała, współpracując z prowadzoną przez męża pracownią dokumentacji sztuki ludowej (zaczątkiem Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, obecnie Instytutu Sztuki PAN). Brała udział w pracach redakcyjnych "Polskiej Sztuki Ludowej", uczestniczyła we wszystkich obozach naukowo-badawczych i w wielu krótszych wyjazdach penetracyjnych, organizowanych przcz tę placówkę, a z zebranych materiałów przygotowała kilka artykułów i przyczynków. Dopiero w 1967 roku Zofia Cieśla-Reinfussowa powróciła do pracy w Muzeum Etnograficznym, gdzie zorganizowała dział obrzędów i przez 8 łat go prowadziła. Był to dla niej okres szczególnie intcnsywnej działalności. Opracowała i zrealizowała scenariusz stałcj ekspozycji obrzędów i zwyczajów dorocznych i rodzinnych; była komisarzem trzech wystaw zagranicznych, opartych na jej własnych scenariuszach, a mianowicie: tradycyjnych strojów i tkanin (Miluza 1972), "Polska sztuka ludowa - symbol, motyw, znak" (Lozanna i Winterthur 1973) i ekspozycji obrazów na szkle Eweliny Pęksowej (Lund 1974). Z Jej inicjatywy ogłoszony, a rozpropagowany przez środki masowcgo przekazu, ogólnopolski konkurs pisanek dał doskonałe wyniki, wzbogacił zbiory muzeum o około 5.000 współcześnie wykonanych pisanek, umożliwiając orientację w żywotności zjawiska, różnorodności aktualnie stosowanych technik zdobnictwa. Zofia Reinfussowa żywo interesowała się także innymi współczesnymi przejawami sztuki ludowej i obrzędowości, nie tylko uczestniczyla w jury licznych konkursów i przeglądów z tego zakresu, aJe współpracowała z placówkami je organizującymi, podsuwając pomysły i tematy imprez. W krakowskim oddziale PTL Reinfussowa pracowała w zarządzie, przez wiele kadencji wnikliwie prowadziła komisję rewizyjną, ponadto podejmowała się wielu prac niewdzięcznych, a pracochłonnych. Na dorobek autorski Zofii Cicśla-Reinfussowej składa się ponad 50 tekstów, wiele z nich zostało opublikowanych w "Polskicj Sztuce Ludowej". Cechuje je znaczna różnorodność tematów; dotyczą kultury materialnej, artystycznej, społecznej. Można w nich rozróżnić dwa ctapy. W pierwszym powstał szercg dociekliwych, dobrze udokumentowanych monografii z zakresu �334 garncarstwa (m.in. w Wyszkowie), zaowocował twórców Aleksandry pełnymi m/odzieży Lemkowszczyźnie zespołu do i drugie, mniejsze, studiami, ("Polska Muzeum przebieg dotyczące Wydawnictwa znaczna Muzycznego, w miesięczniku "Hale Sylwetka niezbyt i Dziedziny" Zofii Reinfussowej mocna, i bezpretensjonalna, bardzo (1992, nr kraju, obejmujące przez Krakowa, się z podowu 1993, nr wydawnictwo mężnie i stałe zapracowana, żyła "K raj" na zamówienie kryzysu wydawniczego. spraw kultury takich jak ludowej, "Orli Lot", już na łożu ukazały się I). bez wspomnienia walczyła aspekty i przygotowanie napisane w czasopismach 11-12; pełna wielokroć czynna druku na nr 27, 1981). Duże, Droga". Ostatnie dwie pozycje, przygotowane listy babci Gnojek ze Stanis/awa Dolnego. nie byłaby ale silna wewnętrznie, nad kSZla/lIIwaniem jak np. dobór dużą wagę do popularyzacji opublikowana "Chłopska Serdeczne w Sanoku" naszego do nie ukazały sylwetkami Szyszki oraz niezwyk- Ze studiów przedmiotu, w okolicach niestety przywiązywała została Erazma 1981, nr 3-4), czy "Weczyrki" na terenie przyjęte z Herodem w Brańsku, na emeryturę, humanistycznymi Ludowego literaturze kolędowania, część jej dorobku Ludowa" "herodowych" kolędy "Teatr Ludowy", "Kobieta", śmierci, w tym wzruszające bardzo jak np. N a pastwisku. Sztuka (warsztaty etap, już po przejściu garncarza Budownictwa widowisk Zofia Cieśla-Reinfussowa stąd a zarazem w dotychczasowej występów, dwuosnowowej Drugi Polańskiej-Hryńczuk, reneksji opracowanie a nie zauważane tkaniny budownictwa. wiejskiej ("Materiały monograficzne Podlaskiej), i wszechstronnymi, pisankarki się osobowo.ki Polskiego w Białej kowalstwa, głębokimi - le interesującymi, ważne, ośrodek ozdobnego Jej ccch osobistych. z ciężkimi nieco Fizycznie dolcgliwościami. w ceniu Cicha swojego męża - Romana. Obok wielu własnych obowiązków zawodowych i rodzinno-domowych znajdowała czas na kreślenie map i planów, przepisywanie na maszynie jego prac naukowych, których była zarazem pierwszą lektorką i zrozumienia udzielenia zawsze rady i pomocy. Dobrze i przyjażnie ze swymi wspominając pracowni się to i recenzentką. dla innych; osób wiązało, przyjaciół, w środku ale którzy wiele wewnętrznego skora do wysłuchania rozumiała informatorami z bliższego naukowej Miała otoczenia. swojego przyjaźniła długo będą ludzi, w terenie, o Niej nawiązywała Nie tylko i pogody, trosk niedoli wytrzymywała niemal przyjęła nas WAŻNIEJSZYCH Import towarów Kraków 1937.-~/ do Polski Okucia wozów z okolic Makowa, nr kontakty dziesiątki łói.ka, nie lat istnienie do rodziny. z którymi Zostawiła wielu pamiętać. PUBLIKACJI kolonialnych długotrwałe niedogodnościami, Ewa WYBÓR życzliwości a w potrzebie ze szpitalnego przez wraz z wszystkimi a także i kłopotów, serdeczne, z towarzyszkami mieszkania się z nami, ciepła cudzych "Polska w ZOFII lalach Sztuka Fry,v-Pietraszkowa CIEŚLA-REINFUSSOWEJ 1924-1935, "Wiadomości Geograficzne", r. II, 1948, nr 11-12 oraz r. III, 1949, Ludowa" 1-2. Skrzynie Materia/y Dywany 1954, nr 1. z powiatu ostro/ęckiego, "Polska w polskiej architekturze ludowej, "Polska kurpiowskie Dom z wnęką do sztuki ludowej dwuosnowowe Siwaki z Bia/ej Sztuka ludowa Podlaskiej, Brańskie dywany Magdzikiem) gorlickiego, "Polska Łowiectwo zbiorowa Sztuka i rybo/ówstwo, pod rcd. r. V, 1951, nr 4-5. Ludowa" r. VI, 1952, nr 4-5. "Polska Ludowa" Sztuka "Polska Ludowa" Sztuka Sztuka z Wyszkowa, Sztuka "Polska dwuosnowowe, praca P/ockiego, braci Sk/adanowskich w Sieradzkiem, (z Janem powiatu Mazowsza Sztuka r. VIII, Ludowa" Ludowa" Sztuka r. VII, 1953, nr I. Ludowa" r. VIII, 1954, nr 5. r. X, 1956, nr 6. r. XI, w: Nad rzeką R. Reinfussa, Ludowa" "Polska Kraków 1957, nr 2. Ropą. Zarys 1965. kullury ludowej �335 Sztuka pillSlyczna, z wv:ką w: Nad rzeką Ropą ... , op. cit. "Polska Sztuka Ludowa" r. XX, 1966, nr 2. z wv:ką w ludowym hudownictwie Malopolski, "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" nr 5, 1967. Suszenie (}\,'o("()W i wrdze/lie mi('sa we wsiach poludniowej M a/opolski, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" r. III, Kraków 1968. Ohrzrdy ludowe w kO/lkursach, pokazach i w terenie, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXIII, 1969, nr 2. Budownicl wo ludowe, w: M onoyra(ia powiatu M yślenickieyo, t. 2, Kultura ludowa, praca zbiorowa pod red. R. Rcinfussa, Kraków 1970. Erazm Szyszko - neslOr polskich garncarzy ludowych, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXXI, 1977, nr 3. Żywot/lo.V(' ohrzrd()w Illllowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej, "Lud" t. LXI, 1977. Bihlioqra/ia prac R. Rein/ussa, "Lud" t. LXIV, 1980. Aleksandra Polańska-Hryńczuk - pisa/lkarka lemkowska, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXXIV, 1980, nr 3-4. ( Na pastwisku, ze studiów nad kształtowaniem sir osohowo.~ci młodzieży wiejskiej, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXXV, 1981, nr 3-4. "Weczyrki" na IA'mkowszczyinie, "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" nr 27, 1981. Stadny wypas owiec /la terenie Podlasia /la przestrzeni ostatniego stulecia (1860-1970), "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie, r. XIII, Poznań 1983. Serdeczne listy hahci Gnojek ze StU/lis/awa Dolnego kolo Kalwarii Zebrzydowskiej, "Hale i Dziedziny" r. III, 1992, nr 11-12. ŚWirlO "Jordan" u Lemhiw z Wysowej, "Hale i Dziedziny" r. IV, 1993, nr l. C/lUlupa Zayadnienie w M y.vlenickiem, ehalllPY �PROF. MARIO D. ZAMORA (1935-1993) W dniu mencie 12 sierpnia Antropologii, Szeroką popularność Nauk Rady tem - clektem Mary z Unii. z zmarł Unii, w ten jako dniu niezwykłej 5 ruchliwości Tomoko Hamada, College of William a z ności Profesora Zamory jako Uwagą i życzliwością Profesora prezydenta wybrany został College of William Kongresu nic tylko poświr,;ceniem z całego D. Zamory XIV Unii, and Nauk pracował świata. z Departamentu na formalnego, Znany korespondem:ji. Kongrcsu a prezyden- i z wielkim prowadzoncj Unii Unii był rzecznikiem wykonawczy DepartaWirginia. w Mir,;dzynarodowej roku, jetnologów szeroko w w stanic Międzynarodowego Unii Mario profesorem zastr,;pcy wyznaczeniem XIV Zamora Profesora i sckretarz Mary z antropologów szczególnic współpracownik and 1993 charakteru Unii działalność sierpnia był Byl w Williamsburgu funkcjr,; Profesor działalności Zamora. Pełnił następnego mir,;dzynarodowego do D. Mary Zamorze związany miejsca i Etnologicznych. włączeniem and Profesorowi Wybór Williamsburga i rzeczywistego Mario William i Etnologicznych. Stałej Antropologicznych nad r. of przyniosła Antropologicznych posiedzeniu ale 1993 College by! Profesor Antropologii pisa! o działal- o niezwykle wartościowej "dyplomacji antropologicznej". Zamory objęci byli również antropologowie/etnografowie z Polski. Profesor Mario D. Zamora Uniwersytccie Corneel. Filipińskiego w Baguio, Centrum Badań i Archeologii. nad Od jako był także jako dyrektorem Filipinach i w Indiach, antropologii kulturowej generalym Etnicznymi profesor dwudziestu na profesor Mniejszościami Wykładał w Norwegii. studiował Pracował lat Fundacji zajmował rządowego, i dyrektorem na na rilipińskiego Narodowego i Instytutu Uniwersytecie profesora doktorat Uniwersytetu Muzeum Fulbrighta stanowisko i obronił i dziekan Etnologii w Trondheim zwyczajnego Uniwersytetu w Williamsburgu. Obszarami kilkanaście wiejskie specjalizacji książek na Filipinach, w Indiach, autorem wreszcie m.in. książki ctniczne 1972; razcm z J. Y. ArcelIana Studies 1967. Ostatnio Podobnie jedynie z Jego pracował przygotował nad perspectives, jak nauczania niektórzy listów. inni Ostatni polscy z nich i Filipiny. Baguio pracy poświęcona zbiorowej znałem z 6 lipca Opublikował społeczności władał, uniwersyteckiej. antropology, Towards peace oraz i użyteczność itI applicatioł1s, 1970, Alemar-Phoenix, Prof. etnologowie pochodzi rozwój edukacji o{ Philippine City językiem na Filipinach, w systemic A bibliography były których its dimeł1sioł1a, its limitatioł1s, przygotowaniem zostanie Indic zainteresowania narodowej antropologii anthropology, która były jcgo ludu Pampangów, integracji anthropology: in Philippine Zamory Przedmiotem społeczności i procesy metodyka Cultural 1970, wydał anthropological Profesora artykułów. szczególnie mniejszości antropologii, naukowej i wiele Był Manila Baguio City Quezon-City and justice: E. Sunderlandowi. Profesora 1993 roku. Mario D. Zamorę Dziękuje w nim � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9da06936305e479b6c9fc3d5a6a7e68.pdf ad7ad79794edcefec51e272b94ff035f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2071 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1923 Title A name given to the resource Czy Camilo Jose Cela jest etnografem ? / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.217-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 CZY CAMILO JOSE CELA JEST ETNOGRAFEM? Jako pisarza Celę znamy z tego, że jest dość niepokorny, nie daje się łatwo zaszufladkować i chętnie sięga po drażliwe tematy. Już w tej postawie bliski jest wiecznie dziwiącym się i poszukującym etnografom. Proponuję spojrzeć na twórczość Celi właśnie pod kątem etnograficznym. Obecnie - w dobie "gatunków zmąconych" 1 - także u pisarzy można doszukiwać się interesujących pomysłów. Camilo Jose Cela jest autorem dość dobrze w Polsce znanym. Już dawno opublikowano jego dwie powieści: Rodzinę Pascuala Duarte i Ul (ta ostatnia znana też z filmu Mario Camusa pod tym samym tytułem). Większy rozgłos przyniosła mu literacka nagroda Nobla w 1989 roku i książka Mazurek dla dwóch nieboszczyków, w Polsce wydana w 1990 roku. Właśnie ta książka stała się bezpośrednią inspiracją moich rozważań. M azurek dosięga etnografii przynajmniej w dwóch miejscach. Po pierwsze książka ta, która ma szansę stać się jedną z najważniejszych europejskich powieści 2 połowy XX wieku, wydaje się być klasyczną pozycją z nurtu tzw. literatury chłopskiej. Jest to "wybitna powieść galicyjska napisana po kastylijsku"2. Oto staje przed nmni główny bohater książki - Galicja lat 30. Czyta się tę powieść jak najlepszą kronikę czy rodzaj reportażu o. życiu tamtejszych ludzi. Mamy tutaj opis tego wszystkiego, co najbardziej istotne, typowe i charakteryzujące galicyjską kulturę. Oto wspaniałe typy ludzi, jak na fotografiach Augusta Sandera 3, i dokładne, bogate w najdrobniejsze szczegóły opisy miejsc. Jeszcze ważniejsze jest doskonałe uchwycenie galicyjskiej mentalności, światopoglądu i typów charakteru. Mazurek określany bywa jako hołd złożony rodzinnej Galicji 4. C. GccrlZ, o galUnkach zmąconych, "Teksty drugie" nr 2, 1990, s. 113-130. B. Lasada, Cela - piewca Galicji po kastylijsku, "Literatura na Świecie" 1990, nr 11, s. 60-64. 3 A.ugust Sander (1876-1964), wybitny fotograf niemiecki. W 1910 roku rozpoczął realizację wielkiego cyklu dokumentacyjnego "Ludzie XX wieku", portretując przedstawicieli wszystkich klas społeczeństwa Republiki Wcimarskiej. W 1936 roku faszyści wycofali z księgarń album ze zdjęciami Sandera i zniszczyli kilka tysięcy jego negatywów. 4 A. Komorowski, Z mi/ością o Camilo Jose Celi, "Zdanie" 1989, nr 11-12, s. 67. I 2 �218 Po drugie - stosując efekt mieszania rozmaitych technik pisarskich: symultanizmu, retrospekcji, monologu wewnętrznego i tradycyjnej narracji autorskiej s Cela przypadkowo zabiera głos w zaniedbywanym raczej dziale etnografii, mianowicie w metodyce jej badań. Dokładniej mówiąc, pokazuje na czym polega doskonały wywiad etnograficzny. Znaczenie wywiadu w etnografii trudno przecenić. Jest to ciągle jedna z podstawowych technik badawczych. Niby rzecz prosta, oczywista - jednakże wywołująca przeróżne kontrowersje. I to zarówno teoretyczne (także etyczne!) - jak i czysto praktyczne, techniczne w zasadzie. W podręczniku antropologii czytamy m.in., że wywiad kierowany "musi być prowadzony z uwzględnieniem pewnych podstawowych wymogów: stosowności miejsca, gdzie rozmówca będzie się czuł swobodnie, towarzystwa, w jakim jego wypowiedź ma szansę być szczera lub w ogóle może zostać uzyskana 6. Są to etnograficzne oczywistości, ale może warto się przyjrzeć jak je stosuje Cela, gdyż wszystko wskazuje na to, że kierował się nimi w swoich rozmowach. ,,- W Seixos ukazał się duch świętego Rolanda i chociaż chciałam uciekać, nie mogłam, zresztą tak bardzo to znowu nie chciałam, bo byłam spokojna i zadowolona ze spotkania. Święty Roland mówił jakoś tak dziwnie, na moje oko nie miał wszystkiego po kolei. - A jak do ciebie mówił święty Roland, po kastylijsku czy po galicyjsku? - Mnie się wydaje, że mówił po łacinie, ale nie myślcie, całkiem łatwo można go było zrozumieć"? Cela prowadzi rozmowę w taki sposób, żeby nie wzbudzać w rozmówcach żadnych podejrzeń, żeby wypowiedzi były jak najbardziej swobodne i aby należały do informatora, a nie etnografa. W zadawanych pytaniach nie narzuca swoich poglądów. Używa prostego i zrozumiałego języka. Być może warto zwrócić uwagę, że oprócz samego sposobu zadawania pytań równie ważna jest dla niego umiejętność uważnego i cierpliwego słuchania B. "Ciotkę Lourdes wrzucono do wspólnej fosy, ponieważ wuj Cleto opłacił pogrzeb, ale nie miejsce na cmentarzu, pod tym względem Francuzi są bardzo skrupulatni, a konsul powiedział, że jego to ani ziębi, ani grzeje; umieranie za granicą jest zawsze trochę upokarzające, bo nie zna się miejscowych zwyczajów. - Francuzi są katolikami? - Tak, myślę, że tak, w każdym razie katolikami na swój sposób, bo protestantami są Anglicy i Niemcy"9. 5 D. Walasek-Elbanowska, Mazurek Camilo Jose Celi, "Literatura na Świecie" 1990, nr II, s. 37. 6 7 8 9 E. C. Z. C. Nowicka, Świat kultury - świat człowieka, Warszawa 1991, s. 166. J. Cela, Mazurek dla dwóch nieboszczyków, Warszawa 1990, s. 95. Gostkowski, Z zagadnień socjologii wywiadu, "Studia Socjologiczne" 1961, nr 2. J. Cela, op. cit., s. 59. �219 W taki to właśnie sposób Cela buduje swoją opowieść o Galicji. Co chwilę narracja "przeszywana" jest krótkimi pytaniami jakby kontrolującymi i ukierunkowującymi bieg fabuły. Gdzieś nagle w zapędzie galicyjskich dyskusji i opisów pojawia się i stoi na straży narrator (którego można nazwać też antropologiem) umiejętnie wyłapujący i pogłębiający najbardziej istotne sprawy. Zarazem także - co ważne - dający odpoczynek zmęczonym informatorom. Cela - antropolog zdający sobie doskonale sprawę z własnych preferencji i z własnych doświadczeń staje się w pełni tego słowa znaczeniu narratorem a nie tylko autorem. Jest więc nie tylko przekaźnikiem, ale bohaterem i twórcą. Dlatego musi znaleźć swoje miejsce pomiędzy światem opowiadanym a założonym adresatem. Zakłada to przyjęcie określonego punktu widzenia, perspektywy epistemologicznej i dystansu wobec przedstawianego świata. Ważny jest też dobór odpowiednich do posiadanej wiedzy środków narracji, a także sposób posługiwania się nimi 10. Można powiedzieć, że autor Mazurka wypełnia tekstualistyczne postulaty Jamesa Clifforda. Jednym z wymagań współczesnej etnografii jest bowiem nie tylko dyskurs antropologa z członkami badanych kultur, ale również - jak robi to Cela - samego ze sobą. Niech o doskonałej etnograficznej intuicji Celi świadczą jeszcze dwa inne przykłady. Pierwszy również dotyczy sposobu prowadzenia nowoczesnych badań. Otóż jako początkujący pisarz Cela wybrał się z plecakiem na wędrówkę po całej Hiszpanii, spisując swoje rozmowy z napotykanymi ludźmi - proboszczami, pijakami, żebrakami, zwykłymi wieśniakami, aptekarzami itp. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie to, że - już jako uznany pisarz - powrócił na tę samą trasę, ale w zgoła innym charakterze. Jeżdżąc Rolls-Roycem z czarnym szoferem, stwarzał odmienne warunki do tych samych obserwacji 11. (Czy nie podobnie musi się jawić amazońskim Indianom lądujący awionetką w środku ich wsi antropolog?). Stawiał w ten sposób zasadnicze pytania ujawniające kontekstowość jakichkolwiek obserwacji i badań kultury. Drugim przykładem intuicji Celi jest jego pierwsza powieść Rodzina Pascuala Duarte z 1942 roku. W kontekście etnograficznym można uznać ją za nowatorską i zgoła proroczą. Autor napisał ją w formie rękopisu tytułowego Pascuala Duarte, jakoby znalezionego w 1939 roku w pewnej aptece w Almendralejo. Jest to wstrząsający zapis czynów i losów kilkakrotnego mordercy próbującego przed śmiercią wyjaśnić swoje życie. Całość opatrzona jest tylko krótką notą wyjaśniającą osoby oddającej tekst do druku. Ów pamiętnik jest szczególnym studium zbrodni, a także całej kultury, w której mogła ona zaistnieć. 10 Słownik 11 Komorowski, terminów literackich, op. cit., s. 66. pod red. J. Słowińskiego, Wrocław 1976, s. 258. �220 Ale oto w 1973 roku ukazuje się doskonała praca zespołowa pod redakcją Michaela Foucaulta Ja Piotr Riviere, skorom już zaszlachtował mojq matkę. moją siostrę i brata mojego ... - autentyczny tym razem pamiętnik kilkukrotnego mordercy z XIX wieku 12. Porównując obydwa teksty - fantazje Celi i autentyk Foucalta - można dojść do wniosku, że ich podobieństwo graniczy z niemożliwością przypadku. Na kilkadziesiąt lat przed pozyskaniem dla nauki zeznań sądowych przez takich autorów jak Emanuel Leroy Laduire, Carlo Ginzburg czy Bogdan Baranowski, Cela skomponował tekst na podstawie wymyślonego przez siebie pamiętnika więźnia. Jak się okazało - jego etnograficzna intuicja potwierdzona została w stu procentach przez pracę Michaela Foucaulta. Huhert Czachowski 12 Ja. Piotr Riviere. skoram już zaszlachtował "Literatura na Świecie" 1988, nr 6, s. 4- ł 32. moją matkę, moją siostrę i hraw mojego .... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/811eb0f200a1e24b4fcc126f4412222f.pdf e2b3c1d3a4c6704b9e915e24fb78f20e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2162 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource relatywizm kulturowy filozofia kultury etyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2009 Title A name given to the resource Względność i uniwersalność / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.119-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Burszta, Hanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 H.-\'\'\iA Bt'RSZTA 1110'1:tul I'ćdagogiki /dUad Pedagogiki \\OJCI[CI/ PorlllVIHlllczcj JBURSZTA ln>\: lut F1noiogii i Antropologii l nillcrs: tćl im. !\. Mićkićwićza Kulturowej l'o/.,;lIi WZCII J~DNOŚĆ I UNIWERSALNOŚĆ. RZECZ O UWIKŁANIU !stniej<\ w nauce tematy wzbudzające nieustanne dyskusje, ciągle na nowo podejmowane. tematy w pewnym sensie odwieczne, których jednoznaczne i ostatecznc rozwi<\zan ie n ie wydaje się prawdopodobne. Chyba, że jako owo ..l)statecznc" rozwiązanie rozumieć określony wybór aksjologiczny. Do takich zagadnid\ w humanistyce z pewnością zaliczyć możemy dyskusję zognisko\\aną wokól problcmatyki relatywizmu w jego zróżnicowanych interpretacjach. Jest to tabe nieodłączny wątck refleksji antropologicznej. Najbardziej rozpowszechnioną rorm<\ wyznaczania pól znaczeniowych pojęcia "relatywizm kulturem ~.. jcst wyodrębnianie dwóch podstawowych wariantów jego przejawiania ~ię Powiada :;ię więc, że względność statusu zjawisk kulturowo-społecznych L1bserwować moż.na w sensie węższym i szerszym, uogólnionym. Ten pierwszy II ~1nacza zakres 1~lktów klasyfikowanych jako "moralne" lub "etyczne". Zakres barclzicj generalny, uogólniony w stosunku do pierwszego, przypisuje się z kolei ,'aktom z zakrcsu konsekwencj i preferowania przez daną zbiorowość okreśk)nej postawy poznawczej wobec rzeczywistości przyrodniczej i społecznej. \\ rezultacie wyodrębniania na takiej zasadzie - odpowiednio - relatywizmu moralncgo i poznawczcgo, twierdzi się tym samym, iż moralność stanowi sto:;unkowo odrębllC\ i autonomiczną sferę kultury, na przykładzie której dowodzić n1l1.(.n(lzasadności poglądu o istotnej odmienności i nieporównywalności poszczegl11nych systemów moralnych różnych społeeze(lstw. Jednakże relatywista 111(1ralnynic musi być automatycznie wyznawcą doktryny mocniejszej, mówiąceJ () względności poznawC/,ej odpowiednio różniących się kultur i spofeczel'lstl\. Relatywizm moralny jest z pewnością najbardziej popularną i znaną doktryną relatywistyczną· Prawie automatycznie bywa ona kojarzona z badaniami antropologicznym i jako tym i, które konsekwencjam i własnych twierdzei1 ugruntowuj,! jakoby postawę absolutnej tolerancji wobec wszelkiej kulturowej inności. jakby się ona nic wydawała dziwaczna, okrutna i niezrozumiala dla l) b:;c 1'\\ atora traktującego wlasne normy kulturowe jako jedyn ie słuszne, praw- �12U dziwe, a zatem prawomocne. Wszystko co moralne i niemoralne oznacza tutaj wyłącznie: wszystko co moralne i niemoralne w kontekście określonego systemu normatywnego, który partkularnie określa specyficznie kulturowy sens pojęć i czynności aksjologicznie wartościowanych. Postawę wyodrębniania tej wersji doktryny relatywistycznej stanowi przestrzeganie zasady odróżniania sądów o waltościach (sądów moralnych) od innych rodzajów sądów, a więc faktualnych, matematycznych czy logicznych. W klasycznym, nierelatywistycznym ujęciu epistemologicznym pojęcia pra\vdy i fałszu odnoszą się wyłącznie do tego drugiego zbioru sądów. Podkreśla się także i to, że obserwacyjnym potwierdzeniem wyłączenia sądów moralnych spod pojęcia prawdy i fałszu jest brak jakichkolwiek Jaktów w świecie". które korespondowałyby i odpowiadały sądom moralnym. W konsekwencji ted) nauka nie dysponuje metodami umożliwiającymi wybór pomiędzy sprzecznymi sądami i teoriami etycznymi. N ie wypracowała także formy dyskursu. któr) mógłby porównawczo i bezstronnie do nich się odnieść. Ruth Benedict, Melville Herskovits i inni "mocni" relatywiści moralni zakładali, że pojęcia dobra i zła są całkowicie zależne od kultury i to dopiero w jej ramach, zawsze przecież partykularnych i konktekstowych. mogą być właściwie zrozumiane. Znaczyło to tyle, że kultura jest pcwnym systcmem sądów różnego rodzaju, a sądy natury etycznej sąjego logicznymi. ale również autonomicznymi składnikami. A więc jest tak. że wychowanie w konkretnej kulturze pociąga za sobą akceptację lub przynajmniej respektowanie >",chodzących w grę sądów, w tym sądów etycznych. Zasada akulturacji sprawiać miała, iż rzeczywistość, w obrębie której porusza się ludzka myśl. jest zawsze rzeczywistością enkulturowaną - nie ma więc także moralności jako takiej (uniwersalny, ponadczasowy wzorzec), a jedynie moralności konteksto\\o uwarunkowane. Stanowisko powyższe przeradzało się z reguły w jego bardziej skrajny wariant - relatywizm metaetyczny, głoszący tezę o nicmożności sformułowania sądów o wartościach dających się obiektywnie uzasadnić i niezależnych od określonych czynników społeczno-kulturowych. Należy wstrzymać się od wszelkiego moralnego osądzania innych ludzi i innych kultur .. gdyż zasady i wartości moralne jednej kultury (a także, być może, każdcj epoki historycznej) nie dają się oceniać w perspektywie porównawczej. Zasadnicze pytanie, jakie pojawia się przy analizie stanowiska relatywizmu etycznego brzmi: czy różne rodzaje sądów moralnych w różniących się kontekstach kulturowych są w istocie wyrazem sprzecznych lub co najmniej w dużym stopniu niezgodnych poglądów na moralność, czy też wyrażają fakt zastosowania podobnego poglądu moralnego, usytowancgo jedynie w odmiennych faktualnych warunkach życia? Inaczej nieco się wyrażając: czy jest jakaś ogólnoludzka moralna "modalność", czy istnieje wyłącznie mnogość "moralności kulturowych", które mogą, ale nie muszą, posiadać wspólne cechy') Zwolennicy uniwersalności norm moralnych traktują je jako stosunkowo odrębną i nie- �121 zależną sferę o cechach ponadkulturowych. Jest to projekt uzasadniania moralności o zasadniczo oświeceniowej proweniencji, o czym pisze szczegółowo Alisdair MacIntyre: "Zwróćmy uwagę na niektóre przekonania wspólne \\szystkim współtwórcom projektu. Wszyscy oni ( ... ) wykazują zdumiewającą zgodność tak co do treści, jak i charakteru wyznawanych przez siebie kanonów prawdziwej moralności. Dla filozofa-racjonalisty Diderota małżei1stwo i rodzina stanowią w gruncie rzeczy wartości tak samo niepodważalne, jak dla kierkegaardowskiego sędziego Wilhelma; dotrzymywanie danego słowa i spra\\iedliwość są dla I-1ume'a równie święte i nienaruszalne, jak dla Kanta. Z jakiego źródła wypływają te wspólne przekonania? Naturalnie ze wspólnych chrześcijallskich korzeni, wobec których rozbieżności pomiędzy luteranizmem K ierkegaarda i Kanta, prezbiterian izmem Hume' a a jansenistycznym katol icyzmem Diderota mają stosunkowo nikłe znaczenie" (MacIntyre, 1992, s. 46). Dla uniwersalisty tedy nie każda zmienność norm w danym społeczei1stwie i ich międzykulturowe zróżnicowanie jest zarazem dowodem ich względności moralnej. Uwzględnienie dowodów na rzecz relatywizmu opisowego nie pociąga za sobą konieczności opowiedzenia się za relatywizmem normatywnym. To, że ogólne zasady etyczne nie zawsze znajdują swoje empiryczne egzemplifikacje nie oznacza jeszcze, iż są one uwarunkowane kulturowo, a więc względne. Wydaje się, że jednym ze sposobów, który pozwala, wstępnie przynajmniej, ogarnąć istotę sporu o kształt i charakter moralnego wizerunku kultury, jest przyjrzenie się usytuowaniu sfery aksjologicznej w obrębie uniwersum możli\\ych rodzajów sądów tworzących kulturę jako porządek myślowy. Relatywista dyczny będzie, rzecz jasna, konsekwentnie utrzymywał, że każdy system kulturowy, a wrc;cz każda dająca się kategorialnie wyodrębnić subkultura zawsze wytwarzają swoiste dla siebie "moralności" i próba wyprowadzania ich z jakichś uniwersalnych wzorów jest naukowym nadużyciem. Rysują się dwie możliwe konsekwencje takiego stanowiska. Badacz może bowiem jego zasadności dowodzić dwojako: albo twierdzić, że moralność jest funkcją ogólnych \\zorów kultury, albo tcż wykazywać, że jej charakter zależny jest od dominu.iącego w wyodrębnionej grupie światopoglądu. Wbrew pozorom nie są to stano\\ iska tożsame. Pierwsze z nich bierze pod uwagę tzw. całokształt warunków Ż) cia wspólnoty uwzględniając jej wyposażenie materialne, warunki geograficzne. typ ekonomii, stosunki pokrewiei1stwa itd. Powiada się więc, że tylko rozpatrzenie postaw moralnych na tle podstawowych "tematów" kultury pozwala wlaściwie je zinterpretować. Weźmy przykład z klasycznej pracy Ruth Benedict WZOIy kultury. Rozważa w niej ona, między innymi, problem ocen moralnych wiązanych w różnych kulturach z pojęciem wojny i morderstwa. Okazuje się, że dyskusja na ten temat z Indianami Kalifornijskimi była niemożliwa z tego podstawowego względu, iż nie rozumieli oni znaczenia samego terminu "wojna", a tym samym nie potrafili przypisać mu aksjologicznych konotacji ..w naszym stylu". Benedict pisze: "We własnej kulturze nie mieli �122 niczego, na czym mogłoby się ukształtować pojęcie wojny. a prób;zrozumienia sprowadzały wszelkie wojny. którym my potrafimy poświ~cać się z całym zapałem, do poziomu bójek ulicznych. Nic mieli wzoru kulturo\\\:?gu. na którego podstawie można by wprowadzić rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma pojęciami" (Benedict, 1966, s. 98). Stanowisko drugie inaczej argumentuje na rzecz moralnej względności. Ogranicza się ono do wskazywania logicznej zależności sądów natury etyczncj od całego systemu pojęć wypracowanych i funkcjonujc)cych w ro/\\ażanej grupie. W jego ramach badacza nie interesują czynności i obiekty kulturO\\c. uwarunkowania środowiskowe, typy instytucji spolecznych. ale wylc!cznic pojęciowy porządek kultury jako jej światopoglądowa podstawa. Rzecz teraz w tym, jaki rodzaj moralności daje się "pomyśleć" w obrębie \\i/j i ś\\ lata zakładanej przez daną wspólnotę. Oczywiście każde badanie systemó\\ pOjf:eiowych zawiera jakieś odniesienie do rzeczywistości ... dziania się" pojęć \\ zachowaniach, gdyż wszelkie analizy czynności i procesów społecznych implikują analizę pojęć. Jednakże omawiane stanowisko daje wyraźny prymat tym "statnim jako mającym decydujące znaczenie, co ludzie robią i jak myślą. W l.' III wypadku zatem dojść może do takiej oto sytuacji. iż zwolennik relatywizmu moralnego jest w stanie powołać podwójną niejako argumentację na rzecz jcgo słuszności. Po pierwsze, moralność jest względna w tym sensie. iż z<1lcz\ od systemu pojęciowego; po drugie zaś - jeśli założyć. iż owe systemy różni;! sic międzykulturowo - tym samym muszą różnić się systemy sc!dów moralnych jako logicznie zależne od tych pierwszych. Spróbujmy teraz zilustrować te właśnie kwestie na przykladzic morahwśei chłopskiej. Przyjrzyjmy się zwłaszcza sposobom jej opisu, które implikuja problemy, o których powiedzieliśmy powyżej w trybie ogólnym. Posta\\ Ill;najpierw "porządkujące" pytanie o status tejże moralności: czy jest ona czy nL unikatowym, czy realizuje wzory uniwersalnie obecne \\ innych systcmaL'h normatywnych? Otóż odpowiedź, pośrednia raczej, jaka zdaje się wynikać z rozproszony ch z reguły rozważail na ten temat, nie jest odpowiedzią jednoznaczn'lWi;p: siL' to - oczywiście - z odpowiednim usytuowaniem tej sfery w ramach kultm\ oraz sposobem widzenia zależności norm wyznaczających wartości moralne "ci ogólnie panującego światopoglądu. W klasycznej pracy Afllhr(}jJ(}/(},'.!,\ uw/ Ethics May i Abraham Edelowie wyróżnili dwie perspektywy widzenia moralności: fi lozoficzną (etyka wąsko rozum iana) i antropologiczną (ctyka \\ szer,)kim sensie). Ta druga skupia się na próbie poznania wartości moralnych \\ kontekście wszystkich innych celów, aspiracji i norm bez przes;\dzania. ktÓlc' z nich są swoiste jedynie dla wartościowail moralnych. W takim ujęciu CIWel/1 o wskazywanie uwarunkowail i związków vvzajemnych pomiędzy r(')znymi sferami życia społecznego. Zakłada się tutaj ponadto, żc vvarlości centr;line cli:! szerszych pojęć w rodzaju etosu czy stylu życia, dają się odnaleźć w morahh)Ś- �123 ci. a tym samym sfery te wzajemnie się przenikają. Różnic w systemach normat) \\ nych Edelowie doszukują się nie tyle w odmienności specyficznych dla p()szezególnych kultur wartości i norm naczelnych, ile w ich strukturze, sposobach uzasadniania i sankcjach, jakimi się posługują (M.Edel, kEdel, I 959). Etnologia polska, która wprawdzie tylko w niewielkim stopniu zajmowała si.; i zajmuje problemami moralności, posługuje się jednakże powszechnie pPjęciem "moralność chlopska". W kontekście kultury ludowej powiada się II icc. że specyficzny etos tej grupy wyznaczany jest przez swoisty dla niej sposób postrzegan ia i interpretacj i świata powodujący, iż wartości moralne, h.tórYIl1 przypisać można walor uniwersalności, ulegają zrelatywizowaniu do lokalnych warunków, a ich wykładnia różni się od "oficjalnej", dekretowanej przez \vąsko rozumianą etykę. Kultura chłopska - co pokazywali Jan Stanisław [1) stroll, Stet~ln Czarnowski, a ostatnio Ludwik Stomma - charakteryzowała się \\ ysokim stopn iem izolacj i: poziomej, pionowej i świadomościowej. Powodo\Iall) to wytworzenie się mitologicznej świadomości zogniskowanej na wyznaczaniu granic pomiędzy światem "oswojonym", znanym i pozytywnie wartośC10\\anynL a tym wszystkim, co wobec własnego orbis interior jawiło się jako ze\\ nętrznc. obcc, moralnie groźne (Stomma, 1986). Jeśli jako centralną dla kultury chlopskiej przyjąć opozycję "swój" ..oIK) ". czyli. przy innej werbalizacji, or.bis interior - orbis exterior, wówczas Ilaczelllil wartością, wokół której koncentrują się bardziej szczegółowe normy moralne. jest "dobro wlasnej grupy". W konsekwencji zatem jest tak, że owemu ..c!l")bru" przypisuje się sens zrelatywizowany w klasycznym sensie postu 10I\allym przez zwolenników względności etycznej. To, co dobre dla nas nie musi \1) ć (i Ilicjest) dobrem dla porządku z opozycyjnego orbis exteriOl', gdyż ten lake) ()hey - z założenia odwołuje się do innych wartości, w obrębie których -;ellS ..dobra" jest zgala odmienny. Bardzo pięknie taka "swojacka" moralność ll)stala ukazana w KOłlopie!ce Edwarda Redlil1skiego. Oto główny bohater, po edukacji. w tym po nauce "diabelskiego seksu" zaaplikowanej mu przez ..miastlll\ą" nauczycielkę, poczyna buntować się przeciwko normom własnej "rupy. przeciwko zsakralizowanemu porządkowi jej życia, które we wszelkich l)rzcj,l\\ach poddawane było osądowi moralnemu, zgodnemu z niezmiennym .jakoby porządkiem orbis interior. I oto nastaje wreszcie czas żniw, a Kaziuk udaje się do pracy przy zbiorze żyta uzbrojony w kosę miast sierpa. Prledstawieiele TapiaI' próbują na wszelkie sposoby wyperswadować odszczepielicowi niestosowność jego zachowania. Pada między innymi taki oto argument: ..Nic udawaj ty takiego, co zapomniał czym sra! rozzłościli się Domin. "-u \\el. popatrz: Grzegorpioter z świata przyszed i żniwuje po naszemu' A ty? c/\ ż u N iemców ty chowany'?" (Redlillski, 1974, s. 220). Szalll)\\anie dobra własnej grupy jako wartości naczelnej uwidocznia się II \1 ielu innych dziedzinach, jak choćby w interpretacji normy "nie zabijaj". R(m niei i ona pozbawiona jest w tym kontekście waloru absolutnego, gdyż �124 dopuszcza ewentualne pozbawienie życia kogoś "obcego", spoza wspólnoty. Etnologom krajowym znane jest pojęcie tzw. bitników, mlodych ludzi trudniących się awanturnictwem na zabawach, weselach i w karczmach. Niejednokrotnie grupy takich bitników, reprezentujące odrębne, zawsze jakoś zantagonizowane wsie, staczały regularne bitwy kOllczące się okaleczeniami czy Il(l\\ et śmiercią któregoś z ich krewkich uczestników. W obrębie wlasnej grup) otaczano splamionych krwią "honornych" swoistą atencją, do momentu, oczywiście, gdy nie zwrócili się oni przeciwko "swoim". W zasygnalizowanym \\)żej ujęciu przyjmuje się jednoznacznie, że sfera moralności chlopskiej "rozgrywa" się wyłącznie w sferze świadomościowej ~ jest domeną panującego światopoglądu, który wyznacza podstawowe wartości relatywizowane zależnie od tego, czy odnoszą się one do orbis interior czy orbis exlerior. W istocie jednak powiedzieć należałoby, iż ustalony porządek moralny przypisywany b) l wyłącznie światu zakreślonemu granicami tego pierwszego, podczas gdy drugi interpretowany był jedynie ex anIe jako porządek opozycyjny. wlaści\\ ie amoralny, gdyż moralność może być tylko jedna i jest to wlaśnie ..nasza" moralność, moralność "swojacka". Ten typ argumentacji łączy w sobie d\\a poziomy myślenia. Na poziomic światopoglądowym (mitologicznym) zaklada on uniwersalne obowiązywanie podstwowych wyznaczników myślenia typu ludowego (bo nie ogranicza się to myślenie wyłącznie do klasycznych wspólnot chłopskich), takich jak wiodąca opozycja "swój" - "obcy'·. Natomiast na poziomie charakterystyki zjawiska moralności argumenty mająju7. wydźwięk relaty·· wistyczny ("swojackość"). Ponadto jest to koncepcja objawiająca zasadnicza trudność wyodrębnienia sfery faktów moralnych z całego konglomcratu sądó\\ natury światopoglądowej; nie próbuje się nawet tego robić, pozostaj'jc prz) tezie o jednoznacznym uwarunkowaniu tych pierwszych przez pier\\otn) względem nich pogląd na świat. W sposób o wiele bardziej złożony relacje pomiędzy światopoglądem a muralnością analizuje inna z koneepcji skupiająca się na ideacyjnej stronie kultury. Mamy tutaj na myśli krąg badaczy skupiony wokól idei socjupragmatycznej teori i ku Itury Jerzego Km ity (Banaszak, K m ita, I994: Cirad. I9{)4 ) Koncepcja ta równie jednoznaczn ie jak poprzedn io naszk icowana. sytu uj e moralność w sferze światopoglądu, ale śledzi jednocześn ie h istorycznc zm ian) w obu z nich. System logicznych zależności pomiędzy panującym światopogladem a sądam i natury moralnej wygląda tutaj w sposób następujący: wyj śc icm a hipoteza głosi, iż czynniki determinujące systemy światopoglądowe i moralność są tożsamej natury, a zatem wszelkie normy moralne należy relatywizować do właściwego im światopoglądu, gdyż to przekazy światopogląd()\\ e charakteryzują odpowiednie wartości i sposoby ich osiągania (realizowania! To z kolei powoduje, iż te same wal10ści moralne, czy raczej normy je \vyznaczające, mogą przyjmować różny kształt w zależności od światopoglądowego kontekstu; w ramach tego samego światopoglądu także ulegają one o tyle zlllia- �125 Ilie. o ile nastąpi zmiana w interpretacji wyznaczającego je przekazu. Możliwa jest ponadto i taka sytuacja, że w obrębie jednego systemu moralnego pl)jawiaj4 si<; wartości ze sobą sprzeczne; dzieje się tak wówczas, gdy są one implikacjami przekazów pochodzących z różniących się światopoglądów. Zmienność historyczna i kontekstowość wartości moralnych ma swoje źródlo w typie światopoglądu dominującego w wyodrębnionych typologicznie kulturach - inny jest ich status i charakter we wspólnotach zdominowanych przez magi<;. religi<; czy tych "zeświecczonych" w stopniu maksymalnym (H. 13urszta. 1994, s. 10 I-I 04). W wypadku moralności chłopskiej mamy do czynicnia z przenikaniem się przekazów o charakterze magicznym i religijnym, co może wyjaśn ić trudności z jej jednoznacznym zaszeregowan iem. Nast<;pną logiczną konsekwencją, jaka się pojawia, jest powiązanie \\aloryzacji światopoglądowej wchodzącej w grę z odpowiednim mechanizmem waloryzacji ..moralnej". Tak więc mechanizm waloryzacji "moralnej", zmiellny i historycznie powiązany z typem waloryzacji światopoglądowej, \\ yznacza odpowiednie typy moralności i decydująco wpływa na ich swoistość ay osobliwość. Jednakże w każdym wypadku "panująca" moralność ma strukturę wielostopniow4, którą przyrównać można do lingwistycznego drze\\la semantycznego (scJ/wnlic: tree): na jego wierzchołku znajduje się jakaś \\(Irto~ć gY)Wlla. posiadająca postać najbardziej ogólną. Im posuwamy się niżej, t:-111 normy ulegaj,) wiykszemu uszczegółowieniu i są mniej podatne na szerokie i Ilterprctacjc znaczcn iowe. Podstawowy problcm pojawiający się przy analizie któregoś z empirycznie zaislnialych systemów moralnych leży tedy w ustaleniu, co jest w nim normą naczelml. Rekonstrukcja kulturowej hierarchii waJtości jest niezwykle trudna, b:-\\ a bowiem rzadko uświadam iana i wyraźn ie artykułowana. Aby tę hierarch ię poznać, należy naj pierw sięgnąć do kryteriów jej usystematyzo\\ ania, a to nie jest wszakże możliwe bez znajomości związków relacyjnych pomiędzy pos/czególnymi wartościami. Problem ten w całej rozciągłości odnosi się do naszej moralności chłopskiej. Otóż mówi się o niej jako o czymś oczywistym. ale w sposób wielce zróżnicowany ustala rzeczoną hierarchię norm. poczynając od normy ogólnej, jakby definicyjnej. Raz jest to wspomniall;J relacja IJ/'his interior - orbis exterior, kiedy indziej wyznacza ją zasadniczy .,tcmat kultury", którym w tym wypadku jest związek chlopa z ziemią (\\ (')\\czas mora Iność ta może być traktowana jako odm iana moralnośc i za\\ udowej): innym znów razem wal10ścią naczelną staje się "zbawien ie duszy". której realizacja jest ściśle powiązana z "ludowym" wyobrażeniem świata. \V slmvnYI11 dziele ('hloj) polski w Europie i Ameryce Thomas i Znaniecki stalu~ \vartości ostatecznej przypisują znów .,solidarności życia \v przyrodzie" (TIHlmas, Znaniecki, I976, l.1, s. 185- ł 90). Koncepcja z kręgu socjopragmatycznej teorii kultury ma wyraźnie analityczny charakter a jej argumentacja biegnie dwutorowo, choć niesprzecznie. Moralność chłopska, w tym ujęciu, ma �126 zarówno swój wymiar typologiczny, gdyż jcst powiązana z typcm światopoglądu (magicznym, religijnym, świeckim bądź ich kombinacją) oraz posiada swoją historyczno-genetyczną konkretyzację. Jako taka nic unika ona jednak trudności interpretacyjnych. Wyraźna jest w niej opcja relatywistyczna. gd) z odrzuca ona możliwość wyznaczania jakichkolwiek wartości ponaclczasO\\)ch. Myślowe zaplecze moralności stanowi zawsze system światopoglądowy. a skoro wyodrębnia się różne, historycznie zaistniałe jego typy. tYI11samym 0plmiada za równoległą zmiennością kodeksu moralnego. W dzisiejszych dyskusjach wokół uniwersalności zasad moralności chrzdcijallskiej bardm cZl;sto poja\\ia się argument, że bezwględnymi depozytariuszami moralności chrześcijwlsklt'.1 byli zawsze chłopi jako ci, którzy nigdy nie wyrzekli sil; "wiary ojc(m" Równ ież i ta kwestia, pomijając już jej zwulgaryzowaną zwyk Ie: (choćby d I~l celów politycznych) wykładnię, wcale nie przedstawia sil; tak proS\() i jednoznacznie. Warto w tym kontekście przypomnieć jakże aktualny artyklll Marii Ossowskiej Czy /11ora/no.l'ć zależy od reliy,ii:J Pisz;\c o pi<;cill odmianach możliwych zależności pomiędzy obiema tymi sferami. Ossmvska pośrednil) udowadania lo, co antropologia kulturowa zauważa gkl\vnic w kontekście m iędzykulturowym: że mówiąc jakoby "bezstronn ie" o mora Inośc i. n iellchronnie dokonujemy określonych wyborów aksjologicznych. Zwolennik uni\\ersalności ogólnoludzkich wartości moralnych, etyczny absolutysta. dokonuje j1l7 \\ punkcie wyjścia światopoglądowego samookreślenia sit;. b<;dąccgo jednoezc~nym opowiedzeniem się za którąś z etyk normaty\vnych. Podobnie postt;pujl.'. tak skądinąd deprecjonowany przez tego pierwszego. relatywista moralny. I j\.'den i drugi znajdują odpowiednie przesłanki na poparcic preICrO\\ilncgo pliO siebie stanowiska. A zatem - wracając raz jeszcze do moralności chłopskiej - lIniwelsillistajcst w stanie uzasadniać, że jest ona powiązana z religią (u nas zilsadnicll) katolicką) we wszystkich wyodrębnionych przez OSSOWS"i\ wariantach: genćtycznie, logicznie, psychologicznie, że znać na jej ocenach dccyduj'1c) wply\\ wiary oraz, że poziom moralny chłopa zależy od jego wyso"iej religijności. Relatywista z kolei jest w stanie wszystkie te relaejc podważyć (Osslm ska. 1983, s. 445-453). Jego stanowisko może przybierać rÓŻną ostrość. ale za\\sze będzie ono zmierzało do pokazania, że sądy uniwersalistyczne mają r(mnic warunkowy charakter, jak opisywana przez nie moralność chlopska. Zygmunt Bauman zauważył: "Jeśli zaufamy doniosiemu odkryciu Baningtona Moorc·a. uznać musimy, że moralność ludO\va \V żadnym momencie historii nic przypominała kodeksu zasad uniwcrsalnych (lub. ściślej. prz.eznaczonych do uniwersalizacji) jaką być powinna, zdaniem filozorów nowoczesności. wS/c!ka prawdziwa etyka. N ie znaczy to, by })masom ludowym« obce byly scntymenty moralne i moralne uczulenie, i że przeto trzeba by/o wy"ladać im zasad) etyczne, by przekształcić je w istoty moralne. Oznacza to natomiast. że jablkolwiek moralność masy by nie posiada/y. nic \\ywodzila si~ on:l zc spec- �127 .ialistycznych wysiłków zainstalowania i wpajania heteronomicznych i uogól11ion)ch przepisów na rozróżn ien ie m iędzy dobrem jako takim a zIem. Co \I i;,:cej. nic \vydajc si\(. by najgorliwsze nawet wysiłki ekspertów mogły do tej Ilwralności wiele dodać lub wiele z niej ująć" (Bauman,1994. s. 83). Wszelako i takie rozumienie moralności. jakie reprezentuje Bauman, zakorzenione jest w uprzedn iej dccy;j i wyboru określonych przesądzell światopoglądowych, które umożliwiaj'l przyięcie i konsekwetne realizowanie postawy zwolennika 1\ Igl<;c1ności moralnej jako takiej postawy, która prowadzi do wieloplasz12/\ zno\\ ej tolcrancj i kulturowego I.różn icowan ia świata. W wypadku Baumana poz\\ala mu ponadto oddzielić etykę stanowioną od moralności samej i powiedzi\:'c. że \!onowoc/esny zmierzch ..wieku etyki" nie musi oznaczać kryzysu 1ll11lallH1ści.[ znowu moralność ludowa służy za przykład takiej jej formy, która nic p()lrzebuje kodyfikacji. aby mimo to funkcjonować w skali spolecznej jako ,\ ~lell1. \\szystko. co wyżej /OstaJo powiedziane, pokazuje. w jaki sposób historia. lel \Iia i ana I iza ,spolccznego konkretu. wydobyte i ujawn ione przez antropologa. podal a ~obie wzajemnie n;cc i lącznie mówią nam, że wybór stanowiska Ulli\1 er~a I iSlycznego lub relatywistycznego zależy od uprzedn iej decyzj i aksjo1,)~iC/nej. C o więcej. wydaje się, iż nasze rozważan ia wskazują, że .,dzięk i rozp:w.,zeniu etycznej zasłony dymnej, jaka przesłaniała rzeczywistą kondycję cz/tli\ ieb moralncgl) można dziś wreszcie stanąć oko w oko z »nag'l prawdą« ci~ IcnWIÓ\\ moralnych. jaka wylania się z doświadczel] życiowych mężczyzn i kl'>bicl borykaj'lcych się na co dziel] z trudnym zadaniem wyboru; dylematóvv. jakie ukazują się jaźni moralnej w całej ich surowej, nie ugłaskanej filo/l1riClllil' i nil' utemperowanej, a chyba i Ilieusuwalllej, wieloznaczności" (HaUlllall. 19<)4. s. R4). ;\ to wprowadza nas już w ten krąg problemów, którym / el'r;1I. l\i<;ks/)'1ll I.apalcm zajmuje się antropologia wspólczesności (Burszta. red. ! <)()()). Charakteryzuje się ona taką, między innymi, cechą, iż badacz jest \\ pellli ś\\iadolll wJasnego uwikłania w kulturę i wie. że jego decyzje ;lk~jol()giClnc i'ol'll1uj'l obraz świata. który wyłania się z kart jego opraCOWał]. IIJnLlOCiR;\FI;\ i\:III:I'/<I~ (i,. 1')'1.1 I'111il<l .I S()<"j()I"",'.'.lIll1n/l/11 !['orill kllllllly, \VarS/<I\\"1. H~llllil~IJlI I 'J')" Ilc'!l,liJclIt I')(,() Ilur.,/l,: Ii. i 'J')" ,l/omIJl().'i· I')')h ,11/!{"()/)()/().'.'.i("~I/(, Ilu!>/I,(\\ ..1 (r,d.) II' "C::llcli (III/I""/JO/ogu lręt!f'(ilt'ki flO .. .Polsk<:l Sztuka Ludowa. kll/!III·~('. PO/lla:i. Kol1lckslv" I - 2. �128 Bystroń .I.S. 1936 Kultura ludowa. S. KII/tllra religijna Czarnowski 1956 Warszawa. wiejskiego ludll po/skiego. w: /):::ie/{L l.1. Warszawa. s. lili - 107. Edel M.iA 1959 Anthropology and Ethics. Illinois. Grad .I. 1994 Obycaj a mora/no:ić. Poznarl. A. Macintyre 1992 D/ac:::ego oświeceniowy niepowod:::enie?, ''Znak'' Ossowska lI:::osadnien/o projekt 12. l11uralllo.\:ci byl M. 1983 C:::y moralno,~ć :::ale~y od re/igIP. w: O c:::/ow/elw, IllOmlnm:c/ I nllllee. WarszalI a. , 445 - 453. E. Redlirlski 1974 1986 Thomas Konopie/ka. Warszawa. L. Stolllma Antropologia W.I.. Znaniecki 1976 P. 1990 Ch/op po/ski r. kllltw:v wsi polskiej w Ellropie .J::/Xw. Warsz<l\\a. i Amervce. l.\. Warszawa. Winch Ilanna E'tyka (( d:::ia/anie. BlII·szta. Wojciech Wvbór pism. Warszawa. J. Burszta THE RELATIVE AND THE UNIVERSAl. OR. ON INV()I.Vlfvll:NI (Summary) Thc anicie is an analysis of basic problems related lO a typically anlhropolo~lcal understanding or cultural rclativism in ils t:thical varianl. The e'.ampic or peasant nlOralil\ scn c' to prove a fundamental argument that the debatc betwccn the advocates or the universal and Ih" relalive in morality is undecidable. Analyses or specilie systems or I:thics demonstrate that " specific option always stems li'olll basic ólxiologica! choiecs inl1ueneing the epistcmolo~icll arguments for or agólinsl a given stance. The final part ofthe article provides proclaimed ethics fi'olll morality. an outline or a post-modern point ol' \ICII distin~lIi.shlng � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9c61d3bf833712f94938731f492a175.pdf 4a19fdc29289dc1a6f4bc0c1bea511f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2158 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource taniec ludowy choreologia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2005 Title A name given to the resource Rozwój choreologii w Polsce / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.85-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 WOI-:RYK LANGI: 1151\ llll (JlOrcologii '01.1131'1 ROZWÓJ CHOREOLOGII W POLSCE Dziedzina wiedzy o taJ1cu, choreologia, ukształtowała się dopiero w ciągu ninionego półwiecza, Jest ona jak gdyby odpowiednikiem muzykologii, nauki J muzyce, Opóźnienie choreologii w stosunku do innych nauk humanistyczlych zostało spowodowane przede wszystkim mocno zakorzenionymi w menalności europejskiej negatywnymi konotacjami tańca. Począwszy od doby średniowiecza, w Europie, taniec rugowano z życia :złowieka jako przejaw pogaóskich ideologii, cielesności, rozwiązłości i nieJrzyz\\>oitości, W wyniku przemian kulturowych taniec utracił z czasem aspekt ,akralny i treści obrzędowe, W obrębie tzw. kultury wyższej uległ sekularyzacji i stał się niemalże wyłącznie marginalną rozrywką łub wyspecjalizowaną dzie:Jziną popisów baletowych w teatrze . .lako antidotum na zaistniały stan rzeczy, począwszy od XIX wieku, wobrębie pedagogiki, wychowania i rehabilitacji, zaczęto rewindykować zapoznane \\ życiu człowieka wartości związane z wyrażaniem się w ruchu, Dostrzeżono -;zkody wyrządzone człowiekowi przez nadmierne, jednostronne zautomatyzo\\anie życia w środowisku zurbanizowanym i uprzemysłowionym, przez przerost rozwoju cywilizacji opaliej na technologii, a wypierającej aktywny udzial człowieka w życiu i kulturze, i ograniczającej użycie ruchu jako środka \\yrażania sic:;, Jednocześnie specyficzne zainteresowanie kulturą chłopską w epoce romantyzmu doprowadziło, jak wiadomo, w drugiej połowie XIX wieku do utworzenia nowego dziahl nauki, folklorystyki. Właśnie w obrębie dawnych kultur chłopskich taniec pełnił wiele zasadniczych funkcji społecznych, magicznych i obrzędowych, Badania nad kulturami, gdzie rola ruchu znaczącego (taJ1ca) ujawnia caly potencjal bezsłownego wyrażania się człowieka, szczególnie w jego życiu duchowym, pozwoliły na sformułowanie założel1 metodycznych dla całej choreologii. a nie tylko etnochoreologii. Metodyka ustalona w tych badaniach stała się nieodzowna w pracach nad tal1cem religijnym, świątynnym, \\idowiskowym, teatralnym i rozrywkowym. Okazało się, że "taniec" w swojej istocie zawsze ten sam, przyjmuje tylko różne oblicza, zależnie od kontekstu społeczno-kulturowego. Zrozumienie tego przywróciło ważkość roli tal1ca we współczesnym świecie. Drugą istotną przyczyną opóźnienia rozwoju choreologii był wielowiekowy brak adekwatnego środka notacj i ruchowej. Dziedzina tal1ca pozostawała przez �86 stulecia "niepiśmienna". W taJ'lcu przekazuje się trescl w sposób niewerball1\ i wszelkie opisy słowne przejawów ruchowych zawodzą. Mogą one mieĆ jedynie znaczenie środka mnemonicznego, będącego podporą dla pamięci kogoś, kto dobrze zna określone przebiegi ruchowe i ich styl wykonawczy. Pierwszym systemem notacj i, zasługującym na m iano pisma ruch~weC(o. była kinetografia utworzona w roku 1928 przez Rudolfa Labana, wielkie~go teoretyka taJ'lca pochodzenia węgierskiego '. Kinetografia jest odpowiednikiem pełnego pisma graficznego, podobnie jak pismo fonetyczne. Od tego też momentu zaczęły się ukazywać opracowania z transkrypcjami przebiegów ruchowych, co gwarantowało po raz pierwszy rzeczową dokumentacj~ materiałó\\ tanecznych. W miarę dopracowywania metodyki bada!'] nad tclllcem, powstała bardzo szybko nowa dziedzina nauki, choreologia. Polska znalazła się w czołówce wszystkich tych poczynaó. W Katedrze Etnologi i U niwersytetu Warszawskiego podjęto poważne prace naukowe nad taócem wiejskim na terenie Polski już około 1935 roku. Ówczesny kierownik Katedry profesor Cezaria 8audouin de Courtenay J~drzejewiczowa trafnie oceniła taniec jako przejaw kultury i istotny materiał w badaniach nad zachowaniami i wyrażaniem się człowieka 2. Podobne prace podj~to w O\VYI11 czasie w Europie jedynie na Uniwersytecie Wiedeóskim. Do prac naukowych nad taócem w Polsce wlączył się profesor Stanisła\\ Głowacki, wykładowca historii taóca w Paóstwowym Instytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie. Odbył on m. in. studia muzyczno-ruchowe u Dalcroze' a w Hellerau, a w zakresie kinetografii w Instytucie Labana w Berlinie. Jako pierwszy stosował w Polsce kinetografię do prac badawczych oraz do zapisu ruchu w reżyseriach Leona Schillera. Kulminacją wszystkich tych działaó bylo zorganizowanie stoiska polskiego na specjałnej wystawie taóców w Archives de la Danse z okazji Wystaw) Światowej w Paryżu w 1937 roku 3. Eksponowane wtedy kartogramy, przedstawiające rezultaty analiz dokonanych na materiałach tanecznych z terenu Polski i zapisy kinetograficzne wybranych typów taóca, były ewenementem w skal i światowej. Zamiarem Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego było utworzenie Archiwum TaJ'lca w Warszawie. Wszystkie te osiągnięcia został) kompletnie zniweczone w czasie II wojny światowej. Po zniszczeniach wojennych podjęto w Polsce energiczne działania \v celu zabezpieczenia ocalałych zabytków kultury w szerokim tego slowa znaczeniu. w tym również kultury tanecznej. Pierwsze próby zorganizowania takich prac , Rudolf Laban (UL 1879 w Bratyslawie. zm. 1958 w Addleslone. Anglia). Po raz pierll 'z: opublikowal swój system notacji ruchu w 1928 roku w piśmie "Schriltlanz" (Wiedell-LqJSi.~) 2 C. Baudouin de Courtenay .Ic,;drzejewiczowa. O Ialicacil 11IdoIVvcil \1' Polsce ... Ieal! Ludowy" R. 27, 1935, nr 8, s. 112 - 119; Referat wygłoszony na mic,;dzynarodOlvym Tańców Ludowych w Londynie, w lipcu 1935 roku -- FolI. nallces ({lid IFeddil1g Archives 3 C. Baudouin Poland, de la Oanse, Paris 1937. de Courtenay .Iędrzejewiczowa. TLI/ice i slnye. "Arkady" Kongresie ('IISI0IW R 3. 1937. nr :'i III �87 odjęto w Instytucie Badania Sztuki Ludowej w Warszawie w 1946 roku. Jedak dopiero w ośrodku tOrLlIlskim (Muzeum Etnograficzne i Katedra Etnografii niwersytetu Mikołaja Kopernika) nabrały one realnych kształtów. Systema,czne prace badawczc nad tailcem rozpoczęto od 1954 roku. Badania terenowe rowadzone przez następnych 12 lat pozwoliły na ustalenie warsztatu naukoweo. Opublikowano kwestionariusz do badail terenowych i założenia metodyczne la takich prac 4. Zagadnienia tailca zostały ujęte kontekstualnie zarówno w zaresie zaplecza społeczno-kulturowego, jak i struktur samego materiału taneczego. Praca ta jest jedną z pierwszych tego typu w Iiteraturze światowej. Pro po0\\ any schemat postępowania badawczego i porządkowania materiału okazał ie przydatny nie tylko w kraju, ale sprawdził się w badaniach pozaeuroejskich i był stosowany w różnych ośrodkach uniwersyteckich w Europie. :'-Jade wszystko ważne było włączenie do pracy innych badaczy z terenu alego kraju i ujednolicenie metody postępowania tak, aby osiągnięte rezultaty ) ł) porównywalne'). To właśnie dzięki tej grupie badaczy doszło do wyodrębienia i uksztaltowania się etnochoreologii w Polsce. \V ośrodku tOrLlIlskim wprowadzono też na nowo kinetografię jako podsta0\\: środek graficznej dokumentacji materiału ruchowego oraz przerll\\adzono szeroko zakrojone szkolenia w zakresie analizy i notacji ruchu udziałem słuchaczy z calego kraju 6. W rezultacie ukazała się w Polsce seria ublikacji na temat tailca o walorach prac naukowych 7. Po długiej przerwie, trwającej od 1967 roku 8, szkolenia choreo logiczne w olsce wznowiono dopiero w roku 1981. Dzięki dalekowzrocznej inicjatywie ) profesora Józefa Burszty, zaproszono autora niniejszego aI1ykułu do wygło~ellia cyklu wykładów z antropologii tailca na Uniwersytecie im. Adama Micie\\icza w Poznaniu. Jednocześnie, dzięki wysiłkom A WF, a później Pałacu .ultury. zorganizowano intensywne kursy analizy i notacji ruchu systemem abana. Jednak wskutek wydarzeil grudniowych w 1981 roku w Polsce, prace te lożna było ponowić dopiero w 1988 roku. Ukazała się też wtedy w Krakowie olska wersja książki niniejszego autora O istocie tańca i jego przejawach klll/lIrze. Perspektywa antropologiczna (tytuł oryginału: The Nature of -I l.ange R .. Jill/icc ludmv\' \\' jJl"Ocach A4u::eum ł~tnograflc::nego w Toruniu (Metoda rellOli\ch nud tUI/ccm). Torui\ 1')(,0: 2 wyd., Instytut Choreologii, Poznai\ 1995. badań " l.ange R .. [)::iululno.~ć' u.~rodku turuńskiego w ::akresie folkloru tanec::nego i mlc:yc::nego. ilcr:ilura l.udowa"" R. X. 1')64. nr 4 - (" s. 202 - 205: Tenże, Historia hadań nad tUI/ccm ,iOlil/iI It Pulsce ... 1,ud" t. 51. I,)('X. cz. 2, s. 415 - 452. h lange R .. !'udl"l.:cnik /unetugl"Ojii. PWM, Kraków 1975: 2 wyd .. Instytut Choreologii. D/llall 1')')5 - l.ange R .. Kine/ogl"O!Jh\' !.ohon (Movement Notation) and the Folk Dance Research in o/UilC!. .. l.ud"" t. 50. 1')6(" s. :178 - 391. s .\ulm /nala/I sit; / konieczności w Anglii w 1967 roku, gdzie wykładal antropologit; tai\ca I Queens linl\CI'sity w Ikll~lścic. na Uniwcrsytecie Londyi\skim i w Laban Ccntl'C w Londynie. lalach 1')77-1')92 wykladal również etnologit; na Uniwersytecie Polskim w Londynie. �88 Dance. An Anthropological Per5pective, London 1975) lJ. Pozycja ta stała się przydatnym podręcznikiem do wykłądów z antropologii tal1ca, będelcych \\stępem do choreologii ogólnej. Od tej też pory zajęcia akademickic i warsztaty letnie organizowano już systematycznie co roku. Wykłady i ćwiczenia uniwersyteckie obejmują szeroki wachlarz zagadniel1 choreologicznych. Obok tematyki wprowadzającej słuchaczy w dziedzinie szeroko pojętego tailca, odbywają się również wykłady o charakterze monograficznym, metodycznym oraz zajęcia praktyczne, które są podstawowym elementem dociekań analitycznych i teoretycznych. Słuchacze rekrutują się głównie spośród studentów etnologii, antropologii kulturowej. muzykologii i innych kierunków humanistycznych (jak np. socjologia. psychologia. filozofia, filologia). Zajęcia odbywają się w obu semestrach. a warsztat) praktyczne w okresie letnim. Seminaria zrzeszają osoby specjalnie zainteresowane zagadnieniami tal1ca. Powstało już kilka prac dyplomowych i magisterskich. a dalsze są zaa\\ansowane. Zarysowuje się możliwość przygotowania kadry wykształconych badaczy, którzy podejmą w przyszłości pracę naukową w dziedzinie tailca \\0 szerokim zakresie: obok folklorystyki tallca uwzględnia się również dziedzinę tal1ca teatralnego, rozrywkowego i współczesnych jego przejawów w subkulturach miejskich. Specjalną wagę przykłada się do szkolenia kinetograficznego. Jest to swoiste studium ruchu i jego analiza. Słuchacze zapoznają się praktycznie z tworzywem tal1ca. W okresie letnim urządzane ScI kilkutygodniowe kurs) stopnia wstępnego i zaawansowanego. Przyjmuje się leż zaintereso\\anych słuchaczy z terenu całego kraju i z zagranicy. Chcąc zapewnić godziwe warunki pracy dla tych poczynal1, w dniu :' czerwca 1993 roku otwarto Instytut Choreologii na Starym Mieście w Poznaniu, w pomieszczeniach specjalnie na ten cel zaadaptowanych. Instytut powstał jako rezultat wysiłków życzliwych sprawie osób i instytucj i, i działa na zasadzie fundacji. Obok działalności dydaktycznej prowadzi się akcję wydawn iezą. Dotąd wyszły dwie teki ze zbiorami etiud ruchowych, zapisanych w kinctogramach przez kolejne roczniki słuchaczy. Służą one studentom jako material do oclcz)tywania ruchu, podobniejak nuty pozwalają na odczytanie 1ll1lzykilO W roku 1995 wznowiono wydanie kwestionariusza do bacl,1I1 IcrenO\\) ch nad tal1cem i zasad postępowania badawczego (I wyd.: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, 1960) oraz drugie, zmienione wydanie podręullika kinctografii 9 Lange R., The Nature Ltd .. London. 1975; wersja of Dance_ An Anthropu/ogica/ /'el"s/JCclil'C'. Macdonald and h-an: polska: O istocie 100ica i jef!.o pr::.e/a\l'acli If 1,/1/1/11"::'1'. /'enpckl\\i ,; anlr0tj0/ogiclla, PWM, Kraków, 1988. I Poznwiskie Sludillm KinelOgrajh. z. ł, Pałac Kullury \V I'o/naniu. l'o/Jl,li1 1')')2 (:iD kiJlctogramów); Poznańskie Studium Kinelograjii, z. 2. Inslytut Choreologii. 1'0/na,'1 I {){)4 (3D klllctogramów). �89 1\\)(1.: PWM. 1(75). Dzięki tym publikacjom studenci mają do dyspozycji luczowe pozycje podręcznikowe. których pierwsze wydania dawno już zostały ,) czerpane. Utworzenie Instytutu Choreologii w Poznaniu i ustalenie programów wykłaó\\ uniwersyteckich w tej dziedzinie stwarza unikatowe możliwości dalszego '>Z\\oju choreologii w Polsce. Studenci Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, awet jeśli nie podcjmują specjalności choreologicznej, wykorzystują zdobytą , iedzę o tallcu w swoich studiach humanistycznych, stąd ich duże zaintereso,anie zajęciami. Świadczą o tym ich liczne referaty i prace dyplomowe. Wiadomość o utworzeniu tej placówki w Poznaniu znalazła szeroki ddźwięk w świecie. Instytut Choreologii w Poznaniu zorganizował już w krótim okresie swojego istnienia dwie konferencje międzynarodowe: w ramach Biennale Współczesnego w 1994 roku Międzynarodową Konferencję Nauko. a poświęconą genezie i współczesności teatru tallca oraz sesję roboczą uropejskiego Seminarium Kinetografii. 1111:DI:VI]'oPMENT OF CI-lOREOLOGY IN POLAND (Summary) Scholarly dancc rcscarch was started in Poland at Warsaw University around 1935, under lof<:ssor C Baudouin de Courtenay-.J<;drzejewicz. The analysis offield work material resulted in i maps sho\ving thc tcrritorial expanse of particular dance features. 2) Kinetography moduccd for the recording oftranscribed material. \fter the ravages ol' World War II. work on dance was started again in Warsaw. Laban However. was it cCClmc tluly cstablished at ToruI1 ethnographic centre in 1954, under Roderyk Lange. I) ruccdurcs of dance research. together with a questionnaire for field work were published. 2) ollte:\tual approach was followed up both, in collecting and analysing dance data. 3) A group of '1Ie)\\ researches was brought together. which was instrumental in the rise of Polish thnuchoreology 4) Kinetography Laban was introduced and widely taught. As a result well :searched and documented publications began to appear. The work in ToruI1 came to an abrupt .lIr II ith rhe closure of the Dance Department in 1967. I"he teaching in chorcology was started again in 1988 at PoznaI1 University, under Professor oderyk Lange. The Choreological Institute was created in 1993. The scope of research and eruring on dance includes various categories, ranging from folklore to stage dance. kthodologics of dance research are being taught and applied. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21aa7d14272918d1b8835aaa5e6f6b09.pdf b1793af552c02a830271c35418ca331a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4262 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource plastyka ludowa górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3972 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górnikow cz.1 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.43-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rejdych Bronisław. Cementownia w Brzeszczach. Fot. H. Makasiewiczowa. TWÓRCZOŚĆ PLASTYCZNA GÓRNIKÓW Cz. I . Plastyczna twórczość robotnicza jest zjawi­ skiem artystycznym prawie przez badacza nie­ tkniętym, rozpatrywanym dotychczas jedynie na marginesie badań nad sztuką ludową, bądź zgo­ ła lekceważonym, jako pewien odłam dyletantyzmu. Złożyła się na to — być może — z jednej strony trudność uchwycenia jej w rozproszo­ nej w wielkich środowiskach miejskich klasie robotniczej, z drugiej znów strony wiązać się to mogło z wybitnie rubieżnym charakterem tej sztuki zdecydowanie oscylującej pomiędzy kulturą środowiska wiejskiego i mieszczańskie­ go. Dopiero kiedy w Polsce Ludowej, artystycz­ na twórczość amatorska została otoczona opie­ ką państwa, zagadnienie to wystąpiło z całą wy­ razistością. Już pierwsze wystawy prac ama­ torskich organizowane przez poszczególne zwiąż ki zawodowe, a także pierwsza, ogólnopolska wystawa prac plastyków - amatorów urządzo­ na w Muzeum Narodowym w Warszawie w ŻYWIRSKA MARIA 1949 roku, zasygnalizowały istnienie tego typu twórczości. Okazało się wtedy, że obok całego szeregu prac mających charakter utworów „z drugiej ręki", które Stefan Szuman nazywa pracami dyletantów wtórnych, niesamodzielnych, obok szeregu mniej lub więcej udanych prób naśla­ dowania tzw. wielkiej sztuki, wyłoniła się pew­ na grupa swoista, grupa orginalnyeh twórców o własnym, indywidualnym charakterze, którą wiąże wiele nici wspólnych. Jedną z pierwszych jest środowisko z którego pochodzą ci artyści - amatorzy i wykształcenie. Są to robotnicy fabryczni, rolni, czy kopalnia­ ni mający ukończoną jedynie szkołę powszech­ ną. Wyrośli ze środowiska robotniczego czy chłopskiego. Rysować uczyli się jedynie w szko­ le podstawowej. W wolnych chwilach od pra­ cy zawodowej poświęcają się sztuce dla własnej przyjemności, toteż twórczość ich jest bezinte­ resowna, szczera i bezpośrednia, ponieważ nie liczą się z odbiorcą. W obrazach swych skom43 �plikowane zjawiska plastyczne wyrażają środ­ kami zrozumiałymi dla siebie i swego otocztenia. Twórczość ich wyraźnie świadczy o tym, że operowanie elementami formalnymi leży poza ich świadomością. Widoczna deformacja przed­ stawianej rzeczywistości, cechująca tak wybit­ nie ich twórczość wypływa z nieświadomości i nieudolności, gdyż pragną oni dać realistycz­ ną formę swoim wizjom artystycznym. Możnaby o nich powiedzieć, że wszyscy mają podobny start możliwości technicznych, choć każdy niesie w sobie ładunek talentu i osobo­ wości artystycznej o innym ciężarze gatunko­ wym. W dotychczasowych rozważaniach na temat tego typu przejawów twórczych określanych pojęciem prymitywu, padały różne określenia: „talenty samorodne" — najbardziej popularne i najbardziej niefortunne, „naiwny realizm" (użyte między innymi przez Białostockiego) ) „dyletanci pierwotni" (Stefan Szuman) ) , czy „sztuka laicka" (Michajłow) ) , czy ,,les peintres populaires de la realite" — użyte przez Luquet' cl, Si które to określenie przyjmuje za nim Gralewski w swych rozważaniach nad sztu­ ką prymitywną. J form i techniki i motywów swojej sztuki jest kontynuatorem sztuki już i s t n i e j ą c e j " ) - Ina­ czej może precyzuje swój sąd o tego rodzaju sztuce Białostocki omawiając pierwszą, ogólno­ polską wystawę plastyków - amatorów. „Dzie­ ła tak zwanych, nowoczesnych prymitywistów — pisze on „odkrytych przez Jarry'ego, Apollinaire'a, Маха Jacoba, Wilhelma Uhde zmu­ siły nas do uznania nowej klasy twórców, któ­ rzy nie są artystami, jak współcześni im ma­ larze o fachowym wykształceniu, ale których dzieła odznaczające się indywidualnymi znamio­ nami stylistycznymi nie dają się zaliczyć do anonimowej i tradycjonalnej twórczości ludo­ wej" ). 7 8 Powyżej podane rozważania omawiają isto­ tę tej twórczości; jednak, jak Gralewski, tak i Szuman łączą ją ze sztuką ludową i sztuką dziecka, Białostocki zaś domaga się dla niej, w wielkiej rodzinie sztuki oddzielnego miejsca. 2 : ! Jednak, według Gralewskiego, sztuka prymi­ tywna — to sztuka „pierwiastkowa" stojąca, jak gdyby na początku łańcucha rozwojowego. Do niej zalicza sztukę dziecka, sztukę ludową, sztukę ludów pierwotnych, jednak także i prace „les peintres populaires de la realite". Luquet dalej twierdzi, że „wszystkie są one pierwsze, choć w innych szeregach rozwojowych, a przytem mają cechy w s p ó l n e " ) . 5 Nieco odmienne jest stanowisko Stefana Szumana, który tę dziedzinę twórczości plastycznej nazywa sztuką „dyletantów pierwotnych t j . sa­ morodnych i dzięki temu swoiście w swej twór­ czości jeszcze niezależnych i oryginalnych". Poza tym pisze on dalej, że sztuka ich: „prowa­ dzi na ogół do sztuki szczerej i bezpośredniej — mimo prostoty techniki i prymitywizmu wy­ powiadania się — ciekawej, wdzięcznej, solid­ nie i z wielkim smakiem skomponowanej"...") (artyści ci) . . . „szczęśiliwie znajdują drogę do rozwoju szczerej i własnej wypowiedzi i twórczości artystycznej, bo posługują się „ję­ zykiem", który stosunkowo łatwo można za­ równo opanować, jak — zależnie od potrzeb> wyrazu artystycznego — ukształtować, prze­ twarzać i rozwijać". W końcu jednak powiada: „w języku tym samorodny artysta — t j . w re­ zultacie prawie każdy, może się wypowiedzieć indywidualnie twórczo mimo, że w zakresie 44 A prawda zdaje się leżeć pośrodku. Trudno jest bowiem, zgodzić się tu z Gralewskim i pod­ ciągnąć pod jeden wspólny mianownik sztukę robotniczą i sztukę ludową; z drugiej jednak strony, trudno byłoby nie uwzględnić zasadni­ czych; istotnych śladów sztuki ludowej, które zostawiła w polskiej sztuce robotniczej. Na ra­ zie dzieli je jednak cały szereg elementów cy­ wilizacji miejskiej, której mimowoli — dużo więcej ulega twórca robotniczy, a od której jest wolny, czy właściwie był — twórca ludowy. Raczej możemy sądzić, że ułatwione środki ko­ munikacyjne i zdobycze techniczne w szybkim tempie zbliżają wieś do miasta, przy czym zno­ wu ulegnie zmianie wzajemny stosunek czynni­ ków kształtujących twórczość ludową i robot­ niczą. W chwili obecnej, jesteśmy jedynie świad­ kami jednego z niezliczonych etapów rozwojo­ wych, jakim podlegają oba te odłamy. W polskiej sztuce robotniczej możemy wy­ odrębnić dwa takie etapy: przed i po roztocze­ niu opieki nad twórczością amatorską przez państwo. Ten niezmiernie interesujący i ważki, a nawet przełomowy moment ma tu swoją spe­ cyficzną wymowę. Jest rzeczą zrozumiałą, że zagadnienie to na poszczególnych odcinkach naszego życia robot­ niczego i w różnych okręgach naszego państwa, może mieć inny charakter, bowiem podlega in­ nym normom rozwojowym, kształtowanym przez warunki ekonomiczne, ruchy ludnościowe wreszcie — mniej lub więcej silne miejscowe tradycje kulturowe. �Wróbel Paweł. Józef Wieczorek przemawiający Na tym miejscu spróbujemy rozpatrzyć go jedynie na odcinku Śląska i to w grupie górni­ czej. Należy przyjąć, że w punkcie wyjściowym pierwszego etapu, świat twórcy ludowego i ro­ botniczego był prawie jednakowy. Kształtowały go wąskie granice bytowania w gamach swojej społeczności. Tak, jak twórca ludowy nie opu­ szczał nieraz przez całe życie swojej rodzinnej wsi, podobnie robotnik żył w obrębie swojej osa­ dy fabrycznej, czy kopalnianej. W wielu wy­ padkach osada ta była dawną wsią, której lud­ ność małorolna zaczynała pracować w pobliskiej kopalni, bądź też przeniosła się do zbudowanej osady z pobliskiej wsi. Element napływowy, często drogą małżeństw wsiąkał w społeczność miejscową. Tak więc ludność osady pozostawała nadal częścią grupy etnicznej, z której wyrasta­ ła. W t y m momencie, twórcę ludowego i robot­ niczego, mogła różnić tematyka ale środki wy­ razu pozostawały te same. Stopniowo normy życia kulturowego, prze­ niesione w inne warunki ekonomiczne, przecho­ dziły powolną ewolucję, adoptując nowe czynni­ ki ; na gruncie oddziedziczonych po swojej gru­ pie etnicznej wartości, kształtuje się nowy, od­ mienny świat. na wiecu. 1950 r. — tempera Ułatwiony — dzięki sieci komunikacyjnej — kontakt z większymi ośrodkami miejskimi, po­ zwala twórcy robotniczemu korzystać ze zdo­ byczy technicznych i cywilizacyjnych. Od wcze­ snego dzieciństwa bardziej dostępne mu były książki z ilustracjami, a nawet reprodukcje do­ brych mistrzów, barwne reklamy na słupach ogłoszeniowych, czy w dużo okazalszych niż na wsi sklepach, oleodruki w traktierniach, czy re­ stauracjach, wreszcie świat jego wyobraźni wzbogacało ruchliwe, różnorodne otoczenie a w końcu kino. Życie robotnicze — jego zakładu pracy — rozszerza treści jego przeżyć. Piękno oglądanych reprodukcji zachęciło go do kopiowania, czy naśladowania zostawiając nieraz podświadomy ślad w pamięci artysty. Obok postaci z dawnych starych legend ludo­ wych zapełnili teraz jego wyobraźnię bohate­ rowie widzianych filmów, czy przeczytanych książek. Równolegle jednak, w świat jego do­ znań artystycznych wtargnął smak drobnomieszczański zachwaszczając go balastem ogląda­ nych w budach jarmarcznych „landszaftów", okolicznościowych pocztówek - widokówek, czy błyszczących malowanek, fabrykowanych dla „szerokich mas". 45 �W t y m konglomeracie różnorodnych elemen­ tów kształtujących jego stosunek do sztuki, łatwo mogły się zagubić istotne wartości talen­ tu, ratowane częstokroć jedynie jego nieskrystalizowaną wolą twórczą. Bowiem artysta ro­ botniczy tworzył nadal na marginesie życia kulturalnego całego narodu zamknięty w cia­ snym kręgu swojej klasy społecznej. Podobnie, jak u twórcy ludowego, sztuka ta była zrozu­ miała dla jego otoczenia. Twórczość więc arty­ sty robotniczego pozostała zawsze wyrazem za­ potrzebowań artystycznych tej grupy społecz­ nej, z której wyrastał i całkowicie z nią zgodna. Wyrażała się ona przede wszystkim w tema­ tyce. Były to więc sceny dewocyjne, sentymen­ talne motywy rodzajowe, bukiety kwiatów sto­ sowane na kartach z życzeniami, wreszcie nai­ wne interpretacje zasłyszanych legend, czy przeczytanych książek lub oglądanych filmów. W obrazach dewocyjnych chętnie posługiwano się kopiowaniem, opierając się na starych wzo­ rach warsztatowych, sięgając niekiedy do re­ produkcji dobrych mistrzów, jak Rubensa, czy Rafaela. Wzorów do scen rodzajowych szukano wśród widokówek czy oleodruków. Jedynie ilu­ strując legendy, artysta robotniczy operował względnie samodzielnymi środkami wyrazu, l i ­ cząc się ściśle z jak najdokładniejszym oddaniem wszelkich atrybutów z daną legendą związa­ nych. I tak, naprzykład, zły duch według le­ gend śląskich spuszczał się na ziemię po nowiu księżyca ubrany w zielony mundur strzelca — tak go więc przedstawił Ociepka w jednym ze swoich, najlepszych obrazów „Szachy". W in­ terpretacji właśnie wątków legendarnych spo­ tykamy najsilniejsze reminiscencje duchowej kultury ludowej Śląska, Specyficzny i typowy charakter mają ilustrac­ je do przeczytanych książek czy oglądanych f i l ­ mów, scen z najbliższego otoczenia, w których bodaj najwyraźniej wystąpi pomieszanie daw­ nych ludowych tradycji z elementami życia miej­ skiego. Rzadko sięgał artysta robotniczy w tym okresie po temat mu najbliższy — temat pracy. Materiał techniczny.którego używał artysta robotniczy był nieco bogatszy, aniżeli u twórcy ludowego. Mógł, bowiem mieszkając w mieście, łatwiej nabyć farby wodne, olejne, różnorodne ołówki, odpowiedni karton. Jednak posługiwano się nim nieudolnie, zwłaszcza farbami, malując na niegruntowanym kartonie t r a k t u j ą c olej, tak jak wodę. Większość z nich zakładało ukoń­ czony obrazek lakierem chcąc uzyskać błyszczą­ cą powierzchnię obrazu. Odpowiadało to sma­ kowi środowiska upodobniając obrazy amato­ rów do jarmarcznych oleodruków. 46 W operowaniu elementami formalnymi da się zauważyć wszystkie niemal cechy wspólne sztuce prymitywnej, a więc sztuce dziecka, sztuce lu­ dowej, czy wreszcie „naiwnych realistów". Ma­ my więc tam dążenie do uproszczenia przedsta­ wianych wyobrażeń przy jednoczesnym prze­ świadczeniu, że dają im realistyczną, prawdziwą formę, radość z bogactwa barwy szafując nią z całą rozrzutnością. Szczegółowo da się to prze­ śledzić przy omówieniu twórczości poszczegól­ nych amatorów. Wszystkie te wnioski można było wysunąć oglądając nadesłane przez amatorów prace na pierwszą, ogólnogórniczą wystawę zapoznawczą zorganizowaną we wrześniu 1948 roku w So­ snowcu. Warunki ogłoszone w prasie wyklucza­ jące kopie, a zarazem zachęcające do samodziel­ nej twórczości, dały narazie nikłe rezultaty. Przeważały kopie, ckliwe landszafty, rodzajowe, pocztówkowe sceny. Ulubionym motywem była dziewczyna z bukietem w ręku przewiązanym wstążką z barankiem u nóg, jeleń na skraju lasu, czy wagon z kwiatami z wyraźnym śladem za­ leżności od małomiasteczkowych wzorów. Rza­ dziej dawano sceny batalistyczne z ostatniej wojny z naiwną przesadą jej okrucieństw. Jednak już wtedy zarysowała się indywidual­ ność Adamusa, Bubały, Gawła, Dworczyka, czy Ociepki. W wystawionych przez nich pracach, jak martwa natura Bubały „Po szychcie", „Wnę­ trze kopalni" — Dworczyka, czy „Moja kopal­ nia" — Adamusa, „Po robocie, przy sobocie" — Gawła, czy w pełnych symboliki obrazach Ociep­ ki, widać było zdecydowaną dążność do samo­ dzielnego interpretowania tematu, trud porania się z brakiem wiadomości technicznych, zasada­ mi perspektywy, układem kompozycji, kolorem. Ten szczupły materiał zebrany na podstawie jednorazowego pokazu, przy braku szerszych danych o poszczególnym amatorze i jego dro­ gach twórczych, nie pozwolił wydać określo­ nego sądu o tym nowym odkrytym zjawisku artystycznym. Dopiero, dzięki trwałym kontaktom stało się możliwe prześledzenie rozwoju poszczególnych indywidualności artystycznych, uchwycenie mo­ mentów adaptacji przez nich wiadomości tech­ nicznych — odkrycia tych dróg, jakimi poszedł artysta robotniczy, kiedy twórczość jego została ujawniona i uznana. Stało się to z chwilą roz­ toczenia opieki nad artystyczną twórczością amatorską przez państwo. Tu nastąpił zasadniczy przełom w życiu twór­ cy robotniczego, kiedy wraz z szeregiem do­ niosłych zmian, został wysunięty przez Państwo Ludowe postulat zupełnie nowy, nienotowany �Ociepka Teofil. Urok hałdy. 1950 r. olej. Fot. J. Rendhin. �dotychczas w życiu żadnego państwa kapita­ listycznego: postulat opieki nad artystyczną twórczością amatorską. Zagadnienie to nowe, niezmiernie trudne, nie miało bowiem prece­ densu w dotychczasowym naszym życiu kul­ turalnym. Dla jej organizatorów, łączyło w so­ bie radosny posmak pracy odkrywczej z wiel­ kim niebezpieczeństwem prób doświadczalnych. Z jednej, bowiem strony chodziło o udostępnie­ nie szerokim masom źródeł kultury narodowej i obcej, z drugiej strony o włączenie potencjal­ nych — dotychczas — sił twórczych, drzemią­ cych wśród klasy robotniczej w całokształt obli­ cza kulturalnego narodu. Akcja opieki nad ruchem amatorskim za­ początkowana została i prowadzona w obrębie poszczególnych związków zawodowych. Wśród górników, ruch amatorski zorganizowany został najwcześniej, pozwolił też prędzej wysnuć na tle ich twórczości pewne, ogólniejsze wnioski. Pierwszym krokiem był apel skierowany przez prasę ogólnopolską i zawodową do plastyków— amatorów zachęcający do ujawnienia ich zainte­ resowań artystycznych. Nawoływał on do wzię­ cia udziału w I ogólnogórniczej wystawie, która miała się stać punktem wyjściowym w zorga­ nizowaniu opieki nad artystyczną twórczością amatorską. Zachęta ta stała się silnym bodźcem nie tylko dla tych, którzy oddawna poświęcili się sztuce, ale obudziła w innych niewyżyte siły artystyczne. Już po nawiązaniu pierwszych kon­ taktów po wystawie objawił się żywiołowy pęd do wypowiedzenia nagromadzonych zda się — oddawna doznań i przeżyć artystycznych. Otwarcie w kilkunastu ośrodkach kopalnianych kursów — poradni dla plastyków — amatorów ściągnęło nie tylko tych, którzy zdawna malo­ wali, czy rysowali, ale zachęciło innych do spró­ bowania swych sił na tym polu. Z napływającej, wielkiej fali pragnących nawiązać kontakt ar­ tystycznych ze źródłami „wielkiej sztuki" — amatorami, wyłoniła się sztuka nika. polskiego gór­ Dała temu w pełni wyraz następna, I I ogólno­ górniczą wystawa zorganizowana w rok póź­ niej również w Sosnowcu, już po udziele­ niu pomocy fachowej i materialnej. Stała się ona spontaniczną manifestacją żywioło­ wego ruchu plastycznego wśród górników po­ zwalając tym samym na szerszej płaszczy­ źnie rozpatrzyć problem nowoujawnionej sztuki. Okazało się, że krąg „naiwnych realis­ tów" został znacznie powiększony. Wśród wielu prac o znamionach prymitywu uderzyły swoją oryginalnością pejzaże Karola Adamczyka, sce­ ny rodzajowe Pawła Wróbla, specyficzny kolo48 yyt architektury Bronisława Rej dycha,, w żół­ tych tonacjach utrzymane obrazki Żołny, żywe sceny z życia robotniczego Gerharda Urbanka i wiele, wiele innych. Po bliższym zapoznaniu się z artystami oka­ zało się, że wielu z nich po raz pierwszy zaczęło malować zapisawszy się na kursy. Z całym za­ pałem neofitów chłonęli wskazówki, starali się w jak najszybszym czasie opanować wiedzę techniczną. Nie tylko korzystali ze wskazówek otrzymanych na kursie, odwiedzali także wy­ kładowców w ich pracowniach, nie opuścili żad­ nej dostępnej im wystawy. Głód wiedzy arty­ stycznej starali się zapełnić jak najprędzej, nie żałując czasu ani trudu na kilkakrotne, żmudne próby w domu. Charakteryzowało to nie tylko „nowych", ale i „starych" amatorów. Przykładem mogą być: Bubała i Gaweł, któ­ rzy z ogromnym zapałem zaczęli próbować swoich możliwości artystycznych w grafice, choć obaj mieli już swoje przyzwyczajenia, pra­ cowali przeszło dwadzieścia lat w kopalni na dole dobiegając obecnie pięćdziesiątki. Jeśli chodzi o tematykę — to wszechwładnie zapanowało zagadnienie pracy. Już teraz nie wahali się czerpać tematu z najbliższego im oto­ czenia, nie tylko z swoich warsztatów pracy dając wyraz plastyczny zagadnieniom nurtują­ cym ich samych, alei całe społeczeństwo (ryc. 1). Szczerość wypowiedzi artystycznej przebijała poprzez wszystkie ich próby. Z chwilą roztoczenia opieki nad twórczością amatorską, powstała dla amatorów możność zet­ knięcia się ze sztuką dojrzałą, z różnorodnymi technikami, z fachową radą zawodowego wy­ kładowcy. Pozwala to robotniczemu twórcy roz­ budować i poszerzyć jego możliwości artystycz­ ne i poznać właściwe drogi sztuki. Entuzjazm, z jakim chłonie wszelkie wskazówki i wiado­ mości, wprowadza często chaos w jego dotych­ czasowe pojęcia o sztuce. Powoli jednak, w za­ leżności od skali talentu, umie wybrać te czyn­ niki, które najbardziej odpowiadają jego indy­ widualności artystycznej. I wtedy staje u progu twórczości świa­ domej . Gdy zechcemy teraz podsumować te wszyst­ kie spostrzeżenia, to uderzy nas problem nie­ zmiernie ważki, w pewnej mierze decydujący, jeśli chodzi o zasadnicze określenie elementów formujących pojęcie sztuki robotniczej. Przed­ stawiciele, bowiem „naiwAego realizmu" z pierwszej wystawy — to wszystko ludzie, którzy oddawna uprawiali sztukę dla siebie i swego otoczenia. Tworzyli bez żadnej, zewnę- �trznej podniety. Każdy z nich miał już za sobą pewną jemu tylko właściwą drogę artystyczną, drogę przeważnie samotną, intuicyjną. Tymczasem nowoujawnione talenty na wy­ stawie drugiej, jak Adamczyk, Rej dych, Urba­ nek czy Wróbel są do pewnego stopnia osiągnię­ ciem nowym, wydobytym ze stanu inercji przez opiekę nad ruchem amatorskim. Możnaby za­ ryzykować twierdzenie, że jedynie podnieta ze­ wnętrzna, inspirowana przez stworzenie dogod­ nych warunków, ułatwione możliwości w zdo­ byciu środków malarskich i życzliwa opieka od­ powiednich czynników — skierowała ich na drogę artystyczną. Gdy zestawimy ich prace z twórczością „sta­ rych" amatorów-górników, choć powstałe w od­ miennych warunkach wykażą, że łączą je ele­ menty wspólne, gdyż w obu wypadkach twór­ czość ich wyrosła z dawnych tradycji kulturo­ wych i cywilizacyjnych. Oczywiście, nowa, buj­ na rzeczywistość, siłą rzeczy, narzuciła im zgo­ ła inną tematykę, daleką od dawnej. Jednak wyrażanie tej rzeczywistości środkami malar­ skimi zrozumiałymi dla nich samych, było jed­ nakowe. Łączy ich prace to samo, podświadome dążenie do szematyzacji formy, choć jednocze­ śnie przejawia się wyraźna troska o zgodność przedstawianej koncepcji artystycznej z rze­ czywistością. Rejdych pragnąc namalować w i ­ dok kopalni, w której pracuje (kopalnia „Brze­ szcze" (ryc. 2), najpierw usiłuje zrobić z natu­ ry szkic zabudowań kopalnianych i dopiero ma­ lując w domu puszcza wodze fantazji, jeśli cho­ dzi o kolor. Jednak wierzy, że obrazek jego przedstawia rzeczywistą kopalnię, gdyż starał się wiernie rozmieścić jej budynki. Ociepka ma­ lując las świerkowy w „Uroku hałdy" (ryc. 3 ) , chce, aby to był ten sam, który otacza osadę ko­ palnianą. Łamie więc gałązki w janowskim lasku i posługuje się nimi, jako modelem. Wróbel, przystępując do namalowania sceny z wiecu, na którym przemawiał działacz związkowy, Jan Wieczorek (ryc. 4), którego imieniem nazwana została kopalnia, gdzie pracuje obecnie, dokład­ nie zbadał całość otoczenia, usytuowanie schod­ ków zastępujących mównicę. Nawet usiłował od­ dać koloryt pobliskich domów Pomimo więc różnych czasokresów, w których rozpoczęli sw oją pracę artystyczną, przedstawi­ r ciele obu grup znajdują się w tym samym punk­ cie wyjściowym, gdyż wyrastają z tego samego środowiska i mają te same wewnętrzne możli­ wości startu artystycznego. Gdybyśmy teraz — rozpatrując ich twórczość na tle ustalonych teorii, chcieli przyjąć okreś­ lenie Gralewskiego dla pojęcia prymitywu — „sztuka pierwiastkowa" i razem z nim odrzu­ cili popularne twierdzenie, że sztuka prymityw­ na — to sztuka pierwotna, czy nawet nieudol­ na, to będziemy musieli stwierdzić, że sztuka robotnicza, sztuka górnicza — nie mieści się w tym określeniu. Odbyła już pewną drogę, od­ dzieliło j ą od punktu pierwiastkowego cały sze­ reg nalotów cywilizacyjnych, choć wyrosła na żyznym podglebiu polskiej kultury ludowej. Możnaby tu przyjąć definicję Luquet'a, któ­ ra —• być może — ma swoje uzasadnienie w układzie życia kulturalnego we Francji, jednak w Polsce musi ulec zmianie. Bowiem: SZTUKA LUDOWA I SZTUKA ROBOTNICZA M A J Ą CECHY WSPÓLNE, CHOĆ SĄ W I N N Y C H SZEREGACH ROZWOJOWYCH, PRZY CZYM POLSKA SZTUKA LUDOWA JEST WZGLĘ­ D E M POLSKIEJ S Z T U K I ROBOTNICZEJ PTERWSZA. Da się to do pewnego stopnia uzgodnić ze zdaniem profesora Szumana, który mówi, że „artystą jest on (dyletant pierwotny) właśnie dlatego, że samorodnie kontynuje i twórczo i indywidualnie rozwija formy i motywy tra­ dycyjnej ludowej s z t u k i " ) . Definicja ta jednak nie wyczerpuje zagad­ nienia i nie da się rozciągnąć na wszystkie, cie­ kawsze indywidualności artystyczne reprezen­ tujące plastykę polskiego górnika. Jest, bo­ wiem, zamknięta w ramach zbyt wąskich. Tym niemniej jest próbą określenia stanowiska pol­ skiej sztuki ludowej robotniczej względem pol­ skiej sztuki ludowej na odcinku grupy górni­ czej. Uwagi powyższe, wysnute na podstawie materiału zebranego wśród amatorów - górni­ ków, są jedynie podsumowaniem spostrzeżeń dokonanych w okresie badawczym; winny jed­ nak znaleść swoje uzasadnienie w podanych po­ niżej szkicach monograficznych najbardziej wybitnych i charakterystycznych dla swego środowiska indywidualnościach artystycznych wśród górników. 9 P R Z Y P I S Y Białostocki Jan: Zagadnienia twórczości amator­ 4. Gralewski Jan: Sztuka prymitywna i jej pozycja skiej. Z okazji wystawy w Muzeum Narodowym w rozwoju sztuki Przegląd filozoficzny, rocznik w Warszawie, Kuźnica rok 1949 nr. 23 str. 6 X L V . zeszyt 1 — 2 5. Gralewski Jan op. cit. str. 175 2. Stefan Szuman Pochwała dyletantów. — Warsza6. Szuman Stefan op. cit. str. 12 wa 1947 7. Szuman Stefan op. cit. str. 14 3. N. Michaiłów: Zur Beriffsbestimmung der Laien 8. Białostocki Jan op. cit. str. 6 malerei. Zeitschrift fur Kunstgeschichte, 1935 9. Szuman Stefan op. cit. str. 12 Materiał ilustracyjny z archiwum pracowni filmowo fotograficznej przy Zarządzie Głównym Związku Z a wodowego Górników w Polsce. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/263b2e86e2fa943ce0ef1eda0e232f70.pdf 8248a58f1366df0ca8427df843d94aa4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4265 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3975 Title A name given to the resource Sprawozdania, recenzje, drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.60-67 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KURSY MALOWANIA ORRAZÓW NA SZKLE ROMAN Ryc. 1. K. Duda l. 11 i S. Sieczka l. 14 najzdolniejsi uczestnicy kursu malowania obrazów na szkle odby­ wającego się w Maniowach, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss. 1951 r. Z inicjatywy Departamentu Twórczości Artystycznej Ministerstwa Kultury i Sztuki, przy współudziale Wy­ działu Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w K r a ­ kowie zorganizowane zostały na terenie powiatu no­ wotarskiego 3 kursy, których celem było zapoznanie ludowych artystów góralskich z zapomnianą już dziś techniką malowania na szkle i wyłowienie nowych ma­ larskich talentów. Kursy prowadziła znana malarka podhalańska He­ lena Rój-Kozłowska, której obrazy malowane na szkle wystawiane były na licznych pokazach sztuki ludowej Jako miejsca, gdzie kursy miały się odbyć wybrano trzy wsie położone w północno-wschodniej części po­ wiatu nowotarskiego a mianowicie: Dębno, Szlembark i Maniowy. W czasie kiedy kurs odbywał się w Maniowach, ko­ rzystając z zaproszenia ref. Wydziału Kultury i Sztu­ ki w Krakowie Ob. Bieszczanina miałem możność za­ poznania się ze sposobem prowadzenia nauczania, a po części i z wynikami. W opuszczonej chałupie góralskiej, dobrze ogrzanej, urządzonej prowizorycznie sprzętami wypożyczonymi 60 REINFUSS z przedszkola, siedziała gromadka chłopców nachylo­ nych nad stołem zasłanym papierami, kawałkami szyb i słoiczkami z farbą. Jedni z nich rysowali na papie­ rze podkłady, inni ze sporządzonych przez siebie pod­ kładów przenosili konturowy rysunek na szybę, lub uważnie zakładali kolorem partie rysunku uwidocznio­ nego na szkle. Dookoła stołu krążyła Rój-Kozłowska przyglądając się uważnie pracom swych wychowan­ ków. Zasadniczo starała się swym uczniom zostawiać możliwie największą swobodę, ograniczając się jedynie do uwag technicznych. Niemniej jednak, w niektórych wypadkach pomoc jej okazywała się niekiedy potrzeb­ na. Właśnie zgłosił się nowy uczeń, chłopiec lat około 12. Dostał ołówek i papier z poleceniem skomponowa­ nia projektu obrazka. Chłopiec nie może się zdecydo­ wać, rysuje góry, przekreśla je i zaczyna rysować ko­ ściół, ale po chwili przerywa tę pracę i patrzy przed siebie niezdecydowany, nie może wybrać tematu. R ó j Kozłowska wdaje się z nim w krótką rozmowę, po pa­ ru minutach chłopiec już wie, że tematem projektu może być nie tylko kościół czy góry, ale także np. co­ dzienna praca. Zabiera się więc żywo do rysowania i po chwili na papierze ukazuje się scena dojenia owiec. Chłopcy malują swe prace posługując się materia­ łem dostarczonym w całości przez organizatorów kur­ su. Malują farbami temperowymi ręcznie na miejscu przez Rój-Kozłowską ucieranymi. Zastosowanie farb temperowych jest pewnego rodzaju uproszczeniem, wiemy bowiem, że w dawnych obrazach ludowych naj­ częściej używane były farby rozrabiane z pokostem, te jednak nie dałyby się na kursie zastosować z powodu zbyt powolnego wysychania. Nauka na kursie odbywa się od rana do zmroku, gdyż część dzieci uczęszcza do szkoły rano, a część po południu. W dniu, w którym odwiedziliśmy Maniowy, prócz prac znajdujących się na warsztacie, widzieć już moż­ na było kilka robót całkowicie wykończonych. �Tematyka tych prac jest dosyć różnorodna, Spotyka­ my wśród nich bacę z owcami na hali, odbudowę War­ szawy w naiwnej interpretacji dziecka, które nigdy Warszawy nie widziało (ryc. 3), pustelnika pieniń­ skiego (ryc. 2), sceny przedstawiające pracę codzien­ ną, czy obrazy z życia zbójników (ryc. 4). Poza jed­ nym wypadkiem, jawnie zresztą inspirowanym przez Rój-Kozłowską, gdzie 12-letni Kazimierz Duda nama­ lował zbójników (ryc. 5) w ujęciu powtórzonym z ob­ razów janosikowych przechowywanych w zakopiań­ skim Muzeum, reszta prac ani w tematyce, ani w for­ mie nie nawiązuje do dawnych góralskich obrazów na szkle malowanych. Nić tradycji między dawnymi obrazami na szkle a tymi, które powstają dziś na omawianych kursach nie została nawiązana. Nic zresztą w tym nie ma dziwnego, skoro uświadomimy sobie, że w kursach bio­ rą udział prawie wyłącznie dzieci (ryc. 1), których większość nigdy obrazu na szkle nie widziała. W ta­ kich warunkach nie może być mowy o kontynuowaniu i rozwijaniu zamarłego (przed niemal 100 laty) ma­ larstwa tradycyjnego. Ryc. 2. Pustelnia w Pieninach, obraz na szkle 20x18 cm, mai. Józef Sekuła, Maniowy. Fot. R. Reinfuss. Zresztą gdyby nawet tego rodzaju próby zostały na szeroką skalę podjęte, wynik ich byłby prawdopodobnie z góry przesądzony. Nowa bowiem produkcja „sta­ rych" obrazów raziłaby swą nieszczerością, sztuczno­ ścią i nasuwałaby takie same zastrzeżenia jakie przy­ chodzą na myśl podczas oglądania obrazu K a z k a Du­ dy, powtarzającego mechanicznie motyw janosikowy. Wspomniany wyżej brak ciągłości powiązań między tradycyjną sztuką podhalańską a dzisiejszym malar­ stwem uprawianym przez młodzież na kursach powo­ duje, że twórczość tę trudno jest uważać za sztukę w sensie ścisłym „ludową". Jest to raczej sztuka dziec­ ka i to dziecka słabo już zżytego z tradycyjną kulturą swojej grupy. Młodzi malarze w małym stopniu są „Góralami". Zainteresowania ich kierują się raczej ku współczesności i ku przyszłości, dlatego w twórczości ich trudno byłoby doszukiwać się choćby tylko wpły­ wów dawnej podhalańskiej sztuki ludowej. Kursy w Dębnie, Szlembarku i Maniowach nie były więc reaktywowaniem tradycyjnego ludowego malar­ stwa podhalańskiego na szkle, niemniej był to nie­ zwykle ciekawy eksperyment, dający przegląd możli­ wości malarskich młodzieży góralskiej i sposobność wyselekcjonowania jednostek utalentowanych. Oceniając wynik kursów pod tym właśnie kątem wi­ dzenia należy podkreślić ich pozytywne znaczenie. Nie­ wątpliwie spośród 28 chłopców i dziewcząt, uczęszcza­ jących na kursy we wszystkich trzech wsiach, da się wydzielić grupę bardziej utalentowanych. Według in­ formacji Rój-Kozłowskiej w Szlembarku do tej grupy zaliczyć można Wincentego Harendzę (1. 14), Czesła­ wa Budzą (1. 15), Ludwika Szlembarskiego (1. 12), w Dębnie Franciszka Jonasa (1. 15) (.krewniaka ludo­ wego rzeźbiarza), Jana Głodka (1. 15), w Maniowach Stanisława Sieczkę (1. 14), Kazimierza Dudę (1. 11) i syna miejscowej nauczycielki Andrzeja Paszkowskie­ go. Wymienieni tu chłopcy wykazali duże zaintereso­ wanie w kierunku malarstwa na szkle i talent. Nasu­ wa się teraz pytanie czy i w jaki sposób nabyta na Ryc. 4. „Zbójnicy idą wyrabować zamek w Czorszty­ nie", obraz na szkle, 16 r 11 cm, mai. Kazimierz Duda l. 11 Maniowy. Fot. R. Reinfuss. Ы �kursach umiejętność zostanie w przyszłości przez tych młodocianych malarzy zużytkowana. Znając upodoba­ nia artystyczne współczesnej wsi góralskiej wątpię aże­ by prymitywne malatury naszych kursistów mogły znaleść się kiedyś na ścianach izb wiejskich. Jakież więc będą dalsze losy produkcji artystycznej świeżo wyszkolonych malarzy ? Gdzie znajdą one odbiorców ? Skoro na wieś w tym względzie liczyć nie można, po­ zostaje miasto, ale i ta sprawa nie wydaje się taka całkiem prosta. Do niedawna artysta wiejski sprze­ dawał swe wyroby w mieście, gdzie nabywali je róż­ ni zbieracze, wśród których nie brakowało również zwykłych snobów rozpływających się w płytkich po­ chwałach ludowego prymitywu. Obecnie stosunek do tych zagadnień uległ zasadniczej zmianie. Dziś arty­ sta nie pracuje już dla zadowolenia prawdziwych czy udanych potrzeb garstki (przypadkowych odbiorców lecz na zamówienie społeczne szerokich mas. I teraz właśnie należałoby gruntownie przedyskutować na­ suwające się pytanie: czy i w jakiej mierze twórczość artystyczna w rodzaju omawianych tu obrazów na szkle odpowiada zamówieniu społecznemu chwili obecnej. R y c . 5. Jan osikowa banda, obraz na szkle 31 x 32 cm. Mai. Kazimierz Duda l. 11 Maniowy. Fot. R. Reinfuss. RUDOLF BEDNARIK Ludove nahrobniky na Slovensku Turc. sv. Martin 1949 Wyd. Matica Slovenska str. 113, 33 rysunki, L X X I I tablice na kredowym papierze. Pracę swą o ludowych nagrobkach na Słowacji roz­ poczyna autor od przedstawienia w skrócie wierzeń ludu słowackiego związanych ze śmiercią i dawnych form grzebania. Jeszcze w X V I I I w. notują źródła hi­ storyczne wypadki kar pieniężnych nakładanych na chłopów, którzy pomijając formę pogrzebu chrześci­ jańskiego grzebali swych zmarłych wprost pod drze­ wami, śladem tego zwyczaju jest późniejsze sadzenie drzew na grobach, co łączy się z rozpowszechnioną u ludu wiarą, że dusza zmarłego znajdzie w drzewie swą trwałą siedzibę. Na drzewie siadają nosiciele dusz •— ptaki. Drzewa zasadzone na grobie jako miejsca schronienia dla duszy były równocześnie najpierwot­ niejszymi nagrobkami. Inne formy oznaczania grobów w postaci domków, słupów, krzyżów itp., były w isto­ cie formami wtórnymi zastępującymi owo drzewo i też służyły jako siedlisko dla duszy zmarłego. Niekiedy drewnianemu pomnikowi stawianemu nad grobem na­ daje się nawet kształty ludzkie, co uzmysławiać ma opiekuńczego ducha zmarłego przodka. Zdeformowane nagrobki człeko-kształtne przybrały postać słupków przypominając kształtem niektóre „pazdury" z da­ chów podhalańskich. Nagrobki te posiadają często wy­ 62 ryte na s .vej powierzchni znaki magiczne i apotropeiczne. Krzyż jako symbol przyjęty przez chrześcijań­ stwo zjawiając się na cmentarzach słowackich już w pierwszycń wiekach po przyjęciu chrześcijaństwa miał na celu usunięcie z tych miejsc resztek pogańskiego kultu przodków. Od czasów baroku, krzyże bywają pięknie zdobione i zaopatrywane w symbole czerpane z wierzeń chrześcijańskich. Starsze przedchrześcijań­ skie znaki i symbole utrzymują się nadal na słupkowatych pomnikach nagrobnych wykonanych bądź z drzewa bądź kutych w kamieniu, które według auto­ ra są naśladownictwem drewnianych. W pracy swej autor stara się przeciwstawić poglą­ dom niektórych autorów, dopatrujących się w słup­ kowych nagrobkach słowackich wpływów obcych, madziarskich czy tureckich. Posługując się rozległym materiałem czerpanym z etnografii słowiańskiej udawadnia, że opisywne przez niego formy nagrobków (z wyjątkiem oczywiście krzyża) są zabytkami rodzi­ mymi, wiążącymi się ściśle z wierzeniami dawnych Słowian, rozwiniętymi na tle ogólnego podłoża indoeuropejskiego. R. Reinfuss �MELODIE TANECZNE POWIŚLA Zebra) i objaśnieniem zaopatrzył Chorosiński Jan. Przedmowę napisał prof. dr. Adolf Chybiński. Kraków 1949. P W M . Str. 88 + 1 mapka. Okładka i rysunki M. Makarewicz. Zbiór ten ma wprowadzić czytelnika w świat ta­ necznych melodii ludowych części woj. kieleckiego i niewielkiego skrawka woj. lubelskiego na przestrzeni biegu Wisły od Tarnobrzegu przez Sandomierz, Puła­ wy pod Dęblin po Kozienice czyli w teren zwany przez jego mieszkańców „Powiślem". Uderzającą, jednak większość melodii zebrał autor z powiatu iłżyckiego, co stanowi uderzającą dysproporcję w stosunku do ilo­ ści przykładów z powiatów pozostałych (na 125 poda­ nych melodii — 93 pochodzi z pow. Iłża). Zbioru więc nie można pojmować jako zobrazowanie całego oma­ wianego regionu. Ponieważ jednak Jan Chorosiński gromadzi melodie ludowe interesujących go okolic od lat kilkunastu — można się spodziewać, że posiada on w swoich tekach równie liczny materiał z pozostałych powiatów „Powiśla" i ujawni go w dalszych zapowie­ dzianych wydawnictwach. Dyspozycja pracy przemyślana, podział materiału - przejrzysty, poruszone zagadnienia i obserwacje — liczne. Trafny tytuł dał autor swojemu zbiorkowi: „Melodie taneczne" a nie „Tańce". Temat „Tańce" w y m a g a ł b y od autora sklasyfikowania typów tanecz­ nych i pod względem muzycznym i choreograficznym. Tytuł „Melodie taneczne" uwolnił autora od tych obo­ wiązków. T y m niemniej Jan Chorosiński omawia po­ szczególne „grupy tańców" i wylicza ich 15. Rozdrob­ nienie to ma swe uzasadnienie w czysto praktycznym zastosowaniu tańców i w okolicznościach w jakich ta­ niec jest wykonywany. Stąd owe „flisackie", „leśnioki", „kopanioki" itd. W rzeczywistości zaś nie są to pod względem muzycznym osobne grupy tańców — lecz wszystkie one stanowią jedną grupę, jeden typ melodii tanecznej, mianowicie typ oberka. I przede wszystkim to właśnie należało — przy dość szeroko potraktowanym omówieniu tańców — podkreślić. Po przeanalizowaniu zbiorku okazuje się bowiem, że jest w nim nie 15 grup tańców lecz 7: oberki, „stare tańce", marsze, walczyki, poleczki i dwie grupy niesklasyfikowane przez autora a umieszczone w innych grupach -— polonezy i kra­ kowiaki. Tak więc ta czysto użytkowa podstawa po­ działu, bez jednoczesnego zwrócenia uwagi na stronę muzyczną, wprowadza nieobeznanego czytelnika w błęd­ ne przeświadczenie, że na „Powiślu" istnieje taka mno­ gość typów tanecznych. Wszak w innych regionach Polski oberek ujawnia się również pod różnymi nazwa­ mi (w Lubelskim — „majdaniak", w Rzeszowskim — „chaciok" itp.) nie mówiąc już o tym (co zresztą autor zaobserwował też na swoim terenie) — że melodie taneczne otrzymują często nazwy od imion lub nazwisk znakomitszych intrumentalistów, którzy je ze specjal­ nym ulubieniem grywali (np. „jastkowiak", „paster­ nak" itp.) co nie znaczy bynajmniej, by miał to być jakiś odrębny typ tańca. Tak też i tutaj niemal wszyst­ kie melodie taneczne, zaklasyfikowane przez autora do 10-ciu grup, stanowią jeden zasadniczy typ ludowego oberka. — W dalszej grupie „stare tańce" znajdujemy powszechne i znane w innych regionach tańce — zabawy jak „mietlorz" „smit" (w Wielkopolsce czy Opoczyń­ skim -— „kowal"), popularny „gołąbek", „foter" („ojciec") itd. Nazwa „stare tańce" uzasadniona tu jest widocznie cytatem wziętym z ust ludu, w rzeczy­ wistości jeśli idzie o wartości melodyczne i rytmiczne tej grupy — to przymiotnik „stare" jest tu mniej uza­ sadniony, a należy się on właśnie owym „okrąglokom", „powiślokom", „węglorzom" itp. Najmniejsze wartości etnograficzno-muzyczne wykazuje grupa „walczyków", w której łatwo dopatrzyć się powiązań z innymi regio­ nami Polski (nr 114, 118) oraz reminiscencji z przeminionego repertuaru muzyki lekkiej (nr 117). Nato­ miast piękny okaz ludowego walca umieścił autor w grupie „oczepinowych" (nr 74) pod nagłówkiem „chodzony". W grupie „marszów" melodyka ludowa również nie wypowiedziała się bogato, co zresztą za­ obserwować można i w innych regionach Polski. W grupie tej autor zasugerowany przeświadczeniem, że marsze muszą być napisane w takcie parzystym, wkleszczył w ramy 2ji melodię „oczepionego chodzonego" (nr 112), który jest wyraźnie na 3/4 i w 3^4 powinien być zapisany. W grupie „poleczki" doszło do w i ę k s z e ­ go zamieszania: na cztery zamieszczone polki pierwsza (nr 122) jest typowym krakowiakiem (znanym zresztą szeroko w całym Rzeszowskim), dwa następne numery to bardzo silnie, że się tak wyrażę „zkrakowiaczone" polki, a dopiero ostatni numer grupy (nr 125) jest właściwą polką, nie nasuwającą żadnych podejrzeń. W grupie „weselne i obrzędowe" znajdują się bardzo piękne a niesklasyfikowane przez autora okazy polone­ za (nr 75, 77). W samym omówieniu i objaśnieniach podszedł Choro­ siński do ludowego materiału muzycznego w sposób bardzo słuszny i rozumny, mianowicie od strony jego związku z życiem i warunkami życia. Zapatrzony w ideę takiego podejścia stara się autor podciągnąć pod nią cechy i wartości melodyczne tańców. W niejednym przypadku operacje te są wyraźnie sztuczne i nie można się oprzeć wrażeniu, że te brzmiące przykłady siłą zo­ stały wciągnięte pod linię takiego wytłumaczenia. Tym więcej, że autor sam wpada z sobą w sprzeczność, bo okazuje się, że te same melodie, które określa i uza­ sadnia jako — można powiedzieć — „zawodowe", a więc właśnie owe „leśnioki" czy „kopanioki", grane i tańczone w specjalnych i określonych okolicznościach łącznie z pracą zawodową, mają zastosowanie jako melodie taneczne na weselach czyli są zwykłymi ober­ kami tak samo chętnie tańczonymi na weselach jak i np. na porębie. Nie wyszliśmy jeszcze z tego okresu, w którym o muzyce ludowej pisze się frazesami, poetyzując, ślady 65 �tej maniery widoczne są jeszcze i u Chorosińskiego, trzeba jednak z góry zaznaczyć, że są one u niego zrównoważone rzetelnymi i treściwymi spostrzeżeniami poczynionymi w terenie zwłaszcza odnośnie kapel daw­ nych i dzisiejszych oraz praktyki instrumentalnej. Spo­ strzeżenia te nadają omawianej pracy dużą wartość. Zapis nutowy Chorosińskiego dobry i przekonywujący posiada cechy „porządnej roboty". Zapis wystarczający jest dla użytku praktyki muzycznej, wystarczy też kompozytorowi pragnącemu zaznajomić się z melodyką ludową regionu, odda usługi ruchowi amatorskiemu pragnącemu go zużyć do swoich celów. Rozmach melo­ dyczny skrzypków kieleckich każe przypuszczać, że powtórki melodii nie przebiegają u nich w sposób iden­ tyczny jak to podaje zapis, zrozumiałe jednak, że za­ pisanie tego w terenie, bez oparcia o nagranie, jest w większości przypadków niewykonalne. N a specjalnie dodatnie podkreślenie zasługuje w notacji Chorosiń­ skiego fakt, że podał on za pomocą metronomu tempo melodii, co w ogóle — a w tańcach w szczególności — ma znaczenie decydujące i pozwala na scharakteryzo­ wanie regionu. Chorosiński jest w notowaniu o tyle szczegółowy, że wypracowuje smyczkowanie, a nawet palcowanie. W przyszłości zapisy jego nabiorą jeszcze większej wartości, gdy wypracowane zostaną szcze­ gółowiej akcenty, które w tańcach odgrywają tak za­ sadnicza rolę, a które w łączności ze smyczkowaniem można zanotować i opracować. Wydanie P W M jak zawsze na poziomie, korekta staranna. Natomiast zasadnicze zastrzeżenie nasuwa strona ilustracyjna. Ilustrator, pragnąc być najwidocz­ niej w zgodzie z treścią wydawnictwa, które przedsta­ wia czysto ludowe, prymitywizmem tchnące melodie, postawił sobie słusznie za cel danie rysunku również prostego i prymitywnego. Niestety, w tej słusznej skądinąd tendencji, doszedł do przejaskrawienia i stwo­ rzył ilustracje nie proste lecz karykaturalne. Tym sa­ mym wpadł w konflikt z treścią wydawnictwa, czyli wynikł z tego błąd, którego ilustrator właśnie chciał uniknąć. Zbiorek, wykazujący piękno melodii ludowych, zilustrował karykaturami postaci ludowych. Szkoda tym większa, że pomysły rysownika w nawiązaniu do treści śpiewek i objaśnień słownych autora są na ogól dobre. Poruszam to i z tego względu, że w przypadku gdy zbiorek dostanie się do rąk ludzi wsi ilustracja taka może wywołać wrażenie wprost przeciwne niż to jakie ilustrator miał na myśli. Jadwiga Sobieska L U D O W E M O T Y W Y W W Y R O B A C H DZIANYCH Parę kilometrów na zachód od Krakowa położona jest wieś Tyniec znana niegdyś jako miejsce wyrobu, słynnych w okolicy, białych, bogato haftowanych chust czepcowych i magierek tj. czapek wełnianych (ryc. 1) robionych szydełkiem, które stąd rozchodziły się daleko, roznoszone przez wędrownych przekupniów docierają­ cych w okolice Rzeszowa, Sanoka, Gorlic a na północ prawie po Kielce. „Magierka" z Tyńca. pow. Kraków, wykonała Marcjanna Siwkowa. (Balaskowa). Fot. w r. 1947 R. Reinfuss. Po I wojnie światowej wyrób „sytych chust" tyniec­ kich poszedł w zapomnienie, a zamiast magierek za­ częto wyrabiać na sprzedaż do miasta grube skarpety zimowe, i rękawiczki. Szydełkarstwo jest w Tyńcu tak rozpowszechnione, że zajęciu temu oddają się nie tylko kobiety, ale i dzieci, a nawet mężczyźni. W okresie międzywojennym wyrabiane w Tyńcu rękawice zaczę­ to zdobić spotykanymi dziś na każdym kroku motywa­ mi norweskimi. Obecnie na terenie Tyńca została zorganizowana spółdzielnia pracująca w ścisłym kontakcie z kra­ kowską Delegaturą C.P.L. i A. W trosce o podniesienie poziomu estetycznego wyro­ bów tynieckich i dla nadania im charakteru twórczości rodzimej Delegatura krakowskiej C . P . L . i A. postano­ wiła wyeliminować wzory norweskie, zastępując je po zasiągnięciu rady w Zakładzie Badania Plastyki i Zdob­ nictwa Ludowego P.I.S. motywami zaczerpniętymi ze zdobnictwa dawnych magierek. Próbny komplet składa­ jący się z czapki, szalika, rękawic i skarpetek po­ wierzono do wykonania Marejannie Siwkowej zw Balaskowa, starej kobiecie, która w młodości swej sama jeszcze magierki wyrabiała. Próba wypadła nadspodzie­ wanie i należy przypuszczać, że już w przyszłym sezo­ nie zimowym w sprzedaży ukażą się wyroby tynieckie wykonane według obecnie opracowywanych wzorów. R. R. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53a232c27c7992896e97080d0005a79b.pdf 180892f79afffc9d085a2077f2bfb1a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4264 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3974 Title A name given to the resource Obrady etnografów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.59 Creator An entity primarily responsible for making the resource A.K. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text St. A. P. Okladnikow, Buriet' nowaja paleoliticzeskaja stojanka na Angarie, Sowietskaja archeologija, t. V, str. 292. ' ) St. np. u I . Kjun, Iskusstwo pierwobytnych na­ rodów, M. L . , 1933, tabl. 10, rys. 21. - ) St. A. P. Okladnikow, Nieoliticzeskije pamiatniki, как istoczniki po etogonii Sibiri i Dalniego Wostoka, Kratkije Soobszczenija, U M K , t. I X , 1941, str. 9—11. " 0 Twierdzenie autorki, że w górnym paleolicie nie było jeszcze szytej odzieży, jest kwestią sporną, a po­ dane argumenty nie są wystarczająco przekonywujące. Zagadnienie to jest w toku dalszych badań Cprzypisek Redakcji Sowietskoj Etnografiji). -'0 St. W. Kohler, Issliedowanije intiellekta czełowiekoobraznych obiezjan, 1930, str. 73. - ) St. A. R. Wallace, Małajskij archipielag, SPb, 1872, str. 56—57 i 65. 2K) St. W. K . Arsenjew, Diersu Uzała, M. L . , str. 49—52. ) G. Stanley, Obitatieli liesow centralnoj Afriki, zb. Afrika, 1905, str. 322—328. '>) A l . Ostrogorski, Narody ziemli, Spb, t. I I , str. 132. i ) Zb. Afrika, fotografia na str. 324. ' ) N. N. Mikłucho-Makłaj, Putieszestwija. M. L . , 1940, t. I, str. 275. 2X 1 r 7 2!> a : f ;l 2 OBRADY !;! • ) St. A. W. Arcichowski, Wwiedienije w archeołogiju, M., 1947, str. 9, 12 i dalsze. W. I . Rawdonikas, Istorija pierwobytnogo obszczestwa, b., 1939, str. 180. :'>) P. P. Jefimienko, patrz jak wyżej, str. 280. S. A. Siemienow, Kostjanyje razbilniki iz Rodanowa gorodiszcza, Kratkije soobszczenija, U M K , X V , 1947, str. 141. ") Ob. jak wyżej, str. 138. ) Ob. jak wyżej, str. 142. "») Jak już nadmienialiśmy, argumentacja autorki nie zawsze jest przekonywująca. Myśliwy pierwotny mógł wycinać rzemienie, chociaż nie proste, mógł tak­ że nacierać je i zmiękczać. Poza tym dla zawiązywa­ nia mogły służyć wąskie paski skóry, zdjęte z łap zwierząt. Mimo jednak tych zastrzeżeń zasadnicza kon­ cepcja autorki pozostaje nadzwyczaj interesująca (przypisek Redakcji Sow. Eetn.) i") St. A. I . Mazafowicz, Istoriczeskaja gieołogija, M. L . , 1937, str. 388, 389, 391. " ) St. Darwin, Putieszestwije naturalista wokrug swieta, M. L . , 1941, str. 183. '-0 G. Pietrow, Nowo je podtwierżdenije tieorii E n ­ gelsa o proischożdienii czełowieka, Wiestnik znanija, 1936, nr 4, str. 260. >") P. P. Jefimienko, patrz jak wyżej, str. 170. г :! : K 4 ETNOGRAFÓW Zarząd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zor­ ganizował w Krakowie w dniach 17—19 lutego br. wspólną naradę wszystkich etnografów, zespolonych w tymże Towarzystwie, reprezentujących zarówno uni­ wersytety, instytuty badawcze, muzea, jak też pra­ cowników terenowych, a poczęści także przedstawi­ cieli pokrewnych dyscyplin naukowych. Celem narady było przygotowanie materiałów dotyczących etnogra­ fii dla Kongresu Nauki Polskiej oraz wytyczenie pla­ nu pracy Towarzystwa. Wprowadzeniem w obrady był zagajający referat prof. К. Moszyńskiego, poświęcony określeniu przedmiotu, celu i zakresu etnografii. W dalszym ciągu obrad, w ocenie dotychczasowego dorobku etnografii polskiej wyróżniono w dyskusji kilka okresów, w których tendencje postępowe w etno­ grafii narastały w zależności od zmieniających się wa­ runków gospodarczo - społecznych. Uczestnicy obrad ustosunkowali się krytycznie do dotychczasowych róż­ nych metod i kierunków, reprezentowanych również w nauce polskiej, stając na stanowisku metodycznym reprezentowanym przez materializm dialektyczny i hi­ storyczny. Potępiono silnie tendencje tzw. obiektywne i nie wią­ zanie nauki z życiem okresu międzywojennego, pod­ kreślając zarazem wartość niektórych powstałych w tym okresie materiałów opisowych i prac systematy­ zujących o porównawczo - syntetycznym charakterze. W okresie powojennym zanotowano coraz żywsze za­ interesowanie potrzebami życia praktycznego, jak rów. nież zagadnieniami metodologicznymi oraz organizo­ wanie pracy zespołowej. W ciągu narad podniesiono specjalnie zasługi na tym polu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które skupiając w okresie powojen­ nym wszystkich czynnych pracowników w zakresie et­ nografii, już na zjeździe naukowym odbytym w Toru­ niu w 1949 roku, ustaliło wytyczne metodologiczne i swój sześcioletni plan pracy badawczej i wydawni­ czej. Dziś praca etnografa ma iść w trzech kierunkach: 1. badań etnograficzno - historycznych, 2. badania współcześnie istniejących reliktów kultury epok minio­ nych, 3. badania współczesnych przeobrażeń i współ­ czesnej kultury mas pracujących, oraz tworzenia się nowej kultury socjalistycznej. Specjalnie silny nacisk położony został na te działy kultury ludowej, które najściślej wiążą się z potrzebami budownictwa socja­ listycznego i których przebadanie może dać w wyni­ ku pomoc przy planowaniu i organizowaniu nowego życia. W dyskusji poruszono również badanie sztuki ludowej, które w szerokim zakresie organizuje ostat­ nio P a ń s t w o w y Instytut Sztuki. Doceniając dużą do­ niosłość badań prowadzonych przez instytuty specjal­ ne, podkreślono jednak silnie wzajemną łączność wszy­ stkich działów kultury, oraz konieczność badania każ­ dego wycinka na tle całości życia, w jego gospodar­ czych i społecznych uwarunkowaniach. Przeciwstawio­ no się projektom rozbicia etnografii na szereg odręb­ nych działów i wysunięto zgodnie postulat utrzymania, w przyszłej organizacji nauki polskiej, instytucji cen­ tralnej, łączącej wszystkie działy etnografii i wszyst­ kich pracowników, badających poszczególne zagadnie­ nia etnograficzne. A. K. 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1a183bf782b6a03a2db327a4c162f08.pdf 0e006b5a914430788869f040be3de929 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3959 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3706 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.119-129 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B I E L I C E R W. N . : N A R O D N A J A ODIEŻDA U D M U R T O W , M A T I E R I A Ł Y К E T N O G E N E Z U ( A K . N . ZSRR. T r u d y I n s t i t u t e E t n o g r a f i i i m . E. Mikłucho-Makłaja, Nowaja Serija, t o m X ) , s. 142, 76 r y s . w t y m 10 t a b l . k o l o r , n a k r e d z i e , 1 m a p a W pracy tej autorka systematyzuje i omawia m a ­ teriały, odnoszące się d o u b i o r u U d m u r t ó w ( W o t i a k ó w ) , ogłoszone d r u k i e m , znajdujące się w m u z e a c h i z g r o m a d z o n e osobiście p o d c z a s e k s p e d y c j i e t n o g r a ­ f i c z n y c h w 1930, 1931 i 1938 r . S t a r a się o n a w y k a z a ć p o c h o d z e n i e poszczególnych f o r m u b i o r u l u d o w e g o , i c h ewolucję oraz odbicie w n i c h stosunków r o d z i n n o - p r a w n y c h i różnic społecz¬ n y c h . R ó w n o c z e ś n i e a u t o r k a p o r u s z a z a g a d n i e n i e zna­ czenia u b i o r u j a k o w y t w o r u a r t y s t y c z n e j twórczości ludowej U d m u r t ó w . P r a c a z a w i e r a o p i s y t e c h n i k i w y k o n a n i a ubiorów, f o r m y k r o j u o r a z z m i e r z a d o określenia środowiska i czasu w y s t ę p o w a n i a poszczególnych części u b r a n i a . Autorka traktuje ubiór j a k o d o k u m e n t h i s t o r y c z n y , który c h a r a k t e r y z u j e etniczną swoistość l u d u , jego kulturę o r a z w y k a z u j e z w i ą z k i z l u d a m i sąsiednimi U d m u r t o w i e , d a w n i e j z w a n i W o t i a k a m i , należą dó północno-wschodnich F i n ó w i liczą o k . 600.000 l u d z i T w o r z ą r e p u b l i k ę autonomiczną o obszarze 32 t y s . k m ze stolicą I ż e w s k i e m . T r u d n i ą się uprawą r o l i . W z a ­ r a n i u s w e j ł r s t o r i i z n a j d o w a l i się U d m u r t o w i e p o d s i l n y m w p ł y w e m d a w n y c h Czuwaszów c z y l i Bułgarów nadwołżańskich a następnie p o d p a n o w a n i e m T a t a ­ rów o c z y m w s p o m i n a m i c h podania l u d o w e Po p o ­ konaniu starów Moskwa zwolnła Udmurtów w 1587 r o d nłaTen-a i m to ny dS U d m ^ t ó w Г leża także t z w B e s e r m e n o w i e S t a n o w i o T z u L u r IfzowanyszczeptatarTk" ^ " W . N . B i e l i c e r podzieliła s w o j ą pracę n a 10 r o z d z i a ­ łów: 1 — źródła; 2 — t e c h n i k a w y t w a r z a n i a m a t e ­ riałów, a w i ę c przędzenie i t k a n i e , o b r ó b k a skóry, p r o d u k c j a wojłoku wyrób o b u w i a z łyka; 3 odzież kobieca; 4 - u b i o r y głowy; 5 - obuwie; 6 ozdoby: 7 - zespoły u b r a n i o w e w s t r o j u k o b i e c y m ; 8 - odzież męska- 9 - odzież B e s e r n i e n ó w ; 10 - o r n a m e n t t k a n y i w y s z y w a n y ; w r e s z c i e zakończenie i słownik termi¬ nów w j ę z y k u u d m u r c k i m , u ż y w a n y c h w p r a c y . : b t a n o w o m z u d m u r W p i e r w s z y m rozdziale ' a u t o r k a podaje k r y t y c z n y przegląd p r a c e t n o g r a f i c z n y c h , dotyczących U d m u r ­ tów, z k t ó r y c h n a j d a w n i e j s z e odnoszą się d o X V I I I w . o r a z p r a c p a l e o e t n o e r a f i c z n y c h , w y c h o d z ą c z założe­ n i a , że z a g a d n i e n i a e t n o g r a f i i U d m u r t ó w są h i s t o r y c z ­ nie z w ' a z a n e ze s t a r o ż y t n y m i k u l t u r a m i d o r z e c z a K a ­ my a w ' ę c ananińską pianoborską czepecką oraz z kulturą' B u ł g a r ó w nadwołżańskich Z a b y t k i k u l t u r y ananińskiej w y s t ę p u j ą c e w p a s i e l a s o s t e p u , sięgają p i e r w s z e g o tysiąclecia p r z e d n . e. B y ł y o n e ściśle z w i ą z a n e z p o ł u d n i o w y m i i z a c h o d n i o s y b e r y j s k i m i k u l t u r a m i t e j e p o k i o r a z z wcześniej­ s z y m i k u l t u r a m i e p o k i brązu. W y n i k i w y k o p a l i s k w y k a z u j ą , że w epoce a n a n i ń ­ s k i e j , n a p o g r a n i c z u l a s u i s t e p u , przebiegał p r o c e s m i e s z a n i a się typów mongoloidalnych i europeidalnych. Nadbrzeżna ludność K a m y w epoce ananińskiej n a ­ w i ą z y w a ł a s t o s u n k i ze s w y m i p o ł u d n i o w y m i sąsiadami i wchodziła w szeroką orbitę w y m i a n y ze światem scytyjskim. N a p o d s t a w i e szczątków znalezionych t k a n i n oraz płaskorzeźby n a k a m i e n n e j płycie g r o b o w e j z t e j e p o k i p r z y p u s z c z a się, że istniały w ó w c z a s d w a t y p y o d z i e ż y : lżejsza - z w ł ó k i e n roślinnych o r a z c i e p l e j s z a - w e ł ­ n i a n a i f u t r z a n a . O g ó l n y w y g l ą d t e i odzieży p r z y p o ­ m n ą krótką, ujętą p a s e m odzież t y p u s c y t y j s k i e g o M a t e r i a ł y ' d o odzieży z e p o k i p i a n o b o r s k i e j ( I I I w . p r z e d п. е. — V w . n . e.) są b a r d z o u b o g i e . P e w n e 2 M o s k w a 1951. w y o b r a ż e n i e o u b i o r z e dają z n a l e z i o n e 3 f i g u r k i k o ­ biece. Zespół o d z i e ż o w y p r z y p o m i n a ubiór ludności z e p o k i ananińskiej. Następna e p o k a , od V do I X w . п. е., z p o w o d u b r a ­ k u o d p o w i e d n i c h badań a r c h e o l o g i c z n y c h , n i e w n o s i żadnych n o w y c h d a n y c h do znajomości odzieży. Z n a c z n i e l e p i e j p r z e d s t a w i a j ą się m a t e r i a ł y p o c h o ­ dzące z k u l t u r y c z e p i e c k i e j (od I X do X I V w . ) . A n a l i z a t e g o materiału p o z w a l a w y j a ś n i ć w i e l e współczesnych p r z e j a w ó w k u l t u r y U d m u r t ó w , a w szczególności do­ tyczących odzieży l u d o w e j B a r d z o u b o g o przedstawiają się źródła a r c h e o l o g i c z ­ ne i piśmiennicze, dotyczące k u l t u r y u d m u r c k i e j z o¬ k r e s u od X V do X V I I w . Z w i e k u X V I I I pochodzą l i c z n e w z m i a n k i o odzieży t e g o l u d u . Ź r ó d ł a l i t e r a c k i e z X V I I I w . podają t y l k o p r z y g o d n e w y p o w i e d z i o s t r o ­ j u Udmurtów, n i e wystarczające d l a o d t w o r z e n i a i c h pełnego zespołu o d z i e ż o w e g o . Z n a c z n i e b o g a t s z a j e s t literatura etnograficzna o U d m u r t a c h z w i e k u X I X . A u t o r k a s z c z e g ó ł o w o o m a w i a w s z y s t k i e dostępne j e j źródła piśmiennicze, t a k w j ę z y k u r o s y j s k i m j a k i w obcych — prace N . Bucha, N. Tilkego, J . M a n n i n e n a i innych D r u g i rozdział p r a c y , p o ś w i ę c o n y t e c h n i c e p r z y g o t o ­ w a n i a materiałów, z a w i e r a : 1 — szczegółowe o m ó w i e ­ nie p r z e b i e g u przędzenia i t k a n i a , opis u ż y w a n y c h n a ­ rzędzi i będących w użyciu t e c h n i k t k a c k i c h ; 2 — ob­ r ó b k ę skór, u ż y w a n y c h n a półszubki, czapki, pasy i rękawice; 3 — produkcję wojłoku n a o b u w i e i c z a p k i ; 4 — w y r ó b o b u w i a z łyka, t z w . łapci. O m ó w i e n i e odzieży k o b i e c e j w r o z d z i a l e t r z e c i m za­ c z y n a a u t o r k a od c h a r a k t e r y s t y k i m a t e r i a ł ó w w y k o p a ­ l i s k o w y c h , pochodzących z X — X I w . n . e. P r z e c h o ­ dząc do u b i o r ó w współczesnych w y o d r ę b n i a 3 t y p y k o s z u l k o b i e c y c h , różniących się k r o j e m P o d a j e b a r ­ dzo szczegółowy o p i s i c h w y k o n a n i a i zasięgu i c h użytkowania Załączony materiał i l u s t r a c y j n y « a d a się z f o t o g r a f i i oraz Г rysunków k a ż d e f k o s z u h P r z e d s t a w i o n e , z p r z o d u i z tyłu ( n a r y s u n k a c h °tZy ^znaczon^Tinia orzarywana) NastonTe a u S orzecho^ fei omóudone sa z a i S 1 n a n i S k i z a z w T c z a i b o eatoTdobione haftem W w i ^ T L S \ v n o w ' a d V mało n ^ k l n v w S p o a IZnrlt ^innXŹZ o £ v ^ Г p ł ó c i e n n y ™rń*nji ^ . f h ę s c i t ™ k o , ł i e f f e s t r o j u , a u t o r k a o p i s u j e odzież wełnianą, a w i ę c k a f ­ t a n sięgający d o k o l a n , n o s z o n y l a t e m i jesienią. D o tej g r u p y należy tez k a m i z e l k a . K a m i z e l k a jest bez rękawów. K r o j e m u p o d o b n i a się d o k a f t a n a , sięga rochę niżej b i o d e r l u b d o k o l a n . A u t o r k a p o r ó w n u j e t e n ubiór z p o d o b n y m i u b i o r a m i i n n y c h l u d ó w . N a ¬ s ępnie o p s u j e sukmanę z s u k n a s a m o d z i a ł o w e g o . W o k r e s i e z i m o w y m k o b i e t y zakładały n a s i e b i e p o k i l ­ k a t a k i c h s u k m a n . R z a d z i e j u ż y w a n e b y ł y s z u b y ze skor b a r a n i c h . W rozdziale c z w a r t y m z n a j d u j e m y opis l i c z n y c h o d ­ m i a n ubioru głowy kobiet. W r o z d z i a l e p i ą t y m o m a w i a n e są płócienne p o ń c z o ­ c h y — okrętacze o r a z łapcie ł y k o w e , k t ó r e p r z y gos­ p o d a r c e k o ł c h o z o w e j zostały w zupełności zastąpione przez o b u w i e skórzane. W r o z d z i a l e szóstym, p o ś w i ę c o n y m o z d o b o m , a u t o r ­ k a sięga w s t e c z d o w . X . J e j z d a n i e m większość m e ­ t a l o w y c h ozdób U d m u r t ó w p r z y p o m i n a o z d o b y T a t a - 119 �r ó w i B a s z k i r ó w o r a z w y k a z u j e z w i ą z k i ze W s c h o d e m , z A z j ą Średnią. O z d o b y t e b y ł y dziełem w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j O b e c n i e o z d o b y n a b y w a n e są w m i e j s c o w y c h sklepach. Rozdział siódmy o m a w i a zespoły o d z i e ż o w e ( k o s t i u m nyje kompleksy) w stroju kobiet, typowe dla pewnych o b s z a r ó w g e o g r a f i c z n y c h . A u t o r k a w y r ó ż n i a pięć t a ­ k i c h zespołów. A n a l i z a b a d a n i a materiału p o z w a l a następnie s t w i e r ­ dzić w y s t ę p u j ą c e w n i e d a l e k i e j jeszcze przeszłości — i s t n i e n i e o b r z ę d o w e g o k o b i e c e g o zespołu o d z i e ż o w e g o udmurckiego, a mianowicie: modlitewnego, pogrzebo­ wego i weselnego. Prócz tego w u b i o r a c h kobiecych w y r a ź n i e zaznaczały się różnice g r u p w i e k u . B y ł y t o u b i o r y — dziecięce, d z i e w c z y n e k , dziewcząt n a w y ­ d a n i u , m ł o d y c h mężatek, m ę ż a t e k ^ a t e k i s t a r u s z e k . Ubiór k o b i e t w y r a ż a ł też równocześnie r o z w a r s t w i e n i e społeczne w s i u d m u r c k ' e j Zaznaczało się t o w ubóst­ w i e m a t e r i a ł ó w i ozdób u b e d o t y w s i o w e j . N a s t ę p o ­ w a ł a z a m i a n a ozdób i m o n e t z m e t a l i s z l a c h e t n y c h — b l a s z k a m i z o ł o w i u i t p U b o g a c z ó w n a t o m i a s t samo­ działy zostały w c z e ś n i e j z a s t a p ' o n e p r z e z s u k n a w y ­ r o b u f a b r y c z n e g o . P o z a t y m z a c h o w a l i o n i dłużej b a r ­ dzo d r o g i e p r z y b r a n i e g ł o w y . Stopniowy w z r o s t d o b r o b y t u ludności w o k r e s i e w ł a d z y r a d z i e c k i e j w p ł y n ą ł n a t o , że k o b i e t a u d m u r c k a m a o b e c n i e możność k u p o w a n i a t k a n i n i ozdób w y ż ­ s z y c h g a t u n k ó w . T o t e ż d a w n y ubiór l u d o w y uległ s z e r e g o m przeobrażeń, uproszczeń i udoskonaleń, b ę ­ dących w y r a z e m n o w e g o ż y w i o ł o w e g o r o z k w i t u socja­ l i s t y c z n e j twórczości l u d o w e j . Rozdział ósmy poświęcony j e s t o p i s o w i odzieży m ę s ­ k i e j . U k ł a d t e g o rozdziału j e s t t a k i s a m , j a k i p r z y o p s i e odzieży k o b i e c e j . A u t o r k a w y r ó ż n i a d w a t y p y k o s z u l i . D o o p i s u d w ó c h t y p ó w s p o d n i męskich dołą­ czone są d w a r y s u n k i . R y s u n k i są m a ł o p r z e j r z y s t e , w i d o c z n i e a u t o r k a n i e opanowała t e j niezbędnej d l a e t n o g r a f a umiejętności N a przód k o s z u l i mężczyźni nakładają p r z o d k i o z d o b n i e w y s z y w a n e . Z w i e r z c h n i m o d z i e n i e m l e t n i m , z a k ł a d a n y m n a k o s z u l e , są chałaty długie d o k o l a n . Cieplejszą odzież stanowią s u k m a n y s u k i e n n e . Podczas z i m y n o s z o n e są f u t r z a n e półszubki, k r y t e s u k n e m . O d początku X I X w . odzież męska za­ c z y n a ulegać w p ł y w o m m i a s t a , co w y r a ż a się w k r o j u ubrań i d o b o r z e m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h . Wśród młodzieży r o z p o w s z e c h n i o n e są kamizele. Ważną r o l ę w u b i o r z e p o s i a d a p a s r z e m i e n n y , l u b t k a n y , własnego w y r o b u l u b fabrycznego. W jego f o r ­ m i e i m a t e r i a l e zaznacza się związek z g r u p a m i w i e k u . Miał o n również znaczenie obrzędowe. Dawny ubiór g ł o w y s t a n o w i ł y c z a p k i s u k i e n n e . O b e c n i e rozpowszechniły się c z a p k i t y p u m i e j s k i e g o , nabywane w sklepach. Nogi owijano onucami i po­ w s z e c h n i e n o s z o n o łapcie z łyka. A u t o r k a r o z p a t r u j e ubiór męski n a t l e w a r u n k ó w e k o n o m i c z n y c h i środowiska g e o g r a f i c z n e g o w y k a z u ­ jąc, j a k k s z t a ł t o w a ł się o n w ciągu w i e l u wieków. Występują w n i m e l e m e n t y związane z leśną kulturą myśliwską i ze stepową kulturą hodowlaną, p o d o b n i e , j a k t o się p r z e j a w i a w u b i o r z e k o b i e t . 120 R ó w n o c z e ś n i e ze z r ó ż n i c o w a n i e m n a g r u p y w y t w ó r ­ cze, ubiór U d m u r t ó w w c z e ś n i e zaczął stawać się o z n a ­ ką odrębności p l e m i e n n e j . A u t o r k a a n a l i z u j e c z y n n i k i w p ł y w a j ą c e n a w y o d r ę b n i e n i e się i z a c h o w a n e t e g o u b i o r u . O b e c n i e męski ubiór U d m u r t ó w p r a w i e w z u ­ pełności zatracił s w o j ą odrębność narodową, został zastąpiony p r z e z u b i o r y m i e j s k i e , t a k i e s a m e , j a k i e noszą r o s y j s c y chłopi i r o b o t n i c y . Rozdział d z i e w i ą t y p o ś w i ę c o n y został o p i s o w i o d z i e ­ ży B e s e r m e n ó w . U b i ó r B e s e r m e n ó w zbliżony j e s t d o u b i o r u U d m u r t ó w . P e w n e różnice zaznaczają się w a r ­ chaicznych elementach u b i o r u głowy. Wykazują one jakieś p r z e d t a t a r s k i e u w a r s t w i e n i a , sięgające jeszcze e p o k i bułgarskiej. : W r o z d z i a l e dziesiątym r o z p a t r y w a n y j e s t o r n a m e n t t k a n y i w y s z y w a n y n a ubiorze Udmurtów i Beserme­ nów. A u t o r k a szczegółowo o m a w i a o z d o b n e t e c h n i k i t k a c k i e , g ł ó w n i e technikę .,braną" — i z a s t o s o w a n i e j e j n a poszczególnych częściach u b i o r ó w . W k i l k u wierszach w s p o m n i a n a jest technika tkania d y w a n ó w , k t ó r e w y k o n u j ą u d m u r c k i e kołchoźnice. A u t o r k a z a z n a c z a , że p r z e d R e w o l u c j ą s z t u k a l u d o w a U d m u r t ó w ograniczała się g ł ó w n i e d o t k a c t w a w z o ­ r z y s t e g o i h a f c i a r s t w a , o b e c n i e a r t y s t y c z n a twórczość U d m u r t ó w z n a j d u j e w y r a z w różnorodnych p r z e j a ­ wach sztuki. W o s t a t n i m rozdziale a u t o r k a p o d s u m o w u j e w y n i k i s w o j e i p r a c y . W y k a z u i e o n a , że w y r ó ż n i o n e p r z e z nią c z t e r y k o m p l e k s y u b i o r u U d m u r t ó w mogą b y ć s p r o ­ w a d z o n e d o d w ó c h z a s a d n i c z y c h . Są t o : j e d e n — p ó ł ­ n o c n y , z w i ą z a n y z ludnością s t r e f y leśno-rolniczej, za­ mieszkującą d o r z e c z e C z e p c y i W i a t k i , d r u g i — p o ­ ł u d n i o w y ukształtował się n a obszarze p o g r a n i c z a lasos t e p u , g d z i e szczególnie w y r a ź n i e zaznaczył się w p ł y w stepowych k u l t u r hodowlanych. R o z d z i a ł t e n z a m y k a p r a c ę k r ó t k i m o p i s e m życia i k u l t u r y m a t e r i a l n e j Udmurtów, i c h gospodarki, za­ jęć, mieszkań, jadła i n a p o j ó w . A u t o r k a z e s t a w i a w y n i k i badań e t n o g r a f i c z n y c h z badaniami archeologicznymi i antropologicznymi, sta­ rając się w y c i ą g n ą ć z t a k i e g o zestawienia bardziej ogólne w n i o s k i o e t n o g e n e z i e U d m u r t ó w . „ P o W i e l k i e j R e w o l u c j i Październikowej w r a z z u t w o r z e n i e m U d ­ murckie j Autonomicznej Radzieckiej Socjalistycznej Republiki, naród u d m u r c k i stał się r ó w n o p r a w n y m członkiem w r o d z i n i e n a r o d ó w F e d e r a c j i Rosyjskiej. Uczestniczy o n a k t y w n i e w b u d o w n i c t w i e socjalistycz­ n y m całego w i e l o n a r o d o w o ś c i o w e g o p a ń s t w a / w n o s z ą c swój wkład do k u l t u r y r a d z i e c k i e j . " D o p r a c y dołączony został słownik u d m u r c k i c h w y ­ r a z ó w , s p o t y k a n y c h w tekście W. N Bielicer b a d a ubiór U d m u r t ó w w z w i ą z k u z historycznym procesem kształtowania się n a r o d u u d m u r c k i e g o . W t e n sposób ujęty strój l u d o w y zostaje uwydatniony jako dokument Ivstoryczny i bardziej z r o z u m i a ł y m i stają się p r z e j a w y twórczości l u d o w e j , sztuka i u p o d o b a n i a estetyczne Udmurtów. Interesująca p r a c a W . N . B i e l i c e r j e s t c e n n y m p r z y ­ c z y n k i e m d o wyjaśnienia e t n o g e n e z y U d m u r t ó w . E. Frankowski I �R O M A N REINFUSS: POLSKIE DRUKI L U D O W E N A PŁÓTNIE. Państwowy Warszawa Instytut Wydawniczy, 1953, s. 260, 16 tablic, mapa. Ryc. 1. Odbitka z klocka o wzorze ciętym w drewnie. Muzeum w Słupsku. Wzór ten służył do zdobienia dołu fartucha, spódnicy itp. N i e z m i e r n i e c i e k a w a t a książka, która ukazała się n i e d a w n o , o m a w i a zagadnienie dotychczas w P o l s c e p r a w i e w c a l e l u b bardzo mało z n a n e . T e c h n i k a druków n a t k a n i n a c h była szeroko r o z ­ p o w s z e c h n i o n a w świecie, sięgając w k r a j a c h W s c h o ­ du odległych l a t p r z e d naszą erą W k r a j a c h euro­ p e j s k i c h d r u k o w a n i e t k a n i n zjawiło się nieco później, a od X V T I I s t u l e c i a z n a n e jest również w P o l s c e . Z d o ­ bienie płócien techniką d r u k u przeszło u n a s różne k o l e i e Początkowo rozwiiało sie w małych w a r s z t a ­ t a c h potem w m a n u f a k t u r a c h aż w y p a r t e przez p r z e ­ mysł f a b r y c z n y do p r o w i n c j o n a l n y c h c i a s t e c z e k i wsi przez długie lata bo do okresu^tórwszei w o l n y Ś w i ­ towej służyło wyłącznie p o t r z e b o m T u d n o ś T i w ^ k i e j . A u t o r dokonał żmudnej p r a c y . N a p o d s t a w i e dostęp­ nej m u l i t e r a t u r y i w o p a r c i u o własne b a d a n i a tere­ nowe zgromadził poważny materiał p o z n a w c z y , w y ­ pełniający w n a s z y m piśmiennictwie n a u k o w y m dot­ kliwą lukę. B a d a c z e s z t u k i l u d o w e j , a zwłaszcza h i ­ storii l u d o w e j odzieży, etnografowie i h i s t o r y c y sztuki, -СЯК w r e s z c i e p r o j e k t a n c i opracowujący n o w e w z o r y n a t k a ­ n i n y , znajdą w książce R e i n f u s s a cenną p o m o c w s w e j pracy. Z a g a d n i e n i e d r u k ó w n a płóinie zostało p r z e z R e i n ­ fussa o p r a c o w a n e w s z e c h s t r o n n i e . W sześciu r o z d z i a ­ łach książki a u t o r o p s u j e d z i e j e d r u k a r s t w a t e k s t y l ­ n e g o n a g r u n c i e e u r o p e j s k i m i w Polsce. P r z e p r o w a ­ dza drobiazgową analizę o r n a m e n t u i n a t y m m a t e r i a l e c z y n i p r ó b ę c h a r a k t e r y s t y k i ręcznych d r u k ó w t e k s t y l ­ n y c h w Polsce, porównując j e z d r u k a m i l u d o w y m i k r a j ó w sąsiednich R e i n f u s s posługuje się p r z y t y m dużą ilością i l u s t r a c j i i r y s u n k ó w o r a z mapą, n a której rozmieszcza u s t a l o n e p r z e z siebie miejscowości, gdzie znajdowały się w a r s z t a t y d r u k a r s k i e t k a n i n . P o n i e w a ż sprawą d r u k ó w n a płótnie osobiście ż y w o się i n t e r e s u j ę , p r a g n ą ł b y m , poza p o d k r e ś l e n i e m n i e ­ z b i t e j wartości o m a w i a n e j p r a c y , p r z y t o c z y ć p e w n e szczegóły, które uszły u w a g i a u t o r a , i uzupełnić j e , co — j a k m n i e m a m — p r z y c z y n i się d o g r u n t o w n i e j szego p o z n a n i a interesującego z a g a d n i e n i a . P r z e d e w s z y s t k i m należałoby n a m a p ę wpisać d a l ­ sze c z t e r y ośrodki, g d z i e b y ł y w a r s z t a t y d r u k ó w , a m i a n o w i c i e : K w i d z y n ( w o j . gdańskie), K l o n o w a ( p o w . s i e r a d z k i ) , C h o d e c z ( p o w . w ł o c ł a w s k i ) i Leśnica ( p o w . Strzelce Opolskie). 1 G d y b y a u t o r p r z y o p r a c o w y w a n i u książki m i a ł d o d y s p o z y c j i materiał z t y c h w a r s z t a t ó w ( w s a m y m t y l ­ k o K w i d z y n i u m u z e u m p o s i a d a b l i s k o 80 k l o c k ó w cię­ t y c h w d r e w n i e , n i e licząc g r z e b y k o w y c h ) , mógłby szerzej i głębiej oświetlić o m a w i a n e z a g a d n i e n i a O t o k i l k a d a n y c h dotyczących w y m i e n i o n y c h p r z e z e m n i e w a r s z t a t ó w . W 1925 r . d o książki i n w e n t a r z o w e j m u z e u m w K w i d z y n i u w p i s a n o k l o c k i , które ofiaro­ wał r a d c a m i e j s k i W a g n e r , ówczesn y właściciel f i r m y J . H . W a g n e r — F a r b i a r n i a , założonej w 1772 r o k u . W z o r y znajdujących się t a m k l o c k ó w są oczywiście w p r z e w a ż n e j ilości p o d o b n e d o o m a w i a n y c h p r z e z R e i n f u s s a , n i e m n i e j są też i o r y g i n a l n e , k t ó r y c h w książce b r a k . Z n a n y b y ł również s z e r o k o w p o w i e c i e w ł o c ł a w s k i m w Chodczu warsztat d r u k a r s k i farbiarza Andrzeja G i r a u d później należący d o F r y d e r y k a K o e h l e r a , oże­ nionego z wdową G i r a u d . Farbiarnia i drukarnia czynne b y ł y w l a t a c h 1826—1860. D r u k o w a n o t a m w z o r y n a płótnie p r z y n o s z o n y m p r z e z okoliczną l u d ­ ność j a k też f a r b o w a n o p r z ę d z ę W z o r y b y ł y p r z e ­ ważnie d w u k o l o r o w e . Z materiałów drukowanych szyto f a r t u c h y , spódnice i k ? p y n a łóżka. T r z e c i pominięty w książce w a r s z t a t , n a którego ślad R e i n f u s s już p r a w i e trafiał, g d y w S i e r a d z u z a ­ sięgał i n f o r m a c j i o d r u k a c h n a płótnie u k u s t o s z a m i e j s c o w e g o m u z e u m , z n a j d u j e się w S i e r a d z k i e m . B y - Ryc. nica Z. Odbitka z klocka do drukowania tkanin. Leś­ (pow. Strzelce Opolskie). Ze zbiorów Muzeum w Bytomiu. P i o t r G r e n ' u k : D r u k i l u d o w e n a płótnie w połu­ dniowej Lubelszczyźnie. „Polska S z t u k a L u d o w a " 1949 n r 9 — 1 0 . 1 121 �la n i m m i a n o w i c i e p r a c o w n i a d r u k a r z a T . W e j c h e r t a w K l o n o w e j , k t ó r y działalność swoją p r z e j a w i a ł w p o ­ c z ą t k o w y m o k r e s i e r o z w o j u łódzkiego przemysłu w ł ó ­ kienniczego. Dziesięć k l o c k ó w z t e g o w a r s z t a t u z n a j d u j e się w M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Młocinach. W r e s z c i e n a ślad i s t n i e n i a w a r s z t a t u d r u k ó w n a płótnie w L e ś n i c y naprowadzają nas z b i o r y k l o c k ó w w m u z e u m w B y t o m i u , gdzie s a m y c h t y l k o klocków ciętych w d r e w n i e j e s t 12, o w c a l e n i e b a n a l n y c h w z o ­ r a c h . N i e są t o zresztą w s z y s t k i e w a r s z t a t y , które należałoby nanieść n a mapę. R o z w ó j badań w t e j d z i e ­ d z i n i e n a p e w n o z n a c z n i e ją zagęści Poza t y m a u t o r n i e z b y t ściśle określa p o c h o d z e n i e niektórych k l o c k ó w d r u k a r s k i c h , ograniczając się j e ­ d y n i e d o p o d a n i a miejscowości i m u z e u m , w k t ó ­ r y m znajdują s i ę z b i o r y ; w p r o w a d z a t o p e w n ą d e ­ zorientację u c z y t e l n i k a . B r a k w y j a ś n i e ń n p . o k l o c ­ k a c h z m u z e u m w Zamościu (s. 177, ISO, 181 i i n n e ) , które n i e m a l wszystkie ( w l i c z b i e 32) pochodzą z warsztatu Chaima Flindera w Tarnogrodzie (pow. biłgorajski). C z y t e l n i k n i e p o t r a f i więc ich sobie umiejscowić w t e r e n i e . N a l e ż y r ó w n i e ż wyjaśnić p o c h o d z e n i e t y c h w z o r ó w t k a n n które R e i n f u s s , opierając się n a dokumentacji Działu'Przemysłu Artystycznego M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e l o k u j e w e w s i „Modrzeniec", (na m a p i e Modrzvniec''') w powiecie h r u b i e s z o w s k i m . M i e j s c o ­ wości o t a k ' e l n a z w ' e w p o w i e c i e h r u b i e s z o w s k i m n i e ™ N i e i s t n i e j e też . M o d r z e n i e c p o d Z a m o ś c i e m " ^47) Jest n a t o m i a s t p o d H r u b i e s z o w e m wieś M o H r v n е - w e m i n i e M i r c z e , j a k t o zresztą p o t w i e r d z a S n i k GeWrafczny Warszawa 1885. N i e m a też „ C l W e c i e w s i o nazwie „Dobromieszyce" Z 12fl D o d o r ' n o d m 88) Są n a t o m i a s t D o b r o m i e 7vre w S i e Moloduitvcze tSłowmk Geograficzny. Warszawa?881) " Są t o być m o ż e potknięcia d r o b n e i n i e o n i e m i w t e j c h w i l i chodziło W a ż n i e j s z y m i w y d a j ą m i się n a t o m i a s t te, k t ó r e sugerują, j a k o b y w t y c h w s i a c h istniały k i e d y k o l w i e k w a r s z t a t y d r u k ó w n a płótnie. J a k się orientuję, w c y t o w a n y c h miejscowościach n i e było t e g o r o d z a j u w a r s z t a t ó w , a d r u k i , k t ó r e R e i n f u s s o m a w i a w s w o j e j p r a c y , mogą być d w o j a k i e g o p o - Уг.'.'М-.^-гЛ-у^ Z\ [i )z : : < V . ' Y / " 0 ^' '^ 'Ж'-Д .^4ч° : : - ••~-;:.:fr.4> "( ()i I; Л-А r/xi-VSYV : Ryc. 4. Odbitka z klocka do drukowania tkanin z war­ sztatu T. Wejcherta w Klonowej (pow. sieradzki). Ze zbiorów Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. a М О Ю С Ш У 1 c h o d z e n i a . J e d n e ( r y c . 149, 150 i 154, s. 177 i 180) w y ­ konane były w n i e d a l e k i m od Modryńca miasteczku K r y l o w i e , w powiecie h r u b i e s z o w s k i m , względnie w odleglejszym Tarnogrodzie — ( p o r ó w n a j r y c . 86, s. 120, z r y s u n k i e m w m o j e j p r a c y , s. 283), zaś pozostałe ( r y c . 152 i 153, s. 179 i 180) w s a m y m H r u b i e s z o w i e . T w i e r d z e n i e t o o p i e r a m n a spostrzeżeniu, że oby­ d w i e g r u p y w z o r ó w są zupełnie o d s i e b i e o d m i e n n e i n i e są t y p o w e d l a j e d n e g o w a r s z t a t u . P i e r w s z e z g o ­ d n e są całkowicie z o p i s e m , j a k i R e i n f u s s p o d a j e , że „ g w i a z d k i b a r d z o zbliżone d o p r z e d s t a w i o n y c h n a r y c . 149, t y l k o s t a r a n n i e j w y k o n a n e , o d b i j a n o r ó w n i e ż w T a r n o g r o d z i e , k ą t y zaś, w z g l ę d n i e k ą t y z k r o p k a m i , znaleźć m o ż n a w ś r ó d w z o r ó w n a d e s k a c h z e b r a n y c h w m u z e u m w Z a m o ś c i u " (s. 178). O p s t e n poszerzę o d a n e , że p r a w i e i d e n t y c z n e „ k ą t y z k r o p k a m i " s t o ­ sował r ó w n i e ż w a r s z t a t d r u k a r s k i w K r y ł o w i e ( p a t r z p r a c a m o j a s. 279). Charakteryzując zaś w z o r y d l a całości t e r e n ó w L u b e l s z c z y z n y , R e i n f u s s s t w i e r d z a , że „ u l u b i o n y m u k ł a d e m z d o b n i c z y m b y ł układ p a s o w y , składający się z s z e r e g u biegnących d o s i e b i e r ó w n o ­ legle l i n i i p r o s t y c h , z y g z a k o w a t y c h , ząbkowanych, f a ­ l i s t y c h l u b ze szlaków w p o s t a c i l i n i i p r o s t e j , p r z e k r e ­ ślonej poprzecznie p o w t a r z a j ą c y m i się e l e m e n t a m i w kształcie c y f r y „ 8 " . T a k i s t o t n i e było. D l a t e g o t o d r u g a g r u p a w z o r ó w jest czymś zupełnie r ó ż n y m i n a t y m t e r e n i e całko­ wicie odrębnym m o t y w e m zdobniczym. Najprawdo­ p o d o b n i e j m o g ł y o n e powstać w w a r s z t a c i e h r u b i e s z o w ­ s k i m , o k t ó r y m w s p o m i n a R e i n f u s s (na s 84—85), że p r z y d r u k o w a n i u płócien n a odzież s t o s o w a n o t a m technikę s z a b l o n u . D r u k i t e m o g ł y r ó w n i e ż przedostać się n a t e r e n H r u b i e s z o w s k i e g o drogą w y w i a n o w a n i a „ p a n n y m ł o d e j " pochodzącej z i n n e g o t e r e n u . W każ­ d y m r a z i e łączenie o b u t y c h - g r u p w z o r ó w r a z e m i l o ­ k o w a n i e i c h w w a r s z t a c i e d r u k ó w n a płótnie w M o dryńcu j e s t niesłuszne. W t a k i c h m a ł y c h w s i a c h w a r ­ sztatów d r u k a r s k i c h z a z w y c z a j n i e było, lecz obsługi­ w a n e o n e b y ł y p r z e z w ę d r o w n y c h m a l a r z y . Błąd t a k i m ó g ł s p o w o d o w a ć t y l k o ktoś z p r z y g o d n y c h z b i e r a c z y eksponatów z d r u g i e j ręki, skoro dla dokumentacji w m u z e u m k r a k o w s k i m n i e podał n a w e t w ł a ś c i w e j n a z w y w s i , a czynił t o t y l k o j a k w i d a ć z z a w o d n e j pamięci. P r a g n ą ł b y m jeszcze uzupełnić twierdzenie autora, który m ó w i , że w e „ w z g l ę d n i e r e a l i s t y c z n i e w y k o n a : Ryc. 222 3. O d b i t k a z k l o c k a d o drukowania tkanin. zbiorów Muzeum w Kwidzyniu. Ze �n y c h m o t y w a c h roślinnych twórca b y n a j m n i e j n i e s i l i się n a konsekwencję w sensie p r z y r o d n i c z y m " (s. 101). P r z y k ł a d ó w — poza t y m j e d n y m z M u s z y n y , że „for­ m a roślinna składająca się z łodygi, p i e r z a s t y c h liści oraz rozczłonkowanego k o r z e n i a w y k o n a n a t a k , j a k b y to miał być r y s u n e k w k l u c z u służącym do o z n a c z a n i a roślin (tabl. V I I I 7 ) " — i est więcej. O t , chociażby b a r d z o r e a l i s t y c z n i e , wyraźnie b o t a n i c z n i e p o t r a k t o ­ w a n y liść k a s z t a n u ( k l o c e k z tejże M u s z y n y ) , gałąz­ ka konwalii (klocek z K w i d z y n i a ) czy wreszcie ga­ łązka z k w i a t a m i ładniczki ( l u d o w a n a z w a Birza^in e s e ^ T ^ ^ ^ ^ J ^ ^ z liśTicy Ciekawy o r z v t y m i M t t u ш в а f a k t w y b i t n i e r e a l i s t y ^ ego S Ł a n i a r o f l k T i M v zaś n a t u r a l s t y c z n e g o W ^ z u c i T d ^ tówTrzynaim^ieTw^ód klockóT nolskl S ^ b y l o u ^KóT^rozwtóe> w d u ^ s S S . W r e s z c i e n a zakończenie należy podkreślić i tę c e n ­ ną stronę p r a c y R e i n f u s s a , że podał wyczerpującą l i t e ­ raturę p r z e d m i o t u . A c z k o l w i e k c z y t e l n i k p o l s k i będzie miał p e w n e trudności w j e j p r z y s w o j e n i u , gdyż jest w językach o b c y c h , n i e m n i e j d l a specjalistów będzie ona dużym u ł a t w i e n i e m S a m a zresztą p r a c a R e i n ­ f u s s a p o t r z e b y te z a s p o k a j a w dużej m i e r z e i ze w s z e c h m i a r d o b r 7 p sie stało została o r w i b l i k o w a n a N i e z n a c z y - t o j e d n a k ż e t e m a t z o s t a ł ?uż w s z e X t r o n n i e o S t o i dz%Taln^ć teao c z y nneao T a r S u d r X S e o n a ołótnte chociaż w i e ^ y h i ż o w ' e l u ш М е i k * d v S t n U ł v Z e b r a n e m S a h i hedz° ^'eVz cze^stosunkowe"atw* bo żyją mZ którzy udztelą P Ryc. 5. Odbitka z klocka do drukowania tkanin. ten służył do zdobienia narożników chustek lub sów. Ze z b i o r ó w M u z e u m w K w i d z y n i u . Wzór obru­ i n f o r m a c j i o tej f o r m i e z d o b n i c t w a t k a n i n Jest t o t y m b a r d z i e j p o t r z e b n e , że w i e l u spośród p l a s t y k ó w s z u k a i n w e n c j i d l a s w o i c h p r a c twórczych w t r a d y c y j n y m d o r o b k u s z t u k i l u d o w e j , d l a t a k szeroko występującej dziś s z t u k i u ż y t k o w e j . B ę d z i e t o jednocześnie c e n n y dorobek w dziedzinie upowszechnienia k u l t u r y n a r o ­ d o w e j , t a k m o c n o w ł ą c z a j ą c e j się dziś w b u d o w ę so­ cjalizmu w naszym kraju. Piotr Greniuk W Y S T A W A POKONKURSOWA SZTUKI I RĘKODZIEŁA L U D O W E G O W GRAJEWIE Prezydium łymstoku w Wojewódzkiej i Prezydium Grajewie, Ligi przy Kobiet, sztuki i udziale otwarcie Narodowej CPLiA, zorganizowały rękodzieła Uroczyste Rady Powiatowej ZSCh, ZMP oraz pokonkursową powiatu wystawy Bia­ Narodowej wystawę ludowego w Rady grajewskiego. nastąpiło dnia 15-go c z e r w c a u b . r . w obecności l i c z n y c h p r z e d s t a w i c i e l i i g o ­ w k o l o r a c h pomarańczowym i ciemno-niebieskim, po­ siadał z a r ó w n o w ą t e k j a k i o s n o w ę w e ł n i a n ą . Ś r o d k o ­ we jego pole wypełnione było rzędami ośmioramiennych g w i a z d sześcioma pionowymi ( 8 x 8 cm), rozmiesz­ czonych na tle drobnej szachownicy ( o k . 0,5 c m ) . B o k i zdobiły s z e r o k i e s z l a k i (29 c m ) p r z e c h o d z ą c e w e f r ę d z l e . D r u k i „ s e j p a k " , t k a n y czarną w e ł n ą n a c i e m n o - ż ó ł t e j ści. W y s t a w ę p o p r z e d z a ł k o n k u r s ogłoszony n a t k a n i n y osnowie wełniane w z b o g a c o n y j e d n a k skośną, o z d o b n i e r o z w i ą z a n ą kratą hafty, i l n i a n e , rzeźbę, c e r a m i k ę , zabawki, ozdoby, stroje ludowe, wikliniarstwo i pisanki. prezentowane ków k o n k u r s u nagrodzonych stawie stopniu r e ­ były w y r o b y siatkowe, ceramika, p i s a n - karstwo i pieczywo jarmarczne. pokazano Spośród 96 u c z e s t n i ­ zostało 28 osób. N a w y ­ eksponaty nagrodzone za wartość artystyczną i w c e l a c h d y d a k t y c z n y c h wiono przykłady negatywne, czeństwie z r y w a n i a świadczące o z tradycyjną Najciekawszą pozycję w y s t a w y tkaniny tzw. „sejpaki" z 1895 r o k u . „Sejpaki", oraz formą wysoką wysta­ niebezpie­ ludową. stanowiły d w i e „dywan" stare zeszyte z dwóch płatów, w y ­ c i u 4 n i c i e l n i c i ręcznie p r z e t y k a n e . terze geometrycznym Wzór w y k o n a n y był w uży­ o charak­ d w u kolorach. T e c h n i k a t k a n i a „sejpaków" występowała w p o w i a t a c h grajewskim, „sejpaków" osnowy. augustowskim i suwalskim. Do używano wątku z czystej Niekiedy wyrobu wełny i lnianej zarówno wątek, j a k i osnowa k o n a n e były z l n u . Jeden z w y s t a w i o n y c h pozwala zasadniczo wzór podobny, niestety wy­ „sejpaków", określić czasu powstania obu „sej­ paków". „Dywan" dwuosnowowy wełniany, w k o l o r a c h czer­ w o n y m i ciemno-brązowym, zaopatrzony boku w t k a n y napis: „Wiktoria Środkowe pole „dywanu" był z jednego Żbikowska R o pokrywała 1895". skośna krata o linii haczykowatej, która w y s t ę p u j e z a r ó w n o w s t a ­ rych mazurskich „dywanach" Kompozycja 2-osnowowy k o n a n e były n a wąskich k r o s n a c h t k a c k i c h p r z y posiadał oraz k i l k u m o t y w a m i d o d a t k o w y m i . B r a k d a n y c h n i e W w y n i k u k o n k u r s u z e b r a n o p o n a d 200 eksponatów, głównie z zakresu t k a c t w a , w m n i e j s z y m lnianej, zurskie z X V I I I w. Do ny" jak i białostockich. bordiury żywo przypomina „dywany" m a ­ rzadszych wełniane 1 tkanin w należały ciemnych również d w a barwach, „dywa­ wykonane splo­ t e m r z ą d k o w y m p r z y p o m o c y 20 t z w . p r ą d k ó w , u m o ż l i ­ w i a j ą c y c h osiągnięcie w y n i k ó w o d p o w i a d a j ą c y c h uży­ c i u 20 n i c i e l n i c . T e c h n i k ę jako tę o b e c n i e zarzucono, z b y t s k o m p l i k o w a n ą , chociaż p o p r z e d n i o b y ł a o n a r o z ­ powszechniona w całym województwie białostockim. „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " 1950 n r 7 — 1 2 , s. 112, r y c . 5 i 6. 1 123 �Z innych tkanin dekoracyjnych wspomnieć należy Grajewskiego ze S z c z u c z y n a . Dostarczył o n różne n a ­ „płachtę" wykonaną „po p i k o w e m u " , t j . s p l o t e m rząd­ czynia użytkowe z czerwonej, n i e polewanej g l i n y , zdo­ k o w y m w d r o b n e k w a d r a c i k i , sporządzoną p r a w i e w y ­ b i o n e p a s k a m i z pobiałki, i różne d r o b i a z g i , p r z e w a ż ­ łącznie ze s z t u c z n e g o w ł ó k n a z nieznaczną t y l k o d o ­ nie zabawki, j a k f l a k o n i k i , dzbanuszki, dwojaczki. mieszką w e ł n y , o r a z różne o d m i a n y rozpowszechnio­ n y c h t u t k a n i n p r z e t y k a n y c h t y p u t z w . „radziuszek", t k a n y c h wełną n a l n i e l u b z samego l n u . Wśród tkanin białych wyróżniono P i s a n k a r s t w o w i d o c z n i e już z a n i k a w p o w i e c i e j e w s k i m , g d y ż n a k o n k u r s dostarczyła p i s a n e k Szkoła P o d s t a w o w a obrus zszywany gra­ jedynie n r 2 ze S z c z u c z y n a . P i s a n k i w y k o ­ n a l i u c z n i o w i e . Niektóre z n i c h nawiązują w podziale z d w u płatów, t k a n y l n i a n y m w ą t k i e m n a b a w e ł n i a n e j , i poszczególnych m o t y w a c h ( n p . k ó ł k o z w a c h l a r z y k o - podwójnie wato i skręconej kanwowym. Jest osnowie splotem płóciennym to stara t e c h n i k a obecnie jeszcze Ciekawie wypadły próby zastosowania sztucznych włókien, j a k n p . „wistry", w j e d n o k o l o r o w y c h i b a r w ­ n y c h t k a n i n a c h l u d o w y c h , g d z i e n i e rażą o n e b y n a j ­ m n i e j , a p r z e c i w n i e — d o b r z e n i e r a z podkreślają wzór w y d o b y w a n y dotychczas w t k a n i n a c h j e d n o k o l o r o w y c h jedynie przy pomocy splotu. W s p o m n i e ć jeszcze należy o t k a n i n a c h n i e n a g r o d z o ­ n y c h , e k s p o n o w a n y c h m i m o to, j a k o u j e m n y przykład n a ś l a d o w n i c t w a w z o r ó w f a b r y c z n y c h . Są t o p r z e w a ż n i e w nowszych czasach (łącznie 15 s z t u k ) wełniane „dywany" oraz dwuosnowowe lniane przetykane (7 s z t u k ) t y p u t z w . „ k a p o w e g o " , t j . naśladujące l u b więcej jak w i e r n i e k a p y fabryczne. np. „dywan" dwuosnowowy Niektóre mniej z nich. z 1909 r o k u , mają obok t r a d y c y j n y c h motywów starych, m o t y w y przejęte z robótek k r z y ż y k o w y c h . I n n e n a t o m i a s t , j a k n p . „ d y ­ w a n " z o r ł e m i d r u g i o d e k o r a c j i k w i a t o w e j , naśladują w zupełności układ i o r n a m e n t y k a p o w e . smutny objaw jewskiego zatracenia linii Stanowi to przez t k a c z k i p o w i a t u tradycyjnej oraz wszelkiej gra­ inwencji t w ó r c z e j , czego n p . n i e można zarzucić i c h t o w a r z y s z ­ kom z p o w i a t u sokolskiego, zrzeszonym n i a c h C P L i A w Wasilówce, P r z y s t a w c e Ceramika p o w i a t u grajewskiego ła tylko przecinkami) przez jedynego w i spółdziel­ Sitawce. reprezentowana b y ­ czynnego garncarza Z innych wyrobów wełną, w y r o b y nizowały znalazły Wystawę Wydział Łodzi Kultury zeum Etnograficzne zasięgiem w WRN w powiaty zorga­ oraz M u ­ Tomaszowie Maz. obejmowała wym Wystawa piotrkowski, koszykowe tkanin na, dobrze rozmieszczona. innymi „kra­ e k s p o n a t a m i , które przez Wydział Kultury zo­ WRN z eksponatów pozostałych p o w y s t a w i e „ S z t u k i i r ę k o ­ dzieła l u d o w e g o w o j . łódzkiego" o t w a r t e j w ub. r. w Łodzi, bądź trwania eksponatów spoza wystawy konkursu t e r y t o r i a l n y przegląd wej w y p o ż y c z o n e z t e r e n u n a czas wystawy. Organizatorzy i styczniu zamierzali dać krótki całokształtu o r a z pokazać, w j a k i e j m i e r z e przy pomocy historyczny twóczości eksponaty ludo­ dostar­ c z o n e w r o k u u b i e g ł y m n a k o n k u r s nawiązują d o t r a ­ d y c j i , a co wnoszą n o w e g o . 124 pie­ Szczu­ ekspozycja ograniczała się Możetza bardzo dominowało n a d całością s t o i s k o h a n d l o w e C P L i A , mieściło się o n o bowiem n a scenie wszelkiego i z konieczności zwracało uwagę rodzaju towarem. Z wyrobów regionalnych były t a m j e d y n i e w y r o b y tekstylne, t j . „ d y w a n y " d w u ­ osnowowe, lniane pasiaki i kraciaki oraz „krajki", reszta t o t o w a r t z w . „chodliwy", czyli z a b a w k i i p a ­ m i ą t k a r s t w o (obce d a n e m u t e r e n o w i ) o r a z d r o b n a g a ­ l a n t e r i a , k t ó r e z a p e w n i ł y s t o i s k u dość o ż y w i o n y Atrakcyjne Społeczeństwo g r a j e w s k i e teresowaniem wystawę młodzieży. spotkało z w i e l k i m z a i n ­ otwarcie wystawy sztuki ludowej. P o m i m o , że w G r a j e w i e stawę po r a z p i e r w s z y , organizowano wypadła podobną w y ­ ona — n y c h niedociągnięć — n a d s p o d z i e w a n i e mimo Przeździecka MAZOWIECKIM Z z a k r e s u t k a c t w a p r z e g l ą d b y ł dosyć Pokazano f a r t u c h i gorset powszechnie w stosowaną powiatach drob­ dobrze. Maria stulecia ruch. z a b a w k i rozłożone n a s t o i s k u p r z y c i ą g a ł y u w a g ę , zwłaszcza z w i e d z a j ą c e j urozmaicony. rawski wykonany w drugiej połowie opoczyńskim i techniką ubiegłego rawskim. Było t o płótno l n i a n e t k a n e w 4 l u b 6 n i c i e l n i c i p r z e t y k a n e chu uzupełnionej użytkowe oraz c u k r e m ) w y k o n a n e p r z e z D o m i n i z i a k ze Wobec przewagi w bądź d o s t a r c z o n e czysto g ł ó w n i e d o w y k o r z y s t a n i a ścian, była n i e p r z e ł a d o w a ­ brzeziński i r a w s k i . Nosiła o n a c h a r a k t e r w y s t a w y p o ­ (konkurs na tkaniny, wycinanki i rozpowszechnione czyna. konkursowej stały się Józefa Tomaszowie Mazowieckim. swym szanki") wos­ c z y w o j a r m a r c z n e ( s y l w e t k i zwierzęce u b r a n e k o l o r o ­ W d n i u 24 m a j a 1953 r . o t w a r t o w y s t a w ę s z t u k i l u ­ w pisanek w Białostockiem s e r w e t y s i a t k o w e w y s z y w a n e k o l o r o w ą W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W TOMASZOWIE dowej dość s i l n i e d o k i e m i b a r w i o n e w łupach o d c e b u l i . stosowana. tkane ułożonymi k u r p i o w s k i c h . Wszystkie p i s a n k i były w y k o n a n e p a s k i c z e r w o n ą i czarną b a w e ł n ą . P a s k i n a f a r t u ­ b y ł y szersze (do 2 c m ) , n a g o r s e c i e w ę ż s z e ( o k . 1 cm). Przegląd t k a c t w a uwzględniał skompletowane s t r o j e k o b i e c e pochodzące z p o w i a t ó w r a w s k i e g o , zińskiego i p i o t r k o w s k i e g o . S t r o j e z d w ó c h p o w i a t ó w w y s t ę p o w a ł y już n a w y s t a w i e łódzkiej wą zaś p o z y c j ę stanowił strój p i o t r k o w s k i śię o n ze s t a n i k a z k u p n e g o zdobionego Г stebnówka - k o l o r o w e oranatnmri Тi e Г r/ ówn ż i z Welone n a w nionnwe zТa o 1 o i o1 ny materiału wełniaka" żółte spódnicy buraczkowe na r z a r n v m t l e Fartuch i c i e m n o z i e l o n e, ciemnobrązowe, ^anaiowe ™ ; ' r o z o w e i zołte) p a s y p i o n o w e , t k a n y „ w deskę C no¬ Składał seledynowego czyli różowe ™^ r oó zż n n ooK k o il o rr oow we w brze­ pierwszych ' i przy- �brany wełnianą koronką szydełkową w k o l o r z e kowym z deseńfem czerwonym (gałązką) i żółtym. Koszula marszczonym powyższy, w kolorach o kroju przyramkowym została d o b r a n a o d i n n e g o z wyjątkiem śliw­ zielonym, stroju. Strój k o s z u l i , pochodził z g m i n y wycinanki k u r p i o w s k i e i mogła służyć szkodliwego Ujemnym ska przemieszania jako odrębności przykład regionalnych. p r z y k ł a d e m była też w y c i n a n k a z Olszowca, która n i e posiadała piotrkow­ zrównoważonej k o m p o z y c j i . Z b y t duże k o g u t y u m i e s z c z o n e u szczytu B o g u s ł a w i c e . D r u g i strój, z g m i n y Golesze, składał się wycinanki z zapaski n a r a m i o n a c h w k o l o r o w e (brązowe, zielone, d e k z a n a d t o obciążają o p t y c z n i e w ą t ł ą p o d s t a w ę . N i e ­ fioletowe i buraczkowe) uzasadnione p a s y p i o n o w e n a pomarańczo¬ w y m t l e oraz z „wełniaka" w t y c h s a m y c h lecz o s z e r s z y c h kolorach, pasach. tów w oraz były-rawskie jest gdzie drobnych m u „ w deskę" w k o l o r a c h różowym, żółtym, c z a r n y m , akcenty pomarańczowym wprowadzono n a jasnobrązowym tle, d r u g i , późniejszy, p r z e t y k a n y „ w k o z i o ł k i " n a b i a ł y m tle w b a r w a c h (bawełna) pomarańczowej, niebieskiej, oliwkowej i czerwonej szeroką (15 c m ) białą koronką s z y d e ł k o w ą z o z d o b a m i w tych samych k o l o r a c h oraz k i l k a i n n y c h t k a n i n . T k a n i n y wyróżnione niny na k o n k u r s i e t o płótna, t k a ­ wełniane i „ d y w a n y " technik nawiązujące i zestawień k o l o r y s t y c z n y c h , a do starych równocześnie d o n o w y c h p o t r z e b życia, n p . c h u s t k a n a g ł o w ę z w e ł ­ ny, tkana w pasy (w żółtym, f i o l e t o w y m k o l o r a c h różowym, zielonym, oraz pomarańczowym n a c i e m n o ­ z i e l o n y m t l e ) l u b ręczniki l n i a n e z w e t k a n y m i mi barwnymi (zielone, czerwone, fioletowe szlaka­ i poma­ rańczowe). W y c i n a n k i i „kraszanki" (jajka wyłącznie te, k t ó r e n a g r o d z o n o n i c h znajdowały zdobione) pokazano n a k o n k u r s i e . Wśród się „ k r a s z a n k i " o w z o r a c h tradycyj­ n y c h w y k o n a n y c h w o s k i e m p r z e z 70-letnią staruszkę. „Kraszanki" te były najczęściej podzielone n a 8 pól p r z e z 2 k r z y ż u j ą c e się n a b i e g u n a c h o b w o d y oraz jeden poziomy przeprowadzony pionowe równikowo. L i ­ n i e p o d z i a ł ó w stanowiła k r e s k a z j e d n y m l u b d w o m a szeregami kropek, łuków względnie „pazurków" (3 kółek Oprócz wicza podzielone Ziome l u b w o r ó l e h e / o o d z i a ł u nvmi mi motvwami e.nwptv™ bvłv na 3 strefy po orLhinne krz J n w a 4 nnłńwk* wU^dniJirh w v.tkip Wśród ciernnym tle wycinanek były jeanoKoiorowy typowe skiego k w a d r a t y rozpowszechnione dla powiatu w zbliżonej raw­ formie również w P i o t r k o w s k i e m , d r z e w k a zwane w P i o t r k o w skiem „rózgami", ponadto oraz kompozycje obok siebie ków. Na poziome umieszczonych ogół tła. Główne obwód, gdzie kółek. znalazły garncarskie wyko­ Maz. Były tu użytkowe: polewane częściowo b i a ł y m i p a s k a m i . C i e k a w ą próbą do starej nany to f o r m y techniki polewania p r z e z Józefa malachitowym, Butkiewicza o polewie która jednakże nawro­ był dzbanek była w wyko­ kolorze spieczona i bez połysku. Na i wystawie pokazano „kraszanki" oraz t k a c t w o , strój, w y c i n a n k i garncarstwo. Pominięto rzeźbę ludową, chociaż w Sulejowie natomiast (pow. p i o t r k o w ­ s k i ) rzeźbi K a z i m i e r z A j s , a w T o m a s z o w i e M a z . Ż a k i Wąchała, którzy, m i m o p e w n e g o p r z e s z k o l e n i a , zują jeszcze d o r z e ź b y l u d o w e j . W nawią­ Tomaszowie Maz. z n a j d u j e się p o d o b n o m a l a r k a l u d o w a , k t ó r e j p r a c e m o ­ g ł y b y n a s r ó w n i e ż zainteresować. N i e s t e t y , p l a s t y k ę l u ­ dową pominięto całkowicie. Natomiast garncarstwo przedstawiono n i e k o m p l e t n e , ograniczając do Tomaszowa produkcji Brzeziny i oraz Maz., a się ośrodki g a r n c a r s k i e j a k Edwardów, Sulejów, wystawa Rawę w-powiecie Norbertów, chociaż jedynie pomijając Poręby, obejmowała również i te p o w i a t y . uchybień n a t u r y o r g a n i z a c y j n e j należy zaliczyć niedbały sposób z e b r a n i a e k s p o n a t ó w z t e r e n u , w w y ­ n i k u czego n i e w i a d o m o n a w e t w przybliżeniu, k i e d y , p r z e z k o g o i g d z i e d a n a r z e c z została w y k o n a n a , n i e 4 7 biały w z ó r M i szeregiem eksponatów również w y r o b y z Tomaszowa i ozdobione Do _ kolorze t o środek g a r n k i , dzbanki, m i s k i czerwone, Grocholice bochni (now rawski) założenie było n a n e p r z e z E d w a r d a A r k u s z y ń s k i e g o i Józefa B u t k i e ­ piotrkowskim, podział i m o t y w y l u b też j a k n p u Z o f i i K u b i c z z L u - — wymienionych się n a w y s t a w i e ki) podobny o t y m samym wyżej w y p e ł n i a ł y k r o p k i , g w i a z d k i (3 przecinające się k r e s ­ k r a s z a n k i " posiadały otoczone kogu­ na konkursie charakteryzowało koło śro­ wielobarwność przez n a k l e j a n i e n a sie­ k r e s k i u s t a w i o n e do siebie p o d p e w n y m kątem). Pola Inne duże kolorystyczne Maz., lub litery postaci bie różnokolorowych, coraz m n i e j s z y c h fioletowej, i obszyty umieszczenie piotrkowskie centralne, „ d y w a n y " n a łóżka, j e d e n z n i c h t k a n y o k . 50 l a t t e ­ i fioletowym również i masywny dwóch k i e r u n k a c h . Wyróżnione naklej anki Z tkanin nie ubraniowych wystawione mało z r ó ż n i c o w a n y wycinanki 4- i 8-promienne składające się gwiazdy z szeregu postaci l u d z k i c h l u b p t a ­ piotrkowskie zbliżone d o r a w s k i c h . W y j ą t k o w o są wycinanka z R z e c z y c y p r z y p o m i n a ł a w założeniu k o r o n y bardzo rawska drzewka m ó w i ą c już o l u d o w y c h n a z w a c h l u b innych danych, k t ó r e p r z y t e j o k a z j i można b y w y k r y ć . W t a k i c h w y ­ padkach mówi nieczności pomocy się z a z w y c z a j korzystania przy osób n i e o b e z n a n y c h o braku zbieraniu czasu i o ko­ eksponatów dostatecznie z z zagadnie­ n i e m . Dość ł a t w o j e d n a k usunąć t e b r a k i — wystar­ czy wręczyć każdej z osób zbierających eksponaty k a r t k ę z o d p o w i e d n i m i p y t a n i a m i , co u ł a t w i i skróci czas p r z e p r o w a d z e n i a małego wywiadu o przedmio­ t a c h z b i e r a n y c h . W t e n sposób u z y s k a n e d a n e n i e z a w - 125 �sze zresztą znajdą stawianego. najmniej się n a m e t r y c z c e Metryczka przedmiotu w y ­ p o w i n n a posiadać j e d n a k co nazwę ludową p r z e d m i o t u i miejsce pocho­ a n i r z e c z o w y , a n i też s p e c j a l n i e umieszczono d z e n i a o r a z czas w y k o n a n i a (może być w p r z y b l i ż e n i u ) . pują W ekspozycyjny wypadku tryczek nieumieszczenia obowiązują przy przynajmniej eksponatach m e ­ napisy orientacyjne dobrany pod wzglę­ d e m e s t e t y c z n y m . O b o k t k a n i n i luźnych części s t r o j ó w rze g a r n k i i w y c i n a n k i , chociaż d a l e j wystę­ o n e też j a k o zespoły w y o d r ę b n i o n e . T e n nieład m o ż e być w y t ł u m a c z o n y w p e w n e j szczupłością miejsca częściowo mie­ zastosowaniem charakteryzujące g r u p y eksponatów. N a w y s t a w i e t o ­ oprawy maszowskiej Zwłaszcza stoiska i t a b l i c e d y d a k t y c z n e , n i e p r z y s t o ­ niektóre p r z e d m i o t y ( g a r n k i i k i l k a n i n ) n i e posiadały m e t r y c z e k , a czasem t r u d n o b y ł o stwierdzić, k t o n p . d a n y g a r n e k Ekspozycja udanych. wystawy Przede tomaszowskiej wszystkim tka­ nawet n i e należała do konsekwent­ n e g o układu, n i e b y ł t o b o w i e m układ a n i t e r y t o r i a l n y , pozostałej p o w y s t a w i e do rozmiarów sali tomaszowskiej, wrażenie wykonał. n i e miała sowane plastycznej i Należy łódzkiej'. potęgowały przeładowania. podkreślić, z zainteresowaniem że społeczeństwo tomaszowskie przyjęło wystawę s z t u k i l u d o w e j , o c z y m świadczy l i c z n a f r e k w e n c j a już w pierwszym d n i u o t w a r c i a w y s t a w y , zaś obsługujący w y s t a w ę 1 M . Przeździecka: W y s t a w a dowego województwa s z t u k i i rękodzieła l u ­ łódzkiego. „ P o l s k a Sztuka L u ­ sonel M u z e u m Etnograficznego jącym f a c h o w y c h M a r i a Przeździecka V I I I POWOJENNY KONKURS SZOPEK W D n i a 22 g r u d n i a 1953 r . odbył się w K r a k o w i e , w l o ­ k a l u miejskiego M u z e u m Historycznego, V I I I powo­ j e n n y k o n k u r s n a najpiękniejszą szopkę. L i c z b a szopek zgłoszonych n a t e n k o n k u r s była n a j ­ niższą ze w s z y s t k i c h k o n k u r s ó w p o w o j e n n y c h . Z j a ­ w i s k o t o tłumaczy się w , z n a c z n y m s t o p n i u p r z y c z y ­ n a m i natury ekonomicznej. Wykonanie szopki jest p r z e d s i ę w z i ę c i e m k o s z t o w n y m i pochłaniającym dużo czasu. Szopkarz stający d o k o n k u r s u opracowuje swą szopkę z a z w y c z a j k i l k a miesięcy, poświęcając k a ż ­ dą c h w i l ę wolną o d p r a c y z a w o d o w e j ; p o n a d t o p o n o s i 1 1. 126 Fragment szopki z pierwszą odsłoną bajki Misiu n i e r o b i e " . Wyk. A l e k s a n d e r K u d ł e k . KRAKOWIE znaczne koszty, zakupując materiał, zwłaszcza zas b a r w n e m e t a l o w e f o l i e , dosyć t r u d n e d o n a b y c i a . W czasie p i e r w s z y c h p o w o j e n n y c h konkursów, g d y n a g r o d z o n e s z o p k i b y ł y jednocześnie k u p o w a n e p r z e z różne i n s t y t u c j e i muzea, wkład p r a c y włożonej w szop­ k ę opłacał się w y k o n a w c y dosyć d o b r z e . O b e c n i e m u ­ zea s k o m p l e t o w a ł y s w o j e z b i o r y w t y m s t o p n i u , że s z o p e k już n i e kupują, a n i e z b y t w y s o k i e n a g r o d y ( I n a g r o d a w 1953 r . w y n o s i ł a z a l e d w i e 600 zł) s t a n o ­ wią właściwie t y l k o z w r o t wydatków poniesionych p r z v z a k u p i e p o t r z e b n e g o materiału. Po k o n k u r s i e szoókarz s p r z e d a j e s w o j ą szopkę p r y w a t n e m u o d b i o r ­ c y za k i l k a s e t złotych, co s t a n o w i cenę n i e w s p ó ł m i e r ­ n i e niska wobec rzeczywistego wkładu p r a c y w y k o ­ nawcy. D l a t e g o s z o p k a r z e chętniej robią s e r y j n i e m a ł e s z o p e c z k i , k t ó r e s p r z e d a w a n e p o kilkadziesiąt złotych z a ­ pewniają i m zysk znacznie większy. S p r a w a u t r z y m a n i a zamierających t r a d y c j i s z o p k i k r a k o w s k i e j łączy się, o c z y m pisaliśmy już k i l k a k r o t ­ nie, z dostosowaniem j e j f u n k c j i do a k t u a l n y c h potrzeb n o w e j rzeczywistości — p o z w o l i ł o b y t o s z o p k a r z o m w y k o r z y s t a ć w pełni s w e doświadczenia i t a l e n t , a z a ­ r a z e m z a p e w n i ł o b y i m szerszą możność z b y t u szopek. D r o g ą w i o d ą c ą d o t e g o c e l u j e s t d a l s z e zeświecczenie s z o p k i i przekształcenie j e j w k u k i e ł k o w y t e a t r z y k d l a użytku świetlic s z k o l n y c h i p r z e d s z k o l i , t e a t r z y k , w którym n a t l e bajecznej a r c h i t e k t u r y stworzonej orzez szonkarzy — mogłyby same dzieci reżyserować i wystawiać p o p u l a r n e b a j k i , opowiadania i t p Organizatorzy konkursu niejednokrotnie zwracali się w t e j s p r a w i e d o s z o p k a r z y — lecz bez r e z u l t a t u . Z t y m większym zainteresowaniem m u s i m y więc s p o j ­ rzeć n a szopkę, którą w r o k u u b i e g ł y m p r z e d s t a w i ł A l e k s a n d e r K u d ł e k , z d o b y w c a I n a g r o d y z r o k u 1952 ( r y c . 2). S z o p k a j e g o z u m i e s z c z o n y m n a d scenką n a ­ pisem „Krakowski teatrzyk kukiełkowy »Jacuś«" świadczy o pierwszej próbie p r z e m i a n y szopki n a t e ­ a t r z y k d l a dzieci. Por. dane Rok „O per­ zwiedza­ wyjaśnień. d o w a " 1953 n r 3. Ryc. n i e szczędził 1948 1949 1950 1951 1952 1953 statystyczne: Ilość s z o p e k zgłoszonych na konkursach 38 40 26 34 29 21 �Ryc. 2. Szopka krakowska. Aleksander Kudlek (II nagroda) Wyk. Ryc. 3. Wyk. Szopka krakowska. Wacław Morys (I nagroda) A r c h i t e k t u r ą swą n a w i ą z u j e o n a d o f o r m t r a d y ­ c y j n y c h . J e s t t o s z o p k a średniej w i e l k o ś c i (szerokość p o d s t a w y w y n o s i o k . 70 c m ) , j e d n o p i ę t r o w a , o pięciu wieżach, w z o r o w a n y c h n a w a w e l s k i c h . Środkowa — n i e c o w i ę k s z a o d i n n y c h — j e s t w i e r n i e oddaną w i e ­ żą Z y g m u n t o w s k ą . D w i e n i s k i e w i e ż y c z k i , u m i e s z c z o ­ n e między ś r o d k o w a a b o c z n y m i , p r z y p o m i n a j ą kształ­ tem wieżę Srebrnych Dzwonów Część środkową p i e r w s z e g o piętra s t a n o w i m o t y w zaczerpnięty z e l e ­ w a c j i bocznej S u k i e n n i c . Pod a r k a d a m i pierwszego piętra w i d o c z n e są a k t u a l n e hasła: „ Ż ą d a m y p o k o j u n a c a ł y m ś w i e c i e " , „ N i e c h ż y j e przyjaźń p o l s k o - r a d z i e c ­ k a " oraz sztandary biało-czerwony i czerwony P i ę t r o j e s t o d d z i e l o n e o d p a r t e r u balustradą p o m y s ł o ­ w o w y k o n a n ą z t o c z o n y c h k o ł e c z k ó w Podobne b a l u ­ s t r a d y dzielą w i e ż e b o c z n e n a t r z y k o n d y g n a c j e S z o p k a w s w e j g ó r n e j części u t r z y m a n a j e s t w c i e ­ p ł y m t o n i e o p r z e w a d z e k o l o r u złotego. D w i e d o l n e k o n d y g n a c j e w i e ż b o c z n y c h zdobią p o s t a c i e c z e r p a n e z podań k r a k o w s k i c h , j a k L a j k o n i k , T w a r d o w s k i n a Księżycu. D o d e k o r a c j i s z o p k i , poza s t a n i o l e m , p o r a z p i e r w s z y zastosował Kudłek szklane k o r a l i k i , d i a ­ menciki i j e d w a b n y sznur dekoracyjny. Umiejętnie r o z m i e s z c z o n e błyszczące, r ó ż n o k o l o r o w e k o r a l i k i z n a ­ k o m i c i e podkreślają f o r m ę architektoniczną s z o p k i . Z n i c h w kształcie m i s t e r n e j m o z a i k i ułożone sa także p o s t a c i e L a j k o n i k a . N a t o m i a s t postać T w a r d o w s k i e g o , umieszczona n a parterze, jest wycięta z k a r t o n u i p o ­ m a l o w a n a temperą. E f e k t u dopełniają w i t r a ż e w o k ­ nach wież bocznych, m a l o w a n e n a szkle bardzo sta­ rannie. Pomimo wielkiego wysiłku, j a k i Kudłek włożył w swoją szopkę, n i e udało m u się uniknąć p e w n y c h błędów, spośród k t ó r y c h wymienić należy p r z e d e w s z y s t k i m niejednolite p o d względem k o l o r y s t y c z n y m i f a k t u r o w y m t r a k t o w a n i e całości. P o d c z a s g d y górna część s z o p k i była u t r z y m a n a , j a k w i e m y , w k o l o r z e złota i o z d o b i o n a s e t k a m i m i g o c z ą c y c h w ś w i e t l e k o l o ­ r o w y c h szkiełek, w części d o l n e j n a p l a n p i e r w s z y w y ­ b i j a się c z a r n a p l a m a k u r t y n y , o z d o b i o n a n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n ą girlandą róż, o r a z wykonane temperą m a t o w e m a l a t u r y , p r z e d s t a w i a j ą c e T w a r d o w ­ s k i e g o n a t l e n i e b a , p o m a l o w a n e g o farbą niebieską D o l n a część s z o p k i m a r ó w n i e ż p e w n e b ł ę d y a r c h i ­ t e k t o n i c z n e — j e s t m i a n o w i c i e z b y t l e k k a i za m a ł o r o z b u d o w a n a w s t o s u n k u d o części górnych. Ryc. Wyk. 4. Szopka krakowska. Franciszek Tarnowski (I nagroda). T e w ł a ś n i e niedociągnięcia s p o w o d o w a ł y , że K u d ł e k , należący dziś d o g r u p y n a j z d o l n i e j s z y c h k r a k o w s k i c h s z o p k a r z y , musiał z a d o w o l i ć się n a o b e c n y m k o n k u r ­ sie I I nagrodą. D l a t e a t r z y k u swego, który o d i m i e n i a s y n k a a u t o r a n o s i n a z w ę „ J a c u ś " , K u d ł e k napisał k r ó t k ą sztuczkę w t r z e c h odsłonach „ O M i s i u n i e r o b i e " . T r e ś ć j e j j e s t b a r d z o p r o s t a . M i ś b u d z i się w y g ł o d n i a ł y ze s n u z i m o ­ w e g o i cieszy się, że będzie m ó g ł podbierać miód pszczołom: W r e s z c i e skończył się s e n z i m o w y , M o ż n a odetchnąć p o w i e t r z e m t r o c h y , Już k w i a t u s z k i , j a k w i d z ę , z a k w i t a ł y , G ł u p i e pszczoły m o c r o b o t y będą miały. W y p r a w a M i s i a d o d z i u p l i , g d z i e mieści się r ó j , k o ń ­ czy się n i e p o w o d z e n i e m . P s z c z o ł y pokąsały r a b u s i a , który obolały i spuchnięty l e ż y w łóżku. D z i ę k i p o m o ­ c y d o k t o r a Z i ó ł k o , leczącego c h o r e g o z a s t r z y k a m i , M i ś p r z y c h o d z i d o z d r o w i a , a l e z a r z e k a się, że już n i g d y nie będzie „bumelantem", żyjącym z cudzej p r a c y . Pszczoły, litując się n a d c i e r p i ą c y m M i s i e m i w z r u ­ szone j e g o obietnicą p o p r a w y , przynoszą m u s a m e m i ó d w słoiku. T r e ś ć s z t u k i , zakończonej m o r a ł e m , n a w i ą ­ z u j e d o l i c z n y c h o p o w i a d a ń d l a d z i e c i , w f o r m i e zaś, zwłaszcza w „kalwaryjskim" sposobie rymowania z n a j d u j e m y e c h a d a w n y c h tekstów s z o p k o w y c h . Z d w u w y m i e n i o n y c h d e k o r a c j i , które wykonał K u ­ dłek d o s z o p k i , j e d n a ( r y c . 1) p r z e d s t a w i a p o k ó j M i s i a i k r a j o b r a z , d r u g a ł ą k ę n a t l e gór, ze s t a r y m w y p r ó c h niałym d r z e w e m n a p i e r w s z y m p l a n i e . D e k o r a c j e , w y ­ k o n a n e b a r d z o umiejętnie, p r z y p o m i n a j ą m o d e l e sce­ n o g r a f i c z n e , mają j e d n a k tę zasadniczą w a d ę , że c h a ­ r a k t e r e m s w y m zupełnie odbiegają o d zewnętrznej o p r a w y t e a t r z y k u — o d s z o p k i . P r z e p r o w a d z o n a próba zastąpienia t y c h s k o m p l i k o w a n y c h d e k o r a c j i płaskim tłem w y m a l o w a n y m ręką d z i e c k a , dała już l e p s z e r e ­ z u l t a t y N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i że K u d ł e k w s w y c h d a l s z y c h p r a c a c h n a d t e a t r z y k e m k u k i e ł k o w y m i tę trudność zdoła z c z a s e m p r z e z w y c i ę ż y ć . Jeśli t a k w i e l e m i e j s c a p o ś w i ę c i l i ś m y n a o m a w i a ­ nie „teatrzyku kukiełkowego", to m a to swoje uzasad­ n i e n i e . P o k i l k u l a t a c h o c z e k i w a n i a została d o k o n a n a p i e r w s z a próba zupełnego zeświecczenia s z o p k i i d o ­ s t o s o w a n i a j e j d o p o t r z e b t e a t r z y k u dziecięcego. P r ó ­ ba t a n i e osiągnęła jeszcze p e ł n e g o wyniku. Przed u z d o l n i o n y m szopkarzem k r a k o w s k i m stoi ważne za- 127 �d a n i e n a przyszłość dalsza rozbudowa architektury szopki, umożliwienie kukiełkom większej s w o b o d y r u ­ c h u (obecnie mogą się one poruszać t y l k o w obrębie scenki), przygotowanie nowego typu dekoracji dosto­ s o w a n y c h do w y g l ą d u szopki, a możliwych do w y k o ­ n a n i a p r z e z dzieci, w r e s z c i e o p r a c o w a n i e z e s t a w u t y ­ p o w y c h kukiełek, które d z i e c i mogłyby ubierać w s p o ­ sób zgodny z treścią różnych reżyserowanych p r z e z siebie b a j e k i opowiadań. Próby przeprowadzone n a scenie „Krakowskiego t e a t r z y k u kukiełkowego » J a c u ś « " wykazały, że d z i e c i niesłychanie s z y b k o zapoznają się z a r k a n a m i n i e ­ s k o m p l i k o w a n e j reżyserii kukiełkowej i b a w i ą się t e ­ atrzykiem znakomicie. Jeżeli wysiłek podjęty p r z e z k r a k o w s k i e g o s z o p k a r z a n i e m a rozpłynąć się w próżni, należałoby z a a p e ­ lować do kierowników p r z e d s z k o l i i świetlic dziecię­ c y c h , a b y się jego t e a t r z y k i e m bliżej z a i n t e r e s o w a l i . I n n e s z o p k i zgłoszone n a ostatni k o n k u r s n i e w i e l e odbiegały od t y c h , które widzieliśmy n a p o p r z e d n i c h k o n k u r s a c h — poziom był wyrównany, przewaga szopek średniej wielkości, f o r m y t r a d y c y j n e , oparte n a elementach architektury krakowskiej. D w i e pierwsze nagrody przyznano Wacławowi Morysowi, zdobywcy I I n a g r o d y w 1952 г., i F r a n c i s z k o w i T a r n o w s k i e m u , który po d w u l e t n i e j p r z e r w i e znów stanął do k o n ­ kursu. S z o p k a w y k o n a n a p r z e z M o r y s a ( r y c . 3), jednopię­ t r o w a , o t r z e c h wieżach, z których boczne w z o r o w a n e są n a wieży Z y g m u n t o w s k i e j , p o s i a d a część frontową opartą n a m o t y w a c h zaczerpniętych z S u k i e n n i c . P o d ­ stawę s z o p k i stanowią m u r y o b r o n n e W a w e l u , z w n ę ­ k a m i , w których u m i e s z c z o n e są h e r b y Krakowa. Szopka Morysa jest bardzo kolorowa, w y k l e j o n a b a r w ­ n y m i błyszczącymi foliami. N i e s p o d z i e w a n y kontrast Fotografował stanowią wieże boczne w y k l e j o n e j e d n o l i c i e c z e r w o ­ n y m papierem. ' Szopka F r a n c i s z k a Tarnowskiego (ryc. 4) jest śred­ n i e j wielkości i m a pięć wież.JSzopka t a b a r d z o p r z y ­ p o m i n a s w y m kształtem i układem szopkę tego a u l o r a z 1948 г., znajdującą się w M u z e u m H i s t o r y c z n y m w Krakowie. P e w n a j e d n a k różnica między o w y m i s z o p k a m i p o l e g a n a t y m , że wieże b o c z n e n o w e j , n a ­ wiązujące do wyższej wieży kościoła M a r i a c k i e g o , p o ­ siadają dookoła — z a m i a s t małych wieżyczek — s t r z e ­ liste dwuspadowe daszki. Szopka Tarnowskiego, w y ­ k o n a n a b a r d z o p r e c y z y j n i e , w y k l e j o n a j e s t błyszczą­ cymi foliami w kolorach pastelowych. P r z y k r y d y ­ sonans stanowi jedynie czerwona p l a m a dachu, w y ­ pełniającego przestrzeń między wieżami, oklejona zwykłym c z e r w o n y m p a p i e r e m z Ы а Т у т n a d r u k i e m , mającym imitować dachówkę. P a r t e r od piętra o d ­ g r o d z o n y j e s t ażurową balustradą. Drugie nagrody oprócz A l e k s a n d r a K u d ł e k a — otrzymali Tadeusz R u t a i Antoni Wojciechowski. S z o p k a R u t y j e s t s t o s u n k o w o większa o d p o z o s t a ­ łych, m a 2 piętra i 7 wież. W o j c i e c h o w s k i przedstawił szopkę n i e różniącą się w i e l e od t y c h , j a k i e robił w l a ­ tach poprzednich. T r z y trzecie nagrody u z y s k a l i — nestor k r a k o w s k i c h szopkarzy, m u r a r z Stefan Mitka, oraz A d a m D u d z i k i Ryszard Kijak. W porównaniu z l a t a m i ubiegłymi zauważyć można było n a o s t a t n i m k o n k u r s i e częste w y k o r z y s t y w a n i e k r a k o w s k i c h elementów architektonicznych, czerpa­ n y c h z W a w e l u (np. zakończenie wież), S u k i e n n i c ( a t t y k a , e l e w a c j a boczna), c o r a z m n i e j n a t o m i a s t w i d u j e się elementów g o t y c k i c h , zwłaszcza zaś d a w n i e j chęt­ n i e naśladowanego gotyckiego zakończenia wieży k o ś ­ cioła M a r i a c k i e g o . - Roman Reinfuss. Stołeczne Z a k ł a d y G r a f i c z n e N r 1. W a r s z a w a , Wiślana 6. Z a m . 900. P a p . i l u s t r a e . k l . Ш 100 g : A l f k a r t o n biały V k l . 100 g B I . N a k ł a d 3 000 egz. 5-B-16084. K l i s z e w y k o n a ł a D r u k a r n i a A k c y d e n s o w e , W a r s z a w a , T a m k a 3. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f2184faa39eedbcb17833e930612a2e.pdf 5cfc4e9b09fff3e99b368b7e60b56642 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3953 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3700 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.64-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LSKA SZTUKA LUDOWA ч a NR 2 P A Ń S T W O W Y i R O K V I I I I N S T Y T U T 1 9 5 S Z T U K ��Na Zabawka z drzewa „Młody okładce: 20 c m . W y k . W i t o l d Surowiecki, uczeń piątej k l a s y P a ń s t w o w e g o L i c e u m T e c h n i k P l a s t y c z n y c h w G ó r a l " . 20 X Zakopanem. ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Aleksander Gładysz, M g r Stanisław H i ż (zastępca J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r Ksawery redaktora naczelnego), Piwocki, D r Roman fuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n S o b i e s k i , M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a techniczny), M g r Aleksander Adiustacja i korekta: Jerzy REDAKCJA i ADMINISTRACJA Wojciechowski. Bokiewicz. PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT SZTUKI Mgr Rein(redaktor �POLSKA S Z T U K A DWUMIESIĘCZNIK W Y D A W A N Y PRZEZ LUDOWA P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T S Z T U K I T R E Ś Ć : str. Roman Janina f Michał Stanisław Leszek Rosen-Przeworska O u b i o r z e chłopskim o d X I I I do Renesansu Walicki Wallis Maria Maria Zofia FTOK Frankowski Greniuk Przeździecka Przeździecka Szromba 1 9 5 4 P A Ń S T W O W Y 67 wieku 79 O n o w ą interpretację pojęcia „ C h r y ­ stusa F r a s o b l i w e g o " 100 Słownik dowych 104 górnośląskich Malowane Dzięgiel Eugeniusz Piotr A k t u a l n e z a g a d n i e n i a przemysłu p a ­ miątkarskiego Reinfuss wyrażeń l u ­ kafle z Rybnej . 109 R e c e n z j a książki: B i e l i c e r W . N . N a r o d n a j a odezda U d m o r t o v , m a t e r i a ­ ły к e t n o g e n e z u " 119 R e c e n z j a książki: R o m a n R e i n f u s s „Polskie d r u k i l u d o w e n a płótnie" 121 Wystawa pokonkursowa sztuki i rę­ kodzieła l u d o w e g o w G r a j e w i e . . 123 Wystawa sztuki ludowej szowie M a z o w i e c k i m 124 VIII powojenny krakowskich . w konkurs . Toma­ szopek MARZEC-KWIECIEŃ I N S T Y T U T 126 NR 2 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8799f08819d026a3fe7cb3cfdf5a0475.pdf 35fef137b77a93615f3fa2351bfbe6e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource kowalstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3603 Title A name given to the resource Okucia wozów z okolic Makowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.27-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OKUCIA WOZÓW Z OKOLIC MAKOWA CZĘŚĆ I. ANALIZA FORM ZOFIA (c z a s i e dzonych przez Instytutu na i poszukiwań Sekcje Badania znacznym Sztuki ornamentowania i inne nym żelaznych zdobione części z Z i bogatym i nagromadzonego że na terenie pod względem i rodzajem, Grupy centrami w 212 stanowią dają obejmującego krakowskiego wozów układają się m i ę d z y sobą poszczególnych s i ę na n i c h się z w y k l e powiązać niniejszej Makowa pracy jest Jordanowa, itd., k t ó r e Cechą jącego dyszel bardzo często w wozach i śnicę, z pewnymi w analiza Bystrej, skrócie będę nazy­ charakterystyczną z Makowa i tej obejmu­ się miejscowości wymienionych. głównie na przedniej dyszlu i tzwspotykany r y c . 1. J a k nas okuć Sidziny, ( r y c . 1, 8) p o w t a r z a j ą c y Okucia ozdobne w y s t ę p u j ą ce części ornamen­ g r u p y jest k s z t a ł t p i e r ś c i e n i a ś r o d k o w e g o , na sic tak kowalskimi. „makowskimi". okuć zdob­ miejscowościach województwa kształtów Przedmiotem wyżej zaś artystycz­ ludowego materiału, znajdujących zdobionych z okolicy Osielca, czasem dzięki ornamentom ozdobne okucia jak wać dyszla, te pewne grupy, które różnią tów. przy Małopolsce. kieleckiego w zwyczaj wozach. dziedzin 596 o k u ć w o z ó w , z e b r a n y c h wynika, krakowskiego okuć Okucia ciekawszych nictwa w stwierdzono dzisiejszego są okucia żelazne. kształtom jedną Ludowej, do d n i a prowa­ Państwowego obszarze w o j e w ó d z t w kieleckiego ż y w y Przeważnie terenowych, Zdobnictwa CIEŚLA-REINFUSSOWA części śnicach. na tych w okolicach wozu, a Najpełniejszy częściach skupiają się przede zespół przedstawia widać z załączonej ilustracji okucia Makowa mianowicie interesują­ wszystkim na f2 a 27 �T ABLICA I 9 10 k o ń c u dyszla i w miejscu jego osadzenia w Takie rozmieszczenie wynika ze względów tech­ cową a najwięcej (ryc. narażone na końcu dyszla 1) w ą s k i e j , p r o s t o k ą t n e j hakowatego rzchnię blachy 3) d o l n e g o wymagają 6a, wzmocnienia. Okucia na 2) uszkodzenia wyrostka, zwanego składają się z 4 blachy górnej sterczącego tu ( r y c . 1, 3), nad ,,kaczka" okucia, o d p o w i a d a j ą c e g o części: (ryc. blasze ( n i e w i d o c z n e g o n a r y c . 1 i 4) p i e r ś c i e n i a , powie­ 1, 2 ) , górnej obejmują- cego k o n i e c d y s z l a w r a z z b l a c h a m i z w a n e g o „koń­ witką" ( r y c . 1). D r u g i jący się u nasady dyszla nicznych, g d y ż oba w y ż e j w y m i e n i o n e p u n k t y j a k o specjalnego 28 śnicach. mianowicie: z 4 pierścieni 1, 5, 7, 8, 11), d w ó c h 6b), nazwie, samym ozdoby a w leżącej między 9, okuć, znajdu­ zwanych „witkami" blach bocznych formie iglicy o blachami ( r y c . 1, nieznanej bocznymi w i e r z c h u d y s z l a , ( r y c . 1, 4) o r a z h a k a , ż ą c e g o do zawieszania 1, zespół złożony b y w a z 9 części; 10). Jako ,-wagi" czy „ p ó ł w a ż k a " ostatnie blachy wzmacniające okucie drewniane należy mi na słu­ (ryc wymienić ś n i c e ( r y c . 1, 12a, b). Hak stanowi punkt graniczny, rozdzielający �TABLICA wszystkie p i e r ś c i e n i e na d w i e części w ten że znajdujące zywają w się „ w i t k a m i tyle „ w i t k ą Pierwszy (ryc. poza poprzed 1, 7 ) , k t ó r y i „witka" jeszcze leżąca bocznych dodatkowe śnice również posiada z dyszlem dolny poza określenie koniec „skupienie „iglicy", okuwane. 5 w i t e k i blachy boczne a nie inne w znów mają „iglicę" bez ma­ blach nie znaj­ ani drugiego t y l k o same witki l i c z b i e 4, w ł ą c z a j ą c sych, których w to j u ż pierścień s i ę czasem w ó z k i o dyszlach posiadających zaledwie końcowy. prawie bo-, dwie witki, a to na k o ń c u dyszla i w miejscu jego osadzenia w śnicach. Różnice występujące w sposobie o k u w a n i a dysz­ la i l u s t r u j e p o n i ż s z a t a b e l k a , u w z g l ę d n i a j ą c a tylko żelazne Nie wszystkie w o z y są jednako bogato zaś i takie, w dziemy ani jednego mianem z dyszlem". Jedne posiadają ją zaś bocznych- b y w a j ą Zdarzają związujący obejmuje blach hakowi", na­ hak". pierścień, „iglicy" śnica sposób, się od niego k u p r z o d o w i dyszla II witki, blachy te c z ę ś c i , k t ó r e j a k h a k widzenia technicznego w wozie. każdym i „iglice", pomijająca lub „kaczka" niezbędne ' zaś są z punktu i występują 29 �występ. Nazwa okucia Witka (ryc. końcowa l-l) Wilka Jak tabelki 47 Przystępując dyszla 68 7) środkowa 3 (ryc fryc. Blachy Iryc. boczne 22 1, 2) ma okuć tzn: witki stał „makowskiego" zasadniczo środko­ się p o d s t a w ą od formę 6-cio boku o k o ł o 10 c m , k t ó r e g o wierzchołki wydłużają się, do innych. dwa tworząc dyszel i śnice. B o k i tego sześ- c i o b o k u s ą c z a s e m p r o s t e ( t a b l . I . 5), z w y k l e j e d n a k mniej lub więcej „Iglica" (ryc. 1-4) 20 r 57 14 ()() ) >l 1» w k l ę s ł e (tabl. I. 6 — 14), o n a r o ­ ż a c h o s t r y c h ( t a b l . I . 5, 6, 7, 8) n i e k i e d y n a r o ż a t e s ą ścięte Snicc 1-I2(i. 1 — charakterystycznego kształt ośrodku obręcz, obejmującą 4<) (ryc. b). umiarowego o przekątni b) przewa­ dyszla (ryc. 1 — „makowskich" ten przeciwległe l~(,a, (ryc. końcu najbardziej 8). J e j wyodrębnienia 71 I - 11) od 1 — Pierścień ostatnia zdecydowaną z 4 witek do o p i s u f o r m p o s z c z e g ó l n y c h zacznę elementu wozów OH J-ti) Wilka wynika zespół okuć złożony i ś n i c a c h ( r y c . 1 — 12a, 24 wej Wilka iryc. z tej gę ma 7, 8, 11) o r a z b l a c h y n a środkowa I wysl. 71 Wilka mula fryc. !-•>) (ryc nic pojedynczo (tabl. wójnie (tabl. I . 14), I . 10 — rzadziej 13), t o z n ó w bywają pod­ zaokrąglone ( t a b l . 1. 9). Blacha (ryc. końcowa I - 'i) Z d a r z a się r ó w n i e ż , przez dalsze p o m n a ż a n i e przy­ biera postać tarczy okrągłej otoku ( t a b l . I . 15, Jak z załączonego zestawienia wynika najczę­ s t s z y m i o k u c i a m i są d w i e w i t k i na k o ń c u i u dy dyszla, po nich idą dwa pierścienie nasa­ środkowe ( r y c . 1 — 7, 8) a n a s t ę p n i e b l a c h a k o ń c o w a i ś n i c e . wy­ cięć, że zaciera się k s z t a ł t p i e r w o t n y i w i t k a Obok 16). tych, nazwijmy je, ścieni spotyka się r ó w n i e ż i witki o ząbkowanym owalne podłużnie „gwiaździstych" na omawianym pier­ terenie ( t a b l . I . 2) w z g l ę d n i e p r z e c z n i e ( t a b l . I . 3), k o l i s t e ( t a b l . I . 4) c z y też po­ zu­ S t o s u n k o w o dość r z a d k i e są b l a c h y boczne i ,,iglice" p e ł n i e p r o s t e w k s z t a ł c i e o b r ę c z y ( t a b l . I . 1). J e d n a k Oba te ostatnie te f o r m y przy bardziej ozdobnych razy zdarzyło się, na ostatnie d y s z l u bez okucia że zwykle występują wozach. „iglice" razem, Zaledwie pojawiły się i „iglic" jest k t ó r a je obejmuje witka i u m a c n i a na Jeśli chodzi teraz o k w e s t i ę pewnymi mała zespołami, tłumaczy poniższa to to (ryc. struje same blach bocznych i odwrotnie. W s ł y m z w i ą z k u i u z a l e ż n i o n a od w y s t ę p o w a n i a bocznych kilka Na to okuć okuć Wszystkie lazne dyszlu owalnych 13 18 okrągły,!, obręczy 7 3 10 Brak lego części mówi % 11) j witek-i-blachy -f- blachy boczne końc. - f zauważyć nych materiałów podanego razem s a m a za s i e b i e . J e d e n r z u t „gwiaździstych" w śnice 8% terenie, mają innymi. które zestawienia. większości zdecydowaną nad oka przewagę Oprócz zebra­ ponadto szereg potwierdziły wynik przeprowadzono Jordanowa, Bystrej, 0 % 4 4 °0 3 pierścienia form wywiadów że­ (,4 najlepiej T a b e l k a ta wyslep. r 4> 5), tabelka:: na zestawienie. okuć: „gwiaździstych'- wystarcza, żeby Zespól ilu­ ści­ dyszlu. zagadnienie następujące 71 w o z ó w b y ł o blach 1 — występowania są d a l e k o rzadsze. N a j l e p i e j Wozy z okolic Sidziny itd., w „gwiaździstą" Makowa, przeważającej witkę środkową. Czasem zdarzy się j a k i ś ozdobnie k u t y wóz, pocho­ •7 witek blacha -f „iglica" końc. 4- 2 śnice 2% dzący o 4 witki inice + (lub i wilki (lub bez + blacha kom . wywiad 44 bez) śnice 2 śnie. 2 witki na końcu sady dyszla 2\ na­ 1 okolic Makowa czy pierścieniu. okazuje jednak Jordanowa Przeprowadzony z reguły, że okucie to jor­ wy­ uczył się w przeniósł poznane tamtejszych formy w stronach, a swoje później okolice. Powyżej witki „gwiaździstej" mniej więcej w 71 ro­ d a n o w s k i c h , w z g l ę d n i e k o w a l , k t ó r y to okucie ległości razem dalszych b i o n e b y ł o w k t ó r e j ś z w s i p o d m a k o w s k i c h czy konał i u z „gwiaździstym" lazny 10 (ryc. cm 1 natrafiamy — 7), na zwany drugi też pierścień ,-skupienie od­ że­ śnica �TABLICA 1 III 2 3 TABLICA 1 z IV 2 3 dyszlem", którego charakterystyczny dla ka ta k ą na przypomina 7 — 4 4 kształt wozów swym jest 5 również bardzo „makowskich". wyglądem koronę, Wit­ wyso­ 11 c m ( c z a s e m d o c h o d z i d o 16 c m ) , lek­ ko z w ę ż a j ą c ą się k u podstawie. K r a w ę d ź d o l n a jest zawsze prosta, górna wycięta w zęby o urozmai­ końcami ku witce środkowej ce zębów zaś tych 14, 15), kiedy czasem wykrój bywają ścięte ich 1 — 7, 8). Koń­ ostre (tabl. (ryc. I I . 6, 7, (tabl. jest jeszcze I I . 10, Konusowata forma omawianej wana jest rozszerzaniem się śnie raz ścień ten stale zwrócone 12). Nie­ profilo­ w a n y ( t a b l . I I . 13). c o n e j f o r m i e . R a z s ą o n e d r o b n i e j s z e ( t a b l . I I . 7, 12), w i ę k s z e ( t a b l . I I . 6. 1 1 , 13), a l e 11, dodatkowo 8, niezawsze jest w witki na całym spowodo­ dyszlu. swym Pier­ otoku $ \ �R u 2 1 4 7 j e d n a k o w o szeroki. Z d a r z a się czasem, że g ó r ą szerszy, z a ś s p o d e m cej) węższy jak pierścień Spod „gwiaździsty" tak i oprócz f o r m charakterystycznych dla o ś r o d k a kowskiego" przybiera też i kształty we dla tych okolic inne ten „ma­ nietypo­ dyszla tabel­ było: 46 65 °/o 15 21 ° o różne i owalna okrągła Brak tej Porównując s i ę do witek prawie jednakową 6 1 « % 1 % :i 4 '7o z poprzednim, „gwiaździstych" odno­ zauważymy częstość w y s t ę p o w a n i a jednych i d r u g i c h . N i e znaczy to b y n a j m n i e j , że te ozdobnie profilowane na 32 witki to zestawienie pierścienie t y m samym spotyka się pierścienia blachy 1 — 6X30 „korony" witka. środkowego umieszczone na nimi „iglica" (ryc. 1 — wycho­ bokach 6a, b ) i l e ż ą c a n a w i e r z c h u w cm, względnie 8X35 bok dłuższy, znajdujący jest zupełnie prosty, dyszla pośrodku 4). cm, przy się drugi pod czym spodem zaś widoczny jeden dyszla wycięty towarzyszy prosty „gwiaździ­ pierścień. (tabl. I I I . 5, 6, 7 ) . K o ń c e t y c h z ę b ó w , z w r ó c o n e s ą z a w s z e do ś r o d k a dyszla, m o g ą albo ścięte (tabl. 1). D w a boki Podchodzący b y ć ostre (tabl. I I I .1 —7) I I I . 8). Z d a r z a j ą boczne o z u p e ł n i e się też prostych krawędziach krótsze również pod w i t k ę jest nie prosty są blachy (tabl. I I I . jednakowe. zaś drugi by- 'W cl t r ó j k ą t n y (tabl lub łukowato Zwykle równocześnie dyszlu. Często b o w i e m stej" witce ś r o d k o w e j dwie lub okrągła j e s t w z ę b y d u ż e ( t a b l . I I I . 2, 3 ) , l u b d r o b n e „korona" równa obręcz szerokości drugiego między ( t a b l . I I . 1, 2, 3, 4, 9, 1 6 ) . najlepiej u j m u j e to niżej podana ,Va 71 okuć dzą (ryc. i odwrotnie obok pięknej się owalna B l a c h y boczne są k s z t a ł t u p r o s t o k ą t n e g o o w y m . ka. szącym czy p ó ł o w a l n y znajduje ( t a b l . I I . 4, 9). Podobnie Cyfrowo jest dyszla jest o p o ł o w ę (lub w i ę ­ 8 stępuje I I I 4) wygięty o w a l n y (tabl (tabl w wozach, m a j ą c y c h dodatkowo jeszcze III 2 5 8) I I I . 2) blachy boczne w y ­ jedno okucie żelazne n a z w a n e p r z e z e m n i e , , i g l i c ą " ( r y c . 1 — 4). O k u c i e to składa się jakgdyby z dwóch części, dolnej �TABLICA V r V l i 10 w kształcie 5 — cokołu trójkątnego (tabl. I V . 1, 2, 9) c z y c z w o r o b o c z n e g o ( t a b l . I V , 4), cego s i ę p o d s t a w ą nie pozwalając Do o witką środkową tejże obsunąć przeciwległego boku 3, wspierają­ (ryc. 1 — 7), się. „iglicy" Blachy witka mała pomocy obręczy spiralnie zwiniętego zwoju, przechodzącego następ­ 10 ma d ł u g o ś c i o d 30 — 60 c m . „ I g l i c e " b e z spiralnych cm, prawie jednakowe o tyle wśród „cokołów" do c z y n i e n i a z w i e l k ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą W ogólnym zarysie w y g l ą d a j ą wszystkie one mamy 6). B o k i tego t r ó j k ą t a jak nawet lecz p r o f i l o w a n e równomiernie w z w y k l e nie różnorodny ząbkowane od są sposób. podstawy równe Czasem ku wierz­ c h o ł k o w i ( t a b l . I V . 1), w z g l ę d n i e m n i e j w i ę c e j w łowie wysokości przewężone, rozszerzające się (tabl. I V . 5, a następnie ku 6, 9 ) . N i e k i e d y s ą l e k k o ł u k o w a t e ( t a b l . I V . 7), a b y w a j ą g i ę t e p ó ł k o l i ś c i e ( t a b l . I V . 8). po­ górze boki też i w y ­ dyszlu. prostym jest w i t k a duża obejmująca w pierścieniem (ryc. w formie 1, 11) s z e r o k a najszerszym środkową zakładania główka podkłada w r ó w n o r a m i e n n e , s t o s u n k o w o s m u k ł e ( t a b l . I V , 1, 2, 3, 5, mocno na takim około miejscu śnice 9). do form. trójkąty okucia, (ryc. Ażeby są prostej obydwa się hak „dzidy" kształcie dy­ r ó w n i e ż , ale z d a r z a j ą s i ę b a r d z o ile w części znajduje 1). O która górnej szla i w i t k ą rzadko IV. 1, 5), 15 w i dyszel. M i ę d z y ostatnim p i e r ś c i e n i e m u nasady zwojów występują (tabl. je Drugim przy Całość (ryc. przytrzymuje w ą s k i e j o b r ę c z y nasadzona jest na wierzchołka nie j a k b y w w ą s k ą , ostro z a k o ń c z o n ą dzidę. 14 i „iglice" spinając względnie' doczepiona jest część d r u g a 13 12 11 wagi śruby się pod „gwiaździstą" czy nie nią półważka wrzynała żelazny 1, drzewo pasek blachy, który „gwiaździście". Mało urozmaicone pod względem wydłużone prostokątne (ryc. formy są 1, 12a, b). blachy o dłuższych k a c h zawsze prostych, zaś b o k i k r ó t s z e są w o k ó ł h a k a k o ń c z y się owalnie, o k r ą g ł o a czasem lazne okucia d r e w n i a n y c h śnie to się z jednej strony pod witkę ostatnią, są lekko zaokrąglone. ścią c h a r a k t e r y z u j ą wice, wsi położonej Pewną względnie Makowa. trój­ odrębno­ się w o z y z Białej pow. niedaleko Są bo­ podsunięte jeśli pod n i ą nie p o d c h o d z ą z a k o ń c z o n e b y w a j ą kątnie lub że­ Wado­ Otóż we 33 �wszystkich okuciach zebranych w blachy na śnicach były w tej połowie wsi, swej żelazne długości w y g i ę t e półkoliście i odchylone na z e w n ą t r z nianych Z różnorodna Jest ona a długa (tabl. V) na końcu formie jest dyszla blacha 70 c m - B l a c h y t e w się k u witce i podchodzący jest rozmaicie pod na nią. blachy zeby (tabl V Rzadziej wej witce osadzony jest h a k o w a t y w y r o s t e k zwany tu dyszla bok względnie 11) o s z p i c a c h 13). prosto­ końcu „ k a c z k ą " . Jest on z w y k l e nego klocka końcu wycięty w dwa 12, najpro­ V . 5, 6 7, 9 12, 13. 14 15). N i e k i e d y z d a r z a s i ę , ż e b o k 10) V. spiral­ (tabl. V (tabl. końco­ V . 1), p ó ł k o l i ś c i e ( t a b l . V . 3, 8), l u b t r ó j k ą t n i e zęba (tabl ścięte two­ końce 15). W b l a s z e g ó r n e j w z g l ę d n i e 6 bokiem kształt zostają po­ obu­ nie (tabl. V 5 — Przeciwny zakończony, czasami (tabl. ma tej spotyka się blachy g ó r n e częściowo z w i n i ę t e owalnie ten forma r z ą s i ę o s t r e z ę b y ( t a b l . V . 9, 10, 11), k t ó r y c h naj­ górna mniej w i ę c e j szeroka na kształcie wyglądają jak długi kąt lekko zwężający krótszy się w o d 20 d o stszym s w y m Rozwinięta s t r o n n i e w y g i n a ć s i ę , f a l o w a ć ( t a b l . V . 5 — 8) znajdujących (ryc. 1-3). zewnątrz. to p r o s t o k ą t , z a t r a c a j ą c y m n i e j w i ę c e j w łowie swej długości proste linie, zaczynający śnie. okuć bardziej cm drew­ conych na górnej Na jest w zwró­ formie prostopadłościanu, dłuższym na blasze czy równociosa- umieszczonego pierścieniu na dyszla. tym części cymi w kończę drugiej ich opis k s z t a ł t ó w zajmę żelaznych się o r n a m e n t a m i , okuć, zdobią­ powierzchnię. OKOBKfl B 0 3 0 B B OKPECHOCT9X MAKOBA. OKOBK3 B O 3 0 B cocTaBjiaeT H3 H a n 6 o j i e e M H T e p e c H h i x cupacnefi HapoflHoro npnK/iaflHoro nc.Kycc.TBa. B HacToamefi c r a T b e , c o c r a B A s n o m e f i 1 naerb Tpyfla, paccMaTpHBarojCH cpopMbi w e / i e s H t i x O K O B O K , BCTpenaio- Bjiaroflapa apTHCTHMecKHM cpopMaM u 6oraTt>iM opHaMeHTaM >«ejie3Haa oflHy HopAaHOBa H MaKOBa — AByx HeÖOJlbUJHX 3 T H O K O B K H AeAHTCH H a A B e r p y n n b i : n e p B y K ) r p y n n y C O C T 3 B J I 5 I K 3 T Konbu,a B cpopMe o o p y w e f i , oxBaTbiBaiomnx Abiujjio B HecKOJibKMx M e c T a x ; BTopyro r p y n n y c o C T a B / i a i O T npoAOArOBaTbie >KeAe3Hbie ncmocbi, npeAHa3HaneHHbie A-na yKpenAeHHH AepeBHHHbix n a c T e f l u npnAep>KHBaeMbie BbiLueynoMsmyTbiMM Ko/ibu,aMH. Han6ojiee H H T e p e c H y K ) cpopMy, x a p a K T e p H y r a TOJibKO A J I H B O 3 0 B H 3 O K p e c H O C T e f i MaKOBa H MopAaHOBa, LUHXCH Ha MecTeneK, nepeAHefi B 0 3 0 B B OKpeCHOCTHX nacTH pacnono>KeHHbix B IO>KHOH Majiono/ibLue. MMeeT cpeAHee KOJibu,o, BbiKOBaHHoe B cbopMe, KOAbu,o, H a x o A s i m e e c s i BepxHero Kpyra. FERRURE DES HecKO/ibKO CHARS DANS Bbiuje LA L e s f e r r u r e s des c h a r s , c o n s t i t u e n t u n formes artistiques richement ornées. noxowefi nepBoro, CONTRÉE aspect DE Ha ujecTHKOHeMHyra B cbopMe KopoHbi 3 B e 3 A y H BTopoe c npeKpacHbiM npochw/ieM MAKÓW. intéressant d'ornementation populaire grâce à leurs D a n s l ' a r t i c l e p r é s e n t q u i est l a p r e m i è r e p a r t i e d ' u n o u v r a g e p l u s l o n g , i l est t r a i t é des f o r m e s d e f e r r u r e s , p r o v e n a n t des a l e n t o u r s d e J o r d a n ó w e t M a k ó w , d e u x p e t i t e s b o u r g a d e s s i t u é e s d a n s l e S u d d e ' l a P o l o g n e . L e s f e r r u r e s se d i v i s e n t e n d e u x g r o u p e s . L e p r e m i e r se c o m p o s e d ' a n n e a u x e n f o r m e de c e r c l e s q u i e n s e r r e n t l e t i m o n e n p l u s i e u r s e n d r o i t s : l e s e c o n d , d e l a m e l l e s de t ô l e o b l o n g u e s s e r v a n t à c o n s o l i d e r les p a r t i e s e n b o i s e t m a i n t e n u e s p a r l e s a n n e a u x e n q u e s t i o n . L a f o r m e l a p l u s c a r a c t é r i s t i q u e et q u ' o n ne v o i t q u e d a n s l e s c h a r s d e l a c o n t r é de M a k ó w e t d e J o r d a n ó w , se d i s t i n g u e p a r u n a n n e a u c e n t r a l f o r g é à l a r e s s e m b l a n c e d ' u n e é t o i l e s é x a g r a m m e et un s e c o n d q u i se t r o u v e u n p e u p l u s h a u t q u e l e p r e m i e r e t q u i est u n e couronne au cercle supérieur ingénieusement profilé. THE IRON — BINDINGS OF CARTS IN THE M A K Ó W T h e i r o n — b i n d i n g s of carts are because of t h e i r interesting feature of p o p u l a r art. REGION. artistic f o r m and rich ornamental design a very I n t h e p r e s e n t a r t i c l e w h i c h is t h e I . p a r t o f a l o n g e r w o r k , a t t e n t i o n i s d r a w n t o t h e f o r m o f t h e i r o n — b i n d i n g s w h i c h o n e sees i n t h e r e g i o n o f J o r d a n ó w a n d M a k ó w t w o s m a l l t o w n s s i t u a t e d i n S o u t h - P o l a n d . These i r o n b i n d i n g s are d i v i d e d i n t o t w o g r o u p s . One of t h e m consists of r i n g s i n the f o r m of b a n d s e n c i r c l i n g the shaft i n s e v e r a l places, and t h e o t h e r one of o b l o n g l a m e l s w h i c h serve to consolidate the w o o d e n parts, and h e l d i n place by the above m e n t i o n e d rings. The most characteristic f o r m w h i c h one r e m a r k s o n l y i n c a r t s o f t h e M a k ó w a n d J o r d a n ó w — r e g i o n , is the one with a middle ring w r o u g h t i n t h e f o r m of a s e x a g o n a l star, a n d a n o t h e r r i n g s o m e w h a t a b o v e t h e f i r s t one, w h i c h has the s h o p e o f a c r o w n w i t h a f i n e l y p r o f i l e d u p p e r c i r c u l a r b a n d . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b10ba7812f862067747e6b552dfd269.pdf 1c2b699d49255191c78f3bcd9eab9ccb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3841 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3601 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.1-3 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Redaguje zespól Naczelny Kierowniczka Państwowe Sprawiedliwości Państwowy \ kierowników Roman Sekcji Reinfuss Sekcji Instytut Wydawca Wydawniczej Warszawskie pod * Państwowego Badania Państwowy układ Zakłady kierunkiem Instytutu Graficzne Tadeusza Sztuki Ludowej Badania Instytut graficzny * Warszawa, Ludowej Redaktor Padania Sztuki Ludowej Barbara tłoczono Galewskiego Sztuki w * Suchodolska druhami Redakcja Krakowskie Klisze: Ministerstwa i Administracja Przedmieście 15. �P O L S K MIESIĘCZNIK, A S ORGAN Z T U PAŃSTWOWEGO nOJlbCKOE K HftPOflHOE P O L e v I S H M o T u o P n Witold Dtfnowslii l> H e E A A D O SZTUKI W A EUDOVVEJ HCKYCCTBO P O L O N A I S n s S ti e A r 1 I o N e T A u v II A R T Y K U Ł V O m 1 li 1 j) R U w y p h a n P O P U L A I R E R L INSTYTUTU BADANIA E w e M e r s ł H H b i M L ' A R T A R T c Ś C T V, O R 1- T Y C 7. \ T P. llislorfjcitzm w •i/tuce Indonuj II. C O W" A N 1 A Roman Rfinftiss — Architektura szopki krakowskiej. Zofia Cieśla Reinfussowa - Okucia mozóm z okolic Makoma. Adam Olapa - Tyńce wielkopolskie. D Z I A Ł I N P O R M A C Y J N Y 'Zdzisław Szewczyk — Wtiszfjtnane pantofle góralskie. •iauina Ginett-Wojnaroiriczowa ,,Piernik raciborski — Roman Re.injuss — Wpłum faibiarzy drukujących płótnu na ludoiDe hafciarstiuo Zdzisław Szewczyk - Konkurs na malowanki dąbrowskie. Tadeusz Zggler. Refleksje po festiwalu tańca ludowego iii Pradze. Tihor Csorba — Nu marginesie imislaum węgierskiej s/tuli Imlnmcj li' Krakowie. „ W r .r Cena R O K I I I. I S T O ]' A I) G R U D Z I E Ń > p s a c 7, O l' (.> O W i l 'l I 9 4 » 10 .'Vy Nr i l —12 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09ea8d02289637635b5912ed2af1688d.pdf bfd03638142de3ad78af66778007a259 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3839 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3600 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.58-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y „ K O Z I O Ł " W e wrześniu r. b. Sekcja M u z y c z n a Z B Ą S K O - L U B U S K I w P o z n a n i u Państwo­ w y c h piszczałki m e l o d y c z n e j . O d c i s k i t a k i e dają w e g o I n s t y t u t u B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j przeprowadzała ba­ obraz wielkości i r o z m i e s z c z e n i a dania terenowe (Wiel­ czałki, a możność w y g o d n e g o z e s t a w i e n i a Ziemi na a r k u s i k a c h p a p i e r u ułatwia p r z e p r o w a d z a n i e w o k o l i c a c h Zbąszynia i W o l s z t y n a kopolska Zachodnia) Lubuskiej. Celem oraz n a w s c h o d n i c h połaciach i c h b y ł o : 1) p e n e t r a c j a terenu, na j a k i m studiów porównawczych. Trasa dokładny otworów p a l c o w y c h objazdu pisz­ ich obok siebie nad nimi prowadziła przez osadził się s t a r o d a w n y l u d o w y i n s t r u m e n t m u z y c z n y , i s t n i e ­ w s z y s t k i e te w s i e , w których mieszkają jeszcze, l u b ongiś n i e którego — j a k o i n s t r u m e n t u p o l s k i e g o stwierdzają m i e s z k a l i , koźlarze i s k r z y p k o w i e . Miejscowości te w s k a z y ­ 16-go w i e k u . I n s t r u m e n ­ w a l i n a m s a m i gracze oraz ludność. Objechaliśmy i przeba­ niemieckie rozprawy teoretyczne — t e m t y m j e s t t z w . « к o z i o ł » ; 2) d o k o n a n i e nagrań na płyty repertuaru muzycznego kozła; 3) z e b r a n i e w s z e l k i c h d a n y c h o w y g a s ł y c h już i n s t r u m e n t a c h , które t o w a r z y s z y ł y k u l t u r z e kozła, m i a n o w i c i e o m a z a n k a c h i koźle ślubnym. d a l i 24 w s i e . Zbiór pomiarów, zdjętych z i n s t r u m e n t u , a p o p a r t y c h k o l e k ­ cją odcisków o t w o r ó w p a l c o w y c h piszczałek, pozwolił n a s k o n s t a t o w a n i e k o n s t r u k c j i i sposobu w y r o b u kozła do j e g o O b j a z d u t e r e n u dokonaliśmy n a r o w e r a c h . Z a o p a t r z e n i b y ­ n a j d r o b n i e j s z y c h szczegółów. Łącznie z t y m p r z e b a d a n o w y ­ liśmy w sprężynowy a p a r a t (własnej k o n s t r u k c j i ) do m i k r o ­ sokość s t r o j u kozła i technikę g r y n a n i m . Okazało się, że f o n o w e g o n a g r y w a n i a n a płyty, łącznie z k o n i e c z n y m sprzę­ jest tem gry na dudach wielkopolskich, polega technicznym słuchawki, stanowił (mikrofon, akumulator, baterie, zapas płyt decelitowych). aparat fotograficzny, Resztę przyrządy do głośnik, to t e c h n i k a zupełnie p a l c o w e g o . D a j e to m e l o d y c e kozła s w o i s t e , j e m u t y l k o wła­ muzycznego. Pomiarów opracowanych t a b l i c schematów p o m i a r o w y c h . Okazała się metoda zdejmowania na papier odcisków techniki ności w y k o r z y s t a n i a przedęcia d r u g i e g o i trzeciego ściwe p r z y t y m bardzo p r a k t y c z n a , p o raz p i e r w s z y od b o w i e m n a umiejęt­ wyposażenia mienna — w według odmienna zdejmowania pomiarów z instrumentów, oraz do s t w i e r d z e n i a i c h s t r o j u dokonywano swoista, poprzednio zastosowana otworów palco­ zwroty i maniery melodyczne, regionie które — otworu rzecz zna­ kozła w p ł y n ę ł y w y d a t n i e n a obraz m e l o d y k i l u d o w e j pieśni śpiewanej. N a g r a n i a , j a k i e zostały w terenie przeprowadzone zanalizowanie w ilości 90 s z t u k , pozwolą n a wyłaniającego się t u p r o b l e m u w p ł y w u i n ­ s t r u m e n t u l u d o w e g o n a melodykę l u d o w e j pieśni w o k a l n e j . W ę d r u j ą c o d gracza do gracza ustaliliśmy spis i m i e n n y k o źlarzy oraz g r a n i c e g e o g r a f i c z n e g o zasięgu kozła. Pragnąc zbadać żywotność kozła i udział j e g o w m u z y c z n e j tyce w s i , zgromadziliśmy na ten temat — o b s e r w a c j i własnych — szereg w y p o w i e d z i prak­ niezależnie o'd i opinii samych g r a c z y i l u d u , z których w y n i k a , że dzisiaj w l u d z i e wśród generacji starszej i s t n i e j e umiłowanie, n i e m a l k u l t kozła. D l a t y c h l u d z i n i e m a m u z y k i bez kozła. P o w s z e c h n e j e s t z j a w i s k o , że d l a l u d z i s t a r y c h zawsze przeszłość j e s t pięk­ niejsza n a d t o , co dzieje się d z i s i a j . P r z y p u s z c z a l n i e więc t e n właśnie f a k t s t a n o w i część podłoża, n a którym do l e ­ g e n d a r n y c h rozmiarów dochodzi dziś c h w a l b a czasów m i ­ n i o n y c h , k i e d y to n i e było i n n e j m u z y k i , j a k t y l k o kozieł ze s k r z y p c a m i , oraz sława n a j p r z e d n i e j s z y c h koźlarzy, w y ­ marłych p r z e d t r z y d z i e s t u do pięćdziesięciu l a t y . T y m n i e ­ m n i e j m i s t r z o w s k i e t r a d y c j e koźlarzy l a t d a w n y c h koźlarze dzisiejsi, nestorzy dzisiejszej sztuki przejęli kożlarskiej, których p o s t a c i e w y r o s ł y p o n a d szereg szarej b r a c i n a t y m i n s t r u m e n c i e i niewątpliwie z t y m s a m y m m e m i c h sławę głosić będzie za l a t pięćdziesiąt młodzież. F a k t , że w cym nazwiska istnieją pozycje, naszym dziewiętnastu spisie imiennym, dzisiejsza obejmują­ praktykujących które wymieniają koźlarzy graczy entuzjaz­ koźlarzy, czterdziesto- ośmio, czterdziesto, t r z y d z i e s t o d w u l e t n i c h , a n a w e t j e d n e g o o s i e m n a s t o l e t n i e g o , sam przez się w s k a z u j e n a t o , że żywot­ ność tego i n s t r u m e n t u n i e t y l k o t r w a , ale i t o c z y strym nurtem k u pokoleniom 58 najmłodszym. się b y ­ �N i e da się j e d n a k zaprzeczyć, że obie w o j n y uczyniły w m u ­ z y c e koźlarskiej głębokie w y ł o m y . Po p i e r w s z e j w o j n i e świa­ t o w e j n a n i e s i o n e zostały — j a k o pozostałości p o o r k i e s t r a c h w o j s k o w y c h — f a b r y c z n e i n s t r u m e n t y dęte, p r z e d e kim k l a r n e t es i trąbka. Z n i m i s z y b k o radę, b o j e p o p r o s t u wszyst­ j e d n a k kozioł dał włączył do i o i l e p r z e d r o k i e m 1914 p o w s z e c h n y m swego sobie zespołu zespołem był k o ­ zioł ze s k r z y p c a m i , o t y l e p o r o k u 1918 zespół t e n począł pęcznieć, dobrał sobie k l a r n e t , p o t e m trąbkę c z y l i t y c h wła­ śnie intruzów, którzy m o g l i m u praktykę odebrać, względ­ n i e zanieczyścić ludową muzykę instrumentalną m u z y c z n y m poza l u d o w y m . W elementem t e n sposób t a k k l a r n e t j a k i trąbka poszły p o supremację kozła, przejęły j e g o reper­ t u a r c z y l i zostały z a s y m i l o w a n e przez siłę melodyczną kozła. W o j n a o s t a t n i a uczyniła w y ł o m b a r d z i e j d o t k l i w y , b o w i e m w czasie o k u p a c j i p r a k t y k a kożlarska zamarła, n i e t y l k o z p o w o d u z a k a z u urządzania z a b a w , ale i z o b a w y przed z n i s z c z e n i e m i n s t r u m e n t u przez o k u p a n t a . M o m e n t t e n , łącz­ nie z faktem wysiedlenia i rozproszenia ludzi, zwłaszcza młodzieży, stał się — z d a n i e m koźlarzy — przyczyną d w u d z i s i e j s z y c h bolączek. Po p i e r w s z e , że młodzież n i e miała g d z i e i k i e d y osłuchać się z kozłem, w o b e c czego j e s t n i e ­ d o s t a t e c z n i e zżyta z muzyką kozłową, stąd z m n i e j s z o n y dziś stopień zainteresowania młodzieży że nikły j e s t n a r y b e k młodych kozłem; po drugie — graczy. S y t u a c j a j e d n a k n i e j e s t t a k groźna, j a k to p r z e d s t a w i a n i e ­ j e d e n osiemdziesięcioletni koźlarz, który ż y j e jeszcze w s p o ­ chwały, k i e d y t o chodził Razem z kozłem ślubnym w y s z ł y z p r a k t y k i m u z y c z n e j t o ­ n a w e s e l e i k u s t r a p i e n i u żony p o parę t y g o d n i warzyszące m u m a z a n к i . Jest t o r o d z a j małych s k r z y p e - mnieniem z wesela n y m — pozwolą n a rekonstrukcję i o p r a c o w a n i e tego i n s t r u ­ mentu. d n i swej największej n i e zaglądał d o d o m u . A l e m i l s z a była m u sława kożlarska czek n a d gospodarkę. P r a k t y k a m u z y c z n a w s i układa się b o w i e m zienie na Z i e m i Lubuskiej d w u egzemplarzy własnej roboty, o specyficznej konstrukcji. Odnale­ w t e n sposób, że n a w e s e l a i z a b a w y zapraszane są d w a ze­ i n f o r m a c j e o t r z y m a n e o d skrzypków, którzy za młodych l a t społy: s t a r y — złożony z kozła, s k r z y p i e c , k l a r n e t u i trąbki g r a l i n a m a z a n k a c h , stanowią źródłowy, o w i e l k i e j w a r t o ­ mazanek oraz « m o d n y » , w skład którego w c h o d z i a k o r d e o n , sakso­ ści materiał. f o n i trąbka. I o k a z u j e się, że ta sama młodzież, która tań­ Materiały, z e b r a n e czy i b a w i się p r z y m o d n y m zespole, z całą swobodą i za­ n i u i stają się podstawą następujących, będących w pałem tańczy s t a r o d a w n e w i w a t y czy szocze « p o d kozła)), p r a c : « K o z i o ł zbąsko-lubuski» (mgr. J . Sobieska), rzucając wielkopolskie» jak wesołymi przyśpiewkami czynią waczki to dziś jeszcze z t y m samym starsze kobiety, zapałem, dawne śpie­ weselne. Największe w n a s z y m objeździe, (mgr. M . S o b i e s k i ) , ślubny» (J. i M . są w oraz opracowa­ toku «Mazanki «Zbąsko-lubuski kozioł Sobiescy). MGR MARIAN SOBIESKI w z i ę c i e m a t a k i zespół, który zależnie o d za­ p o t r z e b o w a n i a może przedzierzgnąć się ze starego w m o d n y , wtedy b o w i e m m a się n a z a b a w i e zapłatą. I rzeczywiście oba zespoły za jedną j e s t w Zbąszyniu zespół t a k i , zło­ żony z o j c a i t r z e c h synów, którzy — o t r z y m a w s z y zapro­ szenie d o g r a n i a n a w e s e l u c z y z a b a w i e — siadają n a m o ­ t o c y k l , zabierają podwójny k o m p l e t instrumentów i grają w obsadzie kozioł, s k r z y p c e , k l a r n e t , trąbka a l b o a k o r d e o n , s a k s o f o n , k l a r n e t , trąbka. C i właśnie gracze twierdzą j e d ­ n a k s t a n o w c z o , że bez kozła n i g d y n i e idą grać, b o l u d z i e żądają kozła, że młodzież « r ó w n o ze starymi» u m i e tań­ czyć « p o k o ź l e » i p r z y ś p i e w y w a ć s t a r o d a w n e p i o s e n k i . G d y b y jeszcze c z y n n i k i samorządowe w sposób w y d a t n i e j ­ szy popierały muzykę kozłową, g d y b y na wszystkie uro­ czystości państwowe, samorządowe, r e g i o n a l n e b r a n o z a w ­ sze koźlarza ze s k r z y p k i e m i zawsze z a p e w n i a n o mu tym z a r o b e k — moglibyśmy n i e mieć żadnych o b a w co d o p r z y ­ szłości t e g o pięknego, p o l s k i e g o W instrumentu. b i e g u p e n e t r a c j i t e r e n u udało n a m się odszukać egzem­ plarz wymarłego przed 50-ciu l a t y i n s t r u m e n t u , m i a n o w i ­ cie k o z ł a ś l u b n e g o . Był t o i n s t r u m e n t obrzędowy uży­ w a n y przez koźlarza p r z y obrzędzie w e s e l n y m . Głos kozła ślubnego spraszał gości w e s e l n y c h , towarzyszył młodej p a ­ rze p r z y w y j e ź d z i e do kościoła i rozbrzmiewał aż d o c h w i l i wieczerzy w e s e l n e j . Po w i e c z e r z y kozioł ślubny ustępował m i e j s c a k o z ł o w i właściwemu. O d n a l e z i o n y e g z e m p l a r z zła ślubnego (wprawdzie uszkodzony) ko­ oraz i n f o r m a c j e za­ sięgnięte o d koźlarzy, którzy g r a l i jeszcze n a koźle ślub­ 59 �Z D O Ś W I A D C Z E Ń N AD F O T O G R A F O W A N I E M TAŃCÓW LUDOWYCH Ł Jedną z pomocniczych form w notowaniu tańców ludo­ kierunku, wyjątkowo d y s k r e t n i e , a d l a rozjaśnienia w y c h , w i c h wyobrażaniu i o d t w a r z a n i u j e s t niewątpliwie silnych cieni, z drugiego d o b r e zrjęcie f o t o g r a f i c z n e , 3. N i e z m i e r n i e struje ruch utrwalenie tańca. które w p e w n y m w y c i n k u i l u ­ Doskonalszą formą od ruchów n a taśmie f i l m o w e j fotografii jest i odtwarzanie ich ważnymi źródła, o d b i t e g o c z y n n i k a m i wzbudzającymi j e s t m u z y k a , która k o n i e c z n i e musi przygrywać w d o k o n y w a n i a zdjęć. W a ż n y m też j e s t dobór j e s t s p e c j a l n i e p r e d y s t y n o w a n y , szczególnie d o n a u k o w y c h par, j a k również i p o r a d n i a . Czułe o k o f o t o g r a f a a n a l i z i d o n a u k i tańców. J e d n a k ujemną j e g o cechą cza t e r e n o w e g o , trudność p r o d u k c j i , eksploatacji i publikowania we wła­ w ta­ n e c z n i k a c h w ł a ś c i w e g o d u c h a i oddającymi c h a r a k t e r tańca d l a różnych c e l ó w p r z y p o m o c y projektorów. F i l m r u c h o m y jest zbyt jednak o ekran. te i p o d o b n e przejawy czasie odpowiednich i bada­ m u s i w czas zau­ w a ż y ć i n a n i e w ł a ś c i w i e w porę reagować. ściwej f o r m i e — w r u c h u . W p u b l i k o w a n i u w i ę c tańca n a 4. Mając n a u w a d z e zapobieżenie n i e p o r o z u m i e n i o m t r z e b a papierze z góry m u s i m y zadowolić się t y l k o składowym elemen­ przewidzieć skład zespołu t e m f i l m u , poszczególnymi j e g o k l a t k a m i i fotografią, p r z e d ­ wzrostu, specjalnego stawiającymi w najdoskonalszej mieć Fotografując tańce s p o t y k a m y postaci dany ruch. się z s z e r e g i e m zagadnień, pewien pochodzenia wpływ trzenie drobnego pod względem na uzyskanie jednolitości. szczególiku może stworzyć Niedopa­ nieprzyjemne występujących w o g ó l e p r z y każdej f o t o g r a f i i , ale n i e z m i e r ­ sytuacje n i e ważnych i s p e c y f i c z n y c h d l a i l u s t r a c j i tańców, j a k o po­ n y c h , których s y m p a t i e i a n t y p a t i e mogą zawsze moc n a u k o w a , mająca niespodziankę i w i e l e popsuć. wie najprostszej, spełnić swą rolę w najprzystępniejszej D o t y c h zagadnień z a l i c z a m a postaci zarazem kompozycję możli­ istotnej. g r u p y , czy pary taneczników, oraz oświetlenie w z g l ę d n i e naświetlenie f i l m u wraz z całą techniczno-laboratoryjną stroną. u w a g i i należytego rozwiązania wymagają Specjalnej takie zagadnie­ n i a j a k tło, naświetlenie, ostrość, środki n a s t r o j o w e , zespołu, ilość f o t o g r a f o w a n y c h skład osób, r u c h , strój i «reżyse- ria». Z t y m i t o p r o b l e m a m i spotkałem się, dokonując zdję­ c i a tańców w W i e l k o p o l s k i e j (Ziemie czenia Odzyskane). Dąbrówce p o w . Międzyrzecz Korzystając ze spostrzeżeń i doświad­ uważam, że spotykane trudności dobrze jest roz­ w i ą z y w a ć w następujący sposób: t a k i e , które stwarza w a r u n k i s w o b o d n e g o p o r u s z a n i a i całkowitego w y ż y c i a się uczestników w tańcu. T a k i m są z a b a w y łym n i e b e m , r z a d z i e j i majówki p o d go­ w e wnętrzach zabudowań. Stąd zdję­ c i a należy w y k o n y w a ć n a p o l a n a c h , n a t l e krzaków, już t o w i m i e s z k a n i u n a t l e właściwych t e m u r e g i o n o w i mebli. Fotografowanie dokonywanych gdyż stwarza wcale warunki c y c h z atmosfery na urządzeń l u b nakręcanie filmów z pokazów na specjalnych uwzględniających podiach środowiska sztuczne czy nie scenach, jest i wyrywając się. P r z e d s t a w i a n i a nie pożądane, produkują­ normalnej, wpływa t y m samym i c h zachowanie tańców ujemnie ludowych na scenach j a k i u t r w a l a n i e i c h t a m n a t l e j e d n o b a r w n y c h kulis kojarzy się z b a l e t e m , potrzebą s t y l i z a c j i , a t y m sa­ mym wprowadza o d c h y l e n i e o d naturalności, n a j a k i e j n a m w badaniach t a k bardzo 2. W 5. Fotografując zależy. tańce fotografującego, zdecydować się jak fotografowa­ trzeba stworzyć n a jedną całych zespołów, b) poszcze­ gólnych par, c z y g r u p , tworzących z a s a d n i c z y element ta­ n e c z n y , c) łączne w y k o n y w a n i e zdjęć g r u p o w y c h i poszcze­ gólnych p a r . Każde z t y c h podejść i ujęć m a s w o j e M n i e j w i d o c z n y w t y m ujęciu j e s t r u c h , który rozprasza się w g r o n i e osób, z a m a z u j e się i r z a d k o k i e d y d a się u c h w y ­ cić w f o r m i e właściwej u w s z y s t k i c h taneczników. poszczególnych p a r są p r z e j r z y s t s z e , p a r y , czy g r u p y — elementu. Wadą i c h jest Jednak ze względu n a zasadnicze cechy i walory zdjęć należy j e stosować o b o k g r u p o w y c h , dających między 10—17. Z a najodpowiedniejszą porę d o naświetla­ n i a uważam g o d z i n y poza w y m i e n i o n y m i (w p o r z e letniej) Połączenie tych dwóch rodzai i i l u s t r o w a n i a tańców w y d a j e sposobów fotografowania m i się najszczęśliwsze i m a m wrażenie, że te d w i e m e t o d y w i n n y być przeważnie wane przy nakręcaniu filmów datkową formą ilustracyjną, objaśniającą fragmenty w i n n y być zdjęcia obrazujące w y c i n k i poszczególnych części ciała w s w e j d y n a m i c e mięśni. T e n r o d z a j zdjęć należy stosować w wyjątkowych wypadkach, kiedy ruch jest niezmiernie s k o m p l i k o w a n y i p r z e d s t a w i e n i e f r a g m e n t u całości daje j a ­ śniejsze i pełniejsze wyobrażenie o jakości wykonywanego ruchu lub efektu stroju. jest artystyczną formą ruchów, wykonywaną w t a k t i r y t m m e l o d i i . Stąd n i e z m i e r n i e ważną czynnością właściwego ruchu na negatyw. które s t o s u n k o w o łatwo poznać p o r o z w i e w i e filtr na 1/250, 1/100 i 1/50 s e k u n d y p r z y jasności o b i e k t y w u zależ­ nej o d warunków barw w stroju, świetlnych. W konieczne tego l u b jasno-zielonego. jest Cały celu użycie uzyskania filtru szereg zdjęć tonacji ciemno-żóło niepożąda­ ruchu leży fotografować t a k , a b y fotografią pomóc odtwórcy. N i e ­ stwą przez Sądzę, że i l e również techniką w y k o n a n i a . N a j t r u d n i e j s z e f i g u r y n a ­ zmiernie naświetlanie stoso­ i i l u s t r o w a n i u tańców. D o ­ i d n i e , w których słońce j e s t u k r y t e za n i e z b y t grubą w a r ­ c h m u r , umożliwiającą tych obraz zespołu w akcj-i i j e g o barwną grupę estetyczną i społeczną. fotografując, należy k i e r o w a ć się n i e t y l k o estetyką po­ oder­ w a n i e , w y e l i m i n o w a n i e w s z t u c z n y sposób p a r y z całości. grafować w godzinach ruch taneczników, łatwiej się z n i c h zorientować o sposobie tań­ jest uchwycenie słońcu, szczególnie w Zdjęcia jaśniej ilustrują ści j a k i spotęgowania przejrzystości zdjęć n i e należy f o t o ­ pełnym zalety i w a d y . Zdjęcia g r u p o w e dają o b r a z całości zespołu w a k c j i . 6. T a n i e c c e l u uniknięcia niewyrażności ruchów i k o n t r a s t o w o dla z t r z e c h f o r m : a) z d e j m o w a n i e czenia 1. T ł o w i n n o b y ć n a t u r a l n e , a w i ę c zarówno wieku, i i n n y c h cech, mogących pożądane są zdjęcia wykonane podczas ruchu, u b i o r u , i te uznać należy za wyższą klasę f o t o g r a f i i tańca. N a l e ż y n a ­ t o m i a s t unikać s z t u c z n y c h zdjęć r u c h u u t w o r z o n e g o u s t a w i e n i e tańczącego w p o z y c j i naśladującej przez ruch. Przy­ znać muszę, że dosyć t r u d n o j e s t uchwycić n a f i l m pożą­ n y c h c i e n i a c h i prześwietleniu j e s t r e p r o d u k o w a n y w « W i ą - d a n y r u c h w k l a s y c z n y m w y k o n a n i u , a l e pełna wartość do­ zance kumentalna tańców śląskich* (Jerzy Drozd, Wisła — Poznań, zdjęcia j a k i e f e k t a r t y s t y c z n y nakazują 1937 г.). P r z y w y k o n y w a n i u zdjęć p r z y s z t u c z n y m oświetle­ trudzić się d l a u z y s k a n i a t y c h w y n i k ó w . D o t a k i c h n i u uważam za niezbędne w y z b y c i e n y c h zdjęć w r u c h u należy zaliczyć f o t o g r a f i e świateł i półcieni, gdyż się w s z y s t k i c h efektów one głównie przyczyniają się do wane we wspomnianej czone n u m e r a m i 7 i 8. zależy. Z a w s z e pożądane j e s t 7. Strój w i n i e n b y ć m i e j s c o w y , 60 rzucanie światła z j e d n e g o reproduko­ « W i ą z a n c e tańców śląskich* z a m a z a n i a ruchów, n a których p o k a z a n i u p r z e d e w s z y s t k i m popięk­ ozna­ charakterystyczny dla re- �g i o n u , możliwie odświętny, w którym z w y k l e ludność l.ań- kowskiej czy. nej reżyserii i w ł a ś c i w e g o O d niego w w i e l u w y p a d k a c h zależy szereg ruchów i i c h celowość. P r z y n a p o t y k a n i u trudności w kompletowa­ obrazy (Lwów 1939 r,, « K s i ą ż k a » ) . Za przykłady Wacława n i u strojów, l e p i e j fotografować taneczników w i c h u b i e r z e czaje ludowe» c o d z i e n n y m , który przeważnie w p e w n y m s t o p n i u j e s t z b l i ­ skie». Mniej żony 'do s t r o j u odświętnego, niż przenosić czas w y k o n y w a ­ skutek uważać Boratyńskiego z c y k l u « O b c h o d y i — «Taniec szczęśliwe daleko rozsąd­ rozwiązania tła można idącej zbójnickb i «Wesele rozwiązanie stylizacji tych ruchu zwy­ krakow- zagadnień, widać w na obrazie n i a zdjęć n a lepszą okazję, n a później, co kończy się osta­ Z. Stryjeńskiej p t . « W i e c z o r n i c a góralska». tecznie o d t w a r z a n i e m i c h w środowisku m i e j s k i m , w s t r o j u Kończąc powyższe u w a g i , uważam, że zdjęcia ogólno-europejskim, w i n n y być n a szeroką skalę s t o s o w a n e w p u b l i k a c j a c h , i l u ­ na osobach związku ze wsią i r e g i o n e m nie mających żadnego tanecznym. 8. M i m o , że zdjęcia f o t o g r a f i c z n e tańców l u d o w y c h o r y g i ­ fotograficzne strujących tańce, szczególnie do c h w i l i rozpowszechnienia filmów na wąskotaśmowych. Ze względu improwizację n a l n y c h są d o k u m e n t a m i n a u k o w y m i , z a c h o d z i czasami k o ­ p e w n y c h ruchów w tańcach l u d o w y c h pożądane j e s t w y k o ­ nieczność, w p e w n y m nywanie jednakowoż sensie, powinna reżyserowania. Reżyseria t a się ograniczyć t y l k o do u s t a w i e n i a zdjęcia równocześnie z n o t o w a n i e m piśmiennym. Odkładanie zdjęć n a i n n y czas n i e t y l k o naraża badacza n a par, t a k b y j e d n a d r u g i e j n i e zasłaniała, oraz d o w y e l i m i ­ n o w e w y d a t k i związane z d o j a z d e m , ale zmusza go do n i e ­ n o w a n i a z tła powtarzających się g r u p i osób, szczególnie pożądanego reżyserowania zdjęć w e d l e p o p r z e d n i o wtenczas drugoplanowe na fotogra­ w a n e g o t e k s t u . Poza t y m uważam, że o b e c n i e zdjęcia f o t o ­ f i i n i e w y « h o d z ą o s t r o i n i c n o w e g o n i e wnoszą d o całości. g r a f i c z n e są najtańszymi, p l a s t y c z n y m i i l u s t r a c j a m i tańców, Taką o walorach dokumentu. na k i e d y g r u p y i postacie nieprzemyślaną tytułowej ilustracją okładce fotograficzną «Pląsów» Ludmiły jest zdjęcie Turkiewicz-Jur- ADAM BADANIA SZTUKI LUDOWEJ CIESZYŃSKIM, GÓ R N Y M I W l a t a c h 1946—1948, g ł ó w n i e w miesiącach l e t n i c h , prze­ prowadzono w badania n a d śląskim 39 miejscowościach, zdobnictwem rozrzuconych ludowym n a obszarze Cieszyńskiego, Górnego i O p o l s z c z y z n y Śląska NA ŚLĄSKU O P O L S K I M wację, a częściowo i M o r a w y obszary zasobami GLAPA swojej o ż y w i a ł y południowe śląskie twórczości, przynosząc i różnorodność m o t y w ó w oraz b o g a c t w o barwność elementów i f o r m cie­ z d o b n i c z y c h . Oddziaływania te w i d z i m y szczególnie w sztu­ szyńskim (Brenna, I s t e b n a , J a w o r z y n k a , Koniaków, W i s ł a ) ; ce l u d o w e j g r u p w y ż y n n y c h , t j . Górali i W a ł a c h ó w , k t o r z v gliwickim do kim w powiatach: opraco­ (Księży Las, P ł a w n i o w i c e , R u d z i n i e c ) ; (Krzyżanowice, lublinieckim Sułków); k i u c z b o r s k i m (Gosławice, Gwoździany); o l e s k i m (Biadącz, K o c i a n o w i c e ) ; głubczyc- (Kujakowice); nyskim (Przyłęk); o p o l s k i m (Dobrzeń W i e l k i , Kaniów, Ładza, S i o l k o w i c e Stare); p r u d n i c k i m (Dzierżysław, Racławice); pszczyńskim (Grzawa, Miedźna); raciborskim (Brzeźnica, Gamów, L i g o t a Książęca, Łęgi, M a k ó w , nia, Owsiszcze, Pawłów, tarnogórskim (Brzozowice, kary Śląskie). Oprócz z niewielkiego Siedliska, Zabełków); Dąbrówka W i e l k a , Kamień, Pie­ tego nieco skrawka Tworków, Miedo- Śląska materiałów Dolnego, otrzymano zamieszkałego o s t a t n i c h czasów wyrażali cze w t k a n i n a c h , w d r z e w i e swoje zamiłowanie i metalu, a więc i umiejętności d o b r z e znane l u d o m p a s t e r s k i m . Tymczasem mieszkańcy obszarów północnych o b a r d z i e j s u r o w e j chice (niemały w p ł y w w y w a r ł n a i c h u s p o s o b i e n i e stantyzm), pozostający w bliskim kontakcie k u l t u r o w y m resowań artystycznych. dość o g r a n i c z o n a motywach — Twórczość zdobnicza — objawia się w wytworach drewnianych i w b u d o w n i c t w i e . D o n i c h będą n p . należały o z d o b n i e w y ­ c i n a n e o r n a m e n t y szczytów t z w . pachołków wiaternic i in. (pazdury), po- c o w a n o większość zbiorów, wchodzących w r a m y śląskiego Ogółem zdobnictwa ludowego, b a r w n y c h szkiców r y s u n k o w y c h , w y k o ń c z o n y c h miejsco­ zresztą zarówno w t e c h n i c e w y k o n a n i a , j a k też namysłowskiego (Domasłowice, Strzelce) ' ) . Poza t y m o p r a ­ w muzeach psy­ prote­ z Wielkopolską, posiadają s t o s u n k o w o ubogą skalę z a i n t e ­ przez śląską ludność autochtoniczną, m i a n o w i c i e z p o w i a t u zgrupowanych zdobni­ upodobania z całego terenu zebrano 1720 j e d n o - i wielo­ następnie w y c h ( B y t o m , Chorzów, C i e s z y n , G l i w i c e , Głubczyce, N y s a , tuszem, bądź g w a s z e m i akwarelą. W Opole, Racibórz, Zabrze). materia­ dziły łów obszarów muzeum ( d z b a n k i , m i s y , k u b k i , g a r n k i , k r o p i e l n i c z k i , przęśliki i i n . ) , w z Uzyskano sudeckich także znajdujących część się w Karpaczu ). z obszarami zamieszkałymi czne. N i e w s z y s t k i e zbadane, jednak scharakteryzować wotność działy sztuki przez one w p r a w d z i e biorąc śląskie zostały ogólnie można b y na omawianych poszczególnych działów grupy etni­ równomiernie już z grubsza terenach zasoby śląskiej sztuki i ży­ ludowej, o b f i c i e występujące skidu Śląskiego; 2) sprzętarstwo półki, stołki, łóżka, kołyski i t d . ) ; niki, cedzidła, miary, formy kołowrotki, n a masło, można b y i ręby itd.). O s o b l i w i e n o c n y , a za granicę przyjąć linię pół­ przebiegającą n a o d c i n k u o d T a r n o w s k i c h Gór d o południowy działywaniem podziału południowy Opola. o d d a w n a pozostawał p o d s i l n y m o d ­ żywotnych k u l t u r zgrupowanych w basenie śródziemnomorskim. O n e t o prąc k u północy poprzez bałkańskie i a l p e j s k i e a następnie Rumunię, W ę g r y , kraje Sto­ (skrzynie, przęślice, (odrzwia, na d w a obszary: garncarskie, szafy, 3) n a c z y n i a ławy, i narzędzia i tragarze tychczas i nieznane wrzeciona, laski pasterskie, 4) b u d o w n i c t w o podzielić ceramika oraz przyrządy g o s p o d a r c z e i rzemieślnicze ( s o l n i c z k i , łyż­ ziemie Obszar 1) d o o s t a t n i c h czasów n a obszarze Be­ a zwłaszcza z d o b n i c t w a . Przede w s z y s t k i m b a d a n e mniej więcej zakres badań w c h o ­ ludowej: zwłaszcza b r a n e b y ł y p o d uwagę stare f o r m y 5 B a d a n i a m i objęto z a t e m t e r e n y pokrywające się m n i e j w i ę ­ cej następujące szczyty barwne dachów, w y p u s t y , na uwagę motywy z g ł o w c e (rysie) a n i e k i e d y i t r a g a r z e zasługują zdobiące oraz t y m p r y m i t y w n e t e c h n i k i z d o b i e n i a oraz itd.); sos­ do­ wypusty szczyty b e s k i d z k i c h . W a r t o równocześnie nadmienić, że przy cierlice, świecaki, chat stosowano przyrządza­ n i a f a r b , a m i a n o w i c i e łączono krwią bydlęcą glinę, tartą cegłę i sadzę. 61 1 �Poważną gałąź l u d o w e g o z d o b n i c t w a śląskiego s t a n o w i zdo­ w o w a ć natężenie, rozwój i z a n i k l u d o w e j twórczości n a od­ bienie c i n k u t e j właśnie gałęzi z d o b n i c t w a metalu i szechnie inkrustacja metalem. znane i p r a k t y k o w a n e — niu motywów Pierwsze — o b j a w i a się w na okuciach wozów, siekierach, pow­ wybija­ obuszkach, Łącznie poza przepracowano i a w i ę c kołatkach, z a m k a c h , wrzeciądzach i t d . Z e b r a n e m o ­ nienia tywy bianka i mgr M . uzupełniają a więc osiągnięte wyniki na obszarach zdobienie drzewa badawcze Śląska. w Drugie latach natomiast, cyną, s r e b r e m , b a k w u n e m , m i e ­ dzią, mosiądzem, należy już d o rzadkości. T e n rodzaj bienia d a w n i e j był p o w s z e c h n i e Śląska południowego kie) i nawiązuje wytworów (cieszyńskie, słowackich, węgierskich trzonki noży, zdobień nie głubczycdo południowo-słowiań(gajdy, batów, lasek i t d . Tak bogatych i ory­ na innych obszarach Polski. talu, lazne grupę tworzą narzędzia d o z d o b i e n i a drzewa i k a m i e n i a . Są t o przeważnie skóry, m e ­ s t e m p e l k i że­ i dłuteczka, a także noże, krążydła, a n a w e t niane samorodne szydła, nawiązujące do narzędzi drew­ prehi­ storycznych. Bogatą kolekcję stanowią zebrane drzeworytniczym nych metalem, Osobny z form wzory odbite sposobem d r e w n i a n y c h przeważnie nabija­ służących d o d r u k o w a n i a płócien. dział przedstawiają m a l o w a n e , a w i ę c przede lówki, k i z i n i e ) z b o g a t o sprzęty, n a c z y n i a i licem o dr J . K l i m a s z e w s k a , dr A . zagad­ Kutrze- terytorialny moich poprzednich zasięg badań n a d śląską uzupełniają niektóre działy sztuką zdobni­ zupełnie okazało się j a k dużą róż­ norodność f o r m z d o b n i c z y c h posiadają śląskie łyżniki d w u ­ dzielne jest l u b t a k niepokaźny zwyczajne się m a l o w a n e przyrząd cedzidło. P o d o b n i e gospodarczy, interesującymi jakim okazały o r n a m e n t y na o d r z w i a c h , zgłowcach, w y p u ­ stach, t r a g a r z a c h oraz s z c z y t a c h chat beskidzkich. To nie są oczywiście j e d y n e z d o b y c z e n a s z y c h poszukiwań n a o b ­ szarze całego Śląska. U z y s k a n o rocznych liśmy o systematycznych najstarsze nienotowanej także b o g a t y oraz b u d o w n i c t w a . W chaty poszukiwań typowe dotychczas meteriał d o czasie zeszło­ terenowych d l a Śląska konstrukcji odkry­ południowego ani zdobieniach. Również d a t o w a n i e i c h należy d o n a j s t a r s z y c h , b o sięgają samego początku w . X V I I I . P o d o b n i e o ozdobnych tragarzach na obszarze Śląska O p o l s k i e g o wiązują one d o c h a t y stare d a t o w a n e chaty i n a p i s a c h p o l s k i c h odnaleźliśmy (Leśnica, R u d z i n i e c ) z r. 1738 o d k r y t e j w a na­ Domasłowi- cach p o w . namysłowskiego (Śląsk D o l n y ) , o d k r y t e j w cza­ przyrządy w s z y s t k i m s k r z y n i e (truhły, mazdobionym Ukleja Suboczowa. zdobnictwa barwnego Ciekawą badaniach W. materiały n i e t y l k o poszerzają znacznie ctwa. Niespodziewanie obuszków, spotykamy Otrzymane ludową, ale w y d a t n i e instrumenty muzyczne rękojeści a także części d r e w n i a n y c h f a j e k ginalnych i opracowywali: zdo­ raciborskie, 165 d n i . W A . Podżorski. Poza t y m częściowo i t y l k o p e w n e na całym obszarze zarówno techniką j a k też m o t y w a m i skich. Inkrustacja zdobiono fujarki), znany barwnego. terenie mną b r a l i udział: a r t . - m a l . F. A . H a y d e r , pierścieniach k o s , różnego r o d z a j u o k u c i a c h d r z w i i skrzyń, przedwojennych w sie badań e t n o g r a f i c z n y c h zorganizowanych Śląski w r o k u 1946. przez MIECZYSŁAW Instytut GŁADYSZ symetrycznie rozłożonych k w i a t a c h i w a z o n a c h w p o d z i a l e j e d n o - i d w u polowym. Zanikające te w y t w o r y głównie n a renesansowych o motywach układach, pochodzą z ubiegłego s t u l e c i a . S p o t y k a się j e d n a k i t y p y starsze n o ­ szące d a t y osiemnastowieczne. Opierając się n a materiałach z e b r a n y c h , d a t o w a n y c h m n i e j w i ę c e j n a p r z e s t r z e n i d w u s t u l a t , można d o s k o n a l e C Z E P C E Z REGIONU Zaraz p o ślubie h a f t o w a n o bowiem w zwyczaju, PRZYPISY opartych przeważnie obser­ ') P i e r w s z e o r i e n t a c y j n e b a d a n i a p r z e p r o w a d z o n o w czasie etnograficznej w y p r a w y zorganizowanej w r o k u 1946 przez I s t y t u t Śląski w K a t o w i c a c h . W ó w c z a s t o przeba­ dano całe p o g r a n i c z e Śląska O p o l s k i e g o i D o l n e g o . -) Inwentaryzację oraz r y s u n k i wykonała m g r M . K a c z a ­ nowska. T I U L O W E KURPIE-GOCIE młodej mężatce czepiec, b y ł o że w pierwszą niedzielę szła do k o ­ ścioła d o « w y w o d u » w n o w y m czepcu. Odtąd w H A F T O W A N E (PUSZCZA ZIELONA) Dlatego wany tył czepca j e s t skromnie wyszyty, że b y ł zakry­ r o g i e m c h u s t k i . Czoło obramowywała biała, t i u l o w a niedziele «langietka» k r o c h m a l o n a i równo, s z t y w n o układana w r u r ­ i święta ubierała się w t e n czepiec, a p o śmierci była w n i m k i . P r a n i e m t y c h czepców, które k r o c h m a l o n e i układane, p o c h o w a n a . E l e g a n t k i i zamożniejsze k o b i e t y miały p o k i l k a schły n a desce, a także p r a s o w a n i e m l e t n i c h białych spód­ czepców, t r z y m a n y c h w pudełkach l u b i a n y c h , żeby się n i e n i c i staników z f a l b a n k a m i , m o c n o k r o c h m a l o n y c h — gniotły. m o w a ł y się s p e c j a l n e Specjalistki «wyszywaczki» czepców b y ł y n i e l i c z n e — dna l u b d w i e n a parafię, b o t y l e wystarczało n a je­ miejscowe «strefin» zaj­ «strefinie». Jedną z o s t a t n i c h t a k i c h była Józefa T o n t a r s k a z Cieńszy zmarła w 1942 r o k u j a k o 8 0 - l e t n i a s t a r u s z k a . Szyła o n a także s t r o j n e k a f t a ­ p o t r z e b y . O s t a t n i e h a f c i a r k i c z e p c ó w Sobociniankę z Z a t o r n i k i z wełenki, noszone i Zieleńską z B a r t o d z i e j poznałam około 1928 r o k u już j a k o 1900 m o d n e b y ł y c z e p k i «szlacheckie» w kształcie czółenka d o s t r o j u « k u r p i e c k i e g o » . Po roku zdziecinniałe s t a r u s z k i . O s t a t n i a z n i c h posiadała n a s t r y c h u z długimi końcami, wiązanymi p o d brodą n a kokardę. Z tyłu zatęchły w o r e k z r e s z t k a m i czepców. D o r o k u około 1900 młode mężatki upinały w a r k o c z s t r o j n y m i s z p i l k a m i ze świe- wyszywano czepce t a k z w a n e chłopskie « z kaczorami». Za­ cidłami i d r o b n y m i k w i a t a m i . Czepce p r z e s t a n o nosić z w y ­ wiązywano na nich w i e l k i e chustki «szalinówki» z l e k k i e j b u c h e m w o j n y 1914 r o k u . Bezpośrednią przyczyną tego b y ł wełenki w k w i a t y . C h u s t k i d l a s t a r s z y c h m o d n e b y ł y b r a k c h u s t e k d o wiązania n a c z e p k u , które przeważnie p o - lowe», «pieprzowe» chustki lub l u b «na dnie» «na dnie» pomarańczowym, «modrym». Chustki wiązano czarnym. Młode czerwonym, bardzo «li- lubiły zielonym kunsztownie w kształcie t u r b a n u , j e d e n k o n i e c spadał r o g i e m n a p l e c y . 62 ginęły w czasie z a t r z y m a n i a się f r o n t u w o j e n n e g o nad Nar­ wią i w a l k n a przyczółku m o s t o w y m pomiędzy Pułtuskiem a Wyszkowem — w sercu K u r p i - G o c i . WANDA MODZELEWSKA �U W A G I — UZUPEŁNIENIA — P O L E M I K A REALIZM KAFLI W związku z n u m e r e m 4—5 «Polskiej S z t u k i L u d o w e j " po­ święconym wystawie otrzymaliśmy Sztuki o d twórcy jej Ludowej Mazur następujące i Warmii uwagi: MAZURSKICH ogromną różnorodność, bogacąc p o z o r n i e wąski z a k r e s k a flarstwa jest «Osobiście jednakowoż «realizmu» (str. 20 n u m . w l e w e j k o l u m n i e ) , j a k i pewnej nadal rodzaj uchwycenia sublimacji natury; rzeczywistości, za stanowi wśród formę pośrednią form nadałem niestety używanych do w y r o b u nieznany mi w kafli reliefowych, k a f l a r s t w i e m a z u r s k i m . Re­ l a c j e E. S. B i e d r a w i n y uważałem za niesprawdzoną i h i p o ­ teczną, d l a t e g o ficzną j e j n i e powtarzałem. Zależność kaflarstwa mazurskiego od sztuki ikonogra­ ludowej szwedz­ k i e j uważam za bardzo doniosłe spostrzeżenie. N i e s t e t y artystyczną względu n a nieznajomość t e g o obszaru, j a k również b r a k u pomiędzy natura­ artystycznego raczej sztanc uważani za m i się, że f o r m a r e a l i ­ wyrazu t j . w sztuce w a r s t w w i e j s k i c h — i określeniu z naturalizmem. Realizm l i z m e m a a b s t r a k c j o n i z m e m . Zdaje styczna przy g r u p i e k a f l i m a z u r s k i c h . Pojęcie r e a l i z m u n i e j e s t dla mnie identyczne swoisty trwałbym mazurskiego. Rodzaj mniejszy ludu procent pewną rzadkość, w przeciwieństwie d o f o r m a b s t r a k c y j ­ odpowiedniej literatury porównawczej, n i e mogłem ze tego w y z y s k a ć . W i e m n p . że w y s t ę p o w a n i e k o r o w o d u w e s e l n e g o , jako m o t y w u wśród kobierców mazurskich, jest wspólne całej g r u p i e ludów bałtyckich a w i ę c i l u d o w i s z w e d z k i e m u . Niestety nasza podręczna b i b l i o t e k a m u z e a l n a n i e p o s i a d a n y c h . W ś r ó d k a f l i m a z u r s k i c h w i d z ę właśnie te d w i e różne i długo n i e będzie posiadała, dzieł z obszarów s k a n d y n a w ­ formy w y r a z u artystycznego. skich. styczne a z drugiej Z jednej strony formy reali­ abstrakcjonistyczne. Stwarza to Ponadto odszukanie właściwego materiału HIERONIM Z jest o g r o m n i e u t r u d n i o n e a często wręcz n i e m o ż l i w e » . SKURPSKI P I Ś M I E N N I C T W A NAJNOWSZE WYDAWNICTWA DOTYCZĄCE WĘGIERSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ Osiągnięcia p r a c y b a d a w c z e j n a d węgierską muzyką l u d o ­ l a t o n e m . B a l a t o n i K o n y v e k I I . B u d a p e s t 1943, str. 87). с) D o ­ wą B a r t o k a i K o d a l y a , skierowały cały szereg specjalistów manovszky do sztuka pasterska. przewartościowania dowej dotychczasowych na Węgrzech. Wzbogaciło to w ujęć sztuki l u ­ dużej m i e r z e tychczasową literaturę węgierską, przynosząc w dziedzinach, podstawowe opracowane do­ niektórych źródłowe p r a c e i p o raz p i e r w s z y tematy. Przytaczamy poniżej, w 5 g r u p Gyórgy: L'art pastoral Hongrois. Officina. Budapest (Węgierska 1948, str. 38, tabl. X X X I I ) : d) D o m a n o v s z k y G y ó r g y : U n g a r i s c h e Tópferei. ( W ę ­ gierskie garncarstwo. Budapest. str. 37, t a b l . X X X I I , e) Gyórffy Muzeum Etnograficzne, Istvan: Magyar nepi h i m - ujęty zesek. ( L u d o w e h a f t y węgierskie. B u d a p e s t 1930, str. 154, materiał, który może n i e t y l k o służyć d o z o r i e n t o w a n i a się 88 k o l o r o w y c h ilustr., 200 obrazków w w różnorodności tej l i t e r a t u r y , lecz również może być po­ m o c n y w pracy p o l s k i c h badaczy !. D o p i e r w s z e j grupy zaliczamy n a d sztuką ludową. literaturę ludową, która p o d c z a s d r u g i e j w o j n y była i s t o t n y m k r z e p i c i e l e m d u ­ tekście), f) Gyórffy ludności 80 j e d n o b a r w n y c h , I s t v a n : Matyó szurhimzesek. tzw. «matyó». g) P a l o t a y Budapest. 17 i l u s t r . G e r t r u d : Oszman-tórók e l e m e k zesben — Les e l e m e n t s (Hafty kolorowych), a magyar h i m - t u r c s - o t t o m a n s des b r o d e r i e s h o n - c h a w ę g i e r s k i e g o : a) B a j k i l u d u w ę g i e r s k i e g o w y d a ł I l l y e s groises). G y u l a es O r t u t a y G y u l a : M a g y a r t a c h . B u d a p e s t 1940. B i b l i o t h e c a H u m a n i t a t i s H i s t o r i c a , str. parasztmesek. (Ilustracje B u d a y G y ó r g y . B u d a p e s t , F r a n k l i n T a r s u l a t , str. 170). b) O r ­ tutay Gyula: Mesel а пёр ( B a j k i l u d o w e . N e m z e t i Konyv- tar. B u d a p e s t 1940, str. 32). c) O r t u t a y G y u l a , B u d a y G y ó r g y : S z e k e l y n e p b a l l a d a k . ( S e k l e r s k i e b a l l a d y l u d o w e . Budapest, str. 312. Po p o l s k u w przekładzie J a n a K o t a = A d a m B a h ­ daja). 145, t a b l . I ) . podstawowe prace ukazały się z dziedziny elementy w węgierskich haf­ h) C z a k o E l e m e r es G y ó r g y i K a l m a n : A m a - g y a r o s izlśs. (Smak węgierski. Budapest. E g y e t e m i Nyomda, str. 220). i) C s o r b a T i b o r : A hałas c s i p k e m u l t j a - j o v o j e . ( K o ­ r o n k i z K i s k u n h a l a s . K i s k u n h a l s 1933, str. 46). 4. Z w y c z a j e cych 2. N a j b a r d z i e j Turecko-osmańskie opracowań: i obyczaje są p r z e d m i o t e m a) B a l i n t S a n d o r : Az następują­ esztendó neprajza ( Z w y c z a j e l u d o w e w c z t e r e c h p o r a c h r o k u . Budapest. M a ­ e t n o g r a f i i : a) O r t u t a y G y u l a : K i s m a g y a r n e p r a j z (Mała g y a r Szemle Tarsasag, str. 78). b) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n e t n o g r a f i a węgierska. E g y e t e m i dances (Tańce węgierskie. B u d a p e s t 1937, s t r . 194). c) V o l l y N y o m d a . Budapest. I I w y ­ d a n i e 1947, str. 208. b) O r t u t a y G y u l a : M a g y a r (Ludoznawstwo węgierskie. Budapest. M a g y a r nepismeret I s t v a n : Nepi j a t e k o k ( Z a b a w y l u d o w e , I — I I I tomów. B u d a ­ Szemle T a r - pest 1941. E g y e t e m i N y o m d a , s t r , 67, 87, 70. T o m I z a w i e r a : sasag. 1937, str. 80). c) C z a k o E l e m e r : A m a g y a r s a g I—IV (Etnografia Węgier. Egyetemi Nyomda. neprajza Budapest. p o w i n s z o w a n i a , z w y c z a j e n a św. Błażeja i G r z e g o r z a , W i e l ­ k a n o c , Z i e l o n e Święta. T o m I I : z w y c z a j e w o k r e s i e Bożego T o m I i I I z a w i e r a przedmiotową etnografię W ę g i e r , str. 878, N a r o d z e n i a , T r z e c h Króli, jasełka. T o m . I I I : b a l l a d y , dożynki, tom I I I i I V zawiera duchową etnografię W ę g i e r , str. 976). prząśniczki. Jest t o p o d s t a w o w a i źródłowa p r a c a o e t n o g r a f i i W ę g i e r , bogato i l u s t r o w a n a i podająca całą literaturę poszczegól­ n y c h zagadnień. 5. N a j w i ę k s z e z a i n t e r e s o w a n i e budzą s t r o j e l u d o w e , d l a t e g o tę dziedzinę s t a r a n o się wydać też w językach a) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n peasant customs. (Stroje 3. Z poszczególnych działów s z t u k i ludowej ukazały się obcych: ludowe węgierskie. Budapest. D r . G. V a j n a . 1937, str. 187, 32 i l u s t r a ­ następujące o p r a c o w a n i a : a) A n d r & s s y - K u r t a J a n o s : A m a ­ cje), b) K a r o l y i F. A l e k s a n d e r : H u n g a r i a n pageant, ( L u d wę­ gyar g i e r s k i . Budapest. D r . V a j n a . S t r . 113). c) M i k l ó s E.: P i t u r e s - пёр szobraszata I . (Ludowa rzeźba węgierska. A B C . Budapest 1944, str. 68, t a b l . L X X V I ) , b) D o m a n o v s z k y A B a l a t o n k o r n y e k nepmiiveszete. Gyórgy: (Sztuka l u d o w a n a d Ba­ q u e H u n g a r y . (Malowniczość W ę g i e r . B u d a p e s t , C s e r e p f a l v i , :1934, str. 160). MARIA NYIRY 63 I �GŁÓWNE OPRACOWANIA Umeni Praha 1938. Dzieło z b i o r o w e na Slovensku, c o n e sztuce słowackiej. O s o b n e S Z T U K I L U D O W E J SŁOWACKIEJ poświę­ ustępy poświęcone Sochan Р., są sztuce l u d o w e j pióra A . V a c l a v i k a . V y d r a Josef, L i d o v e Czeska gato stavitelstvi K a v u l j a k A., Starobyle wackiej sztuki ludowej. Obejmuje drevene kostoly G u n t h e r o v a - M a y e r o v a E., Dejiny nie tylko budownic­ Oravy. tok a supis Sbornik Slovenskeho t w o , ale i urządzenie wnętrz, sztukę dekoracyjną, rzeźbę XXXVI, ludową etc. Z a o p a t r z o n a i o zabytkach sztuki ludowej. V a c l a v i k A., Tradicie grafia, i w bibliografię. drevorezby. ludovej obejmująca zasadniczo z d o b i e n i a ornamentyką m a g l o w n i c chodząca teorii znacznie Obszerna zagadnienie słowackiego o r n a m e n t u V a c l a v i k A., Slovenske mono­ się objąć całość ludowego. 1937. T e g o ż a u t o r a równie police, s u m i e n n a p r a c a o o r n a m e n t a c h n a słowackich l a s k a c h . D r o p p a V I . , Slovenski] 1938. O słowackim s t r o j u l u ­ cyklus, XVIII k i m i czeskim drzeworycie Guntherova-Mayerova a XIX O słowac­ stoleti. Monografia ceramika. Medvecky Sbornik Slov. X X I I . O t e c h n i c e znaczenia carzy K a r o l , Detva. Monografia V a c l a v i k A., P o d u n a j s k d dedina, w s i odznaczającej Spolećnosti się 1925. M o n o g r a f i a w s i C h o r - vacky Grob nad Dunajem, z uwydatnieniem sztuki l u ­ dowej b. rozwiniętej w tej w s i . Hala J . , Podfafranskd dedina, 1931. O w s i W a ż e c p o d Ta­ też materiały do sztuki ludowej. dibanka- Muzealnej wyszy- s i l n i e rozwiniętą sztuką ludową. trami, z licznymi rysunkami, zawiera L a n d s f e l d H . , O f e c h n i k e z n a c k o v a m a slovenskych a hrnciarov. Słowackie h a f t y i Slovenske Tatry — Kraj a lid, 1931. W a r t y k u l e o l u d z i e p o d T a t r a m i pisze S t r a n s k a o sztuce l u d o w e j . słowackiej c e r a m i k i . rov vysivicy. Jest Prażak V . , Talianske ornamenty v slovenskej lud, v y s i v k e , 1940. O w p ł y w a c h włoskich na w y s z y c i a l u d o w e sło­ wackie. ludowym. A., Slovenska pamiaMuzeum, wanki. dowym. Dusa Ferd., ZJdovy dfevoryt vytvdrnych Narodniho V I I 1941/43. Pamiątki a r t y s t y c z n e O r a w y . Prażak V . , SfovensJte rzeźbienia i k i j a n e k , ale w y ­ szerzej i starająca Sbor. M u z . v Orave. 1935. O d r e w n i a n y c h kościółkach w i e j s k i c h na O r a w i e . p r a c a o słowackim b u d o w n i c t w i e l u d o w y m , b o ­ o b f i t y materiał d o sło­ Cas. M u z . S l o v . Spo- na Slovensku, Slov. Spolećn. X X I X , P r a h a 1925. na Slovensku, i l u s t r o w a n a i zawierająca O obrusach lećn. X X V I , 1935. O o b r u s a c h . G u n t h e r o v a - M a y e r o v a A., Slovenske s w y c h w y r o b ó w prze;: g a r n ­ ludove sośky (Słowac­ k i e rzeźby l u d o w e ) . B r a t i s l a v a 1944. słowackich. JAN REYCHMAN TV AR T V A R . 1948, n r 1, 2 — 3 , 4, 5—6. O d początku 1948 w y c h o d z i wreszcie w Pradze C z e s k i e j tura nowoczesna «Tvar» o r g a n «Centrali L u d o w e j i Ar­ n u m e r 5—6 z a w i e r a rozważania V . Boućka «Kul- — s z t u k a l u d o w a » oraz artykuł J . H o k o - t y s t y c z n e j W y t w ó r c z o ś c i * . Jest t o b o g a t o i l u s t r o w a n y , sta­ vej rannie, na k r e d o w y m papierze miesięcznik p o ­ «Tvar» ze piękna w życiu p o w s z e d n i m , z estetyką wnętrz, p r z e d m i o ­ święcony zasadniczo wydawany sztukom stosowanym uwzględnieniem l u d o w e j szczególnym twórczości a r t y s t y c z n e j . Oczywi­ « N i e z n a n y u r o k l u d o w y c h spinek». tów łączy zagadnienie codziennego sztuki użytku, z ludowej nasycaniem z zagadnieniem motywami ludo­ ście s z t u k a l u d o w a uwzględniana j e s t przede w s z y s t k i m j a k o wymi źródło n o w y c h artystycz­ j ó w i całego o t o c z e n i a człowieka. F o r m a zewnętrzna czaso­ czasopisma p i s m a , j e g o artykuły n a t e m a t y s z t u k i l u d o w e j , l u b o głów­ motywów piękna wytwórczości n e j , ale t y m n i e m n i e j cały szereg artykułów z d o b n i c t w a , d e k o r a c y j , bibelotów, b a n a w e t uwzględnia n a j r o z m a i t s z e j e j z a g a d n i e n i a . N u m e r 1 z a w i e r a nie m . i n . artykuł p r o f e s o r a Ludową», uniw. A. Vaclavika «Na margine­ sie u w a g o l u d o w e j twórczości)) oraz J . K o v a ć i k o v e j - H o r o vej «Garncarstwo s ł o w a c k i e » . W numerze 2 m a m y artykuł E. M a r k o v e j « S ł o w a c k i e k o r o n k i l u d o w e » . N u m e r 4 z a w i e r a artykuł H o l l e c z y o v e j « О słowackiej w y s z y w a n c e p o d względem przypominają dążeń «Polską do estetyzacji L I S T Y , dwumiesięcznik poświęcony k u l t u r z e t a ­ Sztukę życia p i ­ smo p r z y p o m i n a d a w n e « A r k a d y » . W każdym razie j e s t t o c i e k a w e czasopismo, g o d n e poświęcenia m u u nas s p e c j a l n e j uwagi. ludowej», TANECNI TANECNI opisowo-sprawozdawcze i stro­ J . Я. LISTY s t y c z n y c h tańców n a Słowaczyźnie; S. K u k u d o v : K i l k a u w a g n e c z n e j , w y c h o d z i o d 1947 r o k u w Pradze, p o d redakcją J a n a 0 bułgarskim tańcu l u d o w y m ; H . R a j c h e r t o v a : K i l k a R e y a , nakładem A t h o s u . D o t y c h c z a s dziesięć dotyczących t e o r i i tańca l u d o w e g o ; M . Żdimal: L u d o w y t a ­ wszel­ niec w l u d o w e j d e m o k r a c j i ; T . Z y g l e r : P o l s k i e tańce l u d o w e dużo 1 i c h b a d a n i e ; S. H a j d u k o v a : Ś p i e w y i tańce z W i e l k i e j K u - interesującego i w a r t o ś c i o w e g o materiału z d z i e d z i n y tańca b r y koło T r e n c z y n a ; M . S o u k u p o v a : T a n i e c l u d o w y w e F r a n ­ ludowego c j i — i szereg i n n y c h . ukazało się numerów w s i e d m i u zeszytach. Czasopismo o b e j m u j e k i e zagadnienia z zakresu sztuki tanecznej i zawiera różnych narodów. szczegółowiej wego omówić wymienię N i e mogąc artykułów z braku miejsca dotyczących tańca l u d o ­ przykładowo kilkanaście tytułów: uwag Czasopismo j e s t b o g a t o i l u s t r o w a n e w tekście i wkładkami na papierze k r e d o w y m oraz przykładami m u z y c z n y m i . Po­ J . M o j s i e j e w : Tańce narodów ZSSR; E. K u r y ł o : P o l s k i e tańce ziomem l u d o w e ; J . Sarseova i L. H y n k o v a : N i e z n a n e s k a r b y (o tań­ n i e l i c z n y c h zresztą czasopism c a c h macedońskich); J . R e y : K u l t u r a tańca w J a p o n i i ; F. G. c y c h w k r a j a c h E u r o p y z a c h o d n i e j . Jest to niewątpliwą za­ de R o d e : O f o l k l o r z e f r a n c u s k i m ( t a n e c z n y m ) ; M . A . D y m i - sługą r e d a k t o r a p r o f . J a n a R e y a , c h o v a : N a g r a n i c y Strażnic a Rożnowa (o f o l k l o r z e a u t o r a szeregu c e n n y c h p r a c i k i e r o w n i k a wydziału tanecz­ nym Czechosłowacji); A . M a n d e l o v a : spół tańca n a r o d o w e g o ; 64 tanecz­ Czechosłowacki ze­ E. H o l e ć y : O wartościach f o l k l o r y ­ s w o i m i wszechstronnością przewyższa z z a k r e s u tańca, wybitnego większość, wychodzą­ choreologa, nego w K o n s e r w a t o r i u m p r a s k i m . Г. Z. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89d8eb344208a0ab8a4d0e0696571a64.pdf 10c0044761284ab378a2514545bb3162 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6163 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Intenet - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5748 Title A name given to the resource Etniczność w internetowej ekumenie/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.59-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 WALDEMAR KULIGOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ETN ICZN O ŚĆ W INTERN ETO W EJ EKUM ENIE. CZY M OŻLIW A JEST SO LID ARNO ŚĆ CYFROW A? Jeśli globalna transformacja o niespotykanej dotąd skali - w gospodarce, po­ lityce, technologii i kulturze - jest faktem, to stało się tak przede wszystkim za sprawą możliwości oferowanych przez nowe media elektroniczne. Jeśli rzeczy­ wiście „Ziemia jest jednym miejscem”, a większość ludzkości żyje obecnie na „globalnej infostradzie”, to zawdzięczmy ten stan rzeczy istnieniu nowej inter­ netowej ekumeny. Nie bez powodu refrenem powtarzanym w humanistyce i na­ ukach społecznych stała się „nowa era”. Francis Fukuyama (2000) intronizował społeczeństwo informacyjne, Manuel Castells (1999) zadekretował, że żyjemy dzisiaj w „społeczeństwie sieci”, sami zaś jego beneficjenci, czyli internauci, twierdzą, że zasadne jest mówienie o nowym początku i nowych czasach; przy czym skrót B.C. nie oznacza, jak wcześniej, befare Christ, ale befare computers. Wpływ mediów (takich, jak radio i telewizja) na społeczeństwa w różnych regionach świata był przedmiotem badań antropologicznych co najmniej od po­ łowy XX wieku. Dzięki nim wiemy, że media te należy postrzegać jako źródło specyficznych praktyk kulturowych. Od początku lat 90. XX wieku antropolo­ gowie są z kolei świadkami rozprzestrzeniania się Internetu i technologii wir­ tualnych. Zjawiska te stawiają przed antropologią (i innymi naukami) pytania związane z ich właściwościami: przekraczaniem granic, niebezpośrednimi kon­ taktami, „odcieleśnioną” obecnością. Niezwykle istotne jest przy tym to, że In­ ternet ustanowił now ą przestrzeń do kreowania (i reprodukowania) różnych form tożsamości, wśród których poczesne miejsce zajm ują tożsamości etniczne. Przystępując do analizowania jakiegokolwiek wymiaru Internetu, warto pa­ miętać, że wciąż nie jest to medium o charakterze powszechnym, chociaż tempo jego rozprzestrzeniania się ma charakter bezprecedensowy i z całą pewnością transgraniczny. Choć przyjmuje się, że pierwszym rokiem masowego dostępu do Internetu był rok 1995, kiedy liczba jego użytkowników sięgnęła 16 milionów, to często zapomina się o innych danych. Oto jeszcze w 1996 roku większość, �60 Waldemar Kuligowski bo aż 66%, użytkowników sieci internetowej mieszkała w Stanach Zjednoczo­ nych. Z tego powodu w roku 2001 jeden z japońskich operatorów sieci inter­ netowej mógł autorytatywnie stwierdzić, że „w sieci wszyscy są Amerykana­ m i” (Mowbray 2003). Dominacja stron, domen i forów dyskusyjnych w języku angielskim była bezsporna, co skłaniało część komentatorów do lamentów nad niemożliwością autentycznej ekspresji w sieci osób i grup nieanglojęzycznych. Dzisiaj ta dominacja, zarówno w wymiarze użytkowników, jak i infrastruktury technologicznej, należy do przeszłości. Dane z 2002 roku mówiły, że osoby, któ­ rych językiem macierzystym jest angielski, należą w sieci do mniejszości i trend ten utrzymywał się w kolejnych latach. W 2008 roku już tylko co piąty internauta mieszkał w USA, a nowych osób korzystających z sieci najszybciej przybywało w Afryce i na Środkowym Wschodzie. W sumie - jak podawał raport firmy ba­ dawczej comScore z 2008 roku (Internet bardziej... 2008: 17) - na świecie żyły wówczas 824 miliony internautów: najwięcej, prawie 309 milionów, w regionie Azji i Pacyfiku; 233 miliony w Europie; prawie 184 miliony w Ameryce Północ­ nej; 59 milionów w Ameryce Południowej; niemal 40 milionów w Afryce i na Środkowym Wschodzie. Wśród internetowych wyszukiwarek, które są koniecz­ nym narzędziem nawigacji sieciowej, prym nadal w iodą Google oraz Yahoo!, lecz na trzecie miejsce przebojem wdarła się chińska wyszukiwarka o nazwie Ba­ idu (warto dodać, że właśnie rynek chiński, koreański oraz rosyjski są obszarami, gdzie mający globalne ambicje Google nie zdobył dominacji). Nowi użytkownicy tw orzą strony internetowe w swoich rodzimych językach, zamieszczając na nich treści związane z ich w łasną perspektywą kulturową i własnymi potrzebami. Jed­ n ą z naczelnych okazuje się manifestowanie/tworzenie/odbudowywanie różnych typów tożsamości etnicznych, zwłaszcza tych, które z rozmaitych powodów nie m ogą się swobodnie rozwijać off-line. W znanej, a jednocześnie użytecznej koncepcji, Thomas Holland Eriksen (1993: 13-14) wyróżnił cztery główne typy współczesnych grup etnicznych. Są to kolejno: 1. miejskie mniejszości etniczne. Do tej kategorii należą na przykład pozaeuropejscy imigranci żyjący w europejskich miastach, hiszpańskojęzyczni imigranci w metropoliach Stanów Zjednoczonych, a także grupy z interioru osiedlające się w miastach Afryki; 2. ludy tubylcze. To określenie jest rodza­ jem „terminologicznego parasola” dla rdzennych mieszkańców regionów, które w wyniku procesów historycznych utraciły polityczną samodzielność i obecnie są jedynie częściowo zintegrowane z dominującym narodem tworzącym państwo. Co ważne, to fakt, że chociaż Baskowie i Walijczycy są rdzenną ludnością dzi­ siejszej Hiszpanii i Wielkiej Brytanii - i z technicznego punktu widzenia należą do ludów tubylczych tak samo, jak skandynawscy Saami albo amazońscy Jivaro - to jednak nie są zaliczani do tej kategorii z powodów czysto politycznych (choć stan ten ulega zmianie); 3. protonarody (czy inaczej, jak podaje Eriksen, ruchy etnonacjonalistyczne). To zwykle bohaterowie mediów i serwisów informacyj­ nych: Kurdowie, Sikhowie, Palestyńczycy, Tamilowie ze Sri Lanki, wspomniani �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 61 Baskowie i inne grupy aktywnie pretendujące do miana „prawdziwego” narodu. Często są to grupy zwarte terytorialnie, zakorzenione i liczniejsze od wspólnot należących do dwóch pierwszych kategorii, nazywane niekiedy „narodami bez państwa”; 4. grupy etniczne w społeczeństwach pluralistycznych. Pod pojęciem „społeczeństwo pluralistyczne” Eriksen rozumie państwo powstałe na bazie ko­ lonializmu, którego dziedzictwo obejmuje zróżnicowaną pod względem kulturo­ wym, językowym, religijnym oraz etnicznym populację. Jako typowe przykłady podaje społeczeństwa Kenii, Indonezji i Jamajki. Eriksen wyraźnie zaznacza, że powyższa typologia nie jest wyczerpująca1, że stara się objąć szerokie spektrum „relacji etnicznych” we współczesnym świecie jedynie dla użytku analitycznego, który może stać w sprzeczności z koncepcja­ mi wyrażanymi przez samych członków takich grup. Mimo tych uzasadnionych zastrzeżeń, propozycja norweskiego antropologa stanowi dogodny punkt do ana­ lizy „relacji etnicznych”, jakie m ająm iejsce w sieci internetowej. Skoro na razie nie istnieje żadna oddzielna ontologia domen cyfrowych i nikt jeszcze nie do­ niósł o pojawieniu się cyber-człowieka, można przyjąć, że środowisko stron www w jakiś sposób reprodukuje porządek kulturowy ze środowiska off-line. Rzeczy­ wistość wirtualna wyrasta wszak z rzeczywistości analogowej, jej „zakończe­ nia” tkw ią w społeczeństwach i kulturach badanych od dwustu prawie lat przez antropologię. Wydaje się zatem, że w Internecie winniśmy mieć do czynienia nie tylko ze wspólnotami fanowskimi, skupionymi wokół konkretnych gier, z randkowiczami, filmowcami-podglądaczami oraz politycznymi blogerami, ale także z grupami, których wyróżnikiem i sieciową etykietą jest etniczność. Czy można w związku z tym mówić o nowym kontekście etniczności, jakim jest świat on-linel Czy do wokabularza antropologicznego dodać należy kolejny termin, czyli etniczność cyfrową? Poszukując odpowiedzi na te pytania, chciałbym przyjrzeć się obecności wy­ branych grup etnicznych w Internecie. By zachować w tej kwestii pewien anali­ tyczny porządek, postanowiłem wykorzystać Eriksenowską typologię i dla każ­ dego z wymienionych przezeń typów odnaleźć na stronach www ilustrującą go grupę etniczną. W rezultacie: 1. wybrana przeze mnie miejska grupa etniczna to Asyryjczycy; 2. ludy tubylcze reprezentować będąM apucze z Chile; 3. protonarody zanalizuję na przykładzie Tamilów; 4. grupą etniczną w społeczeństwach pluralistycznych będą tutaj Garifuna z Belize. Pytanie o cyfrowe wersje tożsa­ mości etnicznych będzie jednocześnie pytaniem o naturę grup i relacji on-line, o zależności między kulturą realną a wirtualną, a także o tytułową „solidarność cyfrową” i jej ograniczenia. 1 Kilka lat po przywołanej publikacji Eriksena, jego model został zmodyfikowany przez Steve’a Fentona (1999), który wśród grup etnicznych wyróżnił m.in.: 1. grupy pluralistyczne; 2. ludność poniewolniczą; 3. ludność rdzenną oraz 4. etnonarody. �Waldemar Kuligowski 62 Miejska grupa etniczna: Asyryjczycy „Jesteśmy najstarszym narodem na świecie, a naszą jedyną ojczyzną jest In­ ternet”, można było jeszcze kilka lat temu przeczytać na stronie niniveh.com. Od­ ważna i bardzo znamienna to deklaracja: oto naród, który uważa się za najstarszy na świecie (i nie wzbudziłoby podejrzeń to, że zaginął w pomroce dziejów), przy­ pomina o swoim istnieniu, a hasło „My żyjemy!” wysyła w świat za pośredni­ ctwem Internetu. Trudno zaiste o lepszy przykład związków między siecią www a etnicznością. Niestety, zacytowanej frazy nie można już odnaleźć, być może z tego powodu, że strona niniveh.com to obecnie zbiór linków do stron poświęco­ nych turystyce i spędzaniu wolnego czasu (można na przykład poszukiwać za jej pom ocą kontaktu z singlami w Iraku). Nie mam na to żadnych dowodów, ale taka transformacja może jednak świadczyć o ogromnej popularności wspomnianego adresu. Jeśli tak, znaczy to, że w świadomości internautów Asyryjczycy zaistnieli nader skutecznie2. Pierwotnie Asyryjczycy zamieszkiwali regiony, które dzisiaj określa się jako północny Irak, północny Iran, południowo-wschodnią Turcję oraz południową Syrię. Stolicą ich państwa było słynne miasto Niniwa. Dane statystyczne mówią, że współcześnie liczą około 3,3 miliona. Większość z nich mieszka na terenach dawnej Mezopotamii, ale duża część stanowi rozrzuconą po świecie diasporę. 300 tysięcy Asyryjczyków żyje w USA i Kanadzie, 93 tysiące w różnych krajach Europy, 64 tysiące w Armenii, Gruzji i Rosji, 33 tysiące w Australii i Nowej Zelandii, a około 150 tysięcy w jeszcze innych państwach (Aprim 2005). Dia­ spora ma zatem zasięg globalny, a przeważająca jej część to ludność skupiona w miastach. Asyryjska etniczność wypracowała wiele cyfrowych przyczółków. Na jednym z najważniejszych - niniveh.com - odwiedzający mógł przeczytać: Współcześni Asyryjczycy są potomkami mówiących po aramejsku starożytnych Asyryjczyków, jednej z najstarszych cywilizacji, jaka wyrosła na Środkowym Wschodzie i której historia liczy ponad 6750 lat. Nie jesteśmy Arabami ani Kur­ dami, a nasząreligiąnie jest islam. Asyryjczycy to chrześcijanie, posiadający swój język, kulturę i dziedzictwo. Jest to jednoznaczna deklaracja etnicznej przynależności i etnicznego wyklu­ czenia równocześnie: jesteśm y tacy a tacy i nie mylcie nas z tymi a tymi (nie od rzeczy będzie przyjąć, że wymienieni z nazwy Arabowie i Kurdowie są tymi grupami, które w błędnej identyfikacji najczęściej były kojarzone z Asyryjczykami). Istotny jest także użyty czas teraźniejszy - Asyryjczycy nie należą do 2 Strona ta została opisana na podstawie dostępu z dnia 19.09.2007 i 22.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 63 zamierzchłej przeszłości, ale żyją współcześnie. Żyją i walczą nie tylko o miej­ sce w potocznej świadomości, lecz także o oficjalne międzynarodowe uzna­ nie. Dowodem na tego typu działania była zamieszczona na tej samej stronie XX-wieczna historia prześladowań i masakr Asyryjczyków, jakie miały miejsce na terenie Turcji oraz Iranu, informacja o nowym podziale granicznym po wiel­ kich wojnach światowych, a także wydarzenia, daty i postaci związane z aktyw­ nością na rzecz międzynarodowego uznania istnienia narodu asyryjskiego. Na stronie aina.org (nazwa utworzona od skrótu Assyrian International News Agency) gromadzi się z kolei wszelkie doniesienia medialne w jakikolwiek spo­ sób związane z Asyryjczykami. Przedmiotem zainteresowania jest tutaj cały świat. To na tej stronie zamieszczono znamiennie zatytułowany tekst „Asyryjski Holocaust: od upadku Niniwy do powstania islamu”. Mowa jest o czasach bardzo odległych - rokiem zerowym jest w tym wypadku rok 612 p.n.e., kiedy to połą­ czone siły Medów, Scytów i Babilończyków zdobyły starożytne miasto Niniwa, a rzeczony tekst tworzy coś na kształt obszernej kroniki upadku i prześladowań. Uwagę zwraca ponadto wykorzystanie terminu Holocaust, przez większość histo­ ryków i dużą część narodu żydowskiego traktowanego jako określenie odnoszące się wyłącznie do hitlerowskiego planu etnocydu (nie pierwsze to oczywiście nad­ użycie tego pojęcia przez inny niż żydowski naród, który próbuje w ten sposób podkreślić skalę swoich negatywnych doświadczeń). Ciekawą informacją na tej stronie jest to, że 7 sierpnia - data masakry w Iraku w roku 1933 - jest obchodzo­ ny jako Dzień Pamięci o Męczeństwie Asyryjczyków. Na aina.org funkcjonuje też forum dyskusyjne, służące przede wszystkim poszukiwaniu osób w różnych krajach, udzielaniu wzajemnych porad i wysyłaniu życzeń świątecznych. Trzecią stroną, o której chciałbym tutaj wspomnieć, jest assyriannation.com. Jej twórcy, gdy była jeszcze w przebudowie, zwracali się do internautów z prośbą o udzielenie wsparcia finansowego, a odwiedzających witało zdanie: „Niech Bóg Cię błogosławi i niech błogosławi wszystkich Asyryjczyków”. Ludy tubylcze: Mapucze Dlaczego mój wybór padł akurat na tę społeczność? Otóż Mapucze - zwani wcześniej Araukanami - lud tubylczy zamieszkujący dziś terytorium Chile, to je ­ dyna bodaj indiańska grupa w Ameryce Południowej, która w okresie podbojów oparła się Hiszpanom. Fakt ten stanowi obecnie bardzo silne „miejsce pamię­ ci” dla mapuczańskiej tożsamości. Ta wielce chlubna historia niewiele ma już jednak wspólnego z teraźniejszością. Współcześni Mapucze tw orzą 1,5-milionow ą wspólnotę, której większość mieszka w miastach, a około 44% w stolicy kraju Santiago de Chile (200 tysięcy członków tego ludu żyje w sąsiedniej Ar­ gentynie). W organizmach miejskich Mapucze zasilają przede wszystkim niższe warstwy społeczne. Do rzadkości należą też osoby posługujące się w miastach �Waldemar Kuligowski 64 mapudungun, językiem etnicznym tej grupy. Niezwykle w ażną okolicznością jest to, że miejscy Mapucze często spotykają się z przejawami rasizmu; to dodatkowy czynnik sprzyjający porzucaniu przez nich własnej kultury i języka, który w ja ­ skrawy sposób odróżniał ich od pozostałych mieszkańców miast. Na paradoks zakrawa przeto, że internetowe strony poświęcone Mapuczom dotyczą w głów­ nej mierze ich kultury tradycyjnej, a nie aktualnego życia w mieście! Jeśli przeanalizujemy zawartość stron takich, jak mapuche.cl, nuevaimperial. cl i inerpatagonia.com3, to okaże się, że w sieci „występuje” niemal wyłącznie Mapucze idealny, taki, jakim był kiedyś, w suwerennej przeszłości, i taki, jakim winien stać się dziś. Wrażenie to potęgują publikowane na poszczególnych stro­ nach legendy i stare opowieści, opisy tańców, dawnego pożywienia i koncepcji kosmologicznych, a nawet przykłady mapuczańskiego humoru. Schemat wymie­ nionych stron jest powtarzalny: pisze się głównie o „sztuce i kulturze”, czyli biżuterii, rzeźbie, dawnych wierzeniach i ceremoniach religijnych, omawia uży­ wane onegdaj instrumenty. W każdym wypadku znajdziemy też m ałą kolekcję fotografii, na których uwieczniono Mapuczów w strojach tradycyjnych, ich cięż­ kie naszyjniki i kolczyki, malownicze bębny i flety, sceny tańca. Co znaczące, na większości stron www zamieszczono także słowniczki hiszpańsko-mapudunguńskie. Wynika z powyższego niezbicie, że znajomość własnego języka traktowana jest jako jeden z fundamentalnych wyznaczników tubylczej tożsamości. Skąd zatem, pytanie nasuwa się samo, owa rozbieżność między rzeczywistością przed­ stawioną w Internecie a rzeczywistością off-linel Bez poznania prawdziwych twórców omawianych stron internetowych i zba­ dania ich intencji odpowiedź na powyższe pytanie może być jedynie przybli­ żona. Wszystkie przywołane strony zredagowano w języku hiszpańskim. Poza tym jednak w sieci publikuje się teksty poświęcone Mapuczom po angielsku, niemiecku, niderlandzku czy szwedzku. Należy sądzić, że idzie w tym wypadku 0 chęć propagowania ich kultury poza regionem, w skali niemal globalnej. Komu wszelako na tym zależy? Rządowi Chile, który uwikłany jest w wieloletnie spory z Mapuczami, dotyczące przede wszystkim żądania zwrotu ziem, czy samym Mapuczom, kreującym w sieci idealny obraz swojej tradycji? Kluczem do za­ gadki może okazać się to, że żadna z opisanych stron nie została zredagowana w całości w języku tubylczym. Mało tego, nie funkcjonuje też ani jeden choćby czat, ani jedno forum dyskusyjne, na którym Mapucze wymienialiby się informa­ cjami między sobą; email nie jest zatem, należy wnioskować, istotnym dla nich narzędziem komunikacji (zob. Stemdorff 2000). Myślę, że można powiedzieć więcej: wytworzona na potrzeby Internetu i jego użytkowników wizja kultury 1 życia Mapuczów służy odwróceniu uwagi od ich rzeczywistego położenia i fak­ tycznego stanu ich kultury. Bez względu na to, czy stoją za tym przedstawiciele rządu Chile, czy kolaborujące z nimi grupy miejskich Mapuczów albo cierpiący Data dostępu do stron: 13.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 65 na nieuleczalnie naiw ną nostalgię członkowie organizacji indianistycznych z ja ­ kiegokolwiek kraju europejskiego, efekt jest ten sam - Mapucze on-line nie są Mapuczami off-line. Osobliwym komentarzem do tej sytuacji jest wydarzenie z końca 2006 roku. Oficjalni przedstawiciele Mapuczów złożyli mianowicie pozew do sądu przeciw firmie Microsoft. Powodem stało się przetłumaczenie przez globalny koncern programów Windows XP oraz Vista na ich etniczny język mapudungun. Korpo­ racja włączyła tym samym język Mapuczów do ogromnej bazy języków opro­ gramowania Windows. Indianie twierdzą, że stało się to bez ich woli i zgody: „Najpierw było Imperium Inków, potem Hiszpanie, teraz Microsoft. Ale Mapu­ cze nie poddają się nikomu” (za: Oiaga 2006). Sprawa stała się na tyle poważna, że Microsoft skierował do Mapuczów list wyjaśniający powody takiej decyzji. Twierdzi się w nim, że postępowano w dobrej wierze, a włączenie mapudungun do bazy oprogramowania Microsoft winno otworzyć Mapuczom nowe możliwo­ ści i ułatwić dostęp do światowych zasobów www. Indian taka argumentacja nie przekonuje i obstają przy zdaniu, że koncern informatyczny wykazał się brakiem poszanowania dla ich unikatowego języka i kultury w ogóle, naruszając jedno­ cześnie zasoby intelektualne Mapuczów. Protonarody: Tamilowie Bardzo wymownym przejawem wykorzystania Internetu przez grupę etniczną jest przypadek Tamilów ze Sri Lanki (zob. W hitaker 2004). Tamilscy separatyści od ponad dwóch dekad prowadzą krwawe walki z rządem tego kraju. Na jednym froncie skazani byli jednak, jak dotąd, na porażkę - media rządowe w relacjo­ nowaniu i ocenie tego konfliktu uwzględniały wyłącznie w łasną perspektywę. Istotny był także fakt, że ów wyraźnie prorządowy punkt widzenia przejmowały później media zagraniczne, relacjonujące wydarzenia ze Sri Lanki. Wejście do sieci wydawało się w tej sytuacji jedynym sposobem na przezwyciężenie tego monopolu. I rzeczywiście, w roku 1997 powstała witryna tamilnet.com, poka­ zująca inne oblicze etnicznego konfliktu. Na podkreślenie zasługuje przy tym strategia informacyjna twórców tego e-serwisu: odbiorca ma do dyspozycji roz­ budowaną bazę informacji bieżących, bogato ilustrowanych fotografiami, ważne odnośniki, kalendaria wydarzeń. Przyjęcie tonu wyważonego, charakterystycz­ nego dla uznanych tytułów prasowych, zaowocowało tym, że tamilnet.com j est teraz zwyczajowo cytowany przez Associated Press, Reuters, BBC i inne agencje informacyjne o zasięgu międzynarodowym. Hasło przewodnie strony, brzmiące: „Informujemy świat o sprawach Tamilów”, znalazło przekonujące uzasadnienie. Według śledzącego ten proces Marka Whitakera, Tamilowie użyli Internetu w nader skuteczny sposób. Nie tylko przerwali blokadę informacyjną, ale także zaprezentowali efektywnie swój punkt widzenia - ujawniając dzięki temu poten­ �Waldemar Kuligowski 66 cjał Internetu jako medium autoetnograficznego. Autoetnografia odnosi się w tym przypadku do kategorii tekstów prezentujących własne perspektywy grup tubyl­ czych, wypowiadanych jednak przy użyciu form obcych (serwis dostępny jest w języku angielskim i niemieckim). Tak właśnie dzieje się na stronie tamilnet. com. Prezentuje ona bowiem coś na kształt popularnej antropologii, popularnej w tym znaczeniu, że nie wytworzonej przez antropologów, a ponadto określone treści podane są w formacie akceptowanym zarówno przez Tamilów ze Sri Lanki, jak i opinię światową. To doświadczenie przekonuje, puentuje Whitaker, że sieć daje dzisiaj możliwość zabrzmienia głosom, których inaczej nie byłoby słychać (Whitaker 2004: 491-496). Ważnym uzupełnieniem serwisu tamilnet.com sąinne tamilskie miejsca w sie­ ci4. Myślę przede wszystkim o Tamil Virtual University (tamilvu.org). Idea jego założenia wyrażona została tymi słowy: „Tamilowie żyjący w różnych częściach świata, którzy chcą zachować swoją kulturową tożsamość i poznać własne tra­ dycje oraz wartości, potrzebują kontaktu z innymi Tamilami i wiedzy na temat swojego dziedzictwa” (warto zwrócić uwagę na fakt, że dawne kultury „antro­ pologiczne” przemawiają dzisiaj żargonem antropologów, i czynią to z pełnym przekonaniem). Dla realizacji tak właśnie zakreślonego celu, szef rządu indyj­ skiego stanu Tamilnadu powołał w roku 1999 ten autonomiczny uniwersytet. Jego nadrzędną m isją jest „rozwijanie internetowej bazy danych i źródeł dla tamilskich społeczności z całego świata i innych osób zainteresowanych nauką języka tamilskiego, a także zdobyciem wiedzy o historii, sztuce, literaturze i kul­ turze Tamilów”. Oferowane programy edukacyjne obejmują różne poziomy na­ uczania: od opanowania alfabetu po zaawansowane studia dotyczące konkretnej problematyki. W ofercie jest też kurs języka tamilskiego dla „turystów”. Istnieją dwa modele zdawania egzaminów - w sieci oraz w miejscach lokalnych poza siecią (te egzaminy przeprowadza uczelniany delegat). Nie udało się odnaleźć informacji o przybliżonej choćby liczbie sieciowych studentów, ale liczba wejść na stronę Tamil Virtual University znacznie przekroczyła półtora miliona. O znaczeniu Tamilów w świecie realnym zaświadcza ich status w sieci www. Na stronie zasłużonej BBC znajduje się na przykład odnośnik do serwisu w ję ­ zyku tamilskim (bbctamil.com), gdzie wiadomości z całego świata w swoim et­ nicznym języku może przeczytać każdy tamilski internauta (BBC publikuje po­ nadto w kilku innych językach Azji Południowej: w bengali, hindi, nepalskim, sinhala oraz urdu). Strona tamilnet.com z kolei jest w całości dwujęzyczna. Błogi i video-blogi, reklamy, informacje agencyjne ze świata, tamil music, tamil jobs, tamil songs, tamil Fm, a nawet tamilskie przepisy kulinarne podane są w wersji angielskiej oraz tamilskiej. Przy czym wersja lokalna zapisana została we włas­ nym systemie Tamilów vatteluttu. Do chętnych bądź potrzebujących skierowano instrukcje objaśniające, w jaki sposób odczytywać znaki tego zapisu. 4 Data dostępu do stron: 16.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 67 Grupa etniczna w społeczeństwie pluralistycznym: Garifuna z Belize Garifuna, nazywani też Czarnymi Karibami, to ludność zamieszkująca tereny Ameryki Środkowej, przede wszystkim Belize, Honduras, Nikaraguę i Gwate­ malę, stosunkowo liczna także w Stanach Zjednoczonych. Współcześni Gari­ funa wywodzą się od potomków czarnych niewolników i Karibów, rdzennych mieszkańców wyspy Saint Vincent, którzy w połowie XVIII wieku udzielali tym niewolnikom schronienia. Obecnie żyją głównie w małych miastach i wioskach, trudniąc się rybołówstwem. Ich język powstał na bazie zderzenia etnicznego w Indiach Zachodnich i jest wypadkową języków arawak, joruba, suahili, ban­ tu, hiszpańskiego, francuskiego i angielskiego. Od innych języków tego regionu różni go to, że w licznych przypadkach słownictwo ulega zmianie ze względu na płeć mówiącej osoby. Belize (dawny Brytyjski Honduras), uniezależnił się od Wielkiej Brytanii w 1981 roku. Ten niewielki kraj zamieszkuje mała, ale bardzo zróżnicowana po­ pulacja, około 250 tysięcy ludzi. Wedle danych statystycznych5 większość stano­ wią mestizo (48,7%), drugą pod względem liczebności grupą są kreole (24,9%), potem M ajowie (10,6%), wreszcie Garifuna (6,1%), co przekłada się na niewiel­ ką, nawet w skali Belize, około piętnastotysięczną społeczność (cała populacja Garifuna szacowana jest, według różnych danych, na około 400-450 tys. osób). Najważniejszym obecnie miejscem sieciowym Garifuna jest strona ngcbelize. org6. Jej założycielem i administratorem jest National Garifuna Council o f Beli­ ze, która swoje cele przedstawia następująco: „Jesteśmy pozarządową organiza­ cją reprezentującą rdzenny lud Garifuna z Belize. N aszą m isją jest zachowanie, wzmacnianie i rozwijanie kultury oraz popieranie ekonomicznego rozwoju ludu Garifuna”. Na wspomnianej stronie znajduje się wiele linków odsyłających do innych instytucji i treści mających realizować to oficjalne założenie, takich jak muzeum, kalendarium wydarzeń, sztuka i rękodzieło, galeria fotografii. Inter­ nauci m ogą się dowiedzieć, że najważniejszym dniem garifuńskiego kalendarza jest 19 listopada, upamiętniający przybycie w 1832 roku do Belize pierwszych Garinagu7, zwany dzisiaj Dniem Osiedlenia się Garifuna. Świętuje się przez cały tydzień, wypełniony inscenizacjami wydarzeń sprzed prawie dwu stuleci, para­ dami, koncertami, tańcami, śpiewami i wyborem Miss Garifuna. Od 1977 roku Dzień Osiedlenia się Garifuna jest obchodzony jako publiczne święto w hrab­ stwach zamieszkanych w większości przez Garifuna. Muzeum, o którym wspo­ mniałem, zostało otwarte w 2004 roku dzięki dotacjom setek prywatnych osób. Odwiedzającym oferuje się multimedialne prezentacje, nagrania muzyczne i peł­ 5Na podstawie: countryreport.org/people/overview (18.02.2010). 6 Data dostępu do strony: 17.02.2010. 7 Liczba mnoga od Garifuna. �Waldemar Kuligowski 68 nowymiarowy ogród z tradycyjnie uprawianymi roślinami. Muzeum nosi nazwę Kulisi, od imienia kobiety, która przeżyła deportację do Belize razem z trzyna­ ściorgiem swoich dzieci, dając początek osadzie Punta Negra. Strona ngcbelize.org zamieszcza też krótkie noty o głównych miejscowo­ ściach zamieszkanych przez Garifuna. W Belize City należą oni do miejskiej bie­ doty, choć jednocześnie podkreśla się ich nadzwyczajne talenty muzyczne. Jako jedną z najbardziej tradycyjnych społeczności Garifuna przedstawia się z kolei 150-osobową wspólnotę ze wsi Barranco na południowym wybrzeżu Belize. Dla zainteresowanych życiem rybaków i uprawą ryżu oraz ananasów wybudowano mały hotelik. Nieco inny profil ma strona garinet.com '. Twórcy podają na niej bardziej szczegółowe informacje na temat historii Garifuna, ich pochodzenia, specyfiki językowej i obyczajowej. Definiując tożsamość Garifuna, autorzy strony przyj­ mują, że jest to grupa etniczna posługująca się językiem Karibów, lecz zachowu­ jąca przy tym tradycje religijne i zwyczaje Afrykanów. Możliwa jest nauka języ­ ka garifuna, zarówno w formie audio, jak i wizualnej (językiem odniesienia może być angielski lub hiszpański). Zawartość informacyjna nie ogranicza się tylko do przeszłości i swoistej odmiany kreolskiego folkloryzmu; pisze się o problemach zdrowotnych, o analfabetyzmie sięgającym 72%, o edukacji i jej niedostatkach. Podaje się nazwy organizacji reprezentujących interesy Garifuna (ONECA Organización Negra Centroamericana oraz ODECO - Organización de Desar­ rollo Ethnico Comunitario; co ciekawe, nie wspomina się o pozarządowym N a­ tional Garifuna Council of Belize) oraz odnośnik do zapisanej w języku garifu­ na Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ. Jest tu również odnośnik do podstrony, na której można kupić poświęcone Garifuna książki, są też artykuły z prasy światowej - co prawda dość nieliczne - traktujące w taki czy inny sposób o garifuńskich sprawach oraz teksty samych Garifuna. Wśród nich, interesujące obserwacje Reiny David, zatytułowane Is Garifuna culture dying out? Autorka, od 1977 roku mieszkająca w USA, gdzie założyła rodzinę i urodziła troje dzieci, opisuje swoją podróż do ojczyzny. Jej wrażenia są w większości przygnębiające. David twierdzi, że ludzie młodzi i jej 40-letni rówieśnicy nie interesują się kultu­ rą przodków, nie posługująsię własnym językiem, nie wykazują zainteresowania działalnością garifuńskich organizacji. Boh j ą też nieobecność muzyki Garifuna - traktowanej jako ważny składnik tożsamości etnicznej - w lokalnych rozgłoś­ niach, tym bardziej, że w Nowym Orleanie, gdzie mieszka na stałe, hiszpańskojęzyczne stacje radiowe n adająjądość często. Pamięta, że w latach 60. w szkole nie wolno było mówić w ich języku. Ja jednak łamałam te reguły i często byłam bita. Ale dzisiaj, jako kobieta Garifu­ na, jestem z tego powodu dumna. (...) Tym, co rani mnie najbardziej, jest fakt, że Data dostępu do strony: 17.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 69 młodzi Garifuna utracili swoją tożsamość. Historia naszego ludu jest wojownicza, inni ludzie w naszym kraju, z powodu koloru naszej skóry i kultury, patrzyli na nas krzywo. Mam nadzieję, że powrócę do naszego kraju z USA razem z innymi Gari­ funa. Mamy tak wiele do zaoferowania światu. Świat potrzebuje wiedzy o nas. * * * Ferdynand Tönnies mógłby i dziś zatytułować swoje rozważania, tym razem poświęcone społecznościom internetowym, tak jak uczynił to w 1887 roku, w pra­ cy Gemeinschaft und Gesellschaft {Tönnies 1988). Także w sieci znajdziemy roz­ liczne przykłady funkcjonowania grup opartych bądź to na motywach uczucio­ wych, bądź na rozumowych. Wspólnota łączy jednostki na zasadzie naturalnej i spontanicznej bliskości o charakterze emocjonalnym; tym, co się tutaj liczy, są zwyczaj i wspólna tradycja. Stowarzyszenie natomiast bazuje na wymianie wymiernych korzyści, w relacje wchodzą tu osoby występujące w określonych rolach społecznych, a cenioną wartością są pieniądze. Można chyba przyjąć, że punktem wyjścia każdej strony internetowej, której celem jest wzmocnienie so­ lidarności między członkami konkretnej grupy etnicznej, jest stowarzyszenie. Punktem dojścia może stać się - jakkolwiek nie zawsze musi - wspólnota, zbu­ dowana nie tylko w oparciu o solidarność organiczną, ale i cyfrową. Przywołane wyżej przykłady przekonują, że etniczność wirtualna czy też et­ niczność sieciowa jest dziś faktem. Wirtualnym grupom jedynie pozornie brakuje więzi typu face-to-face, przestrzennego skupienia i innych form interakcji koja­ rzonych dotąd z funkcjonowaniem „normalnych”, realnych społeczności. Te do­ mniemane braki wcale nie wykluczaj ątego, by wirtualne społeczności mogły nader skutecznie mobilizować opinie, pieniądze i idee, przenoszone następnie do rzeczy­ wistości analogowej pod postacią funduszy, broni, informacji i poparcia dla roz­ maitych grup lokalnych, nacjonalistycznych albo separatystycznych. Definiowa­ nie teraźniejszych grup ludzkich tylko na podstawie tradycyjnych wyznaczników, w rodzaju przestrzennego skupienia, granic terytorialnych, paszportów, wyborów politycznych oraz miejsca płacenia podatków, staje się coraz bardziej anachronicz­ ne. Etniczność sieciowa, pozwalająca na nawiązanie i utrzymanie kontaktów z oso­ bami rozproszonymi, z diasporą zamieszkującą różne kraje, a nawet kontynenty, czego Asyryjczycy są wymownym przykładem, ujawnia dzięki temu swój pozy­ tywny charakter. Ważnym jego aspektem jest to, co w tytule określiłem jako „so­ lidarność cyfrową”. Myślę tutaj o wyrazach poparcia, pomocy, radach, jakie płyną w kierunku grup etnicznych od osób należących do zgoła odmiennych wspólnot. Argumentem na rzecz tej tezy jest włączenie języka Mapuczów do bazy oprogra­ mowania Microsoft, choć sami Indianie akurat przeciw temu protestowali. Zasadniczo pozytywny obraz obecności w sieci ludów autochtonicznych i ich tożsamości, interesów i idei - wymaga jednak korygującego komentarza, �Waldemar Kuligowski 70 zgłoszenia kilku wątpliwości. Po pierwsze, jeśli nie trzeba dzisiaj ograniczać się do badań nad aktywnością polityczną, granicami, paszportami etc., tedy swoją wagę zyskują takie czynniki, jak dostęp do sprzętu i oprogramowania, które są niezbędne do włączenia się w jakiekolwiek uczestnictwo w sieciach komputero­ wych. Trudno nie zauważyć w tej kwestii takiego czy innego rodzaju elitaryzmu; Internet w skali globalnej pozostaje wciąż domeną nielicznych (choć już nie tylko „transnarodowej inteligencji”, jak sądzono do niedawna). Jako nader istotna jaw i się także kwestia autorstwa konkretnych stron i domen (czy na pewno tw orzą je indiańscy biedacy z Chile albo przeciętni Tamilowie ze Sri Lanki?) oraz ich mo­ delowego odbiorcy (w jaki sposób idee tamilskiego nacjonalizmu miałyby docie­ rać do regionów pozbawionych w przeważającej większości dostępu do nowych technologii?). Po drugie, znaczącym wymiarem wirtualnej etniczności jest na pewno relacja między zbiorowąsam owiedząjakiejś grupy a jej autoreprezentacją („e-autoetnografią”, że użyję takiego neologizmu). Homogeniczna i harmonijna tożsamość, o jakiej czyta się na wielu stronach internetowych, to z pewnością obraz wyidealizowany, tworzony po to, by konkretna wspólnota mogła zaistnieć w cyfrowej globalnej wiosce. Skoro wiemy już, na czym polegało - w odniesieniu do procesu powstawania narodów - znaczenie „drukowanego kapitalizmu”, opisanego przez Benedicta Andersona, i zdajemy sobie sprawę z roli, jak ą odegrała analizowana przez Erne­ sta Gellnera powszechna edukacja, skoro Erie Hobsbawm i Terence Ranger roz­ poznali już wagę „wynalezionych tradycji”, a inni badacze przebadali pod tym kątem państwowe programy telewizyjne, widowiska sportowe oraz codzienną prasę, to obecnie należy zainteresować się wpływem, jaki wywierają na współ­ czesne narody i grupy etniczne sieci internetowe. Zadanie to jest tym ważniejsze, że Internet jest rozszerzającą się na naszych oczach przestrzenią symboliczną oraz społeczną, której zróżnicowanie kulturowe nieustannie się pogłębia. Większość ekspresji kulturowych została już włączona w cyfrowy świat multimediów. Słowa kluczowe: tożsamość, solidarność, etniczność, sieć internetowa LITERATURA Aprim F.A. 2005 Castells M. 1999 Assyrians: The Continuous Saga, London: Xlibris Corporation. The Information Age: Economy, Society, and Culture, vol. 2, The Power o f Identity, Oxford: Blackwell Publishing. Eriksen T.H. 1993 Ethnicity and Nationalism. Anthropological Perspectives, London: Pluto Press. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 71 Fenton S. 1999 Ethnicity: Racism, Class and Culture, London: MacMillan Press. Fukuyama F. 2000 Wielki wstrząs. Natura ludzka a odbudowa porządku społecznego, przeł. H. Komorowska, K. Dorosz, Warszawa: Wydawnictwo Świat Książki. Internet bardziej... 2008 Internet bardziej globalny. Dostęp do sieci ma coraz więcej ludzi w Afryce i Azji, „Gazeta Wyborcza” 22-24.03.2008, s. 17. Mowbray M. 2003 Virtual Ethnicities, Internet Systems and Storage Laboratory, F1P Labora­ tories, Bristol, www.hpl.hp.com (23.07.2010). Oiaga M. 2006 The Mapuche Indians Wage Legal War against Microsoft, http://news.softpedia.com/news/The-Mapuche-Indians-Wage-Legal-War-Against-Microsoft-41037.shtml (03.12.2009). StemdorffN. 2000 The Virtual Life o f the Mapuche. A Case Study o f Mapuche Internet Sites, http://www.mapuche.info/mapuint/Stermsdprff0103.html (05.12.2009). Tonnies F. 1988 Wspólnota i stowarzyszenie. Rozprawa o komunizmie i socjalizmie jako empirycznych formach kultury, przeł. M. Łukaszewicz, Warszawa: PWN. Whitaker M. 2004 TamilNet.com: Some Reflections on Popular Anthropology, Nationalism, and the Internet, „Anthropological Quarterly” 77, s. 469-498. Źródła internetowe: www.niniveh.com (19.09.2007; 22.01.2010). www.aina.org (22.01.2010). www.assyriannation.com (19.09.2007; 22.01.2010). www.mapuche.cl ( 13.02.2010). www.nuevaimperial.cl (13.02.2010). www.interpatagonia.com (13.02.2010). www.tamilnet.com (16.02.2010). www.tamilvu.org (16.02.2010). www.bbctamil.com ( 16.02.2010). www.ngcbelize.org (17.02.2010). www.garinet.com (17.02.2010). www.countryreport.org/people/overview ( 18.02.2010). �Waldemar Kuligowski 72 Waldemar Kuligowski ETHNICITY IN THE INTERNET ECUMEN. IS DIGITAL SOLIDARITY POSSIBLE? (Summary) The author has analysed forms of presence of selected ethnic groups in the Inter­ net. The typology of modem ethnic groups formulated by Thomas Hylland Eriksen has been used. Eriksen has identified four types of ethnic groups: 1. urban ethnic minorities, 2. indigenous peoples, 3. proto-nations and 4. ethnic groups in plural societies. Each of the types of ethnic groups identified by Eriksen is illustrated with one example. The urban ethnic minority is represented by the Assyrians, indigenous peoples - by the Mapuche from Chile, proto-nations - by the Tamils and the ethnic groups in plural so­ cieties by the Garifuna in Belize. The question about the „Internet versions of ethnic identities” is also a question about the nature of the groups and their online relations, the relations between the real and virtual culture as well as about the „digital solidarity”, its potential and limitations. Key words: identity, solidarity, ethnicity, Internet � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af3ff3fdf8958f6f6ed98828c44f09d9.pdf b7e2a309de89c6653dbcd1dce2a279a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6159 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5744 Title A name given to the resource Antropologiczne spojrzenie na globalizację - wprowadzenie/LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.13-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 I. ANTROPOLOGICZNE SPOJRZENIE NA GLOBALIZACJĘ W PROW ADZENIE Tematyczna część niniejszego rocznika „Ludu” poświęcona jest problematy­ ce globalizacji. Zebrane w niej artykuły powstały na kanwie referatów przedsta­ wionych na konferencji zatytułowanej „Antropologiczne spojrzenie na globaliza­ cję”. To naukowe spotkanie odbyło się w Poznaniu w 2007 roku pod patronatem Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Celem tej kon­ ferencji była próba zorientowania się, w jaki sposób tematyka globalizacji ujmo­ wana jest przez polskich etnologów/antropologów kulturowych oraz na ile te in­ terpretacje odzwierciedlają specyfikę dyscyplinarną studiów antropologicznych. Nie ulega dziś kwestii to, iż niemal wszystkie nauki społeczne przystąpiły do intensywnych, choć - przyznać trzeba - nie zawsze pogłębionych i opartych na solidnych dociekaniach empirycznych, studiów na kulturowymi aspektami pro­ cesów globalizacyjnych. Obok przewodzących w tej debacie nauk ekonomicz­ nych i politologicznych problematyką globalizacji zajm ują się również socjolo­ gowie, filozofowie, historycy i religioznawcy. Każda z tych dyscyplin stara się na globalizację spoglądać z własnej perspektywy badawczej, wykorzystując do tego celu właściwe dla niej narzędzia i metody postępowania. Także antropologia społeczno-kulturowa „odkryła” ten obszar badań, czyniąc z niego jedno z cen­ tralnych pól obserwacji i interpretacji. Poszukiwania własnej, odrębnej specyfiki dociekań nad procesami globalizacji i ich kulturowymi skutkami doprowadziły do uformowania się wewnątrzdyscyplinamej specjalizacji nazwanej „antropolo­ gią globalizacji”. Podążyła ona, z jednej strony, śladem klasycznych studiów nad globalizacją zajmując się współczesnymi makroprocesami prowadzącymi do powiązań i przepływów idei między kulturami wszystkich kontynentów i krajów. Z drugiej natomiast strony, zajęła się kulturowymi konsekwencjami tych zjawisk rozpatrywanymi w skali mikro, a więc w typowym dla badań antropologicznych środowisku lokalnym czy regionalnym. W ten sposób tak zwane procesy i strate­ gie glokalizacyjne stały się niezwykle popularnym przedmiotem zainteresowań antropologicznych. Terenowe badania etnograficzne, ukazujące, jak w konkret­ nej społecznej przestrzeni ścierają się wpływy globalne z lokalnymi, rodzimymi wzorcami oraz co z tej konfrontacji wynika dla niewielkich grup dostosowujących �14 Wprowadzenie się do nowych, niespotykanych wcześniej wyzwań, są dla tego rodzaju studiów głównym źródłem refleksji o współczesnych transformacjach kulturowych. Tak więc rzec można, iż przedmiotem „antropologii globalizacji” jest globali­ zacja kulturowa, która dla celów identyfikacyjnych określana jest coraz częściej mianem „mundializacji” lub „mondializacji”. W centrum tak zdefiniowanych studiów antropologicznych nad globalizacją znalazły się więc między innymi ta­ kie istotne zjawiska charakteryzujące współczesną kulturę, jak formowanie się „warstwy kultury uniwersalnej”, zjawiska hybrydyzacji kulturowej, powstawa­ nie transnarodowych tożsamości czy też odrywanie się elementów kulturowych od swych pierwotnych kontekstów terytorialno-etnicznych i ich swobodny prze­ pływ do odległych społeczności. Dodatkowym zjawiskiem jest dziś także globalizacja samej antropologii, któ­ ra jak nigdy wcześniej funkcjonuje coraz wyraziściej w przestrzeni wyzwolo­ nej z etnonarodowego partykularyzmu, skłaniającego do badań własnej kultury i interpretowania jej z pozycji „narodowej” szkoły etnologicznej. Globalizacyjne procesy z jednej strony, a globalizacja antropologii z drugiej strony ułatwiły ba­ daczom kompetentne prowadzenie studiów, porównywalnych między sobą, za­ równo w bliskim kulturowo kontekście, jak i w rejonach terytorialnie odległych. Przy tym, zarówno w jednym, jak i drugim przypadku ich przedmiotem sązbliżone, uniwersalne zjawiska, rozpatrywane jednak w odmiennych kontekstach i ob­ serwowane z punktu widzenia specyficznych, lokalnych strategii adaptacyjnych. Tak więc, rzec można, iż dzisiaj tradycyjna kontradykcja między studiami typu Volkskunde, określanymi często jako „europejska etnologia”, a badaniami przy­ należącymi do kategorii Völkerkunde, zorientowanymi na poznawanie „egzo­ tycznych” kultur, została dzięki globalizacyjnym procesom przełamana. Zasygnalizowane wyżej zjawiska odzwierciedla także zestaw artykułów pu­ blikowanych w tej części tomu. W istocie próbują one ujmować globalizacyjne procesy z trzech perspektyw. Jedną z nich jest refleksja ogólnoantropologiczna prowadząca do dociekań nad charakterem związków zachodzących między globalizacją a tożsamością, etnicznością, urbanizacją czy trybalizmem. Druga perspektywa obejmuje studia nad oddziaływaniem globalizacji na konkretne społeczności lokalne, regionalne, etniczne czy narodowe, poczynając od ziemi kaszubskiej i cieszyńskiej, a kończąc na Japonii i Kazachstanie. Wreszcie trzecie ujęcie to próby uchwycenia i interpretacji glokalizacyjnych strategii realizowa­ nych w różnych częściach świata i ukazujących twórczy aktywizm adaptacyjny tych społeczności, które choć poddawane są ciśnieniu wielkich zmian, to starają się zachować swą tożsamość i zmodernizować swą egzystencję, wykorzystując w tym celu nowe instrumenty dostępne im dzięki globalizacji. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30364c553e69433d1d11becda0e74e4.pdf 5a534bc9468f3a1d98e7a68619c196e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6160 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5745 Title A name given to the resource Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.15-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa Poznań A N TRO PO LO G IA KULTUROW A/ETNOLOGIA W OBEC D W O ISTOŚCI GLOBA LIZACJI. GLO BA LIZA CJA JAK O ELEM EN T ŚWIATA ZOBIEKTY W IZO W ANEGO I GLO BA LIZM JAK O IDEO LO G IA Antropologowie kulturowi, podejmując badania nad globalizacją, stykają się z interesującym faktem ontologicznym. Napotykają zjawisko o wyraziście dwoja­ kim charakterze. Z jednej strony, są to procesy ujednolicenia i wzajemnego przy­ stosowywania się grup ludzi, wywołane rozwojem nowych technologii przemiesz­ czeń i komunikowania się, współwystępujące z nowymi formami gospodarki, polityki i pozostałych dziedzin kultury. Choć powstałe w wyniku aktywności ludzi, zarówno one, jak i ich następstwa sączęsto traktowane jako niezależne od podmio­ tu działającego, egzystującego w strukturalnych całościach przez nie stworzonych. Z drugiej strony, globalizacji towarzyszą wyobrażenia o jej genezie i sprawczej sile odmiany sposobu życia, wyobrażenia o jej obecnych i przyszłych skutkach i ich ocena. To właśnie wartościowanie globalizacji i zmian nią wywołanych prze­ kształciło myślenie o globalizacji w ideologię - globalizm. Zawarty w niej został, tak jak w innych ideologiach, obraz tego, jaki świat jest i jakim być powinien, oraz imperatyw działania skłaniający do urzeczywistnienia narzucanych przez ideologię wizji. Najbardziej wyraziste są ideologie wskazujące na zagrożenia wywołane glo­ balizacją i j ą kontestujące - antyglobalizm i alterglobalizm. Ideologie akceptujące globalizację i jej skutki, znajdujące wyraz w przekonaniach liberalnych, są mniej wyraziste i m ają m niejszą zdolność organizowania ludzi i skłaniania ich do spek­ takularnych, często dramatycznych działań. Między rzeczywistością zobiektywizowaną a wyobrażoną Przyjęte rozróżnienie globalizacji i jej skutków jako należących do świata zobiektywizowanego i ideologii nie ma na celu przeciwstawienia sobie porząd- �16 Zbigniew Jasiewicz ku wyobrażeń i rzeczywistości zewnętrznej wobec podmiotu. Nie jest przecież tak, że kultura jest jedynie wyobrażana, konstruowana i przeżywana. Tworzy także środowisko, którego wpływom człowiek podlega i musi w nim przeżyć, w sensie biologicznym i społecznym. Zastosowane rozróżnienie jest pożytecz­ ne dla przedstawienia charakteru świata; wskazuje ono ponadto na konieczność uwzględnienia dwoistości charakteru globalizacji i globalizmu w sposobach ba­ dania tych zjawisk. Termin „globalizacja” nie został zdefiniowany w sposób arbitralny, tak jak to się stało choćby z terminem „akulturacja”, w znanym memorandum ogłoszonym przez Roberta Redfielda, Ralpha Lintona i M elville’a Herskovitsa w czasopiśmie „Man” w roku 1935, co wszakże nie zapobiegło dyskusjom nad jego treścią oraz zmianom jego znaczenia. Nie jest to zresztą termin jedyny - jego synonimami, jednak daleko mniej popularnymi, sąmondializacja i planetaryzacja. Pojęcie glo­ balizacji obejmuje takie elementy składowe, w miarę powszechnie uznawane za należące do tego zjawiska, jak intensyfikacja powiązań ekonomicznych, społecz­ nych, politycznych i pozostałych kulturowych, skutkująca przepływem idei, w ie­ dzy, dóbr materialnych i ludzi oraz upodobnieniem się sposobu życia i systemu wartości, zawsze jednak z uwzględnieniem lokalnych uwarunkowań. Brakuje nie tyle antropologicznej definicji globalizacji, co zaproponowania zakresu antropo­ logicznych badań nad tym zjawiskiem. Globalizacja wskazuje na proces albo stan. Stan oznaczający proces zatrzy­ many, tworzący jednakże inną perspektywę opisu i analizy. Świat zglobalizowany nie zawsze podlega refleksji i ocenie człowieka w nim żyjącego; staje się jedyną znaną rzeczywistością. Człowiek obserwuje sytuację w szerszej skali i pragnie mieć stosunkowo szybki dostęp do stale zmienianych dóbr pojawiają­ cych się w obiegu globalnym. Nie jest łatwo stworzyć wzorzec dokonanej glo­ balizacji. Określenie „zglobalizowane społeczeństwo” jest abstrakcją, która nie ma odpowiednika w jakimkolwiek całościowo potraktowanym społeczeństwie, na przykład narodowym lub regionalnym. Ze względu na szybkie tempo zmian, a także z powodu zróżnicowanej sytuacji ekonomicznej i zróżnicowanych po­ glądów członków społeczeństwa, w jego ramach powstają przecież możliwości zachowania się enklaw w mniejszym stopniu objętych następstwami globalizacji. Możemy natomiast porównywać globalizujące się społeczeństwa i analizować różnice w charakterze, zakresie i tempie dokonujących się w ich ramach zmian. Powiązania między globalizacjąjako rzeczywistością społeczno-ekonomicz­ ną, którą można przyjmować jako zobiektywizowaną i narzuconą, a ideologią występują w różnych formach i z różną intensywnością. Wypływa to nie tyle z charakteru tych związków, ile ze społecznych potrzeb tworzenia i posługiwania się ideologią dla różnych celów: politycznych, etnicznych, religijnych. Uznane w jednym miejscu za znieważające przedstawienie symboli religijnych, w in­ nym powoduje bojkot towarów pochodzących z kraju, w którym dopuszczono się zniewagi. �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 17 Interesująca dla poznania relatywności relacji między procesami ekonomicz­ nymi będącymi przejawem globalizacji a ideologią jest chociażby reakcja na napływ do Polski używanych przedmiotów z krajów zachodnich. Nie m ają one obiegu globalnego, ale transnacjonalny, w ramach wielkiego regionu, jakim jest Europa. Ich sprowadzanie jednak jest częścią i przejawem globalizacji. W wożo­ ne są stare auta i urządzenia produkcyjne, meble i sprzęty gospodarstwa domo­ wego oraz odzież. Pojawiły się wielkie targowiska używanych przedmiotów, na przykład w Czaczu pod Śmiglem, do niedawna wiosce o wysokim poziomie pro­ dukcji rolnej i o zasiedziałej ludności, ceniącej sobie pozycję rolnika. Na każdym niemal kroku spotkać można miejsca, w których handluje się odzieżą z drugiej ręki, chciałoby się powiedzieć: „z drugiego ciała”. Jeden ze sklepów z taką odzie­ żą na osiedlu Rataje w Poznaniu nosi nazwę „Angielska szafa”. Zakup używa­ nych przedmiotów nie został poddany ideologizacji, nie jest wykorzystywany do wywoływania poczucia niższości czy upokorzenia. Jest traktowany racjonalnie, jako oszczędzanie, a nawet przygoda, możliwość znalezienia, „upolowania” cze­ goś atrakcyjnego. Owe używane przedmioty, dzięki ich unikatowości związanej z czasem i miejscem wytworzenia, niektórym służą do tworzenia nowych war­ tości: mieszkania w bloku z dodanym, niestandardowym przedmiotem, salonu w nowo wybudowanym domu ze starymi lub stylizowanymi na stare meblami, stroju skomponowanego z oryginalnych składników. Elementy ideologii wystę­ pują w nazwach nadawanych sprzedawanym przedmiotom. Meble w Wielkopolsce zawsze są holenderskie, odzież włoska, francuska lub angielska, nie niemie­ cka. Silne przejawy ideologizacji, świadczące zresztą o tym, że ideologie m ogą zawierać treści racjonalne, widoczne są w działaniach podejmowanych przez państwo i organizacje proekologiczne w celu ograniczenia napływu starych sa­ mochodów lub w związku z odkryciem wwozu odpadów zagrażających środowi­ sku. Wówczas pojawia się hasło: „Polska śmietnikiem Europy”. Ideologie protestu zawsze budowane były na poczuciu zagrożenia, krzyw­ dy, wykluczenia, niesprawiedliwości. Takie są również podstawy ideologii kon­ testujących globalizację: antyglobalizmu i alterglobalizmu. M ają one oparcie w ukształtowanych historycznie i przeniesionych do naszej współczesności, i na niektórych terenach w niej utrwalanych, nierównościach w potencjale go­ spodarczym, społecznym oraz w zakresie wiedzy na poszczególnych obszarach i w państwach. Korzystają z podziału świata na centra i peryferie, i świadomość takiego podziału przekształcają w jedno z haseł ideologicznych. Zgodnie z tym hasłem, centra uzyskują dominację nad peryferiami, podporządkowują je poli­ tycznie, wykorzystują ekonomicznie i odbierają tożsamość, narzucając niektóre treści kulturowe. Przejmowanie wzorców sposobu życia w ramach globalizacji nazywane jest amerykanizacją lub westemizacją. Obraz świata dwubiegunowego upraszcza realnie występujący przepływ dóbr, poddawanych zresztą stałej rewa­ loryzacji. „Więcej moich przyjaciół ćwiczy jogę w Kalifornii niż w Indiach”, stwierdziła Anoushka Shankar (2007), piosenkarka akompaniująca sobie na sita­ �18 Zbigniew Jasiewicz rze. Filozofią i medycyną tybetańską w Europie i Ameryce Północnej zajmuje się więcej nie-Tybetańczyków niż Tybetańczyków, a w świecie zachodnim, również w Polsce, przybywa nowych mieszkańców, głównie z Azji. Obserwujemy nie tylko zjawisko westemizacji, ale również orientalizacji, czego przejawem jest choćby popularność kuchni z Dalekiego Wschodu i odzieży z Indii. Nie spo­ sób zagwarantować równego udziału różnych kultur w procesie upodabniania się świata. Istotne jest to, że tworzą się nowe jakości kulturowe, powstają formy hybrydalne, łączące elementy kultury wnoszonej z lokalnymi. Są one traktowane przez głosicieli apokaliptycznej wizji monokultury jako poważne zagrożenie dla dotychczasowych tożsamości kulturowych, ale przecież są wyrazem zmienności kultury, a nie jej unifikacji. Poznawanie ideologii, w tym anty- i alterglobalizmu, wymaga zwrócenia uwagi na konstytuujące je części składowe i umiejętności ich badania. Należy skupić się na badaniu nie tylko zespołu idei, ale także bu­ dowanych na ich podstawie programów, ujmowanych w postaci symboli, mitów i schematów myślenia, związków tych programów z potrzebami i oczekiwaniami ludzi, twórców i liderów ideologii, sposobów pozyskiwania zwolenników i ich organizowania, wreszcie realizowanych form działania. Przyjęte tu rozumienie ideologii różne jest od prób jej utożsamienia ze świato­ poglądem opartym na systemie wartości akceptowanych w codziennym doświad­ czeniu, co propagują niektóre studia kulturoznawcze. Tym, co odróżnia j ą od światopoglądu, jest wspólnotowy charakter, mniej lub bardziej zwarty system po­ glądów, tłumaczących świat zewnętrzny i ludzkie doświadczenia, rola wartościo­ wania oraz imperatyw działania. Takie pojmowanie ideologii, zresztą najczęściej spotykane, nie wyłącza jej poza obręb zjawisk kulturowych. Nie pozwala jednak stwierdzić, jak to zrobił Michał Buchowski, iż była ona „przedmiotem naszych badań od narodzin dyscypliny” (Buchowski 2006: 8); była raczej właściwa pod­ miotom tych badań, jakim i byli antropologowie. Nie zachęca zatem do powtó­ rzenia pytania, postawionego przez Michała Buchowskiego - „Czy znaczy to, że winniśmy dyscyplinę przechrzcie na «antropologię ideologii»?”. Oczywiście, ideologia pozostanie, w różnych jej znaczeniach, istotnym przedmiotem zaintere­ sowania w badaniach antropologicznych. Antropologowie, moim zdaniem, m ogą z pożytkiem posługiwać się również zastanymi znaczeniami terminu „ideologia” i wykorzystać doświadczenia dyscypliny do opisu i interpretacji tak określonego zjawiska. Poglądy utożsamiające globalizm z ideą „Wielkiego Planu” zdobycia władzy nad światem i zaprowadzenia „Nowego Porządku Świata”, realizowaną poprzez działalność bractw ezoterycznych i tajnych związków, poczynając od asasynów, templariuszy, różokrzyżowców, masonerii i iluminatów, oraz zakłada­ jące „ukryte cele” wielu innych organizacji politycznych i gospodarczych, rów­ nież nam współczesnych, takich jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, Światowa Organizacja Handlu (Posacki 2002: 52 i n.), można dobrze interpretować w kategoriach mitu. Także inne pojęcia i kierunki badań zadomo- �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 19 wionę w antropologii m ogą być przydatne w analizowaniu ideologii związanych z globalizacją. N ależą do nich między innymi studia nad stereotypami, symbola­ mi, rytuałami, tożsamością kulturową, obcymi i wykluczonymi. Globalizacja. Od kiedy? Jednąz ważnych kwestii istotnych dla ustalenia możliwości i zakresu antropo­ logicznych badań nad globalizacjąjest określenie jej ram chronologicznych. Czy jest to zjawisko uniwersalne w czasie, zawsze występujące, obok fragmentaryzacji i partykularyzacji, czy też ujęte w ściśle wyznaczonych ramach czasowych? Thomas L. Friedman wyróżnił dwie epoki globalizacji, pierwszą od połowy XIX wieku do lat 20. XX wieku, drugą po roku 1989 (Friedman 2001: 11). Immanuel M. Wallerstein postrzegał system światowy jako rozwijający się od kilkuset lat (za Barnard 2006: 137-138). Czy nie należy wziąć pod uwagę również wcześniej szych działań, zmierzających do upodobnienia i zbliżenia rozległych obszarów świata, takich jak wymiana handlowa wzdłuż szlaków handlowych („Szlak Bur­ sztynowy”, „Szlak Jedwabny”) czy budowanie wielkich imperiów i cywilizacji (Aleksandra Wielkiego i Rzymu), i rozszerzania się uniwersalistycznych syste­ mów wierzeniowych (buddyzmu, chrześcijaństwa i islamu)? Religie, nawet jeśli zwane były „światowymi”, nie miały w przeszłości zasięgu światowego, nie było zresztą świata jako w całości poznanego. Egzystowały często w zamkniętych en­ klawach, niekiedy pogłębiały podziały, tworzyły jednak pewne treści kulturowe 0 charakterze uniwersalnym, atrakcyjne w procesie przekazu. Nie sposób również nie dostrzec roli nauki w procesie ujednolicania świata. Uprawianie nauki wymagało przyjęcia podobnych rozwiązań organizacyjnych 1 założeń metodologicznych, sprzyjało ponadto upowszechnieniu podobnych sposobów myślenia. George W. Stocking Jr. dostrzegł w ramach antropologii, w okresie po II wojnie światowej, tworzenie się bazy „dla czegoś, co mogło być nazwane «antropologią światową»”. Umocnienie się „impulsów intemacjonalizujących” wiązał z tendencjami w powojennej antropologii amerykańskiej i angielskiej, widocznymi w problematyce Kongresów Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz w założeniu „Current Anthropology” - pisma o świato­ wym zasięgu (Stocking 1995: 7). Rzecz jasna, przejawy umiędzynarodowienia antropologii pojawiały się również wcześniej. Kazimierz Moszyński uznał ewolucjonizm klasyczny za „potężny prąd (...) masowo ogarniający sobą etnologów i etnografów świata”, budzący „głębokie zainteresowanie problemami etnolo­ gicznymi bardzo wielu czołowych myślicieli czy całych szerokich warstw inte­ ligencji” (Moszyński 1958: 164). Nadanie globalizacji cech uniwersalności jest korzystne dla antropologii; pozwala rozpoznawać j ą w różnych okresach i uczy­ nić immanentną częścią kultury i teorii antropologicznej. �20 Zbigniew Jasiewicz Rodowód antropologiczny badań nad globalizacją Choć antropologia kulturowa z oporami i pewnym opóźnieniem (w porów­ naniu z ekonomią i socjologią), wywołanym między innymi silną w niej fascy­ nacją innością kulturową i obroną zróżnicowania kulturowego, przyjęła termin „globalizacja” i podjęła nad nią badania, to można dla nich odnaleźć „rodowód antropologiczny” (Eriksen 2003: 2). Jego początki sięgają zresztą starożytności i myśli społecznej oświecenia, wyprzedzającej ukształtowanie się antropologii jako dyscypliny naukowej. Wkład antropologii w rozwój idei globalizmu i zro­ zumienie procesów globalizacji polegał i polega na: 1. Rozwoju i upowszechnieniu idei jedności ludzkości, znanej zresztą od starożytności. Istotna była oświeceniowa teza o identyczności natury ludzkiej, uzasadniona podobnym sposobem odczuwania i podobnymi u wszystkich ludzi potrzebami, wyraźnie wyartykułowana także u Stanisława Staszica, wyróżnia­ jącego potrzeby „przyrodzone” i „wymyślone” : „Siedźmy człowieka potrzeby, a pójdziemy zawsze drogą, którą postępował rodzaj ludzki” (Staszic 1959: 77). Zasadnicze znaczenie dla uznania ludzkości jako jedności miało jednak przyjęcie na początku XIX wieku stanowiska monogenezy, opartego zarówno na przesłan­ kach ideologicznych, jak i materiałach z badań przyrodniczych (Barnard 2006: 56-57). Przekonanie o jednakowości psychiki ludzkiej stało się później funda­ mentem myślenia ewolucjonistycznego, a koncepcja potrzeb, odniesiona do całej ludzkości, uzyskała w ażną pozycję w antropologii Bronisława Malinowskiego, choć krytykowana jest, w części dotyczącej potrzeb tak zwanych podstawowych, jako przejaw biologizacji kultury. 2. Przyjęciu, również w oświeceniu, znowu za starożytnymi, i rozwinięciu w ewolucjonizmie teorii postępu, rozumianej jako proces doskonalenia się obej­ mujący całą ludzkość. Związek tej idei z teorią globalizacji polega na wskazaniu celu, jakim była cywilizacja, oraz na silnych konotacjach globalizacji z postę­ pem, nowoczesnością. 3. Podjęciu problematyki dyfuzji, rozprzestrzeniania się elementów kultu­ rowych i kulturowych całości. I w tym kierunku zainteresowań odnajdujemy oświeceniowe koncepcje egiptocentryzmu, panbabilonizmu i panhebraizmu, a u przedstawiciela polskiego oświecenia Hugo Kołłątaja - panscytyzmu, otwie­ rającego Słowianom drogę do najdawniejszej historii (Kołłątaj 1971: 18 i n.). Egiptocentryzm rozwijany był przez dyfuzjonistów angielskich z przełomu XIX i XX wieku - Graftona Eliota Smitha i jego ucznia, Williama Jamesa Perry’ego. Dyfuzjonistom niemieckim i amerykańskim z kolei zawdzięczamy studia nad przemieszczeniami się kultur i koncepcję kręgów i areałów kulturowych. Istotna była także w dyfuzjonizmie tendencja do traktowania kultury jako „zbioru ele­ mentów”, a nie organicznej całości, przydatna w rozumieniu procesu przejmo­ �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 21 wania zglobalizowanych treści i tworzenia społeczeństw wielokulturowych. Alan Barnard wyniki studiów dyfuzjonistycznych określa jako „jeden z najbardziej interesujących zbiorów pomysłów stworzonych w obrębie antropologii”, który jednak nie nawiązał kontaktu ze współczesną teorią globalizacji (Barnard 2006: 99). Wędrówki elementów kultury były również przedmiotem studiów Bronisła­ wa Malinowskiego nad instytucją „kula” i Marcela Maussa nad wymianą, także należących do „rodowodu antropologicznego” współczesnych studiów nad glo­ balizacją (Eriksen 2003: 6). 4. W skazaniu mechanizmów i następstw kontaktu kulturowego: akulturacji, akomodacji, enkulturacji, adaptacji, zderzenia kultur, asymilacji kulturowej, transkulturacji, inkulturacji, hybrydyzacji i synkretyzacji. 5. Podkreśleniu znaczenia wielości źródeł kultury i aktywności lokalnych sy­ stemów kulturowych wpływających na, jak to ma miejsce w ramach glokalizacji, obejmującej między innymi dziedzinę lecznictwa, sposób przyjęcia treści global­ nych w oparciu o wartości miejscowe (por. Penkala-Gawęcka 2006: 49, 256). 6. Zwróceniu uwagi na wartość odmienności kulturowych, domaganiu się szacunku dla tych odmienności, wspartym przyjęciem przez wielu antropologów stanowiska relatywizmu kulturowego, ograniczającego ideologię globalizmu i wspierającego ideologie antyglobalizmu i alterglobalizmu. 7. Wykorzystaniu możliwości - jak stwierdził Michael Herzfeld - „zakwe­ stionowania uniwersalnej logiki «globalizacji»”, wskazaniu, że globalizacja „grozi redukcją przestrzeni wyboru dla wszystkich społeczeństw”, wynikającym z krytycznych kompetencji antropologii (Herzfeld 2004: 37-38). * * * Antropologowie współcześni (np. Barnard, Eriksen, Herzfeld) są świadomi znaczenia globalizacji i konieczności rozwoju badań w tym zakresie. Wskazanie na dawność kontaktów międzykulturowych i „antropologiczny rodowód” badań nad problematyką globalizacji ma nas ochronić przed przekonaniem, że teraź­ niejszość jest całkowicie odmienna od przeszłości i potwierdzić przygotowanie antropologów do prowadzenia tych badań. Musimy jednak zdawać sobie spra­ wę ze złożoności zjawiska występującego w dwóch postaciach, jako w znacz­ nej mierze zobiektywizowanego procesu i jako ideologii. Nie możemy ponadto zrezygnować z uzupełnienia wiedzy, choćby w zakresie znajomości środowisk związanych z globalizacją, między innymi współczesnych elit, oraz z rozwijania niektórych metod badawczych, potrzebnych w badaniach nad ideologią. Takimi są na przykład badania nad postawami. Postawy, jako element rzeczywistości i kategoria analityczna, nie powinny być jednak w pracach antropologicznych nadmiernie autonomizowane i analizować je należy w połączeniu z innymi ro- �Zbigniew Jasiewicz 22 dzajami zachowań (por. Jasiewicz 2000: 213). Zaangażowanie się antropologów w studia nad globalizacją i wypracowanie programu takich studiów stwarza szan­ sę nie tylko lepszego poznania zjawiska, ale również rozwoju antropologii. Słowa kluczowe: antropologia kulturowa, globalizacja, globalizm, historia antropologii, ideologia LITERATURA Barnard A. 2006 Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Buchowski M. 2006 Z ideologią za pani siostra, „(op.cit.,) Maszyna Interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne”, 30-31, s. 7-8. Eriksen T.H. 2003 Introduction, w: T.H. Eriksen (ed.), Globalisation. Studies in Anthropology, London: Pluto Press, s. 1-17. Friedman T.L. 2001 Lexus i drzewo oliwne. Zrozumieć globalizację, przeł. T. Homowski, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jasiewicz Z. 2000 Badania na ziemiach zachodnich i północnych. Przypadek „Niechcianych miast” Zdzisława Macha, „Kultura i Społeczeństwo” 4, s. 211-218. Kołłątaj H. 1971 Rozbiór krytyczny zasad historii początkowej wszystkich ludów, oprać. i wstępem opatrzył H. Hinz, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Moszyński K. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław: Ossoli-neum. Penkala-Gawęcka D. 2006 Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji ipresja globalizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Posacki A. 2002 Globalizm, w: C.S. Bartnik (red.), Encyklopedia „białychplam”, t. 7, Ra­ dom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, s. 51-57. Shankar A. 2007 Anoushka Shankar o Stingu, George ’u Harrisonie i Norah Jones, rozmawiał Jacek Cieślak, „Rzeczpospolita”, dodatek „Kultura, Nauka, Styl Życia”, 22-23.09.2007. Staszic S. 1959 Ród ludzki, oprać. Z. Daszkowski, przedm. B. Suchodolski, t. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 23 Stocking G.W. Jr. 1995 Delimiting Anthropology: Historical Reflections on the Boundaries o f a Boundless Discipline - Defining the Boundaries o f Social Inquiry, „Social Research”, Winter, s. 1-15, http://findarticles.eom/p/artieles/mi_m2267/is_ n4_v62/ai_l8229219/ (25.01.2008). Zbigniew Jasiewicz CULTURAL ANTHROPOLOGY/ETHNOLOGY IN FACE OF THE DUALITY OF GLOBALISATION. GLOBALISATION AS AN ELEMENT OF OBJECTIVE WORLD AND GLOBALISATION AS IDEOLOGY (Summary) On the one hand globalisation and its consequences create an objective reality and on the other - a subjective reality, which transforms into ideology, i.e. globalism. The author notices both the separateness and autonomy of globalisation as a process and so­ cio-economic state and globalism as ideology and the relations between them. He poses a question about the chronology of the globalisation process, also as regards the evo­ lution of global science, including global cultural anthropology. He is aware of the de­ lays in modem anthropological research on globalisation, but he tries to discover their provenance in earlier studies. In his opinion the involvement of anthropologists in stu­ dies on globalisation and development of a programme of such studies not only creates an opportunity for better understanding of the phenomenon but also for further develop­ ment of anthropology. Key words: cultural anthropology, globalisation, globalism, history of anthropology, ideology �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83e49911a814b6a4cbc3ab4a9a3c8b3a.pdf cbf13cb0799864c911c7056a11e52dbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6161 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5746 Title A name given to the resource Globalizacja w "czwartym świecie" a nowe ruchy tubylcze/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.25-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań GLO BA LIZA CJA W „CZW ARTYM ŚW IECIE” A N O W E RU CH Y TU BYLCZE Uwagi wstępne Od czasu zwrócenia większej uwagi na procesy globalizacji, tematyka ta stała się niezwykle popularnym obszarem refleksji naukowej, angażując niemal wszystkie dyscypliny społeczne i humanistyczne, w tym oczywiście także an­ tropologię kulturową1. Każda z nich koncentrowała się na nieco innym aspekcie globalizacji, starając się jednocześnie uchwycić to „nowe” zjawisko w całej jego złożoności. Ze względów oczywistych antropologia (etnologia) skupiała uwagę na aspektach kulturowych, starając się poznać skutki niespotykanego dotychczas przepływu idei, kapitału, towarów i ludzi oraz uchwycić i zinterpretować kon­ sekwencje tworzenia się globalnych sieci wymiany informacji, podejmowania skoordynowanych działań i aktywnego uczestnictwa ludzi zarówno na rzecz spraw lokalnych, jak i globalnych (Appadurai 2005; Boli, Lechner 2001; Han­ nerz 2006). Niezależnie od tego, w jaki sposób interpretować będziemy globalizację i jak będziemy j ą oceniać, jeśli chodzi o jej skutki, nie ulega wątpliwości, iż procesy charakterystyczne dla tego „megazjawiska” w sposób istotny zmieniają społe­ czeństwa i kultury, gdziekolwiek by one się znajdowały. Jednocześnie zmiany te powodują, że poddane im podmioty oddziaływają zwrotnie na przebieg i cha­ rakter dalszego biegu globalnych transformacji. Te wyzwania i sytuacje skłaniają społeczeństwa i kultury do szybkiego przystosowania się do nowo powstałych warunków, do poszukiwań swego miejsca w nowym układzie, wreszcie do wy­ 1Autor od lat prowadzi badania nad współczesną kondycją ludów tubylczych w Ameryce Łaciń­ skiej, szczególnie w rejonie państw andyjskich. Stąd też refleksje, obserwacje i uogólnienia zawarte w tym artykule, choć dotykają problematyki ludności rdzennej całego globu, z pewnością są mocno przesycone autorskim doświadczeniem antropologicznym wynikającym z oglądu nowych ruchów tu­ bylczych głównie z perspektywy latynoamerykańskiej. �26 Aleksander Posem-Zieliński pracowania odpowiedniej strategii przeżycia (zachowania tożsamości) w globalizującym się świecie. Tak więc rzec można, iż kultury i społeczeństwa sązarówno podmiotem, jak i przedmiotem globalizacji, są jednocześnie poddawane globali­ zacji, jak i uczestniczą aktywnie w tym procesie, głównie poprzez glokalizacyjne innowacje (Sassen 2007; Bauman 2000; Keamey 1995; Appadurai 2001). Procesy globalizacji są analizowane najczęściej z perspektywy gospodarczej, kiedy to zwraca się uwagę na powstawanie „światowego rynku” sprzyjające­ go szybkim przepływom kapitału, towarów, pracowników, usług i technologii (Gawrycki, red., 2006; Mojsiewicz 1998; Friedman 2001). Tym zjawiskom ekonomicznym towarzyszy globalizacja w sferze społecznej (de Sousa Santos 2002). Powoduje ona powstawanie nowych form i struktur organizowania się ludzi zarówno w przestrzeni prywatnej, obywatelskiej, jak i międzynarodowej, a to przede wszystkim dzięki wykorzystaniu elektronicznych środków przekazu umożliwiających powstawanie „społeczeństw sieci” (Castells 2008). Wreszcie trzeci istotny wymiar globalizacji to z pewnością szybkie rozprzestrzenianie się nowych idei, rozwiązań, pomysłów i wartości, które sprawiają, iż w sferze po­ lityki, prawa, sztuki, filozofii, nauki, religii i etyki wzory pretendujące do uni­ wersalnych zderzają się z odmiennymi rozwiązaniami i tradycjami, prowokując często kontuzję, napięcia i konflikty, ale także przyczyniając się do polepszenia kondycji ludzkiej (prawa człowieka, ekologia, demokracja) (Scholte 2006; Rosas Mantecon 1993). Te dwa ostatnie aspekty procesów globalizacyjnych, a więc po­ wstawanie światowego społeczeństwa sieci oraz światowej kultury popularnej, są często określane w literaturze fachowej (hispanojęzycznej i francuskojęzycznej) mianem mundializacji (mondializacji) (Bueno 2002). Czyni się tak po to, aby odróżnić zjawiska zachodzące w skali globalnej w sferze społecznej i kulturowej od globalizacji wąsko pojmowanej (ekonomicznej) i łączonej często w dyskursie ideologicznym z krytykowanym nurtem gospodarczego neoliberalizmu. Od kolonializmu do trzeciej fazy globalizacji W dotychczasowych studiach nad globalizacją, a w zasadzie nad jej źród­ łami i drogami ekspansji, zauważalne są dwa podstawowe podejścia. Pierwsze z nich wychodzi od tradycji „ewolucjonistycznej”, zwracając uwagę na odległe w czasie korzenie globalizacji, z których to stopniowo, drogą poszerzania, eks­ pansji, wyłaniać się zaczął światowy system powiązań gospodarczych, kulturo­ wych i społecznych. Druga interpretacja podkreśla absolutną wyjątkowość dzi­ siejszej globalizacji, nie szuka jej antecedensów w przeszłości, lecz koncentruje się na podkreśleniu jej całkowicie nowej jakościowo specyfiki, jej rewolucyjnej roli w transformacji rzeczywistości, współtworzącej now ą erę dziejów ludzko­ ści (Robertson 1990). W istocie rzeczy te dwie pozornie sprzeczne interpretacje m ogą być komplementarne, łącząc podejście odwołujące się do historii z tym, �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 27 które oparte jest na analizach współczesnych unikatowych kontekstów. Otóż do­ ciekania historyczne, poszukujące w przeszłości wczesnych, stopniowo coraz silniejszych i falowo rozprzestrzeniających się faz globalizacji, doskonale wy­ jaśniają nam trajektorię drogi prowadzącej ku częściowemu zanikowi tradycyj­ nych barier gospodarczych, kulturowych i społecznych, którego konsekwencją jest dzisiejszy, jakościowo całkowicie odmienny światowy system przepływów, powiązań i współzależności. Dziejopisarze globalizacji wyróżniają w tym narastającym procesie trzy pod­ stawowe fazy, dostrzegając zaczątki tego procesu w dobie wielkich odkryć geo­ graficznych, które rozpoczęły proces kulturowego, politycznego i gospodarczego scalania dotychczas odizolowanych od siebie kontynentów. To „spotkanie” tak odmiennych światów zapoczątkowało pierwszy etap globalizacji zwany „kolo­ nialnym”, ze względu na jego charakter oparty na europejskim podboju, pod­ porządkowaniu, eksploatacji i ideologicznej dominacji. Etap ten rozpoczął się w XV i trwał nieprzerwanie do połowy XX wieku, choć na terenie obu Ameryk zakończył się już na przełomie XVIII i XIX wieku, dzięki kontynentalnemu pro­ cesowi wyzwalania się zamorskich terytoriów Anglii, Francji, Hiszpanii i Portu­ galii z okowów kolonialnej kontroli. W trakcie tej fazy na niespotykaną wcześ­ niej skalę przepływały przez oceany towary, płody rolne i szlachetne kruszce; ze wschodu na zachód dokonywał się wielki transfer ludzi (niewolników z Afryki i osadników z Europy), na nowych, zintegrowanych ze Starym Światem lądach powstawały nowego typu synkretyczne społeczeństwa o mieszanym składzie ra­ sowym; europejskie języki, takie jak hiszpański, portugalski, angielski czy fran­ cuski stawały się środkami interkulturowej komunikacji; jednocześnie na koloni­ zowanych terenach, w innych cywilizacyjnych kontekstach upowszechniały się europejskie wzorce społeczne, polityczne, prawne, kulturowe i religijne. Istotą tej wczesnej globalizacji było jednak nie tylko powstanie europejskiej ekumeny kolonialnej w zamorskich terytoriach, ale także zainicjowanie światowego syste­ mu wzajemnych zależności łączących odległe, peryferyjne obszary i zamieszkałą tam ludność z terenami metropolii. Działały one w taki sposób, iż skutki poli­ tycznych czy ekonomicznych zawirowań w Starym Świecie szybko przenosiły się na tereny kolonii, dotykając tam nawet mieszkańców nie mających pojęcia o istnieniu Europy; z drugiej zaś strony eksploatacja bogactw naturalnych i lud­ ności rdzennej na podbijanych obszarach w znaczący sposób oddziaływała na gospodarkę europejską, to j ą wzmacniając, to znów wydatnie osłabiając (Waller­ stein 2007). Druga faza globalizacji przypadła na okres dekolonizacji i lata postkolonialnej budowy państw peryferyjnych, nazwanych w epoce zimnej wojny trzecim światem, a następnie określanych eufemistycznie mianem państw „rozwijających się”. W sensie chronologicznym, faza ta przypadła na drugą połowę XX wie­ ku, choć na kontynencie amerykańskim została zapoczątkowana niemal sto lat wcześniej. W tym okresie zaczęły się kształtować prawdziwie światowe rynki �28 Aleksander Posem-Zieliński korzystające ze zniesienia wcześniejszych kolonialnych monopoli, na niespo­ tykaną dotychczas skalę ujawniły swoją siłę m chy migracyjne, w tym także te 0 transkontynentalnym charakterze. Europejskie i północnoamerykańskie wzory kulturowe rozpoczęły na dobre swą ekspansję poprzez powstające kanały upo­ wszechniania treści kultury popularnej, a obszary postkolonialne stały się tere­ nem ostrej politycznej, ideologicznej i militarnej rywalizacji świata agresywnego komunizmu i „cywilizacji Zachodu”. Jednocześnie zaczęły się upowszechniać uniwersalne idee poszanowania różnorodności kultur, respektowania praw czło­ wieka i obywatela, uznania statusu grup tubylczych i mniejszościowych. W fazę trzecią - współczesnej globalizacji - weszliśmy w ostatniej dekadzie XX stulecia, a więc w okresie popularności ideologii i praktyki neoliberalnej, ogromnej ekspansji międzynarodowych korporacji, rozpadu dwubiegunowego świata i likwidacji zimno wojennych barier, transnarodowych przepływów siły roboczej, coraz większego oddziaływania tożsamych wzorów kultury na świa­ domość i obyczaje mieszkańców wszystkich krajów naszej planety, a przede wszystkim rewolucji internetowej umożliwiającej globalną komunikację i szyb­ ki transfer danych na niespotykaną dotychczas skalę. Nie ulega wątpliwości, że globalizacja w XXI wieku osiągnęła rozmiar, intensywność i jakość nieporów­ nywalną z jej wcześniejszymi fazami (Robbins 2006). Skutki tak zapoczątkowa­ nych procesów jednych przerażają, gdyż czują się zagrożeni w swej tożsamości 1 egzystencji, innych skłaniają do organizowania akcji obywatelskiego protestu (antyglobaliści) lub poszukiwania alternatywnej drogi światowego rozwoju (alterglobaliści); są wreszcie i tacy, którzy w globalizacyjnych tendencjach widzą szansę na budowę nowego (być może lepszego) typu społeczeństwa (Domosławski 2002; Steger 2005). Procesy charakterystyczne dla globalizacji obejmują dziś wszystkie kraje, społeczeństwa, wspólnoty i kultury, docierając do najbardziej odległych i pozor­ nie izolowanych obszarów. Impulsy te rozprzestrzeniają się głównie od nowych centrów władzy/dominacji/ekspansji ku rejonom peryferyjnym i coraz bardziej marginalnym, oddziałując tam na lokalne obyczaje, porządki społeczne i kul­ turowe nawyki. Wpływom tym poddani są zarówno mieszkańcy tak zwanego pierwszego świata, to jest krajów zachodniej (euroamerykańskiej) demokracji, wraz ze znajdującymi się obecnie w tym samym kręgu cywilizacyjnym państwa­ mi byłego obozu komunistycznego, jak i ludność obszarów postkolonialnych, znajdujących się na drodze „rozwoju”, zajmująca terytoria określane mianem „trzeciego świata”. Globalizacja dociera dziś także, i to coraz intensywniej, na tereny definiowane najczęściej jako „czwarty świat”. Tym terminem, metafo­ rycznie podkreślającym peryferyjność szczególnego rodzaju, określa się obecnie obszary zamieszkiwane nadal przez ludy tubylcze, a więc przez te etniczne grupy mniejszościowe, które zachowały swą autochtoniczną tożsamość oraz część swe­ go pierwotnie zajmowanego terytorium, mimo iż ziemie przez nich zajmowane były poddane długotrwałej kolonialnej dominacji i osadniczej ekspansji. �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 29 Czwarty świat jako wspólnota ludów tubylczych Ze względu na tradycje badań antropologicznych, skupionych już od początku tej dyscypliny na obserwacji ludów „pierwotnych”, „egzotycznych”, „plemien­ nych”, kulturowo odmiennych od mieszkańców Europy, studia nad grupami tubyl­ czymi leżą i dziś w centrum jej zainteresowań. Jednakowoż w znacznie mniejszej mierze badacze interesują się obecnie problematyką „tradycyjnego” dziedzictwa kulturowego tych grup, koncentrując się na tych aspektach, które wynikają z bieżą­ cej kondycji ludów tubylczych, ich starań na rzecz przetrwania i wysiłków, aby za­ chować zagrożoną tożsamość. Procesy globalizacyjne obejmują w ostatnich latach z coraz większą intensywnością również świat ludów autochtonicznych, kreując całkowicie nową dla nich sytuację. Z jednej strony, globalizacja jest dla nich nie­ wątpliwie wielkim zagrożeniem, ze względu na niebezpieczeństwo dalszej utraty rdzennych terenów, ich degradację ekologiczną oraz przyspieszoną akulturację, z drugiej natomiast, włączenie ludów tubylczych w światowy system norm praw­ nych, wymiany informacji, pomocy międzynarodowej (rozwojowej) oraz wymiany doświadczeń sprawia, iż ich kondycja egzystencjalna, jak i status etniczny ulegają poprawie (de Sousa Santos 2001). Właśnie te ambiwalentne problemy związane z globalizacyjnymi oddziaływaniami na ludy tubylcze są jednym z głównych tema­ tów antropologicznych badań zorientowanych na studia nad grupami autochtonicz­ nymi. W tych dociekaniach wspomagają antropologów prawnicy interesujący się kwestiami aplikacji nowych rozwiązań ustawodawczych do różnych tubylczych kontekstów kulturowych oraz (etno)politologowie zajmujący się monitorowaniem relacji między autochtonicznymi wspólnotami, organizacjami i przywódcami a lo­ kalną administracją i władzami państwowymi (Varese, ed„ 1996). Wszystkie te problemy dotykające ludy tubylcze m ają dość jednorodny cha­ rakter, i to mimo występowania owych wspólnot na niemal wszystkich kontynen­ tach, nie wyłączając Europy. Spotykamy je przecież także w zachodnim, a więc „pierwszym” świecie (np. Saami w Skandynawii, Indianie w Kanadzie i USA, Inuici w należącej do Danii Grenlandii) oraz na terenach postsowieckich (małe ludy północnej, przeduralskiej części Rosji oraz etnosy żyjące na Syberii). Obec­ ne są one na wielu refugialnych obszarach azjatyckich, jak choćby w Indiach, Chinach, Wietnamie, na Filipinach, w Indonezji, a także w Afryce (Berberowie, Hotentoci, Pigmeje), gdzie ludy te żyją na marginesie i pod dominacją wielkich narodów i grup etnicznych. Najwięcej jednak ludów tubylczych spotykamy na terenach Ameryki Łacińskiej, od Meksyku aż po Chile (Indianie), w Australii (Aborygeni), Nowej Zelandii (Maorysi), Nowej Gwinei (Papuasi) oraz na wy­ spach i archipelagach Oceanu Spokojnego (Mikronezyjczycy, Melanezyjczycy i Polinezyjczycy) {El Mundo... 2000). Jak z tego niezwykle skrótowego przeglądu geografii ludów tubylczych wy­ nika, są one bardzo rozproszone po całym globie, a ponadto w państwach ich �30 Aleksander Posem-Zieliński obecnego zamieszkiwania również nie żyją w zwartych skupiskach, tworząc au­ tochtoniczne wspólnoty często od siebie oddalone i rządzące się odmiennymi prawami. Można zatem rzec, iż świat współczesnych ludów tubylczych, czyli tak zwany czwarty świat, to w gruncie rzeczy coś na kształt wysp i archipe­ lagów porozrzucanych po wszystkich kontynentach, tworzących jednak wespół rozczłonkowaną, ale typologicznie jednorodną przestrzeń, zamieszkałą przez ludność o zbliżonym statusie prawnym, pozwalającym traktować j ą jako jedną kategorię. Ten zespół tubylczych archipelagów, ze względu na swoją kolonialną przeszłość i współczesne globalizacyjne oddziaływania, staje się dziś światem o obiektywnie odrębnych cechach, którego większość problemów (etnicznych, politycznych, społecznych, gospodarczych i ekologicznych) wymagających szyb­ kiego rozwiązania ma podobny charakter. To właśnie te elementy współtworzą rzeczywistość „czwartego świata” i potencjalnie nadają ludom tubylczym status wspólnot etnicznych posiadających prawo do szczególnych uprawnień, specjal­ nego traktowania i wyjątkowej ochrony. Z drugiej jednak strony, mieszkańcy tych tubylczych archipelagów, przede wszystkim dzięki procesom globalizacyjnym, stali się również, w sensie subiektywnym, „czwartoświatową” wspólnotą auto­ chtonów, świadomą podobieństwa swych losów, odczuwającą zbliżone zagroże­ nia swojej egzystencji i posiadającą niemal tożsame interesy. Dzięki globalnym systemom wymiany informacji, dzielenia się doświadczeniami i upowszechnia­ nia ważnych idei, archipelagi ludów tubylczych zostały połączone aktywną siecią wzajemnych kontaktów, w wyniku których uformowała się (choć nadal in statu nascendi) specyficzna „czwartoświatowa” świadomość, a wraz z nią także glo­ balna tubylcza ideologia, będąca istotnym orężem tych grup w ich walce o prze­ trwanie, emancypację i rewindykację utraconych dóbr. Ta zbiorowa tożsamość i solidarność ideologiczna ludów tubylczych, obok fundamentu negatywnych, (endo)kolonialnych doświadczeń w kontaktach ze światem zewnętrznym, opiera się także na rodzimych koncepcjach światopoglą­ dowych, mocno odróżniających się od europejskich wzorców „racjonalności”. Jej elementami najbardziej powszechnymi, to jest występującymi w wielu konteks­ tach kulturowych, są - po pierwsze, silny komunalizm objawiający się poprzez kolektywną kontrolę wspólnoty nad zajmowanym i eksploatowanym obszarem należącym nie tylko do żyjących, ale również do przodków oraz do tych pokoleń, które narodzą się w przyszłości. Po drugie, bardzo mocny holizm światopoglą­ dowy, polegający na respektowaniu rodzimej kosmowizji, to jest takiego oglądu świata, w którym nie ma miejsca na oddzielność sfer sakralnych i świeckich, dotyczących człowieka i świata przyrody, żywych i zmarłych, a tożsamość grupy czerpie swą siłę ze związków z sakralizowanym terenem wspólnoty. Wreszcie, po trzecie - jest to odmienny (od europejskiego) układ lokalnych autorytetów, podejmowania ważnych decyzji (zwykle drogąkonsensualną) i zasad prawa oby­ czajowego, którego przestrzeganie zapewnia grupie spoistość i czyni j ą odpor­ n ą na bodźce zewnętrzne. Wydawać by się mogło, iż wymienione wyżej zasady �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 31 dawno już odeszły w niebyt lub straciły swą siłę oddziaływania w sytuacji, gdy grupy tubylcze od dawna żyją w stałym i bezpośrednim kontakcie ze światem do­ minującym, respektującym odmienne pryncypia. Bardzo często okazuje się jed ­ nak, iż akulturacyjne pozory upodobniające tubylców do przedstawicieli „głów­ nego nurtu” w sytuacjach konfliktów, negocjacji, debat, podejmowania decyzji, są tylko zewnętrznym sztafażem „cywilizacyjnym”, pod którym nadal obecne są rodzime idiosynkrazje. Są one zwykle jednym z powodów poważnych spięć, nieporozumień i kontradykcji powstających między grupami tubylczymi a przed­ stawicielami lokalnej administracji, agendami pomocowymi, organami władzy państwowej i przedsiębiorstwami. Argumenty tubylców wyprowadzone z ich kosmowizji zderzają się wówczas nieuchronnie z „racjonalnością” okcydentalną wywodzącą się z całkiem innej tradycji intelektualnej (Posem-Zieliński 2004). Podstawy koncepcji „czwartego świata”, świata ludów tubylczych, zbudowa­ ne zostały na pięciu kontekstach charakteryzujących razem tę kategorię etnicz­ nych wspólnot. Pierwszy z nich to kontekst historyczny, odwołujący się do dzie­ jów kolonializmu jako do tego okresu i ustroju, który w istocie doprowadził do powstania „ludów tubylczych” jako ofiar podboju zamorskich terytoriów, a dziś żywych świadków tamtych smutnych czasów. Drugi istotny czynnik to kontekst etnopolityczny, odpowiedzialny za marginalizację rdzennych ludów (zarówno społeczną, ekonomiczną, jak i terytorialną), dokonywaną przez państwa i spo­ łeczeństwa powstałe na obszarach ich pierwotnego zamieszkiwania (Warren, Jackson 2002; Posem-Zieliński 2009). Trzeci kontekst jest związany z rozwojem gospodarczym realizowanym w ramach ekspansji wielkich korporacji, budowy nowej infrastruktury, programów osadnictwa we wnętrzu kraju i innymi podob­ nymi przedsięwzięciami, z reguły sprzecznymi z żywotnymi interesami ludności rdzennej i prowadzącymi do jej wypierania z zajmowanych przez nią dotych­ czas terenów. Czwarty kontekst ma charakter kulturowy i wiąże się z domina­ cją (przemocą) społeczeństwa większościowego, które poprzez swe instytucje edukacyjne, religijne, komunikacyjne prowadzi do akulturacji tubylczych grup, a w dalszej perspektywie do ich dekulturacji. Wreszcie, ostatni istotny kontekst dotyczy kwestii ideologicznych i jest zazwyczaj związany z działaniami na rzecz „integracji” ludności tubylczej, to jest większego włączenia jej do „głównego nurtu” (czyli dominującego społeczeństwa narodowego), co niezależnie od in­ tencji musi stopniowo prowadzić ku asymilacji, deetnizacji, przyspieszając tym samym utratę tożsamości. Odpowiedzią ludów tubylczych na ten szczególny ze­ spół wyjątkowo niekorzystnych uwarunkowań i czynników jest dziś ruch etnicz­ nego odrodzenia i emancypacji, wypracowujący wspólne postulaty mające na celu przezwyciężenie dotychczasowych warunków życia i stworzenie nowych zasad i ram organizacyjno-prawnych, umożliwiających rdzennym wspólnotom ich dalszą egzystencję na zasadach przez nich ustalonych i zaakceptowanych. Tak więc, z jednej strony mamy do czynienia z typologiczną kategorią „czwar­ tego świata” ustanowioną przez badaczy, prawników i polityków, a więc niejako �32 Aleksander Posem-Zieliński z zewnątrz tego obszaru, z drugiej natomiast strony, spotykamy się z fenomenem tubylczego zespołu podobnych dążeń i zbieżnych interesów jako specyficznej formy subiektywnej świadomości zbiorowej (obecnej co najmniej u aktywistów), współtworzącej światową, pantubylczą wspólnotę i wypracowującej razem zbiór istotnych dla niej haseł i postulatów, który można by określić mianem ideologii tubylczości. Ta światowa wspólnota losów, statusu i dążeń odzwierciedlać się ma także w przyjmowanych oficjalnie i aprobowanych powszechnie nazwach tej kategorii grup etnicznych. Otóż w międzynarodowej nomenklaturze prawnej przyjęło się używać na oznaczenie grup autochtonicznych postkolonialnego po­ chodzenia jednolitego określenia „ludy tubylcze” (indigenous peoples, pueblos indígenas). Jednocześnie w wielu krajach wprowadza się określenia synonimiczne, choć o nieco odmiennym semantycznym profilu, odwołującym się do zasady uznania pierwszeństwa tych grup w procesie kolonizacji krajów dziś przez nich zamieszkiwanych. Dlatego też w USA i Kanadzie w powszechnym użyciu jest termin first nations („narody pierwsze”, a więc żyjące na kontynencie od po­ czątku jego zaludnienia, przed przybyciem europejskich odkrywców), natomiast w Ameryce Łacińskiej zyskuje znaczną popularność określenie pueblos origina­ rios („ludy oryginalne”, a więc nie synkretyczne, lecz pierwotne, rdzenne, ro­ dzime, żyjące na tej ziemi „od zawsze”), w istocie nawiązujące do tego samego ideowego przesłania. Ludy tubylcze a globalizacja Wraz z postępem procesów globalizacyjnych następują silne przeobrażenia wewnątrz świata ludów tubylczych, powodując znaczne zróżnicowanie poszcze­ gólnych grup, przede wszystkim w odniesieniu do ich prawnego statusu, interetnicznego kontekstu, miejsca zamieszkiwania i stopnia integracji z dominują­ cym żywiołem etnicznym. I tak, w ramach kategorii ludów tubylczych mamy te wspólnoty, które nadal żyją relatywnie z dala od centrów „cywilizacji” i za­ chowują spory asortyment swego dziedzictwa kulturowego. Jednak obok tego zespołu „tradycyjnych” wspólnot autochtonicznych coraz częściej spotykamy się z grupami tubylczymi bardzo mocno zintegrowanymi ze społeczeństwem domi­ nującym, i to zarówno w sensie gospodarczym, jak i kulturowym. Ich kultura życia codziennego niewiele różni się od otoczenia, rdzenny język jest coraz bar­ dziej spychany na boczny tor lub ulega eliminacji, a o specyfice grupy świadczą przede wszystkim eksponowane okazjonalnie etniczne symbole oraz świadomość odrębności losów wzmacniająca jej tożsamość. Ewidentne korzyści, jakie wynikają dziś ze statusu ludów tubylczych (pomoc rozwojowa, ochrona prawna, rewindykacje utraconych własności itp.) sprawiają, iż coraz więcej grup lokalnych czy regionalnych, często o dość wątpliwych czy kwestionowanych związkach z ludnością rdzenną, stara się usilnie o formalne �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 33 uzyskanie takiej kwalifikacji etnicznej. Z tego typu sytuacjami spotykamy się zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w wielu krajach Ameryki Łacińskiej, w których pewne społeczności metyskie, a nawet mulackie, „przypomniały” so­ bie ostatnio o swych rzekomych tubylczych korzeniach. Tego rodzaju aspiracje, czasami kończące się sukcesem, są ewidentnym przykładem siły ideologii i prak­ tyki tubylczości, a także przejawem zjawiska (re)konstrukcji etniczności jako do­ godnej strategii adaptacji do współczesnych prawno-ekonomicznych warunków, tworzonych specjalnie dla ludności rdzennej. W obrębie nie-statusowych grup tubylczych, a więc tych, które od strony formalnej nie są uważane za wspólnoty stricte autochtoniczne, mające prawo do szczególnego traktowania, znajdują się również grupy ludności rdzennej za­ mieszkałe obecnie z dala od swych ojczystych terytoriów. Nasilające się zjawisko migracji zarobkowych (stałych i sezonowych), a także mobilności uchodźczej (spowodowanej wojnami, prześladowaniami czy klęskami ekologicznymi) w du­ żym stopniu dotyka dziś tubylczych mieszkańców naszego globu. W rezultacie coraz więcej ludności rdzennej przenosi się do wielkich miast (zjawisko znane z terenów USA, jak i Ameryki Łacińskiej), próbując tam tworzyć kluby i organi­ zacje pozwalające jej zachować tożsamość i wspierać się wzajemnie w potrzebie. Choć migranci ci nadal są faktycznie tubylcami, to jednak nie są - jak dotych­ czas - przedmiotem zainteresowania agend i organizacji udzielających wsparcia i pomocy ludności rdzennej, co w dużym stopniu jest konsekwencją przyjętych definicji „tubylczych wspólnot” jako etnicznych społeczności mieszkających na resztkach terenów odziedziczonych po przodkach. Mimo tak znacznej różnorodności ludów tubylczych posiadają one pewien korpus wspólnych dążeń i celów. Jednym z najważniejszych z nich jest idea za­ chowania tożsamości etnicznej poprzez kultywowanie rodzimej kultury, dbałość o utrzymanie własnego języka i kontynuowanie tradycji sakralnych grupy. N ie­ zwykle ważnym elementem jest także obrona integralności terytorialnej rozumia­ nej jako wspólnotowa kontrola nad ziemiami grupy, w tym nad środowiskiem naturalnym i jego zasobami. Realizacji tych zadań ma służyć lokalna autonomia z własnym samorządem, działającym według prawa zwyczajowego, oraz z re­ prezentacją grupy na zewnątrz, dysponującą mandatem do negocjacji z władzą. Kolejnym postulatem jest idea etnorozwoju, czyli takiej modernizacji życia co­ dziennego, która likwidując ubóstwo, wprowadzając edukację i ochronę zdrowia, aktywizując gospodarczo mieszkańców, uwzględniałaby lokalne normy kulturo­ we i szanowała tradycję. W ten sposób polityka „rozwoju” nie służyłaby asy­ milacji i nie byłaby sprzeczna z postulatami zachowania tożsamości. Wreszcie jednym z coraz mocniej akcentowanych celów jest także, zapożyczona ewiden­ tnie z dyskursu zachodniego, teza o konieczności ochrony tubylczej, kolektyw­ nej własności materialnej (ziemi, terytorium, zasobów naturalnych - lasów, wód, kopalin) oraz zbiorowej własności intelektualnej (wiedzy o środowisku, o leczni­ czych substancjach, tradycji oralnej, symboliki, wzornictwa, technik rękodzielni­ �34 Aleksander Posem-Zieliński czych i innych elementów dziedzictwa). Chodzi w tym przypadku głównie o to, aby rdzenne treści kultury nie ulegały komercjalizacji i fokloryzacji, a jeśli taki proces ma miejsce, to żeby był on kontrolowany przez stronę tubylczą i przynosił jej również należne profity. Trzeba podkreślić, iż wymienione wyżej dążenia ludów tubylczych, wynika­ jące ze wzrostu ich świadomości, natrafiają dziś na korzystne warunki realizacji dzięki docierającym nawet na krańce świata ideom globalnym. To one w isto­ cie - ja k o postulaty powszechnie akceptowane w krajach zachodniej demokracji - pozwalają na transformację dezyderatów tubylczych w normy prawne, coraz bardziej akceptowane zasady i preferowane wzory przyzwoitego postępowania z grupami mniejszościowymi. Wśród tych globalnych idei zyskujących coraz w iększą akceptację wymienić należy prawa człowieka i obywatela oraz regulacje międzynarodowe odnoszące się już bezpośrednio do ludów tubylczych jako kate­ gorii etnicznej wymagającej ochrony. Wspomnieć tu trzeba choćby o powszech­ nie znanej konwencji nr 169 Międzynarodowej Organizacji Pracy z roku 1989 czy też o Deklaracji ONZ dotyczącej Praw Ludów Tubylczych przyjętej w roku 2007, po latach niezwykle trudnych negocjacji. Ustalenia zawarte w obu tych dokumentach są ewidentnym świadectwem „globalizacji tubylczości”. Ich treść dotyczy wszystkich rdzennych wspólnot, niezależnie od miejsca ich zamiesz­ kiwania oraz kulturowej specyfiki, ponieważ wszystkie one znajdują się nadal w zbliżonym postkolonialnym położeniu i zmagają się z podobnymi problemami. Zawarte w tych międzynarodowych dokumentach zasady powinny zatem obo­ wiązywać wszystkie państwa posiadające na swym terytorium ludność tubylczą, tak aby wypracowane globalne postulaty mogły powoli przenikać coraz bardziej „w dół”, aż do regionalnej administracji oraz do samych wspólnot tubylczych, by tam, na szczeblu lokalnym, zgodnie z zasadami glokalizacji, można było popra­ wiać kondycję grup autochtonicznych (Anaya 2005; Leary 2002; United. .. 2007; Hall 1991). Istotne znaczenie dla zmiany sytuacji ludów tubylczych m ają także idee de­ mokracji powiązane z koncepcją społeczeństwa obywatelskiego. W krajach odchodzących od rządów autorytarnych zyskują one, siłą rzeczy, popularność i dostosowywane są do miejscowych warunków. Wśród elit tubylczych stają się również popularne, tym bardziej, iż wychodzą naprzeciw ich dążeniom do ze­ rwania z paternalizmem, do upodmiotowienia rdzennej ludności, do uczestni­ ctwa w podejmowaniu decyzji, począwszy od szczebla lokalnego aż do udziału w życiu politycznym kraju (Favre 1998; Posem-Zieliński 2005b). Duże znacze­ nie dla tej kategorii ludności m ają także coraz powszechniej respektowane idee tolerancji (dla kulturowej odmienności), wielokulturowości, promującej interkulturową edukację, pluralizm prawny i akceptację tubylczych religii, oraz w al­ ki z przejawami rasizmu, etnicznymi stereotypami i klasowymi uprzedzeniami. Jednocześnie coraz częściej głosi się w przestrzeni międzynarodowej hasła na­ wołujące do likwidacji rażących społecznych nierówności, jaskrawo widocznych �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 35 w przypadku ludów tubylczych. Dlatego też organizacje międzynarodowe sporo uwagi poświęcają problemom ubóstwa, niedożywienia, braku opieki medycznej, niskiego poziomu edukacji, nawołując do pomocy w likwidacji tych znaczących barier, utrzymujących nadal ludność tubylczą na odległych peryferiach współ­ czesnej cywilizacji. Analizując związki globalizacji z sytuacją ludności tubylczej, najczęściej zwraca się jednak uwagę na zjawiska negatywne, szkodzące kondycji tych lu­ dów, destabilizujące ich dotychczasowe formy życia. Takie podejście ma oczywi­ ście swoje głębokie uzasadnienie, ale jest wynikiem jednostronnego kojarzenia współczesnych procesów globalizacji wyłącznie z neoliberalnym kapitalizmem oraz modernizacyjną ideologią kręgów decyzyjnych, postrzegających ludy tubyl­ cze jako zbędny przeżytek preindustrialnych, kolonialnych czasów, stojący do­ datkowo na drodze cywilizacyjnego postępu. Tak właśnie na globalizację spoglą­ dają sami przedstawiciele ludów rdzennych, dostrzegając w niej tylko poważne zagrożenia dla dalszej egzystencji tubylczych mniejszości (Los pueblos... 2005; Cansino 2007). Jednym z takich zagrożeń jest niewątpliwie ekspansja gospodarki rynkowej, przemysłu, wielkotowarowego rolnictwa i hodowli na obszary, które do niedaw­ na nikogo nie interesowały, i z tej racji były dogodnym refugium dla wspólnot tubylczych żyjących z dala od szlaków komunikacyjnych i centrów gospodar­ czych. W dobie współczesnego kapitalizmu poszukującego stale nowych prze­ strzeni ekspansji, te regiony interioru, przez wieki traktowane jako ziemie w isto­ cie „niczyje”, zostały odkryte jako atrakcyjne rezerwuary bogactw naturalnych. Na w ielką skalę zaczęto więc eksploatować obszary dotychczas zamieszkiwane przez ludy tubylcze, wydobywając tam gaz i ropę, budując kopalnie i nowoczes­ ne szlaki komunikacyjne, wyrębując tropikalne lasy i zakładając na tym miejscu wielkie gospodarstwa hodowlane, wykupując ziemię pod plantacje przemysło­ wych roślin, przegradzając rzeki tamami i tworząc ogromne zbiorniki wodne na ziemiach dotychczas zajmowanych przez autochtonów (Robinson 2003). Wypie­ raniu ludności rdzennej z jej terenów towarzyszy również znaczna degradacja środowiska, zanieczyszczanego przez firmy kopalniane i pozbawianego często zasobów wodnych. Trudno zatem dziwić się, iż tego rodzaju programom m o­ dernizacyjnym bardzo zdecydowanie przeciwstawiają się tubylcy. Wszelkimi si­ łami, czasami nawet w sposób zbrojny, próbują przeciwstawić się tej ekspansji lub też ograniczyć j ą do rozmiarów umożliwiających rdzennym mieszkańcom zachowanie w stanie nienaruszonym ich habitatu. Kolejnym zagrożeniem, niewątpliwie związanym z globalizacją jest prze­ łamanie dotychczasowej izolacji terenów zamieszkałych przez ludy tubylcze. W dobie współczesnej są one dostępne dla coraz większej liczby ludzi (turystów, osadników, handlarzy, agentów organizacji pomocowych, misjonarzy, naukow­ ców, partyzantów, grup przestępczych), a co za tym idzie intensyfikacji ulega­ j ą kontakty międzykulturowe, często prowadzące do niepożądanych następstw, �36 Aleksander Posem-Zieliński destabilizujących wspólnoty tubylcze (alkoholizm, wzrost zachorowalności, prostytucja, upadek tradycyjnych norm i autorytetów). W samowystarczalnych przez wieki osadach rośnie zapotrzebowanie na atrakcyjne wytwory współczes­ nej, globalnej cywilizacji, tymczasem zdobycie ich jest utrudnione z braku pie­ niędzy, dotychczas niepotrzebnych tubylcom żyjącym przecież poza sferą rynku. Takie napięcia powodują frustracje przyczyniające się do zarobkowych migracji do miast, na plantacje i farmy, a nawet poza granice kraju, co przyspiesza rozpad tradycyjnych wspólnotowych organizmów (Radcliffe 2001). Jednym ze sposo­ bów aktywizacji „zawodowej” w miejscu zamieszkiwania tubylców jest ekoi etnoturystyka powiązana z produkcją wyrobów pamiątkarskich. Choć działal­ ność ta dostarcza grupie dochodów, to jednak w zamian sprzyja komercjalizacji i folkloryzacji ich rodzimej kultury. Negatywne skutki oddziaływania globalizacji są widoczne również w sferze ideologiczno-komunikacyjnej. Myślę tu o ekspansji nowych ruchów religijnych, przeważnie powiązanych z protestanckimi wyznaniami, które w części odciąga­ j ą środowiska tubylcze od ich rodzimych tradycji lub posługując się metodami paternalistycznymi uzależniająje od siebie, izolując od świata zewnętrznego. Ja­ skrawym przykładem tego rodzaju praktyk były z pewnością strategie rozwijane w wielu częściach świata przez organizację występującą pod niewinną nazwą Summer Institute o f Linguistics (SIL), będącą w rzeczywistości międzywyzna­ niowym ugrupowaniem misyjnym (Wycliff Bibie Translators) o profilu zdecydo­ wanie fundamentalistycznym (Stoli 1982). Znaczną rolę w procesie globalizacji odgrywa dziś także edukacja, która jednak w większości przypadków w niewiel­ kim stopniu uwzględnia szlachetne postulaty interkulturowości i bilingwizmu. Z jednej strony, ma ona na celu przygotowanie tubylczych dzieci do życia we współczesnym świecie, z drugiej jednak strony, instytucja ta staje się często in­ strumentem asymilacji, podważania zaufania do wartości rdzennych oraz upo­ wszechniania treści całkowicie nieprzydatnych w miejscu zamieszkiwania jej autochtonicznych adeptów. Wreszcie należy wspomnieć i o ekspansji globalnej popkultury, która również z coraz większą m ocą dociera do bardzo dotychczas izolowanych obszarów świata, choćby dzięki odbiornikom TV zasilanym bate­ riami słonecznymi. Nowe ruchy tubylcze i globalna solidarność W takim kontekście rzec można, iż dotychczasowa relatywna izolacja ludów tubylczych została zastąpiona wmontowaniem ich w świat globalnych powiązań i wzajemnych oddziaływań, ze wszystkimi tego negatywnymi oraz pozytywny­ mi skutkami. Los ludów tubylczych stał się kwestią w ażną w sensie politycz­ nym, międzynarodowym, rozwojowym (pomocowym), prawnym, społecznym i ekologicznym. Informacje o jaskrawym naruszaniu praw tych grup szybko �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 37 rozchodzą się dziś po całym świecie, wzbudzając fale protestów i krytyki. Spe­ cjalni obserwatorzy z ramienia ONZ i innych organizacji starają się monitoro­ wać sytuację ludów tubylczych i w przypadkach ewidentnych naruszeń ich praw poruszać opinię międzynarodową. W wyniku pozytywnej zmiany podejścia do ludów tubylczych, powstała w przestrzeni publicznej ogromna sieć różnego ro­ dzaju instytucji specjalistycznych dedykowanych sprawom pomocy rdzennym mniejszościom. W wielu krajach powołano rządowe agendy mające nadzorować i nieść pomoc grupom tubylczym. Jednakowoż nie zawsze działają one w rze­ czywistym interesie swych podopiecznych, ukrywając często pod hasłami roz­ wojowymi faktycznie kontrolną, paternalistyczną i pacyfikacyjną politykę pań­ stwa względem ludności tubylczej. Z tego względu agendy o tym charakterze są często poddawane ostrej krytyce zarówno ze strony działaczy tubylczych, jak i niezależnych ekspertów. Pewnym remedium na te zarzuty stały się instytucje nowego, „mieszanego” typu, w których zarządach zasiadają obok przedstawicieli miejscowych władz reprezentanci środowisk tubylczych. Również w przestrzeni międzynarodowej działają obecnie instytucje zajmują­ ce się problematyką praw, rozwoju, edukacji, zdrowia ludów tubylczych. Są one niewątpliwie częścią tworzącego się na naszych oczach globalnego społeczeń­ stwa obywatelskiego, którego cechą charakterystyczną jest przezwyciężenie par­ tykularyzmu etniczno-państwowego na rzecz wzmożonego zainteresowania spra­ wami odległymi, niemniej ważnymi dla współczesnego świata (ekologia, prawa człowieka, rozwój zrównoważony, pomoc rozwojowa itp.) (Marden 1997). Z jed ­ nej strony, prowadzą one poprzez swych ekspertów (bardzo często antropologów) stały monitoring różnych aspektów życia ludności rdzennej, produkując w efekcie sążniste raporty ukazujące jej najpilniejsze potrzeby, z drugiej natomiast, realizu­ j ą konkretne projekty pomocowe mające polepszyć sytuację tych grup. Sieć tych instytucji jest rzeczywiście bardzo rozległa, poczynając od Organizacji Narodów Zjednoczonych i jej agend (UNESCO, MOP), przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, aż do międzynarodowych organizacji regionalnych, takich jak Unia Europejska czy Organizacja Państw Amerykańskich. Na niższym szczeblu zwracają uwagę działania setek organizacji pomocowych (NGO) i fun­ dacji charytatywnych, niezwykle skutecznie zbierających środki finansowe, rea­ lizujących projekty rozwojowe, udzielających wsparcia prawno-organizacyjnego ludom tubylczym i nagłaśniających ich problemy w globalnej przestrzeni komu­ nikacyjnej (Brysk 2007). W tym dziele znaczną rolę odgrywają także ruchy wsparcia solidarnościo­ wego, widzące w kwestii niesienia ochrony i pomocy ludom tubylczym ważny postulat, który należy włączyć do zespołu głoszonych przez nie haseł gruntow­ nej przebudowy współczesnego świata. Stąd też różnego rodzaju ugrupowania anty- i alterglobalistyczne oraz ekologiczne wspierają dążenia ludności rdzennej, interesują się jej położeniem, protestują zdecydowanie przeciwko naruszeniom jej praw i nawiązują z przedstawicielami tych ludów kontakty, czego dobrym �38 Aleksander Posem-Zieliński przykładem może być niezwykłe zainteresowanie tych środowisk powstaniem Indian w Chiapas (Diaz-Polanco 2007) bądź udział przedstawicieli ludów tu­ bylczych w wielkich zgromadzeniach alterglobalistycznych i ekologicznych. Jednym z przykładów może być także szczyt klimatyczny zwołany przez ONZ w roku 2008 do Poznania, w którym udział wzięli działacze ruchów tubylczych z kilku kontynentów. W tego rodzaju debatach upatrują oni kolejną szansę na ukazanie wspólnoty interesów ludów rdzennych, zaniepokojonych postępującą degradacją ich naturalnego środowiska, oraz tej części wspólnoty międzynarodo­ wej, której zależy coraz bardziej na ochronie przyrody i jakości życia przyszłych pokoleń (Villena 2000). „Czwarty świat”, choć usytuowany na peryferiach głównego nurtu cywiliza­ cyjnego, rozczłonkowany na setki wysp i archipelagów oraz poddany nadal presji różnych sił (rządów, społeczeństw dominujących, korporacji) nieliczących się z in­ teresami i wolą ludów tubylczych, nie jest dzisiaj osamotniony czy pozostawiony sam sobie. Ma po swojej stronie rozbudowaną sieć instytucji, organizacji i ludzi dobrej woli solidaryzujących się z ludami tubylczymi; niewątpliwie jest dziś ona istotnym czynnikiem łączącym ów „czwarty świat” z globalną przestrzenią. Ta sieć solidarności współpracuje ściśle z innym układem organizacji, ruchów oraz insty­ tucji, a mianowicie z siecią stowarzyszeń i różnego rodzaju grup inicjatywnych działających w ramach „czwartego świata”. Jest ona autentycznym przejawem upodmiotowienia tubylców, po latach traktowania ludności rdzennej jako kategorii pozbawionej samodzielności, nie mającej głosu, nieposiadającej jakiejkolwiek re­ prezentacji, a zatem niepotrafiącej trafńie wyartykułować swych potrzeb. Emancypacyjne ruchy ludów tubylczych należy traktować jako część szer­ szego zjawiska społecznego aktywizmu, a mianowicie jako szczególny rodzaj tak zwanych nowych ruchów społecznych (NRS), które po dyskredytacji lewico­ wych nurtów poszukujących ideologicznego wsparcia w marksizmie, leninizmie, trockizmie i maoizmie oraz po zaniku bipolarnego układu geopolitycznego świa­ ta, stały się przejawem protestu obywatelskiego przeciwko dotychczasowym, niesatysfakcjonującym, a zatem krytykowanym formom organizacji życia (poli­ tycznego, gospodarczego, kulturowego, prawnego itp.). Wśród NRS znajdujemy ruch bezrolnych chłopów domagających się parcelacji nieużytków (silny w Ame­ ryce Łacińskiej), ruch drobnych plantatorów roślin uznawanych za nielegalne (koki, konopi, maku), gdyż wykorzystywanych do produkcji narkotyków (którzy walczą o legalizację swych upraw), a także liczne ruchy ekologiczne, femini­ styczne, gejowskie, antyrasistowskie, etnonacjonalistyczne, regionalno-separatystyczne czy wreszcie anty- i alterglobalistyczne. Wszystkie one są w istocie przejawem buntu przeciwko status quo, próbą poszukiwania innej drogi rozwoju oraz formą obywatelskiego zaangażowania korzystającego z uwolnionych swo­ bód demokratycznych. Ważnym segmentem tych nowych ruchów społecznych są nowe ruchy et­ niczne (NRE), które odwołując się do wspólnoty pochodzenia i zamieszkiwania, �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 39 tożsamych wartości kulturowych, odziedziczonego po przodkach dziedzictwa, jednakowych doświadczeń historycznych, a także „wymyślanych” idei etnicz­ nych i podzielanej tożsamości zbiorowej, starają się uzyskać dla swych grup autonomiczną przestrzeń. Jedne z nich walczą o wyzwolenie spod dominacji obcych państw, domagając się niepodległości (Baskowie, Czeczeni), inne dążą do uzyskania daleko idącej autonomii terytorialnej (Katalończycy, Camba, czyli mieszkańcy boliwijskiej prowincji Santa Cruz); są też i takie, które w ramach istniejącego porządku domagają się tylko uznania ich praw, jako mniejszości (et­ nicznych, narodowych, językowych), do kultywowania swego dziedzictwa i za­ chowania odrębnej tożsamości. Na tle nowych ruchów etnicznych specyficzną kategorię tworzą nowe ru­ chy tubylcze (NRT), będące najważniejszym dzisiaj elementem konstytuują­ cym życie społeczne i polityczne „czwartego świata”. Apogeum rozwoju tych nowych inicjatyw ludów tubylczych przypadło na ostatnią dekadę XX wieku, choć w wielu częściach globu tego rodzaju zorganizowane formy działania znane były już wcześniej. Lata 90. przyniosły ludom tubylczym wiele ważnych impul­ sów do jeszcze bardziej zdecydowanego działania na rzecz respektowania ich praw. W tym czasie wybuchło powstanie zapatystów w Chiapas, które dla całej tubylczej Ameryki Środkowej stało się wzorem walki o autonomię Indian; po serii krótkotrwałych, lecz doniosłych w swych politycznych skutkach buntów ludności rdzennej Ekwadoru powstała tam pierwsza ogólnokrajowa i interetniczna organizacja indiańska, z którą władze m uszą się poważnie liczyć i układać; planowane celebracje „500-lecia odkrycia Ameryki” przekształciły się w serię gwałtownych i zdecydowanych protestów rdzennych mieszkańców Nowego Świata przeciwko podbojowi ich ziem i skutkom pięciu wieków kolonialnego ucisku, a ONZ poruszone tymi aktami protestu ogłosiło lata 1994-2004 Dekadą Ludów Tubylczych, m ającą w założeniu doprowadzić do zdecydowanej prawnej i faktycznej poprawy losu mieszkańców „czwartego świata”. Wszystkie te wyda­ rzenia, dzięki nowoczesnym sieciom wymiany informacji, rozchodziły się szyb­ ko głośnym echem, docierały do wielu grup tubylczych i wywoływały tam „efekt domina”, aktywizując coraz to nowe społeczności autochtoniczne do działań na rzecz poprawy swej sytuacji. Warto także zauważyć charakterystyczną koincydencję chronologiczną zwią­ zaną z omawianą wyżej ostatnią dekadą XX stulecia. Otóż szczególna aktyw­ ność emancypacyjna ludów tubylczych przypadła w istocie nie tylko na okres kształtowania się całkowicie nowych układów geopolitycznych, ale także na lata niezwykle dynamicznej globalizacji. Można zaryzykować twierdzenie, iż wzrost aktywizmu tubylczego był naturalnym przejawem protestu przeciwko neoliberal­ nym (gospodarczym) nurtom globalizacji, które uderzały bezpośrednio w żywot­ ne interesy ludności tubylczej. Z drugiej strony, siła wzrostu, dynamiki i oddzia­ ływania ruchu emancypacji „czwartego świata” nie byłaby tak znaczna, gdyby w tym okresie organizacje tubylcze i ich przywódcy nie korzystali obficie ze �40 Aleksander Posem-Zieliński współczesnej technologii i mechanizmów (komunikacyjnych, informacyjnych, finansowych, organizacyjnych) współtworzących globalny świat. Nowo powstałe organizacje ludów tubylczych są ewidentnym przejawem uzy­ skiwania przez te grupy etniczne podmiotowości prawnej i ich starań o uznanie przez świat zewnętrzny (administrację, państwo, organizacje międzynarodowe i pomocowe) tych struktur za faktycznych reprezentantów wspólnot autochtonicz­ nych. Dzięki pojawieniu się tego rodzaju społecznych ugrupowań, ludy tubylcze m ogą zaistnieć we współczesnym świecie jako prawni przedstawiciele swego śro­ dowiska i realni partnerzy zdolni do negocjacji, konsultacji i pomocy rozwojowej. Organizacje te, poprzez swych przywódców, należących do nowo powstałych tu­ bylczych elit, prowadzą swą walkę na trzech głównych frontach (Warren 1998; Posem-Zieliński 2002). Po pierwsze, czynią to na arenie globalnej, domagając się międzynarodowego uznania praw wynikających ze statusu przysługującego gru­ pom tubylczym. Po drugie, działają na scenie krajowej na rzecz wprowadzenia gwarancji dla tych praw i ich rzeczywistego respektowania. Wreszcie po trzecie, walczą one zdecydowanie na szczeblu lokalnym, w regionach swego zamieszki­ wania, występując w obronie partykularnych interesów konkretnych tubylczych wspólnot i przeciwstawiając się tym formom rozwoju gospodarczego, które zagra­ żają środowisku i jego rdzennym mieszkańcom (Pieck 2006). W śród NRT spotykamy ogromne bogactwo form organizacyjnych, orientacji ideowych i profilów specjalizacyjnych. I tak, na najniższym szczeblu znajduje­ my organizacje lokalne, zajmujące się codziennymi sprawami tubylczych wspól­ not (lub ich zespołów), które funkcjonują przeważnie jako organy samorządo­ we reprezentujące mieszkańców autochtonicznych rejonów. Na nieco wyższym szczeblu napotykamy interetniczne organizacje regionalne, a nawet ogólnokra­ jowe, które koordynują działania wielu grup tubylczych i traktowane są jako li­ czący się partnerzy do rozmów z władzą i organizacjami pomocowymi. Coraz większą popularność zyskują również tubylcze organizacje polityczne, które sta­ rają się aktywnie włączyć w proces elektoralny i zdobyć tubylcze przyczółki we władzach ustawodawczych i wykonawczych. W tej mozaice NRT znajdujemy również stowarzyszenia o charakterze „zawodowym”, reprezentujące interesy tubylczych nauczycieli, studentów, chłopów, pasterzy, górników, handlarzy, rze­ mieślników. D użą aktywnością wykazują się organizacje kobiece, które próbują przeciwstawić się podwójnej dominacji - tradycyjnego świata swych mężczyzn nad kobietami i świata „zachodniego” nad tubylcami. W rejonach o silnych wpły­ wach protestantyzmu spotykamy organizacje tubylcze grupujące tylko wyznaw­ ców jednej religii. Wreszcie trzeba także wspomnieć o organizacjach typowo celowych, powoływanych na przykład po to, aby przeciwstawić się konkretnym zagrożeniom (np. ekologicznym) lub by zrealizować pewne ważne zadanie. Organizacje te nie tylko walczą o lepsze warunki życia ludów tubylczych, ale tw orzą jednocześnie bardzo nowoczesną sieć wewnętrznych powiązań, wymiany informacji i doświadczeń. Pozwala ona na koordynację działań, przyczynia się �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 41 do wzrostu samowiedzy, umacnia solidarność między ludami tubylczymi. Zada­ niu temu służą internetowe fora oraz liczne spotkania przedstawicieli organizacji tubylczych, zwoływane na różnorodnych szczeblach, od krajowych poczynając, a na kontynentalnych i światowych kończąc. W ten sposób rozproszone archipe­ lagi „czwartego świata” jednoczą swe siły, integrują się i um acniają w swych ra­ cjach, słowem tw orzą globalną sieć tubylczą, której elementy składowe są nadal mocno osadzone w społecznościach lokalnych i w ich konkretnych problemach. Uwagi końcowe Na tle przedstawionych tu uwag na temat sytuacji ludów tubylczych we współ­ czesnym globalizującym się świecie wypada zauważyć, iż dość powszechnie wy­ rażana ocena (zarówno przez badaczy, analityków, jak i przywódców autochtonicz­ nych organizacji), w myśl której te grupy etniczne są biernymi ofiarami „postępu cywilizacyjnego”, a więc także globalizacji, jest jednostronna (Bodley 1975; Posem-Zieliński 2005a). Oczywiście, nie można ignorować bardzo wielu poważnych, negatywnych skutków tego procesu, widocznych chociażby w degradacji środo­ wiska zamieszkiwania czy dalszym wypieraniu tubylców z ich dotychczasowych terenów. Trzeba jednak przyznać, że w dzisiejszych czasach ludy tubylcze, dzięki swej samoorganizacji, świadomym swych celów przywódcom i często bardzo sku­ tecznej strategii postępowania, stają się aktywnymi aktorami nie tylko na krajo­ wej, ale także na globalnej scenie. Starają się w miarę możliwości przystosować do zachodzących zmian oraz wykorzystać całkowicie dla nich nowe instrumenty działania, które dostępne stały się na skutek globalizacji. Dzięki uformowanej sie­ ci kontaktów i wymiany doświadczeń konstytuującej dziś archipelagi „czwarte­ go świata” oraz globalnego mchu solidarności z ludami tubylczymi, coraz śmie­ lej przeciwstawiają się one łamaniu swych praw, zyskując w tej walce poważne wsparcie materialne, organizacyjne, ideologiczne, rozwojowe, moralne i prawne. Bez współczesnej sieci globalnych powiązań gospodarczych, finansowych, komu­ nikacyjnych, informacyjnych i politycznych, „czwarty świat” byłby nadal - tak jak przed półwieczem - bardzo osamotniony, zmarginalizowany, a ludy tubylcze nie mogłyby liczyć na międzynarodowe wsparcie, apelować do światowej „opinii publicznej” oraz przywoływać na obronę swych racji argumentów zawartych w do­ kumentach prawnych o znaczeniu międzynarodowym. Tak więc rzec można, iż obecnie ludy tubylcze, szczególnie te dobrze zorga­ nizowane, a więc mające rozwiniętą sieć stowarzyszeń, i to dopasowanych do wymogów współczesnych czasów, stały się widocznym i aktywnym podmiotem interetnicznych relacji. Z jednej strony, są przedmiotem globalizacyjnych presji (np. neoliberalnej gospodarki), z drugiej jednak strony (dzięki mundializacji), wychodzą z dotychczasowego „cienia”, ukazują światu swe problemy i na arenie międzynarodowej poszukują sojuszników. Dzięki tej strategii „czwarty świat” �42 Aleksander Posem-Zieliński staje się stopniowo częścią globalnego świata, starając się w nim znaleźć dla siebie dogodną niszę umożliwiającą zharmonizowanie procesów modernizacyj­ nych (etnorozwoj owych) z zachowaniem istotnych elementów rdzennej kultury i tożsamości. Nie jest to zadanie łatwe do osiągnięcia, a przez niektórych obser­ watorów uważane wręcz za utopijne. Sporo cech charakterystycznych dla sy­ stemów społecznych i wartości kulturowych ludów tubylczych „nie pasuje” do współczesnego świata, a więc trudne są one do pogodzenia z wymogami i norma­ mi globalnego otoczenia. Świadomość tej kontradykcji jest obecna także coraz bardziej wśród liderów tubylczych i ich doradców. Stąd też bierze się znaczna popularność haseł „trzeciej drogi”, poszukiwania alternatywnego szlaku rozwo­ ju, który pozwalałby na osiągnięcie stanu niezbędnej równowagi między pod­ stawowymi potrzebami ludzi, standardami współczesnego życia i zachowaniem walorów naturalnego środowiska traktowanego jako szczególnie cenny habitat. W ideach tego typu, czerpiących inspirację z haseł „zrównoważonego rozwoju”, ale dostosowanych do warunków „czwartego świata”, chodzi o to, aby wypra­ cować strategię umożliwiającą osiągnięcie „dobrostanu”, który pozwalałby na zaspokojenie indywidualnych i kolektywnych potrzeb w sferze materialnej, edu­ kacyjnej oraz zdrowotnej, i to przy jednoczesnym zharmonizowaniu lokalnych tubylczych tradycji z wytworami i wzorami świata globalnego. Nie wdając się w tym miejscu w dyskusję na temat charakteru koncepcji „tubyl­ czego dobrostanu” jako idei możliwej do osiągnięcia lub też tylko millenarystycznej utopii społecznej, należy podkreślić wielką ewolucję tubylczego ruchu emancypa­ cyjnego, który w znacznej mierze już dzisiaj zmienił sytuację „czwartego świata”. Początkowe żądania poprawy warunków życia naznaczonych postkolonialną opresjąi nędzą codziennej egzystencji zostały uzupełnione prawno-kulturowymi postu­ latami zagwarantowania zasad umożliwiających zachowanie tożsamości i własnej tradycji. W końcu zwieńczyły je hasła społeczno-polityczne głoszące konieczność pełnego udziału wspólnot tubylczych i ich przedstawicieli w przestrzeni publicznej, obywatelskiej, a także w kręgu administracji i władzy (Van Cott 2005; Posem-Zieliński 2008). Jedne grupy ludności rdzennej osiągnęły już na tej drodze znaczące sukcesy, inne z wielkim trudem zmagają się z oporem kolonialnego dziedzictwa, są też i takie wspólnoty, które dopiero uczą się, jak walczyć o swe prawa. Niezależnie jednak od tego, jaki los czeka w przyszłości „czwarty świat”, to zapoczątkowanego w końcu XX wieku procesu „powrotu” ludów tubylczych na arenę dziejów z pery­ feryjnych przestrzeni „bez historii”, ich obywatelskiej emancypacji, kulturowego „odrodzenia”, politycznego aktywizmu czy społecznego upodmiotowienia nie da się dziś powstrzymać. Proces ten jest jednym z elementów konstytutywnych budo­ wy nowego globalnego porządku, w którym także dla ludów tubylczych powinno znaleźć się satysfakcjonujące je miejsce. Słowa kluczowe: globalizacja, ludy tubylcze, nowe mchy tubylcze, nowe mchy etniczne, etniczność �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 43 LITERATURA Anaya S.J. 2005 Los pueblos indígenas en el derecho internacional, Madrid: Trotta Press. Appadurai A. 2001 Anthropology o f Globalization, w: International Encyclopedia o f the So­ cial and Behavioral Sciences, Oxford: Elsevier, s. 6266-6271. 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek, Kraków: Universitas. Bauman Z. 2000 Globalizacja i co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Bodley J. 1975 Victims o f Progress, Menlo Park (Cal.): Cummings Publishing. Boli J., Lechner EJ. 2001 Globalization and World Culture, w: International Encyclopedia o f the So­ cial and Behavioral Sciences, Oxford: Elsevier, s. 6261-6266. Brysk A. 2007 Globalización y pueblos indígenas: el rol de la sociedad civil internacional en el siglo XXI, w: S. Marti i Puig (ed.), Pueblos indígenas y política en America Latina, Barcelona: CIDOB, s. 17-30. Bueno G. 2002 Mundialización y globalización, „El Catoblepas. Revista Critica del Pre­ sente” 3, http://www.nodulo.org/ec/2002/n003p02.htm (5.06.2009). Cansino H. 2007 El discurso del indianismo. Su critica de la modernidad y de la globa­ lización, http://uk.cbs.dk/content/download/32400 ( 1.12.2007). Castells M. 2008 Społeczeństwo sieci, przeł. M. Marody i in., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Diaz-Polanco H. 2007 La rebelión zapatistay la autonomia, Ciudad de México: Siglo XXL Domosławski A. 2002 Świat na sprzedaż. Rozmowy o globalizacji i kontestacji, Warszawa: Sic! El Mundo... 2000 El Mundo indígena 1999/2000, Copenhague: IWGIA. Favre H. 1998 El indigenismo, Ciudad de México: Fondo de Cultura Económica. Friedman T.L. 2001 Lexus i drzewo oliwne. Zrozumieć globalizację, przeł. T. Homowski, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Gawrycki M.F. (red.) 2006 Ameryka Łacińska wobec wyzwań globalizacji, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek. Hall S. 1991 The Local and the Global. Globalization and Ethnicity, w: A.D. King (ed.), Culture Globalization and the World-System. Contemporary Conditions fo r the Representation o f Identity, Binghampton: Macmillan, s. 19-39. �44 Hannerz U. 2006 Kearney M. 1995 Leary V. 2002 Aleksander Posem-Zieliński Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. The Local and the Global: The Anthropology o f Globalization and Trans­ nationalism, „Annual Review of Anthropology” 24, s. 547-565. La utilización del Convenio no. 169 de la OITpara proteger los derechos de los pueblos indígenas, San Jose (Costa Rica): Instituto Interamericano de Derechos Humanos. Los pueblos... 2005 Los pueblos indígenas ante el mundo global. II encuentro de pueblos que­ chuas de America, Lima: Instituto Nacional de Cultura. Marden R 1997 Geographies o f Dissent: Globalization, Identity and the Nation, „Political Geography” 16: 1, s. 37-64. Mojsiewicz C. 1998 Globalne problemy ludzkości, Poznań: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Zarządzania i Bankowości. Pieck S.K. 2006 Opportunities fo r Transnational Indigenous Eco-Politics: The Changing Landscape in the New Millenium, „Global Networks” 6: 3, s. 309-329. Posem-Zieliński A. 2002 Los lideres indígenas en los países andinos, „Estudios Latinoamericanos” 22, s. 69-86. 2004 Globalizacja w krajach andyjskich a sytuacja ludności tubylczej, w: J. Ro­ kicki, M. Banaś (red.), Naród, kultura i państwo w procesie globalizacji, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 117-137. 2005a La globalización en los países andinos y la situación de la población indí­ gena, „Estudios Latinoamericanos” 25, s. 5-32. 2005b Między indygenizmem a indianizmem. Andyjscy Indianie na drodze do etnorozwoju, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. 2008 Indigenous Organizations as „New Tribes” and their Ethno-political Stra­ tegies. The South American Context, w: L. Mróz, A. Posem-Zieliński (eds.), Exploring Home, Neighbouring and Distant Cultures, Warszawa: Wydawnic­ two DiG, s. 189-207. 2009 The State and the Indigenous Peoples in Latin America, w: R. Stemplowski (ed.), On the State o f Latin American States. Approaching the Bicentenary, Kraków: Oficyna Wydawnicza AFM, s. 301-384. Radcliffe S.A. 2001 Development, the State, and Transnational Political Connections: State and Subject Formations in Latin America, „Global Networks” 1: 1, s. 19-36. Robbins R.H. 2006 Globalne problemy a kultura kapitalizmu, przeł. S. Dymczyk, Poznań: Wydawnictwo Pro Publico. �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 45 Robertson R. 1990 Mapping the Global Condition: Globalization as the Central Concept, w: M. Featherstone (ed.), Global Culture, Nationalism,Globalization and Modernity, London: Sage, s. 15-30. Robinson W.I. 2003 Transnational Conflicts. Central America, Social Change and Globaliza­ tion, London, New York: Verso. Rosas Mantecon A. 1993 Globalización culturaly antropologia, „Alteridades” 3: 5, s. 79-91. Sassen S. 2007 Globalizacja. Eseje o nowej mobilności ludzi i pieniędzy, przeł. J. Tegnerowicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Scholte J.A. 2006 Globalizacja. Krytyczne wprowadzenie, przeł. K. Ślęczka, Sosnowiec: Wyższa Szkoła Zarządzania i Marketingu. Sousa Santos de B. 2001 Globalization: Legal Aspects, w: International Encyclopedia o f the Social and Behavioral Sciences, Oxford, Elsevier, s. 6277-6284. 2002 The Processes o f Globalisation, „Eurozine”, http://www.eurozine.com/articles/2002-08-22-santos-en.html (15.06.2009). Steger M.B. 2005 Ideologies o f Globalization, „Journal of Political Ideologies” 10: 1, s. 11-30. Stoll D. 1982 Fishers o f Men or Founders o f Empire? The Wycliffe Bible Translators in Latin America, London, Cambridge (Mass.): Zed Press. United... 2007 United Nations Declaration on the Rights o f Indigenous Peoples, „Interna­ tional Journal of Cultural Property” 14, s. 399-408. Van Cott D.L. 2005 From Movements to Parties in Latin America. The Evolution o f Ethnic Politics, New York: Cambridge University Press. Varese S. (ed.) 1996 Pueblos indios, soberaniay globalismo, Quito: Ed. AbyaYala. Villena S. 2000 Globalización y multiculturalidad. Pueblos indigenas y medio ambiente en la Amazonia, „Perfiles Latinoamericanos” 17, s. 95-122. Wallerstein I. 2007 Analiza systemów-światów. Wprowadzenie, przeł. K. Gawlicz, M. Star­ nawski, Warszawa: Dialog. Warren K.B. 1998 Indigenous Movements and their Critics. Pan-Mayan Activism in Guate­ mala, Princeton: Princeton University Press. Warren K.B., Jackson J.E. 2002 Introduction: Studying Indigenous Activism in Latin America, w: K.B. War­ ren, J.E. Jackson (eds.), Indigenous Movements, Self-Representation, and the State in Latin America, Austin: University of Texas Press, s. 1-46. �Aleksander Posem-Zieliński 46 Aleksander Posem-Zieliński GLOBALISATION IN THE „FOURTH WORLD” AND NEW INDIGENOUS MOVEMENTS (Summary) Processes of globalisation have their centres and peripheries but they spread syste­ matically without avoiding any area. They also reach the areas of the „fourth world”, i.e. regions inhabited by indigenous peoples pushed by colonial conditions and post-colonial politics to the margin of economic, social and civil life. In these areas, at least from the final decades of the 20lh c., a new community of indigenous peoples has been formed, mainly thanks to the organisations that are established there, their leaders and the new ideas reaching them, external aid and solidarity support. The aspirations of indigenous peoples include the defence of their own territory and the natural environment, attempts at empowerment and legal recognition of their rights, parity in public life, and autono­ my, at least cultural autonomy. Attempts at preserving their ethnic identity and cultural heritage and support for the ethnodevelopment of indigenous groups are important aspects of their efforts. The establishment of a network of indigenous peoples and organisations and the formation of the ideology of the „fourth world” is an emancipatory achievement of post-colonial indigenous groups, achieved to a large extent thanks to globalisation. However, globalisation poses a serious threat to the indigenous peoples, mainly becau­ se of the economic expansion targeted at the areas which they inhabit, strong impact of the global popular culture, labour related migration, and eco- and ethnotourism. Indi­ genous peoples oppose these conditions, often stressing their anti-/alterglobal attitude. Their commitment to defend their own interests shows that these communities are better and better prepared to the new living conditions in the world of global dependences, re­ lations and flows. Key words: globalisation, indigenous peoples, new indigenous movements, new ethnic movements, ethnicity � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e98d715e889b6d2c7072d79df3b1106.pdf 034b516bbaa6279fe203a3e46250d499 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6162 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia miasta globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5747 Title A name given to the resource Globalne miasta i ich mieszkańcy / LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dohnal, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 WOJCIECH DOHNAL Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań G LOBA LNE M IASTA I ICH MIESZKAŃCY. PERSPEKTYW A A N TRO PO LO G IC ZN A Od 1991 roku, kiedy Saskia Sassen, amerykańska socjolożka i ekonomistka, profesor Columbia University i London School o f Economics and Political Science, opublikowała książkę The Global City (Sassen 1991), tytułowa katego­ ria miasta globalnego funkcjonuje w słowniku potocznym i naukowym; jest uży­ wana niekiedy wymiennie z terminem „miasto światowe”. Pierwotnie określenie to zostało zastosowane w odniesieniu do trzech miast: Nowego Jorku, Londy­ nu i Tokio, które zdaniem Sassen stanowiły jedyne wówczas przykłady miast nowego typu. W jednej ze swych późniejszych książek (Sassen 1994), autorka rozszerzyła pierwotną listę, dodając do niej Miami, Toronto i Sydney, a także, z pewnymi zastrzeżeniami, Hong Kong, Los Angeles, Zurich, Frankfurt, Ciudad de México i Sao Paulo. Publikacje Sassen spotkały się z żyw ą reakcją środowiska naukowego. Liczni ekonomiści, socjologowie, demografowie i urbaniści podjęli studia zmierzające do uchwycenia i objaśnienia zmian, jakim u schyłku XX wieku podlegały m ia­ sta. Badania te jednoznacznie dowiodły, że istotnie jesteśm y obecnie świadkami wyraźnej polaryzacji, w wyniku której część miast traci dotychczasową pozycję, popada w regres i marginalizację, podczas gdy inne zwiększają swą rolę, zysku­ jąc status prawdziwie globalnych metropolii. I choć wykaz zaproponowany przez Sassen był później wielokrotnie modyfikowany, to jednak do dzisiaj dominuje przekonanie, że prawdziwie światowych miast jest zaledwie kilkanaście. Co po­ woduje, że tak niewiele spośród wielu tysięcy miast osiągnęło status globalny? Odpowiadając na to pytanie, większość badaczy skłania się do wniosku, że de­ cydują o tym czynniki ekonomiczne. To one dają impuls zmianom obejmującym swym zasięgiem wszystkie wymiary funkcjonowania miasta. Sądzę, że warto po­ krótce przyjrzeć się tym procesom. Z oczywistych powodów interesuje mnie tu głównie ich wymiar społeczny i kulturowy. �48 Wojciech Dohnal Geneza miast światowych Historycy urbanizacji zgodnie twierdzą, że pierwsze miasta powstały w celu ułatwienia handlu lub jako centra władzy politycznej i religijnej. Od początku ich istnienia ośrodki te cechowała pewna istotna właściwość - były miejscem spotkania przedstawicieli różnych kultur i grup społecznych. Chronologicznie rzecz ujmując, najpierw wykształciły się miasta ortogeniczne, tak zwanej małej tradycji1 - względnie jednorodne kulturowo ośrodki związane z lokalną trady­ cją chłopską. Z czasem, w miarę rozwoju polityczno-ekonomicznego, doskona­ lenia środków komunikacji oraz wzrostu mobilności społecznej, przekształciły się one w miasta heterogeniczne, „wielkiej tradycji” - swoiste tygle kulturowe zamieszkiwane przez ludzi różnego pochodzenia. Ich związki z rodzimymi, czę­ sto odległymi kulturami uległy osłabieniu, a przywiązanie do tradycyjnych norm i wartości ustąpiło miejsca nowemu myśleniu wyznaczonemu przez obowiązują­ ce przepisy administracyjne i techniczne (Hannerz 2006: 191). Od tego momentu różnorodność stała się niezbywalną cechą wszelkich miast. Taki charakter miały zarówno starożytne polis, jak średniowieczne miasta feudalne. Podręcznikowym przykładem takiej heterogenicznej metropolii był, przez blisko 1500 lat swej hi­ storii, Konstantynopol, największy rynek pośredniczący w handlu pomiędzy Eu­ ropą i Azją, a zarazem centrum administracyjne kontrolujące terytoria na trzech kontynentach (Smart, Smart 2003: 264). Przez znaczną część epoki nowożytnej miasta heterogeniczne rozwijały się w sposób stopniowy. Rosła ich liczba, wielkość i znaczenie, zmieniała się struk­ tura społeczna oraz formy organizacji przestrzennej12. Proces ten trwał do połowy XIX wieku, kiedy to rewolucja przemysłowa, rozwój gospodarki kapitalistycznej oraz systemu kolonialnego przyczyniły się znacząco do gwałtownego przyspie­ szenia procesu urbanizacji. Świadczą o tym liczby - o ile w 1800 roku zaledwie około trzech procent ludzi zamieszkiwało w miastach, o tyle sto lat później odse­ tek ten wzrósł do 13%, by na początku XXI wieku przekroczyć granicę 50%3. Dokonująca się od XIX wieku transformacja miast była związana, jak okre­ ślał to Max Weber (1994), z przejściem od tradycyjnych do racjonalnych form organizacji życia społeczno-ekonomicznego. Dawniejsze miasta feudalne i burżuazyjne przekształcały się stopniowo w zindustrializowane centra polityczno­ -ekonomiczne i kulturalne, których mieszkańcy, pomimo braku formalnej legi­ 1 Rozróżnienie pomiędzy miastami orto- i heterogenicznymi wprowadzili R. Redfield i M. Singer (1954). 2 Szerzej na temat historycznych typów miast oraz ich charakterystyki zob. Węcławowicz (2003: 56 i n.). 3 Prognozy demograficzne przewidywały, że pod koniec 2007 r. ponad połowę ludności świata stano­ wić będą mieszkańcy miast. Co więcej, uważa się, że w latach 2000-2030 liczba ludności świata wzrośnie o ok. 2,2 mld, z czego absolutną większość, bo ok. 2 mld, stanowić będą mieszkańcy miast. Zob .-.Future W orld... 2007. �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 49 tymacji, pełnili rzeczywistą władzę w społeczeństwie kapitalistycznym. Takim miastem, stolicą XIX-wiecznego modernizmu był niewątpliwie Paryż, którego literacki opis zawdzięczamy Walterowi Benjaminowi. Jego fláneur, przechadza­ jąc się niespiesznie po paryskich ulicach i skwerach, odkrywa przed czytelnikiem wielką różnorodność miasta - niezwykłą mozaikę ludzkich typów, miejsc i prze­ strzeni. Łącznie tworzą one wielowątkową opowieść, barw ną i złożoną historię miasta. Innym, już nie tak wyidealizowanym przykładem miasta kapitalistycznego, stało się Chicago, które Robert Park, Ernest Burgess i Roderick McKenzie po­ traktowali jako model wielkiego miasta (Park, Burgess, McKenzie 1925). N aj­ istotniejszą jego cechą była złożona struktura społeczno-przestrzenna, przedsta­ wiona w postaci diagramu obejmującego kilka stref koncentrycznych. Różniły się one między sobąnie tylko lokalizacją, której m iarą była odległość od centrum miasta, ale także cechami społeczno-kulturowymi zamieszkującej je ludności. I tak, w Chicago strefami tymi były: strefa pierwsza, elitarna dzielnica centralna - The Loop; strefa druga, obejmująca między innymi underworld, Chinatown, m ałą Sycylię, slumsy oraz tanie mieszkania komunalne; strefa trzecia, na terenie której znajdowała się dzielnica niemiecka, osiedla imigrantów i domy robotni­ cze; strefa czwarta, the bright light area, z licznymi hotelami, okazałymi apar­ tamento wcami i domkami jednorodzinnymi, a także strefa piąta, właściwie już podmiejska, której mieszkańcy dojeżdżali do pracy w centrum miasta4. Społeczna i przestrzenna segregacja Chicago była wynikiem masowej m i­ gracji, zwłaszcza okresu międzywojennego, kiedy do miasta napłynęły fale imi­ grantów różnego pochodzenia. Osiedlając się w centrum i strefach ościennych tworzyli oni zwarte, względnie izolowane grupy, których kontakty z innymi były bardzo ograniczone. W rezultacie heterogeniczna struktura miasta była wypadko­ w ą podziałów o charakterze ekonomicznym, kulturowym i funkcjonalnym. O ile Paryż był przede wszystkim stolicą XIX-wiecznej kultury i sztuki eu­ ropejskiej, o tyle Chicago z początków XX wieku pełniło rolę ważnego ośrodka przemysłu amerykańskiego. Miasta te posiadały jednak cechy wspólne: oba były prawdziwie międzynarodowe i heterogeniczne, a ich znaczenie wykraczało dale­ ko poza wymiar lokalny. W różnych okresach minionego stulecia podobną rangę - w dziedzinie kultury, gospodarki czy polityki - posiadało wiele innych miast, takich choćby, jak Nowy Jork, Berlin, Wiedeń, Londyn czy Madryt. Jednak żadne z nich, pomimo swej wielkości, znaczenia i ponadlokalnego oddziaływania, nie pełniło do niedawna roli, jak ą dziś odgrywają miasta globalne. Decyduje o tym kilka przyczyn. Po pierwsze, jakkolwiek z ekonomicznego punktu widzenia niektóre z nich stanowiły ważne ośrodki handlu międzynarodowego, to jednak, inaczej niż ma to miejsce w gospodarce globalnej, obrót dobrami i usługami był wówczas ści­ 4 Szerzej na ten temat zob. Dohnal (2002). �Wojciech Dohnal 50 śle kontrolowany przez silne i niezależne państwa narodowe (Taylor 1995: 3). Po drugie, pomimo znacznego niekiedy odsetka imigrantów, mieszkańcy tych miast byli mało mobilni, w nowym środowisku tworzyli enklawy, które cecho­ wała izolacja i zamknięcie. W znacznej mierze decydowały o tym czynniki m a­ terialne, które ograniczały swobodę poruszania się. Nie sprzyjało to tworzeniu trwałej sieci powiązań międzykulturowych. Po trzecie wreszcie, choć z wielu z nich promieniowały nowe idee i trendy kulturowe, to jednak, głównie z powodu ograniczeń komunikacyjnych i technologicznych, oddziaływanie to nie obejmo­ wało swym zasięgiem całego świata. W miastach globalnych wszystkie te ogra­ niczenia tracą znaczenie. Tym, co przede wszystkim cechuje globalizację, jest bowiem swobodny, ponadnarodowy przepływ idei, towarów i ludzi, otwartość i mobilność, wielość różnego typu połączeń i interakcji (Bauman 2000: 83; Flis, Romaniszyn b.d.). Powiązania transnarodowe Zmiany te stały się możliwe dzięki nowej polityce gospodarczej, którą najwyżej rozwinięte kraje świata wprowadziły w latach 70. minionego stulecia jako odpo­ wiedź na kryzys fordyzmu. Terminem tym określa się dominującą w XX wieku formę organizacji pracy, którą cechowała między innymi standaryzowana, m a­ sowa produkcja sprzężona z równie m asową konsumpcją, silny interwencjonizm państwowy, protekcjonizm i fiskalizm. W wymiarze społecznym, system ten skutkował wzrostem znaczenia klasy robotniczej, zwykle słabo wykształconej, za to ściśle związanej z miejscem stałej pracy i zamieszkania oraz otoczonej opieką państwa socjalnego. Przez dziesięciolecia fordyzm skutecznie przyczyniał się do rozwoju gospo­ darczego Europy i Ameryki Północnej, jednak z czasem jego wydajność zaczęła spadać. Niedostatki dotychczasowego systemu szczególnie bezwzględnie ob­ nażył światowy kryzys energetyczny z drugiej połowy XX wieku. Wymusił on głębokie zmiany gospodarcze, polegające przede wszystkim na rozwoju nowych technologii oraz liberalizacji barier handlowych. Uwolnienie międzynarodowego obrotu gospodarczego stworzyło warunki do swobodnego przepływu kapitału, ludzi i technologii. Na tym polega istota globalnej ekonomii. Towary i usługi są w niej wytwarzane i dystrybuowane przez oligopolistyczną sieć globalnych korporacji, których działania przekraczają granice państwowe, ale tylko w niewielkim stopniu regulowane są przez państwa narodowe (Taylor 1995: 3). Rozproszona, nie znająca barier kulturowych i terytorialnych gospodarka oplotła świat, tworząc sieć globalnych powiązań, nazywanych przez Ulfa Flannerza transnarodowymi. Stało się to możliwe dzięki informatyzacji, której skut­ �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 51 ki Manuel Castells (1996) porównuje do XIX-wiecznej rewolucji przemysłowej. W warunkach społeczeństwa informatycznego przemysł traci swoje dominujące znaczenie, informacja staje się ważniejsza niż produkcja, a punkt ciężkości świato­ wej ekonomii przesuwa się z miast przemysłowych, takich jak Chicago, Detroit czy Manchester, w stronę centrów finansowych, technologicznych i usługowych. Poważnym błędem byłoby jednak redukowanie globalizacji wyłącznie do wy­ miaru ekonomicznego. Jest to bowiem złożony i wielowymiarowy proces, który w różnym stopniu dotyka wszelkich dziedzin kultury. Zanikowi barier ekono­ micznych towarzyszy swobodny przepływ ludzi, informacji, wiedzy, mody czy ideologii, co sprzyja tworzeniu się nowej jakościowo kultury globalnej - kul­ tury interakcji i wymiany. Jej dominującą cechą jest kompresja czasu i prze­ strzeni (Smart, Smart 2003: 264), w wyniku której odczuwamy kurczenie się świata. W „globalnej wiosce”, nazywanej przez Hannerza e kum cną, zdarzenia „stąd” i „stamtąd” splatają się ze sobą, a obecność krzyżuje się z nieobecnością (Giddens 1990). To jedna twarz globalizacji. Istnieje jednak także jej drugie oblicze. Równocześnie z uniformizacją postępuje proces odwrotny - stopnio­ we pogłębianie się istniejących różnic i polaryzacja społeczno-kulturowa funk­ cjonująca zarówno na poziomie lokalnym, jak i globalnym. Jak ujął to Anthony McGrew, dialektykę globalizacji można wyrazić w pięciu opozycjach: uniwer­ salizm versus partykularyzm, homogeniczność versus różnorodność, integracja versus fragmentacja, centralizacja versus decentralizacja oraz zbliżenie versus oddalenie (McGrew 1992: 74-75). Tendencje te, działając jednocześnie i komplementarnie, decydują o współ­ czesnym obliczu wielkich miast. Z jednej strony powodują ich upodabnianie się, z drugiej zaś sprzyjają utrzymywaniu się istotnych różnic. Dla potrzeb prowadzo­ nej tu analizy pragnę skupić się na cechach, które m ają charakter uniwersalny. Występują zarówno w Londynie, Nowym Jorku, jak i w Tokio, tworząc katalog cech konstytuujących kategorię miasta globalnego. Wspomniałem już wcześniej, że kulturową konsekwencją postfordyzmu jest powstanie sieci powiązań transnarodowych. Miasta globalne stanowią jej punkty węzłowe, sąjak komputerowe „serwery”, które, udostępniając swe zasoby innym podmiotom, zapewniają sprawne działanie całego systemu. Saskia Sassen defi­ niuje miasta globalne w następujący sposób: Niezależnie od długotrwałego pełnienia roli głównych ośrodków międzynarodo­ wego handlu i bankowości, miasta te funkcjonują obecnie w czterech nowych wy­ miarach: po pierwsze - jako zwarte centra zarządzania gospodarką światową po drugie - jako miejsca, w których ulokowane są siedziby najważniejszych instytucji finansowych i innych wyspecjalizowanych firm usługowych, stanowiących obec­ nie najważniejszy sektor gospodarki, po trzecie - jako miejsca produkcji, zwłasz­ cza dóbr innowacyjnych w wiodących gałęziach przemysłu, oraz po czwarte - jako rynki zbytu dla tych produktów i innowacji (Sassen 1991: 3-4). �Wojciech Dohnal 52 Mieszkańcy miast globalnych Miasta globalne są nie tylko wytworami współczesnego kapitalizmu, który bywa niekiedy określany mianem „kapitalizmu triady” (Flis, Romaniszyn b.d.), ale także stymulatorami zachodzących przeobrażeń. Nie jest zatem przypadkiem, że to właśnie w trzech wyróżnionych przez Sassen ośrodkach są ulokowane naj­ ważniejsze instytucje gospodarcze: światowa giełda papierów wartościowych (Nowy Jork), światowy rynek walutowy (Londyn) oraz światowe centrum ban­ kowe (Tokio). Potwierdzeniem dominującej pozycji Nowego Jorku, Londynu i Tokio jest zaliczenie ich do grupy tak zwanych miast alfa, w światowym rankin­ gu miast stowarzyszenia GaWC (Globalisation and World Cities) (Beaverstock, Smith, Taylor 1999: 445-458). Globalność miast nie jest wyłącznie funkcją ich pozycji ekonomicznej. Kon­ centracja kapitału i zaawansowanych technologii uruchamia efekt kuli śnieżnej - miasta te jak magnes przyciągają do siebie rzesze przybyszów, którzy poszu­ kują w nich pracy i lepszego życia, rynków zbytu, albo po prostu zafascynowani są m agią i sławą tych miejsc. Swobodny przepływ ludzi, migracje, to dla wielu badaczy najistotniejszy wymiar globalizacji. Legalni bądź nielegalni imigranci, którzy na stałe lub czasowo zamieszkują wielkie miasta, stanowią o ich prawdzi­ wie transnarodowych powiązaniach. Do najważniejszych kategorii społecznych tworzących miasta globalne Hannerz zalicza: 1. przedstawicieli biznesu między­ narodowego, 2. populacje pochodzące z trzeciego świata, 3. ludzi kultury oraz 4. turystów. Wszyscy oni są fizycznie obecni w miastach światowych przez większą lub mniejszą część swo­ jego życia, ale mają również silne powiązania z różnymi innymi miejscami na świecie. (...) Bez nich (...), w takiej czy innej konfiguracji, miasta te nie miałyby swojego globalnego charakteru (Hannerz 2006: 193). Warto dodać, że niektórzy badacze do tej listy dodają jeszcze jedną grupę: przedstawicieli świata nauki (King 1995: 216). Wyróżnione przez Hannerza kategorie różnią się wielkością, statusem społecz­ nym i kulturą, a w środowisku, w którym żyją, zajm ują odmienne miejsca. W ten sposób zróżnicowanie społeczne znajduje swoje odzwierciedlenie w strukturze przestrzennej miast. Każda grupa manifestuje w niej swoją obecność poprzez odrębne style życia, symbole i wzory zachowań, a także formy architektoniczne, które ujawniają ich transnarodowy charakter. Przedstawiciele biznesu międzynarodowego stanowi najbardziej elitarną ka­ tegorię mieszkańców wielkich miast. To w jej rękach skupiona jest pełnia władzy ekonomicznej oraz ogromne wpływy polityczne. Należący do niej bankowcy, prawnicy, wysokokwalifikowana kadra kierownicza i profesjonaliści posiadają �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 53 nieograniczony dostęp do wiedzy i informacji - rzeczywistych narzędzi współ­ czesnej władzy, którąpotrafiągenerować, przetwarzać i wykorzystywać (Castells 1996). Grupę tę cechuje ogromna mobilność oraz skłonność do izolacji. „Na­ turalnym środowiskiem” międzynarodowego biznesu są przede wszystkim luk­ susowe siedziby wielkich koncernów, największe banki i instytucje finansowe, ekskluzywne hotele oraz najdroższe centra handlowe. Miejsca te, zwane niekiedy cytadelami lub miastami luksusu (Dohnal 2002: 78), nie tylko symbolicznie, ale i faktycznie dominują nad miastem. Ponieważ często są one projektowane przez tych samych architektów, a ich wystrojem zajm ują się ci sami projektanci, za­ pewniają one swym użytkownikom szczególne poczucie „bycia u siebie”, nieza­ leżnie od tego, gdzie rzeczywiście się znajdują. To jeden z efektów kondensacji przestrzeni - w Paryżu, Londynie czy Tokio biura, pokoje hotelowe i restauracje są jednakowe, a dzięki dostępności połączeń lotniczych szybko można się m ię­ dzy nimi przemieszczać. W świecie transnarodowych powiązań terytorialność traci znaczenie, rodzi się „nowy kosmopolityzm”, który Arjun Appadurai (1991) uznaje za w ażną właściwość miast globalnych. Przedstawiciele biznesu stanowią nieliczną, ale wyróżniającą się populację miasta. Zajmowana przez nich przestrzeń jest w znacznym stopniu sprywatyzo­ wana, odgrodzona licznymi barierami, z których tylko niektóre m ają charakter symboliczny. Dosłownie i przenośnie izolują one elitę od pozostałych mieszkań­ ców miasta, włączając j ą jednocześnie do kosmopolitycznej wspólnoty transna­ rodowej. Całkowicie odmienna jest kategoria imigrantów z krajów trzeciego świata, którą od innych grup odróżnia przede wszystkim liczebność oraz niski status materialny. Rzesze przybyszów z najbardziej nieraz odległych zakątków stano­ w ią znaczny odsetek mieszkańców miast globalnych. Na przykład w Nowym Jorku około 1/3 populacji stanowią imigranci, w Londynie jest ich blisko 25%, zaś w aspirujących do pierwszej ligi miast światowych Toronto, Montrealu i Vancouver ponad 2/3 mieszkańców urodziło się poza Kanadą (Smart, Smart 2003: 276). W przeważającej większości imigranci są słabo wykształceni, posiadają ni­ skie kwalifikacje i wykonują najniżej płatne prace. Co prawda, choćby z powodu wykonywanych zajęć, m ają oni kontakt z m iejską elitą, ale są to asymetryczne relacje dominacji i podległości. Ich szanse awansu społecznego są na ogół ogra­ niczone, a mobilność niewielka. Grupa ta jest przykładem nierównomiemości globalizacji, gdyż w światowej sieci powiązań funkcjonuje ona raczej jako ofiara przepływu kapitału i ludzi niż jako jej beneficjent. Związki z krajami pocho­ dzenia są utrzymywane przez nią zazwyczaj dzięki nowoczesnym technologiom, rzadziej m ają formę osobistych i ścisłych kontaktów. Wszystko to sprawia, że - zdaniem wielu autorów - w przypadku populacji pochodzących z trzeciego świata bardziej zasadnie jest mówić o powiązaniach translokalnych niż transna­ rodowych (Smith 2001). �54 Wojciech Dohnal Upośledzenie ekonomiczne imigrantów posiada swój wymiar przestrzenny. W strukturze miasta zajm ują oni miejsca niechciane. Są nimi często zubożałe dzielnice poprzemysłowe oraz enklawy ubóstwa, w których warunki mieszka­ niowe są zwykle bardzo złe, a poziom bezpieczeństwa niewielki. Anthony King (1995: 226) nazywa te obszary „matecznikami niemocy”. W układzie urbani­ stycznym miast globalnych brak jednoznacznych symboli związanych z imigran­ tami. Roli tej nie pełnią z pewnością modne restauracje z kuchnią etniczną gdyż adresowane są one głównie do klientów spoza własnej grupy, a ich właścicieli zaliczyć należy raczej do jednej z pozostałych kategorii niż do populacji pocho­ dzącej z trzeciego świata. Prawdziwie etniczny charakter, związany z kulturą kraju pochodzenia, zachowują zatem najczęściej niewielkie świątynie, lokalne garkuchnie, kluby muzyczne, rzadziej lokalne media. Trzecią z wyróżnionych przez Ulfa Hannerza kategorii transnarodowych są ludzie związani z szeroko pojętą działalnością artystyczną między innymi mala­ rze, rzeźbiarze, literaci, fotograficy, filmowcy, muzycy itp. Grupa ta, jakkolwiek niewielka i słabo zintegrowana, odgrywa bardzo istotną rolę w miastach świato­ wych, decydując o pełnieniu przez nie roli rynków kulturowych. Tak jak finan­ siści budują potęgę ekonomiczną miast, tak artyści kreują ich wizerunek jako światowych centrów kultury i sztuki. W tym przypadku działa samonapędzający się mechanizm - twórców przyciąga sława i artystyczna tradycja takich ośrod­ ków, jak Paryż, Nowy Jork czy Londyn. Dodatkowym magnesem sąm ożliw ości kształcenia, kontakt z innymi twórcami, swoboda i łatwość zbytu własnych pro­ dukcji. Osiedlając się w miastach, wzbogacają ich ofertę kulturalną podtrzymują opinię o nich jako miejscach niezwykłych i twórczych, co z kolei przyciąga ko­ lejne rzesze żądnych sławy adeptów. Dwa dodatkowe elementy zasługują tu na podkreślenie. Po pierwsze, twór­ czość artystyczna niejako z definicji nie zna granic. Ludzie kultury są więc par excellence transnarodowcami, ich związki z innymi miejscami, choćby tylko duchowe czy ideologiczne, są niezwykle silne, co znajduje swój wyraz w ich twórczości. Po drugie, w społeczeństwie informatycznym głównym narzędziem komunikacji są media, zwłaszcza elektroniczne. Światowe sieci telewizyjne, fir­ my komputerowe i wytwórnie filmowe, podobnie jak inne gałęzie sektora usłu­ gowego, m ają swoje siedziby w miastach globalnych. Za pośrednictwem mediów rozprzestrzenia się wielka różnorodność idei i form kulturowych, w newsroomach, na planach filmowych i w pracowniach komputerowych produkuje się tre­ ści i informacje, które następnie rozsyłane są po całym świecie. W procesie tym kluczową rolę odgrywają ludzie kultury. O ile znaczenie tej kategorii społecznej nie budzi wątpliwości, o tyle trudność sprawia jej umieszczenie w przestrzeni miasta. Artyści funkcjonują bowiem we wszystkich obszarach. Niektórzy należą do elit, inni do klasy średniej, podczas gdy niemała część, dobrowolnie lub z konieczności, przestaje z ubogimi imigran­ tami. Trzymając się metafory zaproponowanej przez Hannerza, w której życie �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna 55 miasta przyrównane jest do spektaklu, można powiedzieć, że to właśnie artyści grają w nim pierwszoplanowe role. Ważnymi, choć ze swej natury epizodycznymi bohaterami, są turyści, ludzie aktywnie zaangażowani w transnarodowy przepływ kultury. Z racji swej ruchli­ wości stanowią oni kategorię łączącą szczególnie wiele miejsc, a przemieszcza­ jąc się między nimi, propagują formy i treści kulturowe, z którymi stykają się na swej drodze. Ze swych najczęściej krótkich pobytów wyw ożą zmitologizowane wrażenia, które później upowszechniają w świecie. W sposób niezamierzony sta­ j ą się tym samym ambasadorami miast globalnych, które w wyobraźni zbiorowej zaczynają funkcjonować jako ważny element kultury. Podobną rolę pełnią media, docierające również tam, gdzie nie pojawiają się turyści (Hannerz 2006: 207). Turyści celowo i dobrowolnie angażują się w życie miasta, ich stała obecność działa na nie stymuluj ąco, pobudza do ciągłej aktywności i umacnia kulturową hegemonię. Również w tym przypadku zachodzi relacja zwrotna - turyści przy­ bywają do miast, bo dzieje się w nich coś ciekawego, zaś miasta organizują różne atrakcje, aby przyciągać turystów. Do tej właśnie grupy, jako szczególnie pożąda­ nych klientów i konsumentów, jest adresowana oferta kulturalna, z m yślą o nich organizowane są różne imprezy, do ich użytku przeznaczane są hotele, kawiarnie i restauracje. Turyści i miasta żyją w pełnej symbiozie, ku obopólnej korzyści. Fałszywe byłoby przekonanie, że cztery omówione tu kategorie tw orzą cało­ ściową populację miast światowych. Tak oczywiście nie jest. Najliczniejszą gru­ pę mieszkańców stanowią w nich „tubylcy” - ludzie, dla których Londyn, Paryż czy Tokio są miejscami, w których się urodzili, pracują i żyją. Miasta te są dla nich przede wszystkim domem. Grupę tę wyróżnia przewaga związków lokal­ nych, narodowych, wewnętrznych nad powiązaniami transnarodowymi, co nie oznacza jednak, by była ona z nich całkowicie wyłączona. Lokalni mieszkańcy pozostają w stałej interakcji z innymi populacjami miejskimi, ale ich aktywność i udział w globalnym przepływie kultury są bardziej ograniczone. Z tego powodu nie są oni uznawani za kategorię transnarodową. * * * Dotychczasowe uwagi na temat miast globalnych wymagają krótkiego podsu­ mowania. Przede wszystkim chciałbym podkreślić, że dyskutowaną tu kategorię miasta globalnego należy rozumieć jako pewną konstrukcję teoretyczną model idealny, który nie odnosi się wprost do żadnej empirycznej rzeczywistości, lecz ra­ czej skupia w sobie cechy, jakie w różnym natężeniu występują we wszystkich tak klasyfikowanych metropoliach. Globalne podobieństwa nie zamazują jednak lokal­ nej różnorodności. Te dwa aspekty sąjak awers i rewers tego samego procesu. Kolejna uwaga dotyczy zasięgu omawianych zjawisk. Nierównomiemość glo­ balizacji jest bezdyskusyjna - najsilniej zaznacza się ona w tak zwanym pierw- �Wojciech Dohnal 56 szym świecie, podczas gdy inne obszary są z niej w znacznym stopniu wyłączo­ ne. Istnieją jednak poważne przesłanki, które już dzisiaj pozwalają stwierdzić, że w wielu miastach współczesnej Afryki, Ameryki Południowej czy Azji nasi­ lają się tendencje, jakie od wielu lat obserwować można w miastach globalnych. I choć tempo zmian jest w nich wolniejsze, to wyraźnie prowadzą one w tym samym kierunku. Meksyk, Hong Kong i Sao Paulo już są w pierwszej lidze miast światowych, podczas gdy Bombaj, Kair czy Lima m ogą stać się wkrótce jej ko­ lejnymi ważnymi graczami. Ostatnia uwaga dotyczy antropologicznych badań nad miastami globalny­ mi. Otóż krytycznie przyznać trzeba, że w tym zakresie dorobek antropologii jest niezwykle skromny. Jak skrupulatnie wyliczyli Alan i Josephine Smartowie (2003: 267), zaledwie dwa, spośród 173 artykułów opublikowanych w 2002 roku na łamach najważniejszych czasopism poświęconych problemom miast i urba­ nizacji, napisane zostały przez antropologów. Myślę, że istnieje kilka przyczyn takiego stanu rzeczy. Po pierwsze, miasto jako przedmiot, a nie miejsce badań wciąż jeszcze nastręcza wiele problemów, gdyż brakuje wypracowanej teorii i metodologii takich badań. Po drugie, nawet wtedy, gdy antropolog pochyla się nad wielkim miastem, to przywiązanie do tradycji powoduje, że częściej skupia on sw ą uwagę na populacjach wywodzących się z Trzeciego Świata niż elitach biznesowych czy turystach, by trzymać się zaproponowanych przez Hannerza kategorii. Po trzecie, nad badaniami miejskimi wciąż jeszcze zdaje się ciążyć niewypowiedziane przekonanie, że jest to teren, na którym antropolog jest in­ truzem, który może co prawda wypowiadać się na różne tematy szczegółowe, ale nie posiada kompetencji i narzędzi, by zabierać głos w kwestiach bardziej ogólnych. O tym, że antropologiczna refleksja nad kulturą współczesną, właściwymi jej stylami życia i codziennymi praktykami, dostarczać może płodnej poznaw­ czo perspektywy teoretycznej, w której takie zjawiska, jak globalizacja wielkich miast stają się lepiej zrozumiałe, dowodzi choćby Hannerzowska koncepcja po­ wiązań transnarodowych. Słowa kluczowe: miasto, miasto globalne, urbanizacja, globalizacja, powiązania trans­ narodowe LITERATURA Appadurai A. 1991 Global Ethnoscapes : Notes and Queries fo r a Transnational Anthropology, w: R.G. Fox (ed.), Interventions: Anthropologies o f the Present, Santa Fe: School of American Research, s. 191-210. �Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropologiczna Bauman Z. 2000 57 Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Beaverstock J.V., Smith R.G., Taylor P.J. 1999 A Roster o f World Cities, GaWC Research Bulletin 5, „Cities” 16: 6, s. 445-458. Castells M. 1996 The Rise o f the Network Society, The Information Age: Economy, Society and Culture, vol. 1, Oxford: Blackwell. Dohnal W. 2002 Przeobrażenia struktur społeczno-przestrzennych wielkich miast, w: A. Brencz (red.), Szkice etnologiczne dedykowane profesor Annie Szyfer, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 69-86. Flis M., Romaniszyn K. b.d. Nierównomierność globalizacji w perspektywie antropologicznej, http:// www.is.phils.uj.edu.pl/publikacje/PDF/globalizacja.pdf (12.10.2007). Future World... 2007 Future World Population Growth to Be Concentrated in Urban Areas o f World, http://www.un.org/esa/population/publications/wup2001/WUP2001-pressrelease.pdf (10.10.2007). Giddens A. 1990 The Consequences o f Modernity, Cambridge: Polity Press. Flannerz U. 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. King A.D. 1995 Re-presenting World Cities: Cultural Theory/SocialPractice, w: PL. Knox, P.J. Taylor (eds.), World Cities in a World-System, Cambridge: Cambridge University Press, s. 215-231. McGrew A. 1992 A Global Society?, w: S. Hall, D. Held, A. McGrew (eds.), Modernity and its Futures, Oxford: Polity Press, s. 61-116. Park R.E., Burgess E.W., McKenzie R.D. 1925 The City: Suggestions fo r Investigation o f Human Behavior in the Urban Environment, Chicago: University of Chicago Press. Redfield R., Singer M. 1954 The Cultural Role o f Cities, „Economic Development and Cultural Change” 3, s. 53-73. Sassen S. 1991 Global City. New York, London, Tokyo, Princeton: Princeton University Press. 1994 Cities in a World Economy, Thousand Oaks, California: Pine Forge/Sage Press. Smart A., Smart J. 2003 Urbanization and the Global Perspective, „Annual Review of Anthropo­ logy” 32, s. 263-285. Smith M.P 2001 Transnational Urbanism: Locating Globalization, Malden: Blackwell. �Wojciech Dohnal 58 Taylor P.J. 1995 World Cities in a World-System, w: P.L. Knox, P.J. Taylor (eds.), World Cities in a World-System, Cambridge: Cambridge University Press, s. 3-20. Weber M. 1994 Etyka protestancka a duch kapitalizmu, przeł. J. Miziński, Lublin: Wydawnictwo Test. Węcławowicz G. 2003 Geografia społeczna miast, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Wojciech Dohnal GLOBAL CITIES AND THEIR INHABITANTS. AN ANTHROPOLOGICAL PERSPECTIVE (Summary) The article discusses global cities - the economic, political and financial centres of the modem world. However, the author does not focus on the economic importance of global cities but on their socio-cultural uniqueness. In this perspective cities are perceived as the most advanced evolutionary form of urban organisms, which developed during post­ industrial globalisation. The latter made modem global cities centres with free movement of people and migrations as their inalienable features. By reference to U lf Hannerz’ con­ cept of transnational connections the author discusses four main social categories that make up global cities: representatives of international business, populations originating in the Third World, the people of culture and tourists. While describing all four of them, the author draws attention to the consequences that the presence of these groups have in the cultural, social and spatial dimensions. Key words: city, global city, urbanisation, globalisation, transnational connections � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74b6ca1368d4d909103607ea6693acf4.pdf 71f957f0dd306d280bfc454b19b873a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6154 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kowalska-Lewicka, Anna (1920-2009) Wojciechowska, Aleksandra (1930-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5740 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.385-390 Creator An entity primarily responsible for making the resource Spiss, Anna Szromba-Rysowa, Zofia Toroński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM ANNA KOWALSKA-LEWICKA (1920-2009) 20 sierpnia 2009 roku zmarła w Krakowie dr Anna Kowalska-Lewicka, etnograf, kierownik Pracowni Etnografii 1HKM PAN w Krakowie, długoletni prezes i honorowy członek Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego, znakomita badaczka terenowa, aktywna uczestniczka licz­ nych konferencji w kraju i za granicą, do końca czynnie uczestnicząca w życiu naukowym śro­ dowiska krakowskiego. Urodziła się 24 maja 1920 roku w Krakowie jako córka Tadeusza Kowalskiego, orientalisty, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Sekreta­ rza Generalnego Polskiej Akademii Umiejętności. Była żoną również orientalisty, profesora Uni­ wersytetu Jagiellońskiego, Tadeusza Lewickie­ go, i siostrą profesora zoologii, Kazimierza Ko­ walskiego, prezesa reaktywowanej w 1989 roku PAU. Po zdaniu matury w 1938 roku w Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Królowej Wandy w Krakowie, zapisała się na filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od początku okupacji włączyła się w konspi­ rację (AK). Pracowała jako urzędniczka w Radzie Głównej Opiekuńczej, następnie od stycznia 1942 roku jako pracownik naukowy w Muzeum Archeologicznym w Krako­ wie (do końca 1953 roku). Równocześnie kontynuowała naukę w ramach tajnego na­ uczania na Uniwersytecie Jagiellońskim (wykłady z archeologii, antropologii, historii sztuki, etnografii). Po zakończeniu wojny, zafascynowana etnografią wykładaną na taj­ nych zajęciach przez Romana Reinfussa, podjęła studia w tej dziedzinie pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim. Na tę decyzję wy­ warły także wpływ zainteresowania kulturą ludową ojca, którego osobowość wycisnęła na Niej piętno. Stopień magistra filozofii w zakresie etnografii uzyskała w 1948 roku na podstawie pracy „Ceramika kopieniaczych szczepów Ameryki Południowej”. Praca ta była wynikiem badań terenowych prowadzonych przez Autorkę wśród kopieniaczych ludów Ameryki Łacińskiej, w latach 1947-1948, w trakcie prywatnej podróży do Ko­ lumbii, Ekwadoru, Peru i Boliwii. Miała tam okazję zaznajomić się z kulturą kreolską i kulturami indiańskimi dorzecza Ukajali oraz płaskowyżu andyjskiego Peru i Boliwii. �386 In memoriam W latach 1945-1950 Anna Kowalska-Lewicka interesowała się głównie etnografią lu­ dów Ameryki Łacińskiej, szczególnie w dorzeczu Amazonki. Znalazło to wyraz w pracy doktorskiej „Zarys kultury Indian Shipibo na tle innych kultur Indian leśnych Ameryki Południowej”, obronionej w 1950 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim, której promo­ torem był prof. Kazimierz Moszyński. Efektem pierwszych naukowych zainteresowań Anny Kowalski ej-Lewickiej był między innymi zamieszczony w „Etnografii Polskiej” artykuł Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontak­ tów z kulturą europejską (1966) i książka Shipibo (1969). Od 1954 roku pracowała w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie, od 1963 do 1971 roku w Pracowni Etnografii IHKM PAN w Łodzi, w charakterze zastępcy kierownika, a następnie, do przejścia na emeryturę 31 sierpnia 1980 roku, w Pracow­ ni Etnografii IHKM PAN w Krakowie, pełniąc funkcję kierownika. Po 1950 roku swe zainteresowania naukowe skierowała na polską kulturę ludową, szczególnie Karpat, przede wszystkim Podhala, szczególnie bliskiego Jej od dzieciń­ stwa, i Beskidu Sądeckiego. W intensywnych badaniach terenowych kierowała uwagę na problematykę z różnych dziedzin kultury, przede wszystkim materialnej: pasterstwa, gospodarki rolno-hodowlanej, pożywienia (ze szczególnym uwzględnieniem gospo­ darki mlecznej), stroju, ale i kultury duchowej (m.in. wierzeń i zwyczajów związanych ze śmiercią). W latach 1952-1953 w praktyce kierowała zespołowymi badaniami tere­ nowymi z ramienia PTL na Podhalu, rozpoczętymi pod kierunkiem Kazimierza Mo­ szyńskiego i Jadwigi Klimaszewskiej, a kontynuowanymi w dalszych latach w ramach Zakładu Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Założenia badań przedstawiła w artykule Badania etnograficzne na Podhalu (1958). W latach 1976-1979 kierowała prowadzo­ nymi przez zespół Pracowni Etnografii IHKM PAN w Krakowie monograficznymi ba­ daniami w Beskidzie Sądeckim. Pod redakcją Anny Kowalskiej-Lewickiej ukazała się praca zbiorowa podsumowująca wspomniane badania — Studia z kultury ludowej Be­ skidu Sądeckiego (1985), do której napisała Wstęp oraz rozdział Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią. Wcześniej ukazała się Jej publikacja Hodowla ipasterstwo w Be­ skidzie Sądeckim (1980), będąca wynikiem dogłębnych badań prowadzonych na tere­ nie mało dotychczas etnograficznie przebadanym. Zainteresowała się też pożywieniem ludności wiejskiej; opracowała kwestionariusz do badań, które prowadziła między in­ nymi na Podhalu. Zagadnienie to było przedmiotem wielu Jej referatów i artykułów publikowanych w kraju i zagranicą. Wymienić tu należy opracowania o serowarstwie (1967), o pożywieniu chłopskim w średniowieczu (1965) czy o znaczeniu ziemniaka w polskiej kuchni (1986). Jest współautorką, z Zofią Szrombą-Rysową, rozdziału Po­ żywienie, w pierwszym tomie syntezy Etnografia Polski. Przemiany kultury ludową (1976), wyróżnionej Nagrodą Sekretarza Naukowego PAN. W 1968 roku odbyła podróż do Senegalu i Mauretanii, gdzie studiowała życie koczowniczych ludów Fulbe i Maurów na Saharze mauretańskiej, a w szczególności ich gospodarkę mleczną, jako materiał porównawczy do europejskich społeczności pasterskich. Plonem podróży była książka Mauretania (1976). Anna Kowalska-Lewicka uczestniczyła w wielu konferencjach międzynarodo­ wych, wygłaszając referaty — głównie na temat pasterstwa i pożywienia. Część z nich została opublikowana, jak na przykład wartościowe opracowania na temat pożywienia ludowego i stanu polskich badań nad tą dziedziną (197la, 197lb). �In memoriam 387 Z inicjatywy Anny Kowalskiej-Lewickiej w 1971 roku odbyło się w Krako­ wie ogólnopolskie, interdyscyplinarne seminarium naukowe na temat pożywie­ nia, zorganizowane przez oddział PTL i Muzeum Etnograficzne w Krakowie, któ­ rego plon ukazał się pod Jej redakcją: Pożywienie ludności wiejskiej, między innymi z artykułem o tradycyjnej produkcji mlecznej w Mauretanii (1973b). Swą wiedzę, a także zdolności organizacyjne wykorzystała, realizując w 1985 roku w Kamiowicach pod Krakowem, pod egidą krakowskiego oddziału PTL, VI Mię­ dzynarodową Konferencję na temat etnologicznych badań nad pożywieniem, po­ święconą innowacjom w zwyczajach żywieniowych w Europie i Stanach Zjedno­ czonych. W latach 1981-1989 była członkiem KomitetuNauk Etnologicznych PAN; wcho­ dziła w skład Prezydium Komitetu (1987-1989). Od 1973 roku, to jest od reaktywo­ wania przy Oddziale PAN w Krakowie Komisji Etnograficznej, była jej członkiem (wybrana została wówczas na sekretarza Komisji). Zasiadała w Radach Muzealnych: w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, w Muzeum Tatrzańskim, Orawskim Parku Etnograficznym. Członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego została w 1947 roku. Peł­ niła przez dwie kadencje funkcję prezesa Towarzystwa (1982-1986 i 1986-1989), a także wiceprezesa (1992-1996), wykazując w trudnych dla PTL momentach dużą energię i kreatywność. W latach 1999-2005 przewodniczyła Komisji Rewizyjnej, była redaktorem serii wydawniczej PTL „Biblioteka Popularna”, a potem „Bibliote­ ka Popularnonaukowa” (1962-2004). W oddziale krakowskim, do którego należała, aktywność wykazała już w latach 1951-1958, najpierw jako sekretarz zarządu, na­ stępnie wiceprezes (1962-1969). Dwukrotnie pełniła funkcję prezesa oddziału (1959­ 1961, 1970-1980). Ogromnie zaangażowana, nie tylko wygłaszała odczyty, ale była inicjatorką organizowania przez oddział tematycznych sesji naukowych. Za Jej ka­ dencji powstało Koło Zainteresowań Kulturą Indian (1971-1975). Gorąco poparła powołanie Koła Zainteresowań Kulturą Ormian w 1980 roku; wówczas Ormianie tylko w ten sposób mogli się zorganizować. Ostatnim ważkim i wymagającym duże­ go wysiłku przedsięwzięciem Anny Kowalskiej-Lewickiej było współredagowanie z Ewą Fryś-Pietraszkową i Anną Spiss pierwszego tomu opracowania Etnografo­ wie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne (2002), wydawanego przez PTL. To właśnie ona znacząco przyczyniła się do realizacji tej inicjatywy wydawni­ czej, wysuniętej przez Jana P. Dekowskiego z oddziału łódzkiego PTL. Całym ser­ cem oddana Towarzystwu, propagowała i pisała o działalności PTL, między inny­ mi w artykule Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju (1988). W 1991 roku otrzymała godność członka honorowego Towarzystwa. Odznaczona została Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1975), Srebrnym Medalem Zasłużony Kulturze „Gloria Artis” (2007), Nagrodą Ministra Kultury i Sztuki (1995). W Jej bogatym dorobku, oprócz trzech samodzielnych publikacji, znajdują się liczne artykuły, publikowane w polskich i zagranicznych czasopismach. Zwracała w nich szczególną uwagę na znaczenie dla naszej nauki empirycznych badań tereno­ �In memoriam 388 wych, z pasją przez Nią podejmowanych. Osiągnięcia naukowe i talent organizacyj­ ny, silna osobowość oraz niezależność sądów sprawiły, iż Anna Kowalska-Lewicka zajęła ważne miejsce w polskiej etnografii. Anna Spiss, Zofia Szromba-Rysowa WYBRANE PRACE ANNY KOWALSKIEJ-LEWICKIEJ 1958 1965 1966 1967 1969 197la 1971b 1973a 1973b 1976a 1976b 1980 1985 1986 1988 2002 2006 2007 Badania etnograficzne na Podhalu, „Etnografia Polska” 1, s. 240-256. Pożywienie chłopskie w średniowieczu i przydatność badawcza źródeł etno­ graficznych, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 13: 4, s. 754-766. Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską, „Etnografia Polska” 10, s. 376-396. Tradycyjne serowarstwo w Polsce, „Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego” 9: 3, s. 151-193. Shipibo, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Die Volksnahrung der Bauern in Polen, „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae” 20: 1, s. 45-85. Ethnologische Forschungen über die Volksnahrung in Polen, „Ethnologia Europaea” 5, s. 132-141. (red.), Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków: Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Tradycyjna produkcja mleczna w Mauretanii, w: A. Kowalska-Lewicka (red.), Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, s. 269-282. Mauretania, Warszawa: Wiedza Powszechna. (wspólnie z Z. Szrombą-Rysową) Pożywienie, w: M. Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnogra­ fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, s. 353-376. Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. (red.) Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław: Zakład Naro­ dowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. The Potato and the Polish Kitchen, w: A. Fenton, E. Kisban (eds.), Food in Change. Eating Habits from the Middle Ages to the Present Day, Edin­ burgh: John Donald Publishers. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kul­ turalnym kraju, „Lud” 72 (wyd. 1989) s. 47-65. (red. wspólnie z E. Fryś-Pietraszkową A. Spiss) Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie. Jędrzej Wowro. Swiątkarz beskidzki, Wadowice: Wadowickie Centrum Kultury. „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła ”. Odpowiedzi na pytania Zbig­ niewa Jasiewicza, „Lud” 91, s. 305-345. �In memoriam 389 ALEKSANDRA WOJCIECHOWSKA (1930-2009) Urodziła się 15 maja 1930 roku w Poznaniu, w ro­ dzinie kupieckiej. Jej ojciec, Antoni Bilanowski, był po­ wstańcem wielkopolskim, w czasie II wojny światowej więzionym w obozie koncentracyjnym. Podczas wojny, jej matka Apolonia, a także Aleksandra, mając niespełna 12 lat, musiały przymusowo pracować i ten okres wywarł wpływ na jej życie. W czasie okupacji, mimo ciężkich warunków materialnych, uczyła się na tajnych komple­ tach. Po zakończeniu wojny, od 1945 roku uczęszcza­ ła do Gimnazjum im. Gen. Zamoyskiej w Poznaniu, a w 1950 roku rozpoczęła studia z zakresu historii kul­ tury materialnej na Uniwersytecie Poznańskim, które ukończyła w 1953 roku (pierwszy stopień), a następnie studiując w latach 1955-1957 uzyskała stopień magistra etnografii za pracę „Chłopskie budownictwo mieszkalne na terenie powiatu kcyńskiego” napisaną pod kierunkiem prof. Józefa Burszty. Po ukończeniu studiów pracowała w latach 1959-1962 w Pracowni BadaniaFolkloru przy Woj ewódzkim Domu Kultury w Poznaniu, a w latach 1962-1993w poznań­ skim Pałacu Kultury jako kierownik Uniwersytetu Kultury — dwuletniego Studium Oświaty Dorosłych oraz wykładowca z dziedziny historii kultury i etnografii. Aleksandra Wojciechowska, w ramach pracy naukowej, prowadziła badania nad kulturą ludową i folklorem w Wielkopolsce, na ziemi lubuskiej i w województwie koszalińskim. Była autorką wielu prac opublikowanych między innymi w trzytomowym dziele Kultura ludowa Wielkopolski (1960-1967) oraz w książce Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej (1964), pracach zbiorowych pod redakcją prof. Józe­ fa Burszty. Napisała też Dożynki w Wielkopolsce, wydane trzykrotnie (1967, 1970 i 1983-1984) jako samodzielna pozycja wydawnicza o charakterze monograficznym, przeznaczona również dla potrzeb zespołów folklorystycznych. W czasie całej swej pracy zawodowej wykładała wybrane zagadnienia z dziedzi­ ny kultury ludowej i folkloru, prowadziła poradnię etnograficzną, udzielała konsul­ tacji instruktorom zespołów folklorystycznych, organizowała plenery dla twórców ludowych, a także wystawy twórczości ludowej. Wydaje się jednak, że największym jej osiągnięciem było rozpoczęte w 1987 roku tworzenie scenariuszy i komentarzy do filmów związanych z kulturą ludową i folklorem wielkopolskim. Przyczyniła się, wspólnie z autorem zdjęć, Januszem Piwowarskim, do powstania na taśmach wideo zbioru pod ogólnym tytułem „Videoteka Folkloru Wielkopolskiego”. Powstały 24 filmy dokumentalne o różnej długości. W latach 2007-2008 doprowadziła do przegrania wszystkich filmów wideo na płyty DVD, przy pomocy finansowej Stowarzyszenia Twórców Ludo­ wych. Dzięki jej współpracy ze Studio Pro Video Janusza Piwowarskiego powstało �390 In memoriam 9 płyt wydanych w 2008 roku pod wspólnym tytułem „Śladami tradycyjnej kultury ludowej”. Problematyka kultury ludowej i folkloru była związana nie tylko z jej pracą za­ wodową, lecz również społeczną Od roku 1962 była członkiem PTL. Działała też w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. W 1986 roku zorganizowała Oddział Wiel­ kopolski STL i została przewodniczącą Rady Programowej, którą to funkcję pełniła do ostatnich chwil swego życia. Za swą działalność zawodową i społeczną otrzymała Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1983), Złoty Krzyż Zasługi (1972), odznakę „Zasłużony Dzia­ łacz Kultury” (1971), Odznaki Honorowe Miasta Poznania i „Za zasługi w rozwoju województwa poznańskiego” oraz Nagrodę im. Oskara Kolberga przyznaną przez Mazowieckie Towarzystwo Kultury (1995). Tę ostatnią nagrodę najbardziej ceniła. Aleksandra Wojciechowska w 1949 roku zawarła związek małżeński; wspólnie z mężem przeżyła 46 lat. Mąż zapewnił jej stabilizację życiową i pomagał realizować wszystkie zamierzenia. Miała jedną córkę, Ewangelinę (dr historii, autorka publika­ cji historycznych, wydawca). Kilka lat przed śmiercią przeniosła się do Kiekrza pod Poznaniem, gdzie w ostatnim okresie życia była otoczona troskliwą opieką córki. Zmarła w Kiekrzu 9 czerwca 2009 roku, została pochowana 12 czerwca na cmenta­ rzu junikowskim w Poznaniu. Zbigniew Toroński Spis filmów dokumentalnych z kolekcji „Śladami tradycyjnej kultury ludowej” (9 płyt DVD), opartych na scenariuszach, przy większości filmów także opracowa­ niach naukowych i komentarzach A. Wojciechowskiej; zdjęcia i montaż J. Piwowar­ ski, Stowarzyszenie Twórców Ludowych, Studio Pro Video 2008: 1. Strój szamotulski, Stroje ludowe z Przyprostyni, Z tradycji hafciarstwa ludowego —p. Glapińska, Strój bamberski i poznański', 2. Henryk Hagel — rzeźbiarz ludowy, JózefSkawiński — rzeźbiarz ludowy, Zdzisław i Piotr Staszakowie — rodzina rzeźbiarzy ludowych, Kultura ludowa Pałuk, cz. 1. Zdob­ nictwo', 3. Instrumenty ludowe ze zbiorów Tadeusza Czwordona, Andrzej Mendlewski — bu­ downiczy instrumentów muzycznych, Kozioł weselny; 4. XVII Turniej Dudziarzy Wielkopolskich, XXVI Turniej Dudziarzy Wielkopolskich; 5. Kapela zbąszyńska, Kapela z Przyprostyni, Kapela Dudziarzy Wielkopolskich; 6. Józef Dzieciątkowski — garncarz ludowy, Bednarze; 7. Wesele szamotulskie; 8. W gościnie u Tośtaków, Chodzenie z niedźwiedziem, Pisanki wielkanocne; 9. Strój biskupiański, Stroje z Dąbrówki Wielkopolskiej, Maria Orlikowa — śpie­ waczka ludowa z Szamotuł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbce9d93718b816128297037c2c9f46e.pdf a5c8c06229597b95470ae28e82d0da98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6156 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5741 Title A name given to the resource Pierwsze strony/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM XCIV ZA ROK 2010 �„LUD” is regularly indexed/abstracted in: • IBSS - International Bibliography o f the Social Sciences • IVB - Internationale Volkskundliche Bibliographie • Anthropological Index Online • „Central European Journal of Social Sciences and Humanities” • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.unidodz.pl) �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM XCIV ZA ROK 2010 POLSKIE 1895 TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2010 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posem-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji - Natalia Bloch Redaktor - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Agnieszka Chwieduk, Wojciech Dohnal, Marek Gawęcki, Waldemar Kuligowski, Katarzyna Marciniak, Lech Mróz, Grzegorz Pełczyński, Jacek Schmidt, Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Copyright © by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and Authors, 2010 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2008 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (71) 321 16 10, FAX (71) 321 16 14 e-mail: ptl@ptl.info.pl http://www.ptl.info.pl REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (61) 829 48 25, FAX (61) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl; nbloch@amu.edu.pl http ://www.ptl.info .pl/?page_id= 112 DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad631cf3b426450bea2542313936a6ee.pdf 4726c388ec182cb209a5d4f739667bd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6157 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5742 Title A name given to the resource Spis treści/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s. 4-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 SPIS TREŚCI I. ANTROPOLOGICZNE SPOJRZENIE NA GLOBALIZACJĘ (red. Aleksander Posem-Zieliński) Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Wprowadzenie.............................................................13 Zbigniew J a s i e w i c z , Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji. Globalizacja jako element świata zobiektywizowanego i globalizm jako ideologia.................................................................................................................15 Aleksander Po s e r n - Z i e l i ń s k i , Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tu b y lcze......................................................................................................................... 25 Wojciech D o h n a l , Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropolo­ giczna .............................................................................................................................47 Waldemar K u l i g o w s k i , Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrow a?.................................................................................................... 59 Agnieszka C h w i e d u k , Globalizacja a tożsamość zbiorowa. Pomiędzy tekstem a praktyką badaw czą..................................................................................................... 73 Elżbieta K o s t o w s k a - W a t a n a b e , „Lękam się Danajów, nawet gdy przynoszą dary”. Globalizacja w perspektywie antropologicznej - casus J a p o n ii.................... 87 Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a , O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie K azachstanu............................................................................................ 107 Natalia B l o c h , Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? Globalny dyskurs praw zwierząt jako „tradycja wynaleziona” w diasporze tybetańskiej...............................121 Ryszard Vo r b r i c h, Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne w zderzeniu ze społeczeństwem narodowym i globalnym. Przypadek Kamerunu . . 143 Halina R u s e k , Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyń­ skiego ...........................................................................................................................159 Anna K w a ś n i e w s k a , Grupa etniczna w dobie globalizacji - na przykładzie Kaszubów .....................................................................................................................173 II. ARTYKUŁY Zbigniew J a s i e w i c z , Studia nad literaturą ludową etnografia, etnologia, antropologia. Kierunki zainteresowań kształtującej się w połowie XIX wieku polskiej etnologii/antropologii kulturow ej.................................................................191 Dorota A n g u t e k , Kanadyjska antropologia zmysłów - alternatywa wobec postmodernizmu........................................................................................................... 221 Ivan P e s h k o v , Rosjanie z Mongolii Wewnętrznej w cieniu projektowanej i praktykowanej przeszłości. Pułapki„rosyjskości retrospektywnej” na pograniczu rosyj sko-chińskim........................................................................................................ 243 �6 Joanna M r o c z k o w s k a , Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy.............................................................................263 Anna Maria K i j e w s k a , Kurban w Kyz Ana Tekke - współczesne przemiany tradycji ofiamiczych w sanktuarium muzułmańskim w północno-wschodniej B u łg a rii.................................................................................................................... 285 Anna W i t e s k a - M ł y n a r c z y k , Pamięć autobiograficzna polskich „ofiar” i „opraw­ ców” z okresu komunizmu w kontekście polityki historycznej partii Prawo i Sprawiedliwość........................................................................................................... 307 Mateusz S z u b e r t , Choroba uświęcona - przypadek siostry F austyny..................... 333 Rafał K o r c z a k , Szymborskie przywoływki - unikatowe zjawisko kujawskiej kultury regionalnej........................................................................................................ 347 III. POGLĄDY I OPINIE Andrzej Z a p o r o w s k i , Kultura - ruchomy c e l ............................................................. 367 Michał B u c h o w s k i , Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? Kilka uwag na marginesie książki Marcina Brackiego Antropologia. Literatura - dialog - przekład............................................................. 377 IV. KOMUNIKATY Piotr F ab i ś , Durkheima historia osobista i prawa historii...........................................387 Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Tadeusz C z e k a l s k i , Refleksj a nad zj awiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim. Przegląd literatury polskojęzycznej............... 397 Piotr M a ł c z y ń s k i , Piłka nożna a etniczność. Na poboczu rozgrywek reprezentacji narodowych i mundialowej gorączki..........................................................................405 V. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Janusz B a r a ń s k i , Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007 {Zbigniew Jasiewicz)........................................413 Krzysztof N a w r a t e k, Miasto jako idea polityczna, Kraków: Korporacja Halart 2008 (Wojciech Dohnal)............................................................................................... 418 Gabriela K i li a n o v á , EvaKoval ská, Eva K r e k o v i c o v á (red.),Myatídruhívmodernej spolocnosti, Bratislava: Veda, vydavatel’stvo SAV 2009 (Halina Rusek). . . 422 Jifí L a n g e r , Lidové stavby v Europé, Praha: Grada Publishing 2010 (Zygmunt K łodnicki).................................................................................................................... 427 Ulf B r u n n b a u e r (ed.), TransnationalSocieties, TransterritorialPolitics. Migrations in the (Post-)YugoslavRegion, 19th-21st Century, München: R. Oldenbourg Verlag 2009 (Karolina Bielenin-Lenczowska)...................................................................... 429 Biljana S i k i m i ć, Petko H r i s t o v (eds.), Kurban in the Balkans, Beigrade: Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies 2007 (Anna Maria K ije w sk a ).................................................................................................................... 433 Łukasz S m y r s k i , Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG 2008 (.Zbigniew Ja siew icz).................................................................................................. 437 �7 Dagnosław D em ski, Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i pa­ sterzy, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN 2007 (Zbigniew Jasiew icz).................................................................................................................... 442 Maciej Z ą b e k , Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa: Wydawnictwo DiG 2007 (Magdalena Chułek).......................................446 Jacek S c h m i d t , Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Poznań: Wydawnictwo NEWS-Witold Nowak 2009 (Michał Buchowski)..................................................................................................... 449 Halina M i e l i c k a (red.), Folklor i folkloryzm w zglobalizowanym społeczeństwie polskim, Kielce: Panzet 2009 (Dariusz Adamczyk).................................................... 453 Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współ­ czesność. Analiza zjawiska z perspektywy socjologii zdrowia i choroby, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008 (Danuta Penkala-Gawęcka)........................................456 Agnieszka K o ś c i a ń s k a , Potęga ciszy. Konwersja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumar is, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009 (Dorota H a ll).................................................... 461 Urszula L e h r, U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego i Podhala, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 2007 (Zbigniew Jasiew icz).................................................................................................................... 465 Seweryn A. W i s ł o c k i , Mistrz/Master Teofil Ociepka. Między władzą a prawdą. Between the Authorities and the Truth, Katowice: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk” 2010 (Janusz Kamocki)...................................................................................469 „Studia Ethnologica Pragensia” t. 1: 2010, red. M. Tomandl, Univerzita Karlova, Filozoficka fakulta, Praha (Maciej K u r c z )................................................................ 470 VI. KRONIKA 86. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Toruń, 24 września 2010 (Jerzy Adamczewski, Grażyna Ewa Karpińska)........................ 473 Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego za okres od września 2009 do sierpnia 2010 (Jerzy Adamczewski) . . 476 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Poznań, 18 maja 2009 (Ryszard Vorbrich)............................................................. 485 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, 20 listopada 2009 (Ryszard Vorbrich).................................................... 487 Międzynarodowa konferencja „What is Anthropology of Europe and How Should it be Practiced?”, Poznań, 15-16 października 2009 (Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip, Katarzyna Chlewińska)...................................................................... 489 Konferencja Medical Anthropology Student Network EASA, Berlin, 11-12 lutego 2010 (Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Helena Wądołowska) . . . . 493 Międzynarodowa konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”, Wrocław, 17-18 września 2009 (Małgorzata Michalska)...............................................................................................496 Konferencj a „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżowania”, Toruń, 23-24 września 2010 (Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska) . . 499 Konferencja „Oblicza buntu. Praktyki i teorie sprzeciwu w kulturze współczesnej”, Poznań, 4-5 marca 2010 (Rafał Kleśta-Nawrocki).................................................... 501 �8 Konferencja „Projekt: Miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych”, Poznań, 18-19 marca 2010 {Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka C hw ieduk)............... 505 Projekt „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego”, Poznań-Sztutowo, maj-czerwiec 2010 {Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska)............... 507 Projekt „Puszcza Pyzdrska. Olędrzy i ich żelazne domy”, wrzesień-czerwiec 2010 oraz konferencja „Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne domy, stan dziedzictwa i perspektywy na przyszłość”, Blizanów, 13 listopada 2009 {Bartosz Stańda) . . 509 Wystawa „Sztuka spod krosna i igły”, Muzeum Etnograficzne, oddział Muzeum Narodowego, Wrocław, 27 listopada 2009-21 lutego 2010 {Hanna Goiła) . . . . 511 VIL IN MEMORIAM Irena Bajerowa (1921-2010) {Krystyna Reinfuss-Janusz)..............................................515 Claude Lévi-Strauss (1908-2009). Ostatni heros humanistyki {Wojciech JózefBurszta) . . 516 Aleksander Michajłowicz Rieszetow (1932-2009) {Zbigniew Jasiewicz).........................520 Halina Sampławska (1926-2009) {Sylwia Tatara)............................................................. 523 Noty o autorach artykułów.................................................................................................. 525 Informacje dla autorów........................................................................................................ 531 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3de3b6528cd874db5dc170dc9d1db528.pdf b5ab90c3a1d55aeab84f70dff8a0568a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6158 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5743 Title A name given to the resource Contens/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 CONTENTS I. ANTHROPOLOGICAL LOOK AT GLOBALISATION (edited by Aleksander Posem-Zieliński) Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Introduction................................................................13 Zbigniew J a s i e w i c z , Cultural anthropology/ethnology in face of the duality of globalisation. Globalisation as an element of objective world and globalisation as ideology.......................................................................................................................15 Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Globalisation in the „fourth world” and new indigenous m ovem ents................................................................................................. 25 Wojciech D o h n a l , Global cities and their inhabitants. An anthropological per­ spective ........................................................................................................................... 47 Waldemar K u l i g o w s k i , Ethnicity in the Internet ecumen. Is digital solidarity possible?................................................................................................................................59 Agnieszka C h w i e d u k , Globalisation versus group identity. Between the text and research practice............................................................................................................. 73 Elżbieta K o s t o w s k a - W a t a n a b e , „I am afraid of Danaes, even when they bring gifts”. Globalisation in the anthropological perspective - the case of J a p a n ..........................................................................................................................87 Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a , On globalisation and glocalisation of biomedicine - the example of Kazakhstan...................................................................................... 107 Natalia B l o c h , Can a yak eater become a vegetarian? A global animal rights discourse as the „invented tradition” in the Tibetan diaspora.................................................... 121 Ryszard Vo r b r i c h, An iron pot and a clay pot or the tribal society clashed with the national and global society. The case of C am eroon................................................. 143 Halina R u s e k , Globalisation and borderland - the special case of Cieszyn Silesia . . 159 Anna K w a ś n i e w s k a , An ethnic group at the time of globalisation - the example ofK ashubians...............................................................................................................173 II. ARTICLES Zbigniew J a s i e w i c z , Studies of folk literature, ethnography, ethnology, and anthropology. Interests of the emerging Polish ethnology/cultural anthropology in mid 19th century........................................................................................................ 191 Dorota A n g u t e k , Canadian anthropology of the senses - an alternative to postmodernism.............................................................................................................. 221 Ivan P e s h k o v, The Russians from Inner Mongolia in the shadow of their proj ected and practised past. The pitfalls of „retrospective Russianness” along the Russian-Chinese b o rd e r........................................................................................................... 243 �10 Joanna M r o c z k o w s k a , Marriage by capture in Kyrgyzstan - the experience of time, collectivity and violence.............................................................................263 Anna Maria K i j e w s k a, Kurban in Kyz Ana Tekke - modem transformations of the sacrifice traditions in the Muslim sanctuary in North-Eastern Bulgaria............... 285 Anna W i t e s k a - M l y n a r c z y k , Autobiographic memory of Polish „victims” and „oppressors” from the communist times in the context of historical politics of the Law and Justice p a r t y ...................................................................................307 Mateusz S z u b e r t , Sanctified illness - the case of Sister F au stin a............................333 Rafał K o r c z a k , Przywofywki from Szymborze - a unique phenomenon of the regional culture in K u jaw y ......................................................................................347 III. VIEWS AND OPINIONS Andrzej Z a p o r o w s k i , Culture - a moving ta r g e t.................................................... 367 Michał B u c h o w s k i , Should anthropology be anti-occultist, apolitical and pansemiotic? A few comments on Marcin Brocki’s book Anthropology. Literature - dialogue - translation .........................................................................................377 IV. REPORTS Piotr F ab i ś, Durkheim’s personal history and the laws of h is to r y ............................387 Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Tadeusz C z e k a l s k i , Reflections on migration in the Balkan Peninsula. A review of Polish language literature . . . . 397 Piotr M a ł c z y ń s k i , Football versus ethnicity in the context of matches played by the national teams and the world cup f e v e r .......................................................... 405 V. REVIEWS AND REVIEW NOTES Janusz B a r a ń s k i , Świat rzeczy. Zarys antropologiczny [The world of things. An anthropological outline], Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007 {Zbigniew Jasiew icz).........................................................................................413 Krzysztof N a w r a t e k , Miasto jako idea polityczna [The town as a political idea], Kraków: Korporacja Halart 2008 (Wojciech Dohnal) .............................................. 418 Gabriela K i l i an o vä , Eva Kov al sk ä, Eva K r e k o v i c o v ä (eds.), My a tidruhivmodernej spolocnosti, Bratislava: Veda, vydavatel’stvo SAV 2009 (.Halina Rusek). . . . 422 Jifi L a n g e r , Lidove stavby v Europe, Praha: Grada Publishing 2010 (Zygmunt K lodnicki).................................................................................................................... 427 Ulf B r u n n b a u e r (ed.), Transnational Societies, Transterritorial Politics. Migrations in the (Post-)YugoslavRegion, 19th-21st Century, München: R. Oldenbourg Verlag 2009 (Karolina Bielenin-Lenczowska)...................................................................... 429 Biljana S i k i m i ć, Petko H r i s t o v (eds.), Kurban in the Balkans, Belgrade: Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies 2007 (Anna Maria K ije w sk a ).................................................................................................................... 433 Łukasz S m y r s k i , Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii [Ajdyn means moon. The peoples of southern Siberia], Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG 2008 (Zbigniew Jasiewicz) . 437 �11 Dagnosław D e m s k i , Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i pa­ sterzy [The images of Hinduism. Culture and religion through the eyes of Rajputs and shepherds], Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN 2007 (Zbigniew Jasiewicz).................................................................................................................... 422 Maciej Z ą b e k , Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów [The Whites and the Blacks. The attitudes of Poles to Africa and Africans], Warszawa: Wydawnictwo DiG 2007 (Magdalena Chulek)..........................................................446 Jacek S c h m i d t , Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech [New identities at the time of European transformations. Immigrants from Poland in Germany], Poznań: Wydawnictwo NEWS-Witold Nowak 2009 {Michał Buchowski) ................................................................................449 Halina M i e l i c k a (ed.), Folklor i folkloryzm w zglobalizowanym społeczeństwie polskim [Folklore and folklorism in the globalised Polish society], Kielce: Panzet 2009 {Dariusz Adamczyk)............................................................................................453 Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współ­ czesność. Analiza zjawiska z perspektywy socjologii zdrowia i choroby [Non­ medical treatment in Poland. Tradition and contemporaneity. The analysis of the phenomenon from the perspective of the sociology of health and illness], Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008 {Danuta Penkala-Gawęcka)........................................456 Agnieszka K o ś c i a ń s k a , Potęga ciszy. Konwersja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris [The power of silence. Conversion and reconstruction of the gender order - the example of the Brahma Kumaris new religious movement], Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009 {Dorota Hall).............................................................................461 Urszula Lehr, U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego i Pod­ hala [At the end of life. Old age of the rural inhabitants of Silesian Beskids and Podhale], Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 2007 {Zbigniew Ja siew icz).................................................................................................. 465 Seweryn A. W i s ł o c k i , Mistrz/Master Teofil Ociepka. Między władzą a prawdą. Between the Authorities and the Truth, Katowice: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk” 2010 {Janusz Kamocki)...................................................................................469 „Studia Ethnologica Pragensia” vol. 1: 2010, ed. M. Tomandl, Univerzita Karlova, Filozoficka fakulta, Praha {Maciej K u r c z )................................................................ 470 VI. CHRONICLE 86th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Toruń, 24 September 2010 {Jerzy Adamczewski, Grażyna Ewa Karpińska)..................... 473 Report on the work of the Main Board of the Polish Ethnological Society for the period from September 2009 to August 2010 {Jerzy Adamczewski)............... 476 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Poznań, 18 May 2009 {Ryszard Vorbrich)........................................485 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Scien­ ces, Warszawa, 20 November 2009 {Ryszard Vorbrich)........................................487 International Conference “What is Anthropology of Europe and How Should it be Practiced?”, Poznań, 15-16 October 2009 {Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip, Katarzyna Chlewińska)............................................................................................489 �12 Conference Medical Anthropology Student Network EASA, Berlin, 11-12 February 2010 (Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Helena Wądo­ łowska) ...........................................................................................................................493 International Conference „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości” [Poles outside the boundaries of Poland at the beginning of the 21st century - different faces of Polish identity], Wroclaw, 17-18 September 2009 {Małgorzata Michalska).................................................... 496 Conference „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżowania” [Beyond the border, the sea, to the spirit world... Cultural dimensions of travel], Toruń, 23-24 September 2010 (Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska). . 499 Conference „Oblicza buntu. Praktyki i teorie sprzeciwu w kulturze współczesnej” [The faces of rebellion. The practice and theory of opposition in contemporary culture], Poznań, 4-5 March 2010 (Rafał Kleśta-Nawrocki).....................................501 Conference „Projekt: Miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych” [The City of Poznań Project. A review of research projects], Poznań, 18-19 March 2010 (Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka Chwieduk).................................................... 505 Projekt „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego” [Sztutowo or Stutthof? Assimilation of the cultural landscape project], Poznań - Sztutowo, May-June 2010 (Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska) .................. 507 Projekt „Puszcza Pyzdrska. Olędrzy i ich żelazne domy” [The Pyzdry Forest. The Hauländer and their iron houses project], September-June 2010, and conference „Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne domy, stan dziedzictwa i perspektywy na przyszłość” [The Pyzdry Forest. The Hauländer and their iron houses. The heritage and future prospects], Blizanów, 13 November 2009 (Bartosz Stańda) . 509 Exhibition „Sztuka spod krosna i igły” [Loom and needle art exhibition.], Ethnographic Museum, Branch of the National Museum, Wroclaw, 27 November 2009­ -21 February 2010 (Hanna G o iła ).............................................................................511 VII. IN MEMORIAM Irena Bajerowa (1921-2010) (Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 515 Claude Lévi-Strauss (1908-2009). The last hero of the humanities (Wojciech Józef B u rszta )........................................................................................................................516 Aleksander Michajłowicz Rieszetow (1932-2009) (Zbigniew Jasiewicz).........................520 Halina Sampławska (1926-2009) (Sylwia Tatara)............................................................. 523 Notes about the authors of articles......................................................................................525 Information for authors........................................................................................................ 531 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/277134735e03423eee19db5a74550adb.pdf a4d15ab4dbc48718cdc54b17028011ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1047 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.300-304 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M \1 o H I A lvI Lud. t. 54. 1970 WALDEMAR BABINICZ Dnia 21 kwietnia 1969 r. zmarł w Nałęczowie Waldemar Babinicz. Urodzony 13 VIII 1902 r. w Kowlu, studiował polonistykę na KUL, a ukończył studia w Wilnie. Był nauczycielem głównie w szkołach rolniczych, działaczem "Wici" i ZNP. Był zasłużonym działaczem 'kultury i publicystą, a także pisarzem. Pozostawił znaczny dorobek pisarski i publicystyczny w postaci 20 dzieł i powieści: Listy z Parafii, Apostołowie, Rówieśnicy, Obecny, Drzazgi, Fontanna i inne. Znany był jako działacz kulturalny, szczególnie na terenie woj. kieleckiego. W roku 1943, jeszcze w czasie okupacji, założył Uniwersytet Ludowy w Pawłowieach, a potem w Rożnicy, który prowadził do 1969 roku. Był zbieraczem gawęd, pieśni i legend ludowych, których, niestety nie zdążył już opublikować. Wieloletni członek PTL, odznaczony Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, "Zasłużony Nauczyciel PRL", Medalem Komisji Edukacji Narodowej i innymi odznaczeniami. Był głębo''kim, gorącym patriotą, kochał swój kraj rodzinny Polskę, jej tradycje, literaturę i obyczaje. Kochał polską przyrodę, wieś polską, a przede wszystkim młodzież, z którą pracował i której starał się pomagać przez całe swoje życie. Elżbieta JOZEF Królikowska BŁACHNIO W dniu 27 listopada 1968 r. zginął śmiercią tragiczną Józef Błachnio, ur. 12 VIn 1912 r. - ,adiunkt Muzeum w Grudziądzu. Zmarły był powszechnie znanym i cenionym działaczem w Grudziądzu. Pełnił m.in. funkcję wiceprezesa Zarządu Oddziału PTTK, przewodnicz.ącego Komisji Ochrony Zabytków oraz społecznego opie- �In :301 Memoriam kuna zabytków. Tuż po wOJnie przystąpił w bardzo trudnych warunkach do organizowania Muzeum i Biblioteki powiatowej w Grudziądzu. Był też znanym popularyz.atorem regionu grudziądzkiego. Pozostawił po sobie liczne prace, m.in. monografię miasta i powiatu, kroniki i przewodniki. Elżbieta ALEKSY ANTONI Królikowska GILEWICZ W dniu 10 czerwca 1969 r. zmarł dr Aleksy Gilewicz, ur. 22 VIII 1905 r. historyk, wybitny polski metrolog, znawca i badacz dziejów ziemi przemyskiej, członek Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie, założyciel Oddziału Przemyskiego PTL. Stopień doktora uzyskał na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie pracy pt. Studia z dziejów miar i wag w Polsce. Jego dorobek naukowy z tego zakresu obejmuje 55 artykułów i haseł w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej, dwa rozdziały w Historii Polski. T,akże Ziemia Przemyska stała się jednym z naczelnych tematów w jego pracach - Słownik historyczno-geograficzny Ziemi Przemyskiej i Sanockiej w średniowieczu. Był jednym z pierwszych historyków prowadzących badania nad ruchami robotniczymi w Przemyślu. Owocem tych studiów są Listy Witolda Regera wysyłane w latach 1896-1902 z Przemyśla do Londynu do Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich. Dr Aleksy Gilewicz był niezwykle czynny i zaangażowany naukowe, popularyzacyjne i organizacyjne PTL. we wszelkie Elżbieta prace Królikowska IRENA NIZIŃSKA Dnia 12 VI 1969 r. zmarła w Krakowie mgr Irena Nizińska, ur. 4 stycznia 1924 r. - adiunkt Zakładu Etnografii IHKM PAN. W roku 1954 ukończyła studia w zakresie etnografii i slawistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Początkowe jej zainteresowania naukowe skupiały się na kulturze ludowej Podhala. W następnych latach zasięg tematu rozszerzyła na teren całych Karpat. Opublikowała szereg prac naukowych, m.in. Budownictwo wiejskie we wsi Ciche pow. Nowy Targ, 1966, Badania nad kulturą ludową Podhala, "Lud", 1957, Wytwórczość domowa i rzemieślnicza w Siołkowicach Starych, "Etnografia Polska", 1958. Była także współautorką monografii wsi Siołkawice. Od roku 1966 mgr L Nizińska brała udział w polsko-bułgarskich badaniach na terenie Bułgarii, poświęconych współczesnym przeobrażeniom wsi. Z tych ostatnich badań opublikowała w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" pracę pt. Badania w skolektywizowanej wsi w Bułgarii a także pracę pt. Drugbica w: "Z polskich Studiów Slawistycznych", 1968. �302 In Memoriam Mając wybitne zdolności lingwistyczne, była również autorką licznych recenzji tłumaczeń prac naukowych węgierskich, czeskich, słowackich i bułgarskich. Mgr Irena Nizińska była czynnym członkiem Oddziału Krakowskiego PTL, długoletnim członkiem Komisji Rewizyjnej Oddziału. Elżbieta ANIELA Królikowska SZUBERLA W dniu 27 sierpnia 1969 r. zmarła Aniela Szuberla, ur. 17 V 1902 r. - czynny członek Oddziału PTL w Łańcucie, współautorka widowiska obrzędowego pt. Wesele wolańskie. Widowisko to było wielokrotnie wystawione w okolicy, w tym także w Łańcucie z okazji XXXVII Zjazdu i Konferencji Naukowej PTL. Elżbieta STANISŁAW Królikowska CZERNIK Oddział Łódzki PTL miał zaszczyt zaliczać do grona swych pierwszych członków Stanisława Czernika - Człowieka o dużych i wielostronnych za1sługach na polu liter.atury, oświaty, działalności społecznej i poszukiwań folklorystycznych. Nie brakło Go bowiem nigdy tam, gdzie znajdowały swój wyraz sprawy wsi i jej kultury. Urodzony 16 stycznia 1899 r. w kieleckiej wsi Zachcinie, skąd rozpoczął niełatwą drogę do dyplomu magisterskiego (1924) na wydziale prawno-ekonomicznym poznańskiego uniwersytetu, nie stracił nigdy więzi ze wsią, manifestując tę więź na wszystkich odcinkach swej pracy. Jako młody pracownik szkolnictwa wiejskiego i małomiasteczkowego współpracował z teatrem ludowym pasjonując się organizacją życia .artystycznego w ośrodkach wiejskich. Także w latach wojennych, spędzanych poza krajem, kontynuował pracę oświatową tworząc w zgrupowaniach polonijnych w Algierii, we Włoszech i w Anglii polskie szkoły licealne. Innym przejawem działalności były prace edytorskie, które rozpoczął od wydawania lokalnych czasopism szkolnych czy regionalnych tam, gdzie wypadło Mu pracować (np. "Głos Gostyński"). Szczególne znaczenie miał zainicjowany w 1935 r. miesięcznik "Okolic.a Poetów" wychodzący w Ostrzeszowie, lansujący kierunek poetycki zwany autentyzmem. Autentyzm miał być, wg Czernika. postawą twórczą bliską przede wszystkim poetom wiejskiego pochodzenia, gdyż postulował czerpanie tematyki ze źródeł własnych doświadczeń, z "autentycznych przeżyć". Po zadomowieniu się w Łodzi (od W51 r.) pracował w kolegiach redakcyjnych kilku wychodzących tu czasopism kulturalnych. Był też współzałożycielem i pierwszym redaktorem naczelnym Wydawnictwa Łódzkiego - instytucji mającej wielkie znaczenie w życiu kulturalnym miasta. �In 303 Memoriam Jako literat wypowiadał się w widu rodzajach twórczości pisarskiej: w wydanych tomach i wyborach poezji realizującej postulaty autentyzmu, w opowiadaniach, dramatach oraz w licznych powieściach, które często podkreślają zasługi chłopa polskiego w rozwoju dziejów narodu i narodowej kultury. Przykładem może być powieść z czasów kościuszkowskich: Wierne kosy i Opowieść o Klemen- STANISŁAW CZERNIK (1899-1969) sie Janickim, sławnym w całej Europie chłopie - poecie z epoki renesansu. Dorobek pisarski Czernika wzbogacają ponadto tomy eseistyki literackiej oraz studia i antologie z dziedziny kultury ludowej, a w szczególności ludowej literatury. Można tu przykładowo wymienić: Poezję chłopów polskich (1951), Pieśń ludową w okresie i satyrę pańszczyźnianym ludu (1958), Stare polskiego zloto (1962), (1951), (1956), Chłopskie Klechdy Z podglebia ludu pisarstwo polskiego (196'6) i Trzy samorodne (1957), zorze Polską dziewicze (1954), Humor epikę ludową (1968). Za wszechstronną i rozległą działalność otrzymał liczne nagrody i odznaczenia, \If tym: nagrodę literacką Łodzi (1935), nagrodę Ministra Kultury i Sztuki II stopnia (1963), Krzyż Kawalerski i Oficel'ski Orderu Odrodzenia Polski, Medal X-lecia PRL i Odznakę Honorową m. Łodzi. Srodowisko łódzkie przygotowywało jubileusz 40-lecia twórczości literackiej St. Czernika. Uroczystości Lejnie doczekał, zmarł 3 grudnia 1969 r. Irena Lechowa �30t In PAMIĘCI Memoriam STEFANII ĆWIKOWNEJ W dniu 11 listopada 1969 r. zmarła w Limanowej, po długiej chorobie, Stefani.a Ćwikówna, sekretarz Zarządu Oddziału PTL w Limanowej. Urodziła się dnia 3 grudnia 1904 r. w Sowlinach koło Limanowej. Do szkoły powszechnej UCZ!;szczała w latach 1911-1918. Następnie ukończyła 3 klasową szkołę im. Klementyny Hofmanowej w Nowym Sączu. W roku 192,3 zdała egzamin dojrzałości w Seminarium Nauczycielskim im. Św. Rodziny w Krakowie. STEFANIA ĆWIKOWNA W okresie przedwojennym pracowała jako nauczycielka w Żmiącej, w powiecie limanowskim, z kolei w Osinach, i w Chwałowicach, w ·pow. rybnickim. W czasie drugiej wojny światowej uczyła w szkole powszechnej w Dobrej koło Limanowej. Po wojnie wróciła do Chwałowic na Śląsku. Względy rodzinne zmusiły Ją do powrotu na teren pow. limanowskiego w 1956 r. Wtedy też znalazła się wśród założycieli Oddziału Limanowskiego PTL, w którym przez kilka kadencji, do śmierci piastowała funkcję Sekretarza Oddziału. Wśród żegnających Ją tłumnie społeczeństwa limanowskiego, koleżanek, kolegów, i młodzieży szkolnej, pozostawiła głęboki żal. Cześć Jej pamięci. Wa!enty Gawron � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d80336b179c4affe030100bcb84c05a.pdf 261e37656f45d80ae3d6a0e164b24ece Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1136 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1046 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.275-299 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. K R o N I A K Lud, t. 54, 1970 SYMPOZJUM FOLKLORU BALKANSKIEGO (OCHRYD 7-8 LIPCA 1969 r.) W starym macedońskim grodzie Ochryd, jak w niektórych miastach Jugosławii, Rumunii i Bułgarii, utarła się tradycja organizowania festiwali folklorystycznych. W festiwalu ochrydzkim, który odbył się w dniach 3-8 lipca 1969 r. wzięły udział liczne zespoły folklorystyczne z Macedonii, Serbii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Czarnej Góry, Kosowa i Metohii, Bułgarii, Rumunii, Turcji, Włoch i Austrii. Jak widać, festiw,al ten miał charakter nieco szerszy niż bałkański. Zademonstrowano tu bogate tradycje życia kulturowego tych ludów. Żywe i oryginalne tańce i pieśni ludowe oraz wciąż jeszcze noszone stroje ludowe w niektórych regionach pokazały, iż folklor w tych krajach żyje nadal. Grupa chorwacka, ze wsi Makuszewac, koło Zagrzebia, przedstawiła wiejskie wesele, grupa natomiast z dalmatyńskiej wyspy Mlet wykonała tańce ludowe ,,8kampa Bosko" oraz "Poskocica". Przedstawiciele Rumunii z okolic Kapasz Sewerin wykonali tańce ludowe z górskich terenów Mołdawii. Dużo emocji przeżywali widzowie, gdy występowały brawurowe grupy macedońskie ze wsi Injewo, powiatu Radowisz, Dr.aczewo koło Skopje oraz ze wsi Welmej koło Ochrydu. Draczewo, znajdujące się u wrót stolicy macedońskiej, pielęgnuje starannie dawne tradycje, zwyczaje i obyczaje. Kobiety chodzą tu ubr,ane w barwne stroje ludowe. Rytuały weselne powtarzają się tak samo jak przed wielu laty, pieśń ludowa towarzyszy różnym obrzędom po dziś dzień. Festiwal ochrydzki skupił wielu etnografów i folklorystów z krajów europejskich. Helena Hamović, sekretarz generalny Związku Kulturalno-oświatowych Organizacji Jugosławii, tak oto scharakteryzowała ten festiwal: "Ciekawe i bogate tańce oraz pieśni ludowe narodów jugosłowiańskich, bałkańskich i sąsiednich jakie zostały wykonane, są wyjątkowym przeżyciem artystycznym" ("Nova Makedonija", Skopje 12 VII 1969, s. 7). Należy dodać, że grupy folklorystyczne, które brały udział w tym festiwalu, składały się wyłącznie z prostych dziewcząt i chłopców wiejskich, a więc tańce i pieśni ludowe nosiły piętno rodowitej i oryginalnej kultury ludowej, tak jak ona żyje i kwitnie na wsi bez żadnych opracowań. Festiwal ten nabrał większego znaczenia przez to, że 7 i 8 lipca tegoż roku w tymże Ochrydzie odbyło się sympozjum folkloru bałkańskiego, na którym zaprezentowało referaty 40 folklorystów z 13 krajów - z Jugosławii 28 referatów, Bułgarii - 3 referaty, Rumunii - 2, Czechosłowacji - 2, ZSRR 1 referat, NRF - 1, Polski - 1 i Węgier - 2 referaty. Patronat nad sympozjum objął Instytut Folklorystyczny SR Macedonii. W skład komisji organizacyjnej weszli: dr Blaze Ristovski jako przewodniczący, a jako członkowie Ivan Ivancan, profesor z Zagrzebia, akademik Vasil IIjovski, Vera �27G Kronika Klickov,a, muzykolog Aleksander Linin, dziekan Uniwersytetu Skopskiego prof. dr Kiril PenuS1iski i doc. Tome Prosev. Reprezentowane były wszystkie ośrodki uniwersyteckie Jugosławii - Belgrad, Zagrzeb, Ljubljana, Sarajewo, Skopje i Prisztina oraz ośrodki kulturalne miast Rijeki i Bitoli. Najliczniejsza była grupa folklorystów macedońskich, która wystąpiła z 14 refer,atami. Tematyka referatów była różnorodna. Dotyczyła ona całokształtu kultury duchowej z uwzględnieniem poezji ludowej ludów bałkańskich. W pierwszym dniu obrad przeważały prace dotyczące stylistyki, wersyfikacji poezji ludowej, tańcćw oraz muzyki ludowej. Prof. dr Jovan Vuković z Sarajewa omówił intonację w strukturze wiersza ludowego. Autor podkreślił metodologiczne podejście do badań związanych z tymi zagadnieniami. Poetykę, stylistykę i wersyfikację ludowych pieśni słowiańskich poruszyła prof. dr Irmgard Mahnken z Gottingen. Natomiast Antun Krickowić z Budapesztu zajął się wpływami tańców bałkańskich na tańce południowych Słowian, zamieszkałych na Węgrzech. Prof. dr Tvrtko Cubelić z Zagrzebia w sposób oryginalny przedstawił wspólne oraz odrębne cechy folkloru ludów bałkańskich. Nieco pod innym aspektem zagadnienia wpływów poruszył w swoim referacie prof. dr Branislav Rusić z Uniwersytetu w Skopje. Usiłował on wykazać wpływy kultury Słowian południowych na sąsiednie narody niesłowiańskie. Jego tezy zbudziły żywe zainteresowania i wywołały dyskusję, gdyż nie było dotąd prac tego rodzaju. Jeśli ktoś podejmował dotąd jakąś próbę, dotyczyła ona wąskich zagadnień i to w zasadzie tylko jednego z niesłowiańskich ludów bałkańskich. Prof. dr Radoslav Hrovatin z Ljubljany omówił proces genezy niektórych ludowych pieśni rewolucyjnych. Folklor współczesny Jugosławii jest jak wiadomo, żywym przedmiotem prac badawczych. Na ogólnobałkańskim tle porównawczym omówiła kolędy rumuńskie Ghizela Suliteanu z Bukaresztu. Helena Stoin z Sofii zajęła się nierównodzielnymi rozmiarami w bułgarskiej muzyce ludowej. Znany zaś muzykolog macedoński, mgr Vasil Hadzimanov ze Skopje, przedstawił metrorytmiczną siódemkę w macedońskiej pieśni ludowej. fnny muzykolog macedoński, mgr Stoir Golabovski ze Skopje, zajął się ornamentyką melodyjną macedońskiej muzyki ludowej. Referat Georgi Georgieva ze Skopje dotyczył refrenu macedońskich pieśni ludowych, a muzykologa Aleksandra Linina ze Skopje typów kobz na Bałkanach. W drugim dniu obrad przed południem wysłuchano 16 referatów poświęconych głównie poezji ludowej, z których jedynie 3 poruszały zagadnienia związane z innymi gatunkami literatury ustnej. Prof. dr Zivomir Mladenović z Belgradu przedstawił dotychczasowy stan badań nad paralelami serbskiej oraz greckiej epiki ludowej. Więzi kulturalne Greków z ich sąsiadami nie są dotąd zbadane. Głoszona teoria przez zwolenników klasycyzmu, iż grecki ludowy epos bohaterski wywarł wielki wpływ na pieśniach junackich Słowian zadunajskich, jest dziś nie do przyjęcia. Według tej teorii bowiem Słowianie południowi nie posiadają samorodnej epiki ludowej, ,a wszystko co posiadają jest plagiatem greckiej poezji epickiej. Prawdą jest, że istnieją j,akieś podobieństwa w niektórych utworach heroicznych, lecz są to podobieństwa typologiczne, a nie genealogiczne. Owszem, wpływy greckiej poezji ludowej są widoczne w nielicznych utworach południowej Słowiańszczyzny, należy jednak stwierdzić, że było i odwrotnie. Problem ten pozostaje otwarty i dyskusyjny. W referacie Mladenovicia poruszane były jedynie ~tosunki serbsko-greckie, a brak było szerszego ujęcia. �Kron!ka 277 Epika ludowa Serbów, Macedończyków, Chorwatów, Bośniaków i Hercegowińców, Czarnogórców oraz Bułgarów, jakkolwiek posiadała wiele wspólnych bohaterów epickich, wątków i motywów, jednak u każdego z tych ludów ma swoje oryginalne, swoiste i odr~bne cechy narodowe. Wzajemne wpływy w epice ludowej tych narodów słowiańskich są zrozumiałe, ponieważ wynikały one z nieprzerwanych kontaktów polityczno-ekonomicznych i kulturalnych, a najważniejsze, z pokrewnych języków, zwyczajów i obyczajów oraz wspólnego losu podczas długowiekowej niewoli Turcji i Austro- W~gier. Stosunki natomiast kulturalne, polityczno-ekonomiczne między Grekami i Słowianami południowymi nie zawsze układały się pomyślnie. Problem podobieństwa w poezji ludowej Słowian południowych, Greków i pozostałych ludów bałkańskich pod koniec XIX w. poruszył znany uczony bułgarski, Iwan Sziszmanow, rozpatrując balladę o martwym bracie (Iwan Sziszmanow, Izbrani socinenija, t. II, Sofija 1966, s. 62-215). Podobne zagadnienia poruszył i dr Blaze Ristovski w referacie pt. "Podstawowe charakterystyki poezji ludowej w Gorze". Gora, to obszar południowej Serbii, zamieszkały przez mahometanów pochodzenia macedońskiego, mówiących tylko w języku macedońskim. Ristovski wspomina, że na tym oddalonym obszarze spisał wariant znanej ballady o zamurowaniu niewiasty w moście. Motyw ten jest znany wśród Greków, Albańczyków, Macedończyków, Serbów, Bułgarów, Rumunów i trudno doszukać się w tych wariantach prototypu, który byłby pierwotnym wątkiem. Niżej podpisany omówił macedońskie pieśni bohaterskie o Momczilu, który działał w pierwszej połowie XIV wieku, na tle porównawczym z utworami serbskimi i bułgarskimi. Rosica Angełowa-Georgijewa z Sofii przedstawiła specyfikę poetyki fołkłoru rewolucyjnego końca XIX oraz początku wieku XX w środkowych oraz zachodnich regionach Półwyspu Bałkańskiego. Dosyć ciekawy był materiał zawarty w referacie Savy Jankovicia z Bukaresztu. Węzłowo dał on charakterystykę ballad Wałachów, zamieszkałych w Serbii i Bułgarii. Referat ten wywołał ożywioną dyskusję, gdyż poruszone w nim zagadnienia pokrywały się z odpowiednimi problemami Słowian bałkańskich. Zaś Jirina Smrckova z Pragi czeskiej omówiła "typy" oraz "warianty" rumuńskich ballad ludowych. Kalendarzowym pieśniom majowym Albańczyków, zamieszkałych w Kosowie i Macedonii, poświęcił swój referat Sefćet PIana, pracownik naukowy Uniwersytetu w Prisztinie. Prof. dr Kiril PenuSliski ze Skopje dał systematykę wątków satyrycznych pieśni ludowych, towarzyszących tańcom z uwzgłędnieniem utworów tego rodzaju z okręgu ochrydzkiego. Powstanie Ilińdenskie (1903) w macedońskiej poezji ludowej było tematem referatu Dimce Najceskiego ze Skopje. Młody folklorysta macedoński z Uniwersytetu w Skopje, Tome Sazdov, zajął się charakterystyką stylu i wyrazistością przysłów i przypowieści macedońskich. O sposobach wyrażania względności przysłów mówiła Liljana Minova-Gjurkova ze Skopje. Dr Duśko Konstantinov z Bitoli omówił wpływy żydowskie na jedną z macedońskich pieśni ludowych. Vera Antić ze Skopje przedstawiła motywy, jakie można spotkać w literaturze apokryficznej oraz ludowej. Sylwetkę ludowego pieśniarza Jovana Tanture z Debra określił prof. dr Vojislav Ilić z Belgradu. Dosyć ciekawy był referat dra Iliji Nikolicia z Belgradu o dziewięciu rękopisach znanego macedońskiego wątku utworu lirycznego "Biljana płatno beleśe". Pieśń ta posiada ponad 30 wariantów macedońskich. W latach dwudziestych �278 Krontka naszego stulecia interesował się nią znany etnograf czeski, Ludvik Kuba. Pisał o niej również akademik Haralampije Polenaković. Zrozumiałe więc było, że najwięcej miejsca w dyskusji zajmie ten referat. Wynikły spory co do genezy or·az miejsca, gdzie ona mogŁa powstać. Równolpgle z istniejącymi hipotezami o pochodzeniu opiewanych w tym utworze winiarzy (według jednej wersji pochodzili oni ze stolicy jugosłowiańskiej - Belgradu, według drugiej zaś z miejscowości Belgrad okręgu Tikwesz). Na sympozjum tym wynikła i trzecia hipoteza, jakoby winiarze ci pochodzili z albańskiego miasta Berat, którego nazwa w języku macedońskim brzmi Belgrad. Folklor dziecięcy omówił prof. dr G.ane Todorowski ze Skopje. Ostatnie 12 referatów wygłoszonych 8 lipca, po południu, POSWlęcone były różnorodnym zagadnieniom z pogranicza folkloru oraz etnografii. Tak np. prof. dr Ivan Ivancan z Zagrzebia zajął się scenicznym przygotowaniem folkloru, Ferenc Pesovar z Szekesfehervaru, rozpatrzył wpływy tańców południowej Pannon ii na tańce węgierskie oraz innych ludów południowowschodniej Europy. Prof. dr Bertalan Andrasfalvy z Pecsu wygłosił referat o "targach dziewcząt", obyczajach panien i pań. Nikola Boni£aCić z Zagrzebia mówił o weselu jako motywie w chorwackim dramacie ludowym. Bruno Ravnikar z Ljubljany przedstawił choreograficzne przyśpiewki, a dr Srebrica Kne~ević z Belgradu omówiła zdrowie i choroby w serbskich zabawach ludowych na tle porównawczym z podobnymi motywami u pozostałych ludów bałkańskich. Dr Slobodan Zecević, również z Belgradu, omówił wierzenia o smoku w północnowschodniej Serbii z uwzględnieniem odpowiedników bałkańskich i ogólnosłowiańskich. Przedstawicielka Związku Radzieckiego, Natalia Weleckaja z Moskwy, mówiła o pogańskich pojęciach życia pozagrobowego i o ich rudymentach w tradycji słowiano-bałkańskiej. Charakter oraz wiek obrzędowych pieśni o Objawieniu Pańskim (6 stycznia) poruszył w swoim referacie Bułgar, Petr Petrow z Sofii. Dyrektor Instytutu Etnograficznego w Skopje, Vera Kli.Ckova, zajęła się obyczajami rusalijskimi w okręgu Gewgelij.a, Niko Tozi ze Skopje natomiast mówił o ciemierniku w ornamencie rzeźbiarzy ziemi mijackiej. Ostatni referat Beaty Gotthardi Pavlovsky z Rijeki dotyczył zagadnień związanych z folklorem oraz jego ochroną. Wspomniane referaty świadczą o tym, że po raz pierwszy folklorowi ludów bałkańskich poświęcono tyle uwagi. Wielu z uczestników tego sympozjum dołożyło dużo starań i pracy, aby naświetlić nurtujące folklorystów zagadnienia, związane z utworami ludowymi Słowian bałkańskich i ich sąsiadów. Były wśród referatów i takie, w których poruszane były wąskie, ogólnikowe zagadnienia nie mające nic wspólnego z zamiarami sympozjum. W niektórych referatach oraz w dyskusji dało się zauważyć, że często były powtarzane myśli, iż folklor bałkański ulegał wpływom z zewnątrz, ale że mimo to zachował wiele cech, które wiążą go wyłącznie i jedynie z danym regionem Półwyspu Bałkańskiego. W sympozjum tym podkreślono słuszność tego stanowiska. Padły głosy pochwalne pod adresem organizatorów, gdyż inicjatywa ich przyczyni się do dalszych badań nad folklorem ludów bałkańskich, który, niestety, nie jest wystarczająco zbadany, szczególnie jeśli chodzi o wzajemne wpływy. Referenci oraz dyskutanci zgodnie twierdzili, iż zbadanie życia kulturowego ludów bałkańskich jest zadaniem kardynalnym dla bałkanologów. Nieco podobne sympozjum w roku 1·968 odbyło się w Mostarze (Jugosławia) oraz w Plowdiwie (Bułgaria). Sympozjum ochrydzkie pokazało, jak bardzo potrzebna jest współpraca folklorystów bałkańskich dla omówienia i rozwiązania szeregu zagadnień, nurtujących �279 Kronika od dawna wielu badaczy ludowej kultury duchowej i materialnej krajów tego obszaru europejskiego. Tematyka związana z genezą, wędrówkami poszczególnych wątków, charakterystyka pokrewnych utworów itp. oczekuje swoich badaczy. Tylko wówczas zostaną zażegnane dotychczasowe poglądy niektórych uczonych, które przeszkadzały w prawidłowym ujęciu dziejów kultury poszczególnych ludów bałkańskich. Poza tym, sympozja tego rodzaju pomogą usunąć wiele nieporozumień, subiektywnych ocen i tendencji nacjonalistycznych. W ten sposób zostałby po~tawiony kres dotychczasowej praktyce, w której pewni badacze starali się pogłębiać rozbieżności polityczne między narodami, czego zaprzeczeniem jest właśnie ich folklor. Takie spotkania, jak słusznie podkreślali uczestnicy, umożliwiłyby folklorystom spoza Bałkanu zapoznać się z bogatymi tradycjami ludów południowowschodniej Europy oraz mogłyby posłużyć wymianie doświadczeń i nawiązaniu bliższych kontaktów. Sympozjum, poświęcone folklorowi ludów bałkańskich, będzie się odbywać co drugi rok w Ochrydzie - ojczyźnie pierwszego Uniwersytetu Słowiańskiego i kolebce piśmiennictwa starosłowiańskiego. Miejmy nadzieję, że w przyszłym sympozjum nie zabraknie folklorystów z Turcji i Grecji. Pomoże to w przezwyciężeniu obecnego stanu rzeczy na polu współpracy naukowej i zapoczątkuje nowy okres w stosunkach krajów bałkańskich. Znane są np. sklerotyczne teorie, głoszone przez niektórych uczonych greckich - dawno zmarłego profesora Nikolaosa Politisa, nieżyjącego profesora Janisa Apostolakisa, współczesnego akademika Georgiosa Megasa oraz współczesnych etnografów i folklorystów - G. Zorasa, P. Kritikosa, D. Ikonomidesa, P. GIezosa, Popi Zora oraz profesora G. Spiridakisa którzy uparcie nie uznają nawet zrębu samorodnej ludowej kultury słowiańskiej, a wszystko co słowiańskie według nich ... jest kopią kultury greckiej. Tacy panowie, gdyby wzięli udział w sympozjach tego rodzaju, mogliby się przekonać, jak bogaty i różnorodny jest folklor ich sąsiadów Słowian i, być może, wtedy przemówi do nich starogreckie porzekadło: "gdy fakty mówią, bogowie Olimpu milczą". KoZe Simiczijew 40-LECIE PRACY FOLKLORYSTYCZNEJ VASILA HADZIMANOVA W roku 1968 obchodzono w Skopje 40-lecie działalności folklorystycznej niestrudzonego entuzjasty macedońskiej poezji ludowej, Vasila Hadzimanova. Urodzony w roku 1905 w małym miasteczku Kawadarci, po ukończeniu szkoły podstawowej Hadzimanov powędrował do Skopje i Welesu, gdzie zdobył świadectwo dojrzałości. Później udał się na studia do Belgradu na wydział prawe, ale już wkrótce przerzucił się na wydział filologiczny. W końcu jednak wybrał farmację i w roku 1935 uzyskał tytuł magistra. Przez cały okres studiów marzeniem jego było poświęcić się muzyce ludowej. Dlatego jako student uczęszczał do Średniej Szkoły Muzycznej w Belgradzie, którą ukończył, a dopiero w roku 1955 w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Skopje ukończył muzykologię. W dzieciństwie często przebywał wśród ludu wiejskiego i miał możliwość zapoznania się z wieloma pieśniami lirycznymi i epickimi. Region, skąd pochodzi Hadzimanov, jest kolebką starych tradycji ludowych. Pieśni ludowe lubiane są tu przez wszystkich. Wychowany w takim środowisku Vasil Hadzimanov wyniósł �280 Kronika z rodzimych stron miłość do pieśni i muzyki ludowej. Poezja ludowa, zwłaszcza liryka, stała się jego pasją. Jeszcze jako uczeń zaczął spisywać teksty pieśni ludowych. Wtedy nauczył się nut i układał teksty według melodii. Przed pójściem na studia posiadał on już spisanych ponad tysiąc pieśni ludowych. Dziś Hadżimanov z sentymentem przypomina sobie pierwsze lata, kiedy wrócił do swego miasteczka jako farmaceuta. Do jego apteki przychodziły dziewczęta wiejskie z okolicznych wiosek, które zachęcał do śpiewania pieśni ludowych. Spisywał je z radością. Odtąd Hadżimanov związał się na zawsze z macedońską pieśnią ludową. Często chodził po wsiach podczas prac polowych. W upalne dni brał własnoręcznie zrobioną cytrę i wędrował po wsiach regionu Tikwesz. Niekiedy t~udno było mu namówić dziewczęta, żeby śpiewały. CZlasem siedział schowany za krzakami i przysłuchiwał się pieśniom ludowym. Notował nuty, a potem zbliżał się do dziewcząt i grając na cytrze usłyszaną melodię, prosił je, żeby zaśpiewały jeszcze raz, .aby mógł sprawdzić, czy dobrze spisał nuty. Dziewczęta zaczynały śpiewać, a on wtedy notowal słowa. W ten sposób udało mu się zebrać sporo pieśni ludowych. Później szło mu łatwiej. Znali go wszyscy śpiewacy i nie potrzebował ich szukać i namawiać do śpiewania. Przychodzili do jego apteki i śpiewali mu. W ten sposób nawiązał kontakty z utalentowanymi pieśniarzami ludowymi, którzy dostarczali mu ulubione teksty i melodie pieśni ludowych. Hadżimanov zdobył sławę jako zbier.acz macedońskich pieśni lirycznych - miłosnych, obrzędowych i humorystycznych oraz jako ich wykonawca. W roku 1938 bowiem stał się członkiem Stowarzyszenia Autorów Muzycznych w Zagrzebiu i od tego okresu zaczął śpiewać przed mikrofonem radia belgradzkiego. Jego sława rosła. Do drugiej wojny światowej był jednym z najbardziej lubianych interpretatorów pieśni ludowych w Jugosławii. Zawód farmaceuty pozostał na uboczu. Pochłonęła go muzyka ludowa. Stał się niewolnikiem macedońskiej pieśni ludowej. Podczas drugiej wojny światowej kontynuował zbieranie utworów ludowych w okręgu Tikwesz. Swoją działalność wznowił po odzyskaniu niepodległości swej ojczyzny. Od roku 1947 piastuje funkcję kierownika redakcji muzycznej rozgłośni radia skopskiego. Po zakończeniu wojny zaczął systematycznie i z jeszcze większą pasją spisywać pieśni i nuty utworów lirycznych. Zebrał dotąd okolo dziesięć tysięcy pieśni lirycznych. Po katastrofalnym trzęsieniu ziemi w Skopje nagrał na taśmie magnetofonowej około 500 lamentów na cmentarzu, gdzie pochowano ofiary tej katastrofy. Tak samo spisał kilkadziesiąt elegii ludowych o tej klęsce żywiołowej. Poza zbieractwem, Hadżimanov bierze udział w wielu międzynarodowych zjazdach, kongresach oraz sympozjach muzykologicznych, na których występuje z referatami. Jest autorem kilkudziesięciu ciekawych prac muzykologicznych i folklorystycznych. Ma szerokie kontakty ze znanymi muzykologami Europy i Ameryki. Poza tym, począwszy od roku 1937, kiedy w Belgradzie ukazał się pierwszy jego zbiór, wydał dotąd siedem zbiorów macedońskich pieśni ludowych z nutami. Ostatni zbiór pt. Makedoński narodni pesni Mami tikvesanki zosŁał wydany w roku 1968, kiedy obchodził swój jubileusz 40-letniej działalności folklorystyczno-muzykologicznej. Vasil Had~imanov jest również wielkim wielbicielem i polskiej muzyki ludowej. Kole W chwili przekazania V. Hadżimanova. tomu do druku otrzym"liśmy bolesną Simiczijew wiadomość o śmierci �281 Kronika III OGOLNOPOLSKA KONFERENCJA SYNTEZIE ETNOGRAFII POLSKI METODOLOGICZNA POŚWIĘCONA W KIELCACH, 14-16 XI 1969 Współczesna etnografia światowa, której znaczenie w kompleksie nauk społecznych nieustannie wzrasta, napotyka ciągle jednak na trudności, będące wynikiem różnych stanowisk metodologicznych poszczególnych szkół i kierunków. Szczególnie wyraźnie rysuje się ten stan rzeczy, gdy chodzi o tworzenie syntez czy too charakterze regionalnym, krajowym czy wreszcie ponadnarodowym. Na gruncie etnografii Polski sprawa całościowego, syntetycznego ujęcia kultury ludowej narzuca się z całą koniecznością. K. Dobrowolski zwracał uwagę na ten fakt na I Metodologicznej Konferencji Etnograficznej w Krakowie w roku 1956". Na sprawę tę zwracano uwagę później wielokrotnie przy okazji zjazdów i konferencji etnogr,aficznych. W dniach od 14 do 16 listopada 1969 1'. odbyła się w Kielcach HI Ogólnopolska Konferencja Metodologiczna. Instytut Historii Kultury Materialnej PAN przy współudziale Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz uniwersyteckich katedr etnografii poświęcił całość konferencji sprawie syntezy etnografii polskiej. Zainteresowanie tą problematyką było wyjątkowo duże, tak że sala Muzeum Kieleckiego z trudem mogła pomieścić uczestników. Obecni byli przedstawiciele wszystkich katedr oraz placówek PAN-owskich. Sporą grupę stanowili pracownicy muzeów etnograficznych oraz przedstawiciele pokrewnych dyscyplin naukowych. W Konferencji uczestniczyli również studenci niektórych ośrodków etnograficznych. Wstępny referat pt. "Problematyka syntezy etnografii Polski w świetle rezultatów 15-lecia prac etnograficznych IHKM PAN wygłosił prof. dr W. Dynowski. Referent w swym krótkim wystąpieniu omówił działalność poszczególnych placówek PAN-owskich. Prof. W. Dynowski zwrócił uwagę, że w pracach IHKM PAN nie było ścierania się tendencji metodologicznych i dyskusji teoretycznych, chociaż w obrębie etnografii polskiej takie zjawiska występowały. Prace etnograficzne powstałe w placówkach IHKM PAN badania swoje powiązały ze studiami nad współczesnością. Ponadto rozwinięto badania nad kulturami ludów Mezoameryki oraz Mongolii i Bułgarii. Na zakończenie autor referatu zaproponował, aby ze stanu naszej dyscypliny wydobyć to, co może być istotne dla syntezy etnografii Polski. Następnie prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa w referacie pt. "Program syntezy etnografii Polski" starała się generalnie naszkicować rodzaj syntezy etnografii Polski, jaki ma zostać przygotowany i udostępniony naszemu społeczeństwu. Opracowanie takie, jak można wnioskować, miałoby charakter podręcznika akademickiego, a obejmowałoby okres ostatniego 25-lec~a. Przemiany społeczno-kulturowe, jakie zaszły w tym okresie, wyłoniły nowe problemy, które powinny zostać w naukowy sposób całościowo opracowane. Zdaniem referentki należy wyjść od ustalenia stosunku przeszłość teraźniejszość. Stronę historyczną zagadnienia należałoby powierzyć historykom i językoznawcom, współczesność zaś uzupełnić analizą socjologiczną. Autorka referatu syntezę etnograficzną zaproponowała ująć w następująt:ych rozdziałach: 1. Tło historyczne kształtowania się polskiej kultury ludowej, • W referacie wygłoszonym na tej konferencji jej obecne zadania i związki z innymi naukami". pt. "Drogi rozwoju etnografii polskiej, �282 Kron!ka 2. Rekonstrukcja tradycyjnej kultury ludowej (raczej chłopskiej, trochę robotniczej), 3. Porównanie kultury polskiej na tle europejskim. To całościowe ujęcie nie powinno być syntezą o wyłącznym ujęciu genetycznym, funkcjonalnym czy strukturalnym, powinna to być synteza dialektyczna. Kolejny referat zatytułowany "Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym jako wkład w syntezę etnografii Polski" przedstawił prof. dr J. Gajek. Prace PAE ukazał on na tle porównawczym podobnych opracowań europejskich. Atlas Etnograficzny jako zbiór wybranych zjawisk i faktów kulturowych, występujących w terenie, w określonym czasie, daje obraz kultury narodowej, a tym s.amym stanowi cenny materiał dla syntezy etnografii Polski. Zebrane fakty, podd:me naukowej interpretacji, pozwalają na całościowe ujęcie zjawisk w ich strukturze i dynamice rozwojowej. Olbrzymi materiał zebrany przez pracownię PAE oraz wyniki analiz naukowych stanowią duży wkład do syntetycznego opracowania etnograficznego. Prof. dr R. Reinfuss referatem: ,,2 badań nad budownictwem ludowym Kielecczyzny" zamknął przedpołudniową część obrad. Referat bardzo rzeczowo i barwnie ukazał cechy i stan zachowania ludowego budownictwa tego regionu. Prof. dr M. Frankowska w części popołudniowej wygłosiła referat pt. "Próby syntez etnograficznych w nauce radzieckiej i amerykańskiej". Po omówieniu ważniejszych prac syntetycznych w etnografii światowej okresu przed II wojną światową, autorka wyjaśniła przyczyny, dlaczego brak tego rodzaju opracowań zarówno w ZSRR, jak i w USA w latach 1930-1940. Uwaga etnografii radzieckiej koncentrowała się głównie na stawianiu zrębów nowych założeń teoretycznych w ujęciu marksistowsko-leninowskim. Rezultatem tych poczynań jest seria Narody Mira, która stanowi próbę syntezy etnografii światowej. Brak syntetycznych ujęć w USA należy, zdaniem referentki, tłumaczyć niechęcią do przedwczesnego teoretyzowania i budowania przedwczesnych syntez, ·a środek ciężkości przeniesiono pod wpływem Boasa na badania empiryczne i problemy akulturacyjne. Dopiero w następnym okresie ukazały się opracowania syntetyczne poświęcone Indianom Ameryki Południowej i Srodkowej. Po szczegółowej analizie obu typów syntez: radzieckiej i amerykańskiej, prof. Frankowska w podsumowaniu referatu dokonała oceny założeń teoretyczno-metodologicznych i ich znaczenia dla prac nad syntezą etnografii Polski. W kolejnych referatach scharakteryzowane zostały ważniejsze kierunki światowej etnografii. Prof. dr A. Waligórski mówił na temat metody funkcjonalnej w etnografii. Autor nie zagłębił się w istotę tej metody i jej przydatności do syntezy, lecz przedstawił raczej w formie akademickiego wykładu genealogię funkcjonalizmu. Dr E. Pietraszek odczytał referat nadesłany przez doc. dra T. Wróblewskiego pt. ,,0 metodzie historycznej w etnografii". Referent ukazał warunki powstania szkoły kulturowo-historycznej i odnośnej metody, jej zastosowanie w niektórych pracach etnologicznych oraz dokonał oceny tej metody pod kątem aktualnych potrzeb etnografii Polski. Ostatnim referentem pierwszego dnia obrad był dr K. Makuiski, który w przystępny i rzeczowy sposób mówił na temat "Zasad analizy strukturalnej w etnografii". Strukturalizm w swym postępowaniu badawczym operuje takimi kategoriami, j.ak modele i systemy. Te sztuczne konstrukcje myślowe daje się najlepiej zastosować do kultur wyizolowanych. Metoda struktur.alna staje się modna w badaniach społeczeństw złożonych, lecz tu jej wyniki odnoszą się tylko do niektórych aspektów wybranej rzeczywistości. �Kronika 283 Głosy w dyskusji zabierali: prof. dr Baranowski, J. Heyman, dr W. Jeż-Jarecki, prof. dr M. Znamierowska-Pl'uff€TOWa, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, dr M. Dembińska, dr Kowalska-Lewicka, prof. dr M. Frankowska, mgr Z .. Kowalewski. Inspirującym głosem było wystąpienie studenta V roku etnogr.afii J. Heymana z ośrodka poznańskiego, który ostro skrytykował niedociągnięcia organizacyjne konferencji (brak czasu na dyskusję, przypadkowy wybór niektórych refer,atów) oraz zwrócił uwagę na brak centralnej komórki koordynującej i planującej prace badawcze z zakresu etnografii. Podobne stanowisko zajęły dr M. Dembińska i dr A. Kowalska-Lewicka. Podkreśliły one, że w niezbyt trafnie dobranych referatach zatracił się problem tematu konferencji, a dr Kowalska-Lewicka postulowała, aby w przyszłości wytypować jeden ramowy referat, a resztę czasu przeznaczyć na dyskusję. Prof. dr M. Frankowska zgłosiła wniosek, aby referenci drugiego dnia, których temat nie wiąże się ściśle z problematyką syntezy, zrezygnowali ze swego wystąpienia, a czas ten przeznaczyli na dyskusję. Prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa starała się wyjaśnić przyczyny niedociągnięć organizacyjnych. Nie zgadza się z wypowiedzią J. Heymana, jakoby w etnografii nic się nie zrobiło. Nie zgadza się też z podziałem na tradycyjną i współczesną etnografię, jak proponował Heyman. W drugim dniu obrad prof. dr J. Burszta przedstawił referat zatytułowany: "Z problematyki modelu etnograficznej syntezy krajowej", w którym omówił niektóre teoretyczne kwestie związane z opracowaniem syntezy etnografii Polski. Autor zastanawiał się, jak winien skonstruowany być szkielet treściowy tego typu opracowania. Zwrócił przy tym uwagę, że dawniejsze prace syntetyczne ukazują jednopłaszczyznowy obraz kultury. Nie mogą więc służyć jako model, gdyż założenia metodologiczne w nich zawarte nie pozwalają na przejście do współczesności. Potraktowanie kultury w aspekcie strukturalno-funkcjonalnym zostało dobrze ujęte w antropologii anglosaskiej. Brak jednak w tym ujęciu uwzględnieni,a historycznego aspektu kultury. W ujęciu etnografii radzieckiej brak znowu aspektu strukturalno-funkcjon.alnego. Referent oś konstrukcyjną modelu syntezy widzi w stanowisku metodologicznym prof. dra K. Dobrowolskiego, który wiąże tradycję i współczesność w ich historycznym rozwoju. Autor referatu postulował o współpracę z innymi dyscyplinarni naukowymi po ustaleniu właściwego modelu syntezy. W dyskusji dr K. Pietkiewicz pokazał na przykładzie książki Etnografia Łotyszów pewien wzór tego typu monografii. Dr A. Kowalska-Lewicka próbowała dać praktyczne wskazówki robocze. Zaproponowała pracę w dwóch etapach: 1) przygotowanie materiału do syntezy, 2) wykonanie syntezy. Równolegle należy przejść do prac metodologicznych nad modelem. Z kolei prof. dr Baranowski zwrócił uw,agę, że dokumentacja nie może zasadzać się wyłącznie na badaniach terenowych, lecz winna uwzględniać materiał archiwalny, ikonograficzny oraz archeologiczny. Zwłaszcza należ,ałoby pod tym kątem przeprowadzić badania nad wsiami z XVII i XV.lJII wieku. Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska swój głos w dyskusji poświęciła sprawie wypracowania wspólnego klucza badawczego do syntezy. Należy dobrze wyważyć etnogenetyczny i socjologiczny punkt widzenia. Również należy przeprowadzić ze względu na stan ilościowy selekcję materiałową. Postulowała ona, aby równolegle do badań nad kulturą wsi prowadzić badania w małych miasteczkach i grupach społeczno-zawodowych, bo i tam tkwi również ludowa tradycja. Sprowokowany przez prof. dra J. Bursztę, prof. A. Waligórski zwrócił uwagę, �284 Kron!ka że funkcjonalny schemat wyrosły na badaniach izolatów musialby uyć dostosowany do warunków polskich, co wcale nie jest sprawą łatwą. Dr E. Pietraszek podkreślając potrzebę syntetycznego ujęcia etnografii Polski powiedział, że w naukach dotyczących historii narodu występują luki badawcze. W etnografii np. zniknęła nam część minionej rzeczywistości, której nie da się już odtworzyć. Pomimo to należy przystąpić już do opracowania pierwszej wersji etnograficznej syntezy. Doc. dr B. Jaworska proponowała dwutorowość badań przy zastosowaniu metody historycznej i strukturalno-funkcjonalnej. Omówiła również sprawę dokumentacji materiałowej i informacji bibliograficznej. Zaproponowała także uch\valenie wniosku do PAN w sprawie powołania komisji etnograficznej, która koordynowałaby pracami naukowo-badawczymi wszystkich ośrodków etnograficznych. Student Salwa z ośrodka krakowskiego zgłosił wniosek o zwołanie jeszcze jednej konferencji metodologicznej oraz postawił kandydaturę prof. J. Burszty na kierownika zespołu koordynującego pracami. W związku z niejasną sytuacją, czy zgromadzenie może podejmować uchwały, głos w tej kwestii zajęli: prof. Kutrzeba-Pojnarowa, dr Rosłanowski oraz dr Tabaczyński. Wyjaśniono ogólnikowo, że wnioski do dyrekcji IHKM PAN można podjąć jako przejaw opinii środowiska. W części popołudniowej dr M. Gładyszowa omówiła wyniki badań prowadzonego przez siebie ośrodka IHKM PAN w Krakowie. Następnie mgr A. Posern-Zieliński zreferował założenia metodologiczne i główne tendencje rozwojowe neoewolucjonizmu w etnografii światowej. O przydatności materiału etnograficznego dła wojska w krótkim wystąpieniu mówił obserwator z ramienia MON, płk. J. Nowakowski, a dr W. Pomianowska omówiła korzyści tego rodzaju materiału dla badań dialektologicznych. Mgr A. Lipiński w komunikacie na temat badania kultury robotniczej omówił m.in. stanowisko metodologiczne zajmowane w tej sprawie, wychodząc z założeń materializmu dialektycznego. Język, którym posługuje się autor, jak sam określił, jest językiem metanauki. Zdaniem mgra Z. Kowalewskiego wstępną pracą dla syntezy jest ustalenie najpierw właściwego aparatu pojęciowego. Z krytyką metajęzyka mgra A. Lipińskiego wystąpił dr K. Makuiski. W kwestii zaś merytorycznej postulował o całościowe ukazanie obl'azu kultury ludowe.i za okres ostatnich 25 lat. Na zakończenie drugiego dnia dokonano głosowania nad złożonymi wnioskami. W trzecim dniu uczestnicy Konferencji wzięli udzivl w wycieczce autokarowe.i po pętli świętokrzyskiej. Bolesław Januszkiewicz ZJAZD ABSOLWENTÓW ETNOGRAFII I HISTORII KULTURY MATERIALNEJ UNIWERSYTETU POZNAŃSKIEGO - UNIWERSYTETU IM. ADAMA MICKIEWICZA W ramach obchodów 50-lecia UP-UAM absolwenci etnografii i historii kultury materialnej mieszkający w Poznaniu, uch walili projekt zorganizowania zj azdu. Na specj.alnym zebr.aniu w dniu 7 maja bl'. powołano komitet organizacyjny, w skład którego weszli: dr Adam Glapa (przewodniczący), mgr Aleksandra �285 Kronika Wojciechowska (z-ca przewodniczącego), mgr Bolesław Januszkiewicz (sekretarz), mgr Medard Tarko (skarbnik). Członkami komitetu zostali: mgr Barbara Walendowska, doc. dr Walerian Sobisiak i dr Bogusław Linette. Prace przygotowawcze zjazdu wykonywały powołane do tego grupy osób. I tak, sprawą ustalenia wykazu absolwentów i pracowników naukowych za okres 50 lat zajęli się mgr B. Walendowska i dr B. Linette. Wystawą obrazującą dorobek naukowy pracowników Katedry i absolwentów wraz z ekspozycją fotograficzną zajęli się mgr B. Walendowska, mgr A. Wojciechowska, doc. dr Z. J.asiewicz i S. Kusza. Sprawę druku folderu Zjazdu powierzono mgrowi M. Tarko i mgrowi B. Januszkiewiczowi. W tym miejscu należy podkreślić bezinteresowne zaangażowanie się artysty plastyka Ireny Jarzyńskiej, pr.acownika Muzeum Narodowego w Poznaniu, która opracowała szatę graficzną folderu. Spotkanie towarzyskie w Rogalinie wraz z całą stroną gospodarczą, powierzono w ręce mgra Z. Torońskiego. Instalację głośników i obslugę magnetofonu przyjęli na siebie fotografik Katedry S. Kusza i dr B. Linette. W trakcie pr.ac przygotowawczych, pomocą i radą slużyli nam pracownicy Katedry z prof. drem J. Bursztą na czele. W celu lepszej orientacji o losach absolwentów, wysłano do nich ankietę, na l~lórą uzyskano ok. 30"/0 odpowiedzi. Zjazd absolwentów odbył się w dniu 27 września 1969 roku. Część oficj.alna zjazdu miała miejsce w wybudowanym niedawno gmachu Collegium Novum przy ulicy Marchłewskiego 126. Wzięło w niej udział ok. 80 absolwentów i pracowników naukowych oraz zaproszeni goście, wśród nich prorektor DAM prof. dr J. Wikariak, profesorowie pokrewnych katedr: archeologii, historii i antropologii. Spotkanie zagaił przewodniczący zjazdu dr A. Glapa, a przemówienie powitalne wygłosił prorektor prof. dr J. Wikariak. Z uznaniem mówił o roli i znaczeniu etnografii w grupie nauk społecznych. ·Podkreślił przy tej okazji dorobek i wklad poznańskiego ośrodka etnograficznego w budowę nowoczesnej nauki w społeczeństwie. Nawiązując niejako do wypowiedzi pana rektora, kierownik Katedry Etnografii, prof. dr J. Burszta zwrócił uwagę na fakt, iż działalność naukowo-dydaktyczna Katedry poznańskiej oddziaływuje w pewnym sensie na dalsze ośrodki w kraju. Prof. dr J. Burszta ukazał proces kształtowania się etnograficznego ośrodka poznańskiego. Tu podejmowane są badania na polu wspólczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych Ziem Północnych i Zachodnich, tu mieści się Redakcja Dziel wszystkich Oskara Kolberga, a ostatnio redakcja ,,Ludu". Po wystąpieniu prof. dra J. Burszty, głos zabrał najstarszy absolwent, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Gdańsku, dr L. Malicki. Zarówno on, jak i następni mówcy doc. dr T. Wróblewski, mgr S. Błaszczyk oraz przedstawicielka reprezentująca młode pokolenie absolwentów, mgr K. Wołos - nawiązali do wspomnień z okresu studiów. Barwnie na tym tle ukazana została sylwetka poprzedniego kierownika Katedry prof. dra E. Frankowskiego. Po części oficjalnej, uczestnicy spotkania zwiedzili wystawę dorobku naukowego pracowników Katedry i absolwentów. Część towarzyska zjazdu odbyła się w Rogalinie, w galerii malarstwa Muzeum Narodowego. Goście mieli przy tej okazji możność zwiedzenia uroczego pałacu, dawnej siedziby Raczyńskich. Bolesław Januszkiewicz �286 Kronika DOKTORA TY I HABILITACJE Następujące osoby uzyskały stopień d o k t o l' a nauk humanistycznych w zakresie etnografii i etnologi w 1967 roku: Janusz B o h d a n o w i c z na podstawie .pracy pt. "Różne formy przechowywania wymłóconego zboża w gospodarstwach chłopskich na terenie Polski w drugiej połowie XIX i w XX wieku". Praca została przygotowana w Uniwersytecie Wrocławskim, promotorem był prof. dr J. Gajek. Praca dotyczy historii przechowywania wymłóconego zboża. Celem jej było wykrycie związku pomiędzy formami przechowywania zboża a zmianami wielkości produkcji zbożowej i zmianami w sytuacji społecznej chłopa. Zofia D o w g i l' d na podstawie pracy pt. "Formy gry w palanta na obszarze Polski". Pracę przygotowano na Uniwersytecie Wrocławskim, promotorem był prof. dr J. Gajek. Rozprawa jest pracą monograficzną grupy tradycyjnych polskich gier z wybijaniem piłki, określonych jako "gra w palanta". Materiał źródłowy stanowią opisy gier ze zbiorów prof. dra E. Piaseckiego oraz współcześnie zebrane przez autorkę z terenu całej Polski. Opracowano je przy pomocy trzech metod: typologicznej, opartej o analizę formy i funkcji; kartograficznej i porównawczo-historycznej z uwzględnieniem teorii odbicia. Ewa F ryś - P i e t r a s z k o w a na podstawie pracy pt. "Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce", Praca została przygotowana na UMCS w Lublinie, promotorem był prof, dr R. Reinfuss. Praca monograficzna obejmuje pełną historię rozwoju ośrodka garncarskiego w Łążku Ordynackim (pow. Janów Lubelski) od początku XIX wieku po czasy dzisiejsze. W pracy przedstawiono rozwój produkcji ośrodka oraz proces powstania lokalnego systemu zdobnictwa wyrobów łążeckich. Józef F u r d y n a na podstawie pracy pt. "Budynek mieszkalny i urządzenie wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od połowy wieku XIX po czasy dzisiejsze". Pracę przygotowano na UMCS w Lublinie, promotorem był prof. dr Reinfuss. Praca kolejno omawia: 1. środowisko geograficzne i stosunki etniczne, stosunki społeczno-ekonomiczne; 2. formy osadnicze i architekturę budynku mieszkalnego; 3. wyposażenie wnętrza w sprzęty i meble; 4. higienę i zdobnictwo wnętrz; 5. funkcję wnętrza. Zakończenie podsumowuje wyniki badań. Do tekstu pracy dołączono tom zawierający 74 tablice i 209 zdjęć fotograficznych. Jan Gór a k na podstawie pracy pt. "Wojsławice - miasteczko rolnicze Ziemi Chełmskiej". Pracę przygotowano na UMCS w Lublinie, promotorem był prof. dr R. Reinfuss. Praca jest monografią z pogranicza historii, etnografii, urbanistyki i architektury Wojsławic, miasteczka rolniczego Ziemi Chełmskiej. Adam J a s i e w i c z na podstawie pracy pt. "Kształtowanie się wiedzy o środowisku geograficznym u osadników-rolników na Ziemiach Zachodnich", Pracę przygotowano na Uniwersytecie im, A. Mickiewicza w Poznaniu, promotorem był prof. dr Józef Burszta. Celem pr,acy było prześledzenie narastania wiedzy o nowym środowisku geograficznym u osadników-rolników na Ziemiach Zachodnich od momentu ich przyjazdu aż do dnia dzisiejszego. W dalszej mierze przedmiotem rozprawy była analiza elementów środowiska geograficznego a intensyfikacja gospo- �287 KronIka darki rolnej i emocjonalne przywiązanie osadników do nowego miejsca zamieszkania. Władysław Jeż - Jar e c k i na podstawie pracy pt. "Prymitywne techniki obrób';j drewna w polskiej kulturze ludowej". Praca została przygotowana na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu, promotorem był prof. dr J. Burszta. Praca przedstawia stan wiedzy o prymitywnej obróbce drewna w polskiej kulturze ludowej, znaczenie omawianych technik dla kultury wczesnych okresów historycznych i dla współczesnej kultury ludowej. Opiera się ona na faktach zgromadzonych przez archeologię, historię i etnografię oraz n.a materiałach zebranych przez autora według kwestionariusza w 17 punktach rozrzuconych na terenie Polski. Klemens Kra j e w s k i na podstawie pracy pt. "Tradycyjne budownictwo chałup ziemi chełmińskiej". Praca została przygotowana na Uniwersytecie im. M. Kopernika w Toruniu, promotorem była prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa. Tradycyjne chałupy regionu chełmińskiego rozpatrzono w dwóch grupach. Wyróżniono typy chałup wąskofrontowych i szerokofrontowych. Układ poziomy chałup, zwłaszcza szerokofrontowych jest podobny do chałup z innych regionów Polski Kujaw, Mazowsza, Wielkopolski. W konstrukcji i formie tradycyjnej chałupy tego obszaru zawarte są cechy o charakterze ogólnopolskim i specyficznym. Specyficzne cechy, szczególnie w rozwiązaniach konstrukcyjnych, są prawdopodobnie przejawem ścierania się wpływów sąsiednich rejonów. Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a na podstawie pracy pt. "Zróżnicowanie kulturowe wsi w Bełchatowskiem". Pr,acę przygotowano na Uniwersytecie Łódzkim, promotorem była prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Podstawą pracy są badania terenowe, przeprowadzone w Bełchatowskiem, jest to bowiem obszar o zróżnicowanej kulturze tradycyjnej, niejednolity, nie stanowiący ścisłego regionu etnogr,aficznego. W toku badań wyodrębniono dwie kategorie (typy) wsi; wsie typowe rolnicze o starym osadnictwie oraz nowsze, najczęściej zakład.ane w XIX wieku i określone w pracy jako "spro.Jetaryzowane". Stopień d o c e n t a nauk humanistycznych w zakresie etnografii uzyskała dr B. K o P c z y ń s k a - J a w o r s k a, adiunkt przy Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, na podstawie pracy pt. "Stosunki społeczno-gospodarcze w tradycyjnej kulturze Karpat północnych". Rozprawa przedstawia jak ten rodzaj gospodarki, uzależniony od warunków fizjograficznych, procesów historycznych i lokalnych tradycji, oddziaływuje na kształtowanie się życia na terenach górskich i jakie w tym względzie obserwujemy zróżnicowanie regionalne. Rozważana na wstępie odrębność gospodarczo-kulturowa Karpat jest punktem wyjścia do przedstawienia regionalizacji gospodarczej, a następnie kulturowej z uwzględnieniem form, rozmiarów i typologii sezonowej gospodarki oraz procesu pozyskiwania i zagospodarowywania terenów górskich. W dalszym ciągu praca omawia organizację życia rodzinnego i sąsiedzkiego, współdziałanie gospodarcze, tradycyjną wiedzę fachową oraz niektóre wierzenia i obrzędy uwarunkowane typem prowadzonej gospodarki. Zofia Piotrowska �288 Kronika XLIV WALNE POLSKIEGO ZGROMADZENIE TOWARZYSTWA I SESJA NAUKOWA LUDOZNAWCZEGO W dniach 10-12 października 1969 r. odbyło się w Toruniu XLIV Walne Zg,'omadzenie i sesja naukowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego otwarcia dokonał wiceprezes Towarzystwa i prezes Oddzialu Toruńskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, prof. dr M.aria Znamierowska-Prufferowa. Na przewodniczącego pierwszego dnia obrad wybrano doc. dr Bronisławę Jaworską, sekretarza generalnego PTL. Po powitalnych przemówieniach sekretarza generalnego PTL, doc. dr Jaworskiej, przewodniczącego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy, Ob. Aleksandra Schmidta i przedstawiciela Ministerstwa Kultury i Szluki, Ob. Mieczysława Ptaśnika nastąpiło wręczenie odznaczeń dla zasłużonych w ochronie zabytków kultury ludowej i zasłużonych dla kultury polskiej członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Dopełnieniem części oficjalnej były udany koncert Capelli lJydgostiensis pro Musica Antiqua oraz uroczyste otwarcia wystaw: kujawskiej części przymuzealnego skansenu z okazji 25-lecia organizacji zbiorów etnograficznych i X-lecia Muzeum Etnograficznego w Toruniu; "Dorobek 25-lecia Etnogr.afii polskiej" (publikacje, plakaty i wystawa "Etnograf w terenie") oraz "Dokumentacja skansenowska". Zwiedzającym w czasie oglądania ekspozycji przygrywała .autentyczna orkiestra kujawska. Inauguracyjne referaty sesji naukowej wygłosili doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa pt. "Osiągnięcia polskiej etnografii w 25-leciu PRL" i prof. dr Józef Burszta pt. "Węzłowe problemy badań nad współczesnością". Po przerwie obiadowej kontynuowano sesję naukową w dwu sekcjach. W sekcji metodologicznej wygłoszono następujące referaty: Kandydat nauk Walentyna Kielembietowa, Kijów, "Niektóre zagadnienia badań etnograficznych w Ukraińskiej SHR"; Kand. nauk Angele Vysniauskaite, Wilno, "Riezullaty i mif'todika etnograficzeskich polewy ch issledowanij w Litwie"; prof. dr Jadwiga Klimaszewska, Toruń, "Problematyka badań etnograficznych w zakresie kultury duchowej i społecznej w Polsce". W sekcji muzealnej w tym dniu wygłoszono następujące referaty: prof. dr Maria Znamierowska-Pri.ifferowa, Toruń, "Muzea skansenowskie w Polsce"; mgr Jan Rompski, Toruń, "Dokumentacja skansenowska"; mgr Leszek Smoczkiewicz, Sanok, "Rola i udział etnografa w planowaniu przestrzennym muzeów typu skansenowskiego"; mgr Danuta Powiłańska-Mazur, Lublin, "Założenia koncepcyjne skansenu lubelskiego". W godzinach wieczornych odbyło się spotkanie towarzyskie uczestników WZ oraz występ folklorystyczny Kaszubskiego Zespołu "Chojny" z Chojnic. Dnia 11 października kontynuowano obrady w dwu sekcjach. W sekcji metodologicznej referaty wygłosili: doc. dr Bronisława Jaworska, Łódź, "Z metodyki badań terenowych. Źródł.a informacji etnograficznej"; dr Dorota Simonides, Opole, "Z zagadnień teorii literatury ludowej"; mgr Andrzej Woźniak, Warszawa, "Tradycyjna społeczność wiejska w świetle źródeł archiwalnych"; doc. dr Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz, Warszawa, "Zastosowanie metody porównawczej do badań kultur pasterskich"; mgr Aleksander Posern-Zieliński, Poznań, "Rola i miejsce etnografii w badaniach przemian religijno-społecznych w krajach Trzeciego Świata". W sekcji muzealnej natomiast wygłoszono następujące referaty: prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa, "Kultura ludowa kujawskiej wsi Rakutowo, �Kronika 289 pow. Włocławek jej ekspozycja w przymuzealnym skansenie w Toruniu". W związku z tym referatem wygłoszono również następujące komunikaty: mgr Marian Pieciukiewicz, "Rolnictwo i hodowla"; prof. dr Maria Znamierowska-Priifterowa, "Zaj<;cia pozarolnicze, budownictwo, wnętrze chaty"; mgr Maria Polakiewic z, "Przygotowywanie pokarmów"; mgr Halina Mikułowska, "Odzież, haft, koronka"; mgr Halina Skłodowska-Antonowicz, "Obrzędy i zwyczaje doroczne"; dr Helena Przesławska, "Przywoływki"; mgr Ewa Arszyńska, "Literatura ludowa"; mgr Barbara Szychowska-Boebel, "Lecznictwo". Nadto wygłoszono jeszcze następujące referaty: dr Barbara Bazielich, Bytom, "Działy etnografii muzeów okręgu górnośląskiego w 25-leciu PRL"; mgr Janusz Optołowicz, Lublin, "Problem zróżnicowania tematycznego muzeów regionalnych na przykładzie woj. lubelskiego". Po ożywionej dyskusji w sekcjach i przerwie obiadowej w godzinach popołudniowych XLIV Walne Zgromadzenie PTL otworzyła prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa witając zebranych i proponując powierzenie przewodnictwa na WZ prof. dr. Józefowi Burszcie. Wyboru dokonano przez głosowanie jawne. Przewodniczący, prof. dr J. Burszta, podziękował za okazane mu zaufanie i poprosił o współpracę w sprawnym przeprowadzeniu obrad. Przed rozpoczęciem obrad prof. dr Burszta poświęcił parę chwil na wspomnienia o członkach PTL, zmarłych w okresie między XLIII i XLIV WZ, a mianowicie: Waldemar Babinicz, przewodniczący Sądu Koleżeńskiego PTL; mgr Irena Nizińska, członek Komisji Rewizyjnej Oddziału Krakowskiego PTL; Józef Błachnio, członek Oddz. Toruńskiego PTL; Aniela Szuberla, członek Oddz. PTL w Łańcucie; dr Aleksy Antoni Gilewicz, współzałożyciel i członek Zarządu Oddziału PTL w Przemyślu. Zmarłych uczczono chwilą milczenia. Następnie Przewodniczący przypomniał proponowany w zaproszeniach porządek obrad XLIV WZ PTL. Przyjęto go w głosowaniu jawnym, jednomyślnie, bez zmian i poprawek. Porzc;dek przedstawiał się następująco: 1. Odczytanie i przyjęcie protokołu z poprzedniego WZ w Limanowej w 1968 r. 2. Wybór Komisji Wnioskowej. 3. Sprawozdanie Zarządu Głównego za okres od września 1968 r. do sierpnia 1969 r. 4. Sprawozdanie Oddziałów. 5. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 6. Dyskusja. 7. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków Głównej Komisji Rewizyjnej. 8. Uchwalenie zmian statutu PTL. 9. Uchwalenie planu pracy na rok 1970. 10. Uchwalenie wniosków, przedłożonych przez Komisję Wnioskową· Ad 1. Protokół z XLIII WZ PTL, odczytany przez mgra Piotra Kaleciaka, przyjęto bez zmian. Ad 2. Komisję Wnioskową wybrano w głosowaniu jawnym w następującym składzie: mgr Zofia Neyman, mgr Magdalena Rostworowska, mgr Czesław Białek, dr W. Jeż-Jarecki i mgr Stanisław Chmielowski. Po wyborze Komisji Wnioskowej mgr Różanowski z Opola wystąpił z wnioskiem, by dla zaoszczędzenia czasu na dyskusję nad statutem i usprawnienia przeprzebiegu obrad sprawozdania Oddziałó"v uwzględnić w sprawozdaniu Zarządu, a punkt 4 znieść z porządku dziennego; jeśli zaś przedstawiciele Oddziałów mieliby do uzupełnienia coś ważnego i istotnego, mogą to uczynić w dyskusji. WnIosek poparto i przyjęto w jawnym głosowaniu jednomyślnie. Ad 3. Sprawozdanie Zarządu w części ogólno opisowej złożyła doc. dr Bronisława Jaworska, sekretarz generalny PTL, a w części finansowej, prof. dr Stanisław Bąk, skarbnik PTL. Osobne sprawozdanie w ramach sprawozdania Zarzlłdu zlożył redaktor naczelny DWOK, prof. dr J. Burszta. tg - Lud, tom LIV �290 Kronika Sprawozdania ogólne wyczerpały w zarysie istotne sprawy Oddziałów, toteż w dyskusji uzupełniającej te sprawozdania zabrała głos jedynie prezes Oddziału Wrocławskiego, dr Jadwiga Pawłowska. Przedstawiła ona prace Oddziału, które sprawozdanie nie uwzględniło, jak np. prace nad przygotowywaniem skansenu. Nadmieniła również, że Oddział nie otrzymał z Torunia zapowiedzianych instrukcji w tej sprawie, Prof. Prtifferowa wyjaśniła, iż instrukcja nie została jeszcze ostatecznie dopracowana. Doc. Jaworska dodała w uzupełnieniu, że Oddział w Łańcucie pracuje nad przygotowaniem skansenu. Ad. 5. Sprawozdanie i wnioski Gl. Komisji Rewizyjnej odczytał jej przewodniczący, dyr. Ignacy Kuźniewski. W czasie obrad WZ wpłynęły życzenia pomyślnych obrad jak również i pozdrowienia dla uczestników WZ PTL od prof, dra Gerharda Heilfurtha z Marburga. które przekazał zebranym Przewodniczący WZ. Następnie prof. dr J. Burszta zgłosił propozycję, by XLV WZ PTL w 1970 r. odbyło się w Zielonej Górze. Grupa aktywnych członków PTL zgłasza chęć założenia tam Oddziału. Mgr Kaleciak zgłasza uwagę, że w Zielonej Górze jeszcze nie ma Oddziału, a również Wrocław zgłosił swą gotowość na odbycie XLV V'IZ PTL właśnie we Wrocławiu, siedzibie Zarządu Głównego i dużego Oddziału. Zdaniem mgra Kaleciaka jest pewniejsze, że będzie miał kto pomóc w organizowaniu WZ. Wniosek prof. Burszty poparli: prof. Godlewski, doc. Jaworska, doc. Wróblewski, doc. Jasiewicz i dr Simonides. Przewodniczący poddał wniosek pod głosowanie i uchwalono jednomyślnie, że kolejne WZ odbędzie się w Zielonej Górze. W dyskusji nad sprawozdaniami zabrał głos prof. dr Franciszek Wokroj. Zwrócil on uwagę na niską w ostatnim roku płacalność składek członkowskich w PTL i proponował, by Zarząd zastanowił się nad usprawnieniem ściągania składek. Prof. Wokroj wyraził również niepokój a wysokie remanenty niesprzedanych wyc:awnictw PTL i radzi, by Oddziały dotować książkami, by były bardziej zaintel'('sowane w ich rozsprzedaniu. Proponuje przecenić niektóre wydawnictwa, by je łatwiej rozprowadzić. Mgr Nienartowicz przedstawia stan remanentów magazynowych, omawia warunki kolportażu wydawnictw i proponuje, by WZ upoważniło Zarząd Główny do przeceny niektórych pozycji wydawniczych. Po krótkiej dyskusji nad wnioskiem Walne Zgromadzenie jednomyślnie wypowiedziało się za dokonaniem przeceny zalegających pozycji wydawniczych i upoważniło do tego Zarząd Główny. Ad 7. Walne Zgromadzenie PTL w Toruniu stwierdzając, iż zostało zwołane prawidłowo w oparciu o obowiązujący statut PTL, że zostały spełnione wszystkie warunki do podejmowania prawomocnych uchwał, postanowiło: a) przyjąć sprawozdanie Zarządu Głównego PTL jako wystarczające; b) przyjąć do wiadomości i zatwierdzić bilans i sprawozdanie finansowe za 1968 r.; c) przyjąć i zatwierdzić sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej oraz idąc za tymi wnioskami: d) udzielić Zarządowi Głównemu absolutorium za okL'es sprawozdawczy. Wszystkie części tej uchwały przegłosowane zostały oddzielnie w głosowaniu jawnym i wszystkie zostały przyjęte jednomyślnie. Na wniosek Głównego Księgowego, mgra Nienartowicza, zatwierdzenie bilansu za rok 1968 dokonano następującą formułą: "XLIV Walne Zgromadzenie PTL w Toruniu zatwierdza wykonanie budżetu i bilansu za rok 1968, badanego przez instytucje nadrzędne i przez Główną Komisję Rewizyjną w zakresie przyjętym przez Polską Akademię Nauk". Uchwałę przegłosowano jednomyślnie. �Kronika 291 Ad 8. Sprawę zmiany statutu PTL i poprzedzające WZ dyskuje nad statutem referował przewodniczący Komisji Statutowej, prof. dr Franciszek Wokroj z Poznania. Referent przedstawił jeszcze raz całość projektu i podkreślił szczególnie te jego par,agrafy, które wprowadzają istotne zmiany w stosunku do dotychczasowego statutu PTL. Dla usprawnienia procedury wnioskował, by po dyskusjj i ewentualnych poprawkach głosować nad całością statutu, a nie na kolejne paragrafy oddzielnie. Walne Zgromadzenie wniosek ten przegłosowało i przyjęło jednomyślnie. W dyskusji nad projektem zmiany statutu pierwszy głos zabrał mgr Kaleciak. Podkreślił, że główna zmiana statutu idzie w kierunku zastąpienia Walnego Zebrania członków PTL przez Walne Zebranie delegatów Oddziałów. Projekt Komisji Statutowej przyznawał decydujący głos w Walnym Zgromadzeniu Delegatów również prezesom Oddziałów i wszystkim członkom ustępujących instancji centralnych Towarzystwa, jak Zał"Ządu Głównego, Glówr.ej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Oddział w Mszanie Dolr,ej na swoim Walnym Zebr.aniu w sprawie zmian statutu wyraził sprzeciw przeciw takim "delegatom" z mianowania i stawiał wniosek, by decydujący glos na Walnym Zebraniu Delegatów mieli tylko ci członkowie instancji Towarzystwa, którzy w swych Oddziałach uzyskają aktualny mandat delegata Oddziału. Mgr Kaleciak zapytuje, czy poprawka ta została uwzględ-, niona, gdyż ostateczny projekt zmiany statutu nie dotarł przed Walnym Zgromadzeniem do Oddziału w Mszanie Dolnej. Prof dr Fr. Wokroj odpowiada, że rozumie się, iż członkowie instancji muszą uzyskać na W,alne Zebranie Delegatów mandat delegata z wyboru swego Oddziału. Następnie dr Pietkiewicz zapytuje, jak statut zapobiega takim praktykom, że ktoś nie płaci składek przez rok, dwa lub trzy, zostaje skreślony z listy członków, a następnie zapisuje się na członka na nowej deklaracji, korzysta z praw członkowskich, lecz nadal nie płaci składek. Prof. Wokroj wyjaśnia, że statut takich szczegółów nie przewiduje, a zarządy Oddziałów znają swoich ludzi dobrze i powinny same nie dopuszczać do tego rodzaju spekulacji, która jest wyrazem braku należytej postawy moralnej. Ponieważ innych uwag ani zapytań nie zgłaszano, Przewodniczący WZ poddał projekt nowego statutu pod głosowanie w eałości. Projekt przyjęto jednomyślnie. Ad 9. Zarząd nie mógł przedstawić Walnemu Zgromadzeniu szczegółowego i konkretnego planu pracy na rok 1970, gdyż opracowanie jego może nastąpić dopiero po otrzymaniu budżetu z PAN, tym niemniej Zarząd przy swym sprawozdaniu nakreślił wytyczne planu, dyktowane dotychczasową praktyką i potrzebami społecznymi Towarzystwa. W tej sytuacji Walne Zgromadzenie jednomyślnie zatwierdziło założenia planu i upoważniło Zarząd Główny do opracowania planu pracy i budżetu w ramach możliwości limitowany(;h przez PAN, zalecając staraniJa o subwencje docelowe na konkretne pozycje wydawnicze. Uchwałę przegłosowano jednomyślnie. Ad 10. Mgr Magdalena Rostworowska, sekretarz Komisji Wnioskowej, przedstawiła sześć wniosków, zebranych przez Komisję Wnioskową w czasie obrad. Walne Zebranie jednomyślnie postanowiło dyskutować i ocenić każdy wniosek oddzielnie. Pierwszy wniosek wpłynął z Oddziału Poznańskiego w sprawie poprawek do statutu w § 21 i § 23. Ponieważ przy uchwaleniu statutu postulaty Oddziału Poznańskiego zostały uwzględnione, mgr Stanisław Błaszczyk w imieniu Oddziału Poznańskiego wniosek wycofał. Drugi wniosek wpłynął z obrad Sekcji Muzealnej sesji naukowej, poprzedzającej XLIV Walne Zgromadzenie PTL w Toruniu, w sprawie starań o zwołanie w Mini- �292 Kronika sterstwie Kultury i Sztuki, Departament Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, konferencji roboczej z udziałem etnografów, celem opracowania wniosków dotyczących muzeów skansenowskich. Wniosek uchwalono jednomyślnie jako postulat Walnego Zgromadzenia. Trzeci wniosek złożyla na ręce Komisji dr W,anda Jostowa w sprawie skansenu pasterskiego w Tatrzańskim Parku Narodowym. Wniosek ten WZ uchwaliło jednomyślnie w następującym brzmieniu: "Uczestnicy XLIV Walnego Zgromadzenia PTL w Toruniu, doceniając w pełni wielkie znaczenie utworzenia Tatrzańskiego Parku Narodowego, uważają za konieczne zachowanie w terenie "in situ" kilkunastu skupisk budownictwa pasterskiego, oczywiście naj cenniejszych ze stanowiska wartości zabytkowej, z zachowaniem przy tych skupiskach ograniczonej gospodarki pasterskiej". Czwarty wniosek, zgłoszony przez dr Dorotę Simonides, w sprawie zorganizowania w ramach PTL konferencji roboczej na temat literatury ludowej, przyjęto jednomyślnie jako zalecenie dla Zarządu Głównego PTL. Piąty wniosek, złożony z inicjatywy mgr Grażyny Dąbrowskiej, w sprawie włączenia do programu prac PTL problematyki etnograficznej z uwzględnieniem folkloru muzycznego i muzyki tanecznej, przyjęto jednomyślnie jako zalecenie dla dalszej działalności Zarządu Głównego PTL. Szósty wniosek wpłynąl z inicjatywy Zarządu Głównego PTL, który na posiedzeniu 9 X 1969 r. w Toruniu podjął decyzję wystąpienia do WZ o nadanie członkostwa honorowego następującym, zasłużonym członkom PTL: prof. dr. Kazimierzowi Dobrowolskiemu z Krakowa, dr. Sebastianowi Flizakowi z Mszany Dolnej, prof. dr. Stanisławowi Bąkowi z Wrocł.awia, prof. dr. Bolesławowi Olszewiczowl z Wrocławia, pani Zofii Szembekównie z Poznania. W odniesieniu do dwóch pierwszych kandydatów Zarząd Główny podjął uchwałę jeszcze w 1968 r., lecz przez przeoczenie nie przegłosowano jej formalnie na Walnym Zgromadzeniu w Limanowej. Wniosek szósty przyjęto przez aklamację a następnie formalnie przegłosowano jednomyślnie. Na wniosek Prezydium XLIV WZ PTL uchwalono wysIanie depesz od uczestników XLIV WZ PTL do: prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, prezesa PTL: Czesława Wycecha, Marszałka Sejmu PRL; Zygmunta Garsteckiego, Wiceministra w Ministerstwie Kultury i Sztuki; prof. dra K. Dobrowolskiego. Na zakończenie Przewodniczący, prof. dr J. Burszta, podziękował uczestnikom za udział w pracach WZ, a gospodarzom Zjazdu Oddziałowi Toruńskiemu, pracownikom Muzeum Etnograficznego w Toruniu z prof. dl' M. ZnamierowskąPrlifferową za duży wkład pracy w tak doskonałe przygotowanie sesji naukowej i XLIV Walnego Zgromadzenia. W niedzielę, dnia 12 października, odbyła się całodniowa wycieczka etnograficzna autokarami na Kujawy i Pałuki trasą: Toruń-Aleksandrów, Radziejów-Kruszwica-Strzelno-Trzemeszno--Inowrocław-Godzimierz-Bydgoszcz-Toruń. Opracował Konrad Wypych �Kronika 293 V MIĘDZYNARODOWY KONGRES PROZY LUDOWEJ W BUKARESZCIE W DNIACH 26-31 SIERPNIA 1969 r. W dniach od 26--31 sierpnia 1969 r. odbył się w Bukareszcie V Światowy Kongres Prozy Ludowej. Kongresy takie odbywają się co pięć lat, a organizatorem ich jest Międzynarodowe Towarzystwo do Badań nad Prozą Ludową (International Society for Folk-Narrative Research). Obrady V kongresu odbywały się w trzech sekcjach: I Sekcja obrała jako główny temat prawa rządzące opowieściami ludowymi. II Sekcja poświęciła swe referaty głównie współczesnym anegdotom oraz nowym koncepcjom ich klasyfikacji i systematyki. III Sekcja dała przegląd wszelkich osiągnięć folklorystycznych w poszczególnych krajach oraz mieścił.a i takie referaty, które tematycznie odbiegały od problemów wymienionych w sekcji I i II. W obradach kongresu udział wzięli przedstawiciele ponad 50 państw. Najliczniejsze delegacje przybyły z Ameryki i Związku Radzieckiego. Państwa obozu socjalistycznego reprezentowane były następująco: Związek Radziecki - 22 osoby; Czechosłowacja - 14 osób, NRD - 11, Bułgaria - 7, Węgry - 5, Polska - 1. Językami kongresu były: angielski, rosyjski, francuski i niemiecki. W sumie wygłoszono 175 referatów, w których głównym tematem były żywe do dziś opowieści ludowe. Najwięcej miejsca w obradach zajęła anegdota ludowa, która - jak wszyscy folkloryści zgodnie twierdzili okazuje się być najpopularniejszym gatunkiem wśród opowieści ludowych. Siły twórcze anonimowych twórców i autorów idą w dalszym ciągu w kierunku podchwycenia wszelkich komicznych sytuacji i wydobycia w jakimś krótkim ujęciu z moralną refleksją również obrazków współczesnego życia. Okazało się, że stworzone i opracowane przez uczonych katalogi, których w sumie jest około 40, nie są dzLś już w stanie pomieścić wszystkich nagranych i spisanych w tyt1l zakresie materiałów. Rodzą się ""szak wciąż nowe, nie istniejące dotąd schematy literackie, którym często brak tradycyjnego odpowiednika w temacie i formie. W tej sytuacji koniecznością jest opracowanie nowego katalogu. Prof. Lutz Rohrich z Freiburga mówił o nowej koncepcji takiej właśnie systematyki, która otwierałaby szerokie możliwości wszelkim nowym, nieznanym dotąd tekstom anegdotycznym. W szeroko omawianym dziale praw rządzących współczesną prozą ludową raz jeszcze podkreślono istnienie nowego gatunku literackiego, jakim są opowieści z życia, tzw. opowieści wspomnieniowe. Cala siła inwencji twórczej idzie tu w kierunku sfabularyzowania, znanej dobrze narratorowi z własnego przeżycia, historii. Tu również mieścił się referat polskiej delegatki, dr Doroty Simonides, na temat: "Tradycyjne wątki w współczesnej prozie ludowej". Uczestnicy kongresu otrzymali wszystkie referaty w powielonych materiałach kongresowych wraz z dodatkowymi materiałami propagandowymi Międzynarodowego Towarzystwa Folklorystycznego. Na uwagę zasługuje znakomita organizacja kongresu. Rumuńska Akademia Nauk - Instytut Folklorystyczny, a zwłaszcZJa prof. dr M. Popp, wykazały dużą sprawność organizacyjną, co było nie byle jakim przedsięwzięciem w sytuacji, gdy w tym samym czasie odbywał się w Bukareszcie Światowy Festiwal Folklorystyczny. Uczestnikom kongresu umożliwiono wzięcie udziału w imprezach międzynarodowych związanych z festiwalem folklorystycznym. Na szczególne podkreślenie �294 Kronika zasługuje rola kongresu jako pewnego stopnia giełdy kontaktów międzynarodowych, folklorystycznych .i wymiany doświadczeń. Tę stronę kongresu wzbogacił dodatkowo fakt urządzenia na miejscu obrad światowej wystawy książek, poświęconych prozie ludowej. Niestety, Polska nie byla na wystawie tej zupelnie reprezentowana, a szkoda, gdyż niektórzy uczestnicy wręcz pytali o dzieła dotyczące folkloru polskiego. W niedzielę. dnia 31 sierpnia odbyło się walne zebranie International Society for Folk-Narr.ative Research, na którym ponownie wybrano jako prezydenta prof. dr Kurta Ranke z Getyngi oraz pięciu wice-prezydentów, reprezentujących wszystkie kontynenty świata. Ustalono również, że następny kongres odbędzie się za lat pięć w Finlandii, w Helsinkach. Członkowie Towarzystwa postulowali, aby, prócz kongresów, odbywały się przynajmniej raz na dwa lata narady robocze, poświęcone konkretnej problematyce specjalizacyjnej. Najbliższą taką naradę zwoła prof. dr L. Rohrich do Freiburga, zaś tematem jej będzie systematyka w.spółczesnej anegdoty. Dorota PIERWSZY MIĘDZYNARODOWY "ROUMANIE FESTIWAL I KONKURS 69" W RUMUNII Simonides FOLKLORU W okresie od 26 VIn do 6 IX 1969 1'. odbywał się w Bukareszcie Pierwszy Międzynarodowy Festiwal i Konkurs Folkloru, który skł:.ldał się z następujących imprez: 1. Konkurs zespołów folklorystycznych; 2. konkurs strojów ludowych; 3. wystawa sztuki ludowej; 4. wystawa wydawnictw, poświęconych sztuce ludowej i folklorowi; 5. sesja naukowa, poświęcona sztuce ludowej i folklorowi; 6. Parada zespołów w strojach ludowych z kapelami na ulicach Bukaresztu; 7. występy publiczne zespołów w Bukareszcie i w różnych miastach Rumunii. Konkursy i wystawy zostały poprzedzone zaproszeniami i prospektami, które rozesłano do różnych krajów z określeniem warunków, ilości eksponatów, wielkości zespołów, terminów i wysokości nagród. Na koszt organizatorów zaproszeni zostali: komisarz wystawy i delegat na sesję naukową. Ze strony Polski zostali delegowani: na sesję naukową - dr Kazimierz Pietkiewicz dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, jako komisarz wystawy sztuki ludowej - dr Władysław Jeż-Jarecki - kurator PME. W konkursie zespołów folklorystycznych udział wziął zespół "Rzeszowiacy" z Mielca, kierowany przez Janusza Mejzę, który z ramienia Polski uczestniczył w międzynarodowym jury zespołów. W konkursie zespołów folklorystycznych, w okresie od 27 do 31 VIII 1969 r., wystąpiło w operze w Buk,areszcie 21 zespołów z 16 krajów Europy, Azji, Afryki: Anglii, Belgii, Bułgarii, Czechosłowacji (2), Francji, Jugosławii (2), Mongolii, NRD, NRF, Polski, Rumunii (3), Szwajcarii, Tunisu, Węgier, Włoch, ZSRR. Jury składające się z 14 osób z różnych krajów, po zakończeniu obrad przyznało następującym zespołom nagrody: I nagrodę uzyskały zespoły: Jugosławii, Rumunii i ZSRR; II nagrodę uzyskały zespoły: Mongolii i Tunisu; III nagrodę uzyskały zespoły: Bułgarii i Włoch. Zespół polski otrzymał nagrodę specjalną Związków Zawodowych Rumunii. W międzynarodowym konkursie strojów ludowych brały udział prawic wszystkie �Kronika 295 I.espoly festiwalowe przedstawiając międzynarodowemu jury wybrane stroje ludowe swoich krajów. Ze strony Polski w jury wziął udział dr K. Pietkiewicz. Jakkolwiek pokaz był wspaniałym i bogatym popisem bardzo zróżnicowanych strojów ludowych różnych narodów, Polska w tym pokazie odniosła wyjątkowy sukces, uLyskując trzy naj.2enniejsze nagcody: za najlepszy rep re zen tacy jny strój calego zespolu, za najlepszy strój kobiecy i za najbardziej charakterystyczny strój tradycyjny. Poza Polską nagrody w tej konkurencji otrzymały: Tunis, Jugosławia, Czechosłowacja, Rumunia, lVIongolia. Międzynarodowa wystawa sztuki ludowej była eksponowana od 26 VIII 1969 r. w Pałacu Nauki w Bukareszcie. W wystawie tej udział wzięły następujące kraje: Francja, Jugosławia, NRD, lVIongolia, Polska, Węgry. Spośród wystaw innych krajów eksponowanych w Bukareszcie korzystnie wyróżniała się wystawa polskiej sztuki ludowej, reprezentująca wszystkie ważniejsze działy jeszcze żywej twórczości (strój, tkactwo, wycinanka, rzeżba itp.), w ogólnej ilości 55 eksponatów. Małą ilość wystaw i stosunkowo skromny ich chara'kter tłumaczyć można chyba tym, że organizatorzy postawili ryzykowny warunek, a mianowicie ten, że eksponaty przechodzą na własność organizatorów. Polska również nie mogła sobie pozwolić na dar i w rezultacie przeprowadzonych pertraktacji za ofiarowaną kolekcję Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie otrzyma od tego Muzeum równowartościową kolekcję rumuńską. Olbrzymia natomiast i bardzo bogata w swej różnorodności była wystawa rumuńskiej sztuki ludowej, eksponowana w salach tegoż palacu. W okresie od 1 do 3 IX 1969 r. w ramach festiwalu odbyla się międzynarodowa sesj'a naukowa na temat folkloru i sztuki ludowej, w której wzięło udział 140 uczonych z różnych krajów świata. Zgłoszono ogółem 82 referaty naukowe na różne, dość rozbieżne tematy. Wygłoszono w skrócie tylko pewną ich część. Dr K. Pietkiewicz wygłosił referat pt. "Metody opieki nad sztuką ludową w Polsce". Wszystkie zgłoszone referaty w skrócie opublikowano w specjalnej książkowej publikacji. Całość referatów ma być opublikowana w wydawnictwie poświęconym sesji. W prezydium sesji nttukowej zasiadali: Pompiliu Macovei przewodniczący (minister) Komitetu do Spraw Kultury i Sztuki RRS; prof. uniw. Mihai Pop (Rumunia); Jon Moraru - wiceprzew. (wiceminister) Komitetu do Spraw Kultury i Sztuki RRS; dr D'Arcy Hayman (USA) - dyrektor działu wychowania artystycznego UNESCO; prof. dr K. C. Peeters (Belgia) -przewodniczący Międzynarodowego Towarzystwa Etnografii i Folkloru; Andrej Klimow (ZSRR) - lektor uniwersytetu, zasłużony artysta; dr K. Pietkiewicz (Polska) dyrektor PME IN Warszawie; dr Paul Petrescu (Rumunia) - sekretarz naukowy Instytutu Historii Sztuki: dr Jon Vladutiu dyn~ktor Departamentu Komitetu do Spraw Kultury i Sztuki. Przed rozpoczęciem sesji wygłoszono przemówienie oficjalne oraz odczytano orędzie Williama Eteki-Albouma -- przewodniczącego XV Sesji Konferencji Generalnej UNESCO oraz dyrektora generalnego UNESCO, p. Rene Maheu. W kuluarach gmachu, w którym odbywała się sesja, była eksponowana międzynarodowa wystawa wydawnictw folklorystycznych. W skład jej weszły ciekawsze wydawnictwa polskie. Zebrane z muzeów i od niektórych instytucji (PTL) wydawnictwa polskie w ogólnej ilości 70 pozycji zostały ofiarowane przez polskich delegatów Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie. W dniu 31 VIII na ulicach Bukaresztu odbyła się imponująca i piękna parada zespołów biorących udział w festiwalu, ze sztandarami narodowymi, kapelami i popisami tanecznymi. Przez cały czas trwania festiwalu na estradach Bukaresztu i innych miast rumuńskich odbywały się występy zespołów folklorystycznych. �296 Kronika Dla uczestników sesji naukowej organizow.ano wycieczki do Muzeum Wsi, do cenniejszych zabytków czy ośrodków sztuki ludowej, na wystawy i występy zespołów. Uroczyste wręczenie .nagród festiVlralowych odbyło się w dniu 4 IX 1:969 r. Wieczorem minister na przyjęciu podejmował wszystkich uczestników festiwalu i sesji. Koncert laureatów odbył się w dniu 6 września. Oceniając całość festiwalu trzeba stwierdzić, że został on zorganizowany z rozmachem i szerokim programem, który w detalach był publikowany cal y czas w codziennych biuletynach. W nich również, w prasie, radio i telewizji były podawane wywiady i wypowiedzi uczestników festiwalu i sesji. Impreza przyczyniła się do popularyzacji folkloru, zbliżenia między narodami i specjalistami różnych 'krajów; uświadomUa ona, że w wielu krajach istnieje jeszcze wielkie bogactwo strojów ludowych i tradycyjnego folkloru, który w naszych czasach stwarza s,pecjalny problem kulturalny, domagający się rozwiązań praktycznych, Różne kraje w sposób sobie właściwy, a często bardzo podobny, kwestie te rozwiązują; wymiana doświadczeń w czasie sesji i imprez festiwalowych miała więc także sens poznawczy, praktyczny dla działaczy kulturalnych, szczególnie krajów socjalistycznych. W wypowiedziach naukowych przewijało się stanowisko, że folklor jako tradycja kulturalna mas ludowych ma poważne znaczenie dla przyszłej kultury wysokiej cywilizacji przemysłowej; będzie się on zmieniał w przyszłości, ale najlepsze jego specyficzne dawne wartości nie powinny być zagubione w szybkim postępie, Rumuni poświęcili na cele festiwalu sporo środków finansowych i wiele wysiłku organizacyjnego. Sądzę, że zaistnialy jednak i pewne mankamenty, zarówno natury koncepcyjnej, jak i organizacyjnej. Zespoły, j>ak się wydaje, nie zawsze byly ze sobą porównywalne ze względu na różny stopień stylizacji czy nawet zaawansowania zawodowego. Należałoby chyba przewidzieć z góry to zróżnicowanie i dokonywać oceny w określonych grupach. Wygłas'zanie różnej treści referatów, w wielkiej ilości, bez ich podziału problemowego również nie zdało egzaminu. Przydałaby się pewna selekcja lub podział na obrady w odpowiednich sekcjach z dyskusją Organizatorzy wyciągną z tego chyba wnioski na przyszłość, gdyż festiwal następny odbyć się ma za 3 lata. Padaly w czasie sesji sugestie, aby kolejne festiwale odbywały się w różnych kr,ajach. Jes't kwestią do rozważenia, czy nie powinna się podjąć zorganizowania kolejnego festiwalu Polska, która podobnie jak Rumunia - posiada jeszcze bogaty folklor. Wszystkie mankamenty organizacyjne festiwalu równoważyła wielka gQścinnc.ść gospodarzy i ich troska o uczestników wielkiej imprezy. Kazimierz O KOLBERGU W BELWEDERZE Pietkiewicz PO RAZ DRUGI Z okazji wydania 50-go tomu Dziel wszystkich Oskara Kolberga - dzieł najbardziej zasłużonego etnografa i folklorysty XIX w., oraz w związku ze zbliżającym się lO-leciem realizacji uchwały nr 45 Rady Państwa z dnia 13 lipca 1960 r. podjętej w sprawie wydania Dziel, odbyło się w dniu 18 lutego 1970 r. w Belwe- �297 Kronika derze spotkanie przedstawicieli wydawnictwa z przewodniczącym Rady Państwa Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu Marianem Spychalskim. W spotkaniu uczestniczył członek Rady Państwa Kazimierz Banach. Tak uroczyste zebranie w związku z wydaniem Dzieł wszystkich miało mIeJsce już po raz drugi l, co wymownie świadczy o uwadze, z jaką Rada Państwa śledzi przebieg wykonania swej uchwały sprzed 10 laty. Uczestniczący w spotkaniu przedstawiciele Polskiej Akademii Nauk: prof. dr Janusz Groszkowski - prezes PAN, prof. dr Tadeusz Kotarbiński, prof. dr Józef Chałasiński i prof. dr Tadeusz Cieślak z Wydziału I Nauk Społecznych PAN, przedstawiciele Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: prof. dr Julian Krzyżan()wski przewodniczący Komitetu Redakcyjnego i prof. dr Józef Burszta redaktor naczelny Dziel or:1Z reprezentanci zakladów wydawniczych: doc. Mieczyslaw Grad - prezes Ludowej Spóldzielni Wydawniczej i mgr Mieczysław Tomaszewski - dyrektor Polskiego Wydawnictwa Muzycznego, zapoznali Mariana Spychalskiego i Kazimierza Banacha z dotychczasowym dorobkiem wydawnictwa i przebiegiem prac zmierzających do zakończenia całości edycji. Dzieła wszystkie O. Kolberga (80 tomów) stanowią - jak wiadomo - jedyny w literaturze fachowej wielkiej miary dokument XIX-wiecznej kultury ludowej Polski i ziem sąsiednich. Są one największym zbiorem materiałów opisujących nasz lud i jego ~ycie. Społeczna wartość tych materiałów polega dziś przede wszystkim na twórczej roli w kształtowaniu współczesnej kultury ludowej i ogólnonarodowej oraz w rozwijaniu uczuć patriotycznych. Toteż mocno należy podkreślić zrozumienie i dalekowzroczność zarówno inicjatorów wydania i upowszechnienia Dzieł - prof. dr Józefa Gajka, prof. dr Jana Czekanows'kiego, prof. dr Juliana Krzyżanowskiego, prof. dr Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, doc. Mariana Sobieskiego i wielu innych działaczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którzy już od pierwszych lat powojennych planowali i przygotowywali podjęcie edycji, jak też ucbwałodawców członków Rady Państwa, której pomoc finansowa pozwoliła od 1960 r. realizować stopniowo wielki plan PTL w zakresie wydania Dziel. W ciągu ubiegłego lO-lecia ukazało się drukiem 50 tomów (nr 1_36, 39-41, 43-46, 48, 52-53, 60, 64-66), w tym 14 z rękopisów, a dalsze 30 tomów znajduje się w druku bądż w opracowaniu i ukaże się w najbliższych latach. Przewodniczący Rady Państwa żywo interesował się wydawnictwem. Przyjąwszy z rąk redaktora naczelnego prof. dr J. Burszty komplet Dzieł wyraził uznanie dla olbrzymich zasług Kolberga na polu nauki, a zarazem pozytywnie ocenił wysiłki wydawców jego spuścizny. Medard Tarko 1 Pierwsze spotkanie odbylo się w Belwederze przed 6-ma laty dnia 17 lutego 1964 r. z okazji 150 rocznicy urodzin Kolberga. Delegację wydawnictwa w skladzie: przewodniczący Komitetu Naukowego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego prof. dr T. Kotarbiński, członkowie prezydium Komitetu prof. dr H. Jabloński i prof. dr S. Żólkiewski, dyr. Biura Komitetu mgr M. Dobrowolski. przewodniczący Komitetu Redakcyjnego DWOK prof. dr .T. Krzyżanowski oraz członkowie tego Komitetu Stefan Dybowski i prof. dr J. Burszta redaktor naczelny V=iel. przyjął wówczas przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki, który otrzymaŁ z rąk delegatów komplet wydanych 35 tomów DWOK (nr 1-35). Zob. M. Tarko a Kolbergll w Belwederze. "Literatura Ludowa" 1964, z. 4--6, s. 2 I 47. �2H8 Kronika WYSTAWA RĘKOPISOW I PUBLIKACJI OSKARA KOLBERGA W dniach od 18 lutego do 31 marca 1970 r. czynna była w Warszawie w gmachu Naczelnego Komitetu Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego okolicznościowa wystawa publikacji i rękopisów Oskara Kolberga, folklorysty i etnografa, którego część spuścizny naukowej w postaci 50 tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w latach 1960-1969 była przedstawiona dnia 1B II 1970 r. przewodniczącemu Rady Państwa. Wystawa została zorganizowana po raz pierwszy na tak dużą skalę staraniem Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, przy bezpośredniej współpracy redakcji Dziel i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej, zwłaszcza jej wiceprezesa Jerzego Wiśniewskiego. Otwarcia wystawy dokonał w dniu 18 II 1970 r. prezes Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, marswłek Sejmu PRL, Czesław Wycech w towarzystwie kierowniczych działaczy ZSL Kazimierza Banacha, Józefa Ozgi Michalskiego, Antoniego Korzyckiego, Edwarda Dudy i Zbigniewa Surowca oraz innych osobistości spoza ZSL, wśród nich sekretarza Wydziału I Nauk Społecznych PAN prof. dr J. Chałasińskiego, przewodniczącego Komitetu Redakcyjnego DWOK prof. dr .J. Krzyżanowskiego, redaktora naczelnego Dziel prof. dr J. Burszty, prezesa Ludo'Nej Spółdzielni Wydawniczej doc. M. Grada i wiceprezes.a LSW J. Wiśniewskiego, dyrektora Polskiego Wydawnictwa Muzycznego mgr M. Tomaszewskiego, pracowników redakcji Dziel oraz licznie zgromadzonych przedstawicieli prasy i innych stołecznych instytucji kulturalnych. Przemówienia wygłosili marszałek Cz. Wycech i prof. dr J. Burszta. Obaj mówcy zwrócili uwagę na znaczenie wydawanego obecnie dorobku etnograficznego O. Kolberga dla rozwoju nauki i kultury i zachęcili ogół do zapoznania się z ekspozycją fragmentów tego dorobku. Wystawa składała się z kilkunastu stelaży i gablot wypełnionych materiałami Kolberga, ustawionych w widnej sali na parterze budynku NK ZSL przy ul. Grzybowskiej 4. W centralnym punkcie wystawy umieszczono duży portret olejny Kolberga wykonany w 1968 r. ~rzez olsztyńskiego artystę-plastyka Juliana Dadleza na podstawie portretu archiwalnego. Informacyjne napisy i winiety oraz całość bardzo stosownej oprawy plastycznej i układu wykonał artysta grafik Ludowej Spółdzielni Wydawniczej Karol Syta. Na treść wystawy złożyły się rękopiśmienne i drukowane materiały kolbergowskie, a więc poszczególne tomy jego Ludu i Obrazów etnograficznych z lat 18651890 obok ich wznowienia z ostatniego dziesięciolecia oraz rękopisy, z których część ilustrowała podstawę druku serii Kmkowskie, Mazowsze i Polwcie wydanych w okresie 1871-1888, pozostałe zaś -- materiał do obecnie wydawanych etnograficznych monografii regionalnych. Oprócz rękopisów i publikacji Kolberga wystawa ukazała bardzo interesujące opinie o jego dziele i życiu, napisane przez póżniejszych uczonych: dra Izydora K~pernickiego - najbliższego przyjaciela Kolberga (1891) i Stanisława Lama autora pierwszego rysu biograficznego o Kolbergu (1914), jak też współczesnych: prof. dr Igora Bełzy - wybitnego muzykologa z Moskwy, prof. dr Pawła Nedo. dr Pawła Novotnego i dr Johanna Rauppa - folklorystów z Lipska i Budziszyna, prof. dr Petara Dinekova z Sofii i in. We wszystkich tych opiniach zawarta jest �299 Kronika jednoznaczna ocena dzieła, jako unikalnego już dziś źródła do badań nauko\\'jTh nad kulturą stosunkami społeczno-ekonomicznymi w Slowiańszczyźnie XIX w. Wystawę odwiedziło wiele osób dorosłych i młodzieży szkolnej również spoza Warszawy. Z pewnością spełniła ona pożyteczną rolę jeszcze jednego ogniwa popularyzującego człowieka i dzieło. Medard Tarko � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba850f90ef0715720851d50eb7b1b9ec.pdf 397e7fd0841c4bb6079b1e18c1b78948 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1134 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1044 Title A name given to the resource Muzealia / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.177-204 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u I1J. z A L l A Lud,' t. 54, 1970 MAGDALENA ROSTWOROWSKA STROJE LUDOWE NA DOLNYM ŚLĄSKU Pod takim tytułem otwarta została pod koniec 1968 roku wystawa w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Jest to już czwarta wystawa, w której obok zabytków dawnej, rodzimej kultury Dolnego Śląska, pokazano również wytwory pochodzące od nowych grup ludnościowych, osiedlających się na tych terenach od 1945 roku. Organizatorom tak pomyślanych wystaw celowym wydaje się przedstawienie zarówno kultury ludności autochtonicznej, jak i grup napływowych. Przede wszystkim dawna kultura ludowa zanika niezmiernie szybko, toteż koniecznym jest jej rejestrowanie, zanim zaginie zupełnie, a trzeba pamiętać, że na Ziemiach Zachodnich, a więc i na Dolnym Śląsku, proces ten przebiega jeszcze szybciej niż na innych terenach Polski. Następnie chodziło również o pokazanie społeczeństwu - poprzez przedstawienie mozaiki kulturowej - złożoności procesów, dokonujących się na wsi dolnośląskiej. Ludność przybywająca na Dolny Śląsk z wielu regionów Polski, a nawet z zagranicy, przywiozła ze sobą właściwy jej bagaż kulturowy i to z zakresu kultury materialnej jak i sposób postępowania i myślenia, wprowadzając go w życie w początkowym okresie na nowym miejscu zamieszkania. Dość szybko jednak nowi osadnicy, repa~ trianci i reemigranci, musieli zrezygnować tak z wielu sprzętów jak i sposobu postępowania, przestawiając się na inny system gospodarowania. Ogromne zmiany miały miejsce również i w wielu innych dziedzinach życia ludności wiejskiej. Omawiana wystawa ma za zadanie pokazanie tych zmian na przykładzie strojów ludowych. Przywożone na Dolny Śląsk stroje regionalne nie znalazły tutaj prawie zupełnie zastosowania, co spowodowane zostało z jednej strony negatywną opinią sąsiedzką i niechęcią samych właścicieli strojów, z drugiej znów strony ogólnymi przemianami społeczno-ekonomicznymi jak i naciskami mody, przychodzącej do wsi 12 - Lud, tom LIV �178 Muzea!ict z miasta. Chcąc przystosować się do panującej mody, przerabiano niektóre !ragmenty dawnych strojów. Znakomita jednak większość strojów przechowywana jest w kufrach i skrzyniach, głównie przez starsze kobiety, przede wszystkim jako pamiątka, a niekiedy jako ubiór do trumny. Do strojów tych są one emocjonalnie przywiązane, gdyż nie tylko się w nie ubierały, ale i często same wytwarzały. Natomiast pokolenie młode z reguły nie przywiązuje już żadnej wagi do dawnych strojów swych rodziców czy dziadków i tylko od czasu do czasu wykorzystuje ich fragmenty jako przebranie do szkolnych przedstawień. Hyc. 1. Fragment' ekspozycji "Stroje ludowe na Dolnym Sl<)s:'u". Etnograficzne we Wrocławiu. (Fot. Edmund Witeckil. ;Vlu~~'lInl Wszystkie zatem stroje eksponowane na omawianej wystawie wyszly już definitywnie z użycia, są czymś przebrzmiałym, zarówno te, miejscowe sprzed stu laty, jak i te, przywiezione na Dolny Śląsk przed dwudziestu paru laty. Na wstępie pokazany został strój dolnośląski, który tylko we fragmentach dochował się do naszych czasów. W szczególny sposób eksponowano czepki, które ~ jako naj bogatsza i najpiękniejsza część stroju kobiecego ~ przetrwały w stosunkowo dużej ilości. Dalsze części wystawy (5 sal) pokazują stroje przywiezione przez ludność z Wielkopolski, Krakowskiego, Rzeszowskiego, z okolic Łowicza, Opoczna, Rawy Mazowieckiej, Białej Podlaskiej, Hrubieszowa, a nasit:pnie spoza obecnych granic Polski, a więc: Polesia, Wołynia, spod Lwowa. Tarnopola, Stanisławowa, a nawet Bukowiny rumuńskiej. W ostatniej �179 Muzea!ta sali - już głównie za pomocą fotografii - przedstawiono jak dziś ubiera się ludność na wsi dolnośhv,;kiej. Zdjęcia te unaoczniają, że obecnie ludnośe wsi tak z okazji świąt, uroczystości, jak i na co dzień ubiera się w standardową odzież, b,jdź to nabywaną w sklepach, bądź szytą we własnym zakresie, najc?'c;ściej zgodnie z wymogami aktualnie panującej mody, w czym przoduje młodzież. Naturalnie li średnięgo, a szczególnie starszego pokolenia odnaleźć jeszcze można pewne przywiązanie do chodzenia \V chusteczkach na growie, do kontrastowych zesŁawów kolorystycznych i du wzorzystych materiałów przy szyciu ubiorów. Godnym podkreślenia wydaje się fakt co zostało podkreślone omawianej wystawie że w pewnych wypadkach dawne wzory haftów wykorzystywane są współcześnie do zdobienia kobiecych bluzek czy dziewczęcych sukienek. IN MAGDALENA ROSTWOROWSKA FOLK COSTUMES IN LOWER SILESIA Summary The exhibition "Folk Costumes in Lo\ver Silesia", open to the public in the Ethnographical Museum, Wrocław, displays both local Lower Silesian costumes and also folk dress brought to this region after the Second World War by the immigrant population coming from various other parts of Poland (Wielkopolska, iVlazovia and the provinces of Rzeszów, Kraków, Lublin etc.), and also from beyond the present borders of Pol3nd (Polesia, Volhynia, Podolia and Rumanian Bukovina). The exhibition is completed by photograms representing the contemp<lrary dress of the rural population. In contrast to the early costumes, which were generally sewn itom hand-made cloth, the present dress worn by the villagers is mainly factory produced, and ig adapted to current urban fashions. �Lud, t. 54, 1970 RENATA JEZIERSKA MUSEO NAZIONALE DELLE ARTI E TRADIZIONI W RZYMIE I. POCZĄTKI I KOLEJE POPOLARI LOSU MUZEUM Powstanie Muzeum ma długą historię t. Pierwsza kolekcja została zgromadzona we Florencji w roku 1906 dzięki inicjatywie kilku wybitnych uczonych, wśród których wiódł prym Lamberto Loria, stając się fundatorem i dyrektorem pierwszego Museo di Etnografia Ttaliana (Muzeum Etnografii Włoskiej) 2. Początki organizacyjne Muzeum były bardzo trudne, świadczy o tym chociażby fakt ciągłego zmieniania i poszukiwania locum. W roku 1911 w związku z 50-leciem zjednoczenia Włoch i dzięki staraniom Lamberto Lorii zbiory muzealne zostały udostępnione zwiedzającym jako "Wystawa Etnografii Włoch", zorganizowana na Piazza d'Armi (Quartiere Prati) w Rzymie. Wystawa obejmująca ko]ekc.i~ florentyńską (ok. 5000 sztuk) oraz nowo zgromadzony materiał, reprezentujący wszystkie regiony kraju, po raz pierwszy ukazuje Włochom doniosłość, różnorodność i piękno włoskiej sztuki ludowej. Likwidacja wystawy pociągnęła za sobą zamknięcie Muzeum. Ekspol Autorka artykułu podczas pobytu we Włoszech w roku 1967 zaznajomiła się z ekspozycją muzealną Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie. Materiały dotyczące tego Muzeum zawarte są m.in. w następujących pozycjach: F. Baldasseroni, "Lares", II (1913), s. 1-16; Enciclopedia italiana, XXI, Roma 1934; Catalogo della Mostra di Etnografia Itatiana in Piazza d' Armi, Bergamo 1911; Mostra del Folklore, Roma, b.r., Paolo Toschi, Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni popolari Roma-EUR; Paolo Toschi, Arte popolare italiana, Roma 1960. 2 Lamberto Loria, wybitny etnolog włoski, urodził się w Aleksandrii (Egipt) 12 II 1855 r., zmarł 4 IV 1913 r. w Rzymie. Studiował w Pisie na wydziale matematycznym. Z zorganizowanych ekspedycji nau'kowych na Kaukaz, do Laponii, do Turkiestanu (1883), do Nowej Gwinei (1889) i do Abisynii (1905) dostarczał materiały z zakresu zoologii, antropologii i etnografii Muzeom w Rzymie, Florencji i Genui. Ostatnie lata swojego życia poświęcił studiom z zakresu etnografii włoskiej i gromadzeniu jej przedmiotów. �181 Muzea./ia natom będącym "bez stałego miejsca zamieszkania" goscmnoscl udzieliła Villa d'Este w Tivoli, niedaleko Rzymu, gdzie mieściły się aż do roku 1953. Śmierć Lamberto Lorii, wybuch I wojny światowej oraz ciągłe kłopoty lokalowe, przerwały na wiele lat aktywną działalność Muzeum. Jedynie w roku 1923 na podstawie Dekretu nr 2111 z dnia 10 sierpnia zostaje oficjalnie założone Museo di Etnografia !taliana. W projektowanej Światowej Wystawie w Rzymie (Espozizione Universale di Roma - EUR) było również przewidziane urządzenie Muzeum Etnografii Włoskiej. Jednakże wybuch II wojny światowej nie doprowadził do realizacji tego projektu. W roku 1953 zorganizowano w Rzymie Wystawę Folkloru (Mostra deI folklore) będącą częścią Międzynarodowej Wystawy Rolnictwa w EUH. Wystawa została urządzona w przeważającej części z kolekcji Museo di Etnografia ltaliana odnosząc wielki sukces i stając się okazją do właściwej oceny jej wartości dokumentacyjnej. W konsekwencji zbiory otrzymują jeden z czterech budynków wchodzących w skład Piazza Italia, przeznaczając dla potrzeb Muzeum I i II piętro. II. ORGANIZACJA MUZEUM Zbiory Muzeum eksponowane są w 10 działach (sezione): 1) Obrzędy doroczne; 2) obrzędy rodzinne; 3) budownictwo; 4) rolnictwo i pasterstwo; 5) rybołówstwo; 6) drobne rzemiosło; 7) sztuka ludowa; 8) taniec, muzyka i śpiew; 9) stroje ludowe; 10) życie religijne. Centralne miejsce w ekspozycji zajmuje dział poświęcony sztuce ludowej, który dzięki swoim walorom artystyczno-estetycznym i dokumentacyjnym jest najbardziej ekspresyjny i atrakcyjny. W tym zespole zabytków na plan pierwszy wysuwa się ceramika i tkactwo, reprezentujące główne ośrodki produkcji na terenie całego kraju i świadczące o dużym bogactwie form i technik zdobniczych, stosowanych przez garncarzy oraz tkaczy ludowych po dziś dzień. C e r a m i k a. Słoneczną gamą kolorystyczną wyróżnia się ceramika z Abruzzo (z głównymi centrami produkcji w Castelli i w Palena) z interesującymi butelkami w kształcie figury kobiecej w stroju ludowym. Ceramika z Lazio południowego prezentuje przykłady charakterystycznych dzbanków, dzbanów z uchami, manierek, garnków, talerzy z żartobliwymi napisami itp. i godna jest uwagi ze względu na pokaźne rozmiary, oryginalne formy i przyciągający ludowy koloryt. Ceramika z Calabrii (z ośrodkiem najbardziej znanym i czynnym Seminarą) w żywych kolorach: zielonym, żółtym i pomarańczowym, z ornamentacją figuratywną w postaci koni, ptaków, kwiatów itp. Na �182 Muzealia uwagę zasługują m. in. manierki ceramiczne w kształcie ryby, będące dynstynkcją rytualną pielgrzymów podczas odpustu św. Rocco z Rosano (Fiera di S. Rocco di Rosano). Ciekawa jest ceramika z Puglii z naczyniami zdobionymi techniką plastyczną, imitującą haft. Olbrzymią ilością, rozmaitością i różnorodności q form uderza w ekspozycji ceramika sycylijska m. in. z bardzo oryginalnymi naczyniami w kształcie książki i wyjątkowo ciekawe przykłady "grasta" - naczynia (wazony) na kwiaty i zioła w kształcie głowy mężczyzny i kobiety. Ceramika z Sardynii (z ośrodkiem z Oristano) z naczyniami znacznych rozmiarów z plastyczną ornamentyką figuralną i kwiatową (głównie na przykrywkach) --- jedno z nich przedstawia scenę ostatniej wieczerzy, łącząc w odwodzie koła przykrywki Chrystusa i Apostołów w prostą i mistyczną całość. Ten rodzaj naczyń jest dowodem przetrwania na Sardynii bardzo starego typu garncarstwa. T k a c t wo. Ekspozycja uwzględnia tkactwo z regionów, gdzie sztuka tkacka osiągnęła najbardziej wysoki poziom pod względem techniki i wartości estetycznych: Abruzzo, Calabria i Sardynia. W Abruzzo głównymi centrami tkactwa są: Pescocostanze i Casteldisangro. Godny odnotowania jest jeden z dywanów z Pescocostanze, pochodzący z XVII w., a odtwarzający wzory i motywy sięgające średniowiecza. Calabria z centrum w Congobucco przedstawia tkaniny jedwabne, podczas gdy na Sardynii i w Abruzzo surowcem podstawowym jest wełna. Najbardziej okazale prezentuje się tkactwo sardyńskie z efektownymi tkaninami "a striscie" (w pasy), służące jako nakrycie skrzyń "nu ziali" (weselnych) słynnych dzięki swej przebogatej ornamentyce i solidnej budowie. Inną dziedziną sztuki, reprezentowaną w tym dziale, są różnorodne przedmioty, wykonane w drzewie: fajki toskańskie z rzeźbionymi dziwacznymi postaciami, laski pasterskie z rzeźbionymi rękojeściami, futerały, puzderka i inne drobne przedmioty z terenu alpejskiego (Piemont, Lombardia, Veneto), z Włoch Centralnych (Umbria, Abruzzo) i z Italii Wyspowej (Sycylia, Sardynia). Niemniej interesujące są przedmioty wykonane z rogu i z kości słoniowej: delikatnie ryte kubki pasterskie, rogi na proch strzelniczy, tabakierki, fiszbiny itp., wszystko wykwintnie zdobione, bardzo pięknymi i szlachetnymi motywami, nawiązującymi do motywów sztuki bizantyjskiej, a w wielu wypadkach do jeszcze wcześniejszych, choć przetworzonych na współczesny język ludowy. Bogata kolekcja przedmiotów, wykonanych z miedzi i żelaza, będących aspektem bardzo charakterystycznym wyposażenia domów wiejskich: miednice, miski, dzbanki, kociołki, blaszanki do nagrzewania łóżek, ogrzewacze do rąk i "conca", naczynie do noszenia wody, występujące �Muzealia na szerokim obszarze demologicznym Italii Centralnej i będące wiernym przekazem form bardzo starych. Dział poświęcony budownictwu obejmuje architekturę oraz wyposażenie wnętrza. I tak dla strefy alpejskiej przedstawiono modele trzech domów z Trentino, dla Włoch centralnych stary dom kolonijny z Valdamo Superiore i dla Włoch południowych "trullo" z Puglii. W jednej z sal zrekonstruowano wnętrzne sypialni z Alto Adige oraz wyposażenie kuchni z Carni. Ponadto eksponowane są rÓżne typy skrzyń z Emilii, z Ciociara i z Veneto oraz skrzynie weselne, wśród których zwracają uwagę wysokie, masywnej budowy, finezyjnie rzeźbione skrzynie sardyjskie. Zgromadzono też zbiór różnych typów lamp oliwnych, reprezentujących Sycylię, Kalabrię, Lucanię, Puglię, Kampanię, Lazio, Toskanię z przykładami, które - jak w wypadku kaganków, wyobrażających postać ludzką - odtwarzają modele, sięgające głębokiej przeszłości poprzez kontynuację w starożytnym świecie klasycznym. Szczególnie udany i interesujący jest dział poświęcony obrzędom dorocznym. Zawiera on m. in. dokumentację, odnoszącą się do święta Trzech Króli (Befana) i Wielkiego Postu (Quaresima), ze starymi drukami, materiałem ikonograficznym, lalkami z suszonych fig z Calabrii i inną, nieprzebraną ilością przedmiotów, związanych z tymi dwoma ~więtami. W dalszej kolejności - dokumentacja zwyczajów związanych z okresem wielkanocnym z symbolicznymi palmami z Sardynii i z Marchii, z grzechotkami z różnych regionów Włoch itd. Dokumentacja Bożego Narodzenia (Natale) zawiera wspaniają rekonstrukcję szopki neapolitańskiej ze stoma postaciami. Oprócz niej pokazane są szopki z innych regionów Włoch, różne ich typy i odmiany, od bardzo prostych i ubogich do artystycznie bardzo pięknych i znacznych, jak np. szopka z Marchii (XVII w.). Dalej ilustracja karnawału z charakterystycznymi maskami, które stały się słynne w całej Europie poprzez Commedie dell'Arte: Arlecchino, Pulcinella i żona Zeza, Giopin, Gianduia ojciec i syn, Frittellino etc. będące kolekcją prof. A. Roccavilla~. Dalej maski o charakterze demonicznym i kilka masek i kostiumów z Calabrii, wyobrażających poszczególne pory roku - będące widowiskową ludową formą dramatyczną, sięgającą średniowiecza. Dział poświęcony rybołówstwu zawiera m. in. zbiór modeli łodzi rybackich adriatyckich z Toscanii i z Sycylii. Unikalny strój rybaka z Ca'l Prof. A. Roccavilla, namiętny kolekcjoner piemontyjski w pierwszych latach XIX W., kompletowa! zbiór masek teatru włoskiego, które eksponowano na wystawie w Rzymie \V l ~11 r .. 11 następnie włączono do l~olekcji Muzeum rzymskiego. �184 gliari (Sardynia), modele sieci rybackich inne przedmioty związane z tym tematem. Kilka akwarel, przedstawiających stroje włoskie z południa, pochodzących z I połowy XVIII w., jest wprowadzeniem do szczególnie efektownego działu zatytułowanego "stroje i ich elementy". W stojących gablotach znajdują się najbardziej charakterystyczne stroje z Piemontu i Val d'Aosta, Ligurii, Lombardii, Marche, Lazio, Lazio południowego, Abruzzo, Molise, Campanii, Puglii, Calabrii, Sycylii i Sardynii. W trzech okrągłych, obracających się gablotach (urządzenie elektryczne) przedstawiono przykłady bardziej typowych fryzur kobiecych. nakryć głów (piękna kolekcja białych czepków z Piemontu) i różnorodne ozdoby. głównie ze złota, z Gressoney (Val d'Aosta). I wreszcie ośmiokątna gablota z biżuterią, będącą integralną częścią każdego stroju: kolczyki, naszyjniki, broszki, wisiorki, krzyżyki, filigrany itd. Rolnictwo i pasterstwo zobrazowano m. in. przez serię wozów i dwukołowych wózków z różnych regionów Włoch - począwszy od sycylijskich, słynnych już dzięki swoim barwnym dekoracjom, do przykładów bardziej starych, jak np. wóz sardyński na "pełnych" kołach, będący archaiczną formą udokumentowaną już przez sztukę i ikonografię etruską i rzymską. Pokazano też wózki na wino z Lazio i interesujący wózek romagnolo (Romagnia), pokryty malarstwem, przedstawiającym Madonnę deI fuoco z Forli i S. Giorgio. Wspaniała kolekcja bogato zdobionych motywami sakralnymi jarzm z Verony. Wyjątkowo dużej wielkości chomąta sycylijskie, pokryte malowidłami, przedstawiającymi św. patronów zwierząt, inne wykwintnie rzeźbione. Dalej obroże dla bydła, bogato zdobione siodła z Campanii, barwne "fiocchi" - różnokolorowe wełniane frędzle, którymi w Romagnii podczas Świętego Tygodnia przyozdabiano rogi wołów. Na ścianach eksponowane są różne rodzaje pługów, wśród nich kilka o unikalnej formie. Dokumentacja tego działu została poszerzona poprzez stworzenie środowiska związanego z wyrobem oliwy i wina. Centralne miejsce zajmuje prasa do tłoczenia wina (Lazio) i wyrobu oliwy (Romagnia) oraz wielkie gliniane dzbany do oliwy (Puglia). Obrzędy rodzinne zawierają m. in. dokumentację związaną z narodzinami i chrztem. W jednej z gablot zrekonstruowana scena orszaku podczas ceremonii chrztu z Cervo (piemont). Zwyczaje zaręczynowe przypomniane są poprzez rekonstrukcję środowiskową, która łączy zasadnicze elementy "ceppo nuziale" (dosł. kłoda weselna) - zwyczaju, który zachował się po dziś dzień w południowych regionach Włoch, lecz utrzymuje się też w innych, jak np. w Friuli i Piemonte 4. 4 Zakochany "pone" kładzie wieczorem pod drzwiami domu wybranej dziewczyny �IS.) MuzeaUa Podsumowując zwyczaje zaręczynowe i weselne przedstawiono orszak weselny z Alvito (Lazio) z 13 osobami w strojach ludowych. Dział ten jest także zilustrowany przez bogaty materiał ikonograficzny, który uzupełnia i komentuje przedstawiony dział z punktu widzenia historycznego. Taniec, muzyka i śpiew. Ze względu na szczupłość dokumentacji w tej dziedzinie ograniczono się do pokazania kilku elemen tów naj bardziej charakterystycznych, aby w ten sposób zaakcentować jego znaczenie w folklorze włoskim. Muzeum dysponuje specjalnymi urządzeniami rejestrującymi i odtwarzającymi pieśni i tańce ludowe, które na żądanie zwiedzający może posłuchać. Dokumentację powyższych otrzymało Muzeum z archiwum płyt i taśm z Centro Nazionale per lo Studio delia Musica Popolare przy Akademii św. Cecylii w Rzymie. Dział poświęcony życiu religijnemu obejmuje akcesoria używane podczas procesji świąt, mających najbardziej ludowy charakter: św. Rozalia z Palermo, św. Rosa z Viterbo (Lazio), św. Agata z Catanii i Madonna delia Bruna z Matera. W jednej z gablot urzekająca swą różnorodnością i bogactwem kolekcja amuletów z Piemontu, Veneto, Alta Adige, Emilii, Toskanii, Lazio, Sycylii; w innych dwóch gablotach zgromadzono akcesoria dewocyjne, pochodzące głównie z Włoch centralnych i południowych. Największą atrakcję przedstawiają stoliki wotywne. Malowane na stoliczkach sceny różnych wypadków, ocaleń i cudów są przejawem religijności ludowej i wiernym autentykiem w odtwarzaniu scen. Muzeum posiada bogatą ich kolekcję chronologicznie sięgającą od XVII w. aż po dzień dzisiejszy, a geograficznie obejmującą strefę alpejską aż po Sycylię. Ponadto zgromadzono materiał ikonograficzny i wotywny, związany z kultem świętych najbardziej czczonych przez lud wIoski. Inauguracja muzeum nastąpiła w dniu 20 IV 1956 r. Organizacja Muzeum została powierzona specjalnej Komisji mianowanej przez P.I. (piccoli Industri) z przewodniczącym prof. Paolo Toschi na czele i prof. Tullio Tentori, któremu powierzono dyrekcję Muzeum. Organizacja Muzeum była dokonana na bazie narodowej i na głównych przejawach tradycyjnego życia ludu włoskiego - rezultatem tego jest podział ekspozycji na 10 działów. Jednocześnie Komisja ustaliła główne zasady organizacji wystawy na II piętrze, gdzie układ ekspozycji oparty będzie na bazie regionalnej. Przewidziano czas wielu lat także odrestaurowanie wielu przedmiotów, które podtułaczki i działań wojennych uległy uszkodzeniu. O ile "ceppo nuziale". Jeżeli w przeciwnym wypadku dziewczyna akceptuje wybrańca, wyrzuca je na środek drogi. bierze ceppo do domu, �to było możliwe, pozyskano jącej kolekcji i dostosowano nych i etnograficznych. nowe przedmioty je do aktualnych dla uzupełnienia istniewymogów muzeologicz- Przy urządzaniu niektórych działów korzystano z pomocy uczonych różnych specjalności. I tak np. w dziale obrzędów dorocznych opracowanie szopek powierzono dr Angelo Stefanuci, wybitnemu znawcy historii i techniki konstrukcyjnej tego zagadnienia. Dział poświęcony życiu rolniczemu i pasterskiemu jest wynikiem wielce pożytecznych rad i wskazówek dr P. Quattrocchi z Ministerstwa Rolnictwa. Kolekcja muzealna liczy obecnie ok. 35000 eksponatów, w tym 750 strojów kobiecych i męskich, ok. 3 000 wyrobów złotniczych, 300 tkanin, 5000 sztuk ceramiki. Dla celów ekspozycyjnych wybrano egzemplarze najbardziej reprezentatywne io największej wartości dokumentacyjnej. Pozostałe mieszczą się w magazynach, mając zagwarantowaną konserwację i udostępniane są w miarę potrzeby specjalistom i naukowcom. Na terenie Muzeum ma swoją siedzibę Societa di Etnografia Italiana z prezesem Paolo Toschi. Biblioteka muzealna liczy ponad 4000 woluminów i ok. 10000 druków ludowych, mieści się w dużej oświetlonej sali, gdzie książki umieszczone są w sprzęcie metalowym, według współczesnych wymogów bibliotekarstwa. W urządzeniu biblioteki współdziałała Direzione Generale Accademie e Biblioteche w Rzymie. W pobliżu biblioteki znajduje się sala konferencyjna, wyposażona w projektor i urządzenia dźwiękowe. Kilka sal przeznaczono na wystawy czasowe, pOSWlęcone pewnym wyodrębnionym zagadnieniom. W nich także eksponuje się wystawy . organizowane na zasadzie wymiany z obcymi krajami. W ostatnich latach dawną nazwę Museo di Etnografia Italiana zastąpiono nazwą bardziej zrozumiałą Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari. Ze względu na bogactwo i różnorodność kolekcji i ze względu na nowoczesne kryteria muzeologiczne zastosowane w ekspozycji Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie zajmuje jedno z pierwszych miejsc wśród muzeów etnograficznych i folklorystycznych w Europie. �MU2CIIUa 187 RENATA JEZIERSKA MUSEO NAZIONALE DELLE ARTI E TRADIZIONI POPOLARI IN ROME Summary The author has outlined the museum's history since 1906, when the first collection was compiled in Florence by the emminent Italian ethnologist - Lamberto Loria. The present collection numbers approximately 35,000 exhibits, originating from all over Italy. The exhibits are displayed in 10 different departments representing: annual rites, family rites, architecture, agriculture and shepherding, fishing, handicraft, folk art,dancing music and song, folk co~tume, religious life. Thanks to the richness and variety of the collection, and also to the modern museological techniques applied in its exhibition, the Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari in Rome occupies a leading position among the ethnographic and folkloristic museums of Europe. �Lud, GERHARD KONRAD l. 34. HliO KLOSKA SKANSENOWSKIE MUZEUM HISTORYCZNE ROLNICTW A W ALT-SCHWERIN (MEKLEMBURGIA) Alt-Schwerin, dawna wioska junkierska, położona jest między trzema jeziorami: Plauer See, Alt-Schweriner See i Tauchow See, na terenie leżącego w południowo-zachodniej części okręgu NeubrandenbUl'g powiatu Waren/Mueritz. Skansen, organizowany w tej miejscowości przez Regionalne Muzeum Mueritz w Waren ma przedstawić rozwój rolnictwa oraz dzieje chłopów i robotników rolnych w Meklemburgii od czasów najdawniejszych po dzień dzisiejszy. Twórcy Muzeum świadomieodstąpili od tradycyjnego schematu skansenu, którego najważniejszym celem jest zgromadzenie i ekspozycja zabytków kultury ludowej, a głównie budownictwa ludowego, charakterystycznych dla określonego pod względem etnograficznym obszaru. Muzeum w Alt-Schwerin nie ma być wyłącznie etnograficznym, lecz przede wszystkim historycznym, co zostało podkreślone w nazwie "Agrarhistorisches Freilichtmuseum". Uzupełnienie części historyczno-etnograficznej stanowi spółdzielcze gospodarstwo rolne, na przykładzie którego zwiedzający mają możność zapoznania się z współczesnymi technikami rolnymi i z współczesną strukturą społeczno-kulturową wsi spółdzielczej. Dla rolnictwa Meklemburgii typowe były w przeszłości wielkie gospodarstwa junkierskie, w których zatrudniano stałych i sezonowych robotników rolnych. W roku 1939 w powiecie Waren/Mueritz 74,6°/1) ziemi uprawnej przypadało na wielkie gospodarstwa obszarnicze. Jedynie na południowym zachodzie Meklemburgii przeważały gospodarstwa mało i średniorolne. Dlatego też na zorganizowanie muzeum poświęconego historii rolnictwa w Meklemburgii wybrano Alt-Schwerin, typową dla tego obszaru wieś junkierską. Wieś ma za sobą długą, poświadczoną źródłami pisanymi historię, o której mówią licznie zachowane w jej obrębie i okolicy zabytki. Początkami sięga ona okresu osadnictwa słowiańskiego, z którym zwią- �J\,1'l1 zea Li.a zana jest zapewne, pojawiaJąca się po raz pierwszy w roku 1289, nazwa "Zwcrin", Powtórnie wieś zostaje wymieniona w źródłach w roku 1330, według których jest wówczas własnością rodziny Gammów, w których ręku pozostaje aż do 17 stulecia. Później często zmieniała właściciela. Historia stosunl,ów wioskowo-dworskich w Alt-Schwerin jest t y- Ryc. 1. Fragment wnętrza kuchni robotnika rolnego z pocz. XX wieku. (Agr.ar-Museum, Alt-Schwerin). powa dla większości wsi meklemburskich. Początkowo chłopi gospodarowali indywidualnie i cieszyli się dość znaczną wolnością, zobowiązani byli jedynie do świadczenia na rzecz pana określonej, niezbyt uciążliwej renty feudalnej. Ta korzystna sytuacja chłopstwa na nowo skolonizowanych obszarach dawniej zasiedlonych przez Słowian spowodowała, że nie doszło na tych terenach do znaczniejszych rozruchów w okresie Wojny Chłopskiej. W roku 1567 w Alt-Schwerin mieszkało 13' chlopów gospodarujących na 11/,,-3 włókach (jedna włóka meklemburska = 10,4 ha) i 4 chałupników "Viertelhuefner". Później zaczyna się stopniowe �190 Muzealia przechodzenie ziemi w ręce junkierskie. W roku 1793 było już tylko 5 chłopów pańszczyżnianych, a na początku XIX wieku liczba ich uległa zmniejszeniu do 3. W momencie zniesienia poddaństwa (1820) nie było już we wsi gospodarstw kmiecych, a ostatni chałupnicy "Viertelhuefner" musieli opuścić wieś w 1848 r. W roku 1910 wieś liczyła 185 mieszkańców, którzy mieszkali w 12 budynkach i prowadzili 30 gospodarstw domowych. Trzon zatrudnionej przez dwór siły roboczej stanowili robotnicyangażowani na zasadzie rocznej umowy o pracę. Zamieszkiwali oni wybudowane przez dwór chałupy, tzw. "Kate". Otrzymywali 213 wynagrodzenia w naturaliach, w skład których wchodziła także pasza potrzebna im do prowadzenia niewielkiej hodowli. Drugą grupę zatrudnionych stanowiła służba dworska, będąca na utrzymaniu dworu i pozostająca w całkowitej oraz bezpośredniej od niego zależności. Trzecią grupę tworzyli robotnicy sezonowi, zatrudniani głównie podczas żniw, wśród których znaczną grupę stanowili Polacy. Mieszkali oni w specjalnie dla nich wybudowanych koszarach "Schnitterkaserne". Oczywiste. że przy takim rozwoju stosunków społeczno-ekonomicznych nie mogła powstać we wsi kultura ludowa o strukturze podobnej kulturze wsi chłopskich. W tym kontekście zrozumiale stają się zalożenia Muzeum w AltSchwerin, ktÓTego celem podstawowym jest ukazanie dychotomii struktury społeczno-ekonomicznej wsi z jej dwoma przeciwstawnymi biegunami klasowymi: junkierstwem i -robotnikami rolnymi oraz przedstawienie zdeterminowanych przez nią odrębnych struktur kulturowych: elitarnej kultury dworskiej i ubogiej kultury robotnika rolnego. Ta , część zasadnicza Muzeum ma być osadzona w historii wsi meklemburskiej. Za systematyzacyjne ramy ekspozycji przyjęto periodyzację wyróżniającą w dziejach rolnictwa i wsi Meklemburgii następujące główne okresy: 1. Od pierwszych śladów osadnictwa po kolonizację niemiecką w 13 wieku. Z tego okresu zachował się bogaty materiał archeologiczny, m. in. olbrzymi grób kamienny, łódź dłubana z czasów osadnictwa słowiańskiego, pierwsze założenia obronne feudałów niemieckich z początków ich ekspansji na teren Połabszczyzny. 2. XIII--XVI w. Okres wolności osobistej chłopów. Zachowały się wyłącznie materiały archiwalne. 3. XVI w. - 1820 r. Okres tzw. "drugiego poddaństwa". Rozwój ówczesnych stosunków społeczno-kulturowych ma zostać ukazany na zasadzie opozycji kultury dworskiej i kultury robotnika rolnego. Zachowany pałac junkierski pochodzi z XVIII w. Brak natomiast zabytków ilustrujących kulturę robotnika rolnego. 4. 1820 - koniec w. XIX. Okres gospodarki kapitalistycznej na wsi. �1H1 Muzealia Ryc. 2. Fragment . :.... ..•...-..•. --' ~•.._~.~ izby robotnika rolnego z pocz. Alt-Schwerin). XX wieku. (Agrar-Museum, ""-i:~-';-;.~'"..... ~H' .• Ryc. 3. Kuźn~a do kucia obręczy na koła do wozów. (Agrar-Museum, Alt-Schwerin). �lH2 Muzealia Z tego okresu zachowały się następujące obiekty: chałupa robotników rolnych, spichlerz dworski i szkoła wioskowa. 5. 1900-1945. Okres rozwoju imperializmu. Zachowała się z początku tego okresu chałupa robotników rolnych z oryginalnym wyposażeniem wnętrza. Koszary dla robotników sezonowych "Schnitterkaserne", wybudowane w roku 1904, uległy dość znacznej przebudowie. Niezmieniona pozostała tylko jedna fasada, a część wnętrza zrekonstruowano. 6-8. Wieś współczesna. W jakim stopniu przedstawione powyżej w zarysie plany zostaną zrealizowane nie można w tej chwili jeszcze przewidzieć. Ukazanie dynamiki dziejowej za pomocą ekspozycji muzealnej jest przedsięwzięciem trudnym i wymaga znalezienia właściwego kompromisu między ideologicznymi i dydaktycznymi celami, a rzeczywistymi możliwościami muzealnictwa, które operuje zazwyczaj obiektami przypadkowo zachowanymi. W chwili obecnej zainteresowani Muzeum w Alt-Schwerin mogą zwiedzić już następujące obiekty: 1. ~hałupę robotników rolnych z początku XIX wieku wraz z oryginalnie urządzonym wnętrzem; 2. zrekonstruowaną kwaterę robotników sezonowych; 3. zbiór dawnych narzędzi i maszyn rolniczych; 4. średniowieczne założenia obronne; 5. pałac junkierski, Izałożenia parkowe; 6. budynki gospodarcze i inne urządzenia gospodarstwa dworskiego, np. pompownię wody; 7. szkołę "vio,skową z XIX wieku; 8. współczesne gospodarstwo spółdzielcze. Muzeum dysponuje poza tym materiałami archiwalnymi do dziejów rolnictwa i robotników rolnych w Meklemburgii, a między innymi także materiałami dotyczącymi polskich robotników sezonowych. GERHARD KONRAD THE SKANSEN KLOSKA [OPEN-AIR] MUSEUM OF AGRICULTURE (MECKLENGURG) IN ALT-SCHWERIN Summary The Skansen museum organized in Alt-Schwerin by the Mueritz Regional Museum in Waren, is designed to illustrate the development ofagriculture and also the history of peasants and farm-labourers in Mecklenburg, from earliest times until the present day. The historical and ethnographical section of the museum is completed by an example of a cooperative farm, according to which �Muzealia 19.3 visitors may familiarize themselves with modern farming techniques, and with the contemporary socia-cultural 'structure of villages organized on a cooperative basis. In the past, a characteristic feature of Mecklenburg agriculture have been the large junkers' farms, which were based upon both permanent and seasonal labour forces. The principle aim of the museum's founders was therefore to show the dichotomous socio-economic structure of the old Mecklenburg village, and also at the same time the two very different cultural models, which were conditioned by this structure: the culture of the landowning elite, and that of the poor farm labourer. Until now the following sites have been opened to the ,public. 1) a farm-workers hut from the beginning of the XIX century; 2) a reconstruction of the quarters occupied by seasonal labourers; 3) a collection of early tools and farm machines; 4) medieval defence constructions; 5) a Junker's palace with surrounding parks; 6) farm buildings of the manor; 7) a village school from the XIX century; 8) a contemporary cooperative farm. 13 - Lud, tom LIV �Lud, GERHARD KONRAD t. ;)4, 1970 KLOSKA SKANSENOWSKIE MUZEUM NADRENII W KOMMERN Tradycja parków etnograficznych w Niemczech nie sięga tak głęboko w przeszłość jak w krajach skandynawskich. Pierwszą wieś muzealną utworzono w 1936 r. w miejscowości Cloppenburg, gdzie zgromadzono zabytki kultury ludowej Oldenburga, krainy położonej w Saksonii Dolnej, na zachód od dolnego biegu Wezery. Decyzja budowy skansenu, który zgromadziłby typowe obiekty budownictwa ludowego Nadreniipokrywającej się mniej więcej z obszarem byłej Prowincji Nadreńskiej, która po 1949 of. weszła w skład dwu krajów związkowych: Nadrenii-Palatynatu (Rheinland-Pfah) i Nadrenii Północnej-Westfalii (NordrheinWestfalen) - zapadła w 1958 roku. Prowincja Nadreńska (Rheinprowinz), utworzona w 1824 r., nie obejmowała całej historycznej Nadrenii, ale tylko tę część, która po Kongresie Wiedeńskim została przyznana Prusom, a więc całą Dolną i północną część środkowej Nadrenii. Kraj ten ma za sobą niezwykle bogatą i burzliwą historię. W zasięg oddziaływania kulturalnego Rzymu wchodzi dzięki podbojom Juliusza Cezara (58-51 p.n.e.). Po czterech wiekach panowania rzymskiego Nadrenia pada łupem Franków i Alemanów. W 925 roku przypada królestwu niemieckiemu. W X-XIII w. ukształtowały się na tym obszarze państwa trzech najpotężniejszych książąt duchownych cesarstwa: arcybiskupów trewirskich, mogunckich i kolońskich. Od okl'esu wojny trzydziestoletniej Nadrenia, przynajmniej lewobrzeżna, staje się celem ekspansji Francji, przerwanej upadkiem Napoleona i Kongresem Wiedeńskim. Na stratyfi:kację etniczną i kulturową Nadrenii złożyły się więc, najogólniej rzecz biorąc, elementy celtyckie, rzymskie, germańskie i niemieckie, te dwa ostatnie naturalnie w stopniu najpoważniejszym, oraz francuskie. Geograficznie, klimatycznie i gospodarczo jest to kraina bardzo zróżnicowana. Dolna Nadrenia jest częścią Niziny Niemieckiej, gdy tymczasem na Środkową składają się w większości Reńskie Góry ł.. upkowe: �Muzealia 195 Eifel, Westerwald, Hunsruck, Rothaargebirge, Haar, Lennegebirge,· Ebbegebirge. Rolniczo naj bogatszy jest obszar KaIn Bonner Bucht z uprawą pszenicy, buraków cukrowych i intensywną hodowlą. W Dolnej Nacirenii dominuje uprawa żyta, ziemniaków i łw~(owla. Tereny górzyste w dużym stopniu pokryte są lasami; rolnictwo oparte jest tam na hodowli, uprawie zbóż i ziemniaków. Ryc. 1. Zagroda z Scheuel'llcck z pocz. XVIII wieku. (Rheinisches museum in Kommern/Eifel, pow. Euskirchen). Freilicht- Wymienione powyżej uwarunkowania historyczno-kulturowe, zróżnicowanie krajobrazowe j gcspodarcze, wszystko to spowodowało niejednolitość etnograficzną Nadrenii. Na obszarze Nadrenii graniczą przecież ze sobą zasięgi dwu różnych typów budownictwa ludowego: dolnoniemieckiego i środkowoniemied.;:iego. Granica pomiędzy nimi, która koreluje z granicami dialektologicznymi, przebiega na obszarze lewobrzeżnym na południe cd Manchengladbach, a na obszarze prawobrzeżnym przez Bergisches Land. Na północ od tej linii dominuje dolnoreński dom halowy (niederrheinisches Hal1enhaus) i osadnictwo jednodworcze, rozproszone, gdy tymczasem na południu przeważa dom z wejściem w ścianie dłuższej budynku, regularna zabudowa zagrody i typ wsi zwartej: zagroda obok zagrody. �19() Muzealia Utworzenie muzeum skansenowskiego dla obszaru krajobrazowo i etnograficznie zróżnicowanego łączy się zawsze ze znacznymi trudnościami. Nie obojętna w takim wypadku jest sprawa wyboru miejsca, gdyż należy mieć na uwadze, aby przeniesione obiekty nie znalazły się w krajobrazie im zupełnie obcym. Zdecydowano się przeznaczyć na skansen 75-hektarowy obszar gruntu, w większości pokryty lasem, znajdujący się w trójkącie utworzonym przez trzy wioski: Kommeren, Hostel i Eicks w powiecie Euskirchen leżącym na południowy zachód od Bonn. W miejscowościach tych zachowały się jeszcze budowle ryglowe (Fachwerk) z XVI-XVIII wieku, które potraktowane jako obiekty zabytkowe są cennym uzupełnieniem muzeum. Teren muzealny znajduje się na lekko pochyłym wzniesieniu, z którego w pogodny dzień roztacza się widok na krainy, z !których pochodzą umieszczone w skansenie obiekty. Nie wybór miejsca, choć nader istotny, był jednak problemem najważniejszym, lecz sposób przedstawienia kulturowo zróżnicowanego obszaru w obrębie jednego muzeum. Uwzględniając wymienioną wyżej zasadniczą różnicę pomiędzy budownictwem dolno- a górnoniemieckim oraz szereg innych cech różnicujących o zasięgu lokalnym (kształt wsi, rozplanowanie zagrody, typ budownictwa), podzielono obszar Nadrenii na cztery regiony etnograficzne: 1. Niederrhein, 2. Eifel i Kaln-Bonner Bucht, 3. Bergisches Land, 4. Westerwald-Mittelrhein-Hunsruck. Każdy z tych regionów będzie w skansenie reprezentowany przez oddzielną wioskę-muzeum. Wioski te będą oddzielone wzajemnie od siebie pasami lasu, tak że każda wioska-muzeum będzie się prezentowała jako zamknięta całość, której wzrokowa percepcja nie będzie zakłócana widokiem WIosek sąsiednich. Pomiędzy nimi i na ich peryferiach planuje się rozlokowanie większych obiektów techniki i sztuki ludowej. Do chwili obecnej z tych obiektów uzupełniających -krajobraz skansenu umieszczono już wiatrak i krzyż. Z zaplanowanych czterech wiosek dwie już są zrekonstruowane i udostępnione zwiedzającym. Na ich przykładzie możemy się zorientować, do jakiego stopnia posunięta jest dbałość o nadanie tym wioskom-muzeom wyglądu zgodnego z wsiami danego regionu. Przede wszystkim na podstawie starych katastrów opracowano idealny kszltałt wsi danego regionu. Dla obszaru Eifel i Kaln-Bonner Bucht była nim widlica o zwartej zabudowie. Zagrody zlokalizowane były nad obydwoma głównymi i odchodzącymi od nich drogami bocznymi. W środku 'Wsi z przecięcia się dróg tworzył się trójkąt, na którym mieściła się kaplka wioskowa. Do obrazu wsi należała też sadzawka. Wszystkie te elementy znajdujemy wiernie odtworzone w zrekonstruowanej wiosce-muzeum. Co więcej, twórcy muzeum zapowiadają, że uzupełnią ten obraz i zrekonstruują nawet poletka, a więc bezpośrednio przy- �rf)7 Muzeal!a legające do zagród ogródki kwiatowe, dalej ogródki warzywnicze, za nimi sady i wreszcie pola z tradycyjnymi uprawami: lnem, konopiami, tatarką, przy czym i tu specyfika każdego regionu ma zostać uwzględniona. Druga zrekonstruowana wioska, zbudowana z obiektów typowych dla Westerwaldu, środkowej Nadrenii i Hunsrucku, ma również zabudowę Ryc. 2. Fragment izby z zagrody z Scheuerheck (Ryc. l). zwartą. Trzecia, reprezentująca Bergisches Land, powstanie w formie małej wioski, a raczej przysiółka o lużnej stosunkowo zabudowie. Wreszcie czwarta wioska-muzeum składa~ się będzie z samotnych zagród, typowych dla jednodworczego osadnictwa Dolnej Nadrenii. Łącznie na całe muzeum ma się złożyć około 70 budowli. Dużo wysiłku wkładają też twórcy muzeum w przywrócenie autentycznego wyglądu wnętrzom mieszkań i obiektów gospodarczych. W tym celu zgromadzono odpowiednie sprzęty domowe i narzędzia gospodarskie. Zasadą przy kompletowaniu wyposażenia wnętrz jest unikanie wszelkiej rekonstrukcji, a gromadzi się tylko wyłącznie te obiekty, które były w faktycznym użyciu w swej zasadniczej funkcji na wsi. Wiele trudności przysporzyły problemy rekonstrukcji budynków. Przede wszystkim trzeba było posłużyć się technikami, które dawno już wyszły z użycia oraz zdobyć odpowiednie tradycyjne materiały, np. sło- �198 MuzealIa mę do krycia dachów. Po rozwiązaniu problemów rekonstrukcji rozpoczęły się trudności związane z konserwacją budynków. Wszystkie obiekty skansenu są budowlami ryglowymi, a tradycyjne sposoby wypełniania przestrzeni pomiędzy ryglami nie zapewniają ścianom trwałości. Czynione są więc próby zastąpienia materiałów tradycyjnych współczesnymi: cementem i betonem, co nie zmieni lica ściany, a zapewni jej trwałość. Zebrane podczas poszukiwań terenowych obiekty, które nie wchodzą w skład wyposażenia wiosek-muzeów, gromadzone są w specjalnym magazynie i wystawiane będą w salach wystawowych. Muzeum skansenowskie w Kommern, uzupełnione ekspozycją salową, będzie w granicach osiągalnej możliwości, pełnym obrazem tradycyjnej kultury ludowej Nadrenii. GERHARD KONRAD THE SKANSEN KLOSKA (OPEN -AIR) MUSEUM OF THE RHEINLAND IN KOMMERN Summary The ethnographical park organized in Kommern (Euskirchen district) is to include both monuments of folk architecture and also other monuments of folk culture from the Rheinland, as equated with the former Rheinland Province, which at present is divided into the Rheinland-Pfalz and Nordrhein-Westfalen. This region varies considerably as to landscape and folk customs. According to certain features which culturally differentiate the Rheinland (the border between Law and High German architecture, the form of the villages, the lay-out of the farm buildings) - one can distinguish four ethnographic regions: 1) Niederrhein; 2) Eifel and Koln-Bonner Bucht; 3) Bergisches Land; 4) Westerwald-Mittelrhein-Hunsriick. Each of these regions will be represented in the Skansen by a seperate village-museum. These will be separated from one another by belts of forest, so that each appears as a complete whole. Until the present two villages have been reconstructed and opened to the public, namely, those representing the region of Eifel and Koln-Bonner-Bucht, and that of Westerwald-Mittelrhein-Hunsriick. All of the reconstructed buildings are timber-based constructions, which considerably raises the cost of conservation: traditional means of filling in the space between the wall-beams are not able to give the walls the required durability. Therefore attempts are being made to replace traditional building materials with modern ones, in order to strengther the walls without altering their outer appearance. Exhibits accumulated during field research, but not included in the furnishing of the reconstructed interiors, are collected in a special ·store, and will, in time, be made accessible to visitors in the museum's exhibition hall. �Lud, t. 54, 1970 lVIUZEALNE WYSTAWY ETNOGRAFICZNE WOJEWÓDZTWO W LATACH 1968-1969 BIAŁOSTOCKIE S u wał k i _.. l\!luzeum Regionalne: "Rzeźba i zabawki ludowe Białostocczyzny", WOJEWÓDZTWO Gr ud zią d z - 31 VII-Za IX 1969. BYDGOSKIE Muzeum Regionalne: "Kultura materialna okolic Grudziądza", wystawa stała od roku 1945. "Ochrona zabytków kultury ludowej" (ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu), IX-X 1968. T u ruń --.. Muzeum Etnograficzne: "Kultura ludowa wsi woj. bydgoskiego w fotografii", wystawa pokonkursowa, I 1968. "Polskie kropielniczki ludowe", I 1968. "Wystawa szopek ludowych", II 1968. "Wybitni etnografowie polscy", IV-V 1968. "Wiejskie budownictwo drewniane w Polsce", VI 1968. "Tkactwo i tkaniny białostockie", VI-VII 1968. "Kultura ludowa i jej ochrona" (wystawa objazdowa), I-IX 1968. "Ceramika ludowa Ziemi Dobrzyńskiej" (wystawa objazdowa), II 1968. "Etnograficzna wystawa stała - kultura materialna, obrzędy doroczne, sztuka ludowa, rzemiosło, otwa,rcie dn. 5 VI 1960 (wystawa kontynuowana). "Tkanina, ceramika, meble w nowoczesnym mieszkaniu", 7 VIII-26 VIII 1969. �200 Muzea[fll W ł o c ł a wek - Muzeum Kujawskie: "Kujawska rzeźba ludowa zabytkowa i współczesna", kontynuacja z lat poprzednich. "Garncarstwo na Kujawach", j. w. "Izba kujawska", j. w. "Strój kujawski", j. w. "Sztuka ludowa na Kujawach", 10 XII 196714 I 1968. "Malowany fajans włocławski", 24 XI-2 XII 1968. "Wycinanka ludowa", 2 XII-28 XII 1968 (eksponowana w Domu Kultury we Włocławku). WOJEWODZTWO Gdańsk - GDAŃSI{IE Muzeum Pomorskie: "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego XVIII-XX w.", otwarcie IX 1965 (wystawa kontynuowana). "Wystawa etnograficznych pamiątek z Żuław", 1968 (eksponowana w Powiatowym Domu Kultury - Nowy Dwór Gdański). "Kultura ludowa Powiśla Dolnego", 1968 (eksponowana na zamku w Sztumie). Lęb or k - Muzeum: "Ludowa sztuka kaszubska", otwarcie III 1969. WOJEWODZTWO KATOWICKIE B Y t o m -- Muzeum Górnośląskie: "Sztuka staroźytnego Egiptu", otwarcie 11 I 1969 (wystawa zorganizowana wspólnie z Muzeum Narodowym w Poznaniu). Wisła - Oddział Muzeum Regionalnego w Cieszynie: Wystawa poświęcona kulturze ludowej okolic Wisły (wnętrze mieszkalne, tkactwo, gospodarka pasterska, strój, plastyka dawna i współczesna), otwarcie W 1966 r. - wystawa kontynuowana. �201 MuzeaLia WOJEWÓDZTWO Ra d om "Sztuka 1968-1 Muzeum ludowa III 1969. Regionalne: mieszkańców dawnej WOJEWÓDZTWO Kra k ów - Muzeum KIELECKIE Puszczy Kozienickiej", 24 XI KRAKOWSKIE Etnograficzne: "Polska kultura ludowa", otwarcie 3 X 1969 (ekspozycja stała). "Bułgarskie stroje i tkaniny ludowe", III 1969. "Folklor Krakowa", V 1969 (pokonkursowa wystawa fotograficzna). "Fotografia etnograficzna", VI 1969. "Pamiątki historii i kultury RFSRR", otwarcie 21 X 1969. "Ule zdobione", otwarcie 16 VI 1969. M Yś l e n i c e - Muzeum Regionalne: "Twórczość ludowa i amatorska pow. nowana w Państwowym Domu Kultury Z a k op a n e - Muzeum myślenickiego", w Myślenicach). VI 1969 (ekspo- Tatrzańskie: "Obrazy na szkle", 1967/1968. "Rzeźby Tomasza Ligasa z Krościenka", 1968. "Rzeźby Andrzeja Biernacika z Zakopanego", 1968. "Zdobnictwo drzewne na Podhalu", 1968 (wystawa objazdowa). "Zabytki Podhala, Spisza i Orawy", otwarcie 22 VII 1967 (wystawa objazdowa - kontynuowana). Z u b r zy c a Górna, pow. Nowy Targ - Muzeum Regionalne: "Kultura ludowa Orawy", 1965 (wystawa kontynuowana). "Obrzędowość Bożego Narodzenia i Nowego Roku na Polskiej Orawie", 24 XII 196815 III 1969. "Wystawa literatury dotyczącej regionu Orawy", otwarcie 13 IV 1969 (wystawa kontynuowana). �202 MuzeaHa WOJEW6DZTWO LUBELSKIE L u b l i n -- Muzeum Okręgowe, Dział Etnograficzny: "Sztuka ludowa Lubelszczyzny", 1960 (wystawa kontynuowana). "Kultura ludowa Afryki Zachodniej", 8 VI-13 X 1968. "Rybołówstwo ludowe na Lubelszczyźnie", otwarcie 1 III 1969. "Ludowa sztuka węgierska", VII-VIII 1969 (organizowana przez Muzeum w Debreczynie). "Sztuka ludowa Lubelszczyzny w XXV-leciu PRL", otwarcie 11 XII 1969. Ł ę czn a - Muzeum Regionalne: "Kołodziejstwo pow. lubelskiego", 13 1II-14 WOJEW6DZTWO Łęczyca - V 1969. Ł6DZKIE Muzeum: "Łęczycka sztuka ludowa", otwarcie 3 III 1969 (wystawa pokonkursowa). Ł o w i c z -- Muzeum: "Łowicz kocha sztukę", otwarcie VII 1969 (wystawa pokonkursowa). Ł ódź - Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne: "Wybrane zagadnienia z kultury ludowej Polski i krajów pozaeuropejskich", otwarcie 9 VI 1968 (wystawa kontynuowana). "Rzeźba ludowa województwa łódzkiego", otwarcie 20 X 1968 (wystawa kontynuowana). "Sztuka ludowa pow. łódzkiego", 15 IV-4 V 1969 (wystawa pokonkursowa). "Ubiór ludów Azji", 8 II-28 III 1969. "Polska tkanina ludowa", 29 IX 1969 (wystawa kontynuowana). Sier adz - Muzeum: "GarncarS'two Hieronima Muszyńskiego" otwarcie 16 VI 1969. "XX-lecie pracy wycinankarskiej Józef y Chaładaj", XV-lecie zespołu tkaczek ludowych w Monicach, otwarcie 16 VI 1969. "Wycinanka Ziemi Sieradzkiej", VI 1969 (eksponowana w Łódzldm Domu Kultury). �203 Muzealia T om a s zów Ma Otwarcie wystaw w 19 VII 1969. z ow ieck i - stałych - Muzeum: działów: historycznego WOJEWOnZTWO OP ol e - etnograficznego OPOLSKIE Muzeum Śląska Opolskiego: "Hafty i koronki ludowe", 1967-1968 (wystawa objazdowa). "Współczesna twórczość ludowa na Opolszczyźnie", 1967-1969 (wystawa objazdowa). O l e s n o S l ą s k i e ._- Muzeum: "Hafty i koronki ludowe na Śląsku", VIII 1969 (wystawa przygotowana przez Muzeum Śląska Opolskiego). WOJEWOnZTWO P ozn ań ~ POZNAŃSKIE Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego: "Współczesna sztuka ludowa Wielkopolski", VI 1969 (wystawa pokonkursowa - eksponowana w Pałacu Kultury w Poznaniu). WOJEWOnZTWO P r ze m y ś l - RZESZOWSKIE Muzeum Ziemi Przemyskiej: "Sztuka ludowa Kresowiaków", 1968. "Instrumenty muzyczne Pogórza Karpackiego", 21 VI-4 VII 1969 (eksponowana w Ośrodku Szkoleniowym). "Wiosenna plastyka obrzędowa wsi rzeszowskiej", 21 VI-4 VII 1969 (eksponowana w Miejskiej Radzie Narodowej w Dynowie). WOJEWOnZTWO Szczecin - SZCZECIŃSKIE Muzeum Pomorza Zachodniego: �304 Muzealia "Kultura ludowa Pomorza Zachodniego", od 1952 r. --- wystawa stała. "Wieś wolińska w XVIII i XIX w., IX-X 1969, eksponowana w Wolinie w Domu Kultury Państwowego Ośrodka Maszynowego. WOJEWODZTWO W r o c ł a w- WHOCł,A WSKIE Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Śląskiego: "Kultura ludowa na wsi dolnośląskiej 1945-1965, V 1965-VII 1968. "Współczesna plastyka obrzędowa na wsi dolnośląskiej", X 1967-II1 kwartał 1969. "Wiosenna plastyka obrzędowa na wsi dolnośląskiej", VI-VII 1968. "Stroje ludowe na Dolnym Śląsku", XI 1968 - do końca roku 1969. "Tradycyjna kultura ludowa na Dolnym Śląsku", 31 1-31 III 1969 (eksponowana w Klubie WSS Społem we Wrocławiu). WOJEWODZTWO WARSZAWSKIE P ł o c k -- Muzeum Mazowieckie: "Sztuka ludowa Sannik", VI 1969 (eksponowana War s z a wa - Państwowe w Sannikach). Muzeum Etnograficzne: "Indonezja - broń, rzemiosło, sztuka", VI-VII w Muzeum Historycznym m. s1. Warszawy). 1969 (eksponowana Elżbieta Królikowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/369215ba1ec31f3efe9a23eb5a8238d1.pdf 94a2b23684062a73dae428796e7beba1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource folklorystyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1043 Title A name given to the resource Dorobek folklorystyczny regionalisty Jerzego Wojciecha Szulczewskiego ( 1879-1969) / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.168-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 54, 1970 JOZEF BURSZTA DOROBEK FOLKLORYSTYCZNY REGIONALISTY JERZEGO WOJCIECHA SZULCZEWSKmGO (1879-1969) Każdy, kt'O zajmuje się historią jakiejś dziedziny nauki w obrębie danego regionu, wie, jak wiele zawdzięcza się regionalnym badaczom, którzy - najczęściej poza swoją pracą zawodową - poświęcali się amatorsko, w atmosferze swoistego hobby, jakiemuś wycinkowi wiedzy a swym regionie. Tak było zwłaszcza w zakresie regionalnej historii, etnografii i folklorystyki.. Wiemy, jak wiele regionalnych czasopism zawdzięcza swoje powstanie i istnienie takim właśnie regionalistom, którzy zapełniali te pisma swoimi opracowaniami i materiałami. Oni też gromadzili wartościowe przedmioty sztuki i kultury ludowej, zabytki piśmiennictwa, dokumenty, archiwalne materiały źródłowe itd. Powstawały tak zalążki regionalnych muzeów czy archiwów. Było tak zarówno w okresie przed I wojną, w czasach międzywojennych, jak i jest jeszcze w naszych czasach. Długa może być lista takich działaczy w każdym z regionów. Dnia 16 marca 1969 r. pochowano na lokalnym cmentarzu w Puszczykówku pod Poznaniem zasłużonego regionalistę kujawsko-wielkopolskiego, Jerzego Wojciecha Szulczewskiego. Dożył 90-ciu prawie lat bez kilkunastu zaledwie dni. Do ostatnich lat życia oddawał się z upodobaniem dwom swoim zainteresowaniom: badaniom przyrodniczym, jako głównym, oraz ubocznie - folklorystycznym. Kiedy odwiedziłem go ostatni raz w rok przed śmiercią w jego mieszkaniu, zastałem go przy rysowaniu badanych przez siebie owadów. Przy każdym też ze spotkań wyciągał z półek teczki z niepublikowanymi drobnymi opracowaniami etnograficzno-folklorystycznymi. Lubił też przy okazji pobytu w Poznaniu zaglądać do Katedry Etnografii, by sobie na jakiś temat porozmawiać. J est zawsze interesujące, jakie to impulsy i oddziaływania skłaniają człowieka danego zawodu do jego zamiłowań regionalistycznych. �Dorobek ,fol/donlst,yc::nu WojcJcclw S":I.llc,:,:cl-vskl,cgo .J. W. Szulczewski urodził się dnia 22 IV 1879 r. w Cieńcisku pod Strzelnem na Kujawach w rodzinie chłopskiej z ojca Marcina, uczestnika powstania styczniowego a potem uciekiniera na Kujawy. Jak mówi ręko- JERZY WOJCIECH SZULCZEWSKI (w roku 1963) piśmienny życiorys opracowany w 1937 r. przez regionalistów z Inowrocławia, J. W. Szulczewski urodził siG jako "wątły chłopczyna w stanie nieżywym, dopiero ciężka praca szczotką i innymi narzędziami »baby« przywróciły dziecko do życia". Miał jednak kłopoty z imionami. Ochrzczony pośpiesznie tuż po urodzeniu się, jako Jerzy Wojciech, nie został zapisany od razu do księgi chrztów. Stało się to później, ale zapisano go z niemiecka jako Adalbert Georg. Nosił więc cztery imiona. Używał jednak imion pojskich, a gdy tylko imcjaly J. W, musiał - - .F1k sam �tiO JOZp;y I3VflSZTA żartobliwie wspomina tłumaczyć: sif;, że nie ozna<.:zały one ".1 CIśnie Wielmożnego". Matka jego, Julianna ze Skowronów ze wsi Stodoły, znała mnóstwo lokalnych podań, legend i pieśni ludowych. Miało to zapewne swój wpływ na młodego Szułczewskiego. W szkole pruskiej uczył się Szulczewski bardzo dobrze, stąd też przeznaczono go na nauczyciela. Preparandę przeszedł w Rogożnie, następnie ukończył seminarium nauczycielskie w Kcyni. Te lata nauki miały -jak się okazuje - zasadnicze znaczenie. W swoim krótkim rękopiśmiennym "Wspomnieniu o prof. O. Knoopie", napisanym w J 963 r. na prośbę autora niniejszego cpracowania, pisze Szulczewski nastGPujqco: "Z profesorem Knoopem pierwszy raz zetknąłem się w roku 1894, kiedy byłem uczniem preparandy w Rogoźnie (...) U nas uczniaków cieszył się on wielkim poważaniem, bo był autorem w roku poprzednim wydanego większego dzieła (Sagen und Erziihlungen aus der PTowinz Posen) oraz redaktorem dodatku do "Tygodnika Rogozińsl<iego" ("Rogasener Fami1ienblatt"), w którym nawet jego uczniowie różne powieści ogłaszali. Ja wówczas folklorem się nie interesowałem. To się zmieniło, gdy wstąpiłem do seminarium nauczycielskiego w Kcyni. Jeden z profesorów, wykładający literaturę, wypośrodkował u mnie znajomość licznych podań, bajek, legend i polecił mi spisanie tychże. W ten sposób nabrałem wprawy w zbieraniu materiałów folklorystycznych, co było mi bardzo przydatne, gdy już jako młody nauczyciel bliżej zapoznałem się z prof. Knoopem i zostałem jego współpracownikiem. Odtąd, aż do wojny światowej, aż do przejścia profesora na emeryturę, brałem czynny udział we wszystkich jego wydawnictwach, zasilając je folklorem, głównie kujawskim. Już w pierwszym roku mojego współpracownictwa zebrałem dużo podań, powieści, bajek i legend". Ten okres, do I wojny światowej, zasługuj e szczególnie na u wagę. W latach szkolnych następuje u Szulczewskiego charakterystyczne wykrystalizowanie się zamiłowania w dwóch odmiennych kierunkach: wspomnianym, folklorystycznym, oraz przyrodniczym, również pod wpływem profesora seminarium, znanego w Wielkopolsce przyrodnik,}, E. Pfuhla. Oba te zainteresowania będą się odtąd wzajemnie przeplatały z przewagą raz jednego, to znów drugiego ukierunkowania. Objąwszy w 1899 r. stanowisko nauczyciela i kierownika szkoły w Brudzyniu, pow. żniński, do roku 1906 publikuje Szulczewski pod swym nazwiskiem, a przy ścisłej współpracy z O. Knoopem, wyłącznie prace folklorystyczne w postaci małych artykułów zamieszczanych głównie w "Rogasener Familienblatt" 1. Od 1907 r. rozpoczyna się równoległa tamtej seria opra1 Są to: Der letzte Biirgermeister von I~opienno; Der starke Stelter; Die Sindtlut. Ein Schwank aus Kujavien ("Rogasener Familienblatt r. V i VI, 1901, 1902); �DorO/)fiJ" r()Lkt,nrYsŁ!Jc~:ny WoJ(:tccha 171. SZ1Ltczewski.ego cowań przyrodniczych z entomologii i botaniki 2. Z kolei w latach 1911-1914 przeważają znów opracowania folklorystyczne. Był to właśnie okres bardzo żywej współpracy z O. Knoopem w zakresie zbierania, opracowywania i wydawania materiałów folklorystycznych. O tej współpracy tak wyraża się Szulczewski w owym "Wspomnieniu": "By ten materiał opublikować, uradziliśmy wydać go we formie książki, lecz wydawcy dla niej wtedy nie łatwo było znaleźć. Wprawdzie wielki instytut wydawniczy Brockhaus w Lipsku zgodził się na wydanie jej, lecz o płaceniu honorarium nic wiedzieć nie chciał. Wtedy zaczęliśmy we własnym nakładzie wydawać Przyczynki do ludoznawstwa prowincji poznańskiej (Beitrage zur Volkskunde der Provinz Posen). Wyszły dwa zeszyty, pierwszy opracowany przez profesora Knoopa (Volkstiimliches aus der Tierwelt), a drugi przeze mnie (Allerhand fahrencLes Volk in Kujavien). W toku tych starań wydawniczych profesorowi przypomniał się niejakiś O. Eulitz, młody nabywca wydawniczej drukarni Fr. Ebbecke w Lesznie, którego poznał, gdy jako początkujący profesor uczył w leszczyńskim gimnazjl.,m. Ów Eulitz w sprawie wydawnictwa zapytany, zaofiarował nam swą pomoc, a nawet owe dwa zeszyty z naszego nakładu przyjął we własny nakład. A ponieważ wówczas w jego nakładzie zaczęła wychodzić "Poznańska gazeta nauczycielska" ("Posener Lehrerzeitung"), przyobiecał zaopatrzyć ją w nowy dodatek, przeznaczony dla krajoznawstwa, w którym i materiał folklorystyczny umieszczać będzie można. Był on przekonany, że właśnie nauczyciele najlepiej się nadają do badań folkloru, więc że za pomocą właśnie ich ów dodatek Geweihte Pflanzen in Kujavien; Posener ("Zeitschrift des naturwissenschaftlichen ZNV, t. VII i IX, 1902) i dalsze drobne (r. VII, 1903): Ans der gu.ten alten Zeit. Kujavisches Miirchen; Die mutige Pflanzensagen und Pflanzenaberglaube Vereins der Provinz Posen" skrót: zbiory w tymż2 czasopiśmie rogozińskim Schwank; Gastwirtstochter. Bartek's Eine Fahrt Erziihlung zur Holle. Ein aus Kujavien, oraz: GesWrte Grabesru.he. Miirchen. Następnie dwa artykuły; Cereglo. Kujavisches Miirchen ("Hessische Blatter fUr Volkskunde", III, z. 2/3, Leipzig 1904); Polnische Miirchen aus der Provinz Posen ("Mitteilungen der schlesischen Gesellschaft fur Volkskunde", z. 14, Breslau 1905). I wreszcie książeczka, druga z rozpoczętej przez O. Knoopa i A. Szulczewskiego serii, Beitriige zur Volkskunde der Provinz Posen, pt. Allerhand fahrendes Volk in Kujavien, Leszno 1906. Do zanotowania są dwa jeszcze opracowania z pogranicza przyrody i folkloru: Volkskundliches aus der Gesteinkunde, oraz Volkskundliches aus der Geologie (oba w ZNV XV, 1908 i XVI, 1909). 2 Zob.: przyrody 1-2, 5. urodzin prof. J. W. Szulczewskiego, zasłużonego badacza przez Sza. "Przyroda Polski Zachodniej" rok III, 1959, zesz. Na SD-tą rocznicę Wielkopolski, 194-202. �przekształcić będzie można na niezależne cZClsopisl1lO ludoznawcze, o które nam tak bardzo chodziło. I jak on przewidywał, tak się też stało. Ów dodatek ("Aus dem Posener Lande") już w krótkim czasie zyskał taki rozgłos, że już w drugim roku (od stycznia 1908 r. począwszy) zmienił się na "Posener Heimatkunde" odstępując swą nazwę nowo powstałemu czasopismu. By dla nowo powstałego czasopisma pozyskać dużo abonentów, przedsiębiorczy O. Eulitz uprzystępnił łamy jego wszystkim niemieckim towarzystwom Wielkopolski. W ten sposób owe czasopismo zatraciło swój charakter czasopisma ludoznawczego, z którego powodu nasze (tj. profesora i moje) zainteresowanie dla niego zmalało. W następstwie tego przeze mnie i innych współpracowników (głównie z grona polskich gimnazjastów, uczniów profesora) zgromadzony materiał zaczął wychodzić w różnej szacie 3. W roku 1909 wyszła książka Ostrnii1'kische Sag,en, Miirchen und Erziihlungen (w nakładzie u Eulitza w Lesznie), a dwa lata później jej następczyni Sagen der P1"ovinz Posen (w nakładzie u Eichblatta w Berlin-Friedenau). Zaczęły także wychodzić naukowe dodatki do programów rogozińskiego gimnazjum w roku 1908 (Posener Geld- und Schatzsagen), w roku 1909 (Posener Miirchen) oraz w roku 1912 (Posene1" Dernonensagen). Było wtedy w zwyczaju, że każde gimnazjum rokrocznie wydawało tzw. program, umieszczając w nim wiadomości dotyczące nauki i organizacji zakładu. Taki program każdy z profesorów mógł uzupełnić dodatkiem naukowym, umieszczając w nim rozprawę naukową· Dużo materiału folklorystycznego Wielkopolski zostało opu blikowanego także w różnych czasopismach, tak wielkopolskich ("Rogasener Familienblatt", I-XIII 4, "Historische lVIonatshefte der Provinz Posen", "Aus dem Posener Lande" i "ZeitschriH der naturw. Abteilung"). jak i zagranicznych ("Hessische Blattet" hit" Volkskunde", "Mitteilungen der 3 Wśród wielu opracowań etnograficzno-folklorysty cwych pisanych głównie przez nauczycieli Niemców,znajdujemy w "Aus dem Posener Lande" do 1914 1'. 6 pr.ac Szulczewskiego, a mianowicie: Der Heiland llnd die Pflanzenwelt (Ill, 1908. s. 570-573); Wie Teitel Twardigrosch einen Wolf erLente (V. 1910, s. 199-200): Posener Pflanzenmiirchen (VI, 1911, s.' 563-565); Eine vergessene VoLkswafje oraz Schnupftabaksbereitung in friiherer Zeit (VII, 1912, s. 104 i 287) i wreszcie: Der We!tuntergangsgLaube in der Provinz Posen (IX, 1914, s. 515-519). 4 W tymże czasopiśmie w latach 1911-1914 opubliJwwał Szulczewski nastc:pujące materiały: Schwank und Streich aus der PTOvinz Posen; Etwas vorn Fasten lLl1d der Vorfastenzeit; KLetzko'er im Himmel. Schwank aus der Provinz Posen (X, 1911); Die Welna Provinz und ihTe Sagen; Posen (XIII, 1914). Aus del' SpinnsWbe (Xl. 1912): ETzahl.ungen ous del' �[)oro/)c{'i. jolkloryst.1lc::nu Wojciecha Szulczewsktego schlesischen Gessellschaft fUr Volkskunde", Zeitschrift des Vereins fur Volkskunde in Berlin etc.). Doczekawszy się lat emerytalnych, profesor przeszedł na emeryturę, a opuściwszy Rogoźno przeniósł się na Pomorze. Kiedy się z nim żegnałem, właśnie rozpoczęła się wojna światowa, która przerwała naszą zażyłość. Dalsze wydarzenia (np. powstanie Polski i inne) sprawiły, iż o profesorze odtąd żadne wiadomości do mnie nie dotarły". Tyle z nazbyt zresztą lakonicznych wyznań samego Szulczewskiego. Szperanie po wydawnictwach O. Knoopa dotyczących Poznańskiego rzuca nieco światła na zasięg i charakter współpracy Szulczewskiego z tym wytrwałym zbieraczem i wydawcą folkloru wielkopolskiego. Jak wiadomo, Knoop, jako długoletni profesor w gimnazjum rogozińskim, przez lata całe wciągał swoich uczniów i absolwentów do współpracy przy dokumentowaniu wszystkich gatunków lokalnego folkloru. Sporą listę takich współpracowników ujawnia w swym pierwszym obszernym zbiorze Sagen und Enii/l,lungen aus der Provinz Posen (1893). Szulc zewskiego oczywiście jeszcze wśród nich być nie mogło. Współpraca między nimi zawiązała się - jak wiemy - później. W pierwszym jednak zeszycie zapoczątkowanej przez nich obu serii Beitriige, mianowicie w Volkstiimliches aus der TieTwelt (1905), zawierającej zbiór 555 zapisków dotyczących ludowych wierzeń o zwierzętach, Knoop przyznaje otwarcie, że książeczka ta powstała przy współpracy zbierackiej jego uczniów, ,.szczególnie zaś pana Szulczewskiego". Pisze też o Szulczewskim ogólnie, że zgromadził on na Kujawach w ciągu kilku lat bogaty zbiór opo\vieści ludowych, które właśnie jemu przekazał, istnieją jednak trudności w ich wydaniu drukiem. Wygląda na to, że umieszczenie wspomnianych artykuł{Jw Szulczewskiego w kilku czasopismach niemieckich należy zawdzięczać staraniom Knoopa. Dalsza pozycja O. Knoopa, PoseneT Geld- und Schatzsagen (1908), wydana w ramach dodatku do programu gimnazjum w Rogoźnie, zawiera 84 opowiadań. W przedmowie Knoop stwierdza, " ...dass zahlreiche der hier ver6ffentlichen Sagen von Herm Lehrer A. Szulczewski in Brudzyń mitgeteilt worden sind", nie są one jednak szczegółowo w treści wykazane. Obszerny zbiór opowieści ludowych wydanych przez Knoopa w 1913 r. (Sagen de7' P7'ovinz Posen) zawiera sporo informacji o źródłach ich pochodzenia. Knoop z uznaniem wyraża się tu o współpracy z nim Szulczewskiego. Zamieszczone w końcu tomu wskazówki źródłowe pozwalają wnioskować, że spośród zebranych tu 273 opowiadań ponad połowa pochodzi z polskich źródeł (drukowanych lub terenowych), od samego Szulczewskiego zaś pochodzi aż 50 pozycji, po części zresztą już uprzednio publikowanych. �174 JOZEF BURSZTA O sumarycznym wkładzie Szulczewskiego w materiał folklorystyczny publikowany przez Knoopa informuje ołówkowa notatka samego Szulczewskiego znaleziona na jednej z kart pozostałych po nim rękopisów. Czytamy tam: "Według pobieżnych obliczeń, we wydawnictwach Knoopa znajduje się ponad 500 przeze mnie wyłącznie zebranych na Kujawach podań, powieści, baśni, legend etc., nie licząc setki drobnych notatek dotyczących wierzeń, zwyczajów, lecznictwa ludowego etc. Np. w dziełku Volkstiimliches aus der Tierwelt jest ich 146". Według ustnej informacji Szu1czewskiego, Knoop nie znał języka polskiego. Zbierany materiał polski zatem ktoś tłumaczył na język niemiecki. Początkową ideą jego było przyswojenie zamieszkałym tu Niemcom miejscowej literatury ustnej, a zwłaszcza tej, którą wnieśli z sobą osadnicy niemieccy. Później ujawnia się coraz więcej u Knoppa tendencja kładzenia nacisku na treści pochodzące ze źródeł niemieckich. Był jednak w swojej postawie dość obiektywny. Stąd też dzięki jego działalności i efektywnej z nim współpracy Szu1czewskiego, powstały dla Wielkopolski stosunkowo bogate zbiory opowiadań tym bardziej cennych, że w większości dotąd unikalnych. W większości też istnieją one nadal w języku niemieckim. Nie dokonano ani ich powrotnego przekładu na język polski, ani też nie powstały nowsze zbiory w oparciu o badania terenowe. Sprawy folklorystyki tego regionu są nadal mocno zaniedbane. Jest ciekawe, że Szulczewski dłuższy czas po I wojnie nie podejmuje zagadnień folklorystycznych. Aż do 1932 r. publikuje kilkadziesiąt prac wyłącznie z zakresu entomologii i botaniki. Wiąże się to w znacznej mierze z jego pracą zawodową. W 1919 r. zostaje nauczycielem w seminarium nauczycielskim im. M. Konopnickiej w Poznaniu, a zarazem członkiem Poznańskiego Komitetu Ochrony Przyrody, kieruje też Działem Przyrodniczym i Prehistorycznym Muzeum Wielkopolskiego. W 1924 r. zostaje wybrany na członka Komisji Fizjograficznej, a w trzy lata potem także Komisji Geograficznej PAU w Krakowie. W latach 1927-1930 prowadzi wykłady w Wyższej Szkole Ogrodniczej w Poznaniu. Dopiero gdy przeszedł na emeryturę, odezwała się jego "druga miłość" - etnografia i folklorystyka. Są to z jednej strony opracowania wierzeń związanych ze zwierzętami i roślinami S, z drugiej zaś dawne kujawskie materiały folklorystyczne, publikowane w lokalnych czaso- 5 Wpływ Komitet 1932; niektórych Ochrony Rośliny w wierzeń Przyrody ludowych na ochronę na Wielkopolskę mianownictwie, "Lud" t. 31, 1932. Ta ostatnia i gruntowna; O handlu ziołami przesądach rozprawa leczniczymi zwierząt. i Pomorze (skrót: i lecznictwie jest ze wszystkich na targach Wydawn. Okręgowy Wyd.), Poznań, III, ludu wielkopolskiego. najbardziej obszerna w Poznaniu. Wyd. V. 1935. �Dorobek fol./<;lorystyczny Wojc'iecha 175 Sztl!czewsktego pismach li. Ostatnie prace, już po II wojnie, dotyczą ściśle Wielkopolski 7 • .T. W. Szu]czewski interesował się zjawiskami etnograficzno-folklorystycznymi do ostatka. Te zainteresowania powodowały utrzymywanie przez niego kontaktów z Katedrą Etnografii DAM w Poznaniu. Pozostawił też pewną liczbę rękopisów. Pochodzą one z całego okresu działalności uutora. ,Jedne w postaci zeszytowej, drugie w rodzaju albumików czy w formie wręcz pisanych książek, inne wreszcie na dużych arkuszach dawnego formatu - zawierają materiał różnorodny i w różnym stanie przygotowania. Spotykamy tu więc np. dość duży zbiorek w formacie ]{siążkowym zatytułowany: "Folklor Sammlung II. Brudzyn 1900", zawierający zapisy po polsku jak i po niemiecku (te ostatnie weszły właśnie do wydawnictw Knoopa). Mamy spory tomik pieśni kujawskich z nutami (ok. 30 stron) zbieranych w latach 1902-1910, dalej tomik (stron 49) z opisem wesela kujawskiego wraz z melodiami pieśn~, opracowany w r. 1938;l\ilka kart z przysłowiami (ok. 500) i "powiedzonkami zebranymi w Wielkopo]sce" zawierającymi 446 zapisów. Rękopiśmienne karty za wierają zapisy bajek (z własnoręcznymi rysunkami, zwłaszcza zwierząt), przemów i śpiewów weselnych, zestaw dziecięcych wierszyków przedrwiwających imiona, ułożony w porządku alfabetycznym wg imion, itp. Z podpracowanych i przygotowanych niejako publikacji drobnych prac od 1 do 7 stron można wymienić np. ,,0 poznańskich powiedzonkach brukowych"; "Siły nieczyste (urok, mora, upiór)"; "Ślady inwoltowania w zabobonach Wielkopolski" (chyba najbardziej z tych interesująca); "Choroby, zgon, pogrzeb"; "Narodziny"; ,,0 bursztynie kujawskim"; ,,0 demonach" (najbardziej obszerna); ,,0 obsyłankach"; "Kamienie w lecznictwie ludowym Wielkopolski" itd. Gdyby tak zebrać i wydać całość dorobku etnograficzno-folklorystycznego Szulczewskiego, uzyskalibyśmy co najmniej dwutomowe obszerne wydawnictwo materiałów i opracowań, jako cenny plon rozmiłowanego w kulturze ludowej Kujaw i Wielkopolski regionalisty. r, a dawnych Bożejawic; czyli Diabeł Dwie przygoda według kujawskich kopy w lazęgach powiedzonek niebie; Powiastki }Jodań. kujawsk-ich. i włóczykijach; kujawskich; kujawskie; - Wszystkie Kazanie Kujawiaki z tamtej chłopskie; Kujawskie przyśpiewki publikowane strony Sen Kujawiaka, taneczne; w inowrocławskim "Piaście" 1936 i 1939. 7 I3użemęki i ich wpływ na folklor Wielkopolski. "Przegląd Wielkopolski" Lasy Wielkopolski a 'folklor. "Pn:eglqrl Leśniczy". Poznań, kwieciel'! 1947. 1947; �liI; JOZEF JOZEF' BURSZTA BURSZ TA THE FOLKLORISTIC SCHOLARSHIP OF THE REGIONALIST .JERZY WOJCIECH SZULCZEWSKI (1879--1969) SummaI-y J_ W. Szulczewski - during the years spent as a schoolteacher in Brudzyń, district of Żnin - was until 1914 co-worker of O. Knoop, who was then .a professor at a grammar-school in Rogoźno; together they collected and published many tales and legends connected with the regions of Kujawy and Wielkopolska. These were published in local as well as national German periodicals, and also in seperate editions. A considerable part of the materials published by O. Knoop in his numerous books does in fact originate from Szulczewski himself. Szulczewski was also held in high regard as a natural historian, and has many works to his credit in this field. However, folklore was his constant interest, and in the periods succeeding the first and se::ond World Wars he publi-;hed a great deal of minor treatises. He also left a certain amount of manuscript texts. Generally speaking, J. W. Szulcze'Ns.ki provides us with a good example of the work of a regional folklorist. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1ae6aea8a5dd7c96edb0d903abcc687.pdf 683abfe9da2aa72e35672ea74f46237d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1139 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1049 Title A name given to the resource Indeksy, spisy treści / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.312-331 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Abraham Wt. 7 Akurgal E. 112 Andrasfalvy Bertalan 278 Angelov Bozan 124 Angelov D. 115 Angelowa-Georgijewa Rosie;:: 277 AnUć Vera 277 Antonijević D. 255, 261 Appleton R. 82 Arnaudov M. 127 Ars7:yl'iska Ewa 289 Ashton J. 82 Astachova A. M. 244 Babinicz Waldemar 300 Bachofen J. J. 265 Baldasseroni F. 1RO Baldus H. 264 Balasov D. M. 2'16 Bandi H. G. 264 Barag L. G. 247 Baranowski B. 105, 160, 2ŁE Baranowski Wacław 87 -11'1 Barthel T. 271 Bartnicki A. 149 Barut J. 57 Bastian A. 218 Batelli G. 110 Batowski Z. 42 Baudoin de Courtenay Jan 5 Bauman E. 98 Baumgarten K. 225 Bausinger H. 282 Bawden C. R. 260 Bazielich B. 60 Beckmann J. 267 Beltrana G. Aquirre 141 Benfey T. 218 OSOBOWY Bentzien Urlich 209 Bergson H. 35 Berwillski R. 87 Bianchi U. 268 Bidwell George 151 Biegeleisen Henryk 5 Bieniarzówna J. 62 Blachnio Józef :~OO Blachowski A. 55 Blaszczy k S. 56 Boas F. 2H2 Bobowski M. !lR Bogalyrev P. G. 246, 243 Bogucka M. 53 Bohdanowicz J. 2R6 Bojanov S. Iv. 120 Bojarska 1. 50 Bonifacić Nikola 27R Bonsirven J. 108 Borchers W. 58 Bottiglioni G. 104 Braun Rudolf 210 Brekilien Y. BR Breuil A. 104 Brightman F. E. 7ll Brown J. K. 263 BrzozowskCl Teresa 151 Budge E. H2 Buhler Karol 206 Bukowska-Gol'goni Krystyna 156·--167 Burde-Schneidewind Gisela 209 Burszta Jó:>;ef 5-B, 16R-170, 210, 217·244, 2()l, 2'J:{. 285, 236, 297-298 Businger Hermann 20l) BUttner Thea 258 Buzy D. 90 Bystroń Jan Sto 42, 87, 101 2S7, 288-292. �Cassirer E. 206 Chalanskij M. 124, 127 Chamcówna M. 50 Charland P. V. 95 Chybiński A. 7 Cichowicz W. 59 Cinciala Andrzej 274 Ciupak E. 87, 95 Closs A. 268 Corvinus K. 268 Courdaveaux V. 99 Cubelić Tvrtko 276 Czarnowski Stefan 87. 103 Czasznicka Z. 60 Czekanowski Jan 6, 7, 8 Czernik Stanislaw 302-:JO:J Cwikówna Stefania :J04 Damm Hans 257, 259 Damman E. 264 Daniel-Rops 98 Dąbrowski E. 97, 99, 104 Debrunner H. W. 267 Deisch M. 42 Dekowski J. P. 101, 105, 106 Delehaye H. 89 Dias J. 261 Dieterich A. 219 Dinekov P. 117 Disselhoff H. D. 272 Dobrowolska A. 56 Dobrowolski Kazimierz 87, 281 Dobrowolski T. 43 Dobrzycki J. 43 DomatOr T. 261 Dormann J. 264 Dostal W. 265 Dowgird Zofia 286 Draszkić Miroslav 2:n Drager Lothar 258 Drost Dietrich 212 Dubiel Ludwik 55 Dubois L. E. 90 Dworakowski S. 105 Dziedzic Jan 149 Dziewanowski K. 151 Dzięgiel Leszek 210-212, 215-217 Dzurinskij V. 122 Dybowski Benedykt 6 Dynowski W. 281 Ek Sven B. 209 Elkin A. P. 28 Evans-Pritchard E. E. 30 Faivre N. P. 98 Farinaccius P. 159 Farnik Ernest 274 Fierla Gustaw 274 Finamore G. 104 Firth R. 29 Fischer Adam 7 Fojtik Karel 209 Fortes M. 29 Fouard C. 98. 108 Franko Iwan 6 Frankowska Maria 129-146, Frankowski Eugeniusz 7, 59 Frazer J. G. 104 Fryś-Pietraszkowa Ewa 286 Furdyna Józef 286 282 Gajek Józef, 7, 8, 282, 297 Gajkowa Olga S Gaj-Piotrowski W. 105 Galaune Paulinus 230-231 Gamio Manuel 131 Gansiniec R. 7 Gaudefroy-Demombynes M. 88 Gawron Walenty 304 Gdański Marek 150 Gelhardt R. R. 247 Gennep, A. Van 91, 99, 104 Georgiev Georgi 276 Gerndt H. 263 Gesemann G. 116 Ghassemlou A. R. 147 Gheon H. 95 Gilewicz Aleksy 301 Glapa A. 56 Gloger Z. 55 Gladysz Mieczysław 58 Gładyszowa Maria 284 Goguel M. 99 Golaborski Stoir 276 Gołębiowski L. 48, 55 Gonda J. 265 Goodenough E. R. 82 Gori P. 104 Goszczyński S. 45 Gough M. 82 �Górak Jan 286 Grabner E. 263 Grabowski Józef GO, 23!l Greniuk P. 58 Groicki B. 159 Guepin A. 94 Gunda B. 266 Gusev V. E. 245, 247 Haberlandt A. 222 Hadzimanov Vasil 276. 279-280 Haekel J. 267 Hahn-Hissink K. 272 Haid Wolfgang 251 Halban L. 7 Hartmann G. 271 Hartmann H. 271 Hartmann R. 271 Hartwig Werner 258 Haslam W. 71, 82 Heim Waller 255 Heine-Geldern R. 272-273 Hentze C. 266 Hertz R. :30 Hessen Sergiusz 39 Heuzey J. P. 108 Hexelschneider Erhard 248 Hirschberg W. 265 Horvathova Emilia 254 Hi:iltker Georg 257, 259 Hrovatin Racloslav 276 Huber A. 267 Huby J. 98 Hulme F. E. 82 Hultkranz A. 270 Hummel S. 268 Husarski W. 41 Hutt.er Franz 252 Ilić Vojislav 277 Ivancan Ivan 278 Ivanov J. 124, 127 Ivanov V. V. 248 Jablonowski W. 152 Jacobeit Wolfgang 209 Jakobson Roman 16, 18 Janković Sava 277 Januszkiewicz Boleslaw 284 Jasiewicz Adam 286 Jasiewjcz Z. 56. 57. 158 Jaskulska A. 105 Jastrebov 121 Jeleński S. 104 .Jerabek Richard 254 Jest Corneille 210 Jezierska Renata 180-187 Jeż-Jarecki Władysław 2A7 Jirecek K. 12li Jordano\' V. 12:i. 127 Joshi R. V. 268 Kacanovskij Vl. I:n, 126 Kaczman:zyk K. 159 Kalina Antoni 5, 6 Kalina W. 94 Karadzić Vuk SteL 121. 123 Karlowicz Jan 5. 6 Kelembietowa Walentyna 2RR Kempisty Maria 35 Kilson M. 268 Kisi<:lewska Anna 231-2:34 Kitowicz J. 55, 91 Klawek A. 99 Kleindschmidt B. 96 Klickova Vem 27H Klimaszewska J. 281J Klinger W. 7, 104 Klonowski F. 222 Kloska Gerhard Konrad 9-36. 205-207. 1R8-198. 2:i4-2:Jei Klodnid:i Zygmunt 221-22ei Knezevi(~ Srebrica 278 Knoop O. 105, 170. In Kolberg Oskar 5. 48. 98. 296-299 Kolaczkowski .J. ;;2 Kolpakova N. P. 247 Konstantinov Dusko 277 Kopczyńska-JawOl'ska Bronislawa 287 Kopeć E. 102 Koppers Wilhelm 264 Korabiewicz Wacław 7ł-Rei Koranyi K. 7, 157 Kostrzewski J. 222 Kostysz J. 50 Kotula Franciszek 43. 242 Kowalewski Z. 2R4 Kowalska-Lewicka A. 60 Koźmian E. 4H 284, �Krajewska J. 57 Krajewski Klemens 287 Kravcov N. J. 245 Krickowić Antun 276 Kriss Rudolf 251 Kroeber A. L. 267 Kronenberg A. i W. 266 Królikowska Elżbieta 199-204. 300-302 Krupianskaja W. J. 226 Krz.yżanowski Józef 8R, 101. 102, 104, 111 Kuba Ludvik 278 Kułakovski L. V. 247 Kunczyńska-Iracka Anna 65 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 2Rl Kutrzebianka A. 47 Kwaśniewski K. 222 Lagercrantz S. 264 Langematz Rolf 234 Lang-Kirnberg K. 268 Lazarus M. 218 Lechowa Irena 302-303 Lee F. G. 112 Leliwa Jerzy 151 Lenal·towicz T. 104 Lepszy L. 60 Leser P. 265 Levi-Strauss Claude 9-36 Lichodziejewski J. 149, 151 Likowski E. 94 Linette Bogusław 207-210 Linin Aleksander 276 Lipiński A. 284 Lipke L. 99 Liungman W. 220 Lohmayer E. 104 Loria Lamberta 180 Lowe J. 98 Lowie R. H. 16 Lubomirski J. T. 48 Lucius E. 119 Lukas .T. 264 Lutze G. 262 Luthi Max 256 Lepkowski T. 47 Mabillon 82 Machaiski Fl'3nciszek 152 Macnab .J. W. 266 Maconi V. 268 Madera J. 217 Mahnken Irmgard 276 Makuiski Krzysztof 282, 284 Malmberg Bertii 205 Manndorf H. 264 Mannhardt W. 218 Marcel H. 45 Maresch Franz 252 Masseron A. 95 Maszkowska B. 52 MaUakowski W. 55 Meier John 219 Mercier V. 90 Miarka K. 91, 108 Mikułowska Halina 289 Milewski Tadeusz 17 Millerowa Elżbieta 238-241 Mioduszewski M. 91 Mladenović Zivomir 276 Mohrmann Ute 210 Morgan L. 265 Mortindale C. C. 108 Moser Hans 260 Moser-Rath E. 263 Maske E. 102 Moszyński Kazimierz 7, 66 Mulkiewicz-Goldbergowa Olga 287 Mullie .T. L. 268 Murko M. 116 Murray-Aynsley 82 Mulher R. 42 Mi1hlmann W. 253 Miiller J. 90 Miiller W. 264 Mydlarski J. 7 Mylius N. 267 Mystek W. 91 Nachtigall H. 272 Narr K. J. 266 Nalalis A. 82 Naumann H. 219 Naumann Siegfried 209 Nedo Paul 201l, 234, 250 Niemann C. H. 217 Nikolić Ilij 277 Nitsch K. 7 Nizińska Irena 301 Nosek S. 222 Novaković Stojan 126 �:316 Nowakowski J. 284 Novikov N. V. 247 Nowodworski ks. 82 Nowotny K. 271 Nowotny Paul 210 Przeworski Stefan 152 Przeździecka M. 57; 59, 60 Pujanek Irena 220-221 Pusze t L. 55 Putilov B. N. 246 Obayashi T. 267 Olszewski F. 158 Ondrusz Józef 274 Optolowicz Janusz 289 Organdiijev Ivan 126 Orlowski Aleksander 43 Owsińska A. 46 Ozgowicz Edward 230-231, Rach Hans J. 210 Radcliffe-Brown A. R. :lO--:l] Radig W. 225 Radoński K. 91 Ramult Stefan 6 Ravnilmr Bruno 278 Rawita-Witanowski M. 101 Reinfuss Roman 55, 56, 57, :'i8. 94. 2a:~ Renan E. 99 Renard J. 90 Rewski Z. 4:l Reychman Jan 152 Riehl W. H. 21B Ristovski Blaze 277 Roccavilla A. 183 Rompski Jan 28B Roman M. V. 95 Rondet H. 90 Rops Daniel 82 Rosen-Przeworska J. 58 Rosner V. 265 Rostworowska Magdalena 177-179 Roussean J. J. 35 Rohlich Lutz 29:3 Rubcov F. A. 246 Rusić Beanislav 276 Rzewuski S. 48 Rybowski Mikołaj 6 Ryszkiewicz A. 52 235-2:37 Paradowska Maria 147-155 PenuSliski Kiril 277 Pesovar Ferenc 278 Petrow Petr 278 Pianzola M. 41 Piasecki E. 286 Pieciukiewicz Marian 289 Piegza Karol 274 Pietkiewicz Kazimierz 294-296 Pietraszek Edward 225-230, 282, 284 Pinnow H. J. 266 Pitioni R. 263 Pitre G. 104 Pitt Rivers G. 82 Pittoni Richard 254 Piwarski F. 45 PiwoC\{i Ksawery 40, 55, 60, 67 Piwowarski W. 88 Plana Sefćet 277 Plaul Hainer 209 Płoński Michał 43 Podczaszyński K. 55 Pogorzelski W. 94 Pol W. 48, 52-5~ Polakiewicz Maria 289 Pollak-Eltz A. 266 Pomeranceva E. V. 247 Pomianowska W. 284 Poniatowski Sto 7 Popiołek Franciszek 274 Popko Maciej 150 POITois L. 268 Posem-Zieliński Aleksander 269--273 Powiłańska-Mazur Danuta 288 Przesławska Helena 289 Sahagun B. de 129 Saintyves P. 89 Sartori P. 104 Saubigou L. 99 Saussure F. de 16 Sauve Ch. 90 Sawicki T. 42 Sazdov Tome 277 Schaff-Herzog 82 Scharf Martin 262 Schimański E. 55 Schindler Otto G. 253 Schlaginhaufen O. 265 Schlesier K. H. 270 Schmidt Leopold 251, 2:'i3 �317 Schmidt Wilhelm 26:;, 265 Schroubek G, R. 263 Schullerus A, 252 Schultz R. 271 Schurtz H. 212 Schuster C. 266 Schwedt Herbert 262 Schweitzer A, 99 Schwietering J. 219 Seignolle C. et J. 104 Seweryn Tadeusz 56. 57, 60 Sheppard R. E. 82 Sicard H. von 267 Sieber Friedrich 220 Siennicki S. 52 Simiczijew Kole 115-128, 275-279 Simonides Dorota 209, 29:3-294 Sinha P. 267 Sinibaldi G. 90 Skalnikowa Olga 209 Skarga P, 97 Sklodowska-Antonowicz Halina 289 Skrukwa Agata 274 Skwarczyński Z. 46 Sławik A, 265 Smirnov J. I. 246 Smoczkiewicz Leszek 288 Smrckova Jnfina 277 Sobisiak Walerian 251-257. 2fiO--263 Sojmonov A. D. 247 Sokolowa V. K. 246 Sokolowski .Jakub 4:3 Sorrento L. 91 Spamer A. 219 Spencer Trimingham J, 210 Stach P. 104 Stachowicz Michal 4:3 Stalker J. 98 Starek E. 60 Staszczak Z. 222 Stebelski A, 105 Stecki K. 60 Stein Lothar 259 Steiniger Hermann 25:3 Steinitz W. 249 Steinmann Urlich 252 Steinthal H. 218 Sterby J. 265 Stępień J. 104 Stoin Helena 276 Stolarek Zbigniew 150 Stone, J. W. van 268 Strach A. 219 Strzelecki A, 6 Strzygowski J. 82 Suchodolska M. 42 Suliteanu Ghizela 276 Surowiecki W. 49 Szafraniec S. 91 Szczotka S. 62 Sziszmanov Iwan 277 Szuberla Aniela 302 Szulczewski Jerzy W. 168--176 Szychowska-Boebel B. 289 Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 288 Szymański Stanislaw 37-70 Świętochowski A, 56 Świrko Stanislaw 238 Tarko Medard 244-251, 296-299 Tatarkiewicz W. 43 Taube Erika 257 Tazbir J. 41 Teodorowicz J. 104 Thomas J. 104 Tiburtius G. 264 Todorowski Gane 278 Toporov V. N. 248 Toschi Paolo 91, 96, 110-111, 180 Tozi Niko 278 Trawińska M. 222 Treide Barbara 259 Treter M. 45 Trimborn H. 272 Trubecki Mikolaj S. 16 TrUmpy Hans 255 Tunguz-Perović 126 Ulenbrok J. 264 Urban M. 266 Vaclavik A, 254 Vakarelski Christo 124 Verkovic Stefan 119 Verstraelen E. 268 Vetulani A, 48 Vuković Jovan 276 Vysniauskaite Angele 288 Walicki M. 48 Wali górski A, 282 �:318 Wall .JÓzef 43 Walsh W. T. 98 Wawrzeniecki M. 55 Weber-Kellermann L 217 Weidekuhn P. 265 Weinhold Rudolf 209 Weiss R. 225 Weleckaja Natalia 278 Wirth F. 252 Wirtz H. 90 Wisner D. 159 Wiśniewski J. 95 Witos W. 95 Wojciechowski G. 149 Woliński J. 94 Wood-Seymour W. 82 Woronicz Paweł 47 Woźniak Andrzej 288 Wójcicki Kazimierz WI. 47, 55, 60 WI'óblewski Tadeusz 222, 263-269 Wypych Konrad 212-214, 257-260 Zakrzewska M. 157 Zamazzo G. 104 Zawistowicz-Adamska K. 104, 2113 Zawisza Oskar 274 Zdrój J. 87 Zecević Slobodan 2711 Zemcovskij L L 246 Zubrzycka Z. 105 Znamierowska-Prtifferowa M. 288, 289 Żirmunskij V. 116, 246 Żywirska M. 56 Yanagita Kunio 267 �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY - Szoszoni 270 Ameryka Południowa Altiplano 272 Boliwia 272 Brazylia 269 Ekwador 271 Kolumbia Bryt 31 Parana 264 Peru 269, 272 Afryka Afryka 210-214, 215-217, 264 Afryka Zachodni.a 269 Abisynia 180 Dahomej 214 Egipt 71 Etiopia 21:~ Gabon 268 Ghana 29, 267, 268 Kabylia 265 Maroko 267 Rwanda 215 Sudan :~O, 21:3, 215 Togo 267 Uganda 268 Wyspa Hicn'u (arch. kanaryjski) Afryki ludy, plemiona: -- Arabowie 211 - Bantu 264 - Fulbe 258 .- Niloci 266 - Nuerowie 30 - Simbete 267 - Tallensi 29 Ameryka Ameryka Północna 259 Kanada 95 Meksyk 71, 129. 130.267.269 Stany Zjednoczone 270 Ludy, plemiona: Apacze 266 - Aztekowie 271 --- Dakota 258 - Eskimosi Alaski 268 - Majowie 271. 272 Ojibwa 25 __ __ o o 264, 272 Ludy, plemiona: - Haida 31 - Tapirape 271 - Waika 266 268 Azja Armenia 81 Chiny 33, 260, 266 Filipiny 268 Gobi 268 Indie 258, 264, 265, 268 Irak 148 Iran 148 Japonia 267 Kaukaz 180 Mongolia 257, 260 Syria 148, 259 Turcja 148, 266 Turkiestan 180 Ludy, plemiona: - Ajnowie 265 - Beduini 259 - Kurdowie 147-155 - Manobo 268 Australia i Oceania Australia 27-28, 31, 32 Oceania 257, 266, 269, 272-273 Hawaje 259 �320 Maorysi 26-27 Melanezja 259, 265 Nowa Gwinea 180, 257, 259 Nowa Irlandia 265 Polinezja 30 Tikopia, lud 26 Europa Europa 221-225 Alt-Schwerin 188 Austria 92, 224, 252, 253 Badenia 221 Bałkany 275-279 Bawaria 252 Belgia 92 Bośnia 232 Brandenburgia 210 Bretania 95 Brno 209 Bułgaria 115-127, 276, 277 Czechosłowacja 221, 254, 263, 274 Francja 91, 92, 253 Hiszpania 110, 253 Jugosławia 253, 261 Laponia 180 Litwa 228, 230-231 Łużyce 210 Macedonia 115-127 Masyw Centralny 210 Meklemburgia 188-192, 209 Mołdawia 275 Nadrenia 194-198 Nizina Magdeburska 209 Niemcy 92, 217, 221, 253 Niemiecka Rep. Dem. 249 Ostrawa 209 Pannonia 278 Pompea 72, 75 Portugalia 253, 261 Rumunia 81, 82, 83, 224, 276, 277 Rzym 180 Serbia 115-127, 231-233, 255, 277 Skandynawia 81 Skania 209 Słowacja 253 Szwajcaria 225, 255 Sycylia 253 Węgry 253, 258, 261, 266 Włochy 91, 110, 183, 253 Związek Radziecki l5:l, 225--230. 244-243 Europejskie grupy etniczne: - Albańczycy 277 - Hetyci 81 - Macedończycy 277 - Grecy 277 - Serbołużyczanie 234 - Słowianie południowi 276-277 - Słowianie zachodni 222, 223 Wałasi 277 Polska Polska 221 Bełchatowskie 287 Kieleckie 282 Kotlina Kłodzka 223 Kujawy 170, 171, 174, 175 Kurpie 60 Lasowiacy 242, 286 Lubelszczyzna 58 Łążek Ordynacki 286 Łódzkie woj. 87-114 Małopolska 223 Międzyrzecz 56 Podgórzanie 242 Podhale 60 Podlasie 57 Pomorze 57 Pomorze Zachodnie 56 Rzeszowiacy 242 Śląsk 95 Śląsk Cieszyński 274 Śląsk Dolny 57, 58, 177-179 Śląsk Górny 223 Spisz 60 Warmia i Mazury 57 Wielkopolska 56, 59, 172, 174, 175, 238 Ziemia Chełmińska 287 Ziemia Chełmska 286 Ziemia Lubuska 56 Ziemie Zachodnie 286 �INDEKS RZECZOWY Akulturacja 141 Amulety 185 Antropologia 135 - fizyczna 138 - prekolumbijska 271 - społeczna 140 - strukturalna Levi-Straussa Archeologia 138 Bajki 252 Ballada 246 - o martwym bracie 277 - o zamurowaniu niewiasty Demony 173 Dożynki 43 Druki ludowe na płótnie 58 10 w moście 277 Ballady ludowe rumuńskie 277 - Wałachów 277 Bartnictwo 56 Broń 257 Budownictwo 267 - drewniane 55, 274 - Kielecczyzny 282 - Kurdów 152 - ludowe Europy 221-225 - mieszkalne 286, 287 - Nadrenii 195 - robotników 228--229 - Słowian zachodnich 222, 223 -- włoskie 183 Ceramika ludowa 50 Ceramika włoska 181-182 Chleb 72 Chlebki komunijne 71-82 Chlebowe pieczęcie 78-82 Czarownice 158 Czarownik 264 Czary 156-167 21 - Lud, tom LIV Epika ludowa macedońska 116 Epos bułgarski 122 Etnografia, etnologia - definicje 262 Etnograficzna wyprawa do Boliwii 272 Etnograficzne instytucje naukowe meksykańskie 131-132 Etnolingwistyka 205 Etnologia anglosaska 22 Etnologii przedmiot 9 EtnologicZina szkoła wiedeńska 21 Folklor 294-296 - bałkański 275-279 - dziecięcy 278 - kujawski 170, 174 - rosyjski 248-251 - słowiański 245-248 - Wielkopolski 172, 174 Folklorystyka radziecka 244-245 Folkloryzm 260-262 Formy do wypieku ciasta 56 Garncarstwo 50, 57 - afrykańskie 212-214 Garncarski ośrodek 286 Gospodarka górska Karpat 287 - pasterska 210 Gry ludowe 257, 286 Hafty 59 Historia etnografii Japonii 267 Ikonograficzne dokumenty Islam afrykański 210-212 265 �322 Jarzma wloskie 184 Językowa r<Jdzina indoeuropejska Kafle ludowe 57 Kapliczki 230, 235 - wnękowe 223 Kartofle słodkie na Oceanii 266 Kierunek ludowy w malarstwie 45 - strukturalno-funkcjonalny 264 Kobzy bałkańskie 276 Koczownictwo Kurdów 151 Kolędy 243 - rumuńskie 276 Kowalstwo ludowe 58 Kult Izydora Oracza 41 - świętych we Włoszech 185 - św. Anny 95-98 - św. Bartłomieja 111 - św. Jakuba 111 - św. Jana 104-109 - św. Joachima 98 - św. Józefa 90-95 - św. Pawła 102 - św. Piotra 98-102 - św. Szczepana 112 - zmarłych 266, 267 Kultura 135 - robotnicza 225-230 Kultury wyższe 265 Kuźnia 191 Lepianki 48 Legendy o św. Annie 87 - o św. Józefie 92-94 - o św. Piotrze 100-102 Literatura ludowa 252, 256. 274 Łódź dłubana 190 Magia 251 - łowiecka 264 Magiczne figury 257 Magiczny zabieg 255 Malarstwo ludowe 50 - na szkle 60 Malarze ludowi 65 Maski 251, 268 - drewniane 268 - obrzędowe 183, 254-255 264 polskim Matriarchat 263 Meblarstwo 52, 55 Medycyna ludowa 263, 265 Metoda etnohistoryczna I'll - funkcjonalna 282 - historyczna 282 - strukturalna 16-35. 282 Metody etnograficzne 264 - lingwistyczne 206 Mit australijski 32 Młocka 265 Muzeum etnograficzne \V Rzymie 180- 187 Muzyka ludowa bułgarska Myślistwo 266 276 Naczynia drewniane 259 - gliniane 264 Nagrobki kamienne ludowe 231----234 Narzędzia kamienne 268 Obraźnicy 52 Obróbka drewna 287 Obrzędowość europejska 220 Obrzędy doroczne we Włoszech UJ;] - inicjacyjne 268 - pasyjne 253-254 - pogrzebowe 267. 271 - rodzinne we Włoszech 184 Odzież Kurdów 152 Opowiadania ludowe 173. 263 Pasterstwo 184 - wysokogórskie 255 Pieśni ludowe 47 - - bułgarskie 122-12:~. 125 - - kujawskie 175 - - macedońskie 117-121, 123-125 - - rewolucyjne 276 - - serbskie 121-122, 125 - - słowiańskie 276 Pieśni sobótkowe 24:~ - weselne 242 Placki przaśne 71 Pochówki 272 Podania wielkopolskie 239 Podpłomyki 72, 75 Poezja ludowa 276 - - grecka 276 - - macedońska 277 �323 Tańce ludowe bałkańskie 276 - - dalmatyńskie 275 - - mołdawskie 275 - - Słowian południowych - - węgierskie 278 Tatuaż 259 - bliznowy 266 Tkactwo 58 - włoskie 182 Totemy klanowe 25-29 Totemizm 9-36 - austr.alijski 28 - matrylinearny 29 - patry linearny 29 Transport Kurdów 152 Pożywienie 266 Pożywienie Kurdów 151, 152 Proza ludowa 29:~-294 - - Wielkopolski 238--241 Przechowywanie zboża 286 Przyrządy do liczenia 264 Przyslowia 175 Religia lamaistyczna 261l Rolnictwo kurdyjskie 151 - wloskie 184 Rzemioslo ludowe 252 Rzeźba 25fl - afrykańska 2iiB -- drewniana 257 - ludowa 56 - - litewska 2:~0 - - polska 2:~5-2:37 Rybołówstwo lB:~ Rysunki skalne 264 Skans~ny łBB-UW, 22:1, 252 Szkola mitologiczna niemiecka Skrzynie ludowe 55 Smietoiska muszlowe 26B Szopka 56 Szopki włoskie 18:3 Strój ludowy 5B, 2:33, 261, 2H - - dolnosląsl<i 177-179 - - łużycki 2:~5 - - maccdoI1ski 275 -, -- wIoski 184 Sztuka ludowa 5:~,262, 295 - - Łużyc 2:34-235 - - p::llska :37--70 - prekolumbijska 268 218 Wesele chorwackie 275 - kujawskie 175 Wierzenia ludowe 174 - o smoku 278 Wozy we Włoszech 184 Wózki dwukołowe włoskie Wyobrażenia bóstw 267 - kosmologiczne 264 - religijne 267 276 184 Zabawki ludowe 57 Zamówienia znachorskie 243 Zwyczaj łamania się chlebem - rodzinny 267 Zwyczaje zapustowe 255-257 - kal'nawałowe 253 - Kurdów 152 _.- odpustowe 253 - pogrzebowe 232, 252 - sobótkowe 43, 104, 105---108 71-76 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. 2. 3. 4. 1. 2. 3. 4. 5. 5a. 6. 7. 8. 9. 10. Bitwa pod Racławicami Tabor chłopski Złotogłowie kaszubskie z 1798 r. Kafle mazurskie (1833 r.). Piekarnia z Pompei, fresk Stypa, wiek II A. D., katakumby, relief Skamieniały chlebak z Pompei Pieczęć z brązu, Antiochia, wiek VI Pieczęć typu bizantyjskiego (greckiego) pierwotna Pieczęć typu bizantyjskiego (greckiego) nowsza Chlebek kościoła greckiego. Chlebek kościoła Jakobitów (Syriacki), Aleppo Chlebek kopt yjski z Aleksandrii Chlebek koptyjski z Kairu. Pieczęć kościola Etiopskiego, Adigrat . 11. Chlebek eucharystyczny kościoła Armeńskiego, Antalias koł6 Bejrutu, Liban 12. Chlebel{ kościoła Armeńskiego (bez I<rzyżal), Erywań, ZSRR 13. Chlebek eucharystyczny kościoła Prawoslawno-Rosyjskiego, tzw. "Prosfor", chlebek "Chrystusowy" . 14. Chlebek eucharystyczny kościoła Prawosławno-Rosyjskiego, tzw. "Prosfor", chlebek "Maryjny" 15. Pieczęć l{Qścioła Jakobitów (syriacka), terrakota, Cypr. 15a. Rewers tejże pieczęci 16. Pieeozęć kościoła Jakobitów (syriacka), alabaster, Babylos, wiek VII 17. Rewers tejże pieczęci 18. Pieczęć kombinowana z czterech pieczątek typu greckiego, dl'ewno, Rumunia 19. Pieczęć kombinowana z trzech pieczątek typu greckiego, drewno, Jerozolima. 20. Pieczęć beduinów, pogranicze Syrii i Libanu, drewno 21. Krzyż stemplowy do pieczętowania chlebków eucharystycznych, drewno, Rumunia 22. Krzyż stemplowy, "preskurnik", drewno, Rumunia . Jerzy Wojciech Szulczewski 1. Fragment ekspozycji "Stroje ludowe na Dolnym Śląsku" 1. Fragment wnętrza kuchni robotnika rolnego z pocz. XX wieku. (Agrar-Museum, Alt-Schwerin) 44 44 59 64 72 73 73 73 74 74 74 74 74 74 76 77 77 77 77 79 79 79 79 81 81 81 81 81 169 178 189 �325 Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Fragment izby robotnika rolnego z pocz. XX wieku. (Agrar-Museum, Alt-Schwerin) Alt3. Kuźnia do kucia obręczy na kola do wozów. (Agrar-Museum, Schwerin) I. Zagroda z Scheuerheck z pocz. XVIII wieku. (Rheinisches Freilichtmuseum in Kommern /Eifel, pow. Euskirchen) 2. Fragment izby z zagrody z Scheuerheck Stanislaw Czernik . Stefania Cwikówna 2. 191 191 195 197 303 304 �Spis rzeczy Józef B u r s z t a, W 75-lecie Polskiego Towarzystwa L STUDIA, ROZPRAWY, Ludoznawczego (Summar,v) ARTYKUŁY Gerhard Konrad K los k a, Egzegeza "Totemizmu" Claude Levi-Straussa (Summary) , Stanisław S z y m a ń s k i, Historyczne uwarunkowanie polskiej sztuki ludowej XIX wieku (Summary) , Wacław Kor a b i e w i c z, Chlebki komunijne i ich pieczęcie (Summary), Władysław B a r a n o w s k i, Z badań nad ludową recepcją "Zywotów świętych" (Summary) Kole S i m i c z i j e w, Wojewoda Momczil w macedońskiej, serbskiej oraz bułgarskiej epice ludowej (Summary) II. OMOWIENIA 5 9 37 71 87 115 I MATERIAŁY Maria F r a n k o w s k a, Kształcenie etnografów i archeologów w Meksyku (Summary) , Maria P a r a d o w s k a, Problematyka kurdyjska w polskich opracowaniach okresu powojennego (lata 1945-1969) (Summary) , Krystyna B u k o w s k a - G o I' g o n i, Procesy o czary i powolanie przez czarownice w orzecznictwie Sądu Wyższego Prawa Niemieckiego na zamku krakowskim (Summary) Józef B u r s z t a, Dorobek folklorystyczny regionalisty Jerzego Wojciecha Szulczewskiego (1879-1969) (Summary) III. 129 147 156 168 MUZEALIA Magdalena R o s t w o r o w s k a, Stroje ludowe na Dolnym Śląsku (Summary) Renata J e z i e r s k a, Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie (Summary) Gerhard Konrad K los k a, Skansenowskie Muzeum Historyczne Rolnictwa w Alt-Schwerin (Meklemburgia) (Summary) Gerhard Konrad K los k a, Skansenowskie Muzeum Nadrenii w Kommern (Summary) , Muzealne wystawy etnograficzne w latach 1968-1969 (Elżbieta Królikowska) 177 180 188 194 199 �327 IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Bertii M a l m b e r g, Nowe drogi w językoznawstwie. Przegląd szkół i metod. Warszawa 1969 (Gerhard Konrad Kloska) . Problem e und Methoden volkskundlicher Gegenwartsforschung. Vortri:ige und Diskussionen einer internationalen Arbeitstagung in Bad Saarow 1967. Hgb. von Wolfgang Jacobeit und Paul Nedo. Berlin 1969 (Bogusław Linette) 207 . J. Spencer T r i m i n g h a m, The influence of Islam upon Africa. Longmans Libraire du Liban 1968, Londyn (Leszek Dzięgiel) . Dietrich D r o s t, Ttipferei in Afrika. Okonomie und Soziologie. "Jahrbuch des Museums fUr Vtilkerkunde zu Leipzig", Bd. XXV, Berlin 1968 (Konrad Wypych) . Refugee Problems in Africa. Upsala Hl67 (Leszek Dzięgiel) . Ingeborg Web e r - K e II e r m a n n, Deutsche Volkskunde zwischen Germanistik und Sozialwissenschaften. Stuttgart 1969 (Józef Burszta) . Friedrich S i e b er, Deutsch-westslavische Beziehungen in Fruhlingsbrauchen. Totaustragen und Umgang mit dem "Sommer". Berlin 1968 (Irena 205 210 212 215 217 220 Pujanek) Tipy selskogo zilisca v stranach zarubeznoj Evropy. Pod red. O. A. Ganskiej, N. N. Gracianskiej, N. M. Listovej i S. A. Tokareva. Moskwa 1968 (Zygmunt Klodnicki) . Etnograficeskoje izucenije by ta raboeich. Moskwa 1968 (Edward Pietraszek) . Paulinus G a l a u n e, Lietuviu liaudies menas (Litewska rzeźba ludowa). Vilnius 1963-1965 (Edward Ozgowicz) Miroslav D r a s z kić, Krajputaszi okoline Kraljeva. Beograd 1967 (Anna hard Konrad Klaska) N e d o, Sorbische Volkskunst. Bautzen 1968 (Ger234 . G r ,a b o w s k i, Dawna polska rzeźba ludowa. Warszawa 1968 (Edward 235 Ozgowicz) Stanisław Ś w irk o, Orle gniazdo. Podania, legendy i baśnie wielkopolskie. Poznań 1968 (Elżbieta Millerowa) Franciszek K o t u l a, Folklor slowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan. Lublin 1969 (Józef Burszta) . Dyskusja folklorystów radzieckich nad 10 tomami rocznika "Russkij Folklor" 1956-1966. "Russkij Folklor", t. 11, 1968 (Medard Tarko) V. E. G u s e v, Izucenije slavjanskogo folkłora v sovremennoj russkoj nauke. "Russkij Folklor", t. 11, 1968 (Me dard Tarko) . Erhard H e x e l s c h n e i d e r, Izucenije russkogo folkłora w Germanskoj Demokraticeskoj Respublike (1945--1966). "Russkij Folklor", t. 11, 1968 (Medard Zeitschrift 1968 (Walerian Schweizerisches lerian Jahrbuch fiir Volkskunde. Nowa Seria, fUr Volkskunde. 244 245 251 Basel 1968 i 1969, t. 64 i t. 65 (Wa254 Sobisiak) fiir Vtilkerkunde zu Leipzig. Bd. XXIV, Berlin 1967 fur Vtilkerkunde zu Leipzig. Bd. XXV, Berlin 1968 257 Wypych) des Museums (Konrad 242 t. 2,2 i 23, Wiedeń Sobisiak) Archiv des Museums (Konrad Jahrbuch 238 248 Tarko) Osterreichische 230 231 Kisielewska) Rolf L a n g e m a t z, Paul Józef 221 225 Wypych) 259 �328 Zeitschrift fur Volkskunde. Stuttgart 1969 (Waleri.an Sobi.siak) . Anthropos. Bd. 63/64, 1968-1969 (Tad.eusz Wróblewski) . Zeitschrift fUr Ethnoiogie. ,Bd. 93, Berlin 1968 (Aleksander Posern-Zieliński) Zwrot. Roczniki XVIII-XXI. Czeski Cieszyn 1967-1969 (Agata Skrukwa). 260 263 269 273 V. KRONIKA Sympozjum czijew) folkloru bałkańskiego (Ochryd 7--8 lipca 1969 r.). (Kole Sim i- . 40-lecie pracy folklorystycznej VasiJa HadzimanovR (Kole Simiczijeu:) . III Ogólnopolska Konferencj.a Metodologiczna poświęcona Syntezie Etnografii Polski w Kielcach, 14-16 XI 1969 (Bolesław Januszkiewicz) . Zjazd absolwentów Etnografii i Historii Kultury Materialnej Uniwersytetu Poznańskiego - Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (Boles/aw Januszkieuncz) 275 279 281 284 Doktoraty i habilitacje (Zofia Piotrowska) XLIV Walne Zgromadzenie i sesja naukowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Konrad Wypych) . V Międzynarodowy Kongres Prozy Ludowej w Bukareszcie w dniach 26-·31 sierpnia 1969 r. (Dorota Simonides) . Pierwszy Międzynarodowy Festiwal i Konkurs Folkloru "Roumanie 69" w Rumunii (Kazimierz Pietkiewicz) . O Kolbergu w Belwederze po raz drugi (Medard Tarko) Wystawa rękopisów i publikacji Oskara Kolberga (Medard Tarko) VI. 286 288 293 294 296 298 IN MEMORIAM Waldemar Babinicz (Elżbieta Królikowska) . Józef Błachnio (Elżbieta Królikowska) . Aleksy Antoni Gilewicz (Elżbieta Królikowska) Irena Nizińska (Elżbieta Królikowska) . Aniela Szuberla (Elżbieta Królikowska) Stanisław Czernik (Irena Lechowa) Pamięci Stefanii Ćwikównej (Walenty Gawron) VII. 300 300 301 301 302 302 304 VARIA Najważniejsze nabytki zagraniczne Biblioteki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego im. J. Czekanowskiego za rok 1969 (Jadwiga Gerlach-K/odnicka) Indeks LIV tomu Ludu Spis ilustracji Contents in English . 305 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) 312 324 329 �Contents Józef Rur Society. s z t a, The Septuaquii1gentenary of the Polish Ethnographical 5 L Studies, Articles, Papers Gerhard Konrad K los k a, Explanation of Levi-Strauss' "Totemism" Stanisław S z y m a ń s k i, Historical conditions leading up to Polish Folk Art of the XIX century . Wacław K a l' a b i e w i c z, Communion wafers and their seals. Władysław B a l' a n o w s k i, Observations on the Folk Reception of the "Lives of the Saints". (The lives of the Saints closest to Christ in the folklore of the southern part of Łódź province) . Kole S i m i c z i j e w, The Voivode Momchil in the Macedonian, Serbian and Bulgarian Falc Epic II. Discussions 9 37 71 87 115 and Materials Maria F r a n k o w s k a, Educating of ethnographers and archeologists in Mexico Maria P a r a d a w s k a, The Kurds and Kurdistan in Polish Scholarship since the War (1945-69) . Krystyna B u k o w s k a - G a l' g o n i, Processes for sorcery and vocations by witches in judge-made law of the Supreme Court on German Law on the castle of Cracow Józef B u l' S z t a, The folkloristic scholarship of the regionalist Jerzy Wojciech Szulczewski (1879-1969) 129 146 157 168 III. Museums Magdalena R o s t w o l' o W s k a, Folk costumes in Lower Silesia . Renata J e z i e l' s k a, Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Populari in Rome . Gerhard Konrad K I a s k a, The Skansen (Open-Air) Museum of Agriculture in Alt-Schwerin (Mecklenburg) Gerhard Konrad K I a s k a, The Skansen (Open-Air) Museum of the Rheinland in Kommern Ethnographic museum expositions in the years 1968-1969 (Elżbieta Królikowska) 177 180 188 194 199 �330 IV. Reviews of publications and journals Bertil M a 1 m b e r g, Nowe drogi w językoznawstwie. Przegląd szkól i metod (New trends in linguistics. Review of schools and methods). Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1969 (Gerhard Konrad Kloska). Problem e und Methoden volkskundlicher Gegenwartsforschung. Vortrage und Diskussionen einer internationalen Arbeitstagung in Bad Saarow 1967. Berlin 1969 (Bogusław Linette) . J. Spencer T r i m i n g h a m, The influence of Islam upon Africa. Longmans Libraire du Liban 1968, London (Leszek Dzięgiel) . Dietrich D r o s t, Topferei in Afrika. bkonomie und Soziologie. Jahrbuch des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, Bd. XXV, Berlin 1968 (Konrad Wypych) 205 207 210 212 Refugee Problems in Africa, ed. by Sven Hamrell. The Scandinavian Institute of African Studies. Uppsala 1967 (Leszek Dzięgiel) . Ingeborg Web e r - K e 11 e r m a n n, Deutsche Volkskunde zwis::J:en Germanistik und Sozialwissenschaften. Stuttgart 1969 (Jó ..;;ef Burszta) Friedrich S i e b e r, Deutsch-westslavische Beziehungen in FrUhlingsbrauchen. Totaustragen und Um gang mit dem "Sommer". Berlin 1968 (Irena Pujanek) 215 217 220 Tipy selskogo iilisca v stranach zarubeznoj Evropy (Types of folk architecture in outlandish European countries). Pub!. by "Nauka", Moscow 1968 (Zygmunt Kłodnicki) . Etnograficeskoje izucenije by ta rabocich (Ethnographic study about the mode of life of workers). Moscow 1968 (Edward Pietruszek) . Paulinus G a l a u n e, Lietuviu liaudies menas (Lithuar.ian folk sculpture). Vilnius 1963-19'65 (Edward Ozgowicz) . Miroslav D l' a s z kić, Krajputaszi okoline Kr81jeva (Road-stones in the region of Kraljevo). Belgrade 1967 (Anna Kisielewska) Rolf L a n g e m a t z, Paul N e d o, Sorbische Volkskt;nst (Sorbian folk-.art). Bautzen 1968 (Gerhard Konrad Kloska) . Józef G l' a b o w s li: i, Dawna polska rzeźba ludowa (Old Polish folksculpture). Warsaw 1968 (Edward Ozgowicz) Stanisław Ś w i l' k o, Orle gniazdo. Podania, legendy i baśnie wielkopolskie (The aerie. Legends, tails and fables from the province of Great-Poland). Poznań 1969 (Elżbieta Millerowa) . Franciszek K o t u l a, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórza n (Oral folklor peculiar to Lasowians, peoples of the region of Rzeszów and Podgórze). Lublin 1969 (Józef Burszta) . Dyskusja folklorystów radzieckich nad 10 tomami rocznika "Russkij Folklor" 1956-1966 (Discussion or Soviet folklorists about 10 volumes of .,Russkij Folklor" 1956-1966). Moscow 1968 (Medard Tarko) . V. E. G u s e v, Izucenije slavjanskogo folkłora v sovremennoj russkoj nauke (Studying of Slavonic folklore in contemporallE~ous Russian science). "Russkij Folklor", Moscov 1968 (Medard Tarko) . Erhard H e x e l s c h n e i d e r, Izucenije russkogo folkłora w Germanskoj Demokraticeskoj Respublike (194'5-1966) (Studying of Russian folklor in the German Democratic Republic (1945-1966). "Russkij Folklor", Moscow 1968 (Medard Tarko) . 221 225 230 231 234 235 238 242 244 245 248 �331 bsterreichische Zeitschrift 1968 (Walerian fUr Volkskunde. 251 Schweizerisches Archiv fUr Volkskunde. vol. 65 (Walerian Sobisiak) . Jahrbuch des Museums fUr Vólkerkunde (Konrad Jahrbuch (Konrad New series, v. 22 and 23, Vienna Sobisiak) Basel 1968 and 1969, vol. 64 and 254 zu Leipzig. Berlin 1967, vol. XXIV zu Leipzig. Berlin 1968, vol. XXV 257 Wypych) des Museums fur Vólkerkunde 259 Wypych) Zeitschrift fill' Volkskunde. Stuttgart 1969, vol. 65 (Walerian Sobisiak) Anthropos. Vol. 63/64, 1968-1969 (Tadeusz Wróblewski) . Zeitschrift fur Ethnologie. Vol. 93, 1968 (Aleksander Posern-Zieliński) Zwrot. Vol. XVlIJ-XXI, Czeski Cieszyn 1967-1969 (Agata Skrukwa) 260 263 269 273 V. Chronics Symposium of Balkan folklor (Ochryd 7-11-th July, 1969). (Kole Simiczijew) 40-th anniversary or folkloristic activity of Vlasil Hadzimanov. (Kale Simi- 275 279 czijew) The 3-rd all-Poland Methodologic Conference deveted to the Synthesis of Polish Ethnography, Kielce, 14-16-th November, 1969. (Bolesław Januszkiewicz) 281 The Reunion of graduates of Ethnography and History of Materi,al of the University of Poznań. (Bolesław Januszkiewicz) . Doctorates and habilitations (Zofia Piotrowska) XLIV -th Meeting and scientific session of the Polish Ethnographic (Konrad Culture 284 286 Society Wypych) 288 The V-th International Congress for Folk-Narrative in Bucharest 26-31 August 1969 (Dorota S'imonides) The First International Festival and Competition of Folklor "Roumanie 69" in Romania (Kazimierz Pietkiewicz) . Aboud Kolberg the second time in the Belvedere (Medard Tarko) Exhibition of Oskar Kolberg's manuscripts and publicatio:ls (Medard Tarko) 293 294 296 298 VI. In Memoriam Waldemar Babinicz (Elżbieta K7'óUkowska) . Józef Btachni() (Elżbieta Królikowska) . Aleksy Antoni Gilewicz (Elżbieta Królikowska) Irena Nizińska (Elżbieta Królikowska) . Aniela Szuberla (Elżbieta Królikowska) Stanislaw Czernik (Ir"!na Lechowa) . In memor,\' ar Stefania Ćwików na (Walenty Gaw7'on) 30J 300 301 301 302 302 304 VII. Varia More important abroad publications sent to the J. Czekanowski Library of the Polish Ethnographic Society in 1969 (Jadwiga Gerlach-Kłodnicka) Index of the LIV -th volume of Lud (Jadwiga Gerlach-K.!odnicka) List of pl.ates Contents in English 312 324 329 �Cena zł 50.- WYDAWNICTWA POLSKIEGO 0·13 TOWARZYSTWA w latach 1895-1970 T.)~ / /1970 LUD (1895-1970) Tomy I-LIV PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVI PRACE ETNOLOGICZNE Tomy I - ATLAS POLSKICH (1934-1970) (1947-1970) IX STROJÓW LUDOWYCH (1949-1970) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszyt6w: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszyt6w: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA. zeszyt6w: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1970) Nr 1-30 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA Tomy I - V LITERATURA (1958-1970) LUDOWA (1957-1970) Roczników 11 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1959-1970) XII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA wyszło: Reedycja - 3fi tomów. Edycja - Zam6wienia POLSKIE 17 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCł.A W, ul. Szewska 36 (1961-1970) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/732fb5b28a0dbbf283519caf3e857413.pdf 02712cfc72fa91efd23f704d100f8191 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1048 Title A name given to the resource Varia / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.305-312 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v VH. A R l Lud, NAJWAZNIEJSZE NABYTKI A t. 54, 1970 ZAGRANICZNE BIBLIOTEIU POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO IM. J. CZEKANOWSKlEGO ZA ROK 1969 (BEZ CZASOPISM) zestawiła J. Gerlach-Klodnicka Ogólne ALLCHIN BRIDGET: The Stone-tipped Arrow. Late Stone-age hunters af the tropical Old World. London 1966, s. 224. PROBLEME UND METHODEN Volkskundlicher Gegenwartsforschung. VortragR und Diskussionen einer internationalen Arbeitstagung in Bad Saarow 1967. Herausgegeben von W. Jacobeit und Paul Nedo. Veroffentlichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 51, Berlin 1969, s. 172. PHOBLEMY istorii dokapitalisticeskich absceslv. T. 1. Moskva 1963, s. 639. KOZLOV V. L, Dinamika cislennosti naradov. Metodologija issledovanija i osnovnyje faktory. Moskva 1969, s. 406. RABOTATA na XIII Kongres na Sojuzot na Folkloristite na Jugoslavija vo doj!'an 1966 godina. Skopje 1968, s. 55. RABSTVO na periferii anticnogo mira. Leningrad 1968, s. 270. SATYBALOV A. A.: Metodologiceskije voprosy izucenija istoriceskich (etniceskich) tipov obscnosti ljudiej. Leningrad 1968, s. 78. MAN, CULTURE, AND ANIMALS. The Role of Animals in Human Ecological Adjustments. Edited by Anthony Leeds, Andrew P. Vayda. Washington 1965, s. 304. DIE WIENER SCHULE del' Volkerkunde. Festschrift anlasslich des 25-jiihrigen Bestandes des Institutes fi.ir VOlkerkunde del' UniversiUit Wien (1929-1954). Herausgeber: J. Hoekel, A. Hohenwart-Gerlachstein und A. Slawik. Wien 1956, s. 568. BIBLIOGRAFIE HALPERN JOEL: Bibliography of English Language Sources on Jugoslavia. Amherst 1969, s. 134. LIETUVOS TSR Mokslu Akademijos Centrines Bibliotekos Atlasu ir 2emelapin Katalogas (Katalog atlasov i kart). Vilnius 1969, s. 343. PREGLED izdanja Bivseg Naucnog Drustva i Akademije Nauka i Umjetnosti Bosne i Hercegavine 1953-1968. Posebna Izdanja, t. 10, Sarajevo 1968, s. 39. 20 - Lud, tom LIV �;-W6 Varia ROUSOV A JIRINA, SVOBODOV A VLASTA: Soupis narodopisnych pfispevku v regionalnich casopisech zapadni Moravy. BibIiograficka Priloha Vestniku NSC a SNS, nr 10, Brno 1967, s. 47. ETNOGRAFIA Sł.OWIAŃSKA ARANDJELOVIĆ - LAZIĆ JELENA: Pokrivanje i kicenje glave u narodnim nosnjama Srbije. Beograd 1965, s. 22. BJELADINOVIĆ JASNA: Etnografska spomen zbirka Hristifora CrniIovica. Beograd 1968, s. 90. BUCHNER ALEXANDR: Cedule kocovnych divadelnich spolecnosti v Cechach a na Morave. Pnaha 19B8, s. 521. CIPKA I BIJELI vez u Dalmaciji. Split 1969, s. 24. GRINBLAT M. J.: Bielorusy. Ocerki proischozdenija i etniceskoj istorii. Minsk 1968, s. 285. HADZIMANOV VASIL: Makedonski narodni .pesni. Momi tukves.anki. Skopje 1968, s.148. HRBKOvA ROZENA: Hranicka Kerarnika. Weisskirchner Kerarnik. Prace Odboru spolecenskych Ved Vlastivedneho Osiavu v Olomouci. T. 20. Olomouc 19fjB. s. 19. IKONOMOV N. J.: Balkanska narodna madrost. Usporedici na balgarski. sr.ibski, turski, rumanski, gracki i albanski poslovici i pogovorki. Sofija 1968, s. 362. ISTORICESKIJE svjazi v slavjanskom folklore. Russkij folklor, l. 11. Mosk\'a 1968, s. 376. KILIMARSTVO u Srbiji. Beograd 1967, s. 27. KOLOMIJKl. Kiiv 1969, s. 60L KOZLOVSKIJ P. G.: Krestjanie Belorussii vo vtoroj polovinie XVII-XVIII v. Minsk 1969, s. 201. KUNZ LUDVIK, JeIinkova Zdeńka: Lidove tance na Hostynskem Zahofi. Nadb. ze Sborniku Krajskeho vlastivedneho musea v Olomouci (SLUKO). Acta R III 1955, s. 119-146. LIPEC R. S.: Epos i drevniaja Ruś. Moskva 1965, s. 300. LUDVIKOV A MIROSLAVA: Jak se lid oblekal v jizni casti Drahanske vys(J(~iny. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 47, 1962, s. 95-134. LUDVIKOVA MIROSLAVA: Kroj brnenskeho venkova w lelech 17-ł8--1848. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 49, 1-964,s. 169-198. LUDVIKOvA MIROSLAVA: Lidova strava v jizni casti Drahanske vysoc·iny. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 48, 1963, s. 161-198. LUDVIKOvA MIROSLAVA: Obi'adni kroj na Brnensku. NacIl'. "I. ('~S,)pjs Mora\'skeho Musea, t. 54, 1959, s. 151-162. NARODNA KERAMIKA u Jugoslaviji. Beograd 1966, s. 28. OCERKI istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. IV. Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-M.aklaja, t. 94, Moskva 1968. s. 233. PROBLEMY sucasnaga belaruskaga fillkloru. Minsk 1969, s. 168. RAKOV A. A.: Naselenije BSSR. Minsk 1969, s. 219. SABALENKA E. R.: Etnograficnaja spadcyna Jakuba Kolasa. Minsk 1969, s. 129. SCHOLZ FRIEDRICH: Slavische Etymologie. Eine Anleitung wr Benutzung et ymologischer Worterbiicher. Slavistische Studierbticher t. 3, Wiesbaden 1966, s. 126. SIEBER FRIEDRICH: Deutsch-Westslavische Beziehungen in FrUhlingsbrauchen. Todaustragen und Umgang mit dem "Sommer". Veroffentlichungen des Instituts f tir deutsche Volkskunde, t. 45, Berlin 1968, s. 275. �VarIa 307 TSCHISCHEROW WLADIMIR: Russische Volksdichtung. Veroffent1ichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 44, Berlin 1968, s. 351. URBACHOVA EVA: Slovacke kozichy ve sb irkach Moravskeho Musea. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 39 - 1954 r., s. 98-124. WAWROSZ ADAM: Z naszej nolepy. Ostrawa 1969, s. 108. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA EUROPA ABRISS der Estnischen Volkskunde. Herausgegeben von H. Moora und A. Viires. Tallinn 1964, s. 306. AKIMOVA M. S.: Antropologija drevnego naselenija Priuralja. Moskva 1968, s. 118. ALEKSIEJEV V. P.: Proischozdenije narodov vostocnoj Evropy. (Kraniologiceskoje issledovanije). Moskva 1969, s. 321. ARAJS K.: Latysskije narodnyje skazki. Riga 1'969, s. 350. BENCSIK JANOS: Pasztorkodas a Hortobagy eszaki teri.ileten a XVIII. szazad vegetal. Debrecen 1969, s. 107. BENTZIEN ULRICH: Haken und Pflug. Eine volkskundliche Untersuchung zur Geschichte der Produktionsinstrumente im Gebiet zwischen unterer Elbe und Oder. Veraffcntlichungen des Instituts fUr c1eutsche Volkskunde, t. 50, Berlin 1969, s. 402. CHRONOLOGIE des kiinstlerischen Volksschaffens 1963-1966. Leipzig 1966, s. 240. CrMERMANIS S.: Latviesu tantas dziver pieminekli. Celtnes un to ie'karta. Riga 1969, s. 151. DUNARE NICOLAE, CATRINA CONSTANTIN: Portu l popular romanesc de pe Tirnave. Brasov 1968, s. 283. ESTONSKAJA narodnaj,a odezda XIX i nacala XX veka. Tallin 1960, s. 246. EUROP.A..ISCHE Sagen herausgegeben von Will-Erich Peuckert. T. 1: Deutsche Sagen-Niederdeutschbnd, Berlin 1961, s. 219; t. 2: Deutsche Sagen - Mittel- und Oberdeutschland, Berlin. 1962, s. 338; t. 3: Ostalpen:sagen, Berlin 1963, s. 273; t. 4: Westalpensagen, Berlin 1965, s. 253; t. 5: Schottische Sagen herausgegeben von Christi.ane Agricola, Berlin 1967, s. 325; t. 6: Nordfranzasiche Sagen, Berlin 1968, s. 223. FENNO-UGRICA. Juhlakirja Lauri Postin Kuusikymmenvuotispaivaksi 17.3.1968. Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia, t. 145. Helsinki 1968 r., s. 284. FLORESCU FLOREA BOBU, PETRESCU PAUL, STAHL PAUL H.: Arta popular/i de pe Valea Bistritei. Bucuresti 1969, s. 250. FOLKLOR baltskich narodov. Riga 1968, s. 397. FOLKLORICA Pragensia. T. I Les relations entre l'Europe et l'Orlent. Red. K. Dvof<ik et K. Honilck. Praque 1969, s. 267. GRDNN HELENE: Die Pecher. Volkskunde aus dem Lebenskreis des Waldes. Wien 1960, s. 156. GRUNN HELENE: Volkskunde der heimatvertriebenen Deutschen im Raum von Linz. Veraffentlichungen des bsterreichischen Museums fUr Volkskunde, t. 13, Wien 1968, s. 152. HAUTALA JOUKO: Finnish Folklore Research 1828-1918. Helsinki 1968, s. 197. �308 VarIa ISTORIJA Estonskoj SSR. (S drevniejsieh vremien do nasich dniej) Vtoroje izdanije pod ved. G. I. Naana. Tallin 1958, s. 748. JARNIK JOAN URBAN, BIRSEANU ANDREI: Doine si slrigiiluri din Ardeal. Bueuresti 1968, s. 967. JEANSSON GABRIELLE, KINDBLOM INGA: Kring livets hogtider i brkelljunga forsamling. EngI. Summary. Lund 1968, s. 95. LARSSON ARTUR: Hur annorlunda da. lVIinnen fran cH samhiille pa Sijderrsliitt. Deutsehes Ref. Lund 1967, s. 101. LATVIEŚU etnografija. Riga 1969, s. 594. LAUGASTE E., LIIV E., NORlVIANN E.: lVIuistendid Suurcst Tollust ja Teistest (Skazanija o BolSom Tylle i drugich bog.atyrjaeh). Tallinn 1963, s. 465. LAUGASTE E., NORMANN E.: Muistendid Kalevipojast (Skazanija o Kalevipoegie). Tallinn 1959, s. 668. J\lIOORA A.: Piipsimaa Etnilisest Ajaloost. (Ocerki etniceskoj istorii Pricudja). Tallinn 1964, s. 366. NAGY GYULA: Paraszti aUaftarhis a Vasarhelyi-puszlan. Neprajzi Kiizlemenyek, nr 1-2, Budapest 1968, s. 225. NEUMANN SIEGFRIED: Ein Meeklenburgiseher Volkserziihler. Die GesehiehŁen des August Rust. Veroffentliehungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde t. 48, Berlin 1968, s. 174. NISSILA VILJO: Die Dorfnamen des alten liidischen Gebietes. Sllomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia, t. 144, Helsinki 1967, s. 130. OCERKI obscej etnografii. Evropejskaja cast SSSR pod reel. S. P. 1'tJ!s(ova. N. N. Ceboksarova, K. V. Cistova. Moskva 1968, s. 478. ORTUTAY GYULA: Kleine ung.arisehe Volkskunde. Budapest 1963, s. 229. PETROV V. P.: Skifi. Mova i etnos. Kiiv 1968, s. 147. PEUCKERT WILL-ERICH: Sagen. Geburt und Anlwort del' mythischen Welt. Eur<ĄPaisehe Sagen. EinfUhrungsband. Berlin 1965, s. 159. SCHlVIOLITZKY OSKAR: Das Bauernhaus in Thuringen. Veroffentliehllngen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 47. Berlin 1968, s. 114. UJVARY ZOLTAN: Az agrarkultusz kutatasa a magyar t's az EUl'ópai FolkJÓrban. lVIuveltseg is Hagyoman)', t. 11, Debrecen 1969. UJV ARY ZOLTAN: Nepdalok es Balladak Egy AI-Dunai Szekely Kozossegbo1. (Volkslieder und Balladen aus einer Szekler-Gemeinsehaft an der Niederen Donau). Mitteilungen aus dem Ethnologisehen Institut der Lajos Kossuth Universitat von Debreeen, t. 21. Debreeen 1968, s. 95. WARD DONALD: The Divine Twins. An Indo-European Myth in Germanic Tradition. Folklore Studies, t. 19, Berkeley 1968, s. 137. WEISS RICHARD: Drei Beitrage zur Volkskunde der Sehweiz. Nadb. z Schweizerisehes Arehiv fur Volkskunde, t. 58, z. 4, s. 185-273, Basel 1963. WEISS RICHARD: Hauser und Landsehaften der Schweiz. Erlenbach-·Zurieh 1959, s. 368. WEISS RICHARD: Volkskunde der Schweiz. Grundriss. Erlenbach,--Zllrich 1964, s. 435. AZJA ARUTJUNOW S. A.: Sovremiennyj byt J,aponeev. Moskv<l 1968, s. 230. ARUTJUNOV S. A., SERGEJEV D. D.: Dl'evnije kLlJ(ur~' azj:Jtsl\ich (Uelenskij mogilnik). Moskva 1969, s. 204. Esl\imosov �Val tu. AHUT.JUNOV S. A., SVETLOV G. E.: stary je Jlovyje bogi Japonii. Moskva 1968, s. 199. F.:TNOGRAFI(:ESKIJE ('c'erki uzbcckogo :;elskogo naselenija. Moskva 1969, s. 293. ETNOGRAFIJA russkogc naselenija Sibiri i Srednej Azji. Red. G. S. Maslova. L. M. Saburova. Moskva 1969, s. 273. GUSIEVA N. R.: Dzajnizm. Moskva 1968, s. 123. JEREMEJEV D. E.: .Jurjuki. (Tureckije kocevniki i polukocevniki). Moskva 1969, s. 103. KAVKAZSKIJ etnograficeskij sbornik t. 4. Red. V. K. Gardonov. Moskva 1969, s. 198. KAZACHSTAN \. XV-XVIII vekach (Voprosy socialnopoliticeskoj istorii). AlmaAta 1969, s. 201. KETSKIJ Sbornik. Mifologija, etnografija, teksty. Pod red. V. Vs. Ivanova, V. N. Toporova, B. A. Uspenskogo. Moskva 1969, s. 288. KISLJAKOV NIKOLAJ ANDREJEVIC: Oc erki po istorii semi i braka u narodov Sl'ednej Azii i Kazachstana. Leninc(rad 1969, s. 238. KULTURA i byt narodov Severnogo Kav!{aza (1917-1967). Pod red. V. K. Garda nova. Moskva 1968, s. 345. KULTURA narodo\! zarubicZnoj Azii i Okeanii. Sbornik Muzej.a Antropologii i Etnografii, t. 25, Leningrad 1969, s. 362. LARICEV V. E.: Paleolit severnoj, centralnoj i vostocnoj Azii. Cast 1 Azija. i problema rodiny ce10veka (Istorija idej i issledovanija). Novosibirsk 1969, s. 387. NARODNOJE dekorativno-prikladnoje iskusstvo Kirgizov. Pod red. S. V. Ivanova, K. J. Antipina. Mosl{Va 1968, s. 146. PLOSKICH V. M.: Ocnki patriarchalno-feodalnych otnosenij v Juznoj Kirgizii (50-70 gody XIX v.). Frunze 1968, s. 148. POTAPOV L. P.: Etniceskij sostav i proischozdenije altajcev. Istoriko-etnograficeskij ocerk. Leningrad 1969, s. 195. ŚAPOŚNIKOVA L. V.: Tajna plemeni Golubych gOl'. Moskva 1969, s. 316. SNESAREV G. P.: Relikty domusulmanskich verovanij i obrjadov u uzbekov Chorezma. Moskva 1969, s. 335. STEIN LOTHAR: Beduinen. Erli.iuterungen zur gleichnamigen Dauerausstellung im Museum fur Volkerkunde zu Leipzig. Leipzig 1968, s. 63. VASILEV1C G. M.: Evenki. Isloriko-etnograficeskije ocerki (XVIII nacalo XX v.). Leningrad 1969, s. 302. VINNIKOV J. R.: Chozjajstvo, kultura i byt selskogo naselenija Turkmenskoj SSR. Moskva 1969, s. 310. ~!JATKINA K. V.: Ocerki Iwllury i by ta burjat. Leningrad 1969, s. 216. AF'RYKA AFRICANA. Etnografija, istorija, lingvistika. Trudy Instituta Etnografii im. N. N. '\Iiklucho-MakJCl.ia, t. !l3, Leningrad 1969, s. 227. DECOTTIGNIES ROGER, MARC DE BIEVILLE: Les Nation.alites Africaines. Paris 1969, s. 419. FROELICH J. C., ALEXANDRE P., CORNEVIN R.: Les Populations du Nord-Togo. Paris 1969, s. 198. �310 Varia GUSINDE MARTIN: Von Gelben und Schwarzen Buschmannern. Eine untergehende Altkultur im SUden Afrikas. Graz 1966, s. 227. HERSKOVITS MELVILLE J.: L'Afrique et les Africains. Entre hier et demain. Paris 1965, s. 315. PEOPLES of Africa. Edited by James L. Gibbs. New York 1965, s. 594. AMERYKA ANELL BENGT: Running Down .and Driving of Game in North America. Studia Ethnographica Upsaliensia, t. 30, Lund 1969, s. 129. CRUMRINE N. ROSS: The House Cross of the Mayo Indians of Sonora, Mexico. A Symbol in Ethnic Identity. Anthropological Papers of the University of Arizona nr 8, Tucson 1964, s. 57. DRAGER LOTHAR: Formen der Lokalcn Organisation bei den Stammen dcr Zentral-AIgonkin von der Zeit ihrer Entdeckung bis zur Gegenwart. Eine ethnohistorische Studie. Veroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, t. 18, Berlin 1968, s. 161. GETTY HARRY T.: The San Carlos Indian Cattle Industry. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr. 7, Tucson 1963, s. 87. GOGGIN JOHN M.: Spanish Majolica in the New World: Types of the Sixteenth to Eighteenth Centuri'",;. Yale University Publications in Anthropology, t. 72, New Haven 1968, s. 240. GRIFFEN WILLIAM B.: Culture Change and Shifting Populations in Central Northern Mexico. Anthropological Papers of the University of Arizona, t. 13, Tucson 1969, s. 196. HINTON THOMAS B.: A Survey of Indian Assimilation in Eastern Sonora. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr - 4, Tucson 1959, s. 32. HODGE WILLIAM H.: Albuquerque Navajos. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 11, Tucson 1969, s. 76. LINARES DE SAPIR OLGA: Cultural Chronology of the Gulf of Chiriqui, Panama. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 8, Washington 1968, s. 119. MEAD GEORGE R.: Rock Art North of the Mexican-American Border, an Annotated Bibliography. Occasional Publications in Anthropology, Archaeology SeriesNo 5, Greeley 1968, s. 64. MEGGERS CLIFFORD EVANS I BETTY ,7.: Archeological Investigations on the Rio Napo, Eastern Ecuador. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 6, Washington 1968, s. M. OLSON R. L.: Social struktur e and social life of the Tlingit in Alaska. Anthropological Records, t. 26, Berkeley 1967, s. 123. PROULX DONALD A.: An Archaeological Survey of the Nepena Valley, Peru. Research Reports - nr 2, Amherst 1968, s. 189. PROULX DONALD A.: Local Differences and Time Differences in Nasca Pottery. Publications in Anthropology, t. 5, Berkeley 1968, s. 180. PRUFER OLAF H.: Ohio Hopewell Ceramics. An Analysis of the Extant Collections. Anthropological Papers Museum of Anthropology University of Michigan nr 33, Ann Arbor 1968, s. 156. SPANISH-SPEAKING People in the United States. Proceedings of the 1968 Annulal Spring Meeting of the American Ethnological Society, Washington 1968, s. 215. �Varia :{11 WADDELL JACK O.: Papago Indians at Work. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 12, Tucson 1969, s. 159. WASLEY WILLIAM W., JOHNSON ALFRED E.: Salvage Archaeology in Painted Rocks Reservoir Western Arizona. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 9, Tucson 1965, s. 123. WUSTMANN ERICH: Crao. Indianer der Roten Berge. 5. Aufl.age. Leipzig 1967, s. 179. A USTRALIA I OCEANIA HEYERDAHL THOR: Sea Routes to Polynesia. London 1968, s. 232. KABO V. R.: Proi5choźdenie i ranniaja istorija aborigenov Avstralii. Moskva 1969, s. 406. RIESENBERG SAUL II.: Native Polity of Ponape. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 10, Washington 1968, s. 115. INNE ETNOGRAFICESKOJE izucenie by ta r.abocich. Po promy sIennych rajonov SSSR. Moskva 1968, s. 207. PROBLEMY vozniknovenija feodalizma u narodov SSSR. Moskva 1969, s. 318. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec4af7da123ea51b477739b0e802fda8.pdf e59956899503c72bbe4701e95a1eec84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4740 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4398 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a Z b a d a ń nad m a j o l i k ą i p ó ł m a j o l i k ą l u d o w ą Polsce Stefania Krzysztofowicz Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m — źródła i k o ­ nograficzne i ich interp -etacja w sztuce ludowej 81 Irena Ł o p u s z a ń s k a Andrzej Kowalczyk — í ¿vórca ludowy z Woźnik 91 Józef Przyborowski Jan Urszula Bielous Filomena Robakowska — r z e ź b i a r k a Kłosiński - w snycerz nieznany 67 101 z Witonii 103 Z AHCHIWUM HISTORYCZNEGO Jerzy Czajkowski Budownictwo w 1787 r wsi Kołomia (pow. Włocławek) 109 WSPOMNIENIA POŚMIERTNE Helena Sredniawa Od Redakcji Helena Roj-Ciaptakowa — malarka ' Mieczysław Biegański na szkle . 120 125 KRONIKA 125 SUMMARY OF ARTICLES 127 PE3K5ME Na okładce: Królowa. Swiderski. Na stronie Wyk. Karol Kulaiciak, . . . 128 Wyk. Jadwiga Matusiak, Witonia, pow. Łęczyca. Fot. Jan tytułowej: Adam i Ewa, obraz na szkle, wym. 43 X 33 cm. Zubrzyca Dolna, pow. Nowy Targ, Fot. Jan Swiderski. 9 4Í. • i. '<• V / . ^ > | -"^} 1 �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXIV 1970 polska sztuka ludowa NR 2 �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.). Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny •— M a r i a Klukawska. U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz i Magdalena Mierowska (ang.), Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31-32-71, w e w n . 20 l u b 84. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/550fee40b7622f5ceedac430e29f6508.pdf 3ade3114f92681c874faa5898e823292 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4741 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource majolika ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4399 Title A name given to the resource Z badań nad majoliką i półmajoliką ludową w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.67-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Z Fryś-Pieiraszkowa BADAŃ NAD MAJOLIKĄ I PÓŁMAJOLIKĄ Systematycznie n a r a s t a j ą c a literatura, dotycząca l u ­ dowego garncarstwa w Polsce, w znacznej większości odnosi się do poszczególnych o ś r o d k ó w garncarskich lub ich skupisk regionalnych i dotyczy przede wszystkim historii tych o ś r o d k ó w i techniki pracy *. M n i e j uwagi p o ś w i ę c a się natomiast samym w y r o b o m , charaktery­ styce ich form i dekoracji, przy czym zagadnienia te rozpatrywane są na ogół t y l k o od strony współczesnej produkcji. Wyroby garncarskie ze w z g l ę d u na swą spe­ cyfikę rzadko w y t r z y m u j ą dłuższe u ż y t k o w a n i e , a w y ­ j ą t k o w o t y l k o w n i e k t ó r y c h zbiorach muzealnych zacho­ w a ł y się w i ę k s z e serie starszych o b i e k t ó w tego typu. J u ż na tej podstawie m o ż n a stwierdzić ogromne różnice, jakie zachodzą w tych samych o ś r o d k a c h między pro­ d u k c j ą przed 50 — 60 laty a współczesną. Wiele form i technik zdobniczych zarzucono, a dzisiejsi garncarze często nie u m i e j ą ich nawet z r e k o n s t r u o w a ć poprawnie mimo bodźców, jakie s t a n o w i ą ogłaszane dla nich co j a k i ś czas konkursy. W z w i ą z k u z t y m uchodzi nieraz całkowicie uwagi produkcja starsza, znana częstokroć tylko ze w s p o m n i e ń i o p o w i a d a ń . W y r ó ż n i k i e m grupy ceramiki ludowej, na k t ó r ą prag­ nę zwrócić u w a g ę w t y m szkicu, jest białe tło, z k t ó r y m wiąże się bogatsza i odmienna niż na innych wyrobach garncarskich dekoracja m a l a r s k a . Zagadnienie to, znaj­ dujące swój w y r a z z a r ó w n o w technologii jak i zdob­ nictwie, jest niedoceniane lub w r ę c z pomijane przez za­ interesowanych garncarstwem l u d o w y m badaczy. Naczynia wykonane z glin garncarskich po wypaleniu w atmosferze u t l e n i a j ą c e j p r z y j m u j ą b a r w ę od k r e m o ­ wej lub r ó ż o w a w e j do intensywnie czerwonej (terakota) w zależności od ilości z w i ą z k ó w żelaza w surowcu. Białe tło m o ż n a na nich u z y s k a ć w zasadzie dwoma sposobami, z k t ó r y c h łatwiejszy stanowi pokrycie powierzchni na­ czynia g l i n k ą k a o l i n o w ą , r o z p r o w a d z o n ą w wodzie. G l i n ­ ka ta czerpana jest bądź ze złóż miejscowych, b ą d ź też sprowadzana z chrzanowskiego, kieleckiego i innych okolic, a dawniej t a k ż e z zagranicy. Nosi ona różne naz­ w y ; do najczęściej u ż y w a n y c h należą: biała glinka, ton, po­ białka l u b pobiółka, saska albo czeska glinka, ł a g ó w k a . Na­ czynia po umieszczeniu na p o b i a ł k o w y m tle dekoracji powlekane są w całości lub częściowo szkliwem ołowio­ wym, a następnie wypalane . W niektórych ośrodkach, m. in. w Bolimowie, Łowiczu, Gostyninie, wyroby takie nazywano „białą r o b o t ą " , właściwsza jednak dla nich będzie nazwa p ó ł m a j o l i k a , z n a j d u j ą c a szersze za­ stosowanie w terminologii technicznej i artystycznej . Powyższy t e r m i n obejmuje r ó w n i e ż mniej rozpowszech-, nione wyroby, polewane p o b i a ł k ą b a r w i o n ą lub angobam i innego koloru . Drugą metodą p r o w a d z ą c ą do podobnych w y n i k ó w jest użycie k r y j ą c e g o szkliwa o ł o w i o w o - c y n o w e g o . S z k l i ­ wo to stosowane było znacznie rzadziej przez ludowych garncarzy prawdopodobnie ze względu na to, że cyna 2 3 4 5 LUDOWĄ W POLSCE należy do s u r o w c ó w dość kosztownych i nie zawsze ł a t w o d o s t ę p n y c h . Ponadto przygotowanie szkliwa oło­ wiowo-cynowego we w ł a s n y m zakresie było stosunkowo skomplikowane i garncarze strzegli tej wiedzy jako jed­ nej z tajemnic zawodowych. Uzyskane w trakcie b a d a ń terenowych receptury tego szkliwa, niestety na ogół m a ł o precyzyjne , w zasadzie nie odbiegają od zaleca­ nych w ceramice artystycznej. Stosunek wagowy meta­ licznego o ł o w i u i cyny w y n o s i ł najczęściej 5 : 1 lub 6 : 1 (m. i n . w S e j n a c T ł ^ C r o k u , B u d a c h - M i k o ł a j c e , Krasnopo­ lu), ale w innych warsztatach dawano t a k ż e m n i e j s z ą : 1/7, 1/8, a nawet —• jak w S o k o ł a c h — 1/10 część cyny . Przetopiony i utleniony uprzednio na popiół ołów mie­ szano z cyną, piaskiem, solą k u c h e n n ą i topiono w pie­ cu garncarskim podczas w y p a ł u n a c z y ń . U ż y w a n o do tego celu starannie dobranego, m i a ł k i e g o piasku k w a r ­ cowego ( „ k w a r c " , „szklany piasek"), na ogół z miejsco­ w y c h złóż. Ilość tej domieszki nie była ściśle ustalona, najczęściej r ó w n a ł a się mniej w i ę c e j ilości u ż y t y c h top­ n i k ó w (Sejny, Sokoły, Brok). Piasek d o k ł a d n i e mielono, czasem z dodatkiem g l i n k i o g n i o t r w a ł e j , u ł a m k ó w fa­ jansu lub porcelany (Sokoły), w z g l ę d n i e szkła (Raciążek). W y j ą t k o w o dodawano do tego szkliwa także domieszki organiczne, a mianowicie k r e w b y d l ę c ą . Podczas przepalania, nazywanego czasem bufowaniem (Sokoły), poszczególne s k ł a d n i k i topiły się i zestalały w j e d n ą t w a r d ą bryłę, k t ó r ą po ostygnięciu kruszono, rozdrabniano, a n a s t ę p n i e wielokrotnie przemielano w ż a r n a c h z dodatkiem wody, aż do uzyskania gęstego białego p ł y n u o jednolitej konsystencji, p r z y r ó w n y w a n e ­ go często do ś m i e t a n y . W tej postaci szkliwo było zdat­ ne do użycia. W n i e k t ó r y c h pracowniach u ż y w a n o po­ dobnego szkliwa kaflarskiego, zestawionego fabrycznie. Było ono stosowane b ą d ź w y m i e n n i e z przygotowanym we w ł a s n y m zakresie, zależnie od możliwości zakupu, b ą d ź też stale — zwłaszcza w w y t w ó r n i a c h , k t ó r e łączyły p r o d u k c j ę ceramiki u ż y t k o w e j i k a f l i . Na n i e k t ó r y c h te­ renach, np. w o ś r o d k a c h kaszubskich, już pod koniec X I X w. gotowe szkliwo o ł o w i o w o - c y n o w e w y p a r ł o cał­ kowicie poprzednie . Szkliwo o ł o w i o w o - c y n c w e kładzio­ no na ogół na wypalonych już raz naczyniach, a do­ piero na n i m malowano wzory. Po p o n o w n y m wypale­ niu z a m i e n i a ł o się ono w szklistą białą p o w ł o k ę , ewen­ tualnie z odcieniem s z a r o - r ó ż o w a w y m lub niebieskawym, w zależności od barwy b i s k w i t u i grubości w a r s t w y szkliwa. Dlatego do w y r o b u n a c z y ń przeznaczonych pod to szkliwo starano się d o b i e r a ć gliny o malej zawar­ tości t l e n k ó w żelaza. Wyroby garncarskie pokryte szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m nie p o s i a d a j ą — podobnie jak p ó ł m a j o l i k i — w ł a s n e j nazwy w l u d o w y m r z e m i o ś l e , mieszczą się one natomiast w pojęciu m a j o 1 i k a . Sporadycznie stoso­ wane były przez garncarzy białe szkliwa innego typu, np. alkaliczne . 6 7 8 9 10 11 u 67 �2 1 71 1 Miska 0 33 cm Wyk. 1878 r, Kwiatkowski. Kraków. II. 2. Miseczka, 0 15 cm ŁmaTiltwicz, Pruchnik, paw. Jarosław. II. 4. Miska 0 29 cm. 2 pol XIX w., Pruchmk, wys. 11 cm. 1877 r., Jarosław. •'o*® O OB-t .O" Ots l.j A • 68 t. III. i IV. II. 3. Mapa: s. i te Asi >.oU II. ¿53 A" wO O " O'« o 37 ° A " • <<9 s A 0 5 I i •50 3 5 10 0-16 I m o 57 AĄf« « A VI y,—t VII / A£ o j " / 7 / \ 'l u ® Wyk. 2. pol XIX w. Antoni pow. Jarosław. II. 5. Garnek, ' ^ VIII Garncarskie ośrodki produkcji pólmajoliki i majoliki w Polsce. �W zdobnictwie w y r o b ó w p o b i a ł k o w a n y c h zdecydowa­ nie p r z e w a ż a malowanie wykonywane t e c h n i k ą r o ż k o w ą lub pędzlem, w z g l ę d n i e oboma sposobami łącznie. Rza­ dziej malatury nanoszone są za p o m o c ą g ą b k i , przy czym s t a n o w i ą one bądź j e d y n ą d e k o r a c j ę , b ą d ź też u z u p e ł ­ niają p o p r z e d n i ą (m. in. Szczerców, Ł ą ż e k Ordynacki, K r a k ó w — i l . 1). P o d o b n ą funkcję spełnia nasączanie wilgotnej jeszcze w a r s t w y p o b i a ł k i k r o p l a m i barwnych polew. R o z p ł y w a j ą się one na t y m tle w delikatne w ł o s kowate desenie, zwane p a j ą c z k a m i (m. i n . Obrzycko, Leżajsk, J a r o s ł a w , Pruchnik — i l . 2, 5), l u b — przy energicznym w s t r z ą ś n i ę c i u _— dają efekt tzw. m a r m u r k u . Rzadziej na b i a ł y m tle w y s t ę p u j e f l a d r o w a n i e (il. 4). W nielicznych tylko o ś r o d k a c h z n a j d o w a ł a zasto­ sowanie technika sgraffita, czyli r y t u ostrym n a r z ę d z i e m przez w a r s t w ę wilgotnej p o b i a ł k i do odsłonięcia czer­ wonego czerepu { i l . 8 ) . Okonturowany w ten sposób rysunek b y w a ł n a s t ę p n i e zabarwiony. T e c h n i k ę t ę poza o ś r o d k a m i kurpiowskiej Puszczy B i a ł e j , gdzie nosiła n a z w ę flamerowania , stosowano na Kaszubach, a w y ­ j ą t k o w o w y s t ę p u j e ona także w innych o ś r o d k a c h , jak Raciążek i W i e r u s z ó w , gdzie jest raczej zjawiskiem nowszym. S t o s u j / ją też współcześnie garncarz w Oła­ wie, repatriant / Pokucia, k o n t y n u u j ą c y ściśle tamtejsze 1 3 14 15 16 Legent ., Ośrodki produkcji półmajoliki: I — miejskie zamane, I I — miejskie czynne, III — wiejskie zamarłe, IV — wiejskie czynne; Ośrodki produkcji majoliki: V — miejskie zamarłe, VI — miejskie czynne, VII — wiej­ skie zamarłe, VIII — wiejskie czynne; Wykaz ośrod­ ków: 1 — Police pow. Szczecin, 2 — Sikory pow. Szczecinek, 3 — Kościerzyna, 4 — Chmielno, pow. Kar­ tuzy, 5 — Kartuzy, 6 — Gdańsk (kon. w. XVIII — w. XIX), 7 — Tolkmicko, pow. Elbląg (w. XVIII), 8 — Leszczewo pow. Suwałki, 9 — Krasnopol pow. Sejny, 10 — Sejny, 11 — Gruczno pow. Świecie, 12 — Chodzież, 13 — Boruszyn pow. Czarnków, 14 — Obrzycko pow. Szamotuły, 15 — Tomaszów Maz., 16 — Koło, 17 — Ra­ ciążek pow. Aleksandrów 'Kuj., 18 — Osięciny pow. Radziejów (?), 19 — Kowal pow. Włocławek (?), 20 — Gostynin, 21 — Radzanów pow. Mława, 22 — Mława, 23 — Nidzica (?), 24 — Topór pow. Węgrów (?), 25 — Pasym (?), 26 — Szczytno (?), 27 — Myszyniec pow. Ostrołęka, 28 — Budy-Mikołajka pow. Łomża, 29 — Łomża, 30 — Sokoły pow. Łapy, 31 — Krasnosielc pow. Maków Maz., 32 — Pułtusk. 33 — Serock pow. Nowy Dwór Maz., 34 —• Wyszków, 35 — Brok pow. Ostrów Maz., 36 — Siemiatycze, 37 — Osieck pow. Otwock, 38 — Łowicz, 39 — Bolimów pow. Łowicz, 40 — Mszczo­ nów pow. Grodzisk Maz., 41 — Pobiedna pow. Rawa Maz., 42 — Rawa Mazowiecka, 43 — Podkonice pow. Rawa Maz., 44 — Mogielnica pow. Grójec, 45 — Nowe Miasto pow. Rawa Maz., 46 — Warka pow. Grójec (?), 47 — Firlej pow. Lubartów, 48 — Ostrów Lubelski pow. Lubartów, 49 — Oława, 50 — Wieruszów, 51 — Chojny pow. Wieluń, 52 — Burzenin pow. Sieradz, 53 — Szczer­ ców pow. Bełchatów, 54 — Małogoszcz pow. Jędrzejów (?h 55 — Strumień pow. Bielsko-Biała, 56 — Skoczów pow. Cieszyn, 57 — Kraków (w. XVI, XIX), 58 — Dębina pow. Bochnia, 59 — Okulice pow. Bochnia, 60 — Bratucice pow. Bochnia, 61 — Skomielna Biała pow. Myśleni­ ce, 62 — Rabka pow. Nowy Targ, 63 — Chochołów pow. Nowy Targ, 64 — Nowy Sącz (w. XVI), 65 — Grybów pow. Nowy Sącz (?), 66 — Biecz pow. Gorlice (XVII w.?). 67 — Miechocin pow. Tarnobrzeg (w. XVII—XIX), 68 — Modliborzyce pow. Janów Lub., 69 — Łążek Ordynacki Pow. Janów Lub., 70 — Domostawa pow. Nisko, 71 — Krzeszów pow. Leżajsk, 72 — Sokołów Małopolski pow. Kolbuszowa, 73 — Leżajsk, 74 — Rzeszów (XVII w.), 75 — Łańcut (w. XVII), 76 — Jarosław, 77 — Pruchnik pow. Jarosław, 78 — Sławków pow. Olkusz (w. XVI), 79 — Kołaczyce pow. Jasło, 80 — Jodłowa pow. Jasło, 81 — Mosina pow. Srem, 82 — Piaseczna pow. Zgorzelec, 83 — Zawidów pow. Lubań, 84 — Leśna pow. Lubań. tradycje. Sgraffito było r ó w n i e ż u ż y w a n e — w e d ł u g nie potwierdzonych m a t e r i a ł o w o p r z e k a z ó w — w Ostrowie Lubelskim oraz w Bratucicach koło Bochni, a szerokie zastosowanie znalazło r ó w n i e ż w zdobnictwie ludowych, m. in. krakowskich k a f l i . Zdobnictwo m a j o l i k i w zna­ nych dotychczas o ś r o d k a c h polskich ograniczało się do malowania. 1 7 69 �6a 6b II. 6. Miski: a) 0 26 cm. Wyk. 1932 r. Tomasz Rączka, Rabka pow. Nowy Targ, b) 0 23 cm. Wyk. 1887 r. Wojciech Smoleń, Skomielna Biała, pow. Myślenice. II. 7. Dzbanek, wys. 27 cm. Wyszków. II. 8. Dzbanek. Wyk. 1950 r. Ste­ fan Konopczyński, Bolimów, pow. Łowicz. II. 9. Dwojaki: a) wys. 20 cm, b) wys. 19,5 cm. Ok. 1910 r., Borysławice Kościelne, pow. Koło. 70 �Ob I Dekorację malarską w obu omawianych technikach w y k o n y w a n o najczęściej w kolorze zielonym i r ó ż n y c h odcieniach b r ą z u . Zieleń uzyskiwano p r z e w a ż n i e we w ł a s n y m zakresie przez utlenianie miedzi, podczas gdy drugi kolor daje b ą d ź silnie żelazista glinka, b ą d ź też tlenki metali, najczęściej pod postacią zendry k o w a l ­ skiej lub rudy darniowej. Znacznie rzadziej ze względu na t r u d n o ś c i z nabyciem u ż y w a n e są inne b a r w n i k i , np. kolor niebieski (tlenek kobaltu), brunatno-liliowy (tlenek manganu), czy żółty (tlenek chromu). Gotowe farby ceramiczne, zwane też o g n i o t r w a ł y m i , z k t ó r y c h większość przeznaczona jest do innych warunków i temperatury w y p a ł u , często nie zdają egzaminu w pra­ cowni garncarskiej. Zastosowanie na w i ę k s z ą skalę zna­ lazły one tylko u garncarzy kaszubskich. P r z e c h o d z ą c do o m ó w i e n i a m o t y w ó w i ornamentów stosowanych w wymienionych rodzajach ceramiki ludo­ wej zastrzec się trzeba, że s k ą p a ilość m a t e r i a ł u nie po­ zwala na przeprowadzenie szerszej analizy. W trakcie b a d a ń w o ś r o d k a c h , gdzie produkcja ta już u s t a ł a , uzy­ skiwano na ten temat w i a d o m o ś c i bardzo ogólnikowe, k t ó r e nie zawsze p o z w a l a j ą nawet na zorientowanie się w charakterze ornamentu (esy-floresy, fiksy-faksy itp.). Najczęściej jednak p o w t a r z a j ą się informacje o malo­ waniu k w i a t ó w i liści, a nieco rzadziej p t a k ó w — jako m o t y w ó w g ł ó w n y c h , natomiast uchodzą uwagi orna­ menty u z u p e ł n i a j ą c e , jak dekoracja kołnierzy na misach czy talerzach, w z g l ę d n i e w y l e w ó w i szyjek innych na­ czyń. W d o s t ę p n y m materiale zabytkowym znajdujemy p e ł n e potwierdzenie, że m o t y w y r o ś l i n n e były we wszy­ stkich o ś r o d k a c h najbardziej rozpowszechnione. Jedynie na flamerowanych wyrobach kurpiowskich dekoracja geometryczna m i a ł a r ó w n o r z ę d n e , a w pewnych przy­ padkach dominujące nawet znaczenie. Powierzchnia zdobnicza d z b a n ó w z tych o ś r o d k ó w była rytmicznie dzielona na pola o swobodnej dekoracji p r z e d s t a w i a j ą ­ cej, np. r o ś l i n n e j czy r o ś l i n n o - z w i e r z ę c e j na przemian z g e o m e t r y c z n ą (il. 7); w tej ostatniej najczęściej w y s t ę ­ p u j ą c y m m o t y w e m b y ł a u k o ś n a k r a t k a i pasy z y g z a k ó w lub t r ó j k ą t ó w wykonane rytem. K r a t k ą zdobiono także kołnierze misek . P r z y k ł a d półmajolik zdobionych w y ł ą c z n i e wzorami geometrycznymi s t a n o w i ą misy z Rabki i sąsiadującej z nią Skomielnej B i a ł e j , k t ó r y c h dekoracja ograniczała się na ogół do k i l k u koncentrycznych p a s k ó w , l i n i i fa­ listych i ł u k ó w (il. 6a, b). Skromna dekoracja linearna w y s t ę p o w a ł a t a k ż e m. in. na dwojakach wielkopolskich i mazurskich ( i l . 9a, b). Zwarte u k ł a d y o ś r o d k o w e w postaci rozet g w i a ź d z i s t y c h (il. 10) l u b w i r u j ą c y c h spo­ tykamy niezbyt często, mimo że dobrze k o m p o n u j ą się na dnach talerzy i mis. Należy do nich m. i n . dość w y ­ j ą t k o w a na tle ornamentyki kaszubskiej tzw. gwiazda kaszubska Necla, czy n i e k t ó r e geometryczno-roślinne ornamenty z Ł ą ż k a Ordynackiego. Do najczęściej w y s t ę p u j ą c y c h motywów roślinnych należą drobne gałązki i luźne rzuty kwiatowe (il. 11), a przede wszystkim rozbudowane bukiety, potraktowane swobodnie ( i l . 9) lub symetryczne (il. 1, 12). K w i a t y w bardziej wyspecjalizowanych o ś r o d k a c h , np. na Kaszu­ bach, Kurpiach, w Bolimowie czy K r a k o w i e przybiera­ ją często k o n k r e t n ą p o s t a ć tulipana l u b róży ( i l . 1, 9, 13), na ogół jednak posiadają uproszczoną, s y n t e t y c z n ą formę (Bolimów, Boruszyn, Ł ą ż e k Ordynacki). 18 Z m o t y w ó w zoomorficznych szczególnie często spoty­ ka się w y o b r a ż e n i e ptaka. W y s t ę p u j e on b ą d ź jako uzu­ p e ł n i e n i e dekoracji r o ś l i n n e j , b ą d ź też jako samodzielny element zdobniczy. R ó w n i e ż i tutaj obserwujemy r ó ż n e sposoby traktowania formy, począwszy od prawie reali­ stycznej sylwetki ptaka na misce z okolic C z ę s t o c h o w y (il. 14) do dekoracyjnie r o z w i ą z a n y c h , charakterystycz­ nych form p t a s z k ó w bolimowskich ( i l . 13, 17), ł ą ż e c k i c h (il. 16, 17), b o r u s z y ń s k i c h , czy wreszcie maksymalnie przestylizowanych p t a k ó w siemiatyckich ( i l . 18, 19). Sto­ sunkowo rzadko ptak przybiera k o n k r e t n ą formę, ł a t ­ w ą do o k r e ś l e n i a przyrodniczego, jak np. postać koguta na misce z W a r s z a w y , pelikana w Bolimowie, czy też bociana na talerzach z pracowni Meissnera w K a r t u ­ zach . Wydaje się, że te ostatnie były przypadkowo 1B 20 21 71 �11 10 11. 10. Miska, 0 29 cm. 1877 r. Mosin, pow. Srem. 11. 11. Miska, włączone do tradycyjnego zestawu ornamentalnego i stosowano je bez niezbędnego przetworzenia artystycz­ nego. Sporadycznie prócz p t a k ó w p o j a w i a j ą się także inne zwierzęta, j a k np. królik w malaturach S t a r t k ó w , krowa u K u ź n i a r z a w Ł ą ż k u Ordynackim, pies u Meis­ snera. Również rzadko spotyka się na omawianych w y r o ­ bach m a l a r s k ą d e k o r a c j ę a n t r o p o m o r f i c z n ą . Najbogatszy dotychczas, przekazany przez t r a d y c j ę zestaw m o t y w ó w figuralnych stosowany był w 2 poł. X I X w. przez garn­ carzy w o ś r o d k a c h b o c h e ń s k i c h (Bratucice, Dębina, O k u lice). Malowano tam kwiaty, a także z w i e r z ę t a (ptaki, ryby), p r z e w a ż a ł y jednak m o t y w y antropomorficzne. Szczególnie często w y s t ę p o w a ć m i a ł a na p ó ł m a j o l i k o w y c h misach „ w e s e l n y c h " wiejska kapela w tradycyj­ nych krakowskich strojach, złożona z dwóch s k r z y p k ó w , basisty i klarnecisty, w z g l ę d n i e — na mniejszych m i s ­ kach — tylko jeden l u b dwóch m u z y k a n t ó w . Z d a r z a ł y się też na miskach pojedyncze postacie kobiece — „ p a n n y " . Na k o ł n i e r z a c h dużych talerzy oraz na b r z u ś cach p o b i a ł k o w a n y c h d z b a n ó w umieszczano postacie or­ szaku weselnego z młodą p a r ą na czele. Oprócz misek z malaturami o tematyce związanej z weselem, która m i a ł a t u być najbardziej typowa, z jednej pracowni na­ leżącej do garncarza N o w a k a wychodziły w y r o b y po­ siadające podobno bardziej rozbudowane pod w z g l ę d e m anegdoty malatury. Z a p a m i ę t a n o np. m i s k ę z m a l o w i d ­ ł e m p r z e d s t a w i a j ą c y m b ó j k ę dwóch mężczyzn oraz i n ­ ną, na k t ó r e j namalowany był aresztant zbiegający po linie przez okno więzienia. Tego typu swobodne k o m ­ pozycje były rzadkością, zdarzały się jednak i w innych ośrodkach. Np. w Ł ą ż k u Ordynackim, gdy w k t ó r e j ś pracowni podczas zdobienia naczyń zebrała się grupka rozbawionej młodzieży, p o w s t a w a ł y czasem malatury odbiegające dość znacznie od t y p o w y c h dla tego ośrod­ ka; ponadto pisano na wyrobach w ł a s n e nazwiska, ad­ resy, „na śmiech się takie robiło". 2 2 Do takich nietypowych p r z y p a d k ó w wydaje się r ó w ­ nież należąc p o s t a ć mężczyzny z fajką, widoczna na 72 0 28 cm. Kołaczyce, pow. Jasło. dwojakach p u b l i k o w a n y c h przez J a n i n ę K r a j e w s k ą , m i ­ mo że m o t y w y figuralne w y s t ę p o w a ł y na dawnej cera­ mice kaszubskiej . Natomiast nie były dziełem przy­ padku kompozycje figuralne na wyrobach z Pomorza Zachodniego, j a k np. scena pojedynku na dzbanie z r. 1817, znalezionym w pow. k o s z a l i ń s k i m c z y nie­ zbyt jasna t r e ś c i o w o wielobarwna scena z r o g a t y m i po­ staciami na talerzu z pow. S ł a w n o (ił. 20). „ M a l o w a n e chłopy z f a j k a m i " z d a r z a ł y się, jak z a p a m i ę t a n o , na dawnych misach z S o k o ł o w a M a ł o p o l s k i e g o . Postać człowieka w y s t ę p o w a ł a r ó w n i e ż na ceramice w y s z k o w ­ skiej i być może z tego w ł a ś n i e o ś r o d k a pochodził bar­ dzo i n t e r e s u j ą c y talerz ze z b i o r ó w dawnego muzeum etnograficznego w Warszawie ( i l . 2 1 ) . Na dnie tego naczynia przedstawiono m y ś l i w e g o z psem podczas po­ lowania na p t a k i . Podobna scena m y ś l i w s k a zdobiła brzusiec dzbanka, przypisywanego ośrodkowi łążeckiem u . Bardzo rzadko w y s t ę p u j ą w ceramice ludowej m o t y w y p e j z a ż o w e i architektoniczne. W y m i e n i a je A g ­ nieszka Dobrowolska jako typowe obok k w i a t ó w i mo­ t y w ó w figuralnych dla produkcji o ś r o d k a w Policach koło Szczecina . Stosowane były one r ó w n i e ż prawdo­ podobnie przez r o d z i n ę garncarzy P a n a s ó w w Soko­ łach . W ostatnim ze wspomnianych o ś r o d k ó w n a j w i ę k ­ szą u w a g ę p r z y k ł a d a n o jednak do zdobienia majolikowych święconek, czyli mis przeznaczonych do ś w i ę c e n i a wielkanocnego jadła. Na miskach tych malowano naj­ częściej g a ł ą z k i z k w i a t a m i i ptaki. Na dnach w i ę k s z y c h mis jako m o t y w centralny umieszczany był rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y baranka wielkanocnego, a na brzegach okazjonalne napisy w rodzaju „Wesołego A l l e l u j a " . Ś w i ę c o n k i wyrabiano t a k ż e w i n n y c h o ś r o d k a c h na Podlasiu i Mazowszu, m. i n . w P u ł t u s k u . Napisami typu „ S m a c z n e g o " i „Szczęść Boże Młodej Parze" zdobił r ó w n i e ż p o b i a ł k o w a n e misy weselne garncarz w Chocho­ łowie na Podhalu, ojciec p r a c u j ą c e g o t a m obecnie Sta­ n i s ł a w a Tokarskiego. Ogólnie jednak napisy zdarzały się na omawianej ceramice t y l k o sporadycznie. 23 25 2S 2 7 28 29 Zdobnictwo malarskie r o z w i j a ł o się najsilniej na ta- �12 II. 12. Miska, 0 36 cm. Koniec XIX lenty Konopczyński, Bolimów, pow. 13 w. Łążek Łowicz. Ordynacki, pow. lerzach i misach ze w z g l ę d u na to, że prócz u ż y t k o w e j p e ł n i ł y one t a k ż e , a może przede wszystkim, funkcję d e k o r a c y j n ą . Naczynia te bowiem, zależnie od lokalnych zwyczajów, wieszane na ścianie, ustawiane na p ó ł k a c h kuchennych, listwach i w kredensach s t a n o w i ł y istotną ozdobę w n ę t r z a miesakalnego na terenie niemal całej Polski, dopóki nie w y p a r ł y ich z tego miejsca fabrycz­ ne talerze fajansowe i porcelanowe. Misy w r a z z dzba­ nami i k u b k a m i l u b k u f l a m i na piwo tworzyły z a s t a w ę stołową podczas w i ę k s z y c h uroczystości, zwłaszcza we­ selnych, co p o d k r e ś l a ł a tematyka zdobnicza b o c h e ń s k i c h półmajolik. Rzadziej zdobione były w ten sposób inne wyroby, j a k np. dwojaki, kropielniczki i odciskane z form plakiety treści religijnej, czy z nowszych •— fla­ kony i doniczki na k w i a t y . Produkcja ceramiki p o b i a ł k o w a n e j , a także polewa­ nej k o l o r o w y m i angobami, u t r z y m a ł a się do naszych czasów zaledwie w k i l k u o ś r o d k a c h . Na ogół jednak, ze w z g l ę d u na skomplikowane przemiany, j a k i m ulegała pod w p ł y w e m c z y n n i k ó w i n g e r u j ą c y c h z z e w n ą t r z , nie z a c h o w a ł a ona tradycyjnego charakteru. P r z y k ł a d e m te­ go są przede wszystkim ogólnie znane w y r o b y z pra­ cowni Necla w Chmielnie ( i l . 22) i Stefana K o n o p c z y ń ­ skiego w Bolimowie koło Ł o w i c z a ( i l . 9, 17), k t ó r y c h zdobnictwo ogranicza się do stosunkowo w ą s k i e g o ze­ stawu charakterystycznych, stale powtarzanych moty­ wów i rozwiązań o r n a m e n t a l n y c h . Reaktywowanie flamerowanych półmajolik przez g a r n c a r z y - s p ó ł d z i e l c ó w w P u ł t u s k u nie wyszło jeszcze poza stadium p r ó b . W y ­ roby p o b i a ł k o w a n e s t a n o w i ą t y l k o margines produkcji garncarzy w Wieruszowie ( i l . 23) i pobliskich Chojnach. U p a d ł r ó w n i e ż w y r ó b majolik w Siemiatyczach, gdzie w ostatnich latach prowadzony jest już tylko w jednej pracowni — M i c h a ł a Lewkowicza ( i l . 18, ,19). Na t y m tle w y b i j a j ą się zdecydowanie na pierwszy plan ze względu na ogromne bogactwo m o t y w ó w zdobniczych i u k ł a d ó w kompozycyjnych p o b i a ł k o w a n e naczynia z Ł ą ż k a Ordynackiego, pow. J a n ó w Lubelski i jego ośrod­ ków satelitarnych w Modliborzycach i Domostawie, 30 Janów Lubelski. II. 13. Talerz, 0 20,5 cm. Wyk Wa- Charakteryzuje je twórczy stosunek do tradycyjnego zasobu m o t y w ó w , wzbogacanie i przetwarzanie dekora­ cji w ramach t y p o w y c h dla tego centrum e l e m e n t ó w 0 przewadze t e m a t y k i r o ś l i n n e j swobodnej i zgeornetryzowanej. P o n i e w a ż jednak ceramika łążecka stanowi te­ mat osobnego o p r a c o w a n i a , nie b ę d z i e m y jej na t y m miejscu szerzej o m a w i a ć . 3I Na temat przeszłości w y r o b ó w p o b i a ł k o w a n y c h i naaj o l i k o w y c h w garncarstwie l u d o w y m niewiele niestety ze względu na brak źródeł historycznych m o ż n a p o w i e ­ dzieć. Posiadane w i a d o m o ś c i p o c h o d z ą g ł ó w n i e z b a d a ń terenowych, prowadzonych w ostatnim 2 5 - l e c i u , k i e ­ dy to w większości o ś r o d k ó w zarzucono j u ż od dawna ten rodzaj produkcji i jedynie na podstawie w s p o m n i e ń starych garncarzy l u b ich rodzin ustalić m o ż n a było, że jeszcze przed kilkunastu czy k i l k u d z i e s i ę c i u laty w y r a ­ biano tam naczynia p o b i a ł k o w a n e l u b — rzadziej — majoliki. 32 Tradycje te w y s t ę p u j ą na ziemiach polskich w dość szerokim rozprzestrzenieniu, k t ó r e obrazuje powyżej załączona m a p k a . N a j w i ę k s z e zagęszczenie zaznacza się w dwóch skupiskach, z k t ó r y c h jedno obejmuje ob­ szar mazowiecko-podlaski, drugie zaś — nieco mniejsze — Małopolskę. W pierwszym k r ę g u do najbardziej ak­ tywnych należały wspominane t u j u ż k i l k a k r o t n i e o ś ­ r o d k i kurpiowskie Puszczy B i a ł e j , niestety dotychczas dość słabo opracowane. Na t y m terenie k o n c e n t r o w a ł a się produkcja majolik, k t ó r e j kontynuatorem b y ł a do ostat­ nich lat tylko pracownia Lewkowicza w Siemiatyczach 33 1 prawdopodobnie druga pod Siedlcami. W k r ó t c e po I I wojnie ś w i a t o w e j z a m a r ł y warsztaty w B r o k u nad B u ­ giem, z a o p a t r u j ą c e przede wszystkim P u s z c z ę Zieloną w misy majolikowe malowane w rózgi, k w i a t k i i p ą c z k i ; w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zarzucili ostatecznie tę tech­ n i k ę zdobniczą garncarze w M ł a w i e i niedalekim Ra­ dzanowie, a jeszcze przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą — w Sokołach, gdzie (mimo że było k i l k a pracowni garn­ carskich) tylko rodzina P a n a s ó w szczyciła się tymi u m i e j ę t n o ś c i a m i . P r z y n i ó s ł je w e d ł u g rodzinnej trady- 73 �cji Jan Panas (zmarły ok. r. 1890), l i t e w s k i szlachcic (?), zbiegły t u przed służbą w o j s k o w ą . Niewielkie znaczer.ia w całokształcie produkcji m i a ł a majolika iw pozoblsłych o ś r o d k a c h , gdzie — jak np. w M y s z y ń c u czy B u riach-Mikołajce — garncarze znali ją wprawdzie, ale : t r s o w a l i t y l k o sporadycznie. Najbardziej oddalony od tego skupiska ośrodek wyrobu majolik s t a n o w i ł y przed 1914 r. Sejny i pobliski Krasnopol. Garncarstwu mazurskiemu poświęcono dotychczas znacznie mniej uwagi, niż np. malowanym kaflom — mimo że m i a ł o ono r ó w n i e ż i n t e r e s u j ą c e o s i ą g n i ę c i a ( i l . 2*). Należy p r z y p u s z c z a ć , że w y r ó b n a c z y ń i k a f l i pro­ wadzono w tych samych w a r s z t a t a c h , nie wiadomo jednak, gdzie b y ł y wyrabiane białe naczynia, sprzeda­ wane jeszcze iw okresie m i ę d z y w o j e n n y m na lokalnych targach. 34 Z w i e l u publikacji i wzmianek dotyczących o ś r o d ­ k ó w kaszubskich n a j w i ę c e j informacji na temat majo­ l i k i półmajolik dostarczyła praca Janiny K r a j e w s k i e j . W y r ó b i c h był r ó w n i e ż prowadzony na Pomorzu Za­ chodnim, choć z p u b l i k o w a n y c h wzmianek nie zawsze w y n i k a , czy omawiane ośrodki p r o d u k o w a ł y je syste­ mem r z e m i e ś l n i c z y m , czy też m a n u f a k t u r o w y m . Do 35 36 14 U. 14. Miska II. 16. Talerz, 15 z okolic Częstochowy. II. 15. Dwojaki. Wyk. ok. 1950 r. Stefan Konopczyński, Bolimów,pow. 0 26 cm. Łążek Ordynacki, pow. Janów Lubelski. II. 17. Miska, 0 21 cm, 1948 r., Łążek Łowicz. Ordynacki. �18 17 najsilniej r o z w i n i ę t y c h należał ośrodek w Policach ko­ ło Szczecina, specjalizujący się w wyrobie malowanych mis i talerzy na eksport do p o ł u d n i o w e j Szwecji i Da­ nii. Spora ilość białych, malowanych skorup znajdowa­ nych w S ł u p s k u w s k a z y w a ł a b y , że i t u istniały pracow­ nie w y r a b i a j ą c e c e r a m i k ę p o b i a ł k o w a n ą Produkcja majolik i p ó ł m a j o l i k w Bydgoskiem wed­ ług dotychczasowego rozeznania nie r o z w i n ę ł a się sze­ rzej. Misy i k u b k i malowane na b i a ł y m tle wyrabiano na p o c z ą t k u w i e k u X X w Grucznie. W R a c i ą ż k u nato­ miast, gdzie jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m robio­ no m i s k i polewane szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m , ale niemalowane, przed kilkunastu laty garncarz Aleksan­ der P o ł c z y ń s k i stosował p o b i a ł k ę jako tło m. i n . dla m a ł y c h g a r n u s z k ó w i d w o j a k ó w , k t ó r e zdobił rytym ornamentem r o ś l i n n y m lub k r a t k ą . Wyroby te kupowa­ li przede wszystkim kuracjusze z pobliskiego Ciecho­ cinka jako p a m i ą t k i . W Wielkopolsce, gdzie garncarstwo należy do rze­ miosł niemal już nie istniejących, najbardziej reprezen­ tacyjne ze znanych nam półmajolik wyrabiane były w Boruszynie koło Czarnkowa. P r z y k ł a d e m ich są zwłasz­ cza talerze z k o ń c a X I X w., publikowane przez Szemb e k ó w n ę . Zdobiły je swobodnie i pewnie malowane ptaki i gałązki z k w i a t a m i . K w i a t y s t a n o w i ł y r ó w n i e ż dekorację mis w y k o n y w a n y c h w pracowni H e y n o w i czów w Obrzycku koło S z a m o t u ł , czynnym do k o ń c a X I X w . Być może na starszych wyrobach z tego w a r ­ sztatu malatury m i a ł y bogatszą t e m a t y k ę , gdyż w rodzi­ nie z a c h o w a ł o się wspomnienie, że ojciec ostatniego garncarza, A n t o n i (zmarły ok. r. 1865), m a l o w a ł różne sceny historyczne, np. skok księcia Józefa do Elstery, na kaflach. I n t e r e s u j ą c e mogły być r ó w n i e ż znane nam tylko z jednego p r z y k ł a d u ( i l . 10) wyroby garncarzy w Mosinie. N a j d ł u ż e j na t y m terenie, bo do 1939 r., utrzy­ mała się produkcja półmajolik w n i e k t ó r y c h pracow­ niach garncarskich w Kole . Podobnie jak w Wielkopolsce sytuacja garncarstwa Przedstawia się na Śląsku. M i m o że teren ten był daw­ 3 8 39 niej dość silnie nasycony c e r a m i k ą i n t e r e s u j ą c y c h nas t y p ó w , nie posiadamy p r a w i e m a t e r i a ł ó w p o z w a l a j ą c y c h na p o w i ą z a n i e jej z twórczością konkretnych ośrod­ k ó w . P r z e w a ż a ł y tu charakterystyczne zielonkawe tale­ rze majolikowe z b o g a t ą d e k o r a c j ą r o ś l i n n ą o p i e r w o ­ wzorach renesansowych ( i l . 25). Naczynia te, na ogół zaopatrzone w daty (1657—1800), zwane są fajansami ż y t a w s k i m i lub ł u ż y c k i m i . Poszukiwania centrum ich wyrobu nie dały dotychczas pewnego w y n i k u . Innego typu b i a ł e m i s k i malowane w i ą ż ą się przypuszczalnie z o ś r o d k a m i w L e ś n e j i Zawidowie pcw. L u b a ń lub w Piasecznej pow. Zgorzelec . Pod koniec X I X i w po­ c z ą t k a c h X X w. b i a ł a polewa była jeszcze stosowana w n i e k t ó r y c h warsztatach na pograniczu ś l ą s k o - k r a k o w skim, a mianowicie w Strumieniu i Skoczowie . 4 0 41 4Z Małopolska stanowiła, jak wspomniano w y ż e j , dru­ gie znaczniejsze skupisko produkcji ludowych p ó ł m a ­ j o l i k . W K r a k o w s k i e m z a c h o w a ł y się z nich tylko nie­ liczne obiekty, m. i n . miski wykonane w K r a k o w i e pod koniec X I X w . przez garncarza Kwiatkowskiego ( i l . 1). Stosunkowo sporo miejsca p o ś w i ę c o n o już tradycyjnym wyrobom o ś r o d k ó w z okolic Bochni, k t ó r e prawdopo­ dobnie należały do najbogaciej zdobionych na t y m te­ renie. Natomiast półmajoliki z Rabki, Skomielnej Białej i Chochołowa dekorowane były najprostszym sposo­ bem, przez n a k r e ś l e n i e k i l k u p a s k ó w i ł u k ó w na w i r u ­ j ą c y m naczyniu. Tradycje malowania na pobiałce w X I X i ewentualnie jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w. zacho­ wały się we wszystkich w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k a c h cecho­ wych Rzeszowskiego, a przede wszystkim w L e ż a j s k u , gdzie w y r ó b k a f l i i n a c z y ń s k u p i a ł się w tych samych pracowniach . Pod w p ł y w e m garncarzy z Rzeszowskie­ go r o z w i n ę ł a się produkcja malowanych n a c z y ń w Ł ą ż ku Ordynackim położonym na pograniczu woj. lubel­ skiego. Poza t y m na Lubelszczyźnie wspomnienia o ma­ lowaniu, p o ł ą c z o n y m ze sgraffito, zanotowano w zasa­ dzie tylko w Ostrowie pow. P a r c z e w , gdyż p ó ł m a j o l i ­ k i z Firleja prawdopodobnie nie były malowane. 43 44 75 �S z u k a j ą c genezy ludowej ceramiki pobialkowej i majolikowej zdobionej malowanymi wzorami, musimy się­ g n ą ć do renesansu, k t ó r y w szczególny sposób oddzia­ łał na rozwój produkcji garncarskiej w Europie, a t y m samym i w Polsce. Do Polski w X V I w. n a p ł y w a ł y w y ­ roby majolikcwe włoskiego przede wszystkim pochodze­ nia, wykonane z białej gliny pokrytej c y n o w ą polewą, bogato malowane i t a ń s z e od nich wyroby p ó ł m a j o l i k o we zwane bianchetto lub mezzamaiolica z gliny żelazistej, z z e w n ą t r z p o b i a ł k o w a n e i malowane pod oło­ w i a n ą g l a z u r ą . Importowane lub n a ś l a d o w a n e we wszy­ stkich niemal krajach Europy m a j o l i k i w ł o s k i e wy­ w a r ł y ogromny w p ł y w nie tyle na formy w y r o b ó w ce­ ramicznych, co na ich d e k o r a c j ę . Dzięki n i m zaczął się r o z p o w s z e c h n i a ć w garncarstwie ornament roślinny. C y n o w o - o ł o w i o w e szkliwa białe i barwione w Polsce zostały u ż y t e n a j w c z e ś n i e j w pierwszych dziesięciole­ ciach X V I w. na kaflach wawelskich, p o c h o d z ą c y c h z pracowni Bartosza w Kazimierzu. Twórczość ta wskazu­ je na p o w i ą z a n i a ze ś r o d o w i s k i e m w ę g i e r s k i m i austria­ ckim. P o n i e w a ż kontakty między K r a k o w e m a B u d ą były w t y m czasie ożywione, przypuszcza się, że tajem­ nicę tego szkliwa mógł p r z y n i e ś ć do K r a k o w a „bądź 4 5 II. 18. Miska. II. 20. Talerz, Wyk. 1955 r. Michał Lewkowicz, 0 35 cm. Pow. Sławno. Siemiatycze. II. 19. Motywy ptaka z misek Michała Lewkowicza. 18 nasz kaflarz z w ę d r ó w k i cechowej, bądź też rzemieślnik w ę g i e r s k i p r z y b y ł y do Polski" . Pierwsze serie nowa­ torskich kafli przeznaczone były dla k r ó l e w s k i e g o zam­ ku, ale dalsze rozchodziły się już szerzej . Wydaje się, że tak istotnej nowości technicznej nie m o ż n a było przez dłuższy czas u t r z y m a ć jako tajemnicy jednego warsztatu. P r z y p u s z c z a ć też należy, że ze względu na powszechne do niedawna łączenie zawodu kaflarza i garncarza p r ó b o w a n o szkliwo ołowiowe stosować t a k ż e przy produkcji naczyń. W r. 1583 Włoch Antonio de Stesi podejmuje się w K r a k o w i e produkcji majolik włoskich, na k t ó r ą o t r z y m a ł k r ó l e w s k i przywilej w y ł ą c z ­ ności. W z w i ą z k u z tą p r o d u k c j ą , k t ó r a się nie powiod­ ła, toczył się proces przeciwko Włochowi. Zamieszczona w aktach s ą d o w y c h wzmianka „iż prości ludzie w S ł a w ­ kowie tu w Polsce robią p i ę k n ą r o b o t ę " pozwala przy­ puszczać, że w t y m okresie były w Polsce wyrabiane naczynia ozdobne, choć nie tak doskonałe jak włoskie, być może półmajoliki. Również w N o w y m Sączu produ­ kowano w ó w c z a s białe, glazurowane kafle i garnuszki z „białego szkła" . M a j o l i k i włoskie s t a n o w i ł y źródło inspiracji dla ośrod­ k ó w garncarskich z n a j d u j ą c y c h się w Rzeszowie i Ł a ń ­ cucie, k t ó r y c h działalność o k r e ś l a n a jest na X V I I lub ewentualnie koniec X V I w . . R ó w n i e ż w pierwszych, podobnie datowanych fazach produkcji o ś r o d k a w M i e chocinie z a u w a ż a się duży w p ł y w ornamentyki w ł o s ­ kiej . Brak pełniejszej dokumentacji nie pozwala w c h w i l i obecnej na stwierdzenie, s k ą d pochodzi tak silna zależność półmajolik rzeszowskich. Czy były one n a ś l a ­ downictwem importowanych majolik, czy też — co w y ­ daje się bardziej prawdopodobne — garncarze przeszli przeszkolenie w nie znanym dziś o ś r o d k u k r a j o w y m , k t ó ­ ry już w c z e ś n i e j t ę p r o d u k c j ę rozpoczął. 46 47 48 49 5 0 51 Pod koniec X V I w. r ó w n i e ż warsztaty garnarskie w G d a ń s k u p o d e j m u j ą w y r ó b majolik pod w p ł y w e m du­ żego i m p o r t u f a j a n s ó w z D e l f t . Typowo r e n e s a n s o w ą o r n a m e n t y k ę p o s i a d a ł y t a k ż e majolikowe talerze ś l ą s 52 76 �21 22 II. 21. Talerz kurpiowski. U. 22. Talerz, 0 29 cm. Wyk. 1956 r. Leon 5 3 k i e , twórczość stylowa nie b y ł a więc na ziemiach polskich czymś w y j ą t k o w y m . W pierwszej fazie w y r o ­ by tego typu produkowane przez o k r e ś l o n ą liczbę pra­ cowni, więc na o g r a n i c z o n ą skalę, przeznaczone były n i e w ą t p l i w i e przede wszystkim dla elity, ewentualnie warstw ś r e d n i c h , gdzie z a s t ę p o w a ł y kosztowny import. Garncarze, znający t a j e m n i c ę szkliw i wyspecjalizowa­ ni w zdobnictwie, n i e c h ę t n i e dzielili się posiadanymi u m i e j ę t n o ś c i a m i , zatem produkcja majolik względnie p ó ł m a j o l i k prowadzona była początkowo prawdopo­ dobnie w w ą s k i c h , izolowanych k r ę g a c h . Jednak cecho­ wy system k s z t a ł c e n i a zawodowego z o b o w i ą z y w a ł do w ę d r ó w e k czeladniczych l u b co najmniej zalecał je dla doskonalenia się w rzemiośle. Z drugiej strony w ę d r ó w ­ ka taka była często n i e z b ę d n a dla znalezienia korzyst­ niejszych w a r u n k ó w pracy, gdy miejscowy cech wyzna­ czał normy zatrudnienia, ograniczając liczbę czeladników w poszczególnych warsztatach, liczbę pracowni i t p . J u ż w ceramice ś r e d n i o w i e c z n e j z obszaru ś r o d k o w e j Euro­ py zaznaczają się p o d o b i e ń s t w a stylowe i techniczne, przypisywane w ł a ś n i e w ę d r ó w k o m czeladników, którzy byli nosicielami i propagatorami n o w o ś c i . Tą drogą poszerzał się r ó w n i e ż k r ą g w y r o b u uszlachetnionych w y ­ robów garncarskich, jakie s t a n o w i ł y majoliki. 54 Z czasem m a j o l i k i zaczęły jednak wychodzić z użycia w ś r ó d warstw zamożniejszych, z a s t ę p o w a n e przez naczy­ nia metalowe oraz delikatniejsze i cenniejsze fajanse manufakturowe, a nieco później i p o r c e l a n ę . Ośrodki garncarskie p r a c o w a ł y nadal, szukając z konieczności odbiorcy w niższych warstwach społecznych. W t y m ce­ lu trzeba było obniżyć cenę w y r o b ó w , a więc zmniejszyć n a k ł a d pracy, co pociągało za sobą m. in. uproszczenie dekoracji malarskiej. Zjawisko to zaobserwowano w y r a ź ­ nie w osiemnastowiecznych wyrobach z M i e c h o c i n a , zaznacza się ono r ó w n i e ż w ó w c z e s n y c h fajansach g d a ń ­ skich ( i l . 26). Podobne zmiany zachodziły w zdobnic­ twie wspomnianych poprzednio f a j a n s ó w łużyckich . W czasie tego procesu u t r w a l i ł y się i jednocześnie roz-i S5 5 6 57 Necel, Chmielno, pow. Kartuzy. p o w s z e c h n i ł y pewne ogólne zasady o r n a m e n t y k i rene­ sansowej, przede wszystkim d o m i n u j ą c e znaczenie deko­ racji r o ś l i n n e j , jak r ó w n i e ż stosowanie m o t y w ó w f i g u ­ ralnych, k t ó r e do naszych czasów w y r a ź n i e odróżnia l u d o w ą c e r a m i k ę p o b i a ł k o w a n ą i m a j o l i k ę od z w y k ł y c h czerwonych w y r o b ó w garncarskich zdobionych p r z e w a ż ­ nie ornamentem geometrycznym. Na r o z w ó j i rozpowszechnienie majolik ludowych w p ł y w a ł y także n i e w ą t p l i w i e manufakturowe w y r o b y fajansowe i porcelanowe, nie m o ż n a jednak tego w p ł y ­ w u przeceniać. B e z p o ś r e d n i e p o w i ą z a n i a o ś r o d k ó w ludo­ wych z manufakturami, np. w w y n i k u usamodzielniania się p r a c o w n i k ó w manufaktur i z a k ł a d a n i a przez nich pracowni garncarskich t y p u rzemieślniczego, praktycz­ nie nie mogło mieć miejsca, gdyż r o z w i n i ę t y w manu­ fakturach podział pracy u t r u d n i a ł jednemu pracowniko­ w i opanowanie całokształtu produkcji. Rozmieszczenie manufaktur p r o d u k u j ą c y c h c e r a m i k ę nie wykazuje w y ­ raźniejszych z w i ą z k ó w z lokalizacją rzemieślniczych ośrodków w y r a b i a j ą c y c h m a j o l i k i lub półmajoliki. Wy~, j ą t k o w o tylko w p ł y w ó w takich m o ż n a by się doszuki­ w a ć w Siemiatyczach, czy ewentualnie w B o l i m o w i e . Na próżno s z u k a l i b y ś m y jednak takich p o w i ą z a ń w K i e ­ leckiem, gdzie w X V I I I — X I X w i e k u w y t w ó r n i e cera­ miczne rozwijały się szczególnie l i c z n i e , a mimo to nie posiadamy z tego terenu ż a d n y c h p r z e k a z ó w o majolikach czy p ó ł m a j o l i k a c h ludowych. B y ć może szero­ ko znana i ceniona jakość techniczna kieleckich w y r o ­ bów garncarskich z a p e w n i a ł a i m tak duży zbyt, że t a m ­ tejsi garncarze nie potrzebowali u a t r a k c y j n i a ć ich deko­ racją w z o r o w a n ą na majolice. Ogólnie jednak m o ż n a przypuszczać, że chęć upodobnienia w y r o b ó w garncars­ kich do ceramiki manufakturowej stanowiła istotną przyczynę, k t ó r a s k ł a n i a ł a garncarzy cechowych, a w dal­ szej kolejności i wiejskich do w y r a b i a n i a n a c z y ń pob i a ł k o w y c h . Było to n i e z b ę d n e ze w z g l ę d u na wzrasta­ jącą k o n k u r e n c j ę w y r o b ó w m a n u f a k t u r o w y c h , a później fabrycznych. Podobnie miała się rzecz ze zdobnictwem, 53 59 77 �w k t ó r y m można się d o p a t r y w a ć zapożyczeń z ceramiki manufakturowej i p r z e m y s ł o w e j w postaci np. asyme­ trycznych gałązek i r z u t ó w kwiatowych, czy też m o t y ­ w u p r z y p o m i n a j ą c e g o festony. M i m o znacznego rozprzestrzenienia się szlachetniej­ szych technik w garncarstwie l u d o w y m , znajomość ich nie b y ł a wcale powszechna. Podczas b a d a ń terenowych niejednokrotnie spotykano się z p o d k r e ś l a n i e m , że b i a ł ą r o b o t ę otaczano t a j e m n i c ą i n i e c h ę t n i e przekazywano ją uczniom. Garncarze, k t ó r z y nie znali techniki wyrobu naczyń majolikowych czy p ó ł m a j o l i k o w y c h , z zazdrością patrzyli na powodzenie ceramiki z B r o k u lub Ł ą ż k a Ordynackiego. Garncarz z S o k o ł ó w p o d k r e ś l a ł z d u m ą , że jego rodzina to nie zwyczajne zduny, ale polewnicy. Toteż produkcja ta u t r z y m y w a ł a się przede wszystkim w o ś r o d k a c h miejskich, zwłaszcza cechowych. Bardzo późno p r z e j ę t a ona została przez nieliczne zresztą o ś r o d ­ k i wiejskie. I s t n i a ł r ó w n i e ż związek między naczyniami p o b i a ł k o w a n y m i m a l o w a n y m i kaflami. W w i e l u o ś r o d k a c h , jak np. w K r a k o w i e , L e ż a j s k u , Obrzycku, a także na Kaszu­ bach czy Mazurach w y r ó b ich o d b y w a ł się w tych sa­ mych pracowniach. Dlatego z a s t a n a w i a j ą c y m zjawiskiem są stosunkowo słabe zbieżności w zdobnictwie tych dwóch gałęzi produkcji garncarskiej. Czasami jednak garncarze w y k o r z y s t y w a l i d o ś w i a d c z e n i a zdobyte przy malowaniu mis i innych naczyń do dekoracji k a f l i , o czym ś w i a d c z y ł y b y np. kafle leżajskie o bogatej deko­ racji, złożonej z m o t y w ó w r o ś l i n n y c h i p t a k ó w . R ó w ­ nież tematyka scen figuralnych na p o b i a ł k o w a n y c h na­ czyniach, zwłaszcza tych znanych jedynie z tradycji, 6 0 H. 23. Doniczka. Wyk. 1955 r. Lucjan Serwaciński, Wie­ ruszów. II. 24. Talerz, 0 29 cm. II. 25. Talerz, 1726 r. II. 26. Talerz, 0 33 cm. 1820 r. 23 24 n a w i ą z u j e do scen w y s t ę p u j ą c y c h na kaflach (polowa­ nie, sceny rodzajowe) . Współcześnie proces przenosze­ nia tradycyjnej ornamentyki z naczyń na kafle zaobser­ wowano w Ł ą ż k u Ordynackim. N i e z b ę d n a w kaflarstwie u m i e j ę t n o ś ć p o s ł u g i w a n i a się formami do w y t ł a c z a n i a gliny dała prawdopodobnie p o c z ą t e k m a j o l i k o w y m pla­ kietom o tematyce religijnej, k t ó r e spotyka się czasem wmurowane w ściany kapliczek, np. w K r a k o w s k i e m i Rzeszowskiem . 61 B2 Na podstawie przytoczonych w y ż e j m a t e r i a ł ó w przy­ puszczać można, że m a j o l i k i i półmajoliki są w kulturze ludu polskiego zjawiskiem stosunkowo p ó ź n y m , p r z e j ę ­ t y m z r z e m i o s ł a cechowego w okresie, kiedy ten rodzaj ceramiki zaczął już tracić uznanie dotychczasowego k r ę ­ gu odbiorców z wyższych w a r s t w społecznych. P r z y c z y n ą tego zjawiska b y ł a zapewne konkurencja ceramiki i m ­ portowanej, jak r ó w n i e ż rozwój krajowych manufaktur fajansu i porcelany. Proces powyższy p r z y p a d a ł na X V I I I w., o czym ś w i a d c z y ł y b y m a t e r i a ł y z G d a ń s k a i Miechocina. Konieczność szukania masowego odbiorcy, rozporządzającego s k r o m n y m i środkami materialnymi, s p o w o d o w a ł a znaczne uproszczenie dekoracji i dostoso­ wanie jej do gustu ludowego nabywcy. Poszerzenie się k r ę g u odbiorców tej ceramiki s p o w o d o w a ł o z kolei iloś­ ciowy wzrost pracowni i ośrodków, gdzie była ona w y ­ rabiana. Nadal jednak g ł ó w n y m producentem majolik i p ó ł m a j o l i k dla wsi pozostały cechowe miejskie ośrodki garncarskie i ewentualnie dawne dworskie — j a k M i e chocin. Dopiero w 2 poł. X I X w. ten rodzaj w y t w ó r c z o ś c i p r z y j ą ł się w nielicznych zresztą o ś r o d k a c h wiejskich, co wiązało się często ze s p o w o d o w a n ą w z g l ę d a m i eko­ nomicznymi m i g r a c j ą na wieś garncarzy miejskich. Cha­ rakterystycznym p r z y k ł a d e m tego jest Ł ą ż e k Ordynacki, gdzie geneza w y r o b u malowanych półmajolik wiąże się z osiedleniem garncarzy z o ś r o d k ó w cechowych w Krze­ szowie, Sokołowie M a ł o p o l s k i m i Leżajsku. W z w i ą z k u z dostosowaniem produkcji majolik i pół­ majolik do potrzeb ludowego odbiorcy uległy przemia­ nie r ó w n i e ż formy dekoracji. S k ą p a ilość zachowanego do dziś m a t e r i a ł u zabytkowego nie pozwala na szczegó­ łowe rozpatrzenie tego zagadnienia. O p i e r a j ą c się jednak 78 �26 25 na p r z y k ł a d a c h dostarczonych przez wykopaliska z M i e chocina w i d a ć jak w m i a r ę odchodzenia od pierwotnej dekoracji stylowej p o j a w i a ł y się nowe m o t y w y , a stoso­ wane poprzednio były t w ó r c z o przetwarzane, co nada­ wało wyrobom ludowy charakter. W n i e k t ó r y c h przy­ padkach na białe tło przenoszono tradycyjne motywy geometryczne, występujące na ceramice czerwonej. Trudno byłoby już na obecnym etapie silić się na o k r e ś ­ lenie ogólnych cech stylu ludowego w wyrobach p o b i a ł kowych i majolikach. Można jedynie stwierdzić, że i n ­ dywidualnego stylu d o p r a c o w a ł y się n i e k t ó r e ośrodki, jak np. wspomniany k i l k a k r o t n i e Łążek Ordynacki w woj. lubelskim, B o l i m ó w w Ł o w i c k i e m , czy ośrodki kurpiowskie. Materiałów, k t ó r e u m o ż l i w i ł y b y pełniejszą a n a l i z ę zjawiska, dostarczyć m o g ą wykopaliska na terenie w y ­ branych o ś r o d k ó w garncarskich i to z a r ó w n o miejskich, jak np. Sokołów Małopolski, W y s z k ó w lub P u ł t u s k , jak i wiejskich, np. Bratucice koło Bochni. Wiele cennych m a t e r i a ł ó w dotyczących omawianych r o d z a j ó w ceramiki na obszarze Polski m o g ł y b y dać r ó w n i e ż zbiory m u z e ó w w Leningradzie i L w o w i e , gdzie znajduje się sporo na­ szych w y r o b ó w garncarskich, zgromadzonych w 2 poł. X I X w. Produkcja m a j o l i k i i półmajoliki ludowej w Polsce nie jest zjawiskiem izolowanym. Szczególnie często spo­ tykamy się z t y m i wyrobami na terenie Europy Zachod­ niej, przy czym większość z nich posiada p o d o b n ą tema­ t y k ę dekoracji malarskiej. Różnica polega m . i n . na t y m , że np. w krajach niemieckich czy w Czechach granica między wyrobami l u d o w y m i a nieludowymi jest nie­ kiedy trudna do precyzyjniejszego o k r e ś l e n i a , u nas na­ tomiast z chwilą, gdy m a j o l i k i i p ó ł m a j o l i k i przeszły w skład inwentarza k u l t u r y ludowej, wzory stosowane w zdobnictwie uległy uproszczeniu i przetworzeniu w du-, chu ornamentyki ludowej. PRZYPISY 1 E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Stan b a d a ń nad garncarst­ wem, „Pol. Szt. L u d . " R. X V I I I . 1964, s. 220—224. 2 P r ó c z takich zdarzają się także naczynia pokryte p o b i a ł k ą , ale niemalowane, m. in. miednice, g a r n k i pob i a ł k o w a n e tylko w e w n ą t r z , m a ł e k u b k i i garnuszki, podstawki. 3 Współcześnie, ze w z g l ę d ó w oszczędnościowych sto­ sują garncarze na ogół jednorazowy w y p a ł , podczas gdy dawny dwurazowy d a w a ł znacznie lepsze w y n i k i ; por. R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 24. 4 N a z w ą p ó ł m a j o l i k a , mezzamajolika lub półfajans ..określa się wyroby o czerepie w y k o n a n y m ze z w y k ł e j gliny, p o k r y w a n y m białą p o l e w ą , na k t ó r e j maluje się d e k o r a c j ę farbami podszkliwnymi i kryje przejrzystym szkliwem": Słownik Terminologiczny Sztuk Pięknych, Warszawa 1969, s. 105. 5 Barwne polewy stosowane są przede wszystkim w Chmielnie i w Starym Sączu, dawniej m. in. w K o ­ łaczycach i Brzostku. W Ł ą ż k u Ordynackim tło malatur s t a n o w i ą wymiennie p o b i a ł k a , czerwona glinka oraz polewa cielesna, powstała przez zmieszanie białej i czerwonej. 6 Doświadczeni garncarze zestawiali je często „na oko". Ponadto w i e l u z nich nie p a m i ę t a już d o k ł a d n i e proporcji, inni do teraz n i e c h ę t n i e je u j a w n i a j ą . 7 Wg R. Krzywca przeciętnie daje się 8—12°/o do 20% cyny; Podstawy technologii ceramiki, P o z n a ń 1950, s. 58. 8 Czyli w temperaturze ok. 900°, podczas gdy w y ­ starczyłoby ok. 400 'C, Krzywiec, op. cit., s. 58. 9 Janina Krajewska, Ceramika kaszubska z końca X I X i początku X X w., „Pol. Szt. L u d . " R. X I I , 1958, s. 164. 10 T a m ż e , s. 164. 11 „ F a j a n s w ł a ś c i w y , wypalany w temp. ok. 900°C z g l i n zabarwionych z d o m i e s z k ą wapnia, k r y t y nie­ przejrzystym b i a ł y m szkliwem o ł o w i o w o - c y n o w y m ; m a ­ lowidła wykonuje się albo ceramicznymi farbami pod­ szkliwnymi (na surowym szkliwie niewypalonym np. m a j o I i k a), albo farbami naszkliwnymi na w y p a l o n y m szkliwie". Słownik terminologiczny... s. 105. Pod WEP (Wielka Encyklopedia Powszechna PWN), fajans; K r z y ­ wiec, op. cit., s. 76. 79 �12 W szkliwach alkalicznych topnikami są związki metali alkalicznych, np. sodu, potasu, por.: S ł o w n i k ter­ minologiczny..., s. 337. Szkliwa zestawionego z potasu i g l i n k i u ż y w a ł w k o ń c u w. X I X garncarz w Chodzieży. 13 Por. T. Szetela, Ceramika z Miechocina. „Pol. Szt. L u d . " , R. X X I I I , 1969, s. 18. 14 Reinfuss, op. cit., s. 58. 15 W prostszej formie w y s t ę p u j e sgraffito na cera­ mice czerwonej. Znane są też p r z y k ł a d y n a ś l a d o w a n i a sgraffito przez w y p e ł n i a n i e r y t u i n n y m kolorem, por. Reinfuss, op. cit., s. 60. 16 M . Zywirska, Garncarstwo w Puszczy Białej, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficzne" T. V I I , 194B/9, s. 340. 17 R. Reinfuss, Ludowe kafle malowane, Kraków 1966, s. 31 i nast. 18 Ż y w i r s k a . op. cit., s. 344, i l . 5. 19 Z. S. (Z. S z e m b e k ó w n a ) , Dalsze przyczynki do etnografii Wielkopolski, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", T. X I I , 1912, s. 8—9. 20 M . Waiwrzeniecki, The peasant A r t of Russian Poland, „The Studio", 1912, i l . 482. 21 B. Stelmachowska, Sztuka ludowa na Kaszubach, P o z n a ń 1937, i l . 85. 22 Z m a r ł przed r. 1890, pochodzić m i a ł zza Wisły. 23 Krajewska, op. cit., s. 226; H . F. Secker, Die alte Topferkunst Danzigs und seiner Nachbarstadte, „Cice­ rone" r. V I I , 1915, s. nlb. 24 W zbiorach Muzeum Pomorskiego w S ł u p s k u . 25 F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa, Rzeszów 1956, s. 101. 26 Publikowany przez Wawrzenieckiego (op. cit., i l . 481) bez m e t r y k i ; przez E. Frankowskiego — w grupie ceramiki z Mazowsza (Sztuka ludowa, (w:) Wiedza o Pol­ sce, Warszawa 1932, T. I I I , s. 364, i l . 47), a przez T. Szafrana w grupie ceramiki kurpiowskiej (Garncar­ stwo ludowe w p r z e m y ś l e ceramicznym, „Przemysł. Rze­ miosło. Sztuka", R. I V , 1924, nr 2, tabl. do s. 15). 27 M . P r z e ź d z i e c k a , Wystawa sztuki ludowej B i ł g o rajszczyzny, „Pol. Szt. L u d . " , R. V I I I , 1954, s. 62. 28 A . Dobrowolska, M a t e r i a ł y do ludowej k u l t u r y artystycznej Pomorza Zachodniego, „Pol. Szt. L u d . " . R. X , 1956, s. 184. 29 Z. Ciesielski, Z b a d a ń nad garncarstwem ludo­ w y m w w o j . białostockim, „ L u d " R. L I I , 1968, s. 223. 30 B. Stelmachowska, Współczesna ceramika ludo­ wa na Kaszubach, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, s. 100— 103; Reinfuss, Garncarstwo..., s. BI—2. 31 Monografia przygotowana do d r u k u przez a u t o r k ę tego a r t y k u ł u . 32 P o d s t a w o w ą b a z ę m a t e r i a ł o w ą tego opracowania s t a n o w i ą m a t e r i a ł y archiwalne Zespołu Dokumentacji Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N w Krakowie. 33 M a p ę sporządzono na podstawie p o w y ż s z y c h ma­ t e r i a ł ó w oraz cytowanej w przypisach literatury. W roz­ r ó ż n i e n i u miast i wsi p r z y j ę t o współczesny status m i e j ­ scowości, s t ą d k i l k a tradycyjnych o ś r o d k ó w miejskich figuruje na mapie jako wsie. W wykazie o ś r o d k ó w po­ dano w nawiasach p r z y b l i ż o n ą d a t ę działalności o ś r o d ­ ka, jeśli w y k r a c z a ł a wstecz poza X I X w. lub znak za­ pytania, jeśli w i a d o m o ś c i dotyczące charakteru produk­ cji ośrodka w y m a g a j ą sprawdzenia. 34 A. Skurpski, Kaflarstwo mazurskie, „Pol. Szt. L u d . " R. I X , 1955, s. 244; J. Grabowski, Sztuka ludowa W a r m i i i Mazur, „Pol. Szt. L u d . " , R. I I I , 1949; por. Rein­ fuss, Ludowe kafle... Liczne, bogato zdobione naczynia z tych t e r e n ó w publikuje K . H . Clasen, Ostpreussen, Weimar 1942, i l . 158—160 i i n . 35 Krajewska, op. cit., s. 161—6, 216—26. 36 Dobrowolska, op. cit., s. 184. 37 Zbiory Muzeum Pomorskiego w S ł u p s k u . Mate­ r i a ł y w opracowaniu. 38 Z. S. ( S z e m b e k ó w n a ) , op. cit.. s. 8—9. 39 Były to pracownie Józefa P i e r c z y ń s k i e g o i Lenar­ towicza, k t ó r y c h w y r o b y z n a j d u j ą się w zbiorach Od­ działu K u l t u r y i Sztuki L u d o w e j Muzeum Narodowego w Poznaniu. Pierwszy z nich n a w i ą z y w a ł do tradycyj­ nych technik zdobniczych pod w p ł y w e m nauczyciela-ludoznawcy, I . Ziębowicza. Za p o w y ż s z ą i n f o r m a c j ę dzię­ k u j ę serdecznie mgr S t a n i s ł a w o w i Błaszczykowi. 40 V. Scheufler, Katalog ż i t a v s k y c h fajansi, „Ćesky L i d " , R. L , 1963. s. 279—<84; tenże, Ź i t a v s k e fajanse, „ C e s k o s l o v e n s k a Etnografie", R. V I , 1958, s. 163—165. 41 R. Weinhold, Tópferwerk in der Oberlausitz, Ber­ l i n 1958, s. 104. 42 L . Dubiel, Cieszyńska ceramika ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , R. X I , 1957, s. 200 i nast. 43 F. Kotula, Leżajski o ś r o d e k ceramiczny. „Pol. Szt. L u d . " , R. V I I , 1953, s. 27; T. Szetela, Malowane kafle z L e ż a j s k a , „Pol. Szt. L u d . " , R. X V I I , 1963, s. 181 i nast. 44 St. K o p c z y ń s k i , Przemysł ludowy na tle stosun­ ków gospodarczych pow. włodawskiego, Warszawa 1930, s. 184. 45 Por. H . Z a ł ę s k a , Ceramika. Techniki produkcji, T o r u ń 1954, s. 146; B. Z b o i ń s k a - D a s z y ń s k a , B. K o ł o d z i e jowa, „ C e r a m i k a europejska od ś r e d n i o w i e c z a do naszych dni , Katalog wystawy, K r a k ó w 1964, s. 24 i nast. 46 M . P i ą t k o w i c z - D e r e n i o w a , Kafle wawleskie okre­ su wczesnego renesansu. „ S t u d i a do dziejów Wawelu", T. I I , K r a k ó w 1961, s. 337, 339. 47 T a m ż e , s. 369. 48 F. P i e k o s i ń s k i , Dawne ślady wyrobu majolik w Krakowie, Sprawozdania K o m i s j i H i s t o r i i Sztuki, T. I I I , 1888, s. 7, 9. 49 I . Baranowski. Przemysł polski w XVI w., War­ szawa 1919, s. 24. 50 F. Kotula, Rzeszowska majolika ludowa, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I , 1953, s. 311; tenże, Materiały..., s. 24, 56 i nast. 51 Szetela, Ceramika..., s. 20 i nast. 52 T. K r u s z y ń s k i , Zdunowie g d a ń s c y w dawniejszych czasach, „ P r z e m y s ł . Rzemiosło. Sztuka", 1922, z. 4, s. 30. 53 J. Dobrzycki, Ś l ą s k a w y t w ó r c z o ś ć ceramiczna w X V I I I w., „ P r z e m y s ł . Rzemiosło. Sztuka" R. I I I , 1923, z. 1/2, s. 47. 54 M . Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do za­ wodu w świetle polskich s t a t u t ó w cechowych, Studia z dziejów r z e m i o s ł a i p r z e m y s ł u , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, T. V I , s. 104 i nast. 55 Szetela, Ceramika..., s. 97 i nast. 56 Secker, op. cit. 57 Scheufler, 2itavske..., s. 164—5. 58 W Siemiatyczach i s t n i a ł a w pocz. w. X X w y t w ó r ­ nia ceramiki B. Maliniaka (por.: Pamiętnik wystawy ceramiki, Warszawa 1913), z k t ó r ą k o n t a k t o w a l i się m i e j ­ scowi garncarze. O Bolimowie •— zob. Reinfuss, Garn­ carstwo..., s. 82. 59 E. Kowecka, Wytwórnie i produkcja ceramiki szlachetnej w regionie sandomiersko-kieleckim w XIX w., W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1968. 60 Szetela, Malowane kafle..., s. 177. 61 Reinfuss, Ludowe kafle..., s. 89 i in. 62 M . in. w kapliczkach w Siołkowej pow. Nowy Sącz, z k t ó r y c h jedna jest datowana (1836) i autoryzo­ wana. T a k ż e St. Tomkowicz, Siady fabrykacji majolik znajdowane w okolicach K r a k o w a , Sprawozdania K o ­ misji do badania historii sztuki w Polsce, T. V I I I , 1912, s. 298—301. Właścicielami eksponatów są: Muzeum Narodowe, Kraków — il. 1, 2, 4, 5, 6b; Muzeum Narodowe, Poznań — il. 9b, 10; Muzeum Mazurskie, Szczytno — il. 9a, 24; Muzeum im. Orlcana, Rabka — il. 6a; Muzeum Etnograficzne, Kra­ ków — il. 12; Muzeum Śląskie, Wrocław — il. 25; Muzeum Pomorskie, Gdańsk — i l . 26; Muzeum, Słupsk — il. 20; Muzeum, Lwów — il. 11. Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 9a, 8, 13, 17, 22, 24, 25; Jan Swiderski — il. 1, 2, 4—7, 9b, 10, 12, 16, 18, 20, 23; Barbara Brachacka — il. 15; Eugeniusz Frankowski — il. 11; Andrzej Rokicki — il. 26. Rys.: Magdalena Reinfuss i Anna Kunczyńska — il. 19; Maria Czarnecka wg opr. Ewy Fryś-Pietraszek — il 3. Repr.: A. Fischer, LUD POLSKI, Lwów, Warszawa, Kraków 1926 — il. 14; „Peasant art in Russia", „The Studio", 1912 — il. 21. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ae7a426d2eebeb2c13a3b4cbf9a6176.pdf debb3b81365ce75027ac3f0184490865 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3832 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3593 Title A name given to the resource Strony tytulowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK O R G A N PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ INSTYTUTU НАРОДНОЕ BADANIA SZTUKI LUDOWEJ ИСКУССТВО Е Ж Е М Е С Я Ч Н И К L'ART POPULAIRE REVUE P O L I S H P E A S A N T MONTHLY T POLONAIS MENSUELLE R A R T R E V U E E Ś A R T Y K U Ł Y Ć T E O R E T Y C Z N E JÓZEF G R A B O W S K I — Zagadnienie stylu ludowego V . WITOLD DYNOWSKI Historycyzm w sztuce ludowej 1. O P R A C O W A N I A W Ł A D Y S Ł A W A K O L A G O - Łyżniki podhalańskie. R O M A N R E I N F U S S — Skrzynie zdobione z okolic K r a k o w a I I . Skrzynie kaszowskie. M A R I A Z Y W I R S K A — Tiulowe czepce kurpiowskie. P U B L I K A C J E M A T E R I A Ł Ó W JÓZEF G R A B O W S K I — O b r a z y na szkle z Jeleśni. M A R I A Ż Y W I R S K A — Kurpiowska forma cemen­ t o w a na „pustaki". D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y M A R I A N S O B I E S K I — „ K o z i o ł " zbąsko-lubuski. A D A M G L A P A — Z doświadczeń nad fotografowa­ niem tańców ludowych. M I E C Z Y S Ł A W G Ł A D Y S Z — Badania sztuki ludowej na Śląsku Cieszyńskim, Gór­ nym i O p o l s k i m . W A N D A M O D Z E L E W S K A — Czepce tiulowe haftowane z regionu Kurpie-Gocie. UWAGI - UZUPEŁNIENIA — POLEMIKA H I E R O N I M S K U R P S K I — Realizm kafli mazurskich. Z P I Ś M I E N N I C T W A M A R I A N Y I R Y — Najnowsze wydawnictwa d o t y ­ czące węgierskiej sztuki ludowej. J A N R E Y C H M A N — Główne opracowania sztuki ludowej słowac­ kiej. J. R. — Tvar. Т. Z. — Tanećni listy. ROK I II WRZESIEŃ-PAŹDZIERNIK 1948 Nr 9-10 �W I E S Z A D Ł O Ł Y Ż N I K A P O D H A L A Ń S K I E G O � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82465125ca8923c76dbee4c786627c28.pdf 7c7d3df35509ae30c4076ef652f695a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4868 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4517 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.237-247 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ludowy w Polsce, w druku. T. S e w e r y n na podstawie tradycji lokalnej częstochowskiej p o d a ł , że Gotłieb H a r b i c h był m a l a r z e m i d r z e w o r y t n i k i e m (por. Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937, s. 25). W c z ę s t o c h o w ­ s k i c h księgach m i e j s k i c h n o t o w a n y j e s t H a r b i c h j a k o „ m a l a r z " ( A r c h i w u m M i e j s k i e w Częstochowie, Księga L u d n o ś c i 1865). S y g n o w a n e p r z e z n i e g o o b r a z k i d e w o c y j n e , j a k i e udało m i się odnaleźć, są r ę c z n i e b a r ­ w i o n y m i stalorytami. 5 M . P r z e ź d z i e c k ą , Na tropach skulskich ochweśników, „ P o l . Szt. L u d . " R. X I , 1957, N r 4, s. 250—256; S t . Błaszczyk, P l a s t y k a [ w : ] Kultura ludowa Wielko­ polski, r e d . J . B u r s z t a , P o z n a ń I960, t . I I , s. 603 i n a s t . 6 A. Kunczyńska-Iracka, Obrazy częstochowskie, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966, N r 2, s. 75—100 o r a z Ma­ larze ludowi z Gidel, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I X , 1965, N r 2, s. 79—100. 7 A . Jaśkiewicz, Materiały do historii cechowego rzemiosła artystycznego XVIII i pierwszej połowy XIX w. w Nowej Częstochowie, „Archiwa, B i b l i o t e k i i M u z e a K o ś c i e l n e " , Т . V I , 1963; A . G ł ę b o c k i ( p o d p i s a n y j a k o G ł ę b o w s k i ) , K i t k a słów o malarstwie w Częstocho­ wie, „ W i e k " , 1874, N r 24—28. S. Szymański c y t u j e go j a k o Gołębiowskiego. 8 W s z y s t k i e c y t o w a n e f r a g m e n t y t e k s t ó w pochodzą ze z s z y t k i d o k u m e n t ó w c e c h u m a l a r z y w C z ę s t o c h o w i e , znajdujących się o b e c n i e w B i b l i o t e c e M i e j s k i e j w C z ę ­ s t o c h o w i e , s y g n . 180.125. 9 J . U. Niemcewicz, Podróże historyczne po zie­ miach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte, Pa­ r y ż — P e t e r s b u r g , 1858, s. 484. T e n c y t a t w y j ą t k o w o powtarzam. 10 A . G ł ę b o c k i , o p . c i t . 11 S t . Szymański, W a r s z t a t skulski..., w y d . cyt., s. 116. 12 A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Obrazy częstochowskie..., w y d . cyt. 13 M . P r z e ź d z i e c k ą , op. c i t . 14 S t . Szymański, Warsztat skulski..., w y d . cyt., s. 120. 15 A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Malarze ludowi z Gidel..., w y d . cyt. 16 St. Szymański, Warsztat skulski..., w y d . cyt., s. 125. N Jolan Balogh, A. N E P M U V E S Z E T ES A T O R T E N E T I p r a j z i Ertesitó", t. X L I X , 1967, s. 73—165, i l . 130. S T l L U S O K (Sztuka A r t y k u ł J o l a n B a l o g h składa się z d w ó c h części: t e o r e t y c z n e j , w której a u t o r k a o m a w i a m e t o d y b a d a n i a sztuki ludowej — i części h i s t o r y c z n e j , g d z i e r o z p a t r u ­ j e w p ł y w r e n e s a n s u n a sztukę ludową. W p i e r w s z e j części p r a c y a u t o r k a o m a w i a z n a c z e n i e s z t u k i l u d o w e j d l a całości k u l t u r y w ę g i e r s k i e j o r a z w y ­ s o k i p o z i o m t e j s z t u k i n a W ę g r z e c h . W t r a k c i e badań n a d sztuką l u d o w ą w y ł a n i a się w i e l e s k o m p l i k o w a n y c h p r o b l e m ó w : p r z e d m i o t e m badań j e s t b o w i e m z j e d n e j s t r o n y l u d , będący ź r ó d ł e m t e j s z t u k i , z d r u g i e j — s a m o dzieło s z t u k i . Z t e g o w z g l ę d u , studiując sztukę l u d o w ą , należy p o s ł u g i w a ć się m e t o d a m i s t o s o w a n y m i z a r ó w n o p r z e z e t n o g r a f i ę , j a k i p r z e z historię s z t u k i . B a d a n i a n a d sztuką l u d o w ą p r o w a d z o n e b y ł y dotąd na Węgrzech przez etnografów, natomiast historycy s z t u k i r z a d k o z a j m o w a l i się tą dziedziną. Jedną z p i e r w ­ s z y c h , która w s t u d i a c h n a d sztuką l u d o w ą stosowała m e t o d y h i s t o r i i s z t u k i , podkreślając jednocześnie p o t r z e ­ bę s t o s o w a n i a t y c h m e t o d , b y ł a s i o s t r a a u t o r k i H e l e n a Balogh (Les edifices de bois Varchitecture religieuse hongroise, B u d a p e s t 1941). J o l a n B a l o g h s t a w i a s o b i e p y t a n i e , w j a k i sposób m o ż n a w y k o r z y s t a ć m e t o d y h i s t o r i i s z t u k i d o badań n a d sztuką l u d o w ą i s t w i e r d z a , że sztukę l u d o w ą należy r o z p a t r y w a ć z t r z e c h p u n k t ó w w i d z e n i a : 1) h i s t o r y c z ­ n e g o , t z n . badań ź r ó d ł o w y c h n a d sztuką l u d o w ą , 2) s t o ­ s u n k u s z t u k i l u d o w e j do stylów h i s t o r y c z n y c h — w r e s z ­ c i e 3) a n a l i z y cech s t y l o w y c h s z t u k i l u d o w e j i j e j o d ­ rębnej e s t e t y k i . Oczywiście a u t o r k a zdaje sobie sprawę, że w s k a z a n e a s p e k t y n i e w y c z e r p u j ą całości p r o b l e m a ­ t y k i , a l e w y t y c z a j ą j e d y n i e z a s a d n i c z e k i e r u n k i badań n a d sztuką l u d o w ą . 1) B a d a n i a h i s t o r y c z n e , c z y l i b a d a n i a ź r ó d ł o w e , które według a u t o r k i , stanowią bazę d l a w s z y s t k i c h dal­ s z y c h poczynań, p o w i n n y iść w trzech kierunkach. W p i e r w s z y m r z ę d z i e należy przebadać s p r a w ę k o n ­ taktów w s i z i n n y m i środowiskami i znaczenie t y c h k o n t a k t ó w j a k o źródła i n s p i r a c j i d l a s z t u k i l u d o w e j . W a ż n ą r o l ę w k o n t a k t a c h m i ę d z y w s i ą a i n n y m i śro­ d o w i s k a m i odgrywały d w o r y . Renesans n a Węgrzech rozszedł się z g ł ó w n e g o c e n t r u m j a k i m b y ł d w ó r k r ó ­ l e w s k i i n a zasadzie powiązań r o d z i n n y c h l u b urzędo­ w y c h dotarł d o p r o w i n c j o n a l n y c h d w o r ó w , a b y z k o l e i oddziałać n a ś r o d o w i s k o w i e j s k i e . Z e źródeł a r c h i w a l ­ n y c h w y n i k a , że p r z y b u d o w a c h p o d e j m o w a n y c h przez w y ż s z e w a r s t w y społeczne, g ł ó w n i e n a p r o w i n c j i , p r a c o ­ w a l i l i c z n i rzemieślnicy w i e j s k i e g o pochodzenia, którzy n i e b y l i członkami cechów. W ę g i e r s c y m a g n a c i z a t r u d n i a l i l i c z n e rzesze r z e m i e ś l ­ n i k ó w : k a m i e n i a r z y , s n y c e r z y , cieśli, g a r n c a r z y i ko­ w a l i , k t ó r z y n i e należąc d o c e c h ó w , p r a c o w a l i t a k j a k .profesjonalni njigstrowie. P r z y w i e l k i c h przedsięwzię­ ludowa i style historyczne), „A Ne- ciach budowlanych, j a k np. wznoszone p r z e z króla z a m k i , p r a c o w a l i n i e t y l k o artyści c e c h o w i , a l e także niestowarzyszeni w cechach pomocnicy, zapewne w i e j ­ skiego pochodzenia. Dzięki t y m w ł a ś n i e niestowarzyszonym „partaczom" — j a k i c h wówczas nazywano — r e n e s a n s o w e f o r m y trafiały d o s z t u k i l u d o w e j . Obok d w o r u niewąptliwy wpływ wywierała na wieś parafia. K s z t a ł c e n i w k o l e g i a c h księża m i e l i możność o p a n o w a ­ n i a p e w n y c h umiejętności r y s u n k o w y c h , zwłaszcza p o ­ znania niektórych ornamentów renesansowych, jak o t y m świadczą r ę k o p i s y kościelne, ś p i e w n i k i i t p . W t e n sposób o r n a m e n t y t e p r z e d o s t a w a ł y się n a w i e ś . Z d a r z a ł o się także, że s a m i księża w y k o n y w a l i p o l i ­ c h r o m i e kościelne, korzystając z pomocy miejscowe-* ludności, która dzięki t e m u bezpośrednio m o g ł a zetknąć się z renesansową f o r m ą . Dalszym postulatem w badaniach historycznych nad sztuką ludową są, zdaniem autorki, poszukiwania a r c h i w a l n e , prowadzące do u s t a l e n i a n a z w i s k i w i a ­ domości o w i e j s k i c h rzemieślnikach. W końcu a u t o r k a z w r a c a u w a g ę n a z n a c z e n i e badań n a d d z i e j a m i p o ­ szczególnych z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j . 2) S t o s u n e k s z t u k i l u d o w e j d o s t y l ó w h i s t o r y c z n y c h . Zależności m i ę d z y sztuką l u d o w ą a s t y l a m i h i s t o r y c z ­ n y m i należy badać w p i e r w s z y m rzędzie w o p a r c i u o sztukę d a n e g o k r a j u , a następnie, jeśli t o m o ż l i w e , także w z e s t a w i e n i u ze sztuką obcą. S z c z e g ó l n e j e d n a k znaczenie m a porównanie s z t u k i l u d o w e j z z a b y t k a m i t e g o t e r e n u , w o b r ę b i e k t ó r e g o ją r o z p a t r u j e m y , g d y ż n a t y m t l e można n a j ł a t w i e j w y t ł u m a c z y ć p o c h o d z e n i e poszczególnych gałęzi s z t u k i , a n a w e t poszczególnych dzieł. O m a w i a j ą c w p ł y w y s t y l ó w h i s t o r y c z n y c h n a sztukę l u d o w ą a u t o r k a s t w i e r d z a , że s z t u k a r o m a ń s k a n i e z n a j ­ duje odbicia a n i w węgierskim b u d o w n i c t w i e ludo­ w y m , ani w l u d o w y m ornamencie: I n a c z e j w y g l ą d a s p r a w a ze s t y l e m g o t y c k i m , k t ó r y zakorzenił się n a długo w sztuce l u d o w e j W ę g i e r . R z e ­ mieślnicy w i e j s c y powtarzali ornamenty zaczerpnięte ze s z t u k i g o t y c k i e j w d e k o r a c j i t a b e r n a k u l ó w , k r o p i e l nic i b r a m w j a z d o w y c h . D o a r c h i t e k t u r y w i e j s k i c h koś­ c i o ł ó w g o t y k w n i ó s ł t y p s p i c z a s t e g o hełmu, z d o b i o n e g o niekiedy czterema n i ż s z y m i w i e ż y c z k a m i . N i e d a się w pełni stwierdzić, w j a k i m - s t o p n i u oddziałały n a sztukę l u d o w ą g o t y c k i e p r z e d s t a w i e n i a f i g u l a r n e , g ł ó w ­ n i e f r e s k i , z k t ó r y c h zresztą w i e l e określa się j a k o dzieła p r o w i n c j o n a l n e . W poszczególnych warsztatach p r o w i n c j o n a l n y c h p r a c o w a l i j e d n a k t a k ż e i artyści w i e j ­ scy, stąd w p ł y w y t e musiały b y ć ż y w e , m i m o że w c h w i l i o b e c n e j n i e są już d o u c h w y c e n i a . W k o n ­ k l u z j i a u t o r k a s t w i e r d z a , że o d d z i a ł y w a n i e f o r m g o t y c ­ k i c h n a sztukę l u d o w ą można n a j l e p i e j zaobserwować 237 �na przykładach przemysłu a r t y s t y c z n e g o , głównie p r z e d ­ m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku, j a k m e b l e czy n a c z y n i a gliniane. N a sztukę l u d o w ą W ę g i e r szczególny w p ł y w m i a ł r e n e s a n s , d l a t e g o a u t o r k a o m a w i a dokładnie t e n p r o ­ b l e m w d r u g i e j części s w e g o s t u d i u m . B a r o k oddziałał n a b u d o w n i c t w o w i e j s k i e G ó r n y c h i Z a c h o d n i c h Węgier (Felvideken, D u n a n t u l ) , gdzie spo­ t y k a się d o m y o f a s a d a c h r o z c z ł o n k o w a n y c h p i l a s t r a m i (Gomorben). S t y l ten wywarł również w p ł y w na m e ­ b l a r s t w o l u d o w e , co z a o b s e r w o w a ć można szczególnie w f o r m a c h krzeseł. Z n a l a z ł o n p o n a d t o o d b i c i e w l u d o ­ w e j rzeźbie f i g u r a l n e j , o c z y m świadczą l i c z n e g r u p y U k r z y ż o w a n i a ( K a l v a r i a k ) , posągi M a t k i B o s k i e j czy w i e j s k i e k a p l i c z k i . J a k o przykład podaje a u t o r k a i n t e ­ resujące g r u p y U k r z y ż o w a n i a z S i e d m i o g r o d u zacho­ w a n e w Nóprajzi M u z e u m . W p ł y w r o k o k a n a sztukę l u d o w ą j e s t n i e w i e l k i i z a ­ z n a c z a się p r z e d e w s z y s t k i m w d e k o r a c j i m a l o w a n y c h sufitów. Z n a c z n i e głębszy ślad, szczególnie w a r c h i t e k t u r z e , p o z o s t a w i ł w sztuce l u d o w e j k l a s y c y z m , który s t a n o ­ w i ł n i e j a k o kontynuację p e w n y c h f o r m z a k o r z e n i o n y c h n a w s i w ę g i e r s k i e i o d czasów r e n e s a n s u . W budow­ n i c t w i e w i e j s k i m X V I I I w . wracają w p r o w a d z o n e jesz­ cze w o k r e s i e r e n e s a n s u a r k a d y w s p a r t e n a f i l a r a c h , k t ó r y c h łuki zastąpiono j e d n a k b e l k o w a n i e m . M n i e j s z e z n a c z e n i e miał d l a s z t u k i l u d o w e j b i e d e r ­ m e i e r , ale z a p e w n e p o d w p ł y w e m t e g o s t y l u r o z p o w ­ szechniły się w n i e j n a t u r a l i s t y c z n e w kształcie i w k o ­ lorycie ornamenty kwiatowe. 3) A n a l i z a cech stylowych. Estetyka. Uchwycenie c h a r a k t e r u sztuki l u d o w e j jest według J o l a n B a l o g h z a d a n i e m w y j ą t k o w o t r u d n y m . M o ż n a t o osiągnąć p o ­ przez porównywanie zabytków sztuki (oficjalnej — p r z y p . E . S. S.) i s z t u k i l u d o w e j . P r z e j m o w a n i e form s z t u k i ( o f i c j a l n e j ) p r z e z sztukę l u d o w ą n i e było n i g d y b i e r n e , g d y ż z a z w y c z a j ulegały o n e r ó ż n o r o d n y m p r z e ­ kształceniom i d e f o r m a c j i . M o t y w zaczerpnięty przez sztukę l u d o w ą b y ł w i ę c j e d y n i e s u r o w c e m , z k t ó r e g o wykształcała się n o w a f o r m a , stąd n i e k i e d y t a k t r u d n o i e s t znaleźć p i e r w o w z ó r d l a k o n k r e t n e g o dzieła s z t u k i l u d o w e j . F a k t , że s z t u k a l u d o w a p r z e t w a r z a istniejące motywy w s k a z u j e , że w obrębie t e j s z t u k i i s t n i e j e swoiste poczucie s t y l u . Wiejskiego artystę n i e krępują klasyczne normy i s t y l o w e reguły, stąd n a p o t k a n a f o r m ą posługuje się swobodnie, k i e r o w a n y jedynie i n s t y n k t e m twórczym. Z t e g o w z g l ę d u s z t u k a l u d o w a prześciga n i e j e d n o k r o t n i e fantazją i p o m y s ł o w o ś c i ą sztukę c e c h o w ą . O r n a m e n t w sztuce l u d o w e j c h a r a k t e r y z u j e się l u ź ­ n y m r y t m e m , a l e całość ujęta j e s t w s z t y w n e ramy k o m p o z y c j i , najczęściej s y m e t r y c z n e j i t e d w i e prze­ c i w s t a w n e c e c h y uzupełniają się t u t a j c a ł k o w i c i e . W sztuce l u d o w e i w y s t ę p u j ? w y ł ą c z n i e b a r w y c z y s t e . G a m a b a r w n a n i e j e s t n a t u r a l i s t y c z n a i s p r o w a d z a się do t r z e c h k o l o r ó w : c z e r w o n e g o , n i e b i e s k i e g o i c z a r n e g o . Zwiększenie l i c z b y kolorów oraz n a t u r a l i s t y c z n e zesta­ w i e n i a b a r w n e w w ę g i e r s k i e j sztuce l u d o w e j są 7 i p w i s k i e m p ó f n i e j s z y m , k t ó r e z a w i e r a w sobie wszelkie symptomy dekadencji. Wpływ r e n e s a n s u na sztukę ludową Węgier. R e n e s a n s p o j a w i ł sie n a W ę g r z e c h b a r d z o wcześnie, m i a n o w i c i e w o s t a t n i e j ćwierci w i e k u X V i r o z p o w s z e c h n i ł się s t o p n i o w o p o całym k r a j u . W o k r e ­ sie p ó ź n e g o r e n e s a n s u ( w i e k X V I i X V I I ) narodziły sie l o k a l n e o d m i a n y s t y l o w e , które stały się s k a r b n i c a f o r m dla sztuki l u d o w e j . Oddziaływanie renesansu na w ę ­ gierska sztukę l u d o w ą zaobserwować można przede w s z y s t k i m na przykładzie a r c h i t e k t u r y i o r n a m e n t u . Architektura. Typ murowanego domu wiejskiego z p o d c i e n i a m i ( t o r n a c o s h a z ) u f o r m o w a ł się p o d w p ł y ­ w e m renesansowych d w o r ó w s z l a c h e c k i c h . Z e źródeł w i a d o m o , że już n a początku w i e k u X V I I n a o b s z a r z e całych W ę g i e r istniały r ó ż n o r o d n e w a r i a n t y r e z y d e n c j i szlacheckich. Niektóre typy tych rezydencji można z r e k o n s t r u o w a ć częściowo w o p a r c i u o s t a r e s z t y c h v , częściowo n a p o d s t a w i e z a c h o w a n y c h zabytków, któ­ rych wygląd odpowiada opisom siedemnastowiecznych dworów. A u t o r k a wyróżnia t r z y t y p y t a k i c h dworów. Są t o : p a r t e r o w y d o m z p o d c i e n i a m i umieszczonymi od f r o n t u , d o m z p o d c i e n i a m i biegnącymi wzdłuż czte­ r e c h b o k ó w i d o m z p o d c i e n i a m i n a piętrze. W p ł y w późnego r e n e s a n s u w i d o c z n y j e s t także w p o s z c z e g ó l ­ 238 n y c h f o r m a c h a r c h i t e k t o n i c z n y c h , szczególnie w sposo­ bie b u d o w a n i a a r k a d o w y c h podcieni (tornac), wśród k t ó r y c h s p o t y k a się t r z y w a r i a n t y : r z ą d ł u k ó w w s p a r ­ t y c h na k o l u m n a c h l u b na f i l a r a c h oraz podcienia złożone z s a m y c h ł u k ó w . Podcienia z rzędami łuków w s p a r t y c h n a k o l u m n a c h wykazują w p ł y w późnorenesansowych w y s o k i c h a r k a d toskańskich, p r z y c z y m p o w i ą z a n i a t e w i d o c z n e są r ó w ­ nież w s a m y m ukształtowaniu k a p i t e l i i b a z k o l u m n . P o d c i e n i a z łukami na f i l a r a c h występują w okresie późnego renesansu oraz b a r o k u i t e n właśnie t y p w p ł y ­ nął n a architekturę l u d o w ą . J a k o trzecią o d m i a n ę w y ­ różnia a u t o r k a p o d c i e n i a złożone z s z e r e g u ł u k ó w , które są uproszczoną f o r m ą ł u k ó w w s p a r t y c h n a f i l a r a c h . W t y m t y p i e p o d c i e n i h i s t o r y c z n e f o r m y uległy już przeobrażeniu p o d w p ł y w e m l u d o w e j f a n t a z j i . Jeszcze w y r a ź n i e j r y s u j e się w p ł y w r e n e s a n s u w w i e j s k i m b u d o w n i c t w i e d r e w n i a n y m . Wiejscy rzemieśl­ nicy t r a k t o w a l i b o w i e m formę renesansowej b a l u s t r a d y t a k j a k b y t o był rząd k o l u m n i r o z w i n ę l i całą s e r i e wariantów tego m o t y w u . F o r m y renesansowych a r k a d p o j a w i ł y się n a t o m i a s t w d e k o r a c j i d z w o n n i c d r e w n i a ­ n y c h kościołów, hełmach w i e ż kościelnych, a także w różnorodnych t y p a c h d r e w n i a n y c h domów chłop­ s k i c h . P r ó b o w a n o n a w e t u d o w a d n i a ć , że f o r m y o b r a ­ m i e ń d r z w i i o k i e n s t a r y c h w i e j s k i c h d o m ó w zostały przejęte także z k a m i e n n e j , p ó ż n o r e n e s a n s o w e j a r c h i ­ t e k t u r y . P e w n e j e s t , że z p ó ź n e g o r e n e s a n s u w y w o d z i się t y p b r a m y s p o t y k a n y n a t e r e n a c h zamieszkałych przez Seklerów: b r a m y z d w i e m a o t w i e r a n y m i b r a m ­ k a m i i gołębnikiem u szczytu. P i e r w s z e przykłady t a ­ k i c h b r a m o b s e r w u j e m y już w w i e k u X V I I , a d o n a j ­ s t a r s z y c h n a l e ż y b r a m a w M i k h a z a z r o k u 1673, k t ó ­ r e j d e k o r a c j a składa się z czysto r e n e s a n s o w y c h o r n a ­ mentów. Ornament. Włoski ornament renesansowy został przyjęty częściowo za p o ś r e d n i c t w e m i m p o r t o w a n y c h z Włoch w y r o b ó w przemysłu artystycznego (głównie t e k s t y l i ó w ) , częściowo p o p r z e z rzeźbione i malowane w y r o b y r o d z i m e g o r e n e s a n s u . D o t y c h o s t a t n i c h należą głównie i l u m i n o w a n e m a n u s k r y p t y , d o k u m e n t y , m a l o ­ w a n e s t r o p y k a s e t o n o w e i f r e s k i , a zdobiące j e o r n a ­ m e n t y , powstałe p o d w p ł y w e m włoskich druków i w z o r ­ ników, rozpowszechniły się w e w s z y s t k i c h gałęziach sztuki ludowej. Szczególne z n a c z e n i e m i a ł o p r z e j ę c i e p r z e z sztukę ludową budowy renesansowego o r n a m e n t u , o czym świadczą w y s t ę p u j ą c e w t e j sztuce następujące j e d ­ n o s t k i k o m p o z y c y j n e : l i n i a f a l i s t a w dużej ilości w a ­ r i a n t ó w , połączona z r ó ż n o r o d n y m i m o t y w a m i k w i a ­ t o w y m i , tworzącymi z m i e n n y r y t m ; k o m p o z y c j a cen­ t r a l n a ; g r u p o w a n i e poszczególnych motywów wzdłuż osi s y m e t r i i ; łuki w k l ę s ł e , które układają się w długie rzędy. D a l e j a u t o r k a w y p r o w a d z a poszczególne o r n a m e n t y ludowe z następujących ornamentów renesansowych: w i ą z k i k w i a t ó w , t z w . w ł o s k i c h dzbanuszków, t z w . w ł o s ­ kich wieńców, owocu granatu, stylizowanych liści a k a n t u , m o t y w u rozety, m o t y w u p t a k a (paw). O r n a ­ m e n t y znane z w e n e c k i c h wzorników z w i e k u X V I zo­ stały w y k o r z y s t a n e w l u d o w y c h t k a n i n a c h d o m o w e g o w y r o b u , szczególnie w h a f t a c h , p r z y czym niektóre z n i c h zostały z m o d y f i k o w a n e , niektóre n a t o m i a s t p r z e ­ niesiono w całkowicie czystej formie. Wiele spośród ornamentów renesansowych, j a k różnorodne rozety, włoskie wieńce l u b d z b a n u s z k i trwają w węgierskiej s z t u c e l u d o w e j p o p r z e z całe s t u l e c i a . D o t a k i c h o r n a ­ m e n t ó w należy n p . m o t y w w i c i roślinnej, k t ó r y o b s e r ­ w u j e m y na terenie Siedmiogrodu, r y t y w drzewie i k a ­ m i e n i u , a także s t y l i z o w a n y liść a k a n t u , powszechnie s t o s o w a n y n a t e r e n a c h zamieszkałych p r z e z S e k l e r ó w . W węgierskiej ceramice ludowej rozpowszechnił sie n a t o m i a s t włosko-renesansowy o r n a m e n t l i l i i i m o t y w ptaka. W zakończeniu a u t o r k a s t a r a się pokazać, j a k z m i e ­ niały się p r z e j ę t e p r z e z sztukę l u d o w ą f o r m y r e n e s a n ­ s o w e . W a r c h i t e k t u r z e nastąpiła z m i a n a p r o p o r c j i z w y ­ smukłych n a b a r d z i e j p r z y s a d z i s t e . W o r n a m e n c i e m i e j ­ sce r e g u l a r n e j s t r u k t u r y l i n i o w e j zajmują n i e p o w i ą ­ zane, s w o b o d n e r y t m y l i n i i . Reasumując a u t o r k a s t w i e r ­ dza, że w s z y s t k i e r o z p a t r y w a n e p r z e z nią z a b y t k i s z t u k i ludowej ukazują t k w i ą c e w l u d z i e a r t y s t y c z n e siły twórcze oraz bogactwo l u d o w e j wyobraźni. Ewa Snieżyńska-Stolot �Piotr Galaunie, S K U L P T U R A , L i e t u v i u Laudies Menas. Vilnius. K n y g a I , 1963 i K n y g a Ukazująca się w W i l n i e , interesująca s e r i a w y d a w ­ n i c z a książek p o ś w i ę c o n y c h l i t e w s k i e j sztuce w z b o g a ­ ciła się w ciągu o s t a t n i c h l a t o t r z y n o w e , c e n n e p o ­ z y c j e . Są t o d w a t o m y p o ś w i ę c o n e l u d o w e j rzeźbie w drzewie i jeden — drzeworytowi i m a l a r s t w u . A u t o r e m w s z y s t k i c h trzech prac jest P i o t r Galaunie, jeden z najstarszych i najwybitniejszych etnografów l i t e w s k i c h . Doskonała znajomość p r z e d m i o t u , z d o b y t a p r z e z w i e l e d z i e s i ą t k ó w l a t studiów i badań t e r e n o ­ w y c h oraz f a k t w y k o r z y s t a n i a do publikacji także a r c h i w a l n y c h f o t o g r a f i i z a b y t k ó w już n i e istniejących pozwoliły G a l a u n i e na opracowanie bardzo bogatej do­ k u m e n t a c j i , która służyć m o ż e j a k o p o d s t a w a d o w i e l u p r a c . J e s t o n a t y m c e n n i e j s z a , że w dotychczasowej l i t e r a t u r z e f a c h o w e j , dotyczącej l u d o w e j s z t u k i l i t e w ­ s k i e j , b r a k było zupełnie t e g o r o d z a j u p u b l i k a c j i . O m a w i a n e książki G a l a u n i e , a szczególnie o b a t o m y 0 rzeźbie, mają c h a r a k t e r albumów. Główny nacisk położony j e s t n a stronę ilustracyjną, dominującą w y ­ raźnie n a d t e k s t e m . W s t ę p do o p r a c o w a n i a rzeźby n a ­ p i s a n y j e s t w sposób t y p o w o p o p u l a r y z a t o r s k i , n a t o ­ miast wprowadzenie w zagadnienia d r z e w o r y t u l u d o ­ w e g o na L i t w i e m a c h a r a k t e r znacznie bardziej ważki. J e s t t o próba s y n t e t y c z n e g o ujęcia tego zagadnienia. W y d a j e się j e d n a k , że ze w z g l ę d u n a dobór i sposób z e s t a w i e n i a m a t e r i a ł u , a także o p a t r z e n i e w s z y s t k i c h p u b l i k o w a n y c h zabytków szczegółowymi n o t a m i k a t a ­ l o g o w y m i można w s z y s t k i e t r z y p u b l i k a c j e uważać za opracowania o charakterze n a u k o w y m . W d w ó c h t o m a c h p o ś w i ę c o n y c h rzeźbie z g r o m a d z i ł Galaunie przeszło 1000 i l u s t r a c j i (475 w pierwszym 1 536 w d r u g i m t o m i e ) . G r o m a d z ą c m a t e r i a ł y , a u t o r korzystał ze z b i o r ó w i a r c h i w ó w f o t o g r a f i i muzeów R e p u b l i k i L i t e w s k i e j , a także ze zdjęć w y k o n a n y c h w t e r e n i e . W w i e l u p r z y p a d k a c h a u t o r musiał k o r z y ­ stać z f o t o g r a f i i w y k o n a n y c h p r z e d I I w o j n ą ś w i a t o w ą , p o n i e w a ż z n a c z n a część z a b y t k ó w r z e ź b y l u d o w e j n a L i t w i e uległa w czasie w o j n y z n i s z c z e n i u . ( W p r z y p a d k u korzystania ze zdjęć przedwojennych, pozostawiono w opisach k a t a l o g o w y c h m e t r y k i według dawnego p o ­ działu administracyjnego. W metrykach eksponatów f o t o g r a f o w a n y c h p o w o j n i e u w z g l ę d n i o n o n o w y podział administracyjny kraju). I I , 1965. G R A F I K A , T A P Y B A , V i l n i u s 1966. S e r i a : l i t e w s k i e są w i ę c p r z e d e w s z y s t k i m w i z e r u n k a m i c h ł o ­ p ó w i chłopek, u t r u d z o n y c h , z m a r t w i o n y c h i b i e d n y c h ( C h r y s t u s F r a s o b l i w y , M a t k a B o s k a B o l e s n a P i e t a ) , ale także z a s o b n y c h , z a d o w o l o n y c h z s i e b i e p l e b a n ó w (św. J a n N e p o m u c e n ) czy k u p c ó w , e k o n o m ó w l u b o b s z a r n i ­ ków (diabły). Przedstawienia chłopskich gnębicieli t r a k t o w a n e są o c z y w i ś c i e z w y r a ź n y m zacięciem s a t y ­ rycznym. W i a d o m o ś c i , j a k i e udało się a u t o r o w i zgromadzić o s a m y c h rzeźbiarzach, czy o czasie i m i e j s c u p o w s t a ­ n i a poszczególnych rzeźb, są, p o d o b n i e j a k w p r z y p a d k u badań n a d rzeźbą l u d o w ą w i n n y c h k r a j a c h E u r o p y , b a r d z o niepełne. G a l a u n i e p i s z e j e d y n i e , iż rzeźbiarze w y w o d z i l i się z a z w y c z a j z n a j b i e d n i e j s z y c h w a r s t w s p o ­ łeczeństwa w s i ( z w y k l e b y l i t o b e z r o l n i czy m a ł o r o l n i chłopi) l u b spośród m a ł o m i a s t e c z k o w y c h cieśli, m u z y ­ kantów, a także twórców instrumentów muzycznych. T w ó r c z o ś ć rzeźbiarska stanowiła d l a n i c h dodatkowe źródło z a r o b k u . W społeczności w i e j s k i e j rzeźbiarze n a ­ leżeli do l u d z i n a j b a r d z i e j c z y n n y c h i oświeconych. W i e l u z n i c h z a j m o w a ł o się także k o l p o r t a ż e m n i e l e ­ g a l n e j p r a s y w j ę z y k u l i t e w s k i m . N i e k t ó r z y rzeźbiarze p r ó b o w a l i s w y c h sił także j a k o k o n s t r u k t o r z y m a s z y n p r z e z siebie p r o j e k t o w a n y c h . I n n i z n a n i b y l i o t o c z e n i u j a k o twórcy wiejskiego teatru. A n a l i z u j ą c c e c h y f o r m a l n e l i t e w s k i e j rzeźby l u d o ­ w e j , s t w i e r d z a a u t o r w y r a ź n e różnice s t y l o w e m i ę d z y dwoma zasadniczymi "regionami etnograficznymi — Ż m u d z i ą i Auksztotą. P r a c e rzeźbiarzy z A u k s z t o t y są b a r d z i e j p r y m i t y w ­ ne, w y k a z u j ą m n i e j z w i ą z k ó w z rzeźbą kościelną o r a z charakteryzują się w y d ł u ż o n y m i p r o p o r c j a m i p o s t a c i . Książka G a l a u n i e jest d l a p o l s k i c h etnografów i h i ­ storyków s z t u k i n i e z w y k l e b o g a t y m źródłem materiału II. 1. Michał pow. Rokiszkis, Archanioł, Muzeum drewno malowane, Krajoznawcze, Skapiszkis, Kretynga. U k ł a d i l u s t r a c j i , zwłaszcza w t o m i e p i e r w s z y m , j e s t bardzo czytelny i konsekwentny. A u t o r pokazuje naj­ p i e r w s a m e g o t w ó r c ę , j e g o narzędzia i sposób p r a c y (ił. 2 — 8), następnie p r z y k ł a d y r z e ź b najbliżej z w i ą ­ z a n y c h ze sztuką oficjalną ( i l . 9 — 15), k a p l i c z e k w j a ­ k i c h u m i e s z c z a n o n a L i t w i e d r e w n i a n e ś w i ą t k i ( i l . 22 — 26), następnie p r e z e n t u j e w y b r a n y z e s t a w rzeźb l u d o ­ w y c h w kolejności ilustrującej j e g o koncepcję o c e n y t e j gałęzi twórczości. P r z e d s t a w i e n i a Chrystusa Fra­ s o b l i w e g o , św. A g a t y , św. F l o r i a n a ( i l . 27 — 60) u m i e s z ­ cza n a początku, j a k o p o s t a c i e ś w i ę t y c h najbliższych l u d o w i , uosabiających s a m y c h w i e ś n i a k ó w i i c h p o w ­ s z e d n i e t r o s k i , następnie p r z e d s t a w i a „ w i z e r u n k i r o ­ d z i n y " — św. R o d z i n ę , M a t k ę Boską z D z i e c i ą t k i e m , P i e t ę , św. A n n ę z M a d o n n ą ( i l . 61 — 101). W d r u g i e j części t o m u a u t o r g r u p u j e r z e ź b y poszczególnych t w ó r ­ ców o z n a n y c h m u nazwiskach l u b zestawia razem r z e ź b y , k t ó r e , ze w z g l ę d u n a c e c h y f o r m a l n e , p r z y ­ p i s u j e t e m u s a m e m u artyście. Tom drugi pomyślany był przez Galaunie jako uzupełnienie p i e r w s z e g o . W m n i e j m o ż e k o n s e k w e n t n y m i p r z e j r z y s t y m p o r z ą d k u r e p r e z e n t o w a n e są t a m w z a ­ sadzie w s z y s t k i e g r u p y rzeźb wyróżnionych w tomie pierwszym. N o w y m i g r u p a m i tematycznymi, jakie autor dodaje do u p r z e d n i o w y m i e n i o n y c h , są kompozycje wielofiguralne, przedstawienia diabłów i drewniane, r z e ź b i o n e m a s k i z a p u s t n e . T o m t e n w y d a j e m i się b a r ­ d z i e j interesujący p o d w z g l ę d e m w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j r e p r o d u k o w a n y c h rzeźb. W s z k i c o w y m o m ó w i e n i u zagadnień n a j i s t o t n i e j s z y c h , zdaniem autora, dla ludowej r z e ź b y d r e w n i a n e j 'na L i t w i e w y s u w a się n a p l a n p i e r w s z y j e j oryginalność i samodzielność w t r a k t o w a n i u t e m a t u o r a z r ó ż n o r o d ­ ność f o r m . T r a d y c y j n a i k o n o g r a f i a chrześcijańska i n t e r ­ p r e t o w a n a j e s t , j a k sądzi G a l a u n i e , t a k b a r d z o swo­ b o d n i e , że dzieła chłopskich r z e ź b i a r z y n i e mają już n i c w s p ó l n e g o ze s w y m i k o ś c i e l n y m i pierwowzorami. Odkrywają natomiast cechy charakterystyczne dla p r z e d s t a w i c i e l i poszczególnych k l a s społecznych. Ś w i ą t k i гзд �p o r ó w n a w c z e g o , t y m c e n n i e j s z y m że, p o d o b n i e j a k n a L i t w i e , w P o l s c e rzeźba należy d o s z c z y t o w y c h osiąg­ nięć s z t u k i l u d o w e j . B e z p o ś r e d n i e sąsiedztwo a p r z e d e w s z y s t k i m w i e l o r a k i e związki o b u narodów, wynikające z f a k t u współistnienia w j e d n y m p a ń s t w i e w ciągu k i l k u w i e k ó w , n i e pozostały bez w p ł y w u także n a k u l ­ turę ludową. K o r z y s t a n i e z t y c h s a m y c h l u b b a r d z o zbliżonych w z o r ó w k u l t u r y w a r s t w o ś w i e c o n y c h s p o ­ wodowało w dziedzinie p l a s t y k i l u d o w e j przedstawia­ jącej t w o r z o n e j p r z e z P o l a k ó w i L i t w i n ó w i s t n i e n i e w i e l u zbieżności ( p r z e d e w s z y s t k i m jeśli i d z i e o i k o n o ­ g r a f i ę , która j e s t szczególnie n a Ż m u d z i b a r d z o zbliżona d o p o l s k i e j ) . Jednocześnie odmienność i n t e r p r e t a c j i t y c h s a m y c h czy a n a l o g i c z n y c h w z o r ó w p r z e z p o l s k i c h i l i ­ t e w s k i c h twórców pozwala t y m wyraźniej obserwować odrębności n a r o d o w e . W y d a j e m i się, że rzeźba w d r z e ­ w i e jest j a s k r a w y m przykładem tego właśnie z j a w i s k a . W większości p r z y p a d k ó w z a r ó w n o w p o l s k i e j , j a k w l i t e w s k i e j rzeźbie, p o w t a r z a j ą się t e same t e m a t y ikonograficzne. Przede w s z y s t k i m Chrystus Frasobliwy, wizerunek najbardziej chyba charakterystyczny, nie­ j a k o s y m b o l l u d o w e g o świątka w o b u k r a j a c h . Z a w ę ­ drował t e n t e m a t n a Żmudź niewątpliwie z P o l s k i , w y d a j e się też, że w ś r ó d r z e ź b F r a s o b l i w e g o r e p r o d u ­ k o w a n y c h p r z e z G a l a u n i e niektóre m o g ł y b y być n a w e t i m p o r t a m i z P o l s k i . ( T o m I — i l . 19, 20, 36, Т . I I — i l . 218, 234). Jednakże o g r o m n a większość j e g o p r z e d ­ stawień powstała jako oryginalne dzieła rzeźbiarzy m i e j s c o w y c h , o d m i e n n e w w y r a z i e o d p o l s k i c h , choć analogiczne do typów przedstawień s p o t y k a n y c h w P o l ­ sce, szczególnie w r e g i o n a c h północnych. Do bardzo p o p u l a r n y c h zarówno w Polsce, j a k na L i t w i e , należą także p r z e d s t a w i e n i a C h r y s t u s a N a z a reńskiego ( t e n w i z e r u n e k C h r y s t u s a w P o l s c e s p o t y k a n y jest przede w s z y s t k i m na Mazowszu i K u r p i a c h i w y ­ daje się p r a w d o p o d o b n e , że d o r o z p o w s z e c h n i e n i a się j e g o p r z y c z y n i ł a się sława c u d o w n e j s t a t u y C h r y s t u s a związanego na A n t o k o l u w W i l n i e ) . Rzeźby P i e t y i M a t ­ k i B o s k i e j B o l e s n e j w i n t e r p r e t a c j i l u d o w y c h rzeźbiarzy l i t e w s k i c h zdają się być •— j a k t o słusznie podkreśla G a l a u n i e — p o r t r e t a m i s t r o s k a n y c h chłopek i często p r z e d s t a w i a n e są w s t r o j a c h l u d o w y c h , co w r z e ź b i e p o l s k i e j z d a r z a się r z a d k o . W p r z e d s t a w i e n i a c h t a k i c h świętych, j a k A n t o n i , Roch, J a n N e p o m u c e n równie w y r a ź n i e rysują się różnice f o r m a l n e , p r z y analogicz­ n y m ujęciu i k o n o g r a f i c z n y m . Z w i ą z k i ze sztuką „ o f i c j a l n ą " w y d a j ą się być w świetle p r z e d s t a w i o n e g o materiału m n i e j bezpośrednie n a L i t w i e niż w P o l s c e . Z j a w i s k o t o tłumaczy z a p e w n e p r z e d e w s z y s t k i m m n i e j s z a l i c z b a m i a s t i późniejszy i c h r o z w ó j o r a z późniejsza o k i l k a w i e k ó w c h r y s t i a n i ­ z a c j a L i t w y . N a L i t w i e działało z n a c z n i e m n i e j w a r ­ sztatów c e c h o w y c h , m n i e j też było kościołów, a i z o l a c j a w s i większa niż w P o l s c e . T o m poświęcony d r z e w o r y t o w i i m a l a r s t w u zawiera, j a k już w s p o m n i a ł a m , n i e t y l k o bogatą d o k u m e n t a c j ę materiału, zwłaszcza z z a k r e s u d r z e w o r y t u , a l e także s t a n o w i p i e r w s z ą p r ó b ę s y n t e t y c z n e g o ujęcia zagadnie­ n i a g r a f i k i l u d o w e j n a L i t w i e . Z e w z g l ę d u n a t o , że tekst rozprawy Galaunie zawiera wiele cennych i no­ w y c h i n f o r m a c j i , a napisany jest po l i t e w s k u , w y d a j e się c e l o w e p r z e d s t a w i e n i e j e g o z a s a d n i c z e j treści. * Zainteresowanie autora drzeworytem l u d o w y m na L i t w i e d a t u j e się o d 1911 г., k i e d y w k o w i e ń s k i m M u ­ z e u m odnalazł d w i e o d b i t k i d w u s t r o n n e g o k l o c k a d r z e w o r y t n i c z e g o . W 1927 r . G a l e r i a C z u r l i o n i s a w W i l n i e zorganizowała I w y s t a w ę d r z e w o r y t u l u d o w e g o , o p i e ­ rając się p r z e d e w s z y s t k i m n a f a k s y m i l o w y c h o d b i t k a c h z Teki Łazarskiego, d o których d o d a n o k i l k a o d b i t e k p o s i a d a n y c h przez galerię. W k a t a l o g u p o d a n o m . i n . i n f o r m a c j ę , że w 2. poł. X I X w . w y k o n y w a n o w D a r b i e n i a c h d r z e w o r y t y oraz że żyją jeszcze n a Ż m u d z i drzeworytnicy. Jakkolwiek wystawa n i e cieszyła się z b y t d u ż y m p o w o d z e n i e m , pobudziła z a i n t e r e s o w a n i a tą dziedziną s z t u k i l u d o w e j n a L i t w i e . M u z e a litewskie zaczęły g r o m a d z i ć k l o c k i i o d b i t k i . W 1938 r . w s z y s t ­ k i e znalezione do t e g o czasu k l o c k i z g r o m a d z o n o w M u z e u m W i t o l d a W i e l k i e g o w K o w n i e . W 1939 r . n a j ­ lepsze d r z e w o r y t y l u d o w e w y s ł a n o n a w y s t a w ę ś w i a ­ tową do N o w e g o J o r k u . W l a t a c h 1940—1941 p r z e p r o w a d z o n o w Darbień, P o ł ę g i i S a l a n t u b a d a n i a t e r e n o w e * Dziękuję bieńskiej. 240 I za p o m o c w okolicach w czasie tłumaczeniu p . A l d o n i e Łu­ II. 2. Chrystus Szawle, Muz. niosący krzyż, Etnogr. i Hist., drewno, Kriksztanai, Szawle. wo%~ których z g r o m a d z o n o w i e l e n o w y c h z a b y t k ó w , a także zebrano w i e l e wiadomości o d r z e w o r y t n i c t w i e przede w s z y s t k i m drogą w y w i a d ó w e t n o g r a f i c z n y c h , a częścio­ w o także badań a r c h i w a l n y c h . Wszystkie odnalezione dotychczas d r z e w o r y t y litew­ s k i e pochodzą ze Ż m u d z i . Jest i c h około 150. K l o c k i drzeworytnicze, j a k i e złożyły się n a T e k ę Łazarskiego, n i e pochodzą z d a n i e m G a l a u n i e z ż a d n e g o ze żmudzkich k l a s z t o r ó w , j a k t o podał K i e s z k o w s k i . W c h o d z i ł y o n e w skład k o l e k c j i z a k u p i o n e j o d r o d z i n y kowieńskiego zbieracza V i t k o n s k a s a . G a l a u n i e uważa, że żaden z d r z e w o r y t ó w Teki... n i e p o c h o d z i ze Ż m u d z i , określa j e ogólnie j a k o l i t e w s k i e . Z d a n i e t o p o z o s t a j e w sprzeczności z p o p r z e d n i m j e g o s t w i e r d z e n i e m , p o ­ partym też reprodukowanym przezeń materiałem, z k t ó r e g o w y n i k a , że w s z y s t k i e o d n a l e z i o n e d r z e w o r y t y l i t e w s k i e w y w o d z ą się ze Ż m u d z i . D r z e w o r y t y będące o d b i t k a m i z k l o c k ó w , j a k i e znalazły się w T e c e Łazar­ skiego, są zresztą w p r a c y G a l a u n i e dość l i c z n i e r e p r e ­ z e n t o w a n e (dwadzieścia t r z y r y c i n y ) . Tematyka l i t e w s k i c h drzeworytów ludowych jest wyłącznie r e l i g i j n a , a i k o n o g r a f i a w i e r n a w z o r o m czer­ p a n y m z o f i c j a l n e j s z t u k i kościelnej. Z u p e ł n y b r a k d r z e ­ w o r y t ó w świeckich tłumaczy G a l a u n i e rolą, jaką d r z e ­ w o r y t spełniał w c h a c i e c h ł o p s k i e j . W i z e r u n k i B o g a c z y świętych wieszano w izbie dla o c h r o n y p r z e d c h o r o b a ­ m i czy klęskami ż y w i o ł o w y m i , a l e w a r u n k i e m p o s i a ­ d a n i a p r z e z n i e t e j m a g i c z n e j m o c y było p o ś w i ę c e n i e ich p r z e z księdza. Księża zaś o d m a w i a l i święcenia w i z e r u n k ó w z b y t p r y m i t y w n y c h i d a l e k o odbiegających od w z o r u . Sprzedawano d r z e w o r y t y przede w s z y s t k i m na o d ­ pustach. Rozpowszechnianiem i c h t r u d n i l i się g ł ó w n i e handlarze, którym drzeworytnicy sprzedawali klocki. Handlarze natomiast w y k o n y w a l i sami odbitki. Sami twórcy drzeworytów nie s p r z e d a w a l i i c h n a m i e j s c u w s w y c h d o m a c h , j a k sądzi a u t o r , z o b a w y p r z e d , p o l i c j ą �b i e n i a c h r z e ź b i a r z o w i ś w i ą t k ó w i ołtarzy i p o s i a d a c z o w i dużej k o l e k c j i obrazów. W ś r ó d 42 d r z e w o r y t ó w s p r z e ­ danych w 20-leciu międzywojennym do Warszawy, a pochodzących o d V i n k u s a , z n a j d o w a ł y się e k s p o n a t y ze Ż m u d z i , a l e także n i e m i e c k i e i białoruskie. Z a r ó w n o t e n f a k t , j a k w y n i k i badań p r z e p r o w a d z o n y c h w D a r ­ b i e n i a c h , p o w o d u j ą , że n i e sposób ustalić j a k duży był e w e n t u a l n y w k ł a d t w ó r c z y s a m e g o V i n k u s a w d r z e worytnictwo — konkluduje Galaunie. Poczesne miejsce wśród drzeworytników żmudzkich zajmują Tadeusz i Stefan J u r e w i c z o w i e . Tadeusz syg­ n o w a ł w i z e r u n e k św. A n t o n i e g o d a t o w a n y 1787 ( i l . 28), co j e s t d o t y c h c z a s j e d y n y m ś w i a d e c t w e m j e g o t w ó r c z o ­ ści. S t e f a n J u r e w i c z urodził się w 181B r . w Birżach, umarł w 1893 r . W 1940 r . żył jeszcze w B i r ż a c h j e g o w n u k , również Stefan. W d o m u jego znaleziono k i l k a ­ dziesiąt d r z e w o r y t ó w pozostałych p o d z i a d k u ( i l . 30—47). M a t e r i a ł t e n , p o d o b n i e j a k spuścizna V i n k u s a , j e s t n i e ­ j e d n o l i t y i p o z w a l a się domyślać k i l k u r ó ż n y c h t w ó r c ó w . Jeden z t y c h drzeworytów sygnował pełnym i m i e n i e m i n a z w i s k i e m T o m a s z O s t r o w s k i ( i l . 40), d r u g i n o s i p o d ­ p i s T o m a s z Os., w r e s z c i e t r z e c i inicjały Т . О . ( i l . 41). Niektóre z z a c h o w a n y c h o d b i t e k przypominają prace p r z y p i s y w a n e K u n e i c e . Część z a c h o w a n y c h e k s p o n a t ó w j e s t o d b i t k a m i z t e g o s a m e g o k l o c k a , co ś w i a d c z y ł o b y o i c h p r z e z n a c z e n i u n a sprzedaż. J a k o ostatniego z drzeworytników — autorów k l o c ­ k ó w , k t ó r e należały d o V i n k u s a , w y m i e n i a G a l a u n i e S a ­ m u e l a S t e f a n o w a . Z d a n i e m j e g o , b y ł o n Białorusinem, a p r a c e j e g o b a r d z o w y r a ź n i e odróżniają się o d p o z o ­ stałych d r z e w o r y t ó w j a k i e z n a l e z i o n o u r o d z i n y V i n k u ­ sa. Jaką drogą V i n k u s m ó g ł j e zdobyć, n i e w i a d o m o . P r z y o b e c n y m s t a n i e badań n i e można w p r a w d z i e przesądzić, j a k t o podkreśla a u t o r , czy w s z y s t k i e o d n a ­ lezione przez niego n a z w i s k a l u d z i związanych z drzew o r y t n i c t w e m n a Ż m u d z i b y ł y n a z w i s k a m i t w ó r c ó w , czy j e d y n i e h a n d l a r z y , n i e m n i e j udało m u się uzyskać w i e l e c e n n y c h i n f o r m a c j i . W a ż n e j e s t zwłaszcza odnalezienie prac sygnowanych. II. 3. Chrystus Frasobliwy, drewno nis, pow. Dobiakai, Muz. Sztuki im. malowane, Czurlionisa, CzekoKowno. carską, która k o n f i s k o w a ł a w s z e l k i e d r u k i , także d e w o cyjne, nie opatrzone stemplem cenzury. A u t o r o w i i j e g o w s p ó ł p r a c o w n i k o m udało się z g r o ­ madzić p e w n ą liczbę i n f o r m a c j i o t w ó r c a c h i s p r z e d a w ­ c a c h d r z e w o r y t ó w , p r z e d e w s z y s t k i m drogą w y w i a d ó w z ż y j ą c y m i jeszcze członkami i c h r o d z i n . Pierwszym chronologicznie znanym dotychczas drzeworytnikiem j e s t w ś w i e t l e t y c h badań S t e p a s K u n e i k a , t w o r z ą c y w T e l s z a c h w 1. poł. X I X w . K l o c k i , które pozostały p o n i m w r o d z i n i e ( i l . 60 — 71), w y k a z u j ą t a k z n a c z n e rozbieżności f o r m a l n e , że należy sądzić, iż K u n e i k a p r a c o w a ł z p o m o c n i k i e m n a r a z i e bliżej n i e z n a n y m . P i e r w s z e p r a c e p r z y p i s y w a n e K u n e i c e różnią się też b a r d z o z n a c z n i e o d późniejszych. K a i e t a n o s G r j g a l a u s k a s urodził się w B a r d z i u - M o s e d z i u w o k r ę g u K r e t y n g i , z m a r ł w 1880 r . P r a c e s w e miał sprzedawać jeżdżąc p o o k o l i c y . N a p o d s t a w i e m e ­ t r y k i (Sporządzonej przez M u z e u m w Ausoros, S i a u l i u , przypisywane m u są d w a d r z e w o r y t y ( i l . 95 i 96). A l e k s a n d o s V i n k u s u r o d z o n y w D a r b i e n i a c h w 1832 r . zmarł tamże w 1912 r . W s t ą p i ł d o darbieńskiego k l a s z ­ t o r u , niedługo j e d n a k go opuścił i jął się r z e ź b y , a n a ­ stępnie zaczął h a n d l o w a ć dewocjonaliami w Darbie­ n i a c h . M a t e r i a ł y p r z y w o z i ł z W i l n a i K ł a j p e d y , a także z W a r s z a w y i K r a k o w a . H a n d l o w a ł też d r z e w o r y t a m i . Z d a n i e m d z i e c i V i n k u s a miał o n 60 d o 70 k l o c k ó w . B y ł y one przeznaczone z a r ó w n o do o d b i j a n i a wizerunków dużych formatów (62—66 X 78—84 cm) składanych z 4 k l o c k ó w , średnich (31—35 X 39—43 c m ) , j a k m a ł y c h (11—13 X 12—15 c m ) . N a j w i ę k s z y m powodzeniem cie­ szyły się o d b i t k i duże. K z i s B a r z d y s , s y n d r z e w o r y t n i k a , u r . w 1867 r . i d r z e w o r y t n i k J . P a u l a u s k a s r o z p o z n a l i w 1940 r . p e w n ą liczbę z z a c h o w a n y c h w rodzinie V i n k u s a d r z e w o r y t ó w j a k o j e g o p r a c e ( i l . 1—17). A u t o r ­ s t w o i n n y c h przypisywać można Jozasowi V i n k u s o w i , o j c u A l e k s a n d r a , k t ó r y p r a w d o p o d o b n i e był d r z e w o r y t ­ n i k i e m , a część A n t a s o w i K l a u n i u s o w i z n a n e m u w D a r ­ Analiza formalna p u b l i k o w a n y c h przez Galaunie d r z e w o r y t ó w m o g ł a b y , j a k sądzę, pogłębić jeszcze w ą t ­ p l i w o ś c i j a k i e nasuwał m u p r o b l e m a t r y b u c j i drzewo­ r y t ó w . N p . p r a c e c y t o w a n e j a k o dzieła K u n e i k i w y d a j ą się być t w o r a m i d w u różnych rąk, p o d o b n i e j a k d r z e ­ w o r y t y p r z y p i s y w a n e j e g o n i e z n a n e m u bliżej w s p ó ł ­ p r a c o w n i k o w i . D w a d r z e w o r y t y , których d o m n i e m a n y m a u t o r e m miał być G r i g a u l a u s k a s t a k z n a c z n i e różnią się p o z i o m e m , że n i e w y d a j e się p r a w d o p o d o b n e , b y w y ­ konał j e t e n s a m a u t o r . T a sama wątpliwość dotyczy prac p r z y p i s y w a n y c h V i n k u s o w i . Poważne wątpliwości n a s u w a a u t o r o w i p r o b l e m d a ­ t o w a n i a d r z e w o r y t ó w . Sądzi o n , że n i e można w n i o s k o ­ wać na p o d s t a w i e dat umieszczonych na z a c h o w a n y c h o d b i t k a c h . N a j d a w n i e j s z a z n i c h , 1710, z n a j d u j e się p o d w y o b r a ż e n i e m św. J e r z e g o •— następna 1787 — n a w i ­ z e r u n k u św. A n t o n i e g o ( i l . 66). O b a d r z e w o r y t y uważa G a l a u n i e za z n a c z n i e późniejsze. G d y b y o d b i t k i p o c h o ­ dziły z X V I I I w . n i e p r a w d o p o d o b n y b y ł b y doskonały s t a n i c h z a c h o w a n i a ; należałoby r a c z e j przypuszczać, że d a t y zostały p r z e z d r z e w o r y t n i k ó w s k o p i o w a n e ze s z t y ­ chów, j a k i e służyły i m za p i e r w o w z ó r . O słuszności t a k i e g o w n i o s k o w a n i a m o ż e świadczyć u m i e s z c z o n y n a d r z e w o r y c i e św. A n t o n i e g o n a p i s „ n a d z i n a k a r c i e 4 3 8 " , co z a p e w n e oznacza, że w i z e r u n e k j e s t kopią i l u s t r a c j i u m i e s z c z o n e j w książce n a s. 438. B y ć m o ż e d r z e w o r y t t e n przypisać można J u r e w i c z o w i ( i l . 66). P o d o b n i e k w e ­ s t i o n u j e G a l a u n i e datę 1821 n a p r z e d s t a w i e n i u C h r y s t u ­ sa w o t o c z e n i u A r m a C h r i s t i , znajdującą się p r z y n a p i ­ sie d r ( d r u k o w a n y ) w W i l n i e . P o w o ł u j ą c się n a P i w o ć k i e g o , G a l a u n i e s t w i e r d z a , że d r z e w o r y t ó w l u d o w y c h p r a w i e n i g d y n i e o d b i j a n o p o d prasą drukarską. N a p i s y d r u k o w a n e w W i l n i e czy w W a r s z a w i e , p o j a w i a j ą c e się n i e k i e d y n a d r z e w o r y t a c h żmudzkich, odczytać należy j a k o chęć z m y l e n i a c a r s k i e j c e n z u r y . W o l n o było s p r z e ­ dawać t y l k o o b r a z k i posiadające j e j p l a c e t , a w ł a ś n i e te m i a s t a b y ł y s i e d z i b a m i u r z ę d ó w c e n z o r s k i c h . Jako okres r o z k w i t u drzeworytnictwa na Żmudzi w y m i e n i a a u t o r p r z e d e w s z y s t k i m 1. poł. X I X w . P o ­ szukując g e n e z y d r z e w o r y t n i c t w a l u d o w e g o n a L i t w i e , z w r a c a G a l a u n i e uwagę przede w s z y s t k i m na p r a c o w n i e d r z e w o r y t n i c z e d r u k a r n i wileńskich. Sądzi, że t w ó r c y drzeworytów l u d o w y c h t a m właśnie m o g l i terminować. B r a k u j e dotychczas d a n y c h , które mogłyby potwierdzić hipotezę o i s t n i e n i u c e n t r ó w d r z e w o r y t n i c z y c h w k l a s z ­ t o r a c h żmudzkich. P o n i e w a ż j e d n a k w i a d o m o , że w y - 241 �chowankowie seminarium duchownego w Wilnie w y ­ k o n y w a l i o b r a z k i d e w o c y j n e techniką d r z e w o r y t u , n i e j e s t w y k l u c z o n e , że t r u d n i l i się tą sztuką także z a k o n ­ nicy. Wśród zachowanych drzeworytów żmudzkich z w r a c a u w a g ę n i e t y p o w y o r n a m e n t zdobiący p r z e d s t a ­ w i e n i a C h r y s t u s a U k r z y ż o w a n e g o ( i l . 96) i M a d o n n y R ó ż a ń c o w e j ( i l . 95). P r a w d o p o d o b n i e a u t o r e m t y c h prac b y ł F r a n c u z pozostały n a Ż m u d z i p o k a m p a n i i n a p o ­ leońskiej. W i a d o m o też, że p r a c o w a l i n a Ż m u d z i d r z e ­ worytnicy z a t r u d n i a n i p r z e z feuda-ów. O n i również m o g l i być m i s t r z a m i a r t y s t ó w w i e j s k i c h . M i s t r z e m K u n e i k i m ó g ł b y ć (jeśli d a t a n a p r z y p i ­ sywanym m u wizerunku św. J a n a N e p o m u c e n a jest prawdziwa) Stanisław C e r s k i , m i e d z i o r y t n i k z Sałant, wykonujący w i z e r u n k i świętych przypominające mocno drzeworyty. Niezależnie od k i l k u d r o b n y c h u w a g , j a k i e zanoto­ wałam wyżej, praca Galaunie zachęca d o d y s k u s j i z a u t o r e m w s p r a w i e n i e k t ó r y c h ogólniejszych k o n k l u ­ z j i dotyczących o c e n y d r z e w o r y t u l u d o w e g o n a L i t w i e . N i e dość p r z e k o n y w a j ą c a w y d a j e się m o t y w a c j a t e z y kwestionującej możliwość i s t n i e n i a drzeworytów l u d o ­ w y c h n a L i t w i e w X V I I I w . Małe prawdopodobieństwo zachowania w dobrym stanie o d b i t e k pochodzących z t e g o czasu n i e przesądza w i e k u k l o c k ó w . J a k w i a d o ­ m o , w y t r z y m a ł o ś ć i c h była b a r d z o duża i k o r z y s t a n o z n i c h długo. W n i o s k u j ą c zaś p r z e z analogię z d r z e w o ­ r y t e m l u d o w y m w P o l s c e , a także innych krajach E u r o p y , nie m a m y podstaw, by kwestionować p r a w d z i ­ wość d a t umieszczonych na drzeworytach litewskich. P r z y p u s z c z e n i e , że d r z e w o r y t y l u d o w e musiały w y s t ę ­ p o w a ć n a L i t w i e już w X V I I I w . c z y n i , j a k sądzę, p r a w ­ d o p o d o b n y m także f a k t i s t n i e n i a t a m wówczas obrazów datowanych, o charakterze f o r m a l n y m l u d o w y c h p r y ­ mitywów. N a j b a r d z i e j d y s k u s y j n y w y d a j e m i się s t o s u n e k G a ­ l a u n i e do g r u p y drzeworytów r e p r o d u k o w a n y c h p o r a z p i e r w s z y w T e c e Łazarskiego, określanych w p o l s k i e j literaturze fachowej jako pochodzące z pogranicza ż m u d z k o - p r u s k i e g o , o n i e z n a n e j bliżej proweniencji. P o l s c y b a d a c z e określili t e d r z e w o r y t y j a k o pochodzące z t e g o s a m e g o w a r s z t a t u , n a co wskazują p o d o b i e ń s t w a f o r m a l n e zachodzące m i ę d z y n i m i , p o z w a l a j ą c e z k o l e i w y r a ź n i e odróżniać tę b a r d z o interesującą g r u p ę o d pozostałych d r z e w o r y t ó w s p o t y k a n y c h n a t e r e n a c h p o l ­ s k i c h , a t a k ż e żmudzkich. G a l a u n i e w s p o m i n a j ą c o Tece Łazarskiego stwierdza, że n i e było w n i e j d r z e w o r y t ó w żmudzkich, j e d n o c z e ś ­ n i e j e d n a k r e p r o d u k u j e w s w e j książce około 20 o d b i t e k z t y c h s a m y c h k l o c k ó w , z których odbijał Ł a z a r s k i , n i e p o w o ł u j ą c się j e d n a k n a n i e g o w b i b l i o g r a f i i . D r z e ­ w o r y t y t e G a l a u n i e d z i e l i n a g r u p y , przypisując je k i l k u a u t o r o m , k t ó r y c h określa j a k o m i s t r z ó w , n p . św. B a r b a r y , czy św. H e l e n y , w e d ł u g i k o n o g r a f i i postaci, którą uważa za n a j b a r d z i e j charakterystyczną d l a d a ­ n e g o zespołu d r z e w o r y t ó w . T a k i podział n i e w y d a j e się n a j b a r d z i e j szczęśliwy, g d y ż d z i e l i n i e c o s z t u c z n i e w i ę k ­ szą, n i e w ą t p l i w i e jednolitą g r u p ę , przesuwając punkt ciężkości z z a g a d n i e n i a zasadniczego n a niewątpliwie drugorzędne. P r o b l e m główny n a t o m i a s t wyjaśnienia g e n e z y t e j n i e z w y k l e c i e k a w e j g r u p y dzieł s z t u k i l u ­ d o w e j powstałych najprawdopodobniej na pograniczu p o l s k o - l i t e w s k i m , pozostaje n a d a l nie rozstrzygnięty. O p i n i a p o l s k i c h b a d a c z y , lokująca o w ą g r u p ę n a p o g r a ­ n i c z u , w y d a j e się n i e p o d w a ż o n a w z e s t a w i e n i u z n o ­ w y m m a t e r i a ł e m , j a k i p j r z y n o s i książka G a l a u n i e . G r u ­ p a t a j e s t b a r d z o w y r a ź n i e różna f o r m a l n i e o d w i ę k s z o ­ ści d r z e w o r y t ó w żmudzkich. Z z a g a d n i e n i e m podejścia d o p r o b l e m u d r z e w o r y t ó w z Teki Łazarskiego w i ą ż e się ściśle d r u g i e d y s k u s y j n e zagadnienie — s p r a w a w z a j e m n y c h r e l a c j i między d r z e ­ w o r y t e m l u d o w y m n a L i t w i e i w P o l s c e . Szukając ź r ó ­ deł g e n e t y c z n y c h d r z e w o r y t u l u d o w e g o w sztuce w i e l u k r a j ó w E u r o p y , j a k F r a n c j a , W ł o c h y czy R o s j a , a u t o r n i e ustosunkował się w y r a ź n i e j d o z a g a d n i e n i a związ­ k ó w z P o l s k ą . W s k a z u j e j e d y n i e n a k i l k a szczegółowych p r z y p a d k ó w i m p o r t u z P o l s k i n i e k t ó r y c h ze z n a l e z i o ­ nych na Żmudzi odbitek drzeworytniczych. Przedstawio­ n y p r z e z e ń materiał z a b y t k o w y s u g e r u j e , j a k się z d a j e , znacznie większą wagę tego p r o b l e m u . Także h i s t o r i a n a r o d ó w p o l s k i e g o i l i t e w s k i e g o n i e w y d a j e się u z a s a d ­ niać t w i e r d z e n i a a u t o r a , że n a p o z i o m i e w a r s t w l u d o ­ w y c h n i e było w z a j e m n y c h r e l a c j i m i ę d z y sąsiadami współżyjącymi przez cztery w i e k i w e wspólnym pań­ stwie. Poszukując w z o r ó w , z j a k i c h m o g l i korzystać d r z e ­ worytnicy, należałoby, j a k się z d a j e , zwrócić uwagę przede w s z y s t k i m na polskie sztychy dewocyjne, o czym przekonują m . i n . p o l s k i e napisy z a p e w n e właśnie z n i c h k o p i o w a n e . P o d a n i e p r z e z G a l a u n i e (za K i e s z kowskim) jako pierwowzorów kompozycji w i e l k i c h m i ­ strzów m a l a r s t w a europejskiego, j a k Rubens czy V a n II. 4. Opatrzność Boska, karton, tempera, Uknievie. 11. 5. Sw. Stanisław Szczepanowski, 61 X 51 c m , Jurgiczai, woj. Szawle. Muz. Etnogr. i Hist., Szawle. II. 6. Sw. Jerzy, drzeworyt, Żmudź. papier, farba wodna, dat. 1710, 70,8X60,8 cm, �D y c k p r z y p o m i n a interesujące z j a w i s k o o g r o m n e j p o ­ pularności i p o p u l a r y z a c j i i c h dzieł w d o b i e b a r o k u , n i e wyjaśnia j e d n a k bezpośrednio z a g a d n i e n i a jaką drogą i poprzez j a k i e r e p l i k i zawędrowały one n a Żmudź. G a l a u n i e pisze, że d r z e w o r y t n i c y działający n a L i ­ t w i e p o s ł u g i w a l i się j ę z y k i e m p o l s k i m j e d y n i e d l a t e g o , że u k a z c a r s k i zabraniał u ż y w a n i a j ę z y k a ojczystego. Z d a n i e m j e g o n i e t y l k o o d b i o r c y , a l e także twórcy drzeworytów języka polskiego nie znali. J a k o dowód p r z y t a c z a b r a k napisów p o d n i e k t ó r y m i o d b i t k a m i , tłu­ macząc, że zasłaniano j e p r z y o d b i j a n i u , p o n i e w a ż n i e b y ł y d l a c h ł o p ó w zrozumiałe. W a r t y k u l e umieszczonym w „Dekoratiwnom Iskusst w i e " (1969, m a r z e c , n r 136) G a u l a n i e p o d a j e n i e c o inną interpretację tego z j a w i s k a , informując o z a k r y w a n i u w t e n sposób n a p i s ó w l i t e w s k i c h j a k o z a k a z a n y c h p r z e z cenzurę. Czy rzeczywiście d r z e w o r y t n i c y żmudzcy nie z n a l i z reguły języka polskiego? N a p i s y na d r z e w o r y t a c h nie przekonują o t y m w pełni. N p . i n s r k y p c j e w y p i s y w a n e p r z e z J u r e w i c z a ś w i a d c z y ł y b y r a c z e j , że j ę z y k t e n znał. .Nazwisko jego w s k a z u j e poza t y m n a pochodzenie r a ­ czej słowiańskie. N a z w i s k o T o m a s z a O s t r o w s k i e g o p o ­ z w a l a przypuszczać, że nosił j e P o l a k z p o c h o d z e n i a . W r e s z c i e błędy w p i s o w n i n a d r z e w o r y t a c h znalezio­ n y c h n a Ż m u d z i są b r a d z o p o d o b n e g o c h a r a k t e r u j a k spotykane na zabytkach odnalezionych na terenach p o l ­ s k i c h i w n i e k t ó r y c h p r z y p a d k a c h zdają się być p r z e d e wszystkim świadectwem niedostatecznej znajomości sztuki pisania i l i t e r a c k i e j polszczyzny. W y d a j e się, że j e d y n i e głębsze s t u d i a n a d w z a j e m ­ n y m i z w i ą z k a m i i zależnościami m o g ł y b y w i e l e z t y c h p r o b l e m ó w w y j a ś n i ć i poszerzyć w i e d z ę o sztuce l u d o ­ w e j o b u n a s z y c h k r a j ó w , n i e umniejszając osiągnięć żadnej z n i c h . M a l a r s t w o r e p r e z e n t o w a n e w książce G a l a u n i e p r z e ­ szło 150 r e p r o d u k c j a m i n i e stało się p r z e d m i o t e m t a k w n i k l i w e g o j a k d r z e w o r y t z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r a , co z n a j d u j e w y r a z w szkicowości p o ś w i ę c o n e j m u części wstępu. N i e m n i e j dobór i l u s t r a c j i j e s t , p o d o b n i e j a k w dziedzinie rzeźby i drzeworytu, bardzo staranny i p r z y n o s i w i e l e c i e k a w e g o i c e n n e g o materiału. Najwięcej zabytków m a l a r s t w a ludowego zachowało się n a Ż m u d z i . N i e znaczy t o j e d n a k , j a k wyjaśnia G a l a u n i e , że n a pozostałych o b s z a r a c h L i t w y b r a k b y ł o tego r o d z a j u s z t u k i , lecz świadczy o wcześniejszym j e j zaniku na t a m t y m terenie. Zachowane o b r a z y są w o g r o m n e j większości n i e sygnowane. B y ć m o ż e sygnaturą j e s t n a p i s „Sziponis 1762". P u b l i k o w a n y p r z e z G a l a u n i e materiał o b e j m u j e sze­ r o k i z a k r e s c h r o n o l o g i c z n y o d 1716 r . — j a k d a t o w a n y j e s t n a j s t a r s z y z z a c h o w a n y c h o b r a z ó w ( i l . 180) •— do 1880 r . T r u d n o j e d n a k p r z e p r o w a d z i ć j a k ą k o l w i e k k l a ­ syfikację w czasie o b r a z ó w n i e d a t o w a n y c h , w o b e c i c h d a l e k o posuniętej p r y m i t y w i z a c j i o p o d o b n y m c h a r a k ­ t e r z e z a r ó w n o w X V I I I w . , j a k sto l a t p ó ź n i e j . Obrazy umieszczano przede w s z y s t k i m w kaplicz­ k a c h stojących n a t e r e n i e z a g r o d y , n a słupach p r z y ­ drożnych, r z a d z i e j n a c m e n t a r z a c h . O i c h t w ó r c a c h b r a k o b e c n i e bliższych w i a d o m o ś c i . N a p o d s t a w i e znanego m u materiału z a b y t k o w e g o wyróżnia Galaunie dwie g r u p y twórców: n i e u c z o n y c h m e j s k i c h m a l a r z y i świątk a r z y zarazem o r a z m a l a r z y , k t ó r z y p o b i e r a l i naukę z a w o d u . D l a t e j d r u g i e j g r u p y można już odnaleźć p e w ­ ne materiały d o k u m e n t a c y j n e . Po zamknięciu W i l e ń ­ s k i e j A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h w 1832 r . w i e l u j e j w y c h o w a n k ó w , n i e mając m o ż l i w o ś c i ukończenia s t u ­ diów, k o n t y n u o w a ł o p r a c ę malarską, a t a k ż e p r z e k a z y ­ w a ł o swą niepełną w i e d z ę i n n y m , jeszcze m n i e j w t a - 243 �Na p o w i e r z c h n i deski, m i m o p o k r y c i a jej warstwą f a r ­ b y , w i d a ć w y r a ź n i e dość g ł ę b o k i e draśnięcia. W ś w i e t l e m a t e r i a ł u r e p r o d u k o w a n e g o w książce Galaunie naj­ b a r d z i e j o r y g i n a l n ą , ' a także n a j b a r d z i e j charaktery­ styczną gałęzią m a l a r s t w a l u d o w e g o na L i t w i e jest twórczość m a l a r z y - s a m o u k ó w działających i n d y w i d u a l ­ n i e , n i e dająca się połączyć w jakieś w i ę k s z e zespoły. S c h e m a t y i k o n o g r a f i c z n e , a także k o m p o z y c j a p r z e d ­ s t a w i a n y c h scen i p o s t a c i p o z w a l a j ą domyślać się w z o ­ r ó w p o d o b n y c h do t y c h , z j a k i c h k o r z y s t a l i twórcy drzeworytów. Napisy objaśniające jakiego świętego o b r a z p r z e d s t a w i a l u b ( r z a d k o ) k t o był j e g o f u n d a t o r e m są, p o d o b n i e j a k w d r z e w o r y t a c h , z r e g u ł y p i s a n e p o p o l s k u . T w o r y pędzla m a l a r z y - p r y m i t y w ó w odbiegają j e d n a k ż e o d p i e r w o w z o r ó w z n a c z n i e d a l e j niż d r z e w o ­ r y t . S w o b o d a i n t e r p r e t a c j i z a p e w n e często p o d y k t o w a n a b y ł a p r z e d e w s z y s t k i m n i e d o s t a t k i e m znajomości r z e ­ miosła m a l a r s k i e g o p r z e z malarzy-samouków, j e d n a k k i e r u n e k p r z e p r o w a d z a n y c h uproszczeń i e k s p r e s j a d e ­ f o r m a c j i p o s t a c i są już i c h nezaprzeczalną własnością i s t a n o w i o w y s o k i e j r a n d z e a r t y s t y c z n e j i c h dzieł. П. 7. Chrystus cm, Żmudź. Ukrzyżowany, drzeworyt, wym.: 37,8X27,4 j e m n i c z o n y m . O i l e dzieła t w ó r c ó w , k t ó r y c h można z a ­ liczyć d o g r u p y p i e r w s z e j , c h a r a k t e r y z u j e szczera n a ­ iwność p r y m i t y w u , w drugiej wyraźna jest przede w s z y s t k i m dążność naśladowania s z t u k i kościelnej. A r t y ś c i s a m o u c y u ż y w a l i j a k o podłoża n i e w i e l k i c h k a w a ł k ó w płótna l u b desek. M a l o w a l i f a r b a m i o l e j n y m i , g r u n t o w a l i p o k o s t e m . K o n t u r z a m i e r z o n e j sceny s z k i c o ­ w a n o n a p a p i e r z e , następnie p r z e n o s z o n o r ó ż n y m i s p o ­ s o b a m i . N a j e d n y m z o b r a z ó w m a l o w a n y c h n a desce w i d a ć w y r a ź n i e , że posłużono się w t y m c e l u szydłem. Repr. Irena z: Lietuviu Kostkeviciute, Laudies Menas. VINCAS Skulptura. SVIRSKIS Anna Knyga I, II, (Wincenty Książka I r e n y K o s t k e v i c i u t e j e s t monografią w y ­ b i t n e g o l u d o w e g o rzeźbiarza l i t e w s k i e g o . Opracowanie m a c h a r a k t e r p o p u l a r n o n a u k o w y , jest bogato ilustro­ w a n e i c h a r a k t e r y z u j e się w s z e c h s t r o n n y m w y k o r z y s t a ­ niem literatury przedmiotu. J a n W i n c e n t y S w i r s k i urodził się, j a k t o w y n i k a z p u b l i k o w a n e g o p r z e z autorkę a s p i s a n e g o p o p o l s k u a k t u c h r z t u , 28.1.1835 r . w e wsi Glitony (Gliteny). Z m a r ł w r o k u 1916. I n n e w i a d o m o ś c i o życiu S w i r s k i e go z n a n e są a u t o r c e z u s t n y c h p r z e k a z ó w . W o c z a c h l u ­ d z i S w i r s k i uchodził za d z i w a k a i s a m o t n i k a bez r o d z i ­ n y i d o m u . B y ł o c z y w i ś c i e s a m o u k i e m , który w ę d r o w a ł o d w s i do w s i wykonując n a zamówienie rzeźbione „krzyże". R z e ź b a w d r z e w i e r o z w i j a ł a się n a L i t w i e b a r d z o b u j n i e i odznaczała się n i e b y w a ł y m b o g a c t w e m oraz różnorodnością f o r m . S w i r s k i należał w i ę c d o o g r o m n e j r z e s z y rzeźbiarzy, s n y c e r z y , majstrów wykonujących r o z m a i t e k r z y ż e i f i g u r y p r z y d r o ż n e , a l e twórczość j e g o w y r ó ż n i a się p o z i o m e m a r t y s t y c z n y m . D o r o b e k a r t y s t y c z n y S w i r s k i e g o s t a n o w i o k o ł o 200 f i ­ g u r p r z y d r o ż n y c h , określanych p r z e z autorkę m i a n e m „ k r z y ż y " , z k t ó r y c h zachowała się t y l k o n i e w i e l k a część r o z r z u c o n a w obrębie sześćdziesięciu t r z e c h w s i w o k o ­ licach Kiejdan (Kedainiai). Wśród w y k o n a n y c h przez S w i r s k i e g o f i g u r , k t ó r y c h wysokość d o c h o d z i d o pięciu m e t r ó w , a u t o r k a w y r ó ż n i a trzynaście t y p ó w . F i g u r y t e składają się z t r z o n u i r o z s z e r z o n e j części g ó r n e j z w i e ń ­ c z o n e j k r z y ż e m , która p r z y b i e r a r ó ż n o r o d n e kształty o d b a r d z o p r o s t y c h , o z d o b i o n y c h k r y s t a l i c z n y m i nacięciami 244 Z e s p ó ł o d r ę b n y i w y j ą t k o w y n a t l e pozostałych z a ­ bytków malarstwa ludowego na Litwie stanowią 22 o b r a z y n a p a p i e r z e r e p r o d u k o w a n e n a końcu książ­ k i ( i l . 150—172). A u t o r w y r ó ż n i a j e j a k o osobną g r u p ę , określając m i a n e m „ k o l o r o w y c h r y c i n " . Zespół t e n r z e ­ c z y w i ś c i e b a r d z o w y r a ź n i e różni się o d z a b y t k ó w m a ­ l a r s t w a l i t e w s k i e g o i n i e z n a j d u j e żadnych bliższych a n a l o g i i w pozostałych. O b r a z y t e mają c e c h y f o r m a l n e p o z w a l a j ą c e w n i o s k o w a ć , że p o w s t a ł y o n e w t y m s a ­ m y m , dużym w a r s z t a c i e . P e w n o ś ć i s w e g o r o d z a j u w i r ­ t u o z e r i a r y s u n k u , połączona z w i d o c z n ą niedbałością i pośpiechem w y k o n a n i a , w s k a z y w a ł a b y n a jakieś duże c e n t r u m , prowadzące „seryjną" produkcję. Grupa ta wykazuje tak uderzające podobieństwo do p o l s k i c h obrazów ludowych reprezentowanych licznie przede w s z y s t k i m w dzielnicach centralnych i na Kielecczyźn i e , a s p o t y k a n y c h też n a P o d l a s i u , że m o ż n a j e u w a ż a ć za i m p o r t y z P o l s k i . Z n a l e z i e n i e i c h n a Ż m u d z i w t a k dużej s t o s u n k o w o l i c z b i e w y d a j e się u s p r a w i e d l i w i o n e z a r ó w n o częstymi p i e l g r z y m k a m i Ż m u d z i n ó w d o C z ę ­ s t o c h o w y (z którą, j a k sądzę, t e n t y p o b r a z ó w z w i ą z a n y jest genetycznie), j a k i penetracje obraźników p o l s k i c h n a t e r e n y ż m u d z k i e czy z a o p a t r y w a n i e się w „ t o w a r y " w Polsce przez szkaplerzników l i t e w s k i c h . Vilnius 1963, 1965. Grafika, Tapyba. Kunczyńska-Iracka Vilnius 1966. S w i r s k i ) , V i l n i u s 1966, s. 169, i l . 163 w z g l ę d n i e o f o r m i e m e d a l i o n u , p o p r z e z f o r m y zbliżone d o k a p l i c z e k aż do p o s t a c i l u d z k i e j l u b g r u p y p o s t a c i . K u n s z t rzeźbiarski Swirskiego p r z e j a w i a ł się z w y k l e w o p r a c o w a n i u t e j części f i g u r . Z a z n a c z y ć r ó w n i e ż n a ­ l e ż y , że łączył o n w sposób h a r m o n i j n y r z e ź b ę i a r c h i ­ tekturę. W odróżnieniu o d i n n y c h a r t y s t ó w l u d o w y c h , k t ó r z y w y k o n a n e u p r z e d n i o posągi p r z y m o c o w y w a l i d o t r z o n u k r z y ż a , S w i r s k i rzeźbił całość w j e d n y m z a z w y c z a j d ę ­ bowym pniu. R z e ź b y f i g u r a l n e S w i r s k i e g o osiągają w y s o k o ś ć j e d ­ nego m e t r a , a czasem n a w e t n a t u r a l n e r o z m i a r y . Roz­ m i e s z c z o n e są z j e d n e j w z g l ę d n i e z czterech stron „krzyża", p i e r w o t n i e p o k r y t e były polichromią. S w i r s k i stosował p l a s t y c z n y m o d e l u n e k p o s t a c i , które c e c h u j e m o n u m e n t a l n a f o r m a i duża doza e k s p r e s j i . S t y l r z e ź b S w i r s k i e g o n a w i ą z u j e d o e p o k i b a r o k u . Jednakże a r t y ­ s t y c z n a k o n c e p c j a t e g o s t y l u nabrała w j e g o dziełach c e c h s z t u k i l u d o w e j . S w i r s k i stosował b o w i e m t y l k o poszczególne b a r o k o w e e l e m e n t y o c h a r a k t e r z e d e k o r a t o r s k i m o r a z giętkość l i n i i i m a l a r s k i e t r a k t o w a n i e f o r m . N i e zaciemniło t o j e d n a k c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a s z t u k i l u d o w e j t e k t o n i k i o r a z n i e naruszyło s y m e t r i i i równowagi. Powstałe nawet w bardzo późnym okresie życia r z e ź b y S w i r s k i e g o n i e straciły n i c ze s w o j e j n i e ­ z w y k ł e j e k s p r e s j i , p r z y c z y m f o r m a j e g o dzieł ulegała s t a l e u p r o s z c z e n i u i stała się p r a w i e l a k o n i c z n a . Kończąc swoje rozważania, s t w i e r d z a , że S w i r s k i „twórca Irena Kostkewićiute przydrożnych krzyży �245 �5 4 i i k a p l i c z e k " jest j e d n y m z najbardziej niezwykłych o r y g i n a l n y c h twórców w historii l i t e w s k i e j sztuki. Popularnonaukowy charakter monografii Wincentego S w i r s k i e g o tłumaczy z a p e w n e f a k t , że a u t o r k a t e j c e n ­ nej i c i e k a w e j p r a c y I r e n a K o s t k e v i c i u t e n i e poświęciła zbyt w i e l e miejsca sprawie i k o n o g r a f i i oraz nie p r z e d ­ stawiła twórczości S w i r s k i e g o n a t l e p o r ó w n a w c z y m . W a r t o stwierdzić, że p o d w z g l ę d e m i k o n o g r a f i i r z e ź ­ b y S w i r s k i e g o u t r z y m u j ą się w k r ę g u k u l t u r y łacińskiej. Przeważają t u p o p u l a r n e także n a t e r e n i e P o l s k i p r z e d ­ s t a w i e n i a św. św. M a r i i M a g d a l e n y , J e r z e g o — p a t r o n a chłopów l i t e w s k i c h , A g a t y , A n t o n i e g o , J a n a N e p o m u ­ cena, F l o r i a n a , U p a d e k p o d k r z y ż e m o r a z w i z e r u n k i cieszącego się s z c z e g ó l n y m k u l t e m w W i l n i e św. K a ­ z i m i e r z a , j a k i C h r y s t u s a Nazareńskiego, p r z y c z y m t o o s t a t n i e p r z e d s t a w i e n i e r o z p o w s z e c h n i ł o się szczególnie w południowej Małopolsce. Materiał p o r ó w n a w c z y do s t a r y c h l i t e w s k i c h i żmudz­ k i c h f i g u r p r z y d r o ż n y c h , k t ó r y c h f o r m y w y w o d z ą się z a p e w n e jeszcze z czasów pogańskich, p o d a j e J u r g i s Baltruśaitis ( L i t h a u n i a n F o l k A r t , M u n i c h 1948, s. 3 6 — 53). Baltruśaitis w y r ó ż n i a t r z y t y p y f i g u r : k r z y ż z d o ­ b i o n y dekoracją rzeźbiarską, słup z w i e ń c z o n y z a k o ń c z e ­ n i e m w f o r m i e „grzyba" oraz w f o r m i e l a t a r n i . N a t y m d o p i e r o t l e u w y p u k l a się i n d y w i d u a l n y c h a r a k t e r „ k r z y ­ ży" Swirskiego. W Polsce wśród d r e w n i a n y c h f i g u r przydrożnych p o k r y t y c h dekoracją rzeźbiarską w y r ó ż n i ć m o ż e m y d w a z a s a d n i c z e t y p y . P i e r w s z y z n i c h t o słup z w i e ń c z o n y Repr. I z: Irena Kostkeviciute, formą l a t a r n i , w e w n ą t r z której umieszczano rzeźby, spo­ t y k a n y głównie n a terenie w o j . kieleckiego i k r a k o w ­ skiego^ D r u g i — t o k r z y ż e , słupy i k o l u m n y z grupą figuralną u s z c z y t u , o b o k a c h o z d o b i o n y c h z c z t e r e c h s t r o n u m i e s z c z o n y m i w płycinach płaskorzeźbami l u b rzeźbami (Strzelce Małe, p o w . Brzesko, Z a k r z e w o , p o w . Rawicz; Kuklinów, p o w . K r o t o s z y n ; Kowalew, pow. Pleszew, Kleszczowa Górna, p o w . O l k u s z ; W i e r z b i c a , p o w . O l k u s z ; Ołudza S t a r a , p o w . W ł o s z c z o w a ; K i d ó w , p o w . O l k u s z ) , w y s t ę p u j ą c e w obrębie d w ó c h w y m i e n i o ­ nych województw oraz w południowej Wielkopolsce (St. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielko­ polski, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I I , 1958, s. 3—36). T e z d o ­ b i o n e f i g u r y , g ł ó w n i e z końca w i e k u X I X , s t a w i a n e były, p o d o b n i e j a k i „ k r z y ż e " l i t e w s k i e , n i e t y l k o p r z y d r o g a c h , ale i n a c m e n t a r z a c h w c h a r a k t e r z e n a g r o b ­ k ó w . T r a d y c j a t a 'Utrzymywała się d o czasów I I w o j n y światowej, j a k świadczy n a g r o b e k J a n a Potęgi n a c m e n ­ t a r z u w Słupi, p o w . J ę d r z e j ó w , p o s t a w i o n y w 1927 r . S t y l rzeźb S w i r s k i e g o w y k a z u j e p e w n e podobieństwa z rzeźbami zdobiącymi figurę przydrożną w W i e r z b i c y , p o w . O l k u s z , którą w y k o n a ł W a w r z y n i e c S z w e j a ( z m . około 1914 г.). ( W y w i a d O l g i M u l k i e w i c z , A r c h i w u m PBSL I S , L . i n w . 58845). C e c h y wspólne, o j a k i c h t u można m ó w i ć , n i e w y n i k ł y o c z y w i ś c i e z wzajemnego^ o d d z i a ł y w a n i a n a s i e b i e o b u t w ó r c ó w , ale ze w s p ó l n e ­ go źródła i n s p i r a c j i , j a k i m t a k d l a S w i r s k i e g o , j a k i d l a S z w e i była s z t u k a b a r o k o w a . Ewa Snieżyńska-Stolot Vincas Svirskis, Vilnius 1966. �Vincas Svirskis: II. 4. Kapliczka II. 6. Sw. Anna z Marią, fragm. Panna, fragm. krzyża, Jogniskiai. z rzeźbą św. Agaty. krzyża. II. 7. Rzeźba II. z 5. Pieta, krzyża, fragm. Użbaliai. krzyża, II. 8. Rukai, Maria � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9eb2b67b4a6a9af568205e4ee4f6d5d4.pdf 47b2831e12b95db71dd437cf17bbe6c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4865 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Brusy ( Kaszuby) - ośrodek kamieniarski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4514 Title A name given to the resource Materiały źródłowe dotyczące bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego okresu gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.209-227 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE TYCZĄCE HISTORII BRUŚNIEŃSKIEGO OŚRODKA KAMIENIARSKIEGO OKRESU GOSPODARKI Eksploatacja Roztocza dla pokładów stanowi historyków, terenie badań t a k Zagadnienie Wprawdzie się o s t a t n i o to nie p r o b l e m a t y k ą tą z a ­ Krzysztof a l e różnorodność 2 na do do t e j p o r y n a l e ż n e g o m u o p r a c o ­ w a n i a monograficznego. Lew , wapiennych problem j a k i etnografów. doczekało się j e d n a k interesowali skał interesujący FOLWARCZNO-PAŃSZCZYŹNIANEJ Wolski zagadnień i 1 Stefan występujących j e j o p r a c o w a n i u s p r a w i a , iż p r a c e i c h traktować przy można j a k o w s t ę p d o d a l s z y c h badań i studiów. Wolski wymienił eksploatowano, dy skał miejscowości, jednak na terenie uwagę przeważnie używa na Polanka (dawniej* Do I I w o j n y miejscowości cyjną W do odrębną Brusno oraz eksploatacji twórców, i obróbki a poza gię krzyży i jej włą­ nad potrzebę t y m zagadnieniem, opracowałem który PTH w referat wygłosiłem wano w naukowe 1965 r . przemyskich jakie 1966, p o z w o l i ł y tego 5 Mając kierunków o zebrany rejon w Oddziału jego o p u b l i k o ­ Dalsze e na materiał, naukowym „Sprawozdaniach" . okresie nad t y m tej chwili zagadnienia w rozszerzenie nie mogę całości, ba­ zagadnie­ pobytu we Lwowie znaczne na badań kamieniarski, a resume prowadziłem mi źródłowej. Ponieważ opracowania oparciu na posiedzeniu n i e m , a szczególnie w ku obszarze. dalszych Bruśnieński w Przemyślu w dania powyżej ustalenia w ro­ bazy się podjąć postanowiłem przygotować do p u b l i k a c j i dane źródłowe tyczące h i s t o r i i bruśnieńskiego się do o k r e s u ośrodka kamieniarskiego, prosperowania a gospodarki odnoszące folwarczno- pańszczyżnianej. Rozpatrując rozgraniczyć ośrodka należy wyraźnie i widzieć problematykę dzieje tego tyczącą eksploata- II. 1. Krzyż kamienny postawiony nia pańszczyzny, 1848 г., Brusno na pamiątką Stare. zniesie­ wyrobów nazwiska próby Kuźniewicza niewielkim też kamie­ ich w y ­ ustalenia i przeprowadzono a wymaga problem jednak wpływu na wytwórczość stopniu za­ typolo­ t y p o l o g i i krzyży i n a ­ kamieniarzy omówienia, ustalono obaj twór­ miejscowych k a m i e n i a r z y zasługuje n a szczególniejszą u w a g ę W na wspomnianym uwadze które omówiono p r o ­ bruśnieńskich częściowo bruśnieńskich czości H r y c a skich o kamieniar­ stop­ doszczętnie a teren wapiennych, t y m poczyniono tychże dokładniejszego oparciu obróbką. skał i nagrobków. S p r a w a grobków w Odzyskane. zostało pracach wyrobów wymieniono sięgu z b y t u danych, t y l k o mieszkańcy t e j w s i wyżej asortyment oraz ilość się n a t e r e n i e B r u s n a S t a ­ światowej się i c h eksploatacją tradycyjny istnieje. znacznym Ziemie Brusno Stare obu wymienionych niarzy na nie dostateczną Horynieckiej. rego i do I I w o j n y ces administra­ obecnie została w częściowo Kamieniołomy znajdowały zajmowali Nowe wymienionych jednostkę Stare w s i t e j już n i e o d b u d o w a n o , czono do P o l a n k i W że „ B r u s n o d z i e l i Deutschbach)"... . czasie w a l k z U P A spalone; tej wsi, 3 stanowiła ZSRR Stare. B r u s n o Stare, Brusno Ludność t e j w s i p r z e s i e d l o n a niu Roztocza, nazwy ś w i a t o w e j każda z w y ż e j (gromadę). się, p o k ł a ­ Brusno pierwotnej się o b e c n i e n a t r z y o s a d y : których Środkowego zwrócił błędnie z a r a z n a w s t ę p i e wyjaśniając, i w w z g l ę d n i e jeszcze w y d o b y w a wapiennych szczególną Autor kilka zebrać m o ż n a będzie o d t w o r z y ć przeszłość o ś r o d k ó w autorzy badaczy. starali się dotrzeć d o d a n y c h z przeszłości B r u s n a S t a r e g o i u s t a ­ lić p o c h o d z e n i e szych nazwy tradycjach opierali się na wykorzystując domości Obaj o danych jednak autorzy Wolski, w temat lustracji pełni z roku w najwcześniej­ tym roku ośrodku, 1565 , n i e 4 w niej wia­ kamieniarzach. że brak eksploatacji do w zawartych ośrodku bruśnieńskim odnośnie o kamienia stwierdzają, na w wzmiankę z bruśnieńskich źródłowych piennych w s i , a mówiąc obróbki XVIII i w w., 1710, z której jest wiadomości obróbki XVII skał w. przytacza w y n i k a , że wa­ Dopiero drobną Kamienną G ó r ę w Bruśnie S t a r y m p o d d z i e r ż a w i o n o w ó w c z a s a r e n darzowi. B r a k w p r a c a c h o b u autorów obszerniejszych n a t e m a t przeszłości bruśnieńskiego ośrodka skiego gdyż jest odtworzenie Dziejami obszarze szczególnie w pełni dotkliwy, jego danych kamieniar­ uniemożliwia historii. t e g o ośrodka, j a k i i n n y c h , p o ł o ż o n y c h n a Środkowego kilkunastu lat, archiwalne, z Roztocza, prowadząc drugiej zaś z interesuję jednej terenowe, by się strony w już od badania t e n sposób 219 �c j i i obróbki skał w a p i e n n y c h za czasów „pańszczyźnia­ n y c h " i p o r o k u 1848. Dotychczas, autorów, poza odnośnie nieńskiego pracami wcześniej do p i e r w s z e g o ośrodka Interesujące szym kamieniarskiego podali, mówiąc o w y r o b i e wymienionych okresu historii drobne k a m i e n i młyńskich w X V I w., Roztocze jest niejszych do twardszych, der wapiennym i Karol Kadlec . 7 Maurycy 8 Horn, po­ leżało Środkowego to obszar na Roztocza trzeciorzędowy. t a m pokłady piaskowców a opierając się n a d a n y c h z l u s t r a c j i z 1565 г., A l e k s a n ­ Jabłonowski nas t u B r u s n o S t a r e grzbiecie najwyż­ wśród l a ­ s ó w i r o z l e g ł y c h p i a s k ó w , o p o k i i n a g i c h skał. bruś- wzmianki prawie wykazują najgrubszych, które i od spojone iłowym. najmiększych są Na Występujące ziarna od najdrob­ cementem szczególną do uwagę zasługują w o ł u j ą c się n a J a b ł o n o w s k i e g o s u g e r u j e , że już w 2. poł. tam XVI kamieniołomy, z których n a podłożu s y p k i c h p i a s k ó w , a j a k o n a j t w a r d s z e budowlanych . odporniejsze w . m o g ł y t a m być c z y n n e wywożono mi się w materiał d l a celów jednak, iż t y m okresie nym tego jest były słowa Wydaje 9 mało prawdopodobne, t a m czynne znaczeniu, a aby już kamieniołomy w materiał peł­ dla celów b u ­ d o w l a n y c h m ó g ł być o c z y w i ś c i e stamtąd w y w o ż o n y , a l e liczyć się należy wielkiego t y m , że nie było na niego do pracy polskich , ziemiach Zarys dziejów mającej 10 dołączo­ górnictwa obrazować „Rozmieszcze­ n i e kopalń n a z i e m i a c h p o l s k i c h d o 1772 r o k u " zaznaczono, że kamieniołomy były w na błędnie Bruśnie Nowym, z a m i a s t w Bruśnie S t a r y m . W sarnej j e d n a k p r a c y , jeśli chodzi o interesujący mniejszej nawet Poszukując danych bruśnieńskiego sporo m i już jego nie podano tyczących dziejów archiwalnych, a na odtworzenie, historii w zebrane w zarysie interesującym nas t u okresie. a) bazę źródłową l u s t r a c j e królewszczyzn b) i n w e n t a r z e 1739 , z l a t : 1565 gospodarcze 1740 , 17 i 1741 , l s stanowią." 1757 ° , 19 1662 1 2 1758 , 2 1 5 176 5 , 21 22 16 1769 2 3 1839 . Materiały podarczy, t e mają ale znaczne 2 5 . charakter przede dokładniejsza rozszerzenie Antoni tej Schneider żmudnych ną w ich w s z y s t k i m gos­ analiza pozwala na podczas różnorodnych oddzielnych hasłami . Z 2б i swych badań, z m i e r z a j ą c y c h teczkach, dziś a te zespół każda z nich które posegregował oznaczył ten En­ zgromadził pokaź­ materiałów, czasem długoletnich do o p r a c o w a n i a Galicji, odpowiednimi rozdzielono na przechowywana dwie jest od­ dzielnie. na do terenie ośrodków byłej sporo Schneidra Galicji dane, które t u zostaną zostały z t e k i k r a k o w s k i e j M a t e r i a ł y znajdujące paginowane i dlatego, dawał t y l k o n u m e r skał schyłku na neolitu a 2 7 utwierdzają grób nas w komisarza Napisany Schneider, był do profesora można Tekach rodowej w Warszawie 2e Wczesno­ 3 1 że że od z tego t e r e n u człowiek 3 2 przeby­ eks­ biorąc p o d uwagę współczesne cheologiczne rach taką z tego t e r e n u mu młyńskie potrzeb włościan były odległej , zanotował w sprzętu i i brusy młynów starożytności wojennego, nazwa" Dawniej 3 4 , wydobywane t u dla znane i że zdaje się, kliny, topory 3 5 „grysowate", kamienne itp. — i większych na powierzchni odporne wszystkich na jako jesz­ ziemi l u b „brusy", d o o s t a t n i c h czasów, b a r d z o j a k określano działanie materiał twar­ i c h wewnętrzną korozji, do za szlifowa­ . dużo w i ę c e j s k a l n y c h leżało już już p o d n i e w i e l k ą j e j w a r s t w ą . O w e „ p o l u c h y " czy 3 e zbio­ okolicznych, wsi Brusno niewątpliwie bloków wę , ar­ swych czasów pogańskich w y r a b i a n o t u narzędzia d o cze wy­ znaleziska myśl: „Kamienie w 3 3 i budo­ służyły wyrobu przede kamieni młyń­ Nie na jest wykluczone, terenie wcześniej Brusna iż obecność Starego, przedmiotem które eksploatacji, wany wpływ na powstanie nazwy Najwcześniejsza wotnie zwanej Założono już w wzmianka tylko XV w., za objęło s w y m księcia tam wywarła naj­ zdecydo­ tej wsi. źródłowa wołoskim czym „brusów" się o Brusno, pochodzi ją n a p r a w i e z tzw. osadnictwem owych stały z wsi, roku pier­ 1531 . 37 najprawdopodobniej 3 8 przemawiają wołoskim, które dane w związane tymże stuleciu zasięgiem t e r e n z i e m i b e ł s k i e j . mazowieckiego wieś Lubycza, roku i 1420 p r a w o bełskiego którą tenże wołoskie Ziemowita podarował IV bra­ materiałów. ciom t a m w d w a l a t a później k n i a ż e s t w o . W e w s i H r e b e n n e , wykorzystane, wynotowane która i lwowskiej Tekach się 2 S . J a k u b o w i i Miśkowi Schneidra bruśnieńskim, n i e są po­ mającej t u też z o s t a n i e 1901 г., również posiada piętnastowieczną z 1469 г.), a przysługujące list skierowany im kronice się też ludność wspomina ża, k t ó r e wymieniono w o oraz 4 1 rejestrze źród­ o nich źródła wołoskie Werchraty, Jan Długosz metrykę Prawem 40 rozciąg­ wołoskim której w Prusia i poborowym swej Radruz roku 153 1 . 42 Wszystkie Brusna Lwowie. zbiorach Biblioteki Na­ i m prawo nięte zostało później n a całą w i e ś . Krasuskiego. a ustanawiając ł o w ą , o s i e d l i l i się też W o ł o s i (wspominają n a n i e , będę Cieszanowie, Wołochom, 39 rządziła jest w * brązu . już bruśnieński, A l e k s a n d r a Czołowskiego w e przechowywany się i ciekawych 19 c z e r w c a Obecnie datuje epoki przekonaniu, kamienioło­ stwierdzić, n a s t u ośrodek p r o b l e m a t y k i tyczącej o b r ó b ­ w pozwala k a m i e n i a r s k i e z B r u s n a Starego otrzymała ośrodku powiatowego o n został . terenie t y m obszarze początku 30 w a ł t a m już o d d a w n a , co z w i ą z a n e być m o g ł o z w się w w wzdłuż ploatacją t a m t e j s z y c h skał w a p i e n n y c h d l a j e g o p o t r z e b . znaleźć teczki. wapiennych na średniowieczne znaleziska archeologiczne od charakter artystyczny, wykorzystany 220 Starym człowieka położonych powołując Celem zasygnalizowania ki archeologów Bruśnie kamieniarskich różnorodnych Jeśli c h o d z i o interesujący to skał, w y g l ą d e m Dość w s p o m n i e ć , iż już w Odnośnie szczyty s k i c h i żarnowych. problematyki. do krajoznawstwa ilość części pobyt de, R o l ę drugorzędną, o charakterze uzupełniającym, mają d a n e , które w y n o t o w a ł e m z t z w . T e k Schneidra. cyklopedii w przez jak je t a m nazywano 24 c) r e j e s t r y g o s p o d a r c z e z 1714 r . i Odkryty 13 1713 , atmosferycznych najwyższe toczem m . i n . w K r a k o w s k i e m i na Podolu i 1765 , , tych leżą i naj- zbli­ skąd poszła z lat: 1 7 1 0 1 7 1 2 czynników tworząc te Roz­ nia Podstawową działanie wszędzie, Skały żone do p i a s k o w c ó w p i ń c z o w s k i c h , w y s t ę p u j ą p o z a roby przejrzałem na litotamniowego. niekiedy naj­ bruśnieńskim. kamieniarskiego, zespołów pozwalają przynajmniej, t u okres, o ośrodku źródłowych ośrodka różnorodnych materiały nas wzmianki wapienia Roztocza. Pokłady mów t u też o d n o t o w a ć f a k t , iż n a m a p c e zbiorowej ocalały zbyt zapotrzebowania. Należy nej z pokłady naj­ kwarcowym, wymienione Starego, wyżej wsie leżały co n i e w ą t p l i w i e m a t u swoją obok wymowę. O o s i e d l e n i u się W o ł o c h ó w n a t e r e n i e B r u s n a ś w i a d ­ czą dane nionych podane w niej w lustracji z 1565 r . W ś r ó d k m i e c i f i g u r u j e m . i n . „Wlassin wymie­ Olech- �nowicz", a Woloszow" Być zagrodnikami też Vollosch" i „Wassil Wołochów W 1785 r . n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o przez m o ż e , iż i osiedleniu byli . 43 B r u s n o istniało rządziło się już przed prawem się t a m p r a w o przybyciem ruskim, wołoskie a po ich rozciągnięte n a całą w i e ś . P r o b l e m t e n j e d n a k w y m a g a maci) kolonia Stare dań i dociekań. I s t o t n y j e d n a k j e s t d l a nas f a k t , iż w e Kapuściński 1818 r.57. oznacza to wcale, to ludność być wała teren wołoskiej, nawet Moment iż która a wcześniej następnie, przesunęła się na teren ziemi wykazują, że Środkowego w czasie wsiach Roztocza, a miejscowych Werchracie czas w a p n o Nie 44 w do piecach iż z a k r o j o n a tamtejszych pokładów nych związana jest z t z w . o s a d n i c t w e m zagadnienie niezmiernie opracowania ważne, że j e s t thei ono monograficznego. kilka t o „dziedzina dosycz". wszy dziesziączi po Jest wymaga I dalej kmieczi (iako ony ich na c z i n s z u żadnego szowią) iednym albo robocizny dworziscz Wśród „Iwan niej: iesth tej w s i kości у ktorich n i e dawayą, t h i l k o podim- siedzy, dziejach października chłopów w roku innych okolicznych galicyj­ 1848. F a k t wsiach, chło­ u c z c i l i u f u n d o w a n i e m dużego, k a ­ . naturalnego, j a k i m wzmiankę o eksploatacji był kamień, n a t e r e n i e lustracja z 1565 г., w bogactwa Brusna której Sta­ czytamy: „ T h a m z e i e s t h g o r a , w k t o r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e łamyą a tich mistrzów, ktorzi łamią kamyenie t r z e y , dawaią do z a m k u ( l u b a c z o w s k i e g o kamień dziesiąthi, k t o r i c h syedm, sescz, sescz" tho 5e kazdi uczini sie n a r o k d o s t a w a nataniey zlotich iesth — uwaga szaczuiącz za szesczdziesiąth у SFG) citra vel grziwien siedm i gr . Była to akcentowali suma stosunkowo lustratorzy duża, co podsumowując wyraźnie dochody z za­ tej „Suma wsithkich pozitkow z Brusna na then c z i n i z l o t i c h szesczdziesiąth у sescz у g r sescz, czas d[enarow] sescz. A a za k a m i e n i e m l i n s k i e u c z i n i z l o t i c h szesczdzie­ II. 2. Krzyż kamienny, 1836 r „ Bełżec. steri a nowego czin­ s lich lustracji ze dziesiączi kmieci jednak „ratione posług" ogrodi" 27 wsie nabył na ktorich w 13 z a g r o d n i k ó w , „rolie w dniu pańszczyzny Galicji Deutschbach 60 46 znajduje o d płacenia . P o z a k m i e c i a m i l u s t r a c j a z 1565 r . w y m i e n i a w 1839 siąth у s i e d m i g r sescz" . niemało, s kniasźik", k t ó r y był z w o l n i o n y refor­ roku . wymienionych się r ó w n i e ż czynszu 45 dóbr na dawayą po g r z i w n i e " w dworzisczach, nego s kasdego po g r trzidziesczi szu skład w i e l k a , mając[a] r o i dworzisczu dorocznego w Lustracja z roku czytamy osiadlich 58 kolonię licytacji w jak w Najwcześniejszą podaje w wsi: 2. poł. X V I w . B r u s n o w c h o d z i ł o niepomiernich wapien­ wołoskim. ale królewskich s t a r o s t w a lubaczowskiego. 1565 p o d a j e , n a szerszą skał oraz zniesienie z B r u s n a Starego rego której dóbr k a m e r a l n y c h w i Nowe krzyża założona została to k a t o l i c y i . wydarzeniem było ten, podobnie pi ultra wykluczone, „W wów­ . zatem W tak młyń­ wypalano eksploatacja odrębnego I wyrabiano kamienie kilku pra­ eksploa­ wapiennych. skalę to jest skał się na 5e podczas Ważnym skich miennego względu, rządzących w o ł o s k i m , dość w c z e ś n i e przystąpiono skie, a w tzw. północ, położonych tacji Lubyczy na z tego wem n p . w r o k u 1571 w mogła chełmskiej. we pokładów Nie zamieszki­ dalej t e n u s i l n i e t u podkreślam badania obszarze że m u s i e l i t o być Wołosi, ale ukraińska, Podkarpacia, kolonizacji docierając t z w . p r a w a wołoskiego. w 5 S Podczas l i k w i d a c j i Brusno wsi tej mieszkali osadnicy niemieckich (byli Deutschbach , było 19 d o m ó w zostało dalszych ba­ osadników którzy oraz mieli siedmiu jeszcze różnej wiel­ komorników . 4 7 L u s t r a t o r z y w r o k u 1662 z a n o t o w a l i : „W tey w s i (chodzi lustratione skiey anni SFG) Woli iuxta Brusien- 48 nianej z rozwojem na terenie też m i ę d z y broniąc gospodarki starostwa innymi folwarczno-pańszczyź- lubaczowskiego i powinności się p r z e d chłopów niesprawiedliwością 1621 o m a n d a t k r ó l e w s k i , w zakazywał przemocy z racji W starościnie wobec Barbarze poddanych naruszania i c h p r a w 1629 r . B r u s n o jazdu ków uwaga było ł a n ó w n [ u m e ] r o 3 0 2 " . Wraz roku o Brusno — 1616, t o i e s t B r u s n i e у Tatarów. (pozostało W lustracji z roku stosowania wsi, wynikającej ucierpiało wskutek na­ 31 b u d y n ­ 50 z 1662 r . z a n o t o w a n o 1664 p o d a j e , starostwo krupeckie powołując że p o odłączeniu Brusna 52 i poważne zniszcze­ w okresie wojen X V I I w . Krupca się na pierwszym rozbiorze włączyły . od starostwa l u ­ utworzono niegrodowe W X V I I w . o b o k B r u s n a , z w a n e g o odtąd S t a r e , Po 5 1 lustrację . stała n o w a w i e ś , B r u s n o N o w e austriackie w 104) . geograficzny..., baczowskiego tej uległo w ó w c z a s nia w tej w s i spowodowane Słownik się . znacznie Zniszczeniu wystarali którym Z y g m u n t I I I Płazinie z 49 zwiększano z Brusna. Ci .Brusno 5 3 pow­ . Rzeczypospolitej Stare do władze lubaczowskich dóbr k a m e r a l n y c h , 54 221 �Z f a k t u t e g o w ł a d z e starośeieńskie p o t r a f i ł y no wyciągnąć tacja należyte w n i o s k i . Dalsza k a m i e n i na terenie w XVII w. w lustracji na z kamieni z co „Górników teraz iż w powinności — górnicy a stulecia niewiele, daią płacili czynsz. już t y m bogactwem oddawali Dane prawo miejscowemu na już źródłowe n a t o , że z samodzielnego a k t ó r e t e n s t a n relacjonują władze eksploatację arendarzowi. A oto należy arendarza za („Góra zanotowano Kamienna W regestrach że a r e n d a kontraktem gospodarczych bruśnieńska z roku i hucińska puszczona") . 1714 w y k a z a n o , t y m roku Kamien­ n e j m i a ł o być 300 z ł . Na inwentarzu z roku у z 1739 p o d a n o o bruśnieńskiej Wieś wszelkiemi Brusno powinnościami z arendą browarnią [i] robociznami, k o w i I r z s z o w i c z o w i , w r a z z Hutą w possessyą za s u m ę " 366 zł 20 g r Inwentarze ss puszczona poddzierżawiania do i n t e r e s u ­ Kamiennej niej Kamienna stay arendy inwentarze do brusięskiey, z roku arendy gdzie brusienskiey mająca ss „Góra gdzie ka­ i e s t stay W arendy dwoie" lustracji adiancta 69 za kontraktem ta I [należyj, gdzie młyńskie do jeszcze kamienie wyra­ kontraktu, ktorey samym roku podano: takowe: 1-mo. Wolne commoda dobywanie ostatnia notatka tycząca wynotowana z 70 ka­ . interesującego inwentarza z roku „Góra biaią, Kamienna, do arendy iest stay d w o i e " gdzie młyńskie brusienskiey n у do kamienie wyra­ kontraktu, którey . ten jednak W na inwentarzu z roku X X I I , ciekawy z ciekawe związku z 1839 z n a j d u j e „Opis w y d o b y c i a wysuwali jednak Kamienna były one W najlepszym wówczas dowodem, dużą z l a t 1757 i Starych" 1765 r. 7 7 że wartość Górę Podobnie na się, p o d n u m e ­ kamienia wapien­ 1839 p o d a n o wapien­ już, że „pod Mielniczą że w kamienie Górą" . 8 0 tymże był inwentarzu Miel­ porośnięty lasem to teren natomiast określana jako Schneider, wymieniając nie B r u s n a Starego, pole orne celu t r z y piece 150 do 200 k o r c y wane opowiedzenia i według się r o c z n i e W d o 2000 k o r c y lasach Brusna ludzi trzymaiące, murowane wymuro­ miejscowych wypala wapna. Starego pole Przy renie orne i wydobyć spieniężyć m o ż n a " n . po­ na tere­ Górę Mielniczą początek Mielniczej wsi, około być jeńcami niarze nazwy miejscowe Górę jako t e j o k a z j i należy o d n o t o w a ć tradycja eksploatacji Góry wiązała 8 4 S 3 f a k t , iż z miejscowa na te­ przybyciem do W ł o c h ó w , którzy a u s t r i a c k i m i . Wcześniej eksploatować pastwisko . skał w a p i e n n y c h 150 l a t t e m u , t r z e c h mieli tylko w a n i a i obróbki t a m t e j s z y c h Ile w rokiem miejscowi „poluchy", się w wydobywa źródłach n a z w y 1839 m o ż e być danych w kamie­ a dopiero przekazanych się także, i z łatwością p o 8 zł. reńsk. zbyt przez wydoby­ tej chwili t e j góry jakimś dociec. dopiero p o d stopniu przekazanych i głębszych n i e można tej mieli skał. t y m prawdy, trudno m i w autentyczności poparciem przez tradycję. j e d n a k szerszego u d o ­ dociekań. W dowolnie tradycję, żadnym jednak interpretować gdyż wówczas da­ za­ t r a c a się z p o l a w i d z e n i a w ł a ś c i w y o b r a z p r o c e s u h i s t o ­ rycznego 85 . Ciekawy czynając m i e y s c u p o d Mielniczą Górą k a m i e n i e młyńskie, któ­ co r o k k i l k a Góra o określa t e ż m . i n . K a m i e n n ą Sprawa owych Włochów w y m a g a podano: lesie w s i B r u s n a z k a m i e n i a po 7 8 najwcześniej skały 81 tam nych jakim też Górach") o p o w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1072 s ą ż n i . K a m i e n n a Starego się w a p n o , w jest podają Starych eksploatowano wcześniej podano, d z i się k a m i e ń w a p i e n n y wypala góra gospo­ 1758 w y m i e n i a n a . („Niwa inwentarzu z roku wypadku i w zatem 7 e ne. kumentowania lasach B r u s n a Starego uwagi t y m , że Bruśnieńskiej Ponieważ S t a r e G ó r y , t o być m o ż e m i e j s c e , g d z i e znacho- 222 w 7 9 p o roż­ MK lustracji 1 z 1769 ( „ N i w k i n a S t a r y c h G ó r a c h " ) . i H u t y Starey „a) W re lustratorzy Woli jest Górach n y c h m i e j s c a c h a o s o b l i w i e p o d Wapielną Górą b) w i spełzły n a n i c z y m . już inwentarzach „Niwka Pojawienie nego i k a m i e n i młyńskich", w którym w została której Pierwsza „ T a l i a n y " m i e l i i c h zapoznać z n o w ą techniką 1769: W danych. darczą. jako tymże źródłach do 82 . w skał w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1360 s ą ż n i . zaznaczono: brusienskiey, t u problemu, rem dzierżawcy przedstawiała jest spisanej są wyra­ w odnośnie sporo wynikł swe pretensje. niczą m i e n i młyńskich w górze do B r u s n a należącey" nas jaki kamienie „ A r e n d a w t e y w s i za s u m m e 1400 zł idąca, et niej zanotowali młyńskie w y d o b y w a n o . Kamienna, do Najwcześniej zanotowana 1758 i d e n t y c z n i e 1757 i młyńskie i n w e n t a r z u z 1765 r . biaią, to sporu Wymieniając dwoie" W wzmianka na terenie B r u s n a Starego do Kamienna, eksploatacji Starego. Góra, wcześniej całkowicie bezpodstawne •podają: „Góra miejsce Kamienna już temat wobec 5? biaią, jest spadkobiercy m i e n i e w y r a b i a i ą młyńskie, za k o n t r a k t e m , s t a y 2 " m a . Podobnie też Brusna z 1565 r . z a z n a c z o n o t y l k o , że była t a m Wówczas na Góry jednobrzmiąco: „Góra 7 4 na t y m terenie. k t ó r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e " łamano, n i e p o d a ­ imventairze 1741 odnośnie przy­ i Ma- 7 3 z 1662 r . Mar­ . z l a t 1740 i nas t u s p r a w y podają prócz trzyletnim k o n t r a k t e m starozakonnemu wręcz się n a 1792 (leżały koło Ż ó ł k w i ) , iż była o n a przytoczyliśmy 0 miejsco­ z r o k u 1765 (star. ś w i e r z e c k i e ) zasługuje lustracji Fakt czynszów, jącej uwagę Góry opierając wówczas stosowana wymieniana arendzie: „Notandum. Kamiennej można, w a p i e n n y c h na terenie W Starego. G ó r a leżała n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o , 6 5 W z roku powszechnie m dać 708 zł d o c h o d u , w t y m z s a m e j t y l k o G ó r y przypuszczać kładach z P o l a n y gierowa dwór pokładów n i e była czymś w y j ą t k o w y m , 7 5 osobnym miała w 64 poddzierżawiania odwrotnie, n a t o , że eksploatacją jąc j e d n a k bliżej j e j n a z w y . w i n w e n t a r z a c h z 1712 i 1713 r . osobnym wskazują p r z e z starostów l u b a c z o w s k i c h w X V I I I w . arendarzowi „góra, w kontraktem" 4 Podobnie praktyka dane, z 1710 r . p o d a n o : do niezbicie zainteresowany Stosowana gospodaro­ jego dokładniej: W inwentarzu gospodarczym Kamienna nie nastą­ dane był skał w a p i e n n y c h n a t e r e n i e B r u s n a podkreślono międzyczasie wskazują starośeieńskie z r e z y g n o w a ł y poddzierżawiały Przytoczone żywotnie wemu fakt, młyńskich, „Góra zahamowana usilnie t u należy następnego wania w s i została pew­ eksploa­ 60 z ł " « . Podkreślić zmiana tej wojen, 1662 г.: i e d n a k ogółem piła skutek na jednak rzach, do odnotowania od X V I w., mówiąc nazywają jakieś s p e c y f i c z n e ich jest iż źródła, górnikami. Nie było po­ kamienia­ to jednak określenie, w y s t ę p u j ą c e t y l k o w B r u ś - n i e S t a r y m , ale o d w r o t n i e , należy wówczas fakt, o tamtejszych charakter powszechny sądzić, że m i a ł o o n o na terenie całej Polski- �Przemawiają pochodzące czące za kilku Czerwonej t y m dane z różnych miejscowości w., b) n a ć w i e r c i hrabcowej archiwalnych, a ty­ 1) 6 z a g o n ó w „Roman Hrabec źródłowe materiałów z położonych XVI—XIX na terenie Rusi zatem 2) 6 z a g o n ó w górników materiały źródłowe w C h e ł m i e (1565 г . ) , L e s z c z y n i e , należącej d o k r e s u k l i m 8 6 kowskiego, (1641 do leżącej na r.) w, P o l a n i e starostwa terenie bieckiego należącym 8 8 drohowiskiego Ż ó ł k w i (1776 r . ) Mówiąc powiatu (1765 r . ) , R o z w a d o w i e , o 9 0 (1765 r . ) , 8 9 W trzech z którzy niej znacznie mienieni kolejno po słowo „hornyk" 93 tam Byli chyba to dwaj Sawka imieniu i nie górnik wyro­ i oraz z nich iwaszkowej za­ czyn[szownik]", czynszu tyle miał też 6 z a g o n ó w czy[nszownik]", co Chmiel mający też „Ilko 2 konie czynszu, górnik miał znowu czy[nszownik]", 6 zagonów który e) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w górnik czyfnszownik]", n i e i płacił c z y n s z u płacił f) n a ć w i e r c i h r a b c o w e j bec i górnik Inwentarz który 32 zł i 5 g r zaś pola „Ilko z Hrycow roku 9 4 b) na półłanku też posiadał 2 ko­ 2 Hra­ konie . 1769 p o d a j e , górnik w ó w c z a s 32 zł i 5 g r był „Paweł posiadał 6 zagonów miał „Hryc czynszowlnik]", płacił c z y n s z u który 32 zł i 5 g r , a) n a ć w i e r c i i w a s z k o w e j napi­ górnik płacił c z y n s z u 21 zł i 23 g r , wy­ na temat dostarczają o nich dane w obsiewali pola zamożności inwentarze trakcie bruś­ z 1765 że: posiadał m . i n . 6 z a g o n ó w czy[nszownik]", który płacił czynszu, prymieńskim miał też 6 zagonów czynszowe w Bruśnie ' górnik, c z y [ n s z o w n i k ] " , 10 zł 26 g r i 14г szeląga, 11. 3. Krzyże któ­ „Pawło g ó r n i k " , k t ó r y posiadał 2 k o n i e i płacił czyn­ szu 32 zł i 5 g r , d) na Hrycow a) n a ć w i e r c i f i l i p o w s k i e j miał m . i n . w ó w c z a s 3 z a ­ Ochab 1 dzień s z a r w a r k u odrabiał, a c z y n s z u płacił 29 g r , Wasylkow W i n w e n t a r z u z 1765 r . p o d a n o , ż e : „Roman i c) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w wymieniania Starym. r y płacił c z y n s z u konie płacący 32 zł i 5 g r „Dmiter zwrócono kmiecie, Steczko każdego po­ l u b „ h o r n i k " , co o z n a c z a , że danych p o d d a n y c h , którzy pola i 2 „ D m i t e r C h m i e l " , k t ó r y robił 1 dzień p i e s z o n a pańskim górników 1769 r . P o d a n o gony c) n a ć w i e r c i wówczas ich jednak . Interesujących i dlatego sobie, Przy 9 J on górnikiem nieńskich i na nie uwagi. Steczko . się Imiona owych wcześniej, n i m napisano o k a m i e n i młyńskich grodnik imiennie zajmowali młyńskich. „Semko Hrabec też czyn[szownik]", 32 zł i 5 g r , Hrabec, Hrycow światło n a i c h p o ­ 1565 r . w y m i e n i o n o kamieni dotychczas Roman Wasylkow „mistrzów", dano w sano jak społeczną. wyrobem bie czy, o g ó r n i k a c h , c e l o w e będzie u k a z a n i e i c h lustracji i posiadał d) n a półłanku p r y m i e ń s k i m kamieniarzach, uposażenia, co z k o l e i r z u c i p e w n e zycję koło który i w W e r c h r a c i e (1844 r.) »>. bruśnieńskich źródła podają, Glińsku górnik który posiadał 2 k o n i e i płacił c z y n s z u i Małopolski. Wymieniają miał: niwie iwachowej miał n i e i płacił c z y n s z u 21 zł 8 g r i 3V2 Z przytoczonych powyżej 1765 było na cmentarzu, 3 staja pola „Iwan g ó r n i k c z y f n s z o w n i k ] " , k t ó r y też posiadał 2 k o ­ w Bruśnie szeląga ° . 5 d a n y c h w y n i k a , że w Starym co n a j m n i e j roku 7 górników, Lubaczów. 223 �co o c z y w i ś c i e j e s t już cyfrą s t o s u n k o w o dość dużą. P i ę ­ kamieni ciu ostateczny i spośród w nich ostatnich były miało ma identyczne które, z a p e w n e j a k i s t n i e n i a tego na każdym jest 96 łączyć koni, dziesięcioleciach i m i wówczas ne . Interesujący ich parę wprost jeszcze f a k t , iż t r z e c h p r z e z w i s k a , co w s k a z u j e więzy rodzinne. Być ośrodka, kroku potrzeb­ górników n a t o , że może, iż mogły wymieniany młyńskich. lesie Piece, w nia" 9T . k t ó r y c h go p a l o n o , b y ł y Świadczy t o , że fakt, tym były mienia zbudowano że umiejętności obróbki k a m i e n i a w ó w c z a s już też chyba dziedziczone, Hryca Hrabca. czenia tych Starego p o d uwagę można założyć, że b y l i Ciekawym umiejętności jednak wśród j e s t w i a d o m o ś ć , że już w synowie dynki przykładem dziedzi­ mieszkańców Brusna i jego przezwisku nie podano n i e m a t o już d l a nas i s t o t n e g o słowa „górnik", znaczenia. stwierdzić, że t r a d y c j e obróbki k a m i e n i a w żywe skiego były aż do ostatniego Dość ale jednak tej rodzinie o k r e s u i s t n i e n i a bruśnień- Członkowie tej r o d z i n y m i e s z k a l i razem C h m i e l e , gdzie znajdowały n a przysiół­ się t e n a j t w a r d ­ sze skały, z k t ó r y c h w y r a b i a l i k a m i e n i e m ł y ń s k i e i ż a r ­ nowe. Głęboką źródłowo zatem wymowę udokumentować kamieniarskiej gólnie w z wyrobem Przytoczone A rodzinie ma wcześniej fakt, iż daje i s t n i e n i e t a k długiej Chmielów, k a m i e n i młyńskich o t y m , że bruśnieńscy występował „murowane miejscowy mieszkalne też w wapno. z kamie­ materiał wykorzy­ obiektów przemysłowych. z tegoż i n w e n t a r z a wskazują oto dane a) „ D w ó r Poza n a t o , że z k a ­ Bruśnie S t a r y m d w o r s k i e b u ­ i gospodarcze oraz źródłowe piece ogrzewalne na ten temat: czyli dom mieszkalny wyprowadzonym, „ieden piec mienny wał murowany, pod da­ materiały górnicy tradycji związanej i się szcze­ żarnowych. mówią zajmowali się jedynie wyrobem o i e d n y m piętrze". W n i m , w pokoju... kamienny", a w ogrzewalny, się. Dalej d r u g i m zaś też kominek podano: i piec „...które „piec k a ­ piekarski" pokoje znajdo­ ieden piec k a m i e n n y o g r z e w a " . N a piętrze t e g o b u d y n k u , w p o k o j u był ośrodka. ku zwanym to chem g o n t o w y m , z i e d n y m k o m i n e m głównym nad dach T r u d n o m i w t e j c h w i l i dociec, d l a c z e g o w r o k u 1769 przy był piekarskie. 1765 g ó r n i k i e m był D y m i t r C h m i e l . też n a b u d o w ę dane to roku że skał. na terenie B r u s n a Starego Hrycow Biorąc to jednak, tamtejszych kamień w a p i e n n y , z którego wówczas w y p a l a n o stywano braćmi. oznacza N a p o d s t a w i e d a n y c h z i n w e n t a r z a z 1839 r . w i a d o m o n a m , że w t a k w r o k u 1765, j a k i w 1769, I l k o H r y c o w , j a k i I w a n (1769 r.) b y l i Nie cel eksploatacji też b) „piec ogrzewalny „Stajnia, c) W wozownia kamienny", i „ w a p n e m n a r z u c o n a [a] p i e c d) i z n o w u e) kurnik „piec „Gorzelnia t r o " . T a m też w k a m i e n n y " zaś w kamienny" wymienia murowana z kamienia (?), „Wołownia g) „ O b o r a inwentarz!... uwaga pię­ ogrzewalny" i piekarski kamienny", z k a m i e n i a m u r o w a n a " też [również — była izbie, n a iedno izbie był „piec k o m i e n n y a w d r u g i e j zaś „ p i e c o g r z e w a l n y f) murowane" j e d n y m z budynków f o l w a r c z n y c h powała była, SFG] z kamienia m u ­ rowana", cmentarzu, Horyniec. 5 224 I �N a k o n i e c zacytuję t u f r a g m e n t l i s t u „Przy Krasuskiego: sposobności l u s t r a c j i l a s ó w d w o r s k i c h w B r u ś - n i e N o w e m w d n i u 11 b m . p r z y d y b a n o m o g i ł ę a n a n i e j stary i krzyż k a m i e n n y z nieczytelnym polskim napisem datą z r . 1654 l u b 1664" i ° . 2 Jest danymi to ciekawa może tworzenia ośrodku notatka i w być interesującym historii artystycznej zestawieniu z przyczynkiem obróbki innymi do o d ­ kamienia w bruśnieńskim. PRZYPISY 1 K. Wolski, Z badań nad kamieniarstwem ludo­ wym na Roztoczu, „Rocznik M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , t . I , 1966, s. 113—127. 2 S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie pow. Lubaczów, „Rocznik P r z e m y s k i " , t . X I , 1967, s. 193—226. 3 K . W o l s k i , o p . c i t . , s. 114. 4 S p r a w a d a t o w a n i a tejże l u s t r a c j i w y m a g a j e d n a k p e w n e g o wyjaśnienia. Otóż K . W o l s k i p o w o ł u j ą c się n a nią określa ją j a k o z r o k u 1564/5 ( o p . c i t . , s. 117), a S. L e w korzystając z z a w a r t y c h w n i e j d a n y c h d a t u j e j e j a k o z 1564 — 1565 r . ( o p . c i t . , s. 193). P r o b l e m t k w i w t y m , że o p u b l i k o w a n e p r z e z M i c h a ł a Kruszewskiego lustracje królewszczyzn położonych n a t e r e n i e R u s i C z e r w o n e j (Zereła do istorii Ukrainy — Rusy — dalej c y t . : Zereła... — t . I - I I I , w y d . Mychajło Hruszewśkyj, L w ó w 1895 — 1900) n i e są odrębnie d a t o w a n e . I c h s p o ­ rządzenie poprzedziła uchwała s e j m o w a z r o k u 1562/3, mocą której p o s t a n o w i o n o j e p r z e p r o w a d z i ć . N a s e j m i e w r o k u 1563/4 z a t w i e r d z o n o ją i w y b r a n o komisję, która o d r o k u 1564 rozpoczęła swą pracę. Sporządzanie l u ­ s t r a c j i t r w a ł o aż d o r o k u 1566; stąd różne d a t y ( M . H r u ­ s z e w ś k y j , [ W s t ę p ] w Zereia..., it. I , s. I I — I I I ) . B y j e d ­ n a k ujednolicić i c h d a t o w a n i e , p r z y j ę ł o się określać j e j a k o z 1565 r . 7 6 h) „Stodoła i s p i k l e r z z k a m i e n i a i) „Za Bródkami" noma", a obok n a " . W izbie nem 9 8 był „dom zaś stała tejże tynkowana d l a eko­ kamienna murowa­ „karczma karczmy (...), p i e c murowane", mieszkalny „powała wałkowana, ogrzewalny wap­ i piekarski k a ­ mienny", j) i „Na f o l w a r k u mieszkanie uwaga SFG] z kamienia mianym, z dwoma r z u c a n a (...), p i e c nicy zwanym" kominek była z wozownią murowana, [była — u w a g a ogrzewalny „karczma [która b y ł a p o d dachem k o m i n a m i n a d dach m i " . Tamże „powała dzież Niwy d l a leśniczego — sło­ wyprowadzony­ SFG] wapnem na­ i piekarski kamienny, t u ­ do gotowania", a dalej m u r o w a n e j , sklepionej". W izbie drzwi „do p i w ­ „mieszkalnej d l a l e ś n i c z e g o " b y ł „piec o g r z e w a l n y i piekarski kamienny", a i[była „powała wałkowana wapnem — uwaga SFG] tynkowana", k) „Stodoła [ w tymże, w s p o m n i a n y m w a r k u — uwaga murowana SFG] z dwoma powyżej fol­ szpiklerzami naroznemi z kamienia p o d dachem słomianym", 1) „ O b o r a [tamże — u w a g a S F G ] za s t a j n i a m i k a m i e ­ niem Na murowana, p o d dachem szczególną wymienione uwagę słomianym" zasługuje W była". że wówczas poprzednim na t y m terenie 1 0 °. stuleciu n a terenie d w o r u , w której b y n i e było pieca później stały piece Problem w były o d o s o b n i o n y , a l e często starostwa c z o w s k i e g o n i e było p r a w i e k a r c z m y , będącej lat wszystkie, w tymże i n w e n t a r z u piece o g r z e w a l n e z kamienia. T o n i e był w y p a d e k spotykany fakt, reprezentacyjnym luba­ własnością kaflowego budynku ш , a w sto dworskim kamienne. to c i e k a w y i zasługuje n a uwagę badaczy. 225 �5 A . G i l e w i c z , Sprawozdanie z działalności Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Przemyślu [w:] Sprawozdania z posiedzeń naukowych oraz działalności Towarzystwa Przyjaciół Nauk i innych towarzystw na­ ukowych i kulturalnych miasta Przemyśla, Przemyśl 1965, s. 118. 6 S. F . G a j e r s k i , Bruśnieński rejon kamieniarski [ w ] Sprawozdania..., s. 121 — 122. 7 Źródła dziejowe, t . X V I I I , cz. I I , Polska XVI wie­ ku pod względem geograficzno-statystycznym, ' t. V I I , cz. I I , Ziemie ruskie. Ruś Czerwona opisana przez Alek­ sandra Jabłonowskiego, W a r s z a w a 1903, s. 456. 8 K . K a d l e c , Valaei a valasske pravo v zemich slovanskych a uherskych, P r a h a 1916, s. 359. 9 M . H o r n , Rzemiosło miejskie województwa beł­ skiego w pierwszej połowie XVII wieku. Zagadnienie kryzysu gospodarczego Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII wieku, „Zeszyty N a u k o w e Wyższej Szkoły P e d a ­ g o g i c z n e j w O p o l u " , S e r i a B : S t u d i a i R o z p r a w y , n r 14, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 5 1 . 10 Zarys dziejów górnictwa na ziemiach polskich, p o d r e d . J . P a z d u r a , t . I , K a t o w i c e 1960. 11 L u s t r a c j a B r u s n a o p u b l i k o w a n a została w I I I t o ­ m i e Zereł..., L w ó w 1900, s. 272—275. 12 A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h w W a r s z a w i e ( d a l e j c y t . : A G A D ) , r k p s n r A S K X L V I 125, L u s t r a c j a w o j . bełskiego z 1662 г.; B i b l i o t e k a M u z e u m Czarto­ r y s k i c h w K r a k o w i e (dalej cyt.: B i b l . Czart.), r k p s n r M T u z e u m ] N f a r o d o w e ] 139 (10756), L u s t r a c j a w o j e w ó d z ­ t w a bełskiego z 1662 r . 13 L w o w s k a P a ń s t w o w a N a u k o w a B i b l i o t e k a M i n i ­ sterstwa K u l t u r y U R S R w e L w o w i e (Lwiwśka Derżawna N a u k o w a Biblioteka M i n i s t e r s t w a K u l t u r y U R S R — d a l e j c y t . : L P N B ) , z b i o r y Ossolińskich ( d a l e j c y t . : Oss.), r k p s n r 2В35/Ш, L u s t r a t i o n e s b o n o r u m r e g u l i u m d l s t r i c t u s B e l z e n s i s de a n n o 1765. '14 B i b l . C z a r t . , r k p s n r 4522 I V , I n w e n t a r z e s t a r o ­ s t w a l u b a c z o w s k i e g o z 1710 r . 15 T a m ż e , r k p s n r 4523 I V , I n w e n t a r z e starostwa l u b a c z o w s k i e g o z 1712 r . 16 T a m ż e , r k p s n r 4524 I V , I n w e n t a r z e starostwa l u b a c z o w s k i e g o z 1713 r . 17 N a u k o w a B i b l i o t e k a L w o w s k i e g o O r d e r u L e n i n a Państwowego U n i w e r s y t e t u imienia I w a n a F r a n k i w e L w o w i e (Naukowa Biblioteka Lwiwśkoho Ordena Lenina Derżawnoho U n i w e r s y t e t u i m e n i I w a n a F r a n k a — dalej cyt.: N B L P U ) , r k p s n r 633/III, I n w e n t a r z starostwa l u ­ b a c z o w s k i e g o z r o k u 1739. 18 N B L P U , r k p s n r 6 3 4 / I I I , Inwentarz starostwa l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1740. 19 N B L P U , r k p s n r 635/Ш, I n w e n t a r z starostwa l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1741. 20 L P N B , z b i o r y A l . C z o ł o w s k i e g o ( d a l e j c y t . : Czoł.), r k p s n r 74/11, Inwentarz starostwa lubaczowskiego z 1757 r . 21 L P N B Czoł., r k p s n r 6 1 / I I , I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego z 1758 r . 22 L P N B Czoł., r k p s n r 44/11, I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego z 1765 r . 23 L P N B Czoł., r k p s n r 588/Ш, I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego s p i s a n y 1769 r . 24 L P N B Czoł., r k p s n r 873/11, Inwentarz dóbr B r u s n o Stare, Brusno Nowe, H u t a Stara i k o l o n i i D e u t s c h b a c h z 1839 r . 25 B i b l . C z a r t . , r k p s n r E f w i d e n c j a ] Wfewnętrzna] 148, K l u c z oleszycki, Sieniawa i star. lubaczowskie, R ó ż n e r e g e s t r y g o s p o d a r c z e z l a t 1698—1740. — M a t e ­ riały t e n i e są p a g i n o w a n e . 26 Ł. Charewiczowa, Niedoceniony krajoznawca lwowski Antoni Schneider, L w ó w 193B; S. Piskowyj [Jarosław D a s z k e w y c z ] , Lwiwśki „Теку" A. Sznejdera jak istoryko-krajoznawcze dżereło, „Archiwy U k r a j i n y " , n r 4/72), K i j ó w 1965, s. 73—76. 27 A r c h i w u m M i a s t a K r a k o w a i W o j e w ó d z t w a K r a ­ k o w s k i e g o , Oddział n a W a w e l u (dalej c y t . : A M K W K ) , T e k i S c h n e i d r a n r 205 B r u s n . 28 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15 p o w i a t C i e s z a ­ nów — Czortków. 29 B i b l i o t e k a N a r o d o w a w Warszawie (dalej cyt.: B i b l . N a r . ) , r k p s n r I V 5546, K o r e s p o n d e n c j a urzędowa A l e k s a n d r a C z o ł o w s k i e g o j a k o с. k . k o n s e r w a t o r a w e L w o w i e , t. I , k a r t a 70—71. 30 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205, W y c i n e k z g a ­ z e t y „ K r a j " z 23 m a j a 1871 г.; J . S i e m i r a d z k i , Roztocze Lwowsko-Tomaszowskie, „ Z i e m i a " , 1910, s. 147; M . W e - 226 I b e r - K o z i ń s k a , Górnictwo kamienne [w:] Zar^s dziejów górnictwa na ziemiach polskich, t . I , s. 180. 31 J . M a c h n i k , Studia nad kulturą ceramiki sznuro­ wej w Małopolsce, Wrocław — Warszawa — Kraków 1966, s. 69. 32 J . M a c h n i k i J . P o t o c k i , Badania archeologiczne w widłach Sanu i Tanwi w r. 1956, „ S p r a w o z d a n i a A r ­ c h e o l o g i c z n e " , t . V , 1958, s. 255. 33 W z e s t a w i e n i u n a z w m i e j s c o w y c h z B r u s n a S t a ­ r e g o z a n o t o w a ł o n , że n a t e r e n i e łanu W y s o k i K a m i e ń i P r z y k o p k a n a t r a f i o n o n a „ślady p o g a ń s t w a " ( L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15). 34 S a m u e l B o g u m i ł L i n d e s ł o w o „ b r u s " w y j a ś n i a w t e n sposób, że j e s t t o k a m i e ń służący do o s t r z e n i a l e m i e s z y , m i e c z y i t p . (S. B . L i n d e , Słownik języka pol­ skiego, L w ó w 1854, s. 117). W C i e s z a n o w i e (leży w płn.w s c h . części w o j . r z e s z o w s k i e g o ) i j e g o o k o l i c y w i ę k s z e p ł y t y p i a s k o w c ó w , które służą d o o s t r z e n i a dłut, s i e k i e r i t p . , n a z y w a j ą b r u s a m i . W Bruśnie S t a r y m n a t o m i a s t przez pojęcie „brus" r o z u m i a n o większy b l o k s k a l n y , k t ó r y można b y ł o poddać obróbce. 35 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205. 36 Są t o g r u b e z i a r n a k w a r c u s p o j o n e s i l n i e w a ­ piennym spoiwem. 37 A G A D , r k p s n r A S K I 36, R e j e s t r y poborowe w o j . bełskiego z l a t 1507—1589, f o l . 111. 28 К . K a d l e c , o p . c i t . , s. 302. 39 [ E . A . K u r o p a t n i c k i ] , Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi, wyd. I I , Lwów 1858, s. 57; J . T . L u b o m i r s k i , Północno-wschodnie wo­ łoskie osady, „ B i b l i o t e k a W a r s z a w s k a " , t. I V , W a r s z a w a 1855, s. 10; A . Ł u n i w , Lubycza — Kniazi. Pryczynky do istorii sił wołoskoho prawa w Hałyczyni, „Zapysky N a ukowoho Towarzystwa i m . Szewczenka", t . C L , Prąci istoryczno-fiłołohicznoji s e k c j i , L w ó w 1929, s. 9 3 — 9 4 ; A . S t a d n i c k i , O wsiach tak zwanych wołoskich na pół­ nocnym stoku Karpat, L w ó w 1848, s. 4 ; H . S t u p n i c k i , Galicja pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym, w y d . I I , L w ó w 1869, s. 70. P e w n e zastrzeżenia co d o w i a r y g o d n o ś c i najwcześniejszego p r z y w i l e j u k n i a ­ ziów l u b y c k i c h wysuwał właściciel L u b y c z y K r ó l e w s k i e j w X I X w . L u d w i k Zieliński, opierając s w ó j sąd n a t y m , że b r a k n a t e n t e m a t w z m i a n k i w n a j s t a r s z y c h A k t a c h G r o d z k i c h Bełskich ( L P N B Czoł., r k p s n r 2 2 2 5 / I I I , M a ­ teriały h i s t o r y c z n e e t c . L u b y c z y K r ó l e w s k i e j z X X w . , s. 1). 40 A k t a G r o d z k i e i Z i e m s k i e , t . X I X , L w ó w 1906, s. 439; P. D ą b k o w s k i , Podział administracyjny woje­ wództwa ruskiego i bełskiego w XV w., L w ó w 1939, s. 2; J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 13. 41 J . Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Kró­ lestwa Polskiego, księga I — I I , W a r s z a w a 1961, s. 127; K . K a d l e c , op. c i t . , s. 312. 42 A G A D , r k p s n r A S K I 36, f o l . I l l ' ; K . K a d l e c , op. c i t . , s. 309. 43 Zereła..., t . I I I , s. 272. 44 J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 14. 45 Zereła..., t. I I I , s. 272. 46 T a m ż e . 47 T a m ż e . 48 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267'. 49 M . H o r n , Zaburzenia wiejskie w starostwie lubaczowskim w latach 1600 — 1648, „ R o c z n i k P r z e m y s k i " , t. I X , 1962, z. 2, s. 2 7 1 . 50 T e n ż e , Skutki ekonomiczne najazdów tatarskich z lat 1605 — 1633 na Ruś Czerwoną, Wrocław — W a r ­ s z a w a — K r a k ó w 1964, s. 198. 51 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267 — 268. 52 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich..., t. I V , W a r s z a w a 1883, s. 730. 53 M . H o r n , Zaburzenia wiejskie w y d . c y t . , s. 2 3 1 . 54 K . C z e m e r y ń s k i , O dobrach koronnych byłej Rzeczypospolitej, Lwów 1870, s. 267. 55 H . L e p u c k i , Działalność kolonizacyjna Marii Te­ resy i Józefa I I w Galicji. 1772 — 1790, L w ó w 1938, s. 163. W o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m n a z w ę tę zamie­ niono na Polanka Horyniecka. 56 LPNB 57 K . C z e m e r y ń s k i , o p . c i t . , s. 267. Czoł., n r 873/11, s. 54. 58 S. [ F ] . G a j e r s k i , Gromadzenie i wykorzystywanie materiałów regionalnych na lekcjach historii w kla­ sach łączonych, „ K l a s y Ł ą c z o n e " , n r 3 (41), W a r s z a w a 1965, s. 129. 59 2 e r e i a . . . , t I I I , s. 274. �60 T a m ż e . 61 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 268. 62 B i b l . C z a r t . , n r 4522 I V , f o l . 46'. 63 T a m ż e , n r 4523 I V , f o l . 54' i n r 4524 I V , f o l . 54. 64 C h o d z i t u o H u t ę Starą, która leżała o b o k B r u s ­ na S t a r e g o . 65 B i b l . C z a r t . , n r E W 14B. 66 N B L P U , n r 6 3 3 / I I I , f o l . 167', 2 0 5 ' . 67 T a m ż e , n r 6 3 4 / I I I , f o l . 73' ' i n r 6 3 5 / I I I , f o l . 83. 68 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 168 i n r 61/11, s. 17?. 69 T a m ż e , n r 44/11, s. 112. 70 L P N B Oss., n r 2 8 3 5 / I I I , s. 119. 71 L P N B Czoł., n r 58B/II, s. 123. 72 T a m ż e , n r 8 7 3 / I I I , s. 64. 73 „ G ó r a K a m i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 2500 z l . G ó r a W a p i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 1300 z ł " . ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 478'). 74 „ A r e n d y k a r c z e m n e y d a w n i e y podług i n w e n t a r z a sekwestracyjnego było złp. 1700 — g d y i e d n a k p r z y a k c i e t e r a z n i e y s z e y d e t a x a c y i odłączaiąc K a m i e n n ą G ó ­ r ę o d O k o p ó w p r z y ł ą c z y ł o się do K a m i e n n e j G ó r y a r e n ­ d y k a r c z e m n e j złp. 566 g [ r ] 20 zostaią, p r z e t o p r z y O k o ­ p i e a r e n d y k a r c z e m n e y złp. 1133 g [ r ] 10"... ( L P N B Czoł., r k p s n r 1 0 3 0 / I I I , I n w e n t a r z dóbr M a g i e r ó w z 1792 г., s. 12). 75 Zereła..., t . I I I , s. 274. 76 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 302. 77 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 167' i n r 61/11, s. 173. 78 T a m ż e , n r 44/11, s. 111. 79 T a m ż e , n r 588/11, s. 1 2 1 . 80 T a m ż e , n r 873/11, s. 64. 81 T a m ż e , s. 56. 82 T a m ż e , s. 55. 83 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15. 84 Znajdujące się t a m p o k ł a d y s k a l wapiennych dziś jeszcze są e k s p l o a t o w a n e . Są o n e p r z e w a ż n i e m i ę k ­ k i e i dają się ł a t w o obrabiać. P o z a t y m i występują t a m jeszcze m i e j s c a m i b l o k i skał t w a r d y c h , z których d a w n i e j w y r a b i a n o k a m i e n i e młyńskie. 85 S. L e w interpretując dane przekazane przez t r a d y c j e o o w y c h W ł o c h a c h próbuje związać j e z epoką O d r o d z e n i a w P o l s c e (S. L e w , o p . c i t . , s. 194). 86 D o m n a przedmieściu Chełma miał wówczas m . i n . „ I a r m o s z G ó r n i k " (Zereła..., t . I I I , s. 42). 87 „ G ó r n i c y j e ż e l i n i e chcą dawać n a k a ż d y r o k c z y n s z u złotych 20 i j e d e n k a m i e ń n a p o t r z e b y jejmości do m ł y n a w Ł u ż n e j , t e d y i m a d i e n i e w o l n o w i ę c e j k a m i e n i a robić czasy w i e c z n e m i , p o d w i n ą j e g o m o ś c i g r z y w i e n 3 0 " (Księga sądowa kresu klimkowskiego, 1600—1762 o p r a c o w a ł i w y d a ł L u d w i k Ł y s i a k , „ S t a r o ­ dawne P r a w a Polskiego P o m n i k i " , Seria I I , Pomniki Prawa Polskiego p o d r e d . A d a m a V e t u l a n i e g o . Dział I I , Prawo wiejskie, t o m I V , Wrocław — Warszawa — K r a k ó w 1965, s. 155). 88 L u s t r a t o r z y wymieniwszy poddanych tej w s i i i c h p o w i n n o ś c i z a n o t o w a l i : „ G ó r n i c y polańscy". N a ­ stępnie w y m i e n i l i i c h i m i e n n i e i w y k a z a l i w o d p o w i e d ­ n i c h r u b r y k a c h , j a k p o d a m t o poniżej w d o s ł o w n y m b r z m i e n i u , j a k i e b y ł o i c h uposażenie ( l i c z b a k o n i , obszar g r u n t ó w o r n y c h i łąk). Koni 2 1 5 [Górnicy] Morgi tylko ornego Stogi sianożęci Fedko M i k i t o w 4 1 lacko Wołk 4 1 Kość M a n d z y n m a y s t e r 4 1 M o y s i e y Jędrucha 4 1 2 Wasyl Sobczyszyn 4 1 I w a n Łysy 4 1 Lesko M a n u l a k 4 l ' Wasyl Manulak 4 1 2 Michayło Słuchów 4 1 ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 478). 89 W ś r ó d p o d d a n y c h t e j w s i w y m i e n i o n y też j e s t „Stefan Górnik" ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 516). 90 W ś r ó d p o d d a n y c h w y m i e n i e n i też z o s t a l i „ H i l k o G ó r n i k " i „ S t e f a n G ó r n i k " ( L P N B Czoł., r k p s n r 928/11, I n w e n t a r z dóbr Glińsko i W i n n i k i z 1776 г., s. 5). 91 W y m i e n i a j ą c uposażenie c e r k w i w Werchracie p o d a n o : „ K o b y l e J e z i o r o podług p o m i a r u u r b a n i a l n e g o . . . 997 [sążni], l e c z t e za p o ż y c z o n e p i e n i ą d z e u ż y w a n e b y ł o , za p o w r o t e m zaś A n d r u c h B z d i e l c z y l i g ó r n i k t e r a z u ż y w a " ( W o j e w ó d z k i e A r c h i w u m P a ń s t w o w e w Rzeszo-w i e z siedzibą w P r z e m y ś l u , A r c h i w u m B i s k u p s t w a II. 8. Krzyż na cmentarzu, Lubaczów. Greko-katolickiego, r k p s n r 409, W i z y t a c j e dekanatu p o t y l i c k i e g o , 1838—1844)., W i n w e n t a r z u zaś t e j w s i z r o k u 1846 z a n o t o w a n o : „ P o d W o l ą n a G ó r n i k a c h j e s t k a r c z m a " . . . ( L P N B Czoł., r k p s n r 1 2 2 6 / I I I , I n w e n t a r z dóbr W e r c h r a t a z 1846 г., s. 10). G ó r n i k i , t o przysiółek W e r c h r a t y , k t ó r y leżał p o d W o l ą W i e l k ą , a o p o d a l H u t y L u b y c k i e j ( w e w s i t e j o b e c n i e jeszcze c z y n n e są k a m i e ­ niołomy). 92 Zereea..., t . I I I . s. 272. 93 W j ę z y k u ukraińskim słowo „ h o r a " j e s t o d p o ­ w i e d n i k i e m naszego „ g ó r a " . 94 L P N B Czoł., n r 44/11, s. 105, 106, 109. 95 T a m ż e , n r 5B8/II, s. 115, 116, 122. 96 G r o s g ó r n i k ó w z P o l a n y też posiadało k o n i e — p a t r z p r z y p i s n r 88. 97 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 80. 98 B r ó d k i , t o przysiółłek B r u s n a S t a r e g o , g d z i e był też m a ł y f o l w a r k . 99 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 1—16. 100 W p o b l i s k i m n p . Bełżcu i n w e n t a r z z r o k u 1825 p o d a j e , że w b u d y n k u d w o r s k i m b y ł t a m w ó w c z a s „piec o g r z e w a l n y k a m i e n n y " . T a k i e s a m e p i e c e w y m i e ­ n i a n o p r z y o p i s i e k a r c z m y stojącej p r z y d r o d z e p r o w a ­ dzącej d o L u b y c z y , i z d e b k i p r z y młynie oraz d o m u strażnika c e l n e g o ( w m i e j s c o w o ś c i t e j była k o m o r a c e l ­ n a n a g r a n i c y z K r ó l e s t w e m ) — L P N B Czoł., r k p s n r 775/III, I n w e n t a r z dóbr Bełżca i Brzezin, 1825 г., s. 4, 7 — 9 . 101 W i n w e n t a r z u z r o k u 1718 c h y b a ze w s t y d e m z a n o t o w a n o o d o s o b n i o n y w s w o i m r o d z a j u f a k t , iż w izbie k a r c z m y żukowskiej był wówczas piec „posta­ w i o n y z k a m i e n i a " , dodając z a r a z p r z y t y m , j a k b y n a u s p r a w i e d l i w i e n i e czy p o d n i e s i e n i e j e g o w a r t o ś c i , że „na kształt k a f l o w e g o " b y ł o n z b u d o w a n y ( B i b l . C z a r t . , r k p s nr 4529 IV, Inwentarze starostwa lubaczowskiego z 1718 г., f o l . 108). 102 B i b l . N a r . , r k p s n r I V 5546, k . 70. Fot. STANISŁAW FRANCISZEK Krzysztof Chojnacki GAJERSKI 227 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7815eabb20123a25098281feb4fae5ef.pdf 7a60382e4d3d0ace7ea1f0c5a3b986c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa estetyka ludowa światopogląd artystyczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4510 Title A name given to the resource Światopogląd artystyczny ludności wiejskiej w świetle studiów nad kulturą Kurpiowszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.139-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ŚWIATOPOGLĄD W ŚWIETLE ARTYSTYCZNY STUDIÓW NAD LUDNOŚCI KULTURA WIEJSKIEJ KURPIOWSZCZYZNY „Pola ło już nienawidzę. Dla mnie pole ło już ostatnia rzecz..." Dziś n a K u r p i o w s z c z y ź n i e w y p o w i e d z i zdarza się o samej słyszeć natury. sądów A l e różnią estetycznych, w im też opinie się o n e z a s a d n i c z o których Poddając o t a k i e j treści Towarzyszą z i e m i k u r p i o w s k i e j , o j e j k r a j o b r a z i e , o pięk­ nie tutejszej tych często. podstawą od silnego kultury, wych się ciśnieniu teorii sztuki nazwisk), świadczeniach tecznie badawczych, rozbudowanej szczególnie dzaj rozumieć z a s a d n i c z e gospodarstwa, wem tłustość 1 czerstwość. Antyrolnicze „widzenie świata" wiąże się na t y m t e r e n i e z c z a s e m n a j n o w s z y m , z p o k o l e n i e m k t ó r e miało możliwości korzystania szechnej całego tym i Przed byłaby roztoczyły się oświaty szans, w pow­ jakie wyniku przed rewolucji kraju. kilkudziesięciu za dobrodziejstw splotu życiowych pokoleniem społecznej w z laty przeniewierstwo powszechnych w tym niechęć — brak zainteresowań tycznym. postaw Na wcześ­ łoniło naszym się w niej...? A n d r z e j K a c z y ń s k i — rzeźbiarz z 2. poł. X I X w . poszukiwania z nielicznych którym mian jednym zawód n i e r o l n i c z y u majstrów szkolony organmajster bogorobów w rodzinnego (a w udało się Warszawie. potem jeden zdobyć Jako w y ­ z naczelnych t y c h stronach) nie wrócił z W a r s z a w y Jeglijowca. Osiadł w innej wsi i do zmienił Nie starając się rozpoznać zbiorowości wpływających które przez zbiorowość mamy szanse przekonaniu ności spraw, do dziś Od rozważania do co okazuje Nasze stworzył się w żywym, Ale się już nauce możliwym wreszcie do twórczości. że „właściwą niepełna 1033 p o z y c j i z światopoglądem zainteresowań twórcami NIEKONWENCJONALNI, są się z ludzie stylu NIEZALEŻNI. (konstruktywnie!), subiektywni szerokie badań — Są oni sztuki historycznych) Rozwijający rozwiązywania logicznej kierunek t y c h zagadnień w określonych procesów umysłu (względnie i się sprawom. U nas głośne p r a c e Zarówno głównie twórców i w badaniach rozpraw Sobeskiego, twórczości analizy całości twórczości badaniach samej psycho­ organizacji XX w. Dlatego też włączenia do U zainteresowań j a k jego poprzedników, odnosiły nurtu na Bystroń, k t ó r y w mienność w tezę o (można znaczeniu niefiguratywnych, użytych pierwsze Jan czy artystów środkków ludowego Bystronia, od­ ludowych w wyraża w y r a z o w y c h , choćby n a w e t asemantycznych), a nie, j a k t y c z n y s t o s u n e k d o świata. M o ż n a b y s k w a p l i w i e oprzeć się ,na t y c h w n i o s k a c h . D o s z l i formalnych. Drevdahl, Kerr, M a c K i n n o n , Peck, Parloff, m a n , Shannon, V a n Zelst. Niestety, man s t w i e r d z i l i , że dla spraw jeden nie z istnienia badanej oznaczenie 1033 n a j n o w s z y c h „twórcy ludowego" Stanisława nie A 2 odpowiada delowe twórcy ekonomicznych... . dowód Barron, modelu przez zatem mamy rzeczywistości. (tak w przeszłości, do „lasów". wzór Mo­ cechach J a k w i a d o m o , Bystroń p o z o s t a w a ł p o d s i l n y m i w p ł y ­ wami mitym f r a n c u s k i e j szkoły znawcą związanych że p r z e z kultury z życiem tego socjologicznej. Był l u d o w e j , zagadnień wsi. Nie właśnie jest uczonego więc sprawa też znako­ społecznych przypadkiem, światopoglądu artystycznego została p o d d a n a i s t o t n e j k o r e k c i e — z w r ó ­ wynikające cenia na osobowości c ó w , n a i c h społeczne u w a r u n k o w a n i e i o s t a t e c z n i e ( m o ­ jak i n i e miała ekonomicznych, n i e stworzyłaby jeszcze którego twórczej, nie przystaje gdyby zainteresowania twórcy, prac, Bakułowa, Roe, Ross- M a c K i n n o n i Ross- mają nas osobowości Blatt, się określonym t w i e r d z i l i niektórzy k o n t y n u a t o r z y j e g o tezy, w do n i c h : pracy ludowej, odmiennego, Według este­ Stanisław kultury b y dziś dodać — pozornie próby ludowej sztuki się badaczy istnieniu światopoglądu ich na czasie p o ogłoszeniu wśród 4 i este­ wysuwa artystycznego . treści d z i e ł dotyczące twórczości przez filozofów niedługim pierwszy światopoglądu stanowiły artystycznej czoło do ludowej. postęp zdobytych sformułował się oficjalnego a r t y s t y c z n e j , to n i e opierano duży są 3 artystycznej badań nas ukazuje Sobeskiego . niemieckiej, twórczości do poświęconych t y m tych Michała nauki głównie skłaniał badania początkach rozwinięciem kręgu i W filozoficzne prace z zbiorowości, obszernych od­ rozpatrywania o p a r c i u o s t u d i a cech twórczych artystycznego. się s p o r a l i c z b a witalni, zainteresowania to w y ­ na s z e r o k i m t l e psychologiczny niemieckiej, doświadczeń STANOW­ artys­ zagadnienie zaś tyków. stanąć n a — towarzy­ nauce europejskiej, zgoła anglosaskiej dowiadujemy CZY, mają badań n a m służy h i s t o r i a naukowym ludowego. Sobeskiego, „wiodącego", entuzjastyczni, powodzeniem tych narodowego stylu temu lub przyporządkowujemy I przeło­ s z t u k i o d końca X I X w . w się n a m w y ­ odnaleźliśmy ona myślenie a więc kiedy że naszej Można nad per­ ( e l i t a r n e g o ) . Jeśli n a w e t f o r m u ł o w a n o p o g l ą d y nurtu krytyczni któremu Niedosziwina. Sięgamy psychologii na z niechaj międzywojennym l o k a l n y c h stylów istoty Współczesne przodującej W u n d t , W o l f f l i n , a b y z czasem stanowisku żywot­ przedmiot, rozwijają zrozumieliśmy, interpretację", fałszywa. Polsce. małe moim fenomenem grupy to — w uwagę. półwiecza zrozumienia. że coś w danej człowieka, 1 doniosłych z artystycznej nad zjawiskiem poznania, daje, ludowej poświęcić przeszło przekonań są m o r a l n i e wielu światopoglądzie działalności chciałbym oceniane związanych sztuki w ogółu na te zachowania rozumienia przeobrażenia polu gruncie psychicznych nazwisko. jesteśmy zastanowienie ludowym okresie — był badań, przekonań. z własnych przemyśleń, n i e - niegdyś nas do­ t y m dosta­ szyć b ę d z i e hasło „ a k t u a l n e " , że s z t u k a t o ś w i a t o p o g l ą d . uznana jeszcze u przy ideologicznych musi Przypomnieniu świato­ oryginalnych bazy nauce się j e d n a k zaczętych rozwoju magii z m i a n y poglądów p o d w p ł y ­ ciągłości. P r z y k ł a d e m pola A nawet manentnym rezygnowaniem kończenie na zmienność w teorii tylko n i e mając własnej na „historycznych nieuszanowanie środowisku. do podatni m ó w " . Budzić też ukształtowanych przeżycia musiało być z a w s z e : p o l e , p l o n , r ó w n i n a , u r o ­ i rozwój, „wszelka przydatność" d l a światowych (albo obecnie). zainteresowań uwagi glibyśmy egzogeniczne powiedzieć) cechy semantyczną osobowości stronę twór­ twórczości artystycznej. Bystroń n i e rozwinął szerzej swych poglądów. N a j 239 �prawdopodobniej pełniejszego nad wychodził ujęcia określonymi ty, nikt u sferami nas z założenia, problemu nie są życia że warunkiem szczegółowe badania społecznego w s i . N i e s t e ­ próbował rozwinąć tego kierunku zwolennik kierunku poszukiwań. Eugeniusz Frankowski kulturowohistorycznego nienie światopoglądu nych. Kontynuował szych nie — w jako etnologii od strony tym samym — ujmował cech zagad­ antropopsychicz- założenia wcześniej­ s t a n o w i s k , w których kładziono n a c i s k n a p o z n a ­ cech endogenicznych sługiwał chiczny", mość", ,,nakaz „zmroki zmysłowe". ogólnych tury w się o k r e ś l e n i a m i : i wewnętrzny", Określenia te postępu", k r y c i e na tej drodze twórców środowiska swoistościach o jemy w nych spostrzeżeń. pracach omawianego świado­ skojarzenia próbom tłumaczenia służyły „rzeczników kul­ Oczywiście, wy­ twórców . n odmienności w c e c h a c h mniej ludowego życia było tego Frankowskiego Służyć osobowych niemożliwe. środowiska wiele one Po­ psy­ „utajone artystycznych czyli twórców. mechanizm „spotęgowana podświadomości", predyspozycji jej osobowości „specyficzny niezwykle mogą przedmiotu. Wskazywał Nie­ znajdu­ dalszej waż­ analizie on n p . na „zwartą skalę życia l u d u " , n a j e g o z w i ą z e k z naturą, m a n i f e s t u ­ jący się w wiąc o obrzędowości i twórczości „mechanizmie" rotwiązań formalnych, magań. P r z y j m o w a n e wskazywał swoim cemu u k o j e n i a psychicznego, wewnętrznym odzwierciedlają do h a r m o n i j n e g o Pod koniec dziestych w na ładem swoistość jednostki i lat dwudziestych pracach — Piwockiego i na początku i wypowiedziach Władysława tyki Podlachy, wych nie wzbogaciły widzenia oraz rozwiązania wynik ludowego w innych wielu dowych. jako to Na ważne ności dalszych (w dysput podstaw wych tów szym 140 do jako doby razie fragm.), pytanie właś­ Oto pytanie, do dziś ludowych Z artysty formalnych. do zasłu­ zbiorowości l u ­ stanowisko niedawna to o roli wyłoniło do z a g a d n i e n i a przyjmował, Chodziło poświęcił i Piwocki podjął wrażeń w z widzenia stawą jęcia stwierdzenia, widzenia, rzeczywistości abstrakcyj- Piwocki nieczność nie ludo­ o w ma artys­ najlep­ Dobrowolskiego wy- położy wistości świata, w czy i a artyku­ nie o jeśli społecznej doszedł wrażeń być zarazem o danego środo­ określane strukturą poglądów na uzasadniony zainteresowań nacisk różne czasem na k o ­ światopoglądem stosunku twórców do mogą rozpoznanie 3 wszystkim po­ osta­ Piwocki, (nie t y l k o „naturalną" ). Z „Zbadanie pod­ niektóre to wówczas bowiem nawet poznaniem godzić odmienności pozycji innymi, może to i struk­ wszyst­ monograficznym nawet Niemniej, Chodzi pełni społecznej. a przede dwu Sprawom do p e w n e g o s t o p n i a do j a k i c h uzupełnienia artystycznym, Piwocki próbę a n a l i z y czasu zastąpić słowy sfery że od t o było do dziś. co i n n y m i his­ dzie­ tych cennych teoretycznym Piwockiego. Wolfflinowskie struktury użył badań. opracowaniu zależnie Założenie aktualne i o n a została p r z e d e dyskutować, założeniem założeń jakich nas dys­ i „jak się t o niezwykle Zawarta Można ludzi (Wólfflin). różnych zainteresowań wiele okresu wykazanie zaś e t n o l o g i i u nas p i e r w s z ą ludu. samym tego teoretycznych. wyobrażeń-poglądów również istnieją­ interesującego przedmiocie imponującym drzeworytu. się autor wypowiedzi się artystów Polski, wspólnym łów tury określenia kierunków świadomości oczywiście z obszaru twierdzeń przez we z było warsztatowych szczególności lapidarne tym wiska, światopoglądu i dyscyplin kim świadomości oto oznaczenia być prowadzonych badaniach doświadczeń naukowych, w — teczne Dobrowolski Europy. czy badacze, do w dorobek uczonego dla Stanowisko jeszcze współczesnej cyplin zasługuje zasługą łączenia przedmiotu formalnych ludowej. uwagę Wielką konieczności rozwiązań było określania osobną uświadomione). sztuki abstrakcyjny. Na Piwockiego. je" które dążenie i rzeczy r e a l n i e artystów jeszcze się nosiło się l u b o d n o s i do s p r a w artystów Czy się a b s t r a k ­ cych. t o r i i s z t u k i . „ D l a c z e g o t a k się d z i e j e " fizycznych konsekwencjach pełni twórców sztuce. i w sztuce l u d o w e j , w j e j w ł a s n y m środowisku o d ­ określe­ formalnych). artystycznego p y t a n i e , nawiązujące w tych rozwiązaniach wyrażało wysiłku badaczy tle było przez u od pełnej do u z n a n i a w s z e l k i c h działaniach opraco­ pełniejsze i postulowania no­ z nich uwarunkowań. badaczy, udział podtrzymywane w zo­ rozstrzygnięte. takim zamierzone większość zain­ nowych (głównie przyjmowanych Ale w prowadziło I ogół nobilitacji cyjne oraz K s a - samym h i s t o r y c y , a także i n n i stanowisku żonej Jednym odbiegające n i e zostało o s t a t e c z n i e na snuć można w n i o s e k , że t o co n a m w y d a j e dziełach l u d o w y c h , są z a m i e r z o n e , zaprzątało uznawali wiele tym uświadomienia formalne, Wymienieni o poglądów rozwiązań ciwości rzeczy w stanowią (całość Mieczy­ artystycznym rzeczywistości stanu przyjmowanych W się badawczych. sposobu kicree trzy­ t y m czasie b a d a n i a p l a s ­ Zaistniały precyzowania ludowych które W 7 zadań П. 1, 2. Aleksandra Reich, słoma, bibułka kolorowa. głównie dotychczasowych światopoglądem analitycznych. możliwości program rozszerzony . ludowej wań — ludowym stał z n a c z n i e gromady e sztuki teresowań patrzą­ zaś (i t o j e s t sława G ę b a r o w i c z a , T a d e u s z a D o b r o w o l s k i e g o werego wy­ formalne, dostarczają a pośrednio pragnienie Mó­ określonych życia . różnych historyków się są t y l k o te rozwiązania które istotne) artystycznej. przyjmowania stosunku do r z e c z y ­ artysty otaczającej wistości społecznej, p o p r z e z treści z a w a r t e w go do rzeczy­ jego dzie- �le — pozwoli zaliczyć go bądź do twórców ludowych, bądź n i e l u d o w y c h " . Można znacznik w by t u jedynie odrębności n i m zawarte). wiem w dodać, stanowi Zresztą przypadku jest wyznaczników ciu funkcji w analizę życiu środowiska. Przez dłuższy szość dla badaczy nym poszukiwany tylko dzieło ludowej i mamy Albo­ możli­ odrębności w szeroko pojętą opar­ ich rolę nie międzywojennego znajdywała wniosków dostatecznego w specjalnie zgromadzić się n i e u d a . . 1 0 więk­ oparcia zgromadzo­ że takich Tymczasem po­ dla nie, zdobycie tania i nasz świat rozdarta najbardziej i od świata odsłoniło ludowych się wewnętrzne przed życie artystów, nami zo­ najgłębsze, tamtejszej wiejskiej w swej pierwszej w Ile jednak kosztowały zdania, trudu, nieraz ostrożnie Zdarzało te od z nim w ciągu wykradane 2 do że długich dziedziny... mozołu rzeźbiarza, godzin sobie dla laika z ust w i e j s k i c h a b y zdobyć góralskiego dopiero, zjednawszy ny niewypowiedzianego drobne, tak nieporadne się przecież, zwierzenie ile trawę starego, jakieś twórców. lakoniczne Gładysz na hali i kosił potem szedł z n i m , u z n o j o - budzenia języków, pracy, w nich wreszcie chwy­ ufności bezwzględna o t o są najważniejsze autorowi książce zakresie w przygotowa­ wznieść n a szczyty badania sztuki się czyn­ od razu naukowej ludowej..." twór­ Słowa 11 te pisał M o s z y ń s k i 30 l a t t e m u . A l e n i e utraciły w n i ­ czym swego swych te, i dzy jeśli 13 znaczenia. badań . której wczesny ludu, Dotyczy w szkic Udzieli Nie Seweryna Lubeckiego naszej poglądach i zarazem twórczość z do do artystyczna, ówczesnymi Gładysz zajął zującymi do s f e r y Chociaż niezwykle prrejawy wiedzy oraz estetycznej. się n a t o m i a s t wrażliwości sumiennie technicznej. roz­ jej od roz­ tendencjami poświęcił ideowej wie­ dziedziny, W starał się rozpoznać p r z e j a w y społecznej dziś kompendium najtrudniejszej ludowej nauce, o literaturze bezcennym wrażliwości już z a k r e s i e łoże w r a ż l i w o ś c i w Zgodnie w poznaniu magicznej). wyniki Książki ,2 dziedziny jest charakter. głównie i ona metodologicznymi szym są kulturze uzależniona i Gładysz d w u książkach . w uwagi Kazimierza unikalnym poznania Mieczysław opublikował pominąć późniejsze wój sztuki. im pozwoliły które zapamiętanie długoletnie czasu w s z e l k i c h a r k a n ó w serce, niki, zupełnie stała za zapisywaniu — estetycznych lająca zupełne z biegiem rozwiązywania j a w i ł o się dzieło niezwykłe... „ C z y t a j ą c j e g o [Gładysza — oddzie­ i entuzjazm, wierność w J . O.] książkę, o d c z u w a m y w y r a ź n i e , że zasłona się niej chłopstwa czości okresu m a t e r i a l e . F r a n k o w s k i stwierdził n a w e t , materiałów wy­ (treści t o dziś o c z y w i s t e . owej dzieł czas formułowanych że nie twórczości wość p o z n a n i a o Rozmiłowanie cgromny 9 uwagę mniej­ i pod­ (wierzeniowej, poglądami, praktycznej, nawią­ utylitarnej. udokumentował różne �Materiały, j a k i e i zgromadził Gładysz, są t a k szczegółowe, że w y m a g a ł y b y wienia. Łączy się Brak jest dzieła dokonanego z t y m jeszcze dotychczas Gładysza. krytyczne opinie na temat przyjętej przez autora, zgromadzonych dodatkowa jakiejkolwiek przez przy oceny krytycznej wprawdzie „metody pomocy omó­ trudność. Istnieją eksperymentalnej" niemniej jej obszerne o s o b n e g o zupełnie parnych nikt wyników dotychczas nie kwestionował. Gładysz w operowania obydwu mentacyjnym, i wspomnianych wyjątkowo obszernym ograniczył się pracach, do bardzo ostrożnych w n i o s k ó w . W s f o r m u ł o w a n i u wniosków wyręczył Kazimierz Moszyński. Moszyński otwiera roli rozważania znanymi o postępującym tystycznej w niższy spadku postać tym „Oczywiście n i e można twórczości znaczenie, silniejsze biorąc ogólnie niewątpliwie t e g o sądu stosować orientuje — w wielkim, zdobnictwa części k u l i ozdób Boas] niekiedy nawet ogromnym u niezliczonych ludów wszystkich ruchomych, najprzeróżniejszych w dopodobnym kunszcie zdobnictwo niezmiernym obfitym dekorowaniu 3 II. 3, 4. Czesława Konopkówna, groch, pióra gęsie. i w jest czasem w p r o s t starannności, wykonywane, w ogromnej owo który kształtował ilości nym. W nie późniejszych. przyznać sztukom plastycznym bardzo doniosłej r o l i w życiu n i e o ś w i e c o n e j ludzkości, większej może dziwnego niż w życiu n a pozór z j a w i s k a liwość mało, t y m czy Tajemnicę tego już z n a m y . Jest nią f a k t , że estetyczna bardzo z naszym. czy też [podkreślenie raczej nie i n n y m poziomem — ma J . O.] nic kultury; wraż­ wspólnego a podobnie się r z e c z z p o p ę d e m d o a r t y s t y c z n e j twórczości. n o a także cenione mach... idzie czy rozmyślnie dostarczane przez oraz na wzięte Niekiedy wszelkich rzeczy się n a i c h p r z y g o t o w a n i e dących bardzo przekonać ciężką się, j a k b o g a t o beryjskich odbywa zaś, ostiaczek. się gdy zimą chodzi jedną tylko pozio­ daleko ile trudu wio­ z n a s może... do szyi powiedzmy bardzo O.], było u ludów i od dłoni koszule A l e m a ł o k t o w i e . . . że przy o jak oraz nawet o d stóp bywają, i kulturalnych egzystencję. K a ż d y ramion haftowane J. jest uwierzyć, pięknych zużywa do przyrodę, trudno wprost zapotrzebowanie mimo­ [podkreślenie dziką ma P i ę k- [ J . O.] — t w i e r d z i M o s z y ń s k i — t w o r z o n e wolnie, ma sy­ haftowanie skąpym świetle, trwa koszulę, niekiedy rok, stanowiska W okresie wań się g ł ó w n i e d w u przypadkach wić się (całość i iragm.), niepraw­ z jakimi czasu, którą m u się n i e r a z p o ś w i ę c a , t e n a n i n a c h w i l ę zawaha kierec przedmiotów codziennego i odświęt­ użytku, n a d z w y c z a j n y m , całe pojmuje z i e m s k i e j , k t o o r i e n t u j e się w bogactwie nego t a k , j a k go pisze wyjątku; należy p r z y z n a ć m u słuszność. K t o k o l w i e k się rozwoju [to jest jej człowieka. M o s z y ń s k i — do w s z y s t k i c h l u d ó w świata bez ale ar­ człowieka. większe artystycznej, p o w i ą z a n i e z całokształtem życia roz­ sformułował znaczenia rozwoju, temat szczeblach Boas — ludowej na cywilizacyjnego twórczości idących dzieła Boasa wiadomo, miarę r o z w o j u szczebel pełniejsza skromnych plastyce Franza twórczości n a r ó ż n y c h ludzkościJak tezę Im poświęcone doku­ dalej i n s p i r a t o r jego poglądami artystycznej woju Gładysza mimo materiałem nauka w okresie pozwoliłem najwybitniejszych bujnego nasza rozwoju międzywojen­ sobie badaczy przedsta­ w omawianych zachowuje więź czasach zaintereso­ zarówno (Riegl, szkołami g ł o ś n y m i w h i s t o r i i s z t u k i (wiedeńskiej, lejskiej, się w ikonologów). podstawy których udział badań to W o l f f l i n , Boas), z n a r z a m i myśli obcej Równolegle wydarzeniach rodaków jednak funkcjonalnych jako i notować autorów i lumi­ j a k też kształtowały strukturalnych, możemy współ­ współautorów (Bro­ n i s ł a w M a l i n o w s k i , J a n B a u d o u i n de C o u r t e n a y ) . W blemach, jakie kowskiego, zaprzątały Piwockiego i wówczas nistycznych zakresie (o paradoksie!) poważnej bardziej w funkcji w naukach huma­ dopełnia w z i c h dalszej studia naszej nad w tym wykorzystania nowych, doświadczeń badaniach sztuki omawianych naj­ światopoglądem k o n t y n u a c j i . Można że o d t e g o c z a s u zaistniało w i e l e sytuacji pojęcie pro­ Fran­ klęski. D z i ę k i p r z e ł o m o w i t e m u zaangażowani rezygnują Bystronia, Moszyńskiego, n i e występuje... P r z e ł o m i d e o l o g i c z n y ze bazy- by sądzić, sprzyjających funkcjonalizmu środowisk. a l e częściej d w a l a t a i w i ę c e j " . 1 5 W tych kakrotnie który rozważaniach do materiału to materiał m a wskazywać rakter wrażliwości istoty ludzkiej, zewnętrznych, tworzenia. W ludy Moszyński estetycznej. właściwość decydująca 16 o w się Ma kil­ Gładysza, na immanentny cha­ W studiach, jakie lizowane to być właściwość że od czynników jedynej potrzebach artystycznego swym Moszyński wiekopomnym dziele . ich wyżej autorzy w 142 ! został dorobek myśli rodzimej, mieli badawcze. możliwość rodzaju, dzenia, do j a k i c h d o s z l i , mają czenie. Mimo założeń wyraźnego ana­ temu, sytuacji ukształtowanej historii, anachronizmu które w stwier­ szczególne zupełnie nieraz metodologicznych, wiele artys-. Dzięki poznawania swoiście warunkach rodzimej rych tu doświadczenia swoim n a d kulturą starałem się w y k o r z y s t a ć niepowtarzalnych badaczom, Przedstawiony prowadziłem tyczną K u r p i o w s z c z y z n y niezależna t y m też d u c h u c h a r a k t e r y z u j e tzw. pierwotne Człowiek odwołuje zgromadzonego przez zna­ niektó­ przewodziły tym i c h spostrzeżeń, a co najważniejsze — �aparat pojęciowy, dziś swoją dużą Wydaje giwanie mi się wości". jakim się, że szeroko Doświadczenia ograniczane wizualnych średni o uzasadnione pojęciem badawcze, jakie pojęcie że postrzegania o wrażliwości, z „wrażliwości twórczością jednostki czy też życie. A liwości e s t e t y c z n e j " , posłu­ „wrażli­ staraliśmy się to nie może wzrokowego) która ma artystyczną artystycznej" „wrażliwości do t y l k o k a t e g o r i i doznań, n p . Mówiąc k i c h dostarcza o jest jednak, do j e d n e j związek reakcje nadal (struktury estetycznych. zachował — grupy — należy n a całość ale na t e j samej a więc doznań ostatnim mogłyby z się mieścić ideowe; magiczne, a także ralne treści reakcje religijne na różnego polityczne, ii I n . N a t o m i a s t chowań przede Jeśli zaś reakcje chodzi na dwie naturalną nie kultu­ o na dzieła „wrażliwość t y m pod uwagę naszym rzeźby, grafiki społecznych, ciu grupie zarazem t o r i a l n e j , łącznie z j e j s ą s i e d z t w e m , g r u p i e rówieśniczej, zawodowej czy wreszcie w j a k : jednostka bieta, starszy — „Wrażliwość wo 4 najsłabiej excellence szczegółowych —• z b i o r o w o ś ć , tery­ relacjach, t a ­ mężczyzna — ko­ młodszy. utylitarna" osadzonym jest w określeniem naszej stosunko­ literaturze przed­ oraz (wycinankarskiego, że w snycerskiego, wraż­ strukturze tej s u b l i m a c j i doznań) następują wrażliwości tej ostatniej. Wydaje że jeśli przyjmuje ona s w y m wrażliwości. Jednym wrażliwości znajduje odmianach 17 . nader S, I się też, rozwiniętą c h a r a k t e r e m pozostałe t y p y słowem swoje uwrażliwienia którą rozwinię­ U . S z c z e g ó l n i e zaś w U zależ­ ulega i n n y c h rodzajach wrażliwość między prawidłowość, czy postać, z a b a r w i a dzieła różnych poszczególne t y p y podstawowa {pogłębieniu, s w o i s t e j zmiany wy­ i in.). na pewno, występuje — l u b wyłącz­ p r z y p a d k u będą t o ścisły z w i ą z e k zależności. W ności może człowieka. l i w o ś c i n i e mają p o s t a c i s a m o i s t n e j . Ż e z a c h o d z i a w i ę c w r o d z i n i e , społeczności w i o s k o w e j , kich par to na nie tyle wszelkie malarstwa, tkackiego dziś pracy się układach za­ rzeczywistości e s t e t y c z n e ) , lecz g ł ó w n i e zdobnictwa Wiemy kategorie określić m o ż n a t a k : jeśli w r a ż l i w o ś ć E różnych przed­ estetyczną", się z w y t w o r a m i sztuki. W kowalskiego, nimi się mate­ właściwościami r o z u m i e l i b y ś m y r e a k c j e n a w i ę z i 1 napięcia, kształtujące w korzyści czynności, p o s t ę p o w a ń — zasadnicze i wiążącą architektury, treści społeczną" określonymi propo­ okazywało o g ó ł p a n u j e zgodność, że określenie t o o b e j m o w a ć rodzajów wierzeniowe, pewne społecznych. są p r z y rodzaju „wrażliwość z tylko prowadziłem wrażliwości i osobno (chociażby społecznopolityczne, poprzez związane miotów, zjawisk Brane wrażliwości l u b po prostu rialne, jakie wyróżnienie twory zasadzie również typów przydatne zastrzeżenia j a k i e t o o k r e ś ­ wysunąłbym badaniach ja­ l u b „utylitarnej", wymienionych W budzić, o „wraż­ w s z y s t k i m j e d n a k o „społecznej" i „ideowej". W może zycje. czy bezpo­ uwzględniać zatem możemy mówić praktycznej" m i o t u . Stąd też, r o z u m i e j ą c lenie ujmowanym poznać, w s k a z y w a ł y b y być się p o s ł u g i w a l i , przydatność. charakter określenie danego w typu pozostałych �П. 5, 6, 7. kolorowa. W Aleksandra odniesieniu zarówno nie można ona przeobrażeniom wości, i Reich, mówić o ogólnych słoma, miarę niezmiennej. kształtowania określonych zdarzeń obrębie wzoru dowiska, ma tzw. grup wrażliwości. są zawodowy rodzinnych, wioskowych jest łeczności bardziej zamożne, doznań magań i niż różnego się z typu doznania, Źródłem dowiska naszej są wiedzi jego bazę źródeł o tym kręgu mniej aktywne, lub których potrzeb — wy­ Faktem jest w środowis­ sprzyjające często warunki. świecie w doznań tego gromadzone śro­ wypo­ czasie specjalnie (jawnych Uzyskujemy wywołanych, wadzenie analizy w u n i f i k a c y j n e , obejmujące fachowo reprezentantów, wywiadów i nimi natrafiają wiedzy testowych. wę­ spo­ podłoże. szczególnie niewątpliwie nizowanych badań na wy­ rzeźbiarze — znajduje śro­ jaką społecznych, warstwy przedsiębiorcze wiążących ludowych i inne reprezentantów Ale j e d n a k b e z s p o r n y m , że p r o c e s y kach jednolitego jednostka wszak inna jednostki niejednakowe — układów rolników-gospodarzy. odnajdywać oddziaływają wrażliwości bogorób (byli zasadniczo możemy świat Struktura — osobo­ też p o d s t a w , a b y poszukiwać często ze s t e r e o t y p o w y c h drowni) się te, t a k j a k każde zróżnicowane. rzeźbiarz łączona ludowych Grupy grupy, Podlega biograficznych historycznych przemian, jakie n a tę jednostkę czy grupę. N i e m a m y w bibułka d o j e d n o s t k i , j a k też wrażliwości w następstwa kierece, i na które tej drodze pozwalają deklarowanych orga­ niejawnych) oraz solidną na przepro­ poglądów, o p i n i i (spo­ łecznych, i d e o w y c h , e s t e t y c z n y c h , a l e też i u t y l i t a r n y c h ) . Osobną bazę m a t e r i a ł o w ą stane. Składa mujący stanowią się n a n i e w wszystkie (często skutków dzieła w się w ó w c z a s danej wywiad, jest celów nad najczęściej plastyki do są postaci obiegu. życiem. przez W wagi dzieła stwierdzeń, że że tak samo może mieć grupy czy kiem — nie estetycznej, ważny wpływ doznań na Prowadzi jest Bywają swym powiedzieli takiego wolą, jeśli też ostatecznie zjawisku: wielkiej o zostających stosunków cywilizacji. 144 na warun­ sytuacje, (co oczywiście to że właś­ wybredniejsi) nie stają się o n i przynajmniej działania. o owym doniosłości s z t u k i w stosunkowo roli artystyczną jej niskim społecznoekonomicznych, wolę? zadziwiającym życiu szczeblu poziomu grup po­ rozwoju życia — się d o n i e ­ g r u p y ludności chłopskiej, j e j d z i e j ó w z o k r e s u stu ostatnich lat. oparciu o te dane czeniu każdej, nijmy od Zrozumiałe twórczości nawet bardzo dzieł w y r a ż a j ą interesowania związek, w uzyskane analizy Przymujemy Jednym z plastyce Włączając jego możemy zarazem, dążenia, dopatrzyć najdonioślejszych Kurpiowszczyzny do „nowe l a t k a " jej zakresu i wota — do r o z p a t r z e n i a zjawisko że się osiągnięć jest przewodzili też w y r a z jest rzeźbę artystycznych drobną rzeźba. (wypieki ofiary, osiary), m a m y unikalne w wyspecjalizowani skali całego umiejętności, majstrzy. kra­ której Znalazło ważne zakre­ (w XIX obrębie życia dzice — d z i e c i ) . W późniejszym wypieków zanikły funkcje rekreacyjne również mówić estetycznych. magiczną, pełniły rodziny, w czy ludystyczne. o towarzyszeniu Wota czasach zachowały relacji czasie f u n k c j e całkowicie. Rozwinęły ale i w nowszych w. to tych one społeczne końca — wówczas funkcje magiczno-gospodarcze i w skromniejszym sie do to ludowej. w p r o s t o c i e wartości i d e o w o - f o r m a l n y c h Niemal że swoistości niewątpliwie j u . Jest t o twórczość p o w s z e c h n y c h nie Zacz­ funkcji czy też odrębności, z w i ą z a n e j z pojęciem s z t u k i w tłuma­ sytuacji. się n a j d o b i t n i e j p o t r z e b y i z a ­ środowiska, którym że służyć podobnej szczegółowej artystycznej. w funkcji jest, w n i o s k i nie mogą przedstawienia się Do możemy funkcji pierwotną i c h p r z y p a d k u pojawiły elementy natomiast dziś t e j twórczości swą funkcji ro­ magiczne funkcję się w naj­ rekreacyjnych (widowiskowych). A zatem — przykład t y l k o j e d n e j , wąskiej twórczości decydująco n a tę w z m o ż o n ą decyduje pod­ około w rzeźb. środowisku tworzenia, właśnie artystycznego Co z a t e m w p ł y w a Co nie mają środowiska, się szczególnie a k t y w n i a r t y s t y c z n i e . L e g i t y m u j ą wzmożoną to dziedziny nie działalność estetycznych z n a c z y , że są j a k b y ś m y wszelkie że w r a ż l i w o ś ć t a n i e zawsze się w na Moszyńskiego decydującym. wyróżniające nikłością długo­ zmianom. stwierdzamy, j e d n o s t k i , lecz czynnikiem jednostki testów, wrażliwość — legają m n i e j l u b b a r d z i e j z a s a d n i c z y m wrażliwości dobór poglądy do „ k o r o n n e j " tezy tych nabiera ich funkcje jak stają kultury poszczególne że przez studiach funkcji. j e g o s t a n doznań — s z e r o k o pojęta Nawiązując roz­ Istotne o skuteczny Ogromnej wielofunkcyjne, stałej, jest pojmowanych bezpośrednia, d o c i e k a n i e pełnionych inwentarz s t u d i a n a d całością jej choćby w z b o g a c o n y n i e wystarczający. sposoby szeroko za­ obej­ k u l t u r o w y c h , wywołanych kompleksowe trwała obserwacja — najważniejsze i c h społecznym zbiorowości, kompletny — twórczości rekonstrukcja) konsekwencji, sztuki miarę dziedziny dzieł s z t u k i . D l a n a s z y c h poznanie d l a nas źródła D a n e , j a k i e pragnę p r z e d s t a w i ć , odnoszą wielkiej funkcji żenia. suje plastycznej dzieła pozwala i zachodzące Oczywiście, p r o b l e m się jeszcze bardziej w tych ramach w zakres przeobra­ wielofunkcyjności zasadniczo dziedziny prześledzić dzieł rzeźbie n e j — ś w i ą t k a r s t w i e . Szczególnie zaś . w t y m j e g o który wiązać należy wych (bogorobów). z działalnością Początkowo (w rzeźbiarzy XIX i XX ry­ religij­ dziale, zawodo­ w. do �7 I wojny szeroko światowej) darczych), religijne dokumentacyjne. nikną z rzeźbiarstwem pojęte f u n k c j e magiczne funkcje działalność do Później tej łączyły stopnia (w okresie a następnie Pozostają społeczne, międzywojennym) zanika jedynie w ogóle świadectwa w okresie umiejętności najnowszym reaktywowano rzeźbiarskie. P o j a w i l i się b i a r z e ( w początkach l a t sześćdziesiątych w l i c z b i e miu), legitymujący tycznymi, się wyraźnie ciekawymi osiągnięciami zindywidualizowanymi. Nowe Mimo to, a może ono dla samych twórców nać się ono daje do właśnie znaczenie poczucia dlatego, doniosłości a r t y s t o m o spotęgowanej istnienia w sztuce biarstwo i swej dla Sęka, Kamińskiego środowiska, wać spełniać tu określone praktyce, zaczęło mówić o współczesny funkcji rzeź­ zbiorowości dzieł rejestrowane skiej. Rozwijało funkcjono­ szerokim czy ich rzeźbiarstwo rekompensacyjną. społeczne, w też Można łagodzącej jakie bywa uwikłany powiązaniu k u r p i o w s k i e j , przeobrażenia są najpełniej w się n a t y m t e r e n i e rzemieślników, głównie W łączyć twórczości z ży­ funkcji malar­ pisankarstwo stolarzy i w oraz mniej­ X I X w . działali t u r ó w n i e ż obrazów r e l i g i j n y c h i f i g u r pisankarstwem wszystkie środki możemy „świętych". funkcje łączność niektóre z autentyczne, nia o roli temu były w rozmaitej XIX i zasadzie z pojawieniem i kształtują bezpośrednie „rewolucjonizuje" t y m środowisku p o t r z e b y i wyobraże­ sztuki. twórczości początków znajemy się p o d o b n y m z d o b n i c t w a (nie Kurpiów tyczne, przede w wywania przemia­ wyłączając (w okresie stopniu funkcje społeczne. uzyskały artystycznej doniosłą w osądów kształtowania tej innym tle niektóre ponownie dziedzinom — (po rozwojowe. estetyczne. tym otoczenia mieszkańców najnowszych, Na słabo Kurpiowszczyzny grupie. i Twór­ odparo­ (głównie sąsia­ kulturalnym Puszczy. z tradycyjnych I I wojnie świato­ Przewodzą im, po­ twórczości uwagę (np. m a k a t ­ zasługuje osadzonych — — artys­ architektoniczne) rolę szlacheckiego) o poziomie podstawy funkcje na terytorialnej się i n s t r u m e n t e m uśmierzania zdobniczych jak grupy Po­ życie r o d z i n y , Tkanina, kowalstwo szczególności społecznym bogatej się w jednak społecznokulturowej czasach kom) łączą pewnym całej czasie zjadliwych sposobów i Zielonej. tym charakterze dobnie w wszystkim snycerstwo czość t a s t a j e wej) w. wioskowej samowiedzy W XX Puszczy spełniają i plastycznej j e w rozległej s k a l i , obejmującej społeczności się się zainteresowania Makatka jeszcze p r z y j r z e ć wierzeniowe, Tak malar­ w y c i n a n k a r s t w a ) . Otóż z całością t e j szczególnie i oczy­ rekreacji, środowisku szczere w założeniami. kościelne. międzywojennym) w się prestiżu pełniło elementami okresie dzieła Spróbujmy z Dopiero n o m w różnych dziedzinach rozwój magiczne religijne podporządkowane piękna. pewnej manifestacji uroczystości dostępnych wyrazu dów pochodzenia społecznym, w stopniu garncarzy. malarze Z rolę własnego w jakąś więc funkcjonujące twórców, uśmierzającej obiegu ciem szym samych też stwarzały śro­ Polaka o ono jaką (w przemyśleń, tą powszednim, Miało tworzenia, kulturowe Malarstwo makatek Porów­ s t o s u n k u do rodziny. i w rozwijały w i ś c i e f u n k c j e z g o d n e ze s w y m i i d e o w y m i sied­ artysta ludowy. szerokim malatury Dla życiu ważną napięcia i n i e p o k o j e W treści oddziaływania. codziennej nie w społecznego stolarzy z potrzebami pozaestetycznym. j e j u p r a w i a n i e . Rzeź­ lecz n a r o d u . . . Z t w ó r c z o ś c i ą zaczęły zasięgu już powiązaniu t y l k o te ostatnie Malatury skie przekonań o posłannictwie czy też r z e c z - kulturowym, czasem ścisłym uzyskało Chojnowskiego, Z estetyczne. funkcjom świadomości stało się podstawą g ł ę b o k i c h kształtowania nictwie i poprzez Chrostka, rekreacyjne. przeżywaniem wyjątkowe. jakie towarzyszy i mierze rzeź­ artys­ b i a r s t w o n i e uzyskało j e d n a k p o w i ą z a n i a z ż y c i e m dowiska. się gospo­ sztuki. wiadomo, tradycyjne jakiegoś magiczne, rzeźbiarzy. świetności Jak i tym (nie wyłączając takich w form także tradycji wypo- 145 �wtedzi zdobniczej, stroję w lniane jak wyszywanie, dzianinach oraz (zdobne serwety i firanki). j e s t t o twórczość b a r d z o współczesnym często i też „sztuce Łącznie żywa, mocno środowiska. współczesnej hafciarstwo i przy­ c h u s t y wełniane, f a r t u c h y Stanowi ludowej" z makatkami osadzona ona nurt we nieoficjalny, j a k niegdyś świątki wycinanki. w t u został głównych kulturze ludowej pozwala wysiłku twórczym tystycznego. sadnicze ną tej Zarys zarówno grupy, twórców jak plastyki tych w też (najczęściej bogorobowie wielorakie Można że przeo­ dziedzin Kurpiowszczyzny. np. jak dawni rolę zasadniczych różnych twierdzić, wyodrębnionych odgrywały zarys funkcji obrażeń kich prze­ zbiorowym w działalności zawodowych, czy k o w a l e składniki i ta­ cieśle), światopoglądu w 3 za­ Osob­ kategorię w j e uszeregować generalnie ar­ g r u p y — społeczną, i d e o w ą i estetyczną. utylitarny miejsce nych tylko do j e d n e g o Oczywiście, piów w t y m światopoglądzie (praktyczny czy też stanowi re roku dnia łatwością w Ale artystycznym w wymagały sztuce rozrzutności odnajdujemy w dorobku innych na Mazowszu, witości czy południe słynne (Opoczyńskie) nujące p r z e j a w y cerstwie popisowe i w w przykłady hafciarstwie, tkactwie takiej postawy na terenach halańskich W były pracochłonności oraz praco­ dalej równie w koronkarstwie i sny­ zamieszkałych przez górali (pod­ śląskich). twórczości z a w o d o w y c h artystów k u r p i o w s k i c h — k o w a l i , b o g o r o b ó w , m a l a r z y skrzyń i g a r n k ó w — przez „zawołanych" majstrów również owe ograniczenia. Sztuka wystę­ uprawiana była t u podporządkowana Ale znacze­ k r a j u t a k i m c z y n n i k o m , j a k oszczędność środków, pośredni określonej w r a ż l i w o ś c i , które już w sposób tycznym, z niego w manifestowane dziele sztuki, i na koniec w są w w działaniu sposobach szeroko bez­ artys­ korzystania formułowanych o nim niczone silniejszym, możliwości go w y b o r u w przemian w w schemat światopoglądzie znaczenia stycznej tutaj głównych jest grupy, nabywcze wielu niedostatek i (poza wiążąca ekonomiczne, ogra­ większe­ rzeźbiarstwem się i dzisiaj materialne, w obrę­ skiej postaci twórczości a r t y s t y c z n e j wrażliwości arty­ dziedzinami rejonach z t y m słaba zawodowa. wodowe z określonymi innych odbiorców, b r a k ukazania przemian składników powiązaniu próbą w rzemieślników Czynniki Przedstawiony niż wytworów, drewnie) rywalizacja sądach. bie stopniu na impo­ w n i e m elementy grup l u d o w y c h w P o l s c e . Już n i e o p o d a l , w o k o l i c a c h Pułtuska Jest l u b większym też w poświęcaniu czasu. Świadectw, któ­ obecnie. m u z mniejszym Kur­ czy podstawą działań a r t y s t y c z n y c h w przeszłości i towarzyszą te skróco­ artystycznych. dorobku świadectw powały on uniesień czasie nakładu p r a c y . składnik ekonomiczny). święta, się i n n e osiągnięcia, k t ó r e nie odnajdziemy z przededniu tradycyjnym t e j g r u p y znajdują dłuższego w w w większej swobody Przedstawiony brażeń przedsięwzięć. W s z e l a k o j e d n a k przedsięwzięcia miały życiu jednak jakby k r y t y k o w a n y , podobnie w mem silnie ważą organizacyjnoza- na charakterze z cepeliow­ Kurpiowszczyzny. * pla­ styki. Artystyczna znaczny twórczość odcinek dziejów plastyczna służyła poprzez ludności k u r p i o w s k i e j d o w y ­ rażania g ł ę b o k i c h treści i d e o w y c h i społecznych, jakimi Przed wej" pięciu wydała artystycznym Chętnik innych tych •wspomnianym dane całościowe ludowych odłamów ówczesnego było początku do na terenie społeczeństwa, XX w. Polski — którym korzystać z nie dobrodziejstw pisma. Zanik tradycyjnych terpretowanych w y c h (magicznych nia większości wej. więzi przez te społecznych, środowiska i religijnych) się silnie w wierzenio­ usunął p o d s t a w y najważniejszych Rozwijające swoiście i n ­ treści dziedzin XX w. tych kształtowaniu trwa­ jeszcze Chętnik się i tej twórczości plastycznej dołączyła studium regionu We pierwsze Kutrzeba-Pojnarowa żywotności Adam grupy. przedstawił interesujące Ludo­ tradycjom wówczas kultury tradycyjnej wiadomości Puszczy Żył Anna Sztuki poświęcony znawca zeszycie ujęcie „Polskiej zeszyt znakomity Kurpiowszczyzny. do Redakcja Kurpiów. żyła t a g r u p a . P o d o b n i e r z e c z się p r z e d s t a w i a ł a u w i e l u ugrupowań — laty specjalny poświęcone historycznego Zielonej. O d czasu u k a z a n i a się t y c h p r a c zmiany plastyki ludo­ procesie przeobrażeń zainteresowania wały w w i e l u częściach K u r p i o w s z c z y z n y kultury artystycznej w ogólnym w s i następo­ w sposób d y ­ e s t e t y c z n e w p ł y n ę ł y n a u t r z y m a n i e się w p o s t a c i szcząt­ n a m i c z n y , zaznaczając się w y r a z i ś c i e w p o s t a w a c h i dą­ kowej żeniach niektórych pojawienie tradycyjnych się n o w y c h Funkcjonowanie tecznie szczególne warunki do w sztuce życiowe najbardziej tego sJowa z n a c z e n i u nikała dziedzin Owa walki tej grupy. jednak w rzyw, mających nięcia tej (ideowych, również „na Drobne 146 artystyczne powstawały społecznych i ekonomii role. te Etnografii dotyczą obrażeń na UW ośrodka terenie ludności. Wynikiem prace w latach nie Strzałki i obejmowały two­ osiąg­ napięciach ale p r z y ją stałej powiedzenie: pozwolić". imponujących takiemu nieźle z a r y s o w a n y określonym życia w na Ośrodkiem Wszystkie jego gospodarki pracach autorki otoczeniem, zadań mówią do Kry­ Brzo- uzyskaliśmy organizacji pozostającym tradycyjnych zasad między nowego nadal drobno- rolnej. tych znajdujemy analizę s y t u a c j i współczesnego wioskowej, i tym głów­ Szeska włącza dokładniej społeczność podziałowi inwestycji oddziaływania towarowej W a 13 prze­ z n i m wioski, o b r a z z w i ą z k ó w zachodzących centrum wsi obrębie łeczności jaj, wycinankarstwo, to przejawy Dzięki 1968 . obecnie badań w e w s i Strzałki, a zowian. przedsięwzięć, silnych Określa rę­ rozważań w y n i k i między studiów 1963 — Kurpiowszczyzny. i b l i s k o sąsiadujące Brzozówka. Sprawom warszaw­ i c h są najżywszych Kadzidło swych w absolwentek jest styna Bałabanow analizuje Najciekawsze przy praktycznej. — Katedrze Prace niżej sytuacji określonych estetycznych), rzeźby, m a l o w a n i e drukowane Zarazem dla oszczędności, surowej grupy przystroję swoiste się w sobie ciężkiej umiejętności artystycznych. nakazy pełnić co m o ż n a maite rozwojowi przyjmowanie refleksji w ta w y ­ tutejszej badania prowadzone ośrodku e t n o g r a f i c z n y m . też jej sytuacji warunków czasu, wyrażały ją skim innymi szerokim odłamów o s y t u a c j i kadzidlańskiej. M a g d a l e n a t y m zakresie Kurpiów dozowanie w różnych poświęcone były na o byt. ostatecznie działały materialnej one i Możemy grupy, z osta­ natrafiało życiowo. Cecha przywilejów zaradność sprzyjała kodzielniczych społecznych i przedsiębiorczych, społecznej, a l e p r z e d e w s z y s t k i m wielostronnej na tym Kurpiów zaradnych z historycznych plastyki i przejawów. treści i d e o w y c h , estetycznych zaliczać jej grupie roz­ członkowie Spółdzielni artyz­ znaczeniem różnorodnych pierwszą twórcy zawodowej, Cepelia. szczegółową ludowego jaką Zapoznajemy czynników w spo­ tworzą się ze warunkujących �r o z w ó j współczesnej twórczości a r t y s t y c z n e j w t y m śro­ Władysław Krystkowicz dowisku. z nie m a się Z pracy ponadto o potrzeb wyrażających i Hilczer-Pilch arcyciekawej współczesnych dowiska Jadwigi się w sprawie dziedzinie. — estetycznych, najbardziej Jest nią dowiadujemy o charakterze dążeń ważkiej dom, życiowych, w wyborze dociekań spod urządzenie kich stwierdzeń t e m a t u , różnice w pozwoliły wzajemnie się uzupełniających. dojść Warto dodać, że każda z p r a c p r o w a d z o n a b y ł a w n i e c o i że w trakcie gromadzenia ich opracowywania autorki stanowisk. T y m większego zgodności poszczególnych Kadzidło — rza w wania scowej tych więc znaczenia tradycji czaj swoiste wej z innych propozycji innych w stron „życia nabiera fakt kształto­ temu n a osiągnięcia kraju. Łączy podejmowaniu dawnej sztuki osada starsza niż ośrodek Kurpiowszczyzny. się ta dziś silne Myszyńca poczucie rzecz Myszyniec się tej grupy ślady w ma jako kulturowych zachowuje do K u r p i ó w . odrębności sposób Myszyniec, powszechnie myszyniecka przynależności zachowały (artystycznej) uznana historycznych i Parafia również Puszczy? Kadzidło, tradycji ludo­ współczesnych W i e m y , że i s t n i e j e n a t y m t e r e n i e sławny główny zazwy­ się z t y m różnych kulturalnego". Jak częściach W s t o s u n k u do m i e j ­ do Wokół kulturowej najpełniejszy. j e d n a k n i e m a w ł a s n e j Spółdzielni C e p e l i a , chociaż t u właśnie Rozalia Sfcrodzka, działali Anna sławni K o r decka, twórcy l u d o w i •— Waleria Brodzik, i „Kurpianka" przylegającym kontaktów. do Nato­ w rodzaju się Myszyniec naszej mógłby zarówno najżywiej stylu w nie życiu dawniejszej, wzory W Myszyńca w s i , które wymienić Gleba, a we wschodniej szczególną lipniczanie miejskiego czy został p r z e z dopiero Kadzidło. znaczenia, — można się jakie ważnego do rejonie tętnem miejskich wzorów Zbójna i L i p n i k i . T a o s t a t n i a uwagę. Dzięki w nieco w s i a c h , t r u d n i o n o się r o z m a i t y m i warunki L i p n i k a c h , t a k zresztą (pozarolniczymi). n a korzyść żyiniejszej korzystniejsze i dodatkowymi ży­ Jednorożec W innych w. w części z a c h o d n i e j znajdowali XIX tym silniejszym materialne. jętności rze­ wła­ ostatnich dostąpił wyróżniają nawiązywania wieś z w r a c a w z tutaj Kurpiowszczyzny c i a . D o w s i t y c h należą w ziemi tkac­ kulturotwórczego. przeobrażeń, i w światowej życia. zdystansowany rzeczywistości spełniać Oprócz kilka wyrobów Mikołajkach... h i s t o r i i miała s i l n e p o w i ą z a n i a rozwijały ośrodka artystycznej. Towarzyszy uwrażliwienie śnie latach możliwości s t r o n a c h najpełniejsze różnego myszyniecka małomiasteczkowego oraz — stwa­ skup i najnowszej sobą „Kurpianka" się ś w i a d o m e g o , p o g ł ę b i o n e g o aktywność Myszyńca między stwierdzeń. dzięki Spółdzielni innych. miosłem i h a n d l e m . D o I I w o j n y też innym materiałów n i e uzgadniały do wiciu pełniejszych Spółdzielnia C e p e l i a jak sposobie autorkom i Myszyńcem jakichś Społeczność Odmienności terminie rejonem z m i a s t , z d u ż y m p o w o d z e n i e m , o r g a n i z u j e w ś r ó d ludności wystrój. prowadzenia w niego śro­ d l a tego jego Kadzidła A l e o w a różnica w l i p n i c z a n pozwoliła jak zajęciami ma­ i m n a większą a k t y w n o ś ć w t y c h p r a c a c h . L i p n i k i zasłynęły z r o z w o j u chałupnictwa, wanych w szczególności wyrobów tkackich. zaś z m a s o w o W produko­ najnowszych czasach t r u d n i o n o się t u w y r o b e m samodziałów ( n a s z a l i k i i m a ­ zbywano wielkiej rzeszy p r y w a t n y c h krawców w Polsce. L i p n i k i rynarki) oraz włosianki. Wyroby to jedno z najporządniej zabudowanych nie. Przeważają w na modłę te osiedli n a Kurpiowszczyź- tej w s i domy murowane, urządzone małomiasteczkową. Л . 8. Przemiany funkcji twórczości artystycznej w życiu Kurpiowszczyzny: a — funkcje dziel w okresie od końca XIX do początków XX w.; Ъ — funkcje pełnione przez dzieła obecnie. Pierwszy krąg wewnętrzny zakreśla trzy główne kategorie funkcji. Kolejne kręgi na zewnątrz oznaczają określone dziedziny twórczości. Linia ciągła ozna­ cza pełną postać pełnionych funkcji, linia przerywana — postać funkcji zanikającej lub pojawiającej się. 147 T �W w podobnie nieoficjalny Lipnikach — całej rozwijało Kurpiowszyźnie szywanie serwet w wsi i w każdej wyszywaniem. dochód i Z sposób się inne każdym zajęcia W tego jak zarobkowe na — wy­ latach domu zajmowano czerpano na nieraz pokrycie r o l n y c h ) . Z b ó j n a t o j e d n a ze w s i , w k t ó r e j w tkactwo latach pięćdziesiątych bodaj głównie — ostatnich zajęcie firanek. (przeznaczony w się spory prosperowało i serwetami odleglejszych ławia, Katowic, Dane, do nabywców z różnych, naj­ części k r a j u — Gdańska, S z c z e c i n a , jakie Wroc­ Lublina. znajdzie czytelnik w niniejszym zbędne źródło Do rych dziś sławne niejszym z prac w w tutejszym materialne gospodarstwie — środowisku b y ł y niemożliwość wystarczających środków życia. Sens dociekań S z e s k i e j , B a ł a b a n o w i H i l c z e r wadza się d o j a k n a j b a r d z i e j i są uzyskania prac Nie ulega Chociaż cji są się nadal chałupniczego, silna potrzeba lub spro­ miejscowych zajęć nadzorowanych, czości ważny cepeliowskiej. s c o w e j ludności i do g o s p o d a r s t w Stosunkowo znaczny odpływ miej­ do o ś r o d k ó w m i e j s k i c h , p r z e m y s ł o w y c h na ziemiach odzyskanych nie rozwią­ naj­ pisze artystycznej Z jarmarki, oferuje W nie­ sy­ rzeszy jego jest dwie Kurpianki że tutaj Ale przy Cepelia nie za­ rękodzielników, bardzo artystów. tej organiza­ poważne. kierowniczy jakby istnieniu spółdzielczej zwolniona od samokontroli. Gdyby spółdzielnie, więzi można rywalizacji i napięcia by wy­ możliwości jednej tylko Cepelii, niezbędnej istniały społeczne, owa w pozycję w tych awan­ społeczno- tutaj oczekiwać, zespołów, Zespół zajmuje s t o s u n k a c h — j a k pisze H i l c z e r — proces określone personel zamoż­ natężenia pracy... wątpliwości, pełni istniejących na któ­ swym okresie przasnyskim na ten rodzaj organizacji kulturowej by rynku 'najmniejszej w awangardową. j a k m a t o m i e j s c e w t z w . zakładach z w a r t y c h spółdziel­ Przasnyszu Kurpiowszczyźnie „Kurpianki", garda typu z której n i e d a się z a p r z e c z y ć , że zasługi czy utrzymuje na szerszej na stronach Zielonej są w kontraktów w n i o s k ó w . N a całym t e r e n i e d a w n e j k u r p i o w s k i e j P u s z ­ zarobkowych o gospodarstwa. z Kurpiowszczyzny polowych czekują do praktycznych, aktualnych pracy sąsiadom pracę najemną. trudnienia warunki w dofinansowywania ludność łamach, wskazują, że g ł ó w n y m trudne wycinankarek, padkach. wykorzystała jęć r ę k o d z i e l n i c z y c h kraju tuacją taką s p o t y k a m y się często w w i e l u i n n y c h p r z y ­ zeszy­ za­ w szczegółowo Szeska, z n a j d u j e cie, j a k też w i a d o m o ś c i w c z e ś n i e j p u b l i k o w a n e n a t y c h czynnikiem rozwoju t e g o doniosłego p r o b l e m u . J e d n a sławniejszych podatków t y m czasie s p o r e g r o n o h a n d l a r z y . D o c i e r a l i o n i z f i ­ rankami zał o s t a t e c z n i e że chociaż­ nastąpi ukształtują nieodzowne się dla twórczości a r t y s t y c z n e j . PRZYPISY 1 N i e t r z e b a podkreślać, że pojęcie ś w i a t o p o g l ą d u nie jest jednoznaczne i że b y w a różnie definiowane. A n a l i z i e i t y p o l o g i i światopoglądu poświęcono obszerne r o z p r a w y filozoficzne (W. D i l t h e y , K . Jaspers i in.). U nas własną definicję ś w i a t o p o g l ą d u p r z e d s t a w i ł p r z e d l a t y L. Kołakowski, Światopogląd i życie codzienne, W a r s z a w a 1957, s. 30: „ Ś w i a t o p o g l ą d j e s t t o ogół p r z e ­ konań w p ł y w a j ą c y c h n a t e z a c h o w a n i a c z ł o w i e k a , k t ó ­ r e w j e g o epoce są p r z e z społeczeństwo m o r a l n i e o c e ­ niane". 2 A . Strzałecki, Wybrane zagadnienia psychologii i twórczości, W a r s z a w a 1969. 3 M . Sobeski, Uzasadnienie metody obiektywnej w estetyce, K r a k ó w 1910; tenże, Filozofia sztuki, War­ s z a w a 1917, 2 w y d . P o z n a ń 1924; tenże, Myśl a marmur i inne szkice estetyczne, W a r s z a w a 1959, a u t o r w y b o r u i wstępu H . J u n g h e r t z . 4 J . S t . B y s t r o ń , Etnografia Polski, W a r s z a w a 1947, s. 125—126. 5 E . F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa [ w : ] Wiedza o Pol­ sce, t . I I I , W a r s z a w a 1932, s. 357. 6 T a m ż e , s. 353. 7 K . P i w o c k i , Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, „ L u d " , s e r i a 2, t . 10, 1 9 3 1 ; tenże, Drze­ woryt ludowy w Polsce, W a r s z a w a 1934; tenże, Z b a ­ dań nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd W s p ó ł c z e s n y " , t . 58, 1936, s. 8 9 — 9 6 ; W ł . P o d l a c h a , Hi­ storia sztuki a historia kultury [ w : ] Pamiętnik IV Zjaz­ du Historyków Polskich w Poznaniu, 1925, s e k c j a V , s. 8; T . D o b r o w o l s k i , Śląska rzeźba ludowa w drzewie, K a t o w i c e 1930. 8 K . P i w o c k i , Zagadnienie metody..., w y d . c y t . , s. 2. 9 K . P i w o c k i , P r ó b a d e f i n i c j i kilku pojęć, „ P o l . Szt. L u d . " , R. V I I , ,1953, n r 6, s. 325. 10 E. F r a n k o w s k i , o p . c i t . , s. 355: „...właściwie n a c z e m m o ż e się opierać a n a l i z a p r o c e s u t w ó r c z e g o . O c z y ­ wiście n a a n a l i z i e dzieła, a g ł ó w n i e n a zeznaniach a r t y s t y . Jednakże p r z e p r o w a d z e n i e t a k i c h zeznań j e s t Fot. T i rys. niezmiernie t r u d n e i zwodnicze, a o t r z y m a n y w t e n sposób m a t e r i a ł m o ż e posiadać d l a b a d a c z a jedynie w a r t o ś ć materiału s u r o w e g o . Będą t o t y l k o w y n u r z e n i a subiektywne." 11 K . Moszyński, p r z e d m o w a do p r a c y M i e c z y s ł a w a Gładysza, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, K r a k ó w 1935. 12 M . G ł a d y s z , G ó r a l s k i e zdobnictwo..., w y d . cyt.; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, K r a k ó w 1938. 13 S. U d z i e l a , Poczucie piękna u ludu ropczyckiego, „ W i s ł a " , t . 3, 1889; K . L u b e c k i , Estetyka, ludowa [w:] Szkice filozoficzne. Księga pamiątkowa ku czci Maury­ cego Straszewskiego, K r a k ó w 1910, s. 121—128. 14 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. I I , zeszyt 2, K r a k ó w 1939, s. 727 i n a s t . 15 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., w y d . cyt., s. 384—385. 16 K . Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii po­ wszechnej i etnologii, „Biblioteka E t n o g r a f i i P o l s k i e j " , n r 3, W r o c ł a w 1958, s. 572—573. 17 P o r . szersze o m ó w i e n i e z a g a d n i e n i a w m o j e j p r a ­ c y : Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowie­ dziach chłopów kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Pol. Szt. L u d . " , R. X V I I , 1963, n r 2, s. 97—109. W p r a c y t e j sygnalizowałem szczegółowe b a d a n i a poświęcone p r z e ­ m i a n o m wrażliwości środowiska k u r p i o w s k i e g o . W y n i k i t y c h badań z pełną dokumentacją ukażą się w p r a c y : Kultura artystyczna ludności wiejskiej. Przedstawione niżej u w a g i opierają się n a w y n i k a c h t y c h w c z e ś n i e j publikowanych i na danych zawartych w pracy odda­ n e j do d r u k u . 18 P r a c e p o w s t a ł y w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U . W . n a seminarium magisterskim prowadzonym pod kierownic­ t w e m p r o f , d r W i t o l d a D y n o w s k i e g o . A u t o r k i korzystały r ó w n i e ż z l i c z n y c h k o n s u l t a c j i n a u k o w y c h u doc. d r A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j i doc. d r Z o f i i S o k o l e w i c z . A u t o r k i i R e d a k c j a składają n a t y m m i e j s c u w y m i e ­ n i o n y m osobom podziękowania. autor. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f20477137ddc97a3a39cb0e4f67901e8.pdf e56d679019b3cc947fdb31757411c99c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4869 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Głowa, Zofia Barbara (1920-1969) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4518 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne : Zofia Barbara Głowa (1920-1969) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.248 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Vincas Svirskis: II. 9. Kapliczka, ZOFIA Okainiai. II. 10. Kapliczka, BARBARA 10 Ibutoniai. G Ł O W A (1920 1969) 8 kwietnia chorobie 1969 г. Zofia zmarła po B a r b a r a Głowa długotrwałej wistka Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j Sztuki PAN niemal od w Krakowie. Sekcji Budownictwa Sztuki Ludowej. pierwszych Pracowała t u o d 1948 г., t j . studiów 3 lata etnografii na Uniwersytecie wówczas Instytutu niepełnych Badania (zaliczone Jagiellońskim) łalność Z o f i i G ł o w y n i e ograniczała się do p r a c nych z prowadzeniem teriałów w wych „Polskiej kilka a artykułów, z oraz ponadto Sztuki Ludowej" sprawozdania 248 ona również organizacyjnych Zespołu, dzia­ związa­ a r c h i w u m i udostępnianiem n a u k o w y c h . Brała pracach archi­ Instytutu l a t i s t n i e n i a placówki, Państwowego Mimo ciężkiej (1° v . K u r k o w a ) , recenzje w czynny badaniach opublikowała 19 s w y c h zespołu. udział Do p r a c należą riały d o mapy towe nr chałupy 7/12), w przez wiele garncarskich Sądecczyźnie O tak zwanych ( „ P o l . Szt. L u d . " , Muzeum 1958, („Pol. n r 3), Zdobnictwo wnętrza 1959, n r 1/2) o r a z za, w pow. Opoczno („Pol. Wąskofron- Szt. L u d . " , 1950, miechowskich łoktuse u ze zbiorów ( „ P o l . Szt. L u d . " , w Krakowie Szt. L u d . " , lat Mate­ w Polsce wycinankach 1954, n r 4), S t a r e Etnograficznego Lasowiaków Ludowe ( „ P o l . Szt. L u d . " , zdobnictwo („Pol. żela­ 1961, n r 1). P r a c e te, o p a r t e n a s u m i e n n i e z e b r a n y m m a t e r i a l e , d o dziś n i e straciły łamach W i wystaw przygotowywane ośrodków Szt. L u d . " , 1956, n r 2, 3, 4/5, 6; 1957, n r 1, 2), tereno­ opracowań, w t y m z konkursów działalności na ma­ jej i swej Zmarłej zawsze naukowej tracimy wszystkim wartości. wartościową życzliwą współpracownicę Koleżankę. oraz ważniejszych Koledzy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9b9b57d9605ead4773a7e62d9acc521.pdf bb72ce12842869eaa74d5e7500ab86b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3836 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource skrzynie ludowe Małopolska- sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3597 Title A name given to the resource Skrzynie zdobione z okolic Krakowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 II.Skrzynie kaszowskie Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.33-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKRZYNIE ZDOBIONE Z OKOLIC KRAKOWA Cz. I I ' ) SKRZYNIE KASZOWSKIE DR ROMAN REINFUSS Spośród l i c z n y c h miejscowości położonych w naj­ bliższych o k o l i c a c h K r a k o w a , gdzie do n i e d a w n a w y r a b i a n o s k r z y n i e zdobione, w y b i j a się j a k o j e d e n z poważniejszych ośrodków wieś Kaszów, położona około 15 k m na zachód o d K r a k o w a , m n i e j więcej w połowie d r o g i między słynną z w y r o b u skrzyń m a l o w a n y c h Skawiną, a o p i ­ saną poprzednio Morawicą. Podobnie j a k w M o ­ r a w i c y p r o d u k c j a skrzyń z d o b i o n y c h wiązała się z n a z w i s k i e m S i k o r s k i c h , t a k w Kaszowie splata się ona z działalnością r o d z i n y Żaków. W rodzie t y m , o d szeregu pokoleń dziedziczono zamiłowa­ n i e do p l a s t y k i i talent muzyczny, s k u t k i e m czego n i e m a l wszyscy męscy p o t o m k o w i e d a l i się poznać j a k o stolarze malujący skrzynie, m a j s t e r k o w i e trudniący się snycerką i m u z y c y gry­ wający na różnych i n s t r u m e n t a c h w w i e j s k i e j kapeli. Według t r a d y c j i miejscowej najstarszym z Ża­ ków, który trudnił się m a l o w a n i e m skrzyń był Żak U r b a n , u r o d z o n y w Kaszowie 28 maja-1791 r o k u ) . Poza t y m , że był o n stolarzem i malarzem skrzyń n i c o n i m więcej nie w i a d o m o . N i e udało się też znaleźć żadnych wyrobów jego ręki. S y n Urbana — Franciszek prócz s t o l a r k i trudnił się też t o k a r s t w e m . J e m u p r z y p i s u j e t r a d y c j a w p r o ­ wadzenie po raz p i e r w s z y t o c z o n y c h nóg, które do ostatnich czasów występują często w skrzy­ n i a c h kaszowiskich. Z trzech jego synów najzdol­ n i e j s z y m stolarzem miał być W o j c i e c h , którego w y r o b y odznaczały się bardzo s t a r a n n y m w y k o ­ naniem. O n zapoczątkował w K r a k o w s k i m zdo­ bienie m e b l i w i e j s k i c h p r z y p o m o c y i n t a r s j i . M e ­ ble (między i n n y m i skrzynie) wykonywał z drze­ w a j a w o r o w e g o , jasno p o l i t u r o w a n e g o , którego powierzchnię zdobił wykładanką z drzewa i n n e j b a r w y , j a k np. grusza, śliwa, orzech, dąb i t p . J a k o d o b r y majster posiadał W o j c i e c h Żak liczne grono uczniów ) , którzy go w w y r o b a c h s w y c h naśladowali, j a k np. Stanisław T a r n o w s k i z M n i kowa. dotąd nieznane n a m są w y r o b y intarsjowane, po­ chodzące z p r a c o w n i W o j c i e c h a . Znalezione na­ tomiast zostały prace «Symka» i T a r n o w s k i e g o . Po t y m p i e r w s z y m pozostał stół (ryc. 1) w y k o ­ n a n y z drzewa jasnego, o nogach toczonych, ozdobiony n a p o w i e r z c h n i rozetą w f o r m i e d w u kół współśrodkowych z drzewa brązowego, mię­ dzy którymi biegnie szereg małych kółek, po­ d z i e l o n y c h n a ćwiartki białe i czarne. Środek r o ­ zety wypełnia krzyż o równych, półkoliście za­ kończonych r a m i o n a c h z kółkiem w p i s a n y m w środku, w n i m z k o l e i znajdują się 4 maleńkie kółeczka, podzielone na ćwiartki białe i czarne (tabl. I , 4). Równolegle do krawędzi stołu biegnie w p e w n y m odstępie podwójna wąska r a m k a z brązowego drzewa. Po rogach wypuszczane są 2 s I Intarsję stosował też w z d o b n i c t w i e m e b l i brat W o j c i e c h a , Szymon Żak z w a n y «Symkiem». J a k 33 1 �n o w e g o k w i a t u z d w o m a l i s t k a m i (tabl. I , 2). z tego samego drzewa zdobiny w postaci t u l i p a W jednej ze ścian bocznych znajduje się szu­ flada zdobiona i n t a r s j a m i w formie podwójnej r a m k i z rozetą czteropłatkową w pośrodku (tabl. I , 5) i d w o m a s t y l i z o w a n y m i k w i a t k a m i po b o k a c h (tabl. I , 1). W dalszych rogach bocznej deski stołu umieszczone są d w a s t y l i z o w a n e k w i a t y t u l i p a n u (tabl. I , 3). Intarsją zdobił również swe w y r o b y uczeń W o j ­ ciecha Żaka, Stanisław T a r n o w s k i z M n i k o w a . J e d y n a znana m i s k r z y n i a j e g o r o b o t y w y k o n a n a w r o k u 1907, p o d względem a r c h i t e k t o n i c z n y m zdradza wyraźnie cechy skrzyń pochodzących z p r a c o w n i Żaków. Posiada ona w y d a t n e i sta­ rannie p r o f i l o w a n e gzymsy u w i e k a oraz pod­ stawy. N o g i j e j są m a s y w n e i toczone (tabl. I I , 1). Tło s k r z y n i s t a n o w i n a t u r a l n e drzewo jasno p o l i t u r o w a n e . N a froncie i w i e k u j e j występują i n tarsje, w y k o n a n e z drzewa w kolorze brązowym i p r a w i e c z a r n y m (ryc. 2). Sposób rozwiązania o r n a m e n t u , zarówno na ścianie l i c o w e j j a k i n a w i e k u , odbiega o d f o r m z n a n y c h ze skrzyń ma­ l o w a n y c h . Ścianę licową wypełnia prostokątna ramka, składająca się z l i n i i równoległych brązo­ w y c h i czarnych, wzdłuż których' o d s t r o n y ze­ wnętrznej ciągnie się szereg, u t w o r z o n y z trój­ kątów powstałych z 3 k r o p e k (tabl. I , 10) i k r z y ­ żyków maltańskich na p r z e m i a n (tabl. I , 11). Ta­ kie same krzyżyki t y l k o mniejsze zdobią d o l n y gzyms s k r z y n i . W pośrodku pola znajduje się k o ­ rona (tabl. I , 7) w y k o n a n a c z a r n y m i k r o p k a m i z brązową podstawą ) . K o r o n a w p i s a n a jest w le­ żący r o m b z brązowych kółek w które wpusz­ czone są czarne równoramienne krzyże maltań­ skie • (tabl. I , 13). W i e k o o p i s y w a n e j t u s k r z y n i ujęte jest w r a m k i potrójne z l i n i i brązowych i czarnych. O d wewnątrz, równolegle do r a m k i , biegną zwrócone szczytami k u górze trójkąciki ułożone z trzech k r o p e k : szczytowej brązowej i d w u c z a r n y c h u p o d s t a w y (tabl. I , 10). N a r o ­ gach szlak t e n wiążą brązowe kółka z równora­ m i e n n y m , c z a r n y m krzyżem. O d n i c h biegnie k u środkowi krótki szereg małych, czarnych krzyży­ ków. W prostokątnym c z a r n y m o b r a m i e n i u znaj­ duje się leżący romb z brązowych kółek, w które wpisane są czarne krzyżyki. Pole r o m b u wypeł­ niają d w a koła współśrodkowe, ułożone na prze­ m i a n z czarnych krzyżyków i trójkącików skła­ dających się z trzech k r o p e k . W koło środkowe wpisana jest sześcioramienna gwiazda, o promie­ n i a c h w połowie brązowych, w połowie w kolorze tła. Krawędzie g w i a z d y wzdłuż j a s n y c h części p r o m i e n i podkreślone są obramieniem w k o l o r z e czarnym, a p r z y brązowych, jasno brązowym. Środek g w i a z d y s t a n o w i brązowe kółko z m a l ­ tańskim krzyżem (tabl. I , 6). T a k i e same kółka rozmieszczone są po j e d n y m między p r o m i e n i a m i 4 �gwiazdy. Oś dłuższa r o m b u o d naroża do o b w o d u koła zewnętrznego zaznaczona jest szeregiem czarnych krzyżyków. Porównując i n t a r s j o w a n y stół Szymona Żaka i zdobioną t y m samym sposobem skrzynię Tar­ n o w s k i e g o dostrzegamy w k o m p o z y c j i ogólnej p e w n e podobieństwa (obramienie płaszczyzny, k o l i s t y m o t y w centralny, dośrodkowe wypełnia­ nie narożników). Zespoły motywów, którymi oby­ dwaj m a j s t r o w i e rozporządzają są różne. U «Symka» Żaka w i d z i m y m o t y w y roślinne (tabl. I , 1, 2, 3) pospołu z g e o m e t r y c z n y m i (tabl. I , 4, 5). U T a r n o w s k i e g o (pomijając ową koronę) wyłącz­ nie geometryczne, j a k r o m b y , koła, gwiazdy, krzyże i t p . Różnie przedstawia się też zespół pro­ s t y c h elementów zdobniczych, którymi o b y d w a j rozporządzają. U Żaka występuje właściwie t y l k o jeden element w formie koła podzielonego n a ćwiartki (tabl. I , 8), który p o w t a r z a się zarówno w k o m p o z y c j i o charakterze roślinnym (tabl. I , 1) j a k i g e o m e t r y c z n y m (tabl. I , 4, 5), u T a r n o w ­ skiego zespół elementów jest większy, n o t u j e m y t u b o w i e m d w i e o d m i a n y trójkątów z k r o p e k (tabl. I , 9, 10), krzyżyk maltański (tabl. I , 11), kółko (tabl. I , 12), oraz k o m b i n a c j a d w u ostatnich w postaci kółka z w p i s a n y m krzyżykiem (tabl. I , 13). Jak to już wspomniałem poprzednio, w y r o b y i n t a r s j o w a n e Żaka i T a r n o w s k i e g o odbijają o d k r a k o w s k i c h skrzyń m a l o w a n y c h zarówno ogól­ ną kompozycją o r n a m e n t u , j a k i c h a r a k t e r e m poszczególnych elementów. Brak t u kwiatonów i wieńców, występujących w większości k r a k o w ­ s k i c h skrzyń m a l o w a n y c h . I n n a jest też r o l a po­ szczególnych zdobin. W i d o c z n e to jest zwłaszcza, w zespole elementów geometrycznych, które w meblach i n t a r s j o w a n y c h wysuwają się na p l a n pierwszy, zaś w s k r z y n i a c h m a l o w a n y c h w y ­ stępują w ozdobach d r u g o - p l a n o w y c h , w obra­ m i e n i a c h pól, w zdobinach ścian bocznych i t p . Użycie koła j a k o głównego m o t y w u zajmującego środek pola zdobniczego s t a n o w i — bardzo zre­ sztą odległe — podobieństwo do sposobu zdobie­ n i a w i e k niektórych skrzyń u górali l i m a n o w ­ skich i myślenickich (tabl. I , 14) ) . Spośród drob­ n y c h elementów zdobniczych k i l k a w y k a z u j e p e w n e podobieństwo do s p o t y k a n y c h na skrzy­ niach morawickich ) . 5 e Pojawienie się m e b l i i n t a r s j o w a n y c h w Z i e m i K r a ­ k o w s k i e j przypisać należy wpływom m e b l a r s t w a kościelnego, któremu n i e oparły się też niektóre t y p y skrzyń m a l o w a n y c h . Niemniej rewolucja jaką w sposobie zdobienia k r a k o w s k i c h m e b l i l u ­ d o w y c h w p r o w a d z i l i Żakowie była doniosła. Lansowana przez n i c h nowość «chwyciła» widać w terenie skoro w t y m k i e r u n k u poszli też nie­ którzy u c z n i o w i e (Tarnowski). Narodził się n o w y styl w k r a k o w s k i m meblarstwie ludowym. Styl, 35 1 �który z b i e g i e m czasu mógłby — być może — wyprzeć całkowicie w o k o l i c y meble m a l o w a n e z i c h t r a d y c y j n y m zespołem roślinnych ornamen­ tów. Proces t e n j e d n a k n i e zaszedł, gdyż zapo­ czątkowany był zbyt późno. W o j c i e c h i Szymon Żakowie c z y n n i b y l i u schyłku ubiegłego w i e k u . T a r n o w s k i wyemigrował do F r a n c j i i t a m umarł ok. r. 1918. Przemiany zaszłe w k u l t u r z e w s i pod­ k r a k o w s k i e j w ciągu bieżącego stulecia podcięły z g r u n t u możliwości r o z w o j u l u d o w e g o meblar­ s t w a ozdobnego. Dziś i n t a r s j o n a w e meble k r a ­ k o w s k i e należą do w i e l k i e j rzadkości. N i g d y zresztą n i e były one zbyt rozpowszechnione. Droższe znacznie o d m a l o w a n y c h , nie były sprze­ dawane na targach, lecz r o b i o n o j e na zamówie­ nie s k u t k i e m czego rozchodziły się t y l k o w szczu­ płym gronie miejscowej e l i t y w i e j s k i e j . Bratem r o d z o n y m wspomnianego w y ż e j W o j c i e ­ cha i Szymona był Żak A n t o n i , stolarz i malarz skrzyń, zamieszkały w Kaszowie. Prace jego re­ prezentowane są w t e k a c h Sekcji Z d o b n i c t w a P. I . B. Sz. L. przez 4 b a r w n e k o p i e skrzyń, z któ­ r y c h t r z y znalezione zostały w Kaszowie, j e d n a zaś w sąsiedniej N o w e j W s i Szlacheckiej. S k r z y n i e A n t o n i e g o Żaka odznaczają się staranną robotą stolarską, posiadają duże, bogato p r o f i l o ­ w a n e gzymsy p r z y w i e k u i u podstawy, obiega­ jące skrzynię dokoła i ozdobnie toczone n o g i (tabl. I I , 3, 4). J e d y n i e s k r z y n i a znaleziona w N o w e j W s i Szla­ checkiej spoczywa n a t a k z w a n y m «podnóżku» z pięknie wyciętą deską licową. Podnóżek zao­ p a t r z o n y jest w szufladę. N o g i zrobione są z de­ s k i półkoliście zaokrąglonej (tabl. I I , 14) ) . Skrzy­ nie swe malował A n t o n i Żak na k o l o r ciemno zielony, j e d y n i e s k r z y n i a z N o w e j W s i Szlachec­ 7 36 k i e j (ryc. 3) posiada tło brązowe. Gzymsy malo­ w a n e są k o l o r e m o d m i e n n y m niż tło. Przy skrzy­ n i a c h ciemno z i e l o n y c h s p o t y k a się gzymsy w k o ­ lorze n i e b i e s k i m i różowym (tabl. V , 1), l u b czer­ w o n y m i jasno z i e l o n y m (ryc. 4). S k r z y n i a brą­ zowa posiada gzyms górny m a l o w a n y od dołu na k o l o r ciemno zielony, zaś gzyms p o d s t a w y pod­ kreślony jest dworna paskami b a r w y ciemno brą­ z o w e j (ryc. 3). K o m p o z y c j a roślinna, zdobiąca ścianę licową s k r z y n i , ujęta jest z reguły w prostokątną ramę, powstałą najczęściej z d w u przecinających się l i ­ n i i f a l i s t y c h biegnących między p r o s t y m i (tabl. I I I , 18). N a t l e z i e l o n y m , p l e c i o n k a o w a b y w a w y k o n y w a n a farbą żółtą l u b czerwoną, n a brą­ z o w y m p l e c i o n k a jest żółta zaś d w i e proste rów­ noległe — zielone. N a jednej ze skrzyń, m a l o w a ­ n y c h przez A n t o n i e g o Żaka zamiast p l e c i o n k i w i ­ d z i m y ramkę z małych różowych k r o p e k bie­ gnących między d w o m a równoległymi żółtymi k r e s k a m i (tabl. I I I , 17). Pole wyznaczonego przez ramkę prostokątu na ścianie l i c o w e j wypełniają zazwyczaj t r z y (wy­ jątkowo zaś dwa) k w i a t o n y identyczne w r y ­ s u n k u i b a r w i e (ryc. 3, 4, tabl. V , 1). K w i a t o n y A n t o n i e g o Żaka rozpoznać łatwo. Po­ siadają one bardzo p r z e j r z y s t y rysunek, są bez­ względnie symetryczne i posiadają szerokie, z re­ guły zielone liście (tabl. I I I , 9) czasem k u koń­ c o w i maczugowato rozszerzające się (tabl. I I I , 10). Górą każdy kwiatoń zakończony jest trzema-, cztero- l u b ośmio-płatkowymi k w i a t a m i . Podobne k w i a t y na łodygach (ryc. 3, 4) l u b bez (tabl. V , 1) rozmieszczone są między liśćmi. N a c z y n i a w któ­ r y c h tkwią k w i a t y dalekie są o d f a n t a s t y c z n y c h i niedbale w y k o n a n y c h czasz m o r a w i c k i c h . Ce- �chuje j e prostota f o r m y , staranny r y s u n e k i pew­ n y k o n t u r (tabl. III,e 1, 2, 3, 4). N a c z y n i a te, z re­ guły dwuuszne, m a l o w a n e są zupełnie płasko. Po­ w i e r z c h n i a i c h założona jest k o l o r e m j a s n y m (ró­ żowym l u b żółtym), wyjątkowo na brązowej s k r z y n i przedstawionej na r y c . 3 zostawiono po­ wierzchnię naczynia w b a r w i e tła, ale za to ob­ w i e d z i o n o go podwójnym k o n t u r e m w kolorze c z e r w o n y m i żółtym (tabl. I I I , 2). Powierzchnia n a c z y n i a jest starannie p o k r a t k o w a n a , k r e s k a m i w k o l o r z e c i e m n i e j s z y m o d tła, n p . c z e r w o n y m , z i e l o n y m , n i e b i e s k i m (tabl. I I I , 1, 2, 3). W polach między k r a t k a m i dawane są też k r o p k i zielone lub żółte (tabl. I I I , 1, 3). Wyjątkowo na j e d n e j ze skrzyń naczynie p o m a l o w a n e na różowo, p o k r y t e jest n a całej p o w i e r z c h n i c z e r w o n y m i k r o p k a m i , bez k r a t k i (tabl. I I I , 4). W narożnikach umieszczał zazwyczaj A n t o n i Żak gałązkę, zwróconą k u środkowi, składającą się z trzech c z e r w o n y c h w i ­ śni i d w u z i e l o n y c h listków (tabl. I I I , 12). N a j e d ­ nej ze skrzyń gałązka i k o n t u r listów tej z d o b i n y w y m a l o w a n e zostały farbą niebieską, zaś śro­ dek liścia i wiśnie na czerwono (tabl. I I I , 13). N a s k r z y n i z N o w e j W s i Szlacheckiej zamiast gałą­ zek wiśni w i d z i m y k w i a t ośmiopłatkowy z zazna­ c z o n y m środkiem (tabl. I I I , 7). T a k i e same k w i a t k i s p o t y k a m y w pośrodku prostokątnych pól bocz­ n y c h na podstawie tej s k r z y n i (ryc. 3), w rogach zaś i na szufladzie w y m a l o w a n e są żółte k w i a t k i z czterech luźno r z u c o n y c h płatków (tabl. I I , 8). Między k w i a t o n a m i u dołu, l u b u góry malował A n t o n i Żak czasem 4 ośmiopłatkowe k w i a t k i (tabl. V , 1). Wyjątkowo na jednej ze skrzyń k w i a t k i t a k i e w ilości 8 rozmieszczone są wzdłuż w s z y s t k i c h czterech boków ramy, wyznaczającej pole zdobnicze. W i e k a malował A n t o n i Żak nieco odmiennie niż lica. Powierzchnię zdobniczą ujmował w prosto­ kątną ramę z p l e c i o n k i , najczęściej żółtą, w p i ­ saną w drugą ramę nieco większą (tabl. I I I , 19), wykonaną prostą kreską w k o l o r z e c z e r w o n y m lub różowym (na s k r z y n i a c h zielonych). W r o ­ gach dawał zwrócone dośrodkowo, opisane już wyżej gałązki wiśni, zaś środek pola wypełniał wieńcem k o l i s t y m , lub w f o r m i e p i o n o w o stoją­ cej elipsy (tabl. V , 1). W i e n i e c składa się z «kaligraficznie» poprowadzonej gałązki, z której w równych odstępach wyrastają po d w a zielone l i s t k i (tabl. I I I , 11). Między każdą parą listków umieszczona jest po o b u stronach łodygi para k o l i s t y c h kwiatków ośmiopłatkowych (tabl. I I I , 6). W pośrodku wieńca m a l o w a n a b y w a zdobina, po­ wstała z dwóch kół k o n c e n t r y c z n y c h z zaznaczo­ n y m środkiem, których p o w i e r z c h n i a podzielona jest n a dziesięć wycinków. W y c i n k i koła we­ wnętrznego m a l o w a n e są na przemian k o l o r e m c z e r w o n y m i n i e b i e s k i m , zewnętrznego zaś nie­ b i e s k i m i żółtym (tabl. I I I , 14). N i e k i e d y w po­ środku wieńca umieszczał A . Żak zdobinę, skła­ dającą się ze zwykłego u tego malarza k o l i s t e g o k w i a t k a , z którego rozchodzi się p r o m i e n i s t o sześć wydłużonych płatków (tabl. I I I , 15). B o k i zdobione są ramką z p l e c i o n k i z gałązkami wiśni w rogach, środek zaś wypełnia m o t y w t e n sam, który jest wewnątrz wieńca (tabl. I I I , 15), lub r o ­ dzaj krzyża równoramiennego złożonego j a k g d y b y z czterech s t y l i z o w a n y c h liści dębu (tabl. I I I , 16). K o l o r y s t y c z n i e s k r z y n i e A . Żaka odznaczają się dużą przejrzystością i u m i a r e m . U n i k a o n niespo­ k o j n e j wielości b a r w , cechującej n p . s k r z y n i e skawińskie. W doborze kolorów widać u niego 37 �pewną dążność do n a t u r a l i z m u , wyrażającą się t y m , że łodygi i liście m a l o w a n e są z reguły farbą zieloną. N i e obejmuje to j e d n a k kwiatów, które k o l o r o w a n e są najczęściej w sposób zupełnie o d e r w a n y o d wzorów dostarczanych przez naturę. Ośmiopłatkowe k w i a t y z zaznaczonym środkiem, t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e dla Żaka, m a l o w a n e są z w y k l e trzema k o l o r a m i , p r z y c z y m d w a użyte są na p r z e m i a n do w y k o n a n i a płatków, trzecim zaś n a m a l o w a n y jest środek. N i e k i e d y na ścianie l i ­ cowej s k r z y n i w i d z i m y aż t r z y rodzaje kwiatów j e d n a k o w y c h p o d względem r y s u n k u , ale o róż­ n y c h zestawieniach b a r w n y c h . M i m o to s k r z y n i a t a k a n i e r o b i wrażenia j a s k r a w e j , gdyż autor, operując zespołami b a r w , stara się j e rozplano­ wać w t e n sposób n a płaszczyźnie, b y tworzyły one proste i łatwe do u c h w y c e n i a układy. Osiąga to z w y k l e ustawiając k w i a t y j e d n a k o w e p o d względem b a r w y w szeregi biegnące diagonalnie przez w s z y s t k i e t r z y k w i a t o n y . Żyjący dziś w Kaszowie Jan, s y n W o j c i e c h a Żaka, jest zgodnie z rodzinną tradycją stolarzem i m u z y k a n t e m . J a k o stolarz cieszy się opinią do­ brego fachowca, a n a w e t a r t y s t y , chętnie b o w i e m c h w y t a za dłuto i rzeźbi, zdobiąc w t e n sposób w y k o n y w a n e przez siebie meble. S k r z y n i e przez niego r o b i o n e posiadają podobnie, j a k s k r z y n i e i n n y c h Żaków, w y d a t n e , p r o f i l o w a n e gzymsy obiegające dokoła w i e k a i podstawy, oraz to­ czone n o g i (tabl. I I I , 7, 8). Powierzchnia t y c h skrzyń m a l o w a n a jest j e d n o l i c i e farbą żółtą l u b brązową, którą następnie czesze pędzlem, grze­ b i e n i e m l u b po p r o s t u rozmazuje palcem, co daje w rezultacie jaśniejsze smugi. Powstają w t e n spo­ sób w z o r y naśladujące słoje drzewa, l u b tworzące o r n a m e n t y bądź to geometryczne (ryc. 5), bądź roślinne (ryc. 6). J a k widać z r y c i n y 6, k o m p o ­ zycje roślinne, którymi J a n Żak z d o b i swoje skrzynie, n i e nawiązują już do f o r m s p o t y k a n y c h w t r a d y c y j n y m z d o b n i c t w i e k r a k o w s k i m . Odzy­ wają się t a m raczej echa straganowej tandety, o w y c h dziewięciorników i szarotek, które spoty­ kamy w «zakopiańszczyźnie», sprzedawanej w k r a k o w s k i c h Sukiennicach. Wśród skrzyń, których twórcy zostali w t r a k c i e badań ustaleni, znalazła się w Kaszowie jedna, m a l o w a n a około r o k u 1905 przez Jana Bugaj­ skiego, ucznia Józefa Rosponda zwanego «Slepickim» z L i s z e k ) . S k r z y n i a Bugajskiego kształtem s w y m różni się nieco o d skrzyń r o b i o n y c h przez Żaków, gdyż nie posiada t a k bogato p r o f i l o w a ­ n y c h gzymsów. Podstawę stanowią toczone n o g i (tabl. I I , 6). Tło s k r z y n i jest ciemno zielone, gzymsy czerwone i żółte. Ściana l i c o w a posiada j e d n o pole zdobnicze, wyodrębnione podwójną ramką z d w u p r o s t y c h kresek, czerwonej zew­ nętrznej i żółtej wewnętrznej. W rogach znajdują się zwrócone k u środkowi po t r z y l i s t k i , z któ8 38 KORONA Z PIWA ETYKIETKI ŻYWIECKIEGO 11 r y c h środkowy jest żółty, a d w a boczne czer­ wone. W prostokącie umieszczone są d w a k w i a ­ t o n y w f o r m i e s t y l i z o w a n y c h krzaczków jakiejś rośliny o płomienistych i s e r c o w a t y c h l i s t k a c h (ryc. 7). L i s t k i n a m a l o w a n e na końcach górnych gałązek tworzą rodzaj d w u t u l i p a n o w y c h k w i a ­ tów z z i e l o n y m s e r c o w a t y m środkiem. N a c z y n i a , z których wyrastają k w i a t k i posiadają formę d u ­ żych garnków z d w o m a e s o w a t y m i u c h a m i po bokach. Kształt brzuśca i p o d s t a w y podkreślają k r e s k i w y k o n a n e czerwoną farbą, podobnie j a k i k r o p k i zdobiące ucha. Bok s k r z y n i wypełnia gwiazda powstała z sześciu płatków zwróconych k u środkowi szerszymi e l i p s o w a t y m i , a na ze­ wnątrz o s t r y m i końcami. Płatki malowanee są na zmianę farbą czerwoną i żółtą. Całość bocznego pola s k r z y n i ujęta jest w ramkę taką samą jaką widzieliśmy n a ścianie l i c o w e j . Skrzyń podob­ n y c h znaleziono jeszcze w Kaszowie cztery. Bugajski był malarzem dosyć przeciętnym. K w i a ­ t o n y jego skomponowane są nieporadnie, ilość elementów zdobniczych w k w i a t o n a c h bardzo ograniczona, k o l o r y s t y k a również n i e przedsta­ w i a nic specjalnie ciekawego. W stosunku do znalezionej w Kaszowie s k r z y n i jego m i s t r z a — «Slepickiego» s k r z y n i a m a l o w a n a przez Bugaj­ skiego jest wyraźnie p r y m i t y w n i e j s z a , w szczegó­ łach można jednakowoż doszukać się p e w n y c h podobieństw. W związku z b a d a n i a m i twórczości Żaków, zna­ leziono w Kaszowie sporą ilość skrzyń, których a u t o r s t w a n i e udało się n a razie ustalić. A n o n i ­ m o w y t e n materiał w y k a z u j e po staranniejszej analizie sporo cech wspólnych, które pozwalają na wyodrębnienie, wśród skrzyń zw. «krakowskich» n o w e g o nieopisanego dotychczas, t y p u , który w dalszym ciągu będę nazywał «kaszowskim». A r c h i t e k t o n i c z n i e s k r z y n i e te przedstawiają się niejednolicie. S p o t y k a m y wśród n i c h s k r z y n i e o pięknie p r o f i l o w a n y c h gzymsach i t o c z o n y c h nogach (tabl. I I , 5), co mogłoby wskazywać n a produkcję Żaków, j a k i posiadające «podnóżki» na kółkach (tabl. I I , 15, 16), l u b różnego kształtu �TABLICA I �n o g i w y k o n a n e z deski, czy ciosanego k l o c k a (tabl. I I , 9—13). Tła t y c h skrzyń są najczęściej u t r z y m a n e w kolorze ciemno z i e l o n y m , rzadziej brązowym z odcieniem f i o l e t u . Wyjątkowo t r a ­ fiają się niebieskie. Sposób zdobienia jest d w o ­ j a k i , s k u t k i e m czego w ramach t y p u wyodrębnić można d w i e odmiany. W pierwszej gzymsy po­ malowane są z w y k l e n a czerwono zaś pole l i c o w e s k r z y n i (podobnie j a k i w i e k o ) p o t r a k t o w a n e jest j a k o jedno pole zdobnicze, obwiedzione prosto­ kątną ramką z potrójnych p r o s t y c h kresek, któ­ rej środek wypełniają t r z y stojące w odstępach k w i a t o n y (ryc. 7), l u b d w a z gwiazdą w pośrodku (ryc. 8). W o d m i a n i e d r u g i e j (ryc. 10) pole l i ­ cowe s k r z y n i podzielone jest na d w a l u b t r z y pola, prostokątne, l u b p r a w i e k w a d r a t o w e , za­ znaczone s z e r o k i m i r a m k a m i , wzdłuż których bie­ gnie równolegle po k i l k a szlaków (tabl. I V , 60—70), złożonych z p r o s t y c h elementów, prze­ ważnie g e o m e t r y c z n y c h (tabl. I V , 54—64), Ce­ chą wspólną, która o b y d w i e , t a k różne n a p i e r w ­ szy rzut oka, o d m i a n y p o z w a l a łączyć w r a m y jednego t y p u , jest ogólny charakter k w i a t o nów i zespół elementów, z których się o w e k w i a t o n y składają. W k w i a t a c h n a p l a n p i e r w s z y wybijają się t u trójpłatkowe t u l i p a n o w a t e k i e l i ­ chy (tabl. I V , 7—12), obok których s p o t y k a się też k o l i s t e główki przypominające s t y l i z o w a n e osty (tabl. I V , 16, 17, 19—21). Czasem n a t l e zmie­ szania się o b u f o r m powstają o d m i a n y pośrednie (tabl. I V , 22, 23). Pąki (tabl. I V , 13, 18), czy k w i a t y cztero i więcej płatkowe (tabl. V I , 4, 25, 26) występują t u rzadko, podobnie raz j e d e n t y l k o pojawiła się j a k o część składowa k w i a t o n u zdo­ bina, składająca się z trzech białych, k o l i s t y c h kwiatów w otoczeniu p r z e c i n k o w a t y c h c z a r n y c h listków (tabl. I V , 27). K w i a t y i pączki ułożone s y m e t r y c z n i e względem osi, wznoszą się n a cien­ k i c h łodyżkach, wzdłuż których biegną drobne l i s t k i (tabl. I V , 28) czasem zaznaczone zupełnie schematycznie (tabl. I V , 29, 30, 31). N a jednej ze skrzyń w i d z i m y wyjątkowo o s t o w a t y k w i a t , spoczywający na szerokiej łodydze, z w y m a l o ­ w a n y m w pośrodku żółtym z y g z a k i e m (tabl. I V , 32). Liście najczęściej szerokie w pośrodku, po obu końcach ostro zakończone (tabl. I V , 33, 38), rzadziej maczugowate (tabl. I V , 42), m a l o w a n e są na k o l o r ciemny (czerwony l u b czarny) o j a s n y m konturze, z w y k l e żółtym z takimiż p r z e c i n k a m i na p o w i e r z c h n i . Czasem kształt liścia p o d k r e ­ ślony b y w a przez 1—3 kresek w k o l o r z e żółtym i c z e r w o n y m , biegnących o d zewnątrz równolegle do krawędzi (tabl. I V , 34, 39). N a c z y n i e z którego w y r a s t a krzaczek z k w i a t a m i rzadko przybiera zdecydowaną formę ceramiczną (w postaci dzba­ na, o dużych esowatych uchach, tabl. I V , 1). W d w u s k r z y n i a c h naczynie zostało zaznaczone w sposób schematyczny (tabl, I V , 2, 3), w k i l k u ­ 40 nastu zaś i n n y c h naczynie przekształciło się w k i e l i c h k w i a t o w y t a k i sam, j a k i e w i d z i m y na gałązkach wyrastającej z niego rośliny (tabl. I V , 4, 5, 6). Czasem zdarza się, że ów k i e l i c h k w i a ­ t o w y , grający rolę wazonu, czy dzbanka, zupeł­ nie w t a p i a się w całość k o m p o z y c j i roślinnej (tabl. V I , 3). Jak wspomniałem k w i a t o n y w om a w ia ne j t u g r u ­ pie skrzyń zbudowane są bardzo symetrycznie. W większości wypadków oś s y m e t r i i s t a n o w i główna łodyga z której p a r a m i wyrastają n a b o k i l i s t k i i łodygi z k w i a t a m i . Raz j e d e n znalazł się kwiatoń w f o r m i e pęku gałązek, wyrastających w p r o s t z k i e l i c h a leżącego u p o d s t a w y (ryc. 10). Kwiatoń u góry kończy się trzema s t y l i z o w a n y m i t u l i p a n a m i , rzadziej ostami, u s t a w i o n y m i najczę­ ściej wzdłuż jednej l i n i i poziomej. Również k w i a t y boczne i liście ułożone są zazwyczaj w t e n sposób, że całość z a m y k a się w wyraźnie okre­ ślonej figurze geometrycznej, n p . w prostokącie (ryc. 8), trójkącie (ryc. 9), wyjątkowo deltoidzie (tabl. V , 3), co nadaje k w i a t o n o m dużo zwartości. W s k r z y n i a c h należących do o d m i a n y pierwszej, zamiast środkowego k w i a t o n u s p o t y k a się czasem gwiazdę, składającą się z ośmiu luźnych p r o m i e n i z zaznaczonym k o l i s t y m środkiem. N a końcach p r o m i e n i widać trójkąty ułożone z k r o p e k (tabl. I V , 43, 44, 46) lub p r z e c i n k o w a t e l i s t e c z k i (tabl. I V , 47). W rogach r a m y zdobiącej w i e k o i lico tej o d m i a n y skrzyń k a s z o w s k i c h malowane są zdobiny, składające się z trzech ( z w y k l e czerwo­ n y c h l u b czarnych) listków i jaśniejszych k r o p e k (tabl. I V , 48, 52). Wyjątkowo n a w i e k u jednej ze skrzyń zanotowano zdobinę narożną bardziej roz­ winiętą (tabl. I V , 53). B o k i skrzyń należących do omawianego t u t y p u u t r z y m a n e są w k o l o r z e tła skrzyń i w t e d y wzdłuż k r a j u biegnie r a m k a z trójlistnymi z d o b i n a m i w narożnikach. Środek jest bądź zupełnie p u s t y , bądź wypełnia go kwiatoń t a k i sam j a k n a l i c u (tabl. V , 2) l u b gwiazda (tabl. V,3). Zdarzają się też skrzynie, w których b o k i sposobem m a l o w a ­ nia zupełnie odbiegają o d ściany l i c o w e j i w i e k a . M a l o w a n e są one na k o l o r jasno brązowy w ciem­ n y m brązowym o b r a m i e n i u . Pole zdobnicze w y o d ­ rębnione jest białą ramką (ryc. 10), a j e g o środek wypełniają ciemno brązowe «chmury» (ryc. 9, 10, tabl. V I , 2). Czasem naroża prostokątnej r a m k i łączą przekątnie w y k o n a n e białą linią falistą (ryc. 10), l u b też w pośrodku pola n a m a l o w a n y jest pająk, powstały z k i l k u f a l i s t y c h kresek zbie­ gających się w j e d n y m p u n k c i e (ryc. 8). N a naroż­ n i k a c h r a m e k okalających boczne pola zdobnicze pojawiają się n i e k i e d y o d s t r o n y zewnętrznej biało w y m a l o w a n e trójlistne k w i a t y , p r z y p o m i ­ nające stylizowaną lilię andegaweńksą (tabl. I V , 71, 72). Czasami zdobina ta p o j a w i a się w f o r m i e �T A B L I C A IV szczątkowej (tabl. I V , 74), l u b zmienia się w t r z y p r z e c i n k o w a t e l i s t k i (tabl. I V , 75). Skala b a r w używanych do zdobienia omawia­ n y c h t u skrzyń n i e jest zbyt rozległa. Pomijając k o l o r tła, gzymsów i obramień pól zdobniczych (w s k r z y n i a c h o d m i a n y drugiej) w s z y s t k i e ozdoby w y k o n a n e są najwyżej czterema k o l o r a m i : czer­ w o n y m (cynober), żółtym, c z a r n y m i białym. Ko­ lorów j a s n y c h (biały, żółty) używa się do m a ­ l o w a n i a gałązek, konturów liści i płatków k w i a ­ tów. K o l o r y ciemne (cynober i czarny) służą do m a l o w a n i a listków. Ponadto c y n o b r e m maluje się z reguły część płatków w k w i a t a c h , czy t o t u l i p a n o w a t y c h czy przypominających osty. W ze­ stawieniach kolorów obowiązuje zasada s i l n y c h kontrastów (np. jasne obrzeżenia i przecinko- 41 1 �wate jasne p l a m k i n a c i e m n y c h liściach, łączenie b a r w j a s n y c h j a k biała z c y n o b r e m w k w i a t a c h i gwiazdach). Omawiane t u s k r z y n i e kaszowskie stanowią w stosunku do i n n y c h skrzyń k r a k o w s k i c h grupę odrębną jednakowoż n i e t a k zasadniczo różną j a k np. s k r z y n i e t y p u m o r a w i c k i e g o . Rama wypeł­ n i o n a trzema k w i a t o n a m i m a l o w a n y m i w p r o s t n a tle występuje w k r a k o w s k i m bardzo często. Podział ściany l i c o w e j na k i l k a wyodrębnionych pól zdobniczych s p o t y k a się u skrzyń skawiń­ s k i c h . Gwiazdy, które trafiają się n a licach i bo­ k a c h zapożyczone są zapewne ze skrzyń tyniec­ k i c h , a rozwiązania boków (rys. 9, 10) z l i l i o w a t y m i zdobinami na narożnikach ż y w o p r z y p o m i n a skrzynie morawickie. O odrębności o m a w i a n y c h t u skrzyń kaszow skich s t a n o w i j e d y n i e bardzo z w a r t y zespół zdobin, które w tej formie i w t y m układzie n i e p o w t a ­ rzają się n a s k r z y n i a c h p r o d u k o w a n y c h gdzie indziej. K w e s t i a wyodrębnienia się t y p u nie jest n jeszcze w tej c h w i l i wyświetlona. Żadna spośród znalezionych l i c z n y c h skrzyń do tej g r u p y nale­ żących, nie jest autoryzowana, s k u t k i e m czego nie w i a d o m o z którym, z l i c z n y c h warsztatów k a s z o w s k i c h s k r z y n i e te powiązać należy. Wąt­ p l i w y m w y d a j e się nawet, aby t e n cały anoni­ m o w y zespół skrzyń mógł pochodzić z jednej p r a c o w n i . Duże różnice w b u d o w i e skrzyń do tego t y p u należących, przemawiałyby raczej za t y m , że pochodzą one z różnych wytwórni. N i e przeczy t e m u duże podobieństwo ornamentu, w i e m y b o w i e m (chociażby z p u b l i k o w a n y c h ma­ teriałów m o r a w i c k i c h ) , że s k r z y n i e n i e m a l iden­ tycznie zdobione pochodziły z rąk różnych m a j ­ strów. Zasiąg skrzyń t y p u kaszowskiego jest nieduży. O b e j m u j e Kaszów w r a z z sąsiednią N o w ą Wsią Szlachecką, ponadto można j e czasami spotkać w Liszkach, K r y s p i n o w i e , Olszanicy, oraz w po­ g r a n i c z n y c h w s i a c h p a r a f i i m o r a w i c k i e j , j a k Chol e r z y n i Mników ) . 1 0 PRZYPISY *) Część I stanowi artykuł pt. «Malowane morawickie s t w i e , g d y e l i p s o w a t e tło, w którym występuje k o r o n a n a s k r z y n i e k r a k o w s k i e * d r u k o w a n y w n u m e r z e 1 «Polskiej etykietach, zestawimy S z t u k i L u d o w e j » w r. 1948. nie k o r o n y na skrzyni. ) W e d ł u g w y c i ą g u z ksiąg urzędu p a r a f i a l n e g o w L i s z k a c h , ,J do którego należy wieś Kaszów, d r z e w o 5 genealogiczne skopiowanej 2 a k ó w p r z e d s t a w i a się następująco: U r b a n posiadał s y n a F r a n c i s z k a (ur. 22. V I I I . 1827, u m . 6. I I I . 1871), który l e i pozostawił p o sobie W o j c i e c h a mona we n a t a b . 11/14 p o c h o d z i w s i Łętowe w powiecie obramie­ ze s k r z y n i limanowskim. ( Z b i o r y S e k c j i Z d o b n i c t w a P. I . B. Szt. L.). ko­ e ) Por.: «Polska S z t u k a L u d o w a » n r 1 /1948, str. 26, t a b l . 2. (ur. 30. I V . 1860), Szy­ 7 ) N i e j e s t w y k l u c z o n e , że A . Z a k malował t u p o raz d r u g i (ur. 30. X . 1862, u m . 26. V I I I . Antoniego zniszczoną przez czas skrzynię pochodzącą z jakiegoś i n ­ (ur. 24. V . 1865, u m . 10. X I I . 1927). W o j c i e c h miał dwóch 1901) i n e g o w a r s z t a t u , n a co w s k a z y w a ł o b y podobieństwo b u ­ s y n ó w . J a n a (ur. 29. V I I I . 1895) i Stanisława (ur. 16. X . d o w y tej s k r z y n i do skrzyń n p . skawińskich, które w o k o ­ 1901). Dziećmi A n t o n i e g o są Józef (ur. 19. I I I . 1902) i F r a n ­ l i c a c h K r a k o w a b a r d z o są ciszek Za (ur. 13. V . 1909). bezinteresowne 8 sporządzenie niniejszego składam księdzu prałatowi A n d r z e j o w i boszczowi w Liszkach, w y r a z y *) J a k o uczniów W o j c i e c h a Tarnowskiego Zaka wyciągu Parysiowi, wyrabiano skrzynie malowane. Tradycja miejscowa pro­ jednego z najwybitniejszych podziękowania. wymieniają: rozpowszechnione. ) L i s z k i b y ł y d a w n i e j również p o w a ż n y m ośrodkiem, g d z i e zuje Stanisława nieżyjącego dziś wytwórców Józefa skrzyń z M n i k o w a , P i o t r a Ciubę, Stefana Skuciń- Rosponda-«Slepickiego», szowie. Ośrodek l i s i e c k i n i e j e s t n a razie należycie spinowa. Jedyna skrzynia Slepickiego, j a k a w tej c h w i l i t a , przypominająca w najogólniejszym zarysie przebadany. znajduje się w t e k a c h S e k c j i , n i e w s k a z u j e n a t o , żebyśmy m i e l i koronę Habsburgów, spopularyzowaną w Małopolsce j a k o t u d o c z y n i e n i a z jakimś w y b i t n i e j s z y m t a l e n t e m . z n a k f a b r y c z n y b r o w a r u ż y w i e c k i e g o , mogła przedostać 9 się n a ścianę s k r z y n i z e t y k i e t e k n a k l e j a n y c h n a flasz­ L0 k a c h (rys. 11). Domysł t e n z y s k u j e n a prawdopodobień­ jako wska­ który posiadał l i c z n y c h uczniów między i n n y m i i w K a - s k i e g o i Józefa Parę z K a s z o w a oraz J a n a Kodulę z K r y *) O z d o b a 42 ) M o t y w przedstawiony z r o m b e m stanowiącym ) Por. «Pol. Szt. Lud.» n r 1/1948, str. 25, r y s . 15 i 18. ) Tablicę I , I I I i I V w y k o n a ł a s y s t e n t S e k c j i Z. S z e w c z y k , zaś tablicę I I ob. Z. R a b l i n . Zdobnictwa �TABLICA V �TABLICA VI �КАШОВСКИЕ СУНДУКИ. В деревне Кашов, расположенной в нескольких десятках кило­ жающими три цветка метров на запад от Кракова, проживает семья Жаков, в которой мастерские выработали для себя собственные сочетания цветных на зеленом фоне. Отдельные столярские на протяжении ряда поколений по наследству из рода в род форм. передается столярская профессия. Эти столяри выделывали на­ Кроме сундуков, украшенных рисунками, в Кагдове встречаются родную мебель с украшениями, которые по сравнению с мебелью, иногда интарсированные изделья, имеющие на верху накладные встречающейся в соседних сёлах, представляют собою некоторую орнаменты из цветного особенность, имеющую много отличительных качеств. По срав­ народной обстановки, начатый и Кашове. одним из Жаков, сразу нению с другими сундуками из окресностей Кракова сундуки же начал прививаться в других сёлах, расположенных по со­ выделываемые Жаками отличаются весьма старательной столярской седству, но впоследствии отпал, чему способствовала между прочим, дерева. Подобный способ украшения работой, богатым профилем карнизов у крышки и у основания усиливающаяся волна урбанизации, которая вносила перемены сундука и точеными ножками. Внешние стенки сундуков покрыты в жизнь населения пригородных деревень. рисунками растительных мотивов, чаще всего рисунками, изобра­ COFFRES D E KASZÓW D a n s le v i l l a g e de K a s z ó w s i t u s a u n e q u i n z a i n e de k i l o ­ Les p a r o i s e x t e r i e u i e s des coffres sont c o u v e r t e s de p e i n t u - m e t r e s n o r d de C r a c o v i e res a u x m o t i f s de p l a n t e s , p r i n c i p a l e m e n t en f o r m e de t r o i s o n t r o u v e u n e f a m i l i e d u n o m de Żak q u i d e p u i s p l u s i e u r s g e n e r a t i o n s t r a n s m e t de pere en f i l s l e m e t i e r (d'ebeniste) de m e n u i s i e r . Les Ces m e n u i s i e r s p r o d u i s a i e n t des m e u b l e s populaires se d i f f e r e n c i a l p a r n o m b r e de t r a i t s des m e u b l e s tres dans les v i l l a g e s fleurons sur u n font vert. ornes rencon­ d'alentour. ateliers de menuiserie chacun son propre modele coffres isoles sont arrives a fixer d ' a r r a n g e m e n t f l o r e a l . O u t r e les ornes de p e i n t u r e s o n t r o u v e p a r f o i s a Kaszów des ouvrages d ' i n c r u s t a t i o n des surfaces ornees d'une m a r q u e t - t e r i e de b o i s de c o u l e u r . C e t t e f a c o n d ' o r n e r les m e u b l e s po­ Les coffres des Żak se d i s t i n g u e n t de tous les m e u b l e s des pulaires e n v i r o n s de C r a c o v i e p a r l a p r e c i s i o n d u t r a v a i l de m e n u i - a s'etendre s u r les v i l l a g e s v o i s i n s m a i s i l у e u t a r r e t g r a c e serie, p a r l a p r o f u s i o n s des p r o f i l s des c o u v e r c l e s et de l a KASZOW I n t h e v i l l a g e of K a s z ó w a dozen m i l e s W e s t f r o m Cracow l i v e s a f a m i l y o f t h e n a m e of J a c k (Żak) w h i c h c o n t i n u e s several generations a tradition a Kaszów of p r o f e s s i o n a l car­ feet. T h e e x t e r i o r surface of f l o r a l designs. one compared to the f u r n i t u r e o n e f i n d s i n "the n e i g h b o u r i n g v i l l a g e s . coloured T h e chests m a d e b y t h e J a c k s are d i f f e r e n t f r o m a l l o t h e r s in the Cracow They region. are c a r e f u l l y carpented, and have is p a i n t e d with plant-designs' Singular carpenters workshops have fixed their own, arran­ painted, when cracovienne. m o s t l y three flowers on a green background. presenting traits commencait CHESTS gements different Żak, a la vague montante d'urbanisation q u i transforme la vie p e n t r y . These c a r p e n t e r s m a d e o r n a m e n t e d r u s t i c f u r n i t u r e many p a r u n des des h a b i t a n t s des v i l l a g e s de l a r e g i o n base des coffres a m s i q u e p a r les pieds t o u r n e s . since initiee finds Besides sometimes chests o r n a m e n t e d a n d i n Kaszów i n l a y - w o r k , of wood. O n e of t h e J a c k s s t a r t e d t h i s m a n n e r of o r n a m e n t i n g r u s ­ tic f u r n i t u r e i n Kaszów, a n d t h i s f a s h i o n b e g a n to spread i n the n e i g h b o u r i n g villages but later on was stopped b y rich profiles on the l i d a n d at t h e basis of t h e chests, besides f i n e l y t u r n e d t h e g r o w t h of u r b a n i s a t i o n w h i c h t r a n s f o r m s t h e l i f e of t h e villages a l l around Cracow. 43 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5585a6fe20279cd5ef44e40c90250450.pdf 602131fe152f5d05be356d1cde8a9be7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:79 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Mazowsze, bartnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:64 Title A name given to the resource Znamiona bartne puszczy Wyszkowskiej / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s. 530-537 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 531 JOZ-EF BURSZTA ZNAMIONA BARTNE PUSZCZY WYSZKOWSKlEJ Ilość znanych znamion bartnych, mogących służyć za podstawę do badań porównawczych, była dotąd w polskiej literaturze naukowej niezbyt duża, gdyż nie przekraczała liczby pięciuset 1. W niniejszym tomie "Ludu" Zygmunt Kolanikowski zamieszcza 47 znamion bartnych z Klucza nżeckiego. Artykuł ten wzbogaca naszą wiedzę o znakach bartnych juz choćby dlatego, że dodaje do skąpej dotychczas znanej liczby znamion dalszych kilkadziesiąt z terenu, który dotądri.ie był od tej strony znany. Są to w dodatku znamiona bardzo ciekawe i w dużej mierze odmienne od dotychczas znanych. W niniejszym artykule dorzucimy jeszcze dalszych kHkadziesiąt znaków. Sądzimy, że ze względu na swoją specyfikę zasługują one na polianie do szerszej wiadomości. W Archiwum iPolskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu w zbiorach po prof. Adamie F i sc h e r z e znajduje się ciekawa pozostałość po znanym etnografie z przełomu XIX i XX w., J a n i e W it o r c i e 2. Jest nią dwukartkowy arkusz papieru dużego formatu za1 Znana dotychczas ,suma znamion wynosiła dokładnie 471. I tak: znakami bartnymi zainteresował się u nas pierwszy L u d w i k K r z y w i c k i w znanym studium o Kurpiach, podając tych znaków 29 (Bibliot.Warsz. 1892, IV, s. 91-95), Z. G'1o g e r !pOdałnastępnych 7 znamion również z Puszc~ Kurpiowskiej i(Encyklop.starop. Uustr. I, s. 119).Następnie St. K u t T Z e b a 'v" zamieścił 18 znamion bartnych z Krakowskiego z lat 1560-1572 (w artykule Przyczynek do teorii runicznej, zamieszczonym w Miesięczn. Herald. 1909,s.1-3). Z kolei J. Leciejewski (pasiecznik wzorowy, 1919)podał aż 176 znamion bartnych. Największą dotąd liczbę zamieścił w swej pracy 'v' B. N a m y s ł o w s k l, gdyż 246, w tym 14 powtórzonych za Kutrzebą (Znamiona bartne mazowieckie XVII i XVIII w. i inne znaki ludowe. Przyczynki do heraldyki i folkloru, Poznań 19'27,s.36---'56 i 58). W wydanej nIedawno pracy J. J. Kar p i ń s k i e g o (Ślady dawnego bartnictwa puszczańskiego na terenie Białowieskiego Parku Narodowego, Kraków 1948) spotykamy 9 znaków. 3 J a n W i t o r t '(7JlJlarłw 1904 T.) prócz szeregu artykułów o charakterze etnog'raficznyJft, zamieszczanych w rocznikach "Ludu" i "Wisły" (m. in. głośny swego czasu Ius primae Inoctis- Lud n, 1896),wydał synte- /' '. pisany jednostronnie ręką Witorta, a noszący tytuł: "Ciosna bartników wyszkowskich". Na drugiej karcie znajdujemy rysunki 62 znamion bartnych. Jak wynika z podanego przez Witorta' opisu, znaki te pochodzą z lustracji Puszczy Wyszkowskiej z r. 1650. Puszcza ta, leżąca w widłach Bugu i Narwi, należała do dóbr biskupstwa płockiego. Miała ona ówcześnie 6 mil długości i 5 mil szerokości. "Puszcza Wyszkowska - czytamy w opisie - w szczególności zaś barcie opisane zostały dokładnie w lustracji biskupów płockich (... ) Dokładność Lustracji posunięta jest tak daleko, że odrysowane są w niej tak zwane "ciosna", czyli "signa", któremi oznaczano przynależność danego drzewa bartnego do tej lub innej barci. (... ) Otóż w naszej lustracj'i spotykamy ogółem 62 ciosen. Wszystkie te ciosna przywiązane są do barci, nie zaś do osoby. Zdarza się, że jedna osoba, posiadając parę barci, ma drzewa z paroma ciosnami. Wśród ciosen nie brak pochodnych, to jest takich, które powstały wskutek dodania pewnych dodatków do figury pierwotnej, jakie mogło mieć miejsce przy podziale barci pomiędzy kiLku bartników. Znaczny procent ciosen posiadał kształt liter używanych w języku polskim. Najczęstszym motywem była litera X, którą w różnych kombinacjach spotykamy w 14 ciosnach wyszkowskich, dalej litera W w czterech kombinacjach, tudzież litery T, N, Y, O. Czasem kombinacje liter przybierały wygląd cyfr rzymskich, np. lUX. Wyobrażenia przedmiotów służyły rzadko za motyw ciosen: spotykamy najczęściej podkowy, krzyże różnego rodzaju, księżyce, cepy, drzewk~, widły, słowem elementy spotykane w herbach rycerstwa polSlkiego". Na tych słowach Witort kończy swój opis, z którego zasadnicze części tu przytoczyliśmy. Zarówno wypowiedź Witorta, jak i wydobyte przez niego znamiona bartne zasługuj ą na kilka słów omówienia. Zagadnienie otwiera się zwłaszcza wtedy, gdy specyfikę ujawnionych tu znaków zestawimy ze znamionami już znanymi. W 'zagadnieniu znamion bartnych można wyróżnić trzy powiązane z sobą strony: genetyczną, morfologiczną i użytkową. Genezę ·znamion bartnych rozwiązał właściwie już L. K r z y w i c k i. Polemizując z twierdzeniami Piekosińskiego o dynastycznym pochodzeniu szlachty polskiej wykazał, że podobieństwo znaków herbowych, rybackich, pasterskich i bartniczych należy wywodzić nie z jakiegoś zapożyczenia czy naśladownictwa (teoria runiczna), ale z jednakowych tyczną pracę pt. zarysy prawa pierwotnego, Warszawa 1899.Na temat znaków własnościowych napisał tylko jedną rozprawę, mianowicie "Godła rodowe chłopów archangielskich" (Lud U, 1896, s. 5-'9) do której materiały zebrał po 1875r., od ki1:ldyto przebywał jako zesłaniec nad Morzem Białym. 34* �532 / 533 sposobów postępowania ludzi w 'podobnych waru~kach 3. Sprawa wydaje się definitywnie rozstrzygnięta p:zez. badama B. N a :n y s ł .0. ws k i e g o. Geneza tego rodzaju znakow Jest zdecydowame pohflletyczna. Są to znaki własnościowe i zwyczaj ich używania ma charakter -~ $. :f N O'X 'd .) <, tt () X H \L ·X lb 17 18 19 $L E 2<, Z5 31 ~O A J t ( XI 49 "il J 3- 1) ss So 57 ~ ~ '1.'2 2:i : a := : 28 29 VJ 35 56 57 Y ~ "2 "3 I XI X ::- SO 51 + ~ X" )\ I X X fi 41 ,S I Q 31., 33 (\ 1.,0 . 39 )K =-ł 14 ..-- f \/ 8 ...v 21 27 . 32 b 7 o~ -20 2b ł A + ~ v. ~ 9.,f' + 13 12 11 10. X * ~ 9 ~ \tJ = 3'0 )k H "" ,,7 '<b "5 52 + J( 53 III X ," \IV T III V ~ Sg 59 bO 61 tl2 Rys. 1. Rysunki wyszkowskioh znamion bartnych. K r z y W i c k i podaje tu charakterystyczny przykład. otóż jako jeszcze dzieci znaczyli sobie wędki znakiem całkowicie podobnym do runa "hagI" choć nie wiedzieli, że wojak lechicki, bartnik zagojski, kaplan skandynawsk!, pasterz kirgiski, rybak rugijski i tkacz z Oberlandu wpadli na tę samą mysI i używali takiego samego znaku. (Kurpie - B. W. IV, s. 96). 3 ogólnoludzki. Nawet podobne do znamion bartnych herby kreskowe, właściwe rycerstwu Litwy i Rusi, były prastarymi znakami gospodarskimi rozpoznawczo-własnościowymi, przeniesionymi z czasem na tarczę herbową 4. Dyskusję może budzić sprawa pierwotnego charakteru użytkowego znamion bartnych. Na ogół sądzi się, że były one niegdyś znakami rodowymi i zarazem własnościowymi, a dopiero później przestały być znamieniem człowieka, stając się tylko znakiem rozpoznawczo-własnościowym. K r z y w i c k~. wnosi, że początkowo, gdy bartnik posiadał bór z dziada pradziada, a zamiany i sprzedaże były nieznane, "znamię posiadało charakter rodowy i słynęło jako własność pewnej rodziny", a stąd że pierwotnie rodzina, bór i znamię nosiły jedno miano~. Podobnie utrzymuje N a m y s ł o w s k i 6. Sytuacja uległa zmianie wraz ze zmianami w sposobie gospodarowania barciami, a wię~ w związku z ich przekazywaniem, dzieleniem i sprzedażą, a zwłaszcza ze względu na ciężary feudalne gospodarstwa bartnego. W okresie, z którego pochodzą znane nam znamiona bartne (XVI-XVIII w.), były one już tylko zwykłymi znakami gospodarskimi, oznaczającymi gos!podarstwo, a nie gospodarującego człowieka. Jako takie używane były na oznaczenie własności boru, półborku 7 czy barci, i nie były związane z człowiekiem, lecz z drzewem czy barcią. Stosowanie ich spowodowane było koniecznością orientacji w posiadaniu barci w puszczy, bez której trudne było gospodarowanie, a zwłaszcza odpowiedzialność bartnika przed właścicielem puszczy, któremu musiał on składać określone daniny i czynsze. Podobną koniecznością uwarunkowane było istnienie wszelkich innych znaków własnościowych; jak merków rybackich, znaków pasterskich itp. Morfologia znamion bartnych kryje w sobie kilka zagadnień. Morfologia stała dawniej na usługach teorii runicznej, jak dzisiaj. rodo4 N a m y s ł o w s oki, o. c., str. 10-12, 36-39. Można tu dooać, że znaki własnościowe były używane nawet w obrębie staropolskiego gospodarstwa folwarcznego. Znany' Anzelm Gostomski kazał znakować nie tylko bydło (własne oraz urzędnicze i czeladzi), ale nawet wory i naczynia na nabiał. Zob. A. G o s t o m s k l, Gospodarstwo, opr. S. IngIot, Bibl. Nar. Wrocław 1951, s. 60-62, 72, 87, 9r, 93, 113. 5 K r z y w i c k i, o. c. s. 92. 6 N a m y s ł o w s k i, o. c. s" 10. 7 Na wyjaśnienie, co to był bór, dobrze będzie przytoczyć określenie K r z y w i c k i e g o: " ... bór zgoła nie jest jakąś ograniczoną połacią ziemi; przeciwnie, był on czymś zgoła niezależnym od gruntu, jedynie sumą pewnej ilości drzew bartnych". Przyjęta na określenie boru cyfra 60 barci była raczej idealną miarą, być może maksymalną, w rzeczywistości były bory o różnej ilości barci (Tamże, str. 88). �535 534 wej 8. Wydaje się, że na podstawie morfologicznej filiacji znamion w zestawieniu z podobieństwem czy tożsamoś<;:ią nazwisk bartników z XVII czy XVIII w. trudno jest wnosić cośkolwiek bliższego o dawnym rodowym charakterze znaków bartnych. Przemawiałaby za tym wielka zmienność samych - Iznaków, gdyż często poprzez' kupno czy zamianę zmieniały one właściciela, pojawiały się ,i ginęły 9. Z drugiej znów strony nierzadko zdarzało się, że ten sam bartnik posiadał drzewa bar1:-ne o różnych' znamionach - na co wskazuje także sam W i t o l' t. Bartnictwo było ,ponadto takim działem gospodarki, który w pewnych okresach ulegał bardzo dużym wahaniom - to zanikał prawie zupełnie na danym terenie, to znów się rozwijał. Na dowód wystarczy przeglądnąć lustracje dóbr, czynione zwłaszcza po katastrofach wojennych czy innych. W związku z morfologią znamion bartnych dyskusję i domysły moilna by skierować także w kierunku odpowiedzi na pytanie, jakie mianowicie wpływy mogły oddziaływać na morfologiczną różnorodność i specyfikę znamion bartnych z różnych terenów, a zwłaszcza co mogło powodować powstanie znamion złożonych i skomplikowanych. Takie bowiem pytanie nasuwa analiza i porównanie znamion bartnych wysZJkoWlSkichze znakami podanymi przez innych badaczy. Z analizy i zestawienia wynika, że znamiona wyszkowskie różnią się znacznie pod niektórym i względami od pozostałych. Dotyczy to nie znaków prostych, ale pochodnych i złożonych. Geneza znaków prostych - takich, jakie np. podał K u t l' Z e b a mogła być całkiem prozaiczna i bez żadnego 'WIPływu ideologicznego. Chodziło o to, aby jak i m ś znakiem odróżnić własne drzewa od cudzych. Najprostszym znakiem jest kreska. W puszczy o wielu "borach" bartnych 10 taka kreska mogła być tylko raz użyta. Stąd biorą początek kombinacje kresek prostych. Najprostszą mów kombinacją to krzyżyk, kształt litery T czy X. I nie koniecznym jest dopatrywać się tu jakichś wpływów kościoła 'czy pisma. Znamiennym jest, że wszystkie znaki podane przez Kutvzebę są właśnie zwykłą kombinacją kresek prostych {z wyjątkiem dwóch znaków o elemencie koła czy półkola). Pochodzą one z połowy XVI w. Rzecz dalej szczególna, że nowsze znaki podane przez Namysłowskiego czy Leciejewskiego są ju~ bardziej skomplikowane. Można tu postawić jako !Zasadę to, że ewoPor. artykuł Z. oK o l a n k o w s k i e g o. o K r z y w i c k i, o. c. s. 91-95. 10 Puszcza stanowiła jednostkę administracyjną i samorządową bartników i dzieliła się ona na "bory". Było zatem ze względów administracyjnych pożądanym,' aby w całej puszczy ten sam znak bartny nie powfarzał się. 8 lucja morfologiczna znamion idzie w kierunku ich komplikowania. Było ono spowodowane zapewne koniecznością wysilania się na to, aby wśród powiększającej się ilości barci wynaleźć nowy, inny znak dla barci nowych, oraz tym, że przy podziale barci musiano dotychczasowy 'znak zróZnicowaćria' tyle odmian,' ile' hast~piło"pódiiałów: Poc"liodżą stąd dwa zróżnicowania: kombinowanie nowych, niespotykanych dotąd znamion dla barci nowych, oraz komplikowanie 'znamion na barciach dotychczasowych przy ich podziale czy sprzedaży. Wydaje się, że zarówno w jednym jak i drugim procesie musiała panować j~kaś zasada oszczędności. To znaczy, że bar,tnik posługując się zapewne niezbyt udoskonalonymi narzędziami do rycia w korze drzewnej, Iznak bartny wzbogacał o tyle tylko, o ile był do tego zmuszony już istniejącą w danej puszczy róilnorodnością morfologiczną znamion. Przy konieczności - powiedzmy - ,;podziału" już istniejącego maku na 2 lub więcej odmian w wypadku podziału boru sprawa dla bartnika była uproszczona; wystarczyły często drobne dodatki kresek. Stąd np. od prostego X w Puszozy Wyszkowskiej powstały zapewne pochodne znaki ujęte pod numerami: 51, 6, 13, 25, 47, 33, 16, 1, 19, 21. Dalej od prostego V nr 18, 61, 2011. Od prostego W pochodzi nr 4, 5 i 37. Trudniejsza była dla bartnika sytuacja przy zakładaniu nowej czy nowych barci (a proces zakładania .zachodził stale aż do upadku bartnictwaz pocz. XIX w.), kiedy musiał wynaleźć, przy mnogości już istniejących, jakiś nowy .znak. Wymagana była tu nie tylko znajomość wszystkich znaków w puszczy, ale także duża inwencja. Tą inwencją, przy swobodzie dysponowania miejs'cem na kOI1ze (w przeciwieństwie do sytuacji rybaka czy pasterza)', tłumaczy się zarówno morfologiczna róilnorodność jak i to, że w różnych terenach Polski powtarzają się te same znaki bartne. W tym wypadku bartnik mógł istotnie nie tyl1ko dowolnie kombinować kreski i kó~ka, ale także szukać wzorów w naturze czy kulturze. Rację rna może Wit ort doipatrujący się w niektórych znamionach (22, 31, 44) wyobrażenia drzewa. Niektóre znaki 11 Ten ostatni znak ~ miał przypuszczalnie jakieś !pOŚrednie formy, które, być może, pozostały na zniszczonych czy opuszczonych barciach. Trzeba bowiem zważyć, że barcie ulegały. częstemu niszczeniu, a wraz z nimi zanikać musiały i znaki bartne. Nowo zakładane barcie wymagały zatem od ,bartnika pewnej inwencji w wynalezieniu znaku. Pochodne zaś stare znaki na barciach .przetrwałych pozostawały. Stąd to zapewne pochodzi, że np. między znakami wy,szkowskimi nie napotykamy czystego W, lecz już z dodatkiem. Przypuszczać można, że czyste W zanikło wraz z bardą. W badanych przez Krzywickiego znakach Puszczy Kurpiowskiej znachodziły się też takie pochodne i złożone, które nie posiadały już form pierwotnych. {Kr z y w i c k i, o. c., s. 93-94). �537 536 W ten sposób w złożoności znaku bartnego uwidacznia się po prostu historia własności danej barci. Dalsze wyświetlenie zagadnienia może dać dopiero porównawcze studium znamion bartnych z różnych terenów, ale tylko przy równoczesnym przebadaniu odnośnych ksiąg sądowych bartnych. Dotychczas nie mamy, poza przypadkowymi notami źródłowymi 17, ani jednej księgi bartnej opublikowanej. Wydanie drukiem choćby jednej wydaje się konieczne tym bardziej, że zachowało się ich tak niewiele. świadczyłyby o braniu wzorów z elementów kultury chrześcijańskiej, obserwowanych w kościele. Chodzi tu głównie o kombinacje literowe, a zwłaszcza rzymskiego X z dodanymi jedynkami 12 (czy wzór w numeracjach drogi krzyżowej?). Można jednak przypuszczać, że bartnik nie zawsze znak sam wymyślał, że niekiedy zasięgał pomocy pisarza bartnego, którym był często ksiądz 13. To tłumaczyło by nam wszelkie kulturalne wpływy, jakie możemy widzieć w morfologii znaków bartnych. Jest tu jednak jeszcze jedno zagadnienie - właśnie specyfiki znaków Puszczy Wyszkowskiej. Jest nią kil,ka znaków, które możemy • v w spadku, wraz z tym znami:onapierwotne przestają być sciosywane i w następstwie ciągłego uzupełniania poczynają przybierać postać coraz bardz1ej złożoną. (Tamże, str,~94). Komplikowanie się znamion bartnych w puszczach litewskich w XVIII w.. tłumaczy H e d e m a n n rozwojem samego bar1Jnictwa,tj. pow,iększaniemsię lic~by właścicieli barci. Z tamtejszych znamion bartnych, nazywanych tam "klej nami", Hedemann reprodukuje tylko dziesięć. Warto je tu dla porównania przytoczy~. zamieszczone są one w dokumencie z r. 1763. " określić jako bardzo złożone. Chodzi o znaki: 26 V V 29 x I x I x o==.' +A::= W I oraz 48 A I I I Znaki te zastanawiają 14. Są one tak rozbudowane = - (szczególnie znak 29), że nie dadzą się pogodzić z zasadą oszczędności. Co więcej, znak 26 i 48 wyraźnie składają się z dwu odmiennych morfologicznie części. W dodaltku przy ;znaku 26 druga część wydaje się być znów pochodna. Podobnie wszystkie iksy w znaku 29 wydają się być podwójnie czy potrójnie pochodne. Jednym ,z rozwiązań zagadki może być jakieś specjalne upodobanie do ornamentyki 15. Jest to mało IJrawdopodobne, choć pewne zdobienie znamion w odpowiednich stosunkach społecznych "gminu bartnego" mogło się pojawić. Najwłaściwszym rozwiązaniem wydaje się takie: oto d~ny bartnik posiadał (przez spadek lub kupno) barcie różnego pochodzenia i znamienia, stąd znaki dotychczas oddziel~e połączył w jeden 16. + Wyr,ażnyślad kJOścielnywidzimy u Kolankowsk:iegow znaku IHS na karcie drugiej przy nazwisku Wojciech Moskwa. Nie wiemy na jakiej podstawie K u t r z e b a twi.erdz.i,gdyż tego nie wyjaśnia, że owe 18 znaków z Borku z pol. XVI w. jest pochodzenia kościelnego (Zob. Przyczynki, s. 3). 13 Zob. J. R a f a c z, Rega,le bartne na Mazowszu, Lwów 1938, str.52. 14 Najbardziej złożony znak spośród dotychczas znanych znajdujemy u Krzywickiego. Liczy on 7 elementów składowych. Podany wyżej znak 29 ma tych elementów 15. 15 zagadkę mogłoby rozwiązać może posiadanie oryginału lustracji, którą w tej chwUi nie możemy dysponować. Chodziłoby o nazwisko bartnika względnie właściciela {szlachcica, księdza). Przy tym byłoby bardzo pożądane' prześledzenie odpowiedniej księgi sądowej bartnej, w której można by obserwować kolejne zmiany w posiadani.u .bard, a stąd można by coś wnioskować o zmianach znaków. 16 Zwrócił na to uwagę KI z y w i c ki twierd<'(ąc,że przy zamianie czy sprzedaży drzew początkowo sciosywano dawne 'znamię i kładziono nowe. Później, gdy nawet pojedyncze drzewa sprzedawano lub rozdawano \1\/ \/\1 + -(- (J. :: (---- Rys. 2. Litewskie )xC --) -Xo=: ,(x klejna. Jak widzimy, są one stosunkowo mało skomplikowane, co może byćzwiązane, zdaje się, z odmienną nieco organizacją tamtej'szego bartnictwa. Co ciekawsze, klejna te są morfologicz,nie różne od znamion w puszczach polskich. Hedemann przypuszcza, że umieszczano je prawdopodobnie nie· za pomocą rycia ale wypalania gotowym przyrządem lpodobnym do cechy brakarskiej, (O. H e d e m a n n, Dawne puszcze i wody. Warszawa 193:4, str. 130----,133). Patrząc na te znaki łatwo możemy zauważyć, że do ich wypalania wystarczyć mogły tylko dwie cechy: jedna prosta, druga krzywa. 17 Np. S1..K u t r z e b a, Acta Ecclesiae CoHegiatae Varsoviensis. (Arch. Kom. Prawn. t. 6, Kraków 1897-1926, str. 5-90). l~ .' I -~•..•.•.... ;i.. , ! j,i li ~i' l ':~ 0: :J , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62a7d4aa571dc672edf7f84a9af01019.pdf 18d1e193f115e031cbd11de378736617 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:80 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Wielkopolska, hodowla Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:65 Title A name given to the resource Wyrok sądu owczarskiego z Zachodniej Wielkopolski z konca XVIII w./ LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.538-545 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Bohdan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 539 ., ~..:., .. BOHDAN BARANOWSKI WYROK SĄDU OWCZARSKIEGO Z ZACHODNIEJ WIELKOPOLSKI Z KOŃCA XVIIIW. Do dziś dnia problem sądownictwa wiejskiego zawiera wiele niewyjaśnionych zagadnień. Pewien schemat, jaki próbował stworzyć J. R a f a c z 1 dla sądownictwa wiejskiego ,południowej Małopolski, nie zawsze może być zastosowany do stosunków wiejskich w innych regionach. W zależności od waru~ków lokalnych zupełnie inaczej przedstawiał się w poszczególnych częściach dawnej Rzeczypospolitej zarówno skład sądu wiejskiego, jego kompetencje .itd. Sprawy te jednak są jeszcze bardzo niedostatecznie przepracowane w naszej literaturze naukowej. Również słabo zbadane jest zagadnienie odrębnego sądownictwa i zwyczajów prawnych związanych z pewnymi grupami zawodowymi, jak bartnikami, flisami, smolarzami, owczare:ami itd. Dość specyficzne warunIki życia gospodarczego i społecznego tych grup spowodowały, że zachowały one prawie że do końca istnienia dawnej Rzeczypospolitej znacmy samorząd, którego jednym z najpoważniejszych zadań było wymierzanie sprawiedliwości w sprawach zawodowych. Na nieszczęście zaróWno zwyczajne sądy.wiejskie, jak i sądy poszczególnych grup zawodowych, bardzo ,często w swym składzie nie posiadały żadnej osoby władającej piórem, wtedy zaś gdy ich wyroki były nawet spisywane, to przechowywano je dość niedbale i w ciągu wieków uległy one zniszczeniu. Nic więc dziwnego, że do dziś dnia zachowały się względnie nieliczne ślady ich działalności w postaci specjalnych ksiąg sądowych lub oddzielnie spisywanych dla ważniejszych spraw protokołów. Jedną z takich grup zawodowych, iktóra na ziemiach dawnej Rzeczypospo1:itej zachowała swój odrębny samorząd i swe odrębne sądownictwo, prawdopodobnie zresztą ograniczone do spraw zawodowych, byli owczarze. O tak zwanych "sądach owczarskich" do dziś dnia wiemy zresztą bardzo mało i w naszej literaturze nauikowej sprawa ta stanowi pewnego rodzaju zagadkę. 1 J. R a f a c z, Ustrój Lublin 1922. wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Do zagadnienia sądownictwa owczarskiego posiadamy zresztą nadzwyczaj skąpą llość materiałów źródłowych. W r. 1893 w VII tomie "Wisły" opublikował Zygmunt Was i l e w s k i bardzo ciekawy wyrok sądu owczarskiego, który zebrał się w r. 1693 we wsi CzewujeW1i.e w okólicach Żnina W Wielkopolsce 2: Sąd złożónyz czterech owczarzy z pobliskich wsi, zasiadający w obecności szlachcica Adama Tarnowskiego, rozpatrzył sprawę dwóch owczarzy, Marcina 'i Jędrzeja, oskarżonych o systematyczną ikradzież owiec. Oto w ciągu dość długiego okresu czasu, bo prawie w ciągu dwóch lat, wykradli oni ze stada pańskiego 81 owiec. Wyrak sądu owczarskiego "Marcina godnym szuhienicy sądzi jako gospodarza, a Jędrzeja wolnym czyni". Obydwom jednak nakazano zapłacić za skradzione' owce oraz wełnę i jagnięta bardzo wysoką jak na owe czasy sumę 220 zł. W wyrdku tym s.pornym być może, czy wyrażenie "godnym szubienicy sądzi" uważać należy za jednoznaczne z wydaniem wyroku śmierci 3. Było by to o tyle dziwne, że na ogół sądy wiejskie nie posiadały prawa miecza i w XVI-XVIII w. z zasady nie wydawały wyroków gardłowych 4. Natomiast zdarzały się wypadki, że sąd wiejski uznawał .winowajcę "godnym" miecza lub szubienicy, następnie jednak nie chcąc się narażać na poważne wydatki, jakie pociągało za sobą sprowadzenie kata, który w świetle ówczesnych pojęć prawnych był jedynie kompetentnym do wykonania wyroku, zamieniał karę śmierci nachłoS'tę, wysoką grzywnę lub t. p. Ntiejasne sformułowanie wyroku wydanego przez sąd owczarski w Czewujewie uniemożliwia nam stwierdzenie, czy wyrażenie "godnym szubienicy sądzi" oznaczało wydanie wyroku śmierci, do czego można mieć wątpliwości czy kompetentnym był sąd owczarski, czy też chodziło tu tylko o zaakcentowanie znaczenia popełnionego przestępstwa. 2 Z. Wasilewski, Wyrok sądu owczarskiego, "Wisła", t. VII (1893), str. 799-800. Wyrok ten przedrukowany zostałB. Baranowski i J. P-iąt o w s k i, Dokumenty chłopskiej doli, Łódź 1948, s. 118+ 119. a Por. np. S. S zc z o t k a, Studia z dziejów prawa wołoskiego w Polsce, "Cza.sopismoPrawno-Historyczne",., t. ['f {194>9),s. 415 oraz Z dziejów chłopów polskich, Wa'rszawa 1951, s. 27'1. 4 B. B a r a n o w s k i Czy szlachta w XVII i XVIII wieku mogła chłopów karać śmiercią?, "Państwo 'i rp,rawo",r. 1948, z. 12, s. 38 i nast. 'W pewnym stopniu przeczyłaby temu drukowana w niniejszym tomie wzmianka o sądzie owczarskim z r. 1688 z okolic Bydgoszczy, który rozpatrywać miał sp'rawę owczarza o zabójstwo innego owczarza, a więc typową sprawę "gardłową". Inna rzecz, że musiało to być uwaźane za prze~roczenie kompetencji sądu owczarsk.'ego, skoro miejscowy podstarości za·siadających w tymże sądzie "owczarzy pob/eształ". ' ,. . .. ~.. . �541 / 540 szłości nie jeden jeszcze z przekazów źródłowych wydobyty zostanie z materiałów archiwalnych. Znacznie później pewne wiadomości o sądach owczarskich podane zostały w wydan:ych drukiem ustawach wiejsk,ich. Tak więc wydana w r. 1756 przez blskupa chełmińskiego Wojciecha Leskiego ustawa 'dla ~si. szlacheckich powiatu lubawskiego 5, tak jak i wydana trochę późmeJ, bo w r. 1758, przez tegoż biskupa ustawa dla wsi stołowych biskupstwa ,chełmińskiego 6, czy wreszcie wzorowany na nich wilkierz dl,a wsi Gru~zno wydany w ~. 1763 przez kapitułę gnieźnieńską 7, zawIerały specJalny punkt zabraniający odbywania sądów owczarskich na których "wielkie bezprawia bywać zwykły". Można by tu mie6 poważne zastrzeżenia, czy w rzeczywistości władzom kościelnym chodziło tu o "bezprawia", jakie miały miejsce na sądach owcz:arskich czy też raczej o. coś innego, mianowicie o to, że sądy tego rodzaju ni; zawsze były wygodne dla pana feudalnego i w jego interesie leżało podporządkowanie tego rodzaju spraw w zupełności od siebie zależnym sądom wiejskim. . Dość niejasna sprawa sądów owczarskich kilkakrotnie poruszana była m.ar?inesowo zresztą tylko, w historycznej lub historycznoprawnej hteraturze naukowej. Stosunkowo naj obszerniej zajął się tą sprawą Stanisław S z c z o t k a w swych Studia'ch nad dziejami prawa wołoskiego w Polsce B. Szczególnie ciekawe są tu hipotezy tego au~ora, wysunięte zresztą w sposób bardzo ostrożny, że sądy ow,czarskle są .następstwem ruchów migracyjnych podkarpackiej ludności pastersklej czy też atrakcyjności prawa wołoskiego, które znajdowało pewien oddźwięk na dalekkh terenach Wielkopolski i Pomorza. W chwili obecnej trudno jest jeszcze coś pewnego powiedzieć na temat genezy sądownictwa owczarskiego, jego organizacji, zakresu działania itd. ~byt mało. mamy bowiem do tego mater.iału źródłowego. Dlatego też poważne znaczenie przedstawia każda wzmianka źródłowa o istnieniu sądu owczarskiego lub jego działalności. Co prawda w rrin,iejszym 'tomie "Ludu" opublikowane zostaje /kilka· tego rodzaju wzmianek źród10wych z różnych zresztą okresów czasu i różnych okolic, mimo wszystko spodziewać się jeszcze należy, że w przy5 A. M a ń k o w s k i, Wilkierz dla wsi szlacheckich biskupstwa w powiecie lubawskim z r. 1756, "Głos Lubawski", 1<913, B -416 S. S Z oraz z o t k a, Studia z dziejów prawa wołoskiego Dzi.ejów chłopów polskich, s. 276-278. CZ .l chełmiń- wzmianki o tym A. M ań k o w s k l, Inwentarz dóbr biskupstwa chełmińskiego z r. 16014 z uwzględnien'em późniejszych do r. 17'59 inwentarzy Toruń 1,927 s 61 wlesl.cie potwórnie drukowana S. K u t r z e b a i A. M ~ ń k o w s k i 'Poiski~ ustawy wiejskie XV-XVIII w. Kraków 1938, s. 362. ' ~ S. K.u t 'r z e b a i A. M ań k o w s k i, Polskie ustawy wiejskie. s. 378. , Tamze, s. 378. skiego *** s. 414- w Polsce ' . " W Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Łodzi w tak zwanych zbiorach Baftoszewiczów znajduje się kopia wyroku sądu owczarskiego z terenu .zachodniej Wielkopolski z r. 1787. Julian i Kazimierz Bartoszewiezowie nie tylko czynnie pracowali na polu badań historycznych, ale jednocześnie z wielkim zamiłowaniem zajmowali się kolekcjonowaniem różnego rodzaju materiałów źródłowych do bardzo nieraz odległych od swych zainteresowań tematów. Nic więc dziwnego,że zbiory z rękopisów Bartoszewiczów, przekazane następnie Zarządowi Miejskiemu m. Łodzi, a które później wraz z Archiwum Miejskim przeszły do Wojewódzkiego Archiwum Państwowego, stanowią bardzo ciekawy i prawie zupełnie niewykorzystany materiał źródłowy dla różnego rodzaju zagadnień. Niezależnie od bardzo licznych dokumentów oryginalnych do zbiorów tych weszły również i odpisy robione iprzez samych Bartoszewiczów lub też na ich zlecenia. Kopia wyroku sądu owczarskiego, zainwentaryzowana w zbiorach Bartoszewiczów pod nr 188, pochodzi, sądząc z papieru, atramentu. sposobu pisania itd., z 'końca wieku dziew<iętnastego. Pisana jest ona dość niewyraźnym charakterem pisma i to w sposób pośpieszny. Na kopii tej niezaznaczone zostało jednak, co było jej podstawą. Domyślać się jedynie można, że ~porządzona ona została w jakimś prywatnym archiwum dworskim, w którym przechowywany był oryginał wyroku sądu owczarskiego. Zachowana kopia wyroku sądu owczarskiego z r. 1787 dotyczy najbardziej ,zachodnich części dawnego województwa poznańskiego, a mianowicie okolic 2Jbąszynia. Zarówno sama wieś Chrośnica albo Chrośnice, jak i wymienione w wyroku inne wsie jak to Poświętne, Stefanów, Łomnica itd. to wszystko wsie leżące niedaleko Zbąszynia, również wymienione w wyroku miasteczka jak to Kargowa, Tomyśl leżą w tej samej okolicy. Dnia 24 sierpnia 1787 r. we wsi Chroś.nicy zebrał się sąd owczarski złożony z czterech owczarzy z okolicznych wsi (uderzająca jest tu ta sama liczba owczarzy co w wyroku sądowym z Czewujewa z r. 1693 oraz drukowanym w tym samym tomie wyroku ze Słupowa z r. 1751., nie wiemy jednak czy mamy tu do czynienia z pewną przypadkową zbieżnością, czy też zgodnie ze zwyczajem w skład ·sądu owczarskiego powinno wchodzić czterech oWlCzarzy).Sąd w Chrośnicy zebrał się dla LI'ozsądzenia sprawy przeciwko kilku owczarkom o dość skomplikowaną sprawę kradzieży owiec. Ciekawym szczegółem może być to, że zarówno wszyscy sędziowie, jak i oskarżeni noszą nazwiska niemieckie. Otóż do dziś dnia zagadnienie �542 roli żywiołu niemieokiego wśród owczarzy nie zostało jeszcze zupełnie zbadane, a przecież z owczarzami Niemcami spotkać się można nie tylko na zachodnich rubieżach Wielkopolski, ale nawet na terenie województwa sieradzkiego i sandomierskiego. Wyrok sądu owczarskiego w Chrośnicy nakładał na oskarżonych wysokie kary pieniężne zarówno na rzecz pana, kościoła farnego' zbąszyńskiego, jak i "na ekspens i fatygi sądowe". W stosunku zaś do niektórych oskarżonych sąd owczarski wydał wyrok dyskwalifikujący, że "odtąd nie wart być owczarzem ani pasterzem trzody owiec", lub że "szelmą odtąd na zawsze będzie zwany". Żadnych wyroków wchodzących w zakres sądownictwa karnego sąd owczarski w Chrośnicy nie wydawał. Nadzwyczaj ciekawe jest to, że rozrachunki związane z wypłatą wyznaczonej przez sąd 'owczarski kary ciągnęły się przez kilka lat. Otóż na zakończenie wyrolku sądu owczarskiego z r. 1787 podane zostały pewne, niekompletne zresztą, ro~liczenia z r. 1794 dotyczące tej właśnie sprawy. Tych dość zawiłych i niepewnych zresztą rozliczeń nie podajemy do drulku, na uwagę zasługiwać mogą jednak pewne dość charakterystyczne pozycje, jak na przykład zapłata za furę, którą przewiezieni zostali owczarze zasiadający w sądzie,c~ wskazuje, jak balrdz'Osię z nimi liczono, że niewie,lkich kilkokilometrowych przestrzeni nie odbywali pieszo lecz posyłano po nich specjalne pOdwody, dalej należność za piwo i wódkę oraz "sołtysowi za stancyję, chleb, masło etc.", dalej ciekawa może być wzmianka o wydatku na papier i świece (widać sąd urzędował późnym sierpniowym wieczorem lub V'! nocy), po które trzeba było posyłać aż do Zibąszynia specjalnegó gońca. Najciekawszy jest jednak sam termin ,zakończenia tych rozrachunków, a mianowicie rok 1794. Jak widać więc dopiero po 7 latach, gdy w międzyczasie zaszły tak ważne. zmiany polityczne, jak zajęcie w drugim rozbiorze znacznej części ziem wielkopolskich przez Prusy, można -było dokończyć rozrachunków z tytułu wydanego przez sąd owczarski wyroku. Wyrok sądu owczarskiego z Chrośnicy jest wyjątkowo rzadkim tego rodzaju zabytkiem prawnym. Co prawda w księgach sądowych grodzkich zachowały się wzmianki {drukowane częściowo w niniejszym tomie "Ludu") o sądach owczarskich, mimo wszystko nie stanowią one jednak materiału' tak bezpośredniego, jak wspomniane już wyroki, które dokładnie określają skład sądu, jego działalność [td. Nic więc dziwnego, że uważamy za słuszne, by ten rzadki zabytek sądownictwa owczarskiego ogłosić drukiem. 543 Działo się (w) wsi Chrośnica dnia 24 miesiąca sierpnia r. 1787-go. Na inkwizycyją imieniem Johana Samuela Prebicz, młynarza z Bobrówki, zasiadłszy uczciwi Wojciech SzefIer, owczarz z Wytomyśla, Krzysztof Szefler, owczarz z Tomyśla, Michał Pielche, owczarz z Nowej Wsi, Michał Pielche, owczarz z folwarku Kawczyńskiego, na wysłuchanie inkwizycyi i rozsądzenie sprawy względem ukradzionych owiec nocnem sposobem temu Johanowi Samuelowi Prebicz, młynarzowi z Bobrówki, jak się okazało przez Georga Ulmic, owczarka z Chrośnicy. Z e z n a n i e G e o ~ g a U l m i c, o w c z a I' k a z C h I' o Ś n i c e : 1. Iż ukradł temuż młynarzowi nocnym sposobem z owczarni owiec szt. nr 13, skopów dwanaśnie a owcę jednę, ale nie sam tyllko z drugiemi, to jest Frydrychem Ulmic, owczar1}.iemz Chrośnicy i synem owczarza wiejskiego z Łomnicy. 2. Jak te owce ukradli zapędzili je do Chrośnice w nocy na ogród pański za stodołę· 3. Jak dzień był, Frydrych Ulmic, owczarek chrośnicki (i) kolega jego, szt. 6 Wlpędził do stada jego a szt. 7 zechciał do ojca swego na folwark Nowodworski zapędzić. 4. Jak pędzieł te szt. 7 do ojca, spotkał go z nimi W. Imć pan podwojewodzi, poznał, iż kradzione owce upędza, powrócił go z nimi i kazał je do stodoły zamknąć. 5. A na wieczór, jak stado przypędził, złączyli je do stada i W. Imć pan podwojewodzi nakazał, aby nie zginęły. 6. Zwierzyli się bratu jego wszyscy trzy, Michałowi Ulmicowi owczarzowi z Poświętnego, iż mają kradzione owce, iż upędzającego na Nowy Dwór szt. 7 W. Imć pan pódwojewodzi wrócił etc. . 7. Iż im dał tę radę, aby je sprzedali, brat jego owczarz z Poświętnego, iż sam przyjdzie z nimi do Kargowy. 8. Dzień w sobotny według UJmowywpędził przed wieczorem stado owiec do boru, gdzie tam już brat jego owczarz z Poświętnego oczekując. wziąwszy z temi; te owce szt. 13, które ukradli młynarzowi w Bobrówce wysadzili je powiązawszy, stado odpędził a te związane leżały i brat jego owczarz z Poświętnego przy nich się został, które potem poodwiązywał; a on zapęd~iwszy stado na wieczór do domu, ojadłszy się, wziął do nich i brata jego. 9. PędŹlli te owce szt. 13 w nocy do Kargowy i w niedzielny dzień sprzedali je rzeźnikowi Rucier szt(u}ka zł ośm, dico 8. 10. Gdy tych owiec szukano a W. Imć ,pan podwojewodzi o tym się dowiedział, pytał się, gdzie są te owce, którem upędzające powrócił, odpowiedział, iż są u brata na Poświętnym, nakazł, aby je sprowadził. �545 11. Poszedł na Poświętne do brata Michała Ulmic owczarza tamecznego opowiadając mu, iż mu pan każe stawić, a brat - juści tych samych nie stawisz, .kiedyśmy je sprzedali, ale będę się starał, że tym czasem zastawiemy, są tu na Stefanowie podobne ,tym owcom owce i oprowadze ci je -; które sprowadził, ale W. Imć pan poznał, iż nie (te) same; wszelako kazał je do stada wpędzić i surowo przykazał, aby nie zginęły. 12. Były te owce dni trzy, potem po nie przyszedł owczarz stefański i w polu stado wyłączył jak swoje i wziął. 13. Gos.podarz Jan Ulmic owczarz chrośnicki o wszystkiem wiedział. 14. Wprzód tej kradzieży ukradł owiec szt. 6 z Frydrychem Ulmicern owczavkiem, kolegą swym, owczarzowi z Kawczyńskiego. Te zabili i zjedli z gospodar,zem. Zeznania Michała Ulmic owczarza z Poświętnego: 1. Iż mu się zwierzyU, iż 13 sżtuk owiec skradzionych, które ukradli młynarzowi w Bobrówce. ·2. Ten sposób im dał, jak brat jego wyżej wyznał. 3. Starał się o owce na Stefanowie mówiąc do owczarza stefano(w)skiego: ,pożyc bratu memu do Chrośnicy owiec szt. 6, bo sprzedari z drugim owczarkiem pańskich owiec szt. 7 i mają je dostawić dziś koniecznie tylko do wieczora,zaś też je na wieczór powróci, tylko je panu okaże, ja też jedną odłożę i zapędzę, bo te im podobne będą, na co mu dał. 4.' Tych sposobów nauczył jego już przed lat 3 owczarz Szpopej. Z ezn a n i a M a r c i na S z u l c a o w c żar z a s t e f a n o (w)skiego: 1. Iż Michał Ulmic owczarz z Poświętnego. przyszedł do niego prosząc, aby mu pożyczył owiec sztuk 6 dla brata do Chrośnicy, bo pańskich owiec sprzedali z drugim owczaIikiem i mają dostawić dziś. 2. Iż na to zezwolił i dał, ale mnie mieli tego dnia na wieczór oddać, a przyrzekł Michał Ulmic owczarz z Poświętnego. 3. Iż tego dnia mu ich nie oddali, acz dopiero dnia trzeciego poszedł po nie i w polu (ze) stada mu je wypędzili. Z e z n a n i a J a n a U l ril i c o w c z a r z a c h roś n i c ki e g o : 1. Iż wiedział, !iż owczarkowie jego skradzione owce mieli. 2. Iż te owce, które ukradli owczarzowi z Kawczyńskiego, u niego zabieli i wraz z niemi je zjadł. My zasiadający, wysłuchawszy inkwizycyją, z których uznajemy być obwinionymi, więc naradziwszy się (z) sobą, wezwawszy Pana Boga na pomoc, na nich ten ferujemy dekret: 1. Czyni się obwinionym Jana Ulmic owczarza chrośnickiego za to, iż wiedział (o) oWlCZachprz;ez jego owczaTków ukradzionych a im tego nie g{a)nieł, że więc tak się czyni złodziejem, jak są owczarkowie jego, i za to ma dać strafy J. W-o dziedzicowi nr 15, W-o Imć panu aren-: darzowi nr 15 wsi Chrośnica, kościołowi farnemu zbąskiemu nr 3, na ekspens i fatygi sądowi nr 4, co czyni sumę nr 37 i odtąd nie wart być owczarzem ani pasterzem trzody owiec. 2. Czyni się obwinionym zbiegły Frydrych Ulmic owczarek chrośniaki za kradzież owiec w Bobrówce, za co owce, od których jak szelma uciekł, których jest smuk 25, więc te spadają połowa na J. W-o dziedzica, a druga połowa na W-o Imć ,pana arendarza wsi Chrośnica, i szelmą odtąd na zawsze będzie zwany. 3. Czyni się obwiniony Wojciech Ulmic owczarek chrośnicki na kradzież także owiec w Bobrówce i sprzedanie ich w Kargowie, za co nakazuje mu się dać strafy J. W-o dziedzicowi Il!l' 10, W. Imć panu arendarzowi wieś Chrośnica nr 10, do kościoła farnego zbąskiego nr 2, na ekspens i fatygi sądowi nr 4. Co czyni sumę nr 26 i odtąd nie wart być pasterzem trzody owiec. Item nr 15 młynarzowi za owce i faty.gi = nr 41. 4. Michałowi Ulmic owczarzowi z Poświętnego, który także się czyni obwinionym za sposób odprowadzenia skradzionych owiec stada chrośniokiego i z~pędzenie ich z bratem do Kargowy, nakazuje mu się dać tym dekretem strafy: W-o Imć panu Zakrzewskiemu, podwojewodziemu w Chrośnicy, nr 12, z któremi z J. W-o dziedzicem ma się dzielić. Także W. Imć X. proboszczowi, a panu swemu, nr 12, na ekspens i fatygi sądowi nr 3 i też takiem szelmą zwany a jak inni, którzy kradli. 5. Marcinowi Szulcowi owczarzowi Stefan owa, który się także czyni obwiniony za ,zabranie owiec, któremi chcieli ·zatkać oczy W. Imć panu podwojewodzemu, nakazuje się jemu tym dekretem, aby na potem był ostrożniejszym, aby dał temu W. Imć panu podwojewodzemu strafy nr 5, panu swemu nr 5, na 'ekspens i faty,gi sądowi nr 3. Który to dekret, aby miał walor i wagę trwałą, własne mi z podpisem rą:k stwierdzamy. Wojciech Szefler owczarz z Wytomyśla W. Stęplowski czynię trzy pisarz tego aktu Krzysztof Szefler owczarz tomyślski m. lp. czynię trzy + + Michał Pielche owczarz z Nowej Wsi czynię trzy + + + Michał Pielche owczarz kawczyński czynię trzy + + + ++ + + 35 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/828be62d41dac05496cc4087650065a8.pdf 59fff9d32b7114acd614f3ceaa088c90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4695 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource Chyżówka - obrzędowość doroczna obrzędy doroczne - przemiany Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4359 Title A name given to the resource Przemiany obrzędowości dorocznej wsi Chyżówki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; 231-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Kroh PRZEMIANY OBRZĘDOWOŚCI DOROCZNEJ WE WSI CHYŻÓWKI Praca m a na celu przedstawienie przemian, j a k i m podlegały na przestrzeni ostatnich stu lat o b r z ę d y i zwyczaje doroczne. Problem b ę d z i e o m ó w i o n y na p r z y ­ kładzie w s i C h y ż ó w k i w pow. l i m a n o w s k i m , w s i b ę d ą ­ cej — w p o r ó w n a n i u z ogromnym tempem przemian współcześnie z a c h o d z ą c y c h na w s i polskiej — p r z y k ł a ­ dem powolnych p r z e o b r a ż e ń . W z w i ą z k u z t y m k u l t u r a wsi jest stosunkowo zbliżona do modelu tradycyjnego. C h y ż ó w k i to w i e ś leżąca w Beskidach, z dala od szlaków komunikacyjnych, nie zelektryfikowana, leżąca na terenie nie u p r z e m y s ł o w i o n y m , nie p o s i a d a j ą c a od­ powiedniej drogi. Te w ł a ś n i e czynniki s p o w o d o w a ł y , że w y b r a ł a m C h y ż ó w k i jako teren moich b a d a ń . Chcia­ łam p r z e d s t a w i ć przemiany z a c h o d z ą c e w o b r z ę d o w o ś c i na terenie, gdzie u p r z e m y s ł o w i e n i e czy jakiekolwiek inne czynniki nie s p o w o d o w a ł y tak g w a ł t o w n y c h zmian w życiu gospodarczym, a co za t y m idzie w k u l t u r z e społecznej, j a k to n a s t ą p i ł o na i n n y c h terenach. T y m samym obraz przemian jest j a k b y bardziej czytelny, bardziej „ k l a r o w n y " . Pod o k r e ś l e n i e m „obrzędowość doroczna" rozumiem w tej pracy wszelkie o b r z ę d y , zwyczaje, a t a k ż e w i e ­ rzenia, zabiegi magiczne itp., z w i ą z a n e z j a k i m ś dniem lub okresem r o k u . W zakres obrzędowości dorocznej wchodzić b ę d z i e r ó w n i e ż sposób obchodzenia ś w i ą t p a ń ­ stwowych, k o ś c i e l n y c h , szkolnych i okolicznościowych. Określenia „ o b r z ę d o w o ś ć tradycyjna" u ż y w a m w odnie­ sieniu do z w y c z a j ó w l u d o w y c h — z a r ó w n o starych, j a k i od niedawna we w s i p r a k t y k o w a n y c h . Przy omawia­ niu o b r z ę d o w o ś c i tradycyjnej celowo nie rozgraniczam „ o b r z ę d u " od „ z w y c z a j u " ze w z g l ę d u na r ó ż n e rozumie­ nie tych o k r e ś l e ń przez poszczególnych a u t o r ó w , a ści­ słe definiowanie t y c h pojęć dla omawianego nia nie wydaje się konieczne. zagadnie­ Ramy czasowe pracy to okres od k o ń c a X I X w. do c h w i l i obecnej, czyli okres, k t ó r y m i e s z k a ń c y wsi obej­ m u j ą swoją p a m i ę c i ą ł u b znają ze słyszenia od po­ przedniego pokolenia. W Chyżówkach prowadziłam badania terenowe w latach 1969—1971. Metody badania to w y w i a d i obser­ wacja uczestnicząca. I n f o r m a t o r ó w s t a r a ł a m się tak do­ b i e r a ć , by reprezentowali wszystkie grupy wieku, obie płcie, by zachodziło z r ó ż n i c o w a n i e zawodowe oraz by b y ł y reprezentowane wszystkie części wsi. Szczególnie z w r ó c i ł a m u w a g ę na dobór większej ilości i n f o r m a t o r ó w starszych, aby na podstawie ich wypowiedzi s t w o r z y ć sobie obraz obrzędowości w k o ń c u ubiegłego stulecia i na p o c z ą t k u obecnego. Z e b r a ł a m też konieczne dane na temat gospodarki, historii, sytuacji społecznej i k u l ­ turalnej wsi. W i a d o m o ś c i te o t r z y m a ł a m od m i e s z k a ń ­ ców wsi a t a k ż e w Prezydium GRN, u sołtysa oraz w parafii w Jurkowie. We wspomnianym okresie p r z y j e ż d ż a ł a m do wsi w czasie wszystkich ś w i ą t istotnych dla r o k u o b r z ę d o ­ wego. O b s e r w o w a ł a m w i ę c zwyczaje z w i ą z a n e z okre­ sem Bożego Narodzenia (m. i n . o g l ą d a ł a m kilkakrotnie przedstawienia kolędnicze), Wielkanocy, M a t k i Boskiej Zielnej, z Niedzielą P a l m o w ą itd., b y ł a m t e ż w Chy­ ż ó w k a c h 22 lipca. P o n i e w a ż p r z y j e ż d ż a ł a m do w s i w i e ­ lokrotnie, po p e w n y m czasie nie b y ł a m traktowana przez m i e s z k a ń c ó w w s i jako obca, szczególnie w nie­ k t ó r y c h domach. U ł a t w i ł o m i to badania i zwiększyło w i a r y g o d n o ś ć zebranych m a t e r i a ł ó w . 231 �L i t e r a t u r a dotycząca wsi C h y ż ó w k i jest bardzo skromna: k i l k a wzmianek na temat pisowni nazwy wsi w „Wierchach" i „Światowidzie" \ reportażowe arty­ k u ł y Zbigniewa T u r k a w „ D z i e n n i k u Polskim" w 1958 r. Marginesowo o wsi C h y ż ó w k i wspomina praca Wieś Dobra w powiecie limanowskim , a d o k ł a d n i e j opisuje wieś z p u n k t u widzenia geografii Maria S i e m i ń s k a w swojej pracy d y p l o m o w e j . Poza t y m są t y l k o prace dotyczące n i e k t ó r y c h z a g a d n i e ń całego regionu. 2 3 Ogólna charakterystyka w s i C h y ż ó w k i administracyjnie należą do pow. l i m a n o w ­ skiego, Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej mieści się w Jurkowie. C h y ż ó w k i to w i e ś leżąca w Beskidzie Wyspowym, w dolinie rzeki o tej samej nazwie; w p a ­ dającej do J u r k ó w k i - Ł o s o s i n y (dorzecze Dunajca). Do­ lina ta rozdziela dwa wzniesienia: pasmo Mogielicy, najwyższego szczytu w Beskidzie W y s p o w y m (1171 m) i masyw Ł o p i e n i a (951 m). Wieś ma u k ł a d r ó w n o l e ż n i ­ kowy, ciągnie się na przestrzeni ok. 3 k m . Budownic­ two jest rozproszone, wieś s k ł a d a się z 24 osiedli roz­ łożonych na stokach Ł o p i e n i a i Mogielicy. W k a ż d y m osiedlu znajduje się 2—8 zagród. Obecnie jest we wsi ok. 70 gospodarstw, dawniej liczba ich p r z e k r a c z a ł a 100. W C h y ż ó w k a c h zelektryfikowane są t y l k o cztery osiedla leżące w b e z p o ś r e d n i m s ą s i e d z t w i e J u r k o w a (1959 г.). Komunikacja autobusowa PKS od k i l k u lat łączy J u r k ó w z L i m a n o w ą (dwa razy na dzień), naj­ bliższa stacja kolejowa to Dobra (6 km), leżąca na l i n i i kolejowej Nowy S ą c z — C h a b ó w k a (istniejącej od 1885 г.). Szosa asfaltowa dochodzi do J u r k o w a , przez C h y ż ó w k i biegnie droga gruntowa, m o ż l i w a do przebycia w y ł ą c z ­ nie f u r m a n k ą . P o d s t a w ą utrzymania m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k jest przede wszystkim rolnictwo i hodowla. P r z e c i ę t n a w i e l ­ kość gospodarstw waha się w granicach 3—6 ha, w t y m 1—1,5 ha ziemi ornej. D u ż ą część gospodarstw s t a n o w i ą lasy. Plony są niskie ze w z g l ę d u na trudne w a r u n k i glebowe, ogromne rozdrobnienie g r u n t ó w i n i s k ą k u l ­ t u r ę rolną. Obok rolnictwa i s t o t n ą r o l ę odgrywa ho­ dowla k r ó w , świń i owiec. W C h y ż ó w k a c h wypasa się owce przez cały sezon po okolicznych g ó r a c h . Organi- 2 232 zaeja pasterstwa jest typowa dla Beskidu Wyspowego, opiera się przede wszystkim na s p ó ł k a c h pasterskich. W okresie powojennym zaczęto p r z e w o z i ć owce w Biesz­ czady. Obecnie, dzięki zezwoleniu w ł a d z na wypas na miejscu, t y l k o część owiec w y s y ł a n a jest na wschód. Resztę wypasa się w s z a ł a s a c h na Ł o p i e n i u , Ćwilinie i Mogielicy. Do ostatniej w o j n y m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k praco­ w a l i t a k ż e we dworze w Dobrej, a szczególnie w la­ sach dworskich. Obecnie t a k ż e las jest g ł ó w n y m źród­ ł e m prac dodatkowych, z a r ó w n o stałych, j a k sezono­ wych. K i l k u m ł o d y c h pracuje też w sklepach w Do­ brej, w J u r k o w i e , w Sowlinach w z a k ł a d a c h ś l u s a r ­ skich, w warsztatach stolarskich w K a l w a r i i itp. Sezo­ nowo d z i e w c z ę t a i młodzi mężczyźni wyjeżdżają w Bieszczady do prac l e ś n y c h . C h y ż ó w k i należą do parafii w Jurkowie, k t ó r a po­ w s t a ł a w 1913 r. W okresie w c z e ś n i e j s z y m Chyżówki były p r z y n a l e ż n e do parafii w Dobrej. Szkoła w C h y ż ó w k a c h istnieje od 1916 r. Obecnie po u k o ń c z e n i u szkoły podstawowej część młodzieży uczy się dalej; aktualnie w szkołach ś r e d n i c h ogólnokształ­ cących l u b zawodowych (co częstsze) uczy się kilkana­ ście osób z C h y ż ó w e k , większość w pow. limanowskim. Z a r ó w n o w okresie przed o s t a t n i ą w o j n ą , jak szcze­ gólnie obecnie, na terenie wsi istniało k i l k a organizacji, nie z a o b s e r w o w a ł a m jednak w i ę k s z e g o w p ł y w u ich działalności na obrzędy. W C h y ż ó w k a c h jest sklep spo­ żywczy, l u d n o ś ć zaopatruje się poza t y m w Jurkowie, Dobrej i L i m a n o w e j . O ś r o d e k zdrowia a t a k ż e innego t y p u instytucje z n a j d u j ą się w Dobrej. Istotną sprawą dla ogólnego rozwoju Chyżówek i zmian z a c h o d z ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i są migracje. Od ok. 1900 r. rozpoczęła się s t a ł a i sezonowa emigracja do A m e r y k i , d o k ą d w y j e c h a ł o ok. 10 rodzin, pojedyncze rodziny w y j e c h a ł y też do Francji, Belgii, Niemiec itp. Ogromne znaczenie w życiu wsi m i a ł a emigracja na Ziemie Zachodnie, szczególnie silna na p o c z ą t k u lat pięćdziesiątych, ale t r w a j ą c a do c h w i l i obecnej. Na Zie­ mie Zachodnie (szczególnie w rejon Bystrzycy Kłodzkiej i Zielonej Góry) ogółem w y j e c h a ł o ponad 20 rodzin, co stanowi ok. 25% m i e s z k a ń c ó w . Założyli oni tam w więk­ szości indywidualne gospodarstwa. Utrzymują stały k o n t a k t z r o d z i n n ą w s i ą ze w z g l ę d u na ścisłe związki 3 �°tLr ^ П. g 0 S2,P 3. „ O g r a b k i " w y k . dla ozdoby u ^^^^^ ^¿ ^ ^ „ f Ł £ wiejskich z Jurkowa. �rodzinne. K i l k a w Bieszczadach. rodzin z C h y ż ó w e k osiedliło się t e ż Rok obrzędowy w Chyżówkach Przedstawienie — bardzo ogólne zresztą — r o k u obrzędowego ma na celu zasygnalizowanie o b r z ę d ó w czy zwyczajów i s t n i e j ą c y c h w C h y ż ó w k a c h , niezależnie od czasu ich w y s t ę p o w a n i a . Najbogatsze są obrzędy z w i ą z a n e z okresem zimo­ w y m . Od św. Ł u c j i rozpoczyna się przepowiednie pogody na cały n a d c h o d z ą c y r o k a t a k ż e w r ó ż b y urodzaju z ga­ łązek leszczyny. Najwięcej z w y c z a j ó w dotyczy dnia w i ­ gilijnego — są to r ó ż n e g o rodzaju nakazy i zakazy, j a k się tego dnia z a c h o w y w a ć , co robić, j a k p r z y g o t o w a ć izbę i stół do wieczerzy, j a k się ma o d b y w a ć sama wieczerza. W i l i a jest też dniem w r ó ż e b n y m z a r ó w n o jeśli chodzi o gospodarstwo •— urodzaj, dobytek — j a k i o sprawy osobiste d o m o w n i k ó w , a więc przede wszyst­ k i m zamążpójście, życie l u b ś m i e r ć . W Wigilię i Boże Narodzenie dzieją się t e ż dziwy i cuda, r ó ż n e zabiegi magiczne o s i ą g n ą p o ż ą d a n y skutek, np. m o ż n a w y k r y ć c z a r o w n i c ę i t p . Sw. Szczepan to dzień ś w i ę c e n i a owsa, o w i ą z y w a n i a drzew owocowych a t a k ż e p o c z ą t e k cho­ dzenia po kolędzie. Od Szczepana do Trzech K r ó l i cho­ dzą r ó ż n o r a k i e grupy k o l ę d n i c z e : z szopką, T u r o ń z Ż y ­ dem l u b Cyganem, ostatnio „ ż y w a szopka" czy po p r o ­ stu chłopcy z g w i a z d ą , a 6 stycznia przebrani za Trzech K r ó l i . Nowe zwyczaje to przebieranie się za ś w . M i k o ­ łaja oraz za Stary i N o w y Rok. W d n i u M a t k i Boskiej Gromnicznej święci się g r o m n i c ę dla c e l ó w r e l i g i j n y c h i magicznych, w dniu św. A g a t y — chleb, sól i w o d ę . Na zapusty w Chy­ ż ó w k a c h p r z e b i e r a ń c y nie chodzili, z okresem tym zresztą nie w i ą ż ą się ż a d n e szczególne zwyczaje. „ W a ­ żenie ż u r u " — o i l e b y ł o wcześniej j a k i m ś zwyczajem — za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w jest t y l k o p o r z e k a d ł e m . Bogate są też zwyczaje wiosenne, przede wszyst­ k i m wielkanocne, począwszy od ś w i ę c e n i a palm, przez �święcenie jedzenia, wody, ognia, p r a k t y k i magiczne za­ pewniające urodzaje, s k o ń c z y w s z y na P o n i e d z i a ł k u W i e l ­ kanocnym, w czasie k t ó r e g o chodzą po domach przebie­ rańcy: dziady ś m i g u ś n e i Cyganie. B r a k natomiast zwy­ czaju topienia Marzanny, Judasza i t p . Powszechne były „ m a j ó w k i " , czyli wieczorne zebrania przy kaplicz­ kach wiejskich, a w późniejszych czasach n a b o ż e ń s t w a majowe. O wiele mniej popularne są n a b o ż e ń s t w a czerwcowe. Znane było zdobienie d o m ó w na Zielone Święta, p r a k t y k o w a n o zabiegi z w i ą z a n e z B o ż y m C i a ­ łem, święcenie ziół, zbóż i innych r o ś l i n na Wniebo­ wzięcie. W omawianym okresie p o j a w i ł się we w s i zwyczaj przystrajania g r o b ó w na Wszystkich Ś w i ę t y c h . W niniejszym a r t y k u l e zmuszona jestem p o m i n ą ć zwyczaje rolnicze i hodowlane (szczególnie bogate, j e ­ śli chodzi o m a g i ę p a s t e r s k ą ) . W y j ą t e k z r o b i ł a m jedynie dla dożynek (dawny „ o g r a b e k " ) . Osobną g r u p ę s t a n o w i ą zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i ę ­ tami p a ń s t w o w y m i , ś w i ę t a szkolne oraz ś w i ę t a okolicz­ nościowe, j a k Dzień Dziecka, Dzień M a t k i czy Dzień Kobiet. Obrzędowość jest częścią s k ł a d o w ą k u l t u r y wsi, pod­ lega więc t y m samym w p ł y w o m i d o k o n u j ą się w niej te same przemiany, co w całej k u l t u r z e wiejskiej. Prze­ miany te są bardzo r ó ż n o r o d n e i r ó ż n y m i czynnikami spowodowane. A r t y k u ł jest p r ó b ą przedstawienia tych przemian na p r z y k ł a d z i e w s i C h y ż ó w k i . Przy chronologizacji o b r z ę d ó w p o s ł u g u j ę się jako datami granicznymi przede w s z y s t k i m okresami obu wojen ś w i a t o w y c h . Przyczyny s ą d w i e ; po pierwsze można z a o b s e r w o w a ć w p ł y w wojen na przyspieszenie przeobrażeń, po drugie jest to n a j ł a t w i e j s z y dla miesz­ k a ń c ó w wsi sposób umiejscowienia z d a r z e ń w czasie. W tradycyjnej o b r z ę d o w o ś c i dorocznej C h y ż ó w e k — z p u n k t u widzenia ż y w o t n o ś c i — m o ż n a w y r ó ż n i ć trzy grupy o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w : 1) obrzędy, k t ó r e z a n i k ł y l u b m a j ą t e n d e n c j ę zani­ kającą; 2) obrzędy nowe, k t ó r e p o j a w i ł y się w C h y ż ó w k a c h w omawianym czasie; 3) obrzędy praktykowane nadal, nie w y k a z u j ą c e tendencji z a n i k a j ą c y c h lub w y k a z u j ą c e tendencje roz­ wojowe. Obrzędowość jako całość, jako pozostałość t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y wiejskiej, wykazuje tendencje zanika­ jące. Poszczególne zwyczaje l u b n i e k t ó r e ich elementy p r z e k s z t a ł c a j ą się wolniej, inne szybciej, jeszcze inne z a c h o w u j ą w z g l ę d n ą n i e z m i e n n o ś ć , a nieliczne się roz­ wijają. Niewiele jest t a k ż e o b r z ę d ó w nowych, k t ó r e na teren w s i wprowadzono w omawianym okresie. Zwyczaje, k t ó r e zupełnie zaginęły, to w y j ą t k i . Za­ nikanie o b r z ę d ó w w większości w y p a d k ó w ma charak­ ter d ł u g o t r w a ł e g o , do dziś nie zakończonego procesu. Tendencja z a n i k a j ą c a przejawia się w r ó ż n y sposób; dany obrzęd rzadziej w y s t ę p u j e , zmniejsza się ilość osób p r a k t y k u j ą c y c h go , zabieg przestaje m i e ć uzasad­ nienie magiczne l u b zanika w i a r a w jego skuteczność, p o j a w i a j ą się zmiany formalne i t p . Tendencja zanika­ j ą c a przejawia się w większości przemian obrzędowości dorocznej. D o k ł a d n i e j problem ten będzie o m ó w i o n y dalej. Jak w s p o m n i a ł a m , niewiele jest w C h y ż ó w k a c h o b r z ę d ó w , k t ó r e z a n i k ł y całkowicie, k t ó r e nie są prak­ tykowane przez ludzi z ż a d n e j grupy wieku, a zacho­ w a ł y się jedynie w p a m i ę c i starszych m i e s z k a ń c ó w wsi. Do t a k i c h z w y c z a j ó w m o ż n a by zaliczyć n i e k t ó r e w i e ­ rzenia i p r a k t y k i magiczne. W i e l u i n f o r m a t o r ó w ze starszego pokolenia jest przekonanych o istnieniu czarownic. Zazwyczaj zresztą dodają: „ t e r a z już ich nie ma". Ostatnia kobieta u w a ­ ż a n a przez m i e s z k a ń c ó w w s i za czarownicę umarła przed k i l k o m a laty, a wieś opuściła prawie 20 lat te­ mu. W ś r e d n i m pokoleniu zdania na temat istnienia czarownic i c z a r o w n i k ó w są podzielone (na 21 wypo­ wiedzi 14 osób w y r a z i ł o p e w n o ś ć lub przypuszczenie, że istnieją). Gdy k i e d y ś s p y t a ł a m o to, po dłuższym w a ­ haniu p a d ł a o d p o w i e d ź : „musiały być, bo przecież cza­ rownica jest w szopce". Młode pokolenie w ogromnej większości nie wierzy w to. 1 Działalność czarownic b y ł a skierowana przede wszyst­ k i m przeciwko k r o w o m , zazwyczaj polegała na zabraniu lub zepsuciu mleka. Działo się to najczęściej w dnie szczególnie „ d o b r e " do czarowania — wigilię św. W o j ­ ciecha, dzień ś w . Łucji, wigilię Bożego Narodzenia. Z wie­ rzeniami t y m i z w i ą z a n e b y ł y p r a k t y k i magiczne stoso­ wane celem zabezpieczenia się przed czarami oraz w y ­ krycia czarownicy. P r a k t y k tych już się nie stosuje, z ich opisem s p o t k a ł a m się. t y l k o dwa razy; jeden z i n ­ f o r m a t o r ó w m a j ą c y obecnie 60 lat twierdzi, że jego babka w y k r y w a ł a czarownice. I n n i starsi ludzie wiedzą, 235 �I I . 9—17. Szopka, 88 X 76 cm i f i g u r k i drewniane z szopki, w y k . że „coś" się w t y m celu robiło, ale nie p o t r a f i l i do­ k ł a d n i e j o t y m opowiedzieć. W e d ł u g relacji wspomnia­ nego wyżej informatora n a l e ż a ł o w okresie od św. Ł u c j i (13 grudnia) do w i g i l i i Bożego Narodzenia codziennie o d k ł a d a ć po jednej szczapce drzewa, w dzień w i g i l i j n y t y m w ł a ś n i e drzewem rozpalić ogień i w garnuszku go­ t o w a ć szpilki krawieckie. Szpilki te tak k ł u ł y czarow­ nicę, że p r z y b i e g a ł a prosić o litość i odczynić czary. Trzeba było jednak p a m i ę t a ć o z a m k n i ę c i u wcześniej drzwi i okien, żeby „nie r o z d a r ł a " ze złości. Szpilek tych nie wolno g o t o w a ć zbyt długo, bo z a k ł u ł y b y c z a r o w n i c ę na ś m i e r ć . Pomimo że w e d ł u g dużej części opinii wiejskiej jeszcze po wojnie b y ł a na terenie wsi czarownica ( k i l ­ kakrotnie z a n o t o w a ł a m powtarzane z przekonaniem opo­ wiadanie o t y m , j a k diabły ją m ę c z y ł y w c h w i l i śmierci, a w końcu u r w a ł y jej głowę), nie s p o t k a ł a m się z re­ lacją o j a k i c h k o l w i e k praktykach wymierzonych prze­ 12 236 1962 r. Jan Bielski, Pólrzeczki, pow. Limanowa. ciwko niej. Jest to co prawda trudne do zbadania z w i e l u p o w o d ó w ; przede wszystkim ze w z g l ę d u na o b a w ę i n f o r m a t o r ó w przed o ś m i e s z e n i e m , a t a k ż e ze w z g l ę d u na i n d y w i d u a l n y charakter tego t y p u praktyk magicznych. M i m o tych zastrzeżeń, sądzę, że należą one już do przeszłości. I n n y zwyczaj, k t ó r y z u p e ł n i e zaginął na wsi, to roz­ dawanie b i e d n y m w dzień Wszystkich Ś w i ę t y c h i Za­ duszki specjalnie pieczonych na blasze „placusiów" (owsianych lub j ę c z m i e n n y c h ) z p r o ś b ą o m o d l i t w ę za dusze* z m a r ł y c h . Zwyczaj p r a k t y k o w a n y był do ok. 1914 г., w okresie m i ę d z y w o j e n n y m dawano biednym tego dnia po prostu chleb, czasem coś z odzieży lub „10 groszy na b u ł k ę " . Po ostatniej wojnie zwyczaj zu­ p e ł n i e z a g i n ą ł („teraz już i d z i a d ó w nie ma"), na co d e c y d u j ą c y w p ł y w m i a ł y p r z e o b r a ż e n i a gospodarczo-społeczne. W omawianym okresie p o j a w i ł o się we wsi nato- �miast k i l k a nowych z w y c z a j ó w . Najbardziej powszech­ ny, dotyczący całej społeczności wiejskiej, z w i ą z a n y jest właśnie z dniem Wszystkich Ś w i ę t y c h . Cmentarz, tak jak i kościół, jest w J u r k o w i e od 1913 г.; wcześniej zmarłych chowano w Dobrej. G r o b ó w wtedy nie ubie­ rano, r ó w n i e ż nie odwiedzano ich zwyczajowo („czasem kto poszedł, j a k k t o ś b l i s k i u m a r ł " , „telo co zawieźli i zakopali", „ n a j w y ż e j j a k i k w i a t e k wsadzono, żeby rósł"). Zwyczaj odwiedzania cmentarza, strojenia gro­ bów, stawiania lampek datuje się z okresu m i ę d z y w o ­ jennego. Bogatsi m i e s z k a ń c y w s i ( k t ó r y c h stać b y ł o na kupno bibuły) j u ż w k o ń c u l a t dwudziestych zaczęli w dniu Wszystkich Ś w i ę t y c h p r z y b i e r a ć groby bliskich kwiatkami i szarfami z b i b u ł y , a t a k ż e z a p a l a ć na nich świeczki. Wydaje się, że w c z e ś n i e j p o j a w i ł się z w y ­ czaj zapalania na grobach świeczek, a dopiero nieco później przystrajania g r o b ó w . U p o w s z e c h n i ł się zwyczaj dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Na pytanie, dlaczego zaczęto stroić groby, informatorzy o d p o w i a d a j ą : „ d u c h o ­ w i e ń s t w o zwróciło u w a g ę , że trzeba, p r z y s z e d ł rozkaz od biskupa", „To zniewaga dla z m a r ł y c h ludzi nie d b a ć o g r ó b , bo to może b y ć ś w i ę t y . A poza t y m w ogóle rodziny p o w i n n y swych k r e w n y c h s z a n o w a ć i księża się tego t r z y m a j ą " , „zaczęto o p i e k o w a ć się grobami, bo k s i ą d z m ó w i ł , a i r z ą d się nie sprzeciwia. Ludzie nak u p i ą b i b u ł y , żeby p o r o b i ć k w i a t y , j a d ą wszyscy na groby, to p a ń s t w o zarabia na t y m " , „ t a k a moda weszła w życie", „ k a ż d y chciał u p i ę k s z y ć swój g r ó b i tych, co za okupacji zostali zabici" (w Jurkowie jest g r ó b k i l k u osób zamordowanych przez h i t l e r o w c ó w ) . Obecnie w dzień Wszystkich Ś w i ę t y c h niemal wszyscy m i e s z k a ń c y w s i idą do kościoła i na cmentarz. Przyjeżdżają też k r e w n i z nowego miejsca zamieszka­ nia, czyli przede wszystkim z Ziem Zachodnich; z k a ż ­ dej rodziny przynajmniej jedna osoba, a często po k i l k a . Oczywiście o d w i e d z a j ą też groby k r e w n y c h ludzie z s ą ­ siednich w s i czy miasteczek. We Wszystkich Ś w i ę t y c h lub w p r z e d d z i e ń u p r z ą t a się groby i przystraja bardzo bogato, najczęściej k o l o r o w y m i k w i a t k a m i z bibuły, pa­ pieru, tkaniny, często k w i a t a m i woskowanymi. Z jed- 237 �I I . 18—22. Szopka k u k i e ł k o w a i f i g u r k i z tej szopki. W y k . przed liny r o b i się w i e ń c e lub przystraja g a ł ą z k a m i . Do k r z y ż a p r z y w i ą z u j e się szeroką w s t ę g ę z k r e p i n y w r ó ż n y c n kolorach. Innego t y p u ozdoby, to r o ś l i n y : b i a ł e kuleczki „śnieguliczki", w i d ł a k i i t p . Powszechnie zapala się l a m p k i l u b świece. Ludzie przyjeżdżający na groby b l i ­ skich spoza C h y ż ó w e k p r z y w o ż ą ze sobą w i e ń c e k u p o ­ wane w miastach oraz chryzantemy. Ten sposób ubie­ rania grobu u w a ż a n y jest za „ b a r d z o p i ę k n y " , ale m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k nie k u p u j ą ani w i e ń c ó w , ani chryzantem. Ubieraniem g r o b ó w z a j m u j ą się w y ł ą c z n i e kobiety, zazwyczaj starsze, p o m a g a j ą i m dzieci. Istnie­ je coś w rodzaju w s p ó ł z a w o d n i c t w a , kto p i ę k n i e j p r z y ­ stroi g r ó b . K a ż d a rodzina stroi „swoje groby" — r o d z i ­ ców, dzieci, w s p ó ł m a ł ż o n k a ; a jeśli nie ma kto się t y m zająć, to t a k ż e dalszej rodziny. Ogólne zasada: „stroi g r ó b ten, kto na gruncie siedzi". M i e s z k a ń c y w s i t w i e r d z ą , że kolor k w i a t ó w i szarf na grobie zależy od w i e k u z m a r ł e g o . Starszemu r o b i się k w i a t y czarne, fioletowe lub w i n n y m ciemnym k o l o ­ rze, dzieciom i m ł o d y m ludziom — białe, p o z o s t a ł y m , czyli w ś r e d n i m w i e k u — kolorowe: czerwone, niebie­ skie itp. W rzeczywistości jednak nie jest to przestrze­ gane. Ogólnie panuje tendencja do niezwykle barwnego zdobienia g r o b ó w . Zwyczaj odwiedzania g r o b ó w , strojenia ich, sta­ wiania lampek p r z e j ę t y został z miasta, częściowo pod w p ł y w e m Kościoła. I n t e r e s u j ą c e jest, że p r z e j ę t o sam zwyczaj, natomiast jego strona formalna jest odmienna. Przede wszystkim inny jest niż w m i e ś c i e sposób stro­ jenia g r o b ó w . Nawet w Dobrej, gdzie większość gro­ b ó w jest przybrana — tak j a k w C h y ż ó w k a c h — sztucz­ n y m i k w i a t a m i , szarfami z k r e p i n y i j e d l i n ą — zdecy­ dowanie p r z e w a ż a kolor czarny lub fioletowy. Charak­ terystyczne też, że pomimo pozytywnego stosunku do ozdób miejskich ( w i e ń c ó w i chryzantem), n i k t z m i e j ­ scowych nie kupuje ich. Ostatnio księża z J u r k o w a sta­ r a j ą się w p r o w a d z i ć zwyczaj ubierania g r o b ó w ż y w y m i k w i a t a m i zamiast sztucznych. Nieznanym d o t ą d we wsi zwyczajem b y ł o chodzenie po domach postaci przebranych za Stary i N o w y Rok. K i l k a lat temu d w ó c h c h ł o p a k ó w (ok. 20 lat) wieczorem w Sylwestra chodziło po domach d w ó c h osiedli w g ó r ­ nej części wsi. Stary Rok w k o ż u c h u wsadzonym k u ­ d ł a m i na wierzch, w masce z d ł u g ą s i w ą b r o d ą , t r z y ­ 238 I I wojną światową, Chyżówki, pow. Limanowa. m a ł w r ę k u w i e l k ą l a g ę ; Nowy Rok z u m a l o w a n ą twa­ rzą, ubrany za m ł o d e g o c h ł o p a k a , w y p y t y w a ł Starego, j a k m u się wiodło, czy m u b y ł o dobrze przez ten rok, na koniec go w y p ę d z a ł . Stary Rok p ł a k a ł , Nowy składał domownikom życzenia. Całe to przedstawienie chłopcy u r z ą d z i l i wyłącznie dla zabawy, nie p r z y j m o w a l i od gospodarzy niczego, „zrobili to tak j a k o ś sami od siebie". N o w y zwyczaj w p r o w a d z i ł też inny c h ł o p a k (obec­ nie lat 23), k t ó r y przez k i l k a ostatnich lat przebierał się 6 grudnia za św. M i k o ł a j a czy też „ d z i a d k a Mroza" (informator u ż y w a tych o k r e ś l e ń wymiennie). Wkładał d ł u g ą s t a r ą spódnicę, na to d ł u g ą k u r t k ę , na wierzch n a r z u c a ł serdak barani w ł o s e m do góry. Na głowę wy­ s o k ą czapę b a r a n i ą z c z e r w o n ą o p a s k ą , b r o d ę robił ze s k ó r y baraniej, okulary w s a d z a ł na nos, w r ę k ę brał l a s k ę i s t a r ą t o r b ę z c u k i e r k a m i , j a b ł k a m i , ciastkami. Głos z m i e n i a ł na „ t r z ę s ą c y " — starczy. Tak przebrany chodził — zaproszony — do k i l k u d o m ó w , gdzie były dzieci (w g ó r n e j części wsi). Raz też u ś w i e t n i ł jako dziadek M r ó z c h o i n k ę szkolną. D w a lata t e m u d w ó c h innych m ł o d y c h mężczyzn (z osiedla w centrum wsi) chodziło przebranych za św. M i k o ł a j a i Diabła. D i a b e ł był w w ą z i u t k i c h czarnych spodniach, na t w a r z y m i a ł c z e r w o n ą m a s k ę (z drewna lipowego i baraniego k o ż u c h a , z r o b i o n ą przez jednego z p r z e b i e r a ń c ó w ) , na nogach drewniane buty z czasów okupacji ( „ h u p k a ł y strasznie"), w r ę k u w i d ł y i łańcuch. D i a b e ł w c h o d z i ł ze św. M i k o ł a j e m do d o m ó w , w któ­ r y c h nie b y ł o dzieci, żeby ich nie s t r a s z y ć . Wszyscy uczestnicy tych przedstawień (Mikołaj, Stary i N o w y Rok, Diabeł) m a j ą n i e p e ł n e średnie wy­ k s z t a ł c e n i e , przez j a k i ś czas przebywali poza wsią. Skąd znają te zwyczaje, nie u m i e j ą określić (prasa, książki, radio, telewizja?). Wiele dawnych o b r z ę d ó w jest w C h y ż ó w k a c h jesz­ cze obecnie p r a k t y k o w a n y c h ; większość z nich wykazuje tendencje z a n i k a j ą c e , ale są i w p e ł n i ż y w o t n e , akcep­ towane przez wszytkie grupy w i e k u , m a j ą c e wystarcza­ j ą c e uzasadnienie w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w wsi. Nie­ liczne w y k a z u j ą nawet tendencje rozwojowe. Istotną r o l ę - w u t r z y m a n i u n i e k t ó r y c h z w y c z a j ó w odgrywa Ko­ ściół, szczególnie jeśli o b r z ę d jest z w i ą z a n y z liturgią kościelną. Do o b r z ę d ó w czy z w y c z a j ó w nie wykazują­ cych tendencji zanikowych m o ż n a by zaliczyć np. sta- �• wianie choinki, ś w i ę c e n i e jedzenia w W i e l k ą S o b o t ę , święcenie kredy, wody i j a ł o w c a w dzień Trzech K r ó l i . Tendencje rozwojowe widoczne są szczególnie w z w y czaju stawiania choinki. Charakterystycznym p r z y k ł a dem zwyczaju bardzo ż y w o t n e g o , podtrzymywanego przez Kościół, jest procesja w Boże Ciało. Mimo stałego, ż y w e g o p r a k t y k o w a n i a tych zwyczajów, podlegają one p e w n y m p r z e o b r a ż e n i o m , z a r ó w n o jeśli chodzi o s t r o n ę f o r m a l n ą , j a k i uzasadnienie stosowania. Przemiany d o k o n u j ą c e się w dziedzinie tradycyjnej obrzędowości dorocznej we w s i C h y ż ó w k i s ą bardzo różnorodne. U w a r u n k o w a n e s ą przede wszystkim zmianami w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i , spowodowanymi przeobrażeniami w życiu g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y m i k u l turalnym. Z m i e n i a j ą się zapatrywania ludzi, rozwija się u m y s ł o w o ś ć . Jest to p r z y c z y n ą zaniku dotychczasowej t r e ś c i o b r z ę d ó w , zmiany i c h funkcji. Pod o k r e ś l e n i e m „treść społeczna z w y c z a j ó w " rozumiem rolę, j a k ą odg r y w a j ą one w ś w i a d o m o ś c i badanej zbiorowości w i e j skiej (uzasadnienie stosowania zwyczajów, motywy s k ł a n i a j ą c e do ich przestrzegania, oceny skuteczności i t p . ) . C a ł k o w i t a zmiana t r e ś c i obrzędu, c a ł k o w i t a zmiana f u n k c j i jest w y j ą t k o w a . W ogromnej większości w y p a d k ó w n a s t ą p i ł o jedynie częściowe zatarcie dawniej z w i ą z a n y c h z o b r z ę d e m treści. N i e k t ó r e obrzędy, ma­ j ą c e w okresie w c z e ś n i e j s z y m r ó ż n o r o d n e funkcje, obecnie spełniają t y l k o j e d n ą z nich, np. są formą r o z r y w k i , zabawy l u b też o t r z y m u j ą funkcję w t ó r n ą , Z m i e n i ł się też stosunek ludzi do o b r z ę d ó w o cha­ rakterze magicznym, w y r a ź n i e m o ż n a zaobserwować proces zanikania w i a r y w s k u t e c z n o ś ć obrzędu, proces b ę d ą c y często na etapie, k t ó r y n a z w a ł a b y m „ b r a k i e m 4 239 �w i a r y z r ó w n o c z e s n y m b r a k i e m niewiary". S t ą d niejed­ nokrotnie w y s t ę p u j e praktykowanie o b r z ę d ó w , bo „co prawda nie pomogą, ale i nie z a s z k o d z ą " ; lub po p r o ­ stu dla zachowania t r a d y c j i czy z przyzwyczajenia. Na­ stępuje t u często, przy d ą ż e n i u do zachowania czysto z e w n ę t r z n y c h form, zanik t r e ś c i zwyczaju lub prze­ kształcenie zespołu w i e r z e ń ze zwyczajem t y m z w i ą z a ­ nych. B y w a i odwrotnie — ginie zwyczaj, z a n i k a j ą formy z e w n ę t r z n e , pozostaje natomiast w ś w i a d o m o ś c i ludzi obawa przed siłami magicznymi, losem, przypad­ kiem, pozostaje p r z e s ą d . Zmienia się też społeczna ranga o b r z ę d u . Uczest­ nictwo w obrzędzie l u b p i ę k n e wykonanie przedmiotu obrzędowego' b y ł o ź r ó d ł e m dumy i powodem w y r ó ż n i e ­ nia w społeczności wiejskiej, obecnie ogromnie zawęził się k r ą g ludzi, dla k t ó r y c h ma to j a k i e ś znaczenie. Jak już w s p o m n i a ł a m , większość przemian o b r z ę ­ d ó w jest odzwierciedleniem procesu ich zanikania. Wszel­ kie zasygnalizowane wyżej zjawiska zachodzące w ś w i a ­ domości m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k są w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu w y n i k i e m tego procesu. Są one r ó w ­ nocześnie p r z y c z y n ą zmian w samym przebiegu o b r z ę ­ dów, zmian formalnych oraz zmian w składzie osób bio­ r ą c y c h udział w obrzędzie, z a r ó w n o w charakterze uczestnika, j a k i odbiorcy. Poniżej zestawiam te zmiany zaobserwowane w Chy­ żówkach, należy jednak p a m i ę t a ć , że w poszczególnych o b r z ę d a c h w y s t ę p u j ą r ó w n o c z e ś n i e przemiany r ó ż n e g o typu: — zmienia się częstość w y s t ę p o w a n i a obrzędu, tzn. z r e g u ł y jest on rzadziej p r a k t y k o w a n y ; — n a s t ę p u j e zmiana w i e k u u c z e s t n i k ó w o b r z ę d u lub rozszerzenie w i e k u ludzi, k t ó r z y obrzęd k u l t y w u j ą (naj­ częściej jest to obniżenie granicy wieku); — w y s t ę p u j e zanik podziału w e d ł u g płci uczestni­ k ó w obrzędu; 23 240 — zmiana pozycji społecznej osób n a l e ż ą c y c h do grupy o b r z ę d o w e j l u b w y k o n u j ą c y c h p r a k t y k i zwycza­ jowe; — zmiana o d b i o r c ó w o b r z ę d ó w o charakterze wido­ wiskowym; — zmiana czasu p r a k t y k o w a n i a zwyczaju; — zmiana a k c e s o r i ó w o b r z ę d o w y c h (zarówno ma­ t e r i a ł u , j a k i sposobu wykonania); — zmiana rodzaju o b r z ę d u , czyli np. zamiana j e d ­ nego t y p u w i d o w i s k a na i n n y ; — zanikanie n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w o b r z ę d u przy r ó w n o c z e s n y m p o j a w i a n i u się nowych; — w y s t ę p o w a n i e nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h żywotnych; — w y s t ę p o w a n i e nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h zanikających. Jedynym na terenie w s i C h y ż ó w k i przykładem c a ł k o w i t e j zmiany t r e ś c i o b r z ę d u wraz ze z m i a n ą f u n k ­ cji jest „ o g r a b e k " . Z a m o ż n i e j s i gospodarze najmowali kobiety (dziewczęta i m ł o d e m ę ż a t k i ) do żęcia zboża; często „ s p r a w i e n i e ograbka" b y ł o j e d y n ą przyrzeczoną f o r m ą z a p ł a t y . „ J a k nie b y ł o s t a ć kogo na zapłacenie za żęcie, to obiecał, że ograbek sprawi". Żęcie o d b y w a ł o się najczęściej „przy m i e s i ą c k u " , na z a k o ń c z e n i e dziew­ częta w i ł y ze zboża, k t ó r e żęły, rodzaj w i e ń c a lub, jeśli nie b y ł o na to czasu, to ostatni snopek u b i e r a ł y pol­ n y m i k w i a t k a m i lub przygotowanymi wcześniej k w i a t ­ k a m i z b i b u ł k i . Snopek ten p r z y n o s i ł y gospodarzowi, ś p i e w a j ą c : „ I d z i e m a , idziema, ograbek niesiema, jak go nie przyjmiecie, to go przepijema". Gospodarz często­ w a ł je w ó d k ą , gospodyni w y n o s i ł a kołacz z serem, chleb, k i e ł b a s ę i t p . ; umawiano się, że za k i l k a d n i gospodarze u r z ą d z ą z a b a w ę u siebie w domu lub w karczmie. Przez ten czas kobiety u w i ł y ze snopka „ o g r a b e k " , przy­ stroiły k w i a t a m i , w s t ą ż k a m i , k o g u t k a m i z sera. W u m ó ­ wiony dzień p r z y n o s i ł y go gospodyni ś p i e w a j ą c specjal- 24 �II, 23—25. „Żywa szopka" z Lubomierza, pow. L i m a n o w a (na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizowanym przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, 1971 г.). ne na tę okazję piosenki. P r z y c h o d z i ł a muzyka, scho­ dzili się chłopcy i dziewczęta z całej wsi, a czasem tak­ że z sąsiednich („jak ograbek b y ł na Wilczycach, to Chyszówki szły"). Dziewczęta, k t ó r e p r a c o w a ł y , po kolei tańczyły z ograbkiem na głowie, ś p i e w a j ą c okoliczno­ ściowe piosenki, пр.: A ty, ograbecku, Bardzoś ty jest ł a d n y , Bo cie ta u w i ł y Te chysowskie panny. A ty, ograbecku, Bardzoś ty ubity, Bo cie ta u w i ł y Chysowskie kobity. Gospodyni częstowała (wódka, kołacz, kawa l u b her­ bata, czasem kiełbasa, piwo itp.); p o c z ę s t u n e k dosta­ wały tylko najęte do pracy kobiety, ale t a ń c z y l i wszys­ cy, nigdy nikogo nie wypraszano; za m u z y k ę płacili mężczyźni („hulali do rana"). Ograbek w tej formie o d b y w a ł się do I I wojny światowej, ale już w latach trzydziestych b y ł rzadziej organizowany. Był on f o r m ą z a p ł a t y za żęcie zboża, a jednocześnie spełniał rolę zwyczaju towarzyskiego. Na ograbek przychodził kawaler, k t ó r y „chciał se p o s z u k a ć dziewkę" i panna, „której kawaler b y ł potrzebny", przy­ chodzili wszyscy, którzy m i e l i ochotę p o t a ń c z y ć . Ogra­ bek sprawiali średnio zamożni gospodarze; informatorzy t w i e r d z ą , że nigdy ci najbogatsi (bardzo zresztą nielicz­ ni), „ b o g a t e m u żal było pieniędzy". R ó w n i e ż z najbo­ gatszych d o m ó w nie przychodzili tańczyć, „bo i m wstyd było, że bogacz idzie do biedaka". Po ostatniej wojnie k i l k a razy s p r a w i a ł ograbek ksiądz. Zabawa o d b y w a ł a się u k t ó r e g o ś z gospodarzy. Zaproszeni byli wyłącznie ludzie, k t ó r z y pracowali, z r o d z i n ą . I n n i , nieliczni, jeśli chcieli się p o b a w i ć , pro­ sili o pozwolenie pozostania. Obecnie o g r a b k ó w „nie sprawia się", natomiast k o ­ biety w i j ą czasem sam wieniec i wieszają w izbie dla ozdoby. Od 1965 r. co r o k u organizowane są uroczyste do­ żynki — powiatowe lub rejonowe. O d b y w a j ą się one w r ó ż n y c h wsiach (1965 — w J o d ł o w n i k u , 1966 i 1968 — w Jurkowie, 1969 — w Dobrej, 1970 — we wschodniej części powiatu). Najbardziej uroczyste dożynki — we­ dług oceny mieszkańców Chyżówek — odbyły się w 1968 r. w Jurkowie. Na p o c z ą t k u uroczystości prze­ wodniczący Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej p r z y w i t a ł zebranych, wygłosił p r z e m ó w i e n i e ; n a s t ę p n i e delegacje kobiet z poszczególnych w s i wręczały wieńce miejscowym w ł a d z o m i przedstawicielom powiatu. K a ż d a delegacja w r ę c z a j ą c wieniec ś p i e w a ł a ułożone wcześniej p r z y ś p i e w k i . Na z a k o ń c z e n i e uroczystości przedstawione zostało widowisko regionalne: wesele Jurkowskie, przy­ gotowane przez Koło G o s p o d y ń Wiejskich z Jurkowa. R ó w n o c z e ś n i e czynna b y ł a w Jurkowie wystawa r o l ­ nicza: upraw, o g r ó d k ó w kwiatowych i warzywnych, z w i e r z ą t hodowlanych i t d . 241 �Wieńce z C h y ż ó w e k p r z y g o t o w y w a ł a 31-letnia obec­ nie kobieta, sekretarz K o ł a G o s p o d y ń Wiejskich. Nigdy dawniej nie w i ł a o g r a b k ó w . „ T a k sama ze siebie" się nauczyła, w j a k i e j ś gazecie w i d z i a ł a takie w i e ń c e . Nie­ k t ó r e ograbki przygotowane na d o ż y n k i przez chyżow i a n k i , tak j a k i przez j u r k o w i a n k i , m i a ł y k s z t a ł t zu­ p e ł n i e odmienny od tradycyjnego. P o s i a d a ł y f o r m ę fe­ retronu, zdobione były k w i a t a m i , w s t ą ż k a m i i serkami owczymi w k s z t a ł c i e k o g u t ó w , jeleni i gołębi. Na szczy­ cie w i d n i a ł orzeł, pomalowany na biało. Szczyt ograbka z Półrzeczek zdobiła figurka g ó r a l a w stroju p o d h a l a ń ­ skim, z c i u p a g ą . Inne ograbki b y ł y u w i t e w e d ł u g daw­ nych w z o r ó w , jednak w centralnym punkcie m i a ł y m o ­ t y w orła zrobionego z kłosów. P r z y ś p i e w k i ułożone przez kobiety z C h y ż ó w e k nie m i a ł y absolutnie nic w s p ó l n e g o z tradycyjnymi. Prześ p i e w k i te ( a u t o r k ą ich b y ł a ta sama kobieta, k t ó r a w i ł a wieńce), z a w i e r a ł y p o d z i ę k o w a n i a , a r ó w n o c z e ś n i e p r o ś b y do w ł a d z gromadzkich i p o w i a t o w y c h o takie inwestycje, j a k budowa drogi czy elektryfikacja w s i . Oto p r z y k ł a d : Nie damy spokoju dziś c a ł e m u ś w i a t u , W i t a m y też p i ę k n i e tych gości z powiatu. W y szanowni goście i powiecie drogi, Byście zobaczyli jakie mamy drogi. Nie rób nam powiecie tyle n a u m y ś l n i e , Niechże na C h y ż ó w k a c h też ś w i a t ł o zabłyśnie. Ten kochany p o w i a t c h w a l i ć t e ż b ę d z i e m y , Za t o co nam zrobią z góry d z i ę k u j e m y . Jeszcze m y t u dzisiaj k o m u ś z a ś p i e w a m y I n a s z ą milicję t r o c h ę poruszamy. 242 Kochana w ł a d z u c h n o , rządzisz n a m i ł a d n i e , Czasem nam mandacik do kieszeni wpadnie. Lecz na was i za to k a ż d y dobrze patrzy, Niech się dobrze wiedzie w waszej trudnej pracy. W s p ó ł c z e s n e d o ż y n k i s ą tak o d r ę b n e od dawnego ograbka, że w ł a ś c i w i e m o ż n a by chyba m ó w i ć o cał­ k i e m i n n y m zwyczaju. W y s t ę p u j e t u z u p e ł n y zanik tre­ ści obrzędu, c a ł k o w i t a zmiana jego f u n k c j i , a także w y p ł y w a j ą c a z tego zmiana a k c e s o r i ó w . C h a r a k t e r y s t y c z n ą i l u s t r a c j ą przemian w obrzędo­ wości jest zwyczaj k o l ę d o w a n i a . We w s i chodziły po domach g r u p y k o l ę d n i c z e r ó ż n e g o rodzaju, a w i ę c z szop­ ką, grupy p r z e b i e r a ń c ó w : Ż y d z B y k i e m , Cygan z Kozą, czasem t a k ż e inne postacie, chłopcy z g w i a z d ą , chłopcy przebrani za Trzech K r ó l i . Ostatnio — t a k ż e grupa ko­ lędnicza „ ż y w a szopka". Grupy te zaczynały dawniej chodzić w d z i e ń Bożego Narodzenia, od lat trzydzie­ stych pod w p ł y w e m księży — w dzień ś w . Szczepana (bo „Boże Narodzenie to strasznie wielkie święto"), a k o ń c z y ł y w Trzech K r ó l i . Z a c h o w a ł a się jeszcze w C h y ż ó w k a c h jedna szopka z kukiełkami. Chodziło z n i ą k i l k u mężczyzn, często starszych. Jeden, w ł a ś c i c i e l szopki, „puszczał l a l k i " (by­ ło i c h ponad 20) m ó w i ą c i ś p i e w a j ą c odpowiednie tek­ sty, d w ó c h i n n y c h m ę ż c z y z n p o m a g a ł o . Zawsze towa­ r z y s z y ł a i m muzyka. Przedstawienie szopkarskie odby­ w a ł o się w izbie, najczęściej proszono szopkarzy do t y c h d o m ó w , gdzie b y ł y m a ł e dzieci. Często, gdy szopkarze d a w a l i przedstawienie, schodzili się ludzie z ca­ łego osiedla. Zwyczaj chodzenia z szopką zaginął. Ostat­ n i raz szopkaree chodzili w czasie okupacji. �U. 26. Dziady S m i g u ś n e z Dobrej, pow. Limanowa. W y s t ę p na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizowanym przez Muzeum i m . W l . Orkana w Rabce. U . 27. „ Ż y w a szopka" ze Szczawy, pow. Limanowa. Najpopularniejsze do ostatnich lat grupy kolędnicze stanowili Żyd z B y k i e m , l u b Cygan z K o z ą ; b y w a ł o , że chodzili także razem. Ż y d m i a ł m a s k ę na twarzy, na plecach garb, ubrany b y ł w j a k i ś ciemny c h a ł a t , w r ę ­ ku trzymał torbę i „berło". Zawsze m i a ł s k ó r k ę z jeża („wszyscy go skubali, to m u s i a ł się czymś b r o n i ć " ) , cza­ sem również z jeża b r o d ę . Cygan b y ł cały wysmaro­ wany, miał psa zrobionego z k o ż u c h a , wypchanego sło­ mą, włóczył go za sobą na ł a ń c u s z k u („nóg to nie m i a ­ ło"). Byk i Koza były „ p i ę k n i e wyszykowane", z k ł a ­ piącą dolną szczęką. Z g r u p ą zawsze szła muzyka (basy, skrzypce, czasem harmonia). Podchodzili pod okno ś p i e ­ wając kolędy. J e ś l i ich zaproszono do ś r o d k a , zaczynali przedstawienie. Było ono bardzo r ó ż n e , w dużej mierze zależało od inwencji a k t o r ó w . Więc np. Ż y d w c h o d z i ł do izby wciągając Byczka, k t ó r y z p o c z ą t k u nie m ó g ł się zmieścić, n a s t ę p n i e Ż y d s p r z e d a w a ł r ó ż n e przed­ mioty, lekarstwa, zbierał s k ó r k i z zająca. Cygan wcho­ dził ciągnąc swojego „ n i b y psa", u d a w a ł , że „ t o " nie może wejść, szarpał tak, żeby poleciało na panny. Koza wchodziła do domu, wszędzie z a g l ą d a ł a , w s k a k i w a ł a na piec, na łóżko („jak zgrabny c h ł o p a k był"), b o d ł a co ładniejsze panny. Ż y d p r o s i ł o wiaderko, doił kozę l u b byczka. Cygan „ w y z g a r n i a ł " wszystkie panny w jeden kąt, po czym k o p n i ę t y przez kozę, w y w r a c a ł się na dziewczęta z w i a d r e m p e ł n y m wody. P r z y n o s i ł z d r u ­ giego pokoju ze skrzyni rzeczy gospodarza i chciał m u je sprzedawać, Żyd bił go za k r a d z i e ż . Ż y d zachwa­ lając h a n d l o w a ł byczkiem czy kozą, z w i e r z ę zdychało, Żyd je cucił odczyniając u r o k i i t p . W skład tej grupy k o l ę d n i c z e j wchodzili mężczyźni dorośli, kawalerowie i żonaci. Z d a r z a ł o się, że b y l i to mężczyźni w ś r e d n i m w i e k u . Chodzili po domach od wieczora przez całą noc. W osiedlu, k t ó r e odwiedzili, szli „za p o r z ą d k i e m " od domu do domu, nikogo nie opuszczając, żeby „ d e s p e k t u nie było". Zazwyczaj wie­ dzieli, gdzie gospodarze ich zaproszą, więc szli tam na k o ń c u . W innych domach ś p i e w a l i k o l ę d y i dawali k r ó ­ ciutkie przedstawienie t y l k o pod oknami. Tam, gdzie ich wpuszczono, po przedstawieniu t a ń c z o n o do rana. Zawsze c z ę s t o w a n o k o l ę d n i k ó w w ó d k ą i jedzeniem, a t a k ż e wynagradzano ich p i e n i ę d z m i . J e ś l i gospodarz zaprosił k o l ę d n i k ó w do izby, m u s i a ł i m oczywiście w i ę ­ cej zapłacić niż za przedstawienie pod oknami (pod oknami 10—20 zł, w domu ok. 50 zł). W C h y ż ó w k a c h jeszcze przed paroma laty chodziły takie grupy kolędnicze. Do I I w o j n y ś w i a t o w e j b y ł z w y ­ czaj, że ten sam mężczyzna przez wiele lat chodził „za Ż y d a " , „pod k o z ę " i t d . Istnieje nawet nazwa „ B a r a n ó w k a " , k t ó r a wzięła podobno swój p o c z ą t e k od prze­ zwiska „ B a r a n " , nadanego gospodarzowi, gdyż stale chodził po kolędzie „pod barana" (co świadczyłoby o uczestnictwie takiej postaci w przedstawieniu k o l ę d n i ­ czym). Gospodarz ten u m a r ł ok. 40 lat temu. Żyje na­ tomiast jeszcze mężczyzna, na k t ó r e g o wołają „ C y g a n e k od Copka", p o n i e w a ż p r z e b i e r a ł się za Cygana (mieszka na osiedlu „u Copka"). J e ś l i chodzi o ocenę sytuacji społecznej członków grupy o b r z ę d o w e j , istnieją r o z b i e ż n e zdania. Część i n ­ f o r m a t o r ó w twierdzi, że po kolędzie chodzili t y l k o l u ­ dzie biedni, druga część — że stan m a j ą t k o w y nie m i a ł ż a d n e g o znaczenia. Żyjący jeszcze członkowie tych grup czują się nieco u r a ż e n i stwierdzeniem, że chodzili, aby zarobić t r o c h ę pieniędzy. Jako główny cel p o d a j ą m o ż - 243 �liwość zabawy, r o z r y w k i , „ p o h u l a n i a " . Niewątpliwie jednak r ó w n i e w a ż n y m celem — przynajmniej u nie­ k t ó r y c h grup — było zdobycie p i e n i ę d z y . T y m bardziej że wszyscy informatorzy zgodnie t w i e r d z ą , że po k o l ę ­ dzie nie chodzili gospodarze najbogatsi ani i c h syno­ wie. W s p o m n i e ć należy jednak, że przy obsadzaniu po­ szczególnych r ó l w przedstawieniu k o l ę d n i c z y m istotne znaczenie m i a ł y zdolności aktorskie, a więc odpowiedni sposób odegrania postaci, zręczność, inwencja, u m i e ­ jętność ładnego śpiewu itp. Po I I wojnie ś w i a t o w e j ogromnie z m n i e j s z y ł a się ilość grup kolędniczych. Poza t y m organizowane są one sporadycznie, nie m a j ą ż a d n y c h cech t r w a ł o ś c i . Cel tworzenia tych grup jest w y ł ą c z n i e r o z r y w k o w y . W skład grupy w c h o d z ą t y l k o młodzi mężczyźni (18—30 lat). K o ­ lędnicy i d ą do gospodarzy, k t ó r z y ich wcześniej zapro­ s i l i ; jednego wieczoru o d w i e d z a j ą t y l k o jeden dom. Nie o t r z y m u j ą wynagrodzenia, są jedynie ugaszczani przez d o m o w n i k ó w . Muzyce p ł a c ą t a ń c z ą c y . Z m i e n i ł o się t r o ­ chę przebranie a k t o r ó w , t o w a r z y s z ą c a muzyka to akor­ deon i „bobon". W 1969 r. we w s i chodziła t y l k o jedna grupa k o l ę d ­ nicza. Charakterystyczne, że b y ł a to tzw. „ ż y w a szopka". Dawniej na terenie C h y ż ó w e k nie było takich grup. Cza­ sami jedynie przychodzili k o l ę d n i c y z „ ż y w ą s z o p k ą " z innych wsi — z Kamienicy, Szczawy, Zalesia. Była to zawsze duża grupa (ok. 20 osób), przedstawienie t r w a ł o „strasznie długo" i trzeba było i m drogo zapłacić. Do domu więc zapraszali ich nieliczni, najczęściej k r e w n i lub znajomi. I I . 28. Dziady Ś m i g u ś n e z Dobrej, pow. L i m a n o w a . W y s t ę p na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizo­ w a n y m przez Muz. i m . Wł. Orkana w Rabce 1971 r. W s p ó ł c z e s n a „ ż y w a szopka" została zorganizowana przez dwudziestokilkuletniego mężczyznę, k t ó r y pochodzi z M ł y ń c z y s k (wsi oddalonej o k i l k a n a ś c i e k i l o m e t r ó w ) , a „ożenił się do C h y ż ó w e k " . Grupa w z o r o w a ł a się na dawnych przedstawieniach pokazywanych w M ł y ń c z y skach. J e d n ą z r ó l , n a j w a ż n i e j s z ą a zarazem n a j t r u d ­ niejszą (Żyda), o d g r y w a ł c h ł o p a k z tej w s i , k r e w n y organizatora. Prócz niego w przedstawieniu wzięło u d z i a ł d z i e w i ę c i u m ł o d y c h mężczyzn (w większości k a ­ walerowie). Sytuacja materialna nie m i a ł a ż a d n e g o zna­ czenia w wyborze a k t o r ó w . W y s t ę p o w a l i t y l k o „ n a za­ proszenie". Uczestnicy t w i e r d z ą , że „ ż y w a szopka" jest ł a d n i e j s z a , „ m o ż n a coś p o k a z a ć " , dlatego w y b r a l i w ł a ­ śnie to przedstawienie. Wzięły w n i m udział n a s t ę p u ­ j ą c e postacie: czterej Pastuszkowie, Anioł, M i l i c j a n t -Hetman, k r ó l Herod, dwaj S ł u d z y - Ż o ł n i e r z e , Żyd, Ś m i e r ć , Diabeł, Cygan, Cyganka, Czarownica. P u b l i c z n o ś ć b y ł a liczna, z całego osiedla, a także s ą s i e d n i c h ; p r z y s z ł o też k i l k u w i d z ó w (znajomych) z i n ­ nych w s i . Reakcja publiczności b y ł a bardzo ż y w a , szcze­ gólnie w miejscach, w k t ó r y c h aktorzy w t r ą c a l i j a k ą ś u w a g ę dotyczącą kogoś z C h y ż ó w e k . C a ł e przedstawie­ nie, k t ó r e m i a ł o t r a d y c y j n y schemat, w y p e ł n i o n e było z a i m p r o w i z o w a n y m i ż a r t a m i i dowcipami. W ostatnim r o k u we w s i nie c h o d z i ł a ż a d n a grupa kolędnicza, z w y j ą t k i e m „ g w i a ź d z i a r z y " . Uczestnicy ze­ szłorocznego przedstawienia t w i e r d z ą , że „nie ma k t o " tego r o b i ć , organizator poprzedniej „żywej szopki" prze­ niósł się na Ziemie Zachodnie, inny członek zespołu ożenił się, jeszcze i n n e m u „coś w y p a d ł o " . Nie są zde­ cydowani, czy w p r z y s z ł y m r o k u b ę d ą p r z y g o t o w y w a ć j a k i e ś przedstawienie. Innego t y p u o b r z ę d e m k o l ę d n i c z y m jest chodzenie po domach c h ł o p c ó w z g w i a z d ą ; chodzą oni po dwóch, trzech, zbliżają się pod okna i k r ę c ą c rozświetloną g w i a z d ę ś p i e w a j ą kolędy. Jest to zwyczaj dawny, nadal p r a k t y k o w a n y , lecz nieco rzadziej. Obecnie chodzą „za g w i a ź d z i a r z y " chłopcy w w i e k u 9—12 lat, przed w o j n ą t a k ż e nieco starsi. Daje i m się za to „ze 2 złote", przed w o j n ą „z 10 groszy". Zwyczaj ten ma charakter w y ­ bitnie zarobkowy: przed w o j n ą „ g w i a ź d z i a r z a m i " b y l i synowie n i e z a m o ż n y c h gospodarzy, obecnie po prostu chłopcy, k t ó r z y chcą „ z e b r a ć t r o c h ę grosza". Podobnie w y ł ą c z n i e zarobkowy charakter m i a ł o dawniej i ma obecnie przebieranie się 6 stycznia za Trzech Króli (długie szaty, m a s k i na t w a r z y , b e r ł o w r ę k u ) i śpie­ wanie po domach kolęd z w i ą z a n y c h z t y m ś w i ę t e m . Za Trzech K r ó l i zawsze chodzili chłopcy w w i e k u szkol­ nym. Obecnie zwyczaj zanika — coraz mniej jest ta­ kich przebierańców. O b r z ę d y k o l ę d n i c z e są i l u s t r a c j ą r ó ż n e g o t y p u prze­ mian. W y s t ę p u j ą w i ę c rzadziej, z m i e n i ł się czas prak­ tykowania o b r z ę d u , zmienia się w i e k u c z e s t n i k ó w , od­ biorcy w i d o w i s k nie są p r z y p a d k o w i (miejsce w y s t ę p u jest w c z e ś n i e j uzgodnione), p o j a w i ł y się nowe obrzędy, j a k „ ż y w a szopka", a r ó w n o c z e ś n i e n i e k t ó r e stare prze­ stano k u l t y w o w a ć (szopka k u k i e ł k o w a ) , z a n i k ł y po­ działy społeczne w grupach k o l ę d n i c z y c h , stroje, maski i inne akcesoria w w i ę k s z y m niż dawniej stopniu są kupowane w mieście, a t a k ż e m a t e r i a ł , z k t ó r e g o są wyrabiane, obecnie jest często pochodzenia miejskiego. Częściowo z m i e n i ł się t a k ż e cel o b r z ę d u . Zdecydowanie zaś nie n a s t ą p i ł a zmiana płci w skła­ dzie grup o b r z ę d o w y c h . Zawsze a k t o r a m i b y l i i są obecnie mężczyźni l u b chłopcy, bez w z g l ę d u na to, czy rola jest kobieca, czy m ę s k a . Na pytanie, dlaczego ko­ biety nie chodzą po kolędzie, z r e g u ł y pada odpowiedź w rodzaju: „gdzie by t a m baby chodziły", „ludzie by się ś m i a l i " i t p . W jednej z pobliskich w s i natomiast 244 �(Lubomierz) w skład grupy kolędniczej „ ż y w a szopka" wchodzi dziewczyna, g r a j ą c a r o l ę A n i o ł a i Ż o n y Heroda. Cel przedstawienia tak przygotowanego b y ł jednak zde­ cydowanie odmienny, z m i e n i ł a się z u p e ł n i e jego f u n k ­ cja, p o n i e w a ż b y ł pokazywany na konkursie l u d o w y c h obrzędów dorocznych, organizowanych przez Muzeum im. W ł a d y s ł a w a Orkana w Rabce. Podobne p r z e o b r a ż e n i a , j a k w o b r z ę d a c h k o l ę d n i ­ czych, m o ż n a też z a o b s e r w o w a ć w zwyczaju „chodzenia po śmiguście". W C h y ż ó w k a c h w P o n i e d z i a ł e k W i e l k a ­ nocny chodzili p r z e b i e r a ń c y dwojakiego rodzaju: „ d z i a ­ dy ś m i g u ś n e " i Cyganie. B y l i to w y ł ą c z n i e młodzi m ę ż ­ czyźni; najczęściej kawalerowie, ale nieraz t a k ż e ż o ­ naci. Dziad w k ł a d a ł „ s t a r g a n e spodnie", serdak w ł o s e m na wierzch, nogi o w i j a ł słomą, nieraz t a k ż e cały się opasywał p o w r ó s ł a m i , na t w a r z y m i a ł m a s k ę , n a j c z ę ­ ściej z baraniego k o ż u s z k a , na g ł o w i e w y s o k ą c z a p k ę słomianą, z a k o ń c z o n ą trzema s ł o m i a n y m i warkoczami, p r z y b r a n ą w s t ą ż k a m i z czerwonej k r e p i n y . W r ę k u k i j i koszyk o w i n i ę t y słomą, czasami też specjalnie zro­ biona sikawka. Niekiedy D z i a d o w i t o w a r z y s z y ł a Dziadówka, podobnie ubrana, lecz w s p ó d n i c y . Niosła na r ę k u l u b na plecach dziecko — k u k ł ę ze szmat. Cyganie też chodzili w maskach, czasem uczernieni sadzami l u b w ę g l e m . „ J a k z m y ś l n y kawaler b y ł " , to twarz p r z y k r y ł c i e n k ą s k ó r k ą , w y s m a r o w a n ą czasem m a z i d ł e m z tłuszczu i sadzy l u b p a s t ą do b u t ó w i po­ tem „ w y c a ł o w a ł panny". Cyganka, tak j a k D z i a d ó w k a , niosła dziecko, często m i a ł a w i e l k i brzuch. Czasami towarzyszył i m „ z i a n d a r " , po I I wojnie ś w i a t o w e j za­ mieniony na M i l i c j a n t a . Gdy Cygan l u b Cyganka coś ukradli, M i l i c j a n t i c h gonił, ł a p a ł , b i ł i t p . S m i g u ś n i c y zaczynali chodzić po domach o świcie, czasem jeszcze w nocy, k o ń c z y l i około godziny 9—10. Z a r ó w n o Dziady j a k i Cyganie podchodzili pod okno, czasami wchodzili do izby. Dziady „ t u r c z a ł y " ( t r r r r r r ) , prosiły o jajeczko. Domownicy, szczególnie d z i e w c z ę t a , polewali ś m i g u ś n i k ó w w o d ą , a s m i g u ś n i c y d o m o w n i ­ ków. J e ś l i było ciepło, to Dziad czy Cygan w c i ą g a ł k o ­ biety do rzeki; „ w y h u l a ł się z n i ą po wodzie", dziew­ czyna p r ó b o w a ł a ś c i ą g n ą ć m u m a s k ę , żeby r o z p o z n a ć , kto się p r z e b r a ł . Cyganie u d a w a l i , że k r a d n ą , Cygan bił C y g a n k ę , potem nad n i ą p ł a k a ł , czasem Cyganka kładła się do łóżka i u d a w a ł a , że rodzi. „ P r z e d s t a w i e ­ nie" zależało oczywiście od p o m y s ł o w o ś c i ś m i g u ś n i k ó w . „Największą r a d o ś ć " s m i g u ś n i c y m i e l i , gdy domow­ nicy jeszcze spali. J e ś l i d r z w i nie b y ł y z a m k n i ę t e , to polewali ich na łóżkach. „ J a k panny b y ł y zuchowate" i wcześniej wody n a n i o s ł y , to p o w y l e w a l i , „ n i e r a z po kolana wody w izbie b y ł o " . „Robili despety, w y b r y k i " , np. k i e d y ś p o p r z e w i ą z y w a l i psy z jednego osiedla na drugie. „ U ś m i a ł się człowiek, m ł o d y był, to go cie­ szyło". Ś m i g u ś n i k o m dawano j a j k a — z a r ó w n o Dziadom, jak i Cyganom. Z r e s z t ą o n i w c h o d z ą c do domu l u b pod oknami m ó w i l i : „ m o j a gosposiu, dajcie m i też jajeczko". Potem dzielili się t y m i j a j k a m i l u b w s p ó l n i e s m a ż y l i („mieli m y ś w i ę t a " ) . Nie wszystkie grupy jednak zbie­ r a ł y jajka, n i e k t ó r z y „ t y l k o dla hecy szli", niosąc ze sobą dziurawy koszyk. K i l k a l a t temu jeden z m i e s z k a ń c ó w w s i (pracu­ jący sezonowo pod K r a k o w e m ) w p r o w a d z i ł zwyczaj przebierania się w P o n i e d z i a ł e k Wielkanocny za Diabła, k t ó r y t o w a r z y s z y ł Cyganom i M i l i c j a n t o w i . Obecnie coraz, mniej jest ś m i g u ś n i k ó w i chodzą co­ raz rzadziej. Zdecydowanie zanika zarobkowa funkcja obrzędu, w y b i j a się natomiast — dawniej zresztą r ó w ­ nież bardzo istotna — funkcja zabawowa. Z a n i k ł a na- I I . 29. Dziady Ś m i g u ś n e . Dobra, pow. Limanowa, 1912 r. tomiast j u ż zupełnie magiczna rola o b r z ę d u ; pozosta­ łości jej m o ż n a dostrzec w wypowiedzi 62-letniego i n ­ formatora: „ d a w n i e j j a k nie było Dziada po śmiguście, to j u ż b y ł zły rok", przewidywano wtedy nieurodzaj. Jak w s p o m n i a ł a m , p o j a w i a j ą się teraz nowe postacie w ś r ó d ś m i g u ś n i k ó w , zmienia się nieco ich ubiór i akce­ soria o b r z ę d o w e (maski kupne, obok drewnianych sika­ wek p o j a w i ł y się żelazne). Natomiast tak j a k przy ob­ r z ę d a c h k o l ę d n i c z y c h , nie z m i e n i ł a się płeć uczestników. Tendencje do zaniku p o d z i a ł u uczestnictwa w e d ł u g płci w y k a z u j ą takie zwyczaje, j a k święcenie palm w Niedzielę P a l m o w ą czy ziela w dzień M a t k i Boskiej Zielnej. Wykonanie i zaniesienie palmy do kościoła należało tradycyjnie do mężczyzn, szczególnie zajmowali się t y m kawalerowie, jeśli jednak nie było w domu c h ł o p a k ó w , to gospodarz l u b ojciec gospodarza. Palma b y ł a zrobio­ na z g a ł ą z e k wierzby z baziami („bagniota", „ p a l m y " ) , p r z y w i ą z a n y c h do długiego k i j a , u góry ozdobiona p ę ­ k i e m trzciny wodnej. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m dla ozdoby dodawano k i l k a sztucznych k w i a t k ó w i p ę k w s t ą ż e k , p o c z ą t k o w o z kolorowej bibuły, po I I wojnie ś w i a t o w e j najczęściej jedwabnych. Całość b y ł a o k r ę c o n a biczem konopnym l u b l n i a n y m , a od lat dwudziestych zaczęto t a k ż e u ż y w a ć b a t ó w rzemiennych. Bazie zry­ w a l i chłopcy „po miedzach" l u b hodowali specjalnie przy domach; t r z c i n ę kupowano na targach w Dobrej, Skrzydlnej l u b L i m a n o w e j . Palmy b y ł y różnej długości, od pół metra do ok. 4 m. I m w i ę k s z e , t y m piękniejsze, powszechnie więc kawalerowie starali się, by sięgały tęczy w kościele. I s t n i a ł o coś w rodzaju w s p ó ł z a w o d n i c t w a , kto zrobi p i ę k n i e j s z ą . „ C z y m k t o m a wyższą, to honorniejsze". Starsi gospodarze nieśli palmy k r ó t k i e , „takie że pod 245 �p a z u c h ę w e ź m i e " , „gdzie by stary takie duże niósł". W okresie Polski Ludowej coraz więcej m ł o d y c h m ę ż ­ czyzn „wstydziło s i ę " iść z p a l m ą do kościoła, r o b i l i je mniejsze, często jedynie pod naciskiem starszej gene­ racji. Obecnie bardzo niewielka ilość m ł o d y c h mężczyzn niesie p a l m ę . Zazwyczaj r o b i ą to starsi gospodarze lub m a ł e chłopaczki; gdy chłopiec kończy szkołę podstawo­ wą, przestaje nosić p a l m ę , a nieraz i w c z e ś n i e j . Zdarza się też, że niosą p a l e m k ę (małą wtedy i raczej skromnie zdobioną) starsze kobiety l u b m a ł e dziewczynki. Coraz mniej jest w a ż n e , k t o niesie p a l m ę i j a k ona w y g l ą d a . Starsze pokolenie zachowuje dawny zwyczaj dla celów magicznych l u b dla tradycji. Młodsze — najczęściej ze w z g l ę d u na ojca czy m a t k ę . Oprócz — j a k j u ż w s p o m n i a ł a m — zanikania na­ kazu p r a k t y k o w a n i a o b r z ę d u przez mężczyzn, w y r a ź n y jest t u proces przemian a k c e s o r i ó w , czyli w t y m w y ­ padku samej palmy. Z n a j w i ę k s z ą dbałością palmy r o ­ bione b y ł y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Obecnie sam zwyczaj jest jeszcze ż y w y , ale w c a ł y m kościele t y l k o k i l k a palm jest rzeczywiście wysokich. Zanika też powoli zespół w i e r z e ń z w i ą z a n y c h z ma­ gicznymi t r e ś c i a m i obrzędu. Po p r z y j ś c i u do domu p a l ­ m ą uderzano k r o w y , „żeby się d a r z y ł y " . Biczem, k t ó r y m palma b y ł a o w i ą z a n a , w y p ę d z a n o pierwszy raz b y d ł o na pastwisko, żeby „nie s k a k a ł o bardzo, nie gziło się", żeby nic się nie stało b y d l ę c i u ani pasterzowi. Batem t y m robiono też k r z y ż przed k o n i e m za k a ż d y m razem, gdy gdzieś m i a ł j e c h a ć . W W i e l k ą S o b o t ę „ g ł o w i o n k i " z palmy wielkanocnej opalano w p o ś w i ę c a n y m ogniu koło kościoła, po czym robiono z nich k r z y ż y k i , d o d a j ą c trzciny i kwiatuszek l u b w s t ą ż k ę . K r z y ż y k i te w k ł a d a n o w pola, gdzie były zasiane oziminy; m i a ł y one powstrzy­ m y w a ć burze i grady, a t a k ż e s p r a w i a ć urodzaj. W W i e l ­ k ą Sobotę wieszano t a k ż e m a ł e k r z y ż y k i z p a l m na szczycie domu l u b nad drzwiami, by c h r o n i ć dom przed piorunem, przed p o ż a r e m („nic nie ma mocy, bo k r z y ż y k poświęcony", „ k t o m a dom pod s ł o m ą l u b pod gontem, to r o b i k r z y ż y k i ; m y w zeszłym r o k u p o k r y l i ś m y dach eternitem, to j u ż nie musimy"). K a w a ł e c z e k palmy (lub ziela święconego 15 V I I I ) k ł a d ł o się pod p i e r w s z ą skibę. Większość z p o w y ż s z y c h p r a k t y k jest przez star­ szych gospodarzy nadal stosowana, a często t a k ż e przez ś r e d n i e pokolenie, t y l k o z mniejszym przekonaniem l u b zupełnie bez w i a r y w s k u t e c z n o ś ć zabiegów. Natomiast młodzi rzadko je stosują, w i e l u m ł o d y c h w w i e k u 15— 20 lat w ogóle z w y c z a j ó w tych nie zna. O ile robienie i zanoszenie p a l m wielkanocnych do kościoła należało do mężczyzn, o tyle zbieranie r o ś l i n i zanoszenie i c h do ś w i ę c e n i a w dzień M a t k i Boskiej Zielnej (15 sierpnia — W n i e b o w z i ę c i e M B ) — do k o ­ biet. M o ż e m y t u o b s e r w o w a ć t a k i sam proces zmian stosunku ludności do zwyczaju. Dawniej „ziele" do po­ ś w i ę c e n i a niosła dziewczyna; gdy nie b y ł o w domu pan­ ny — kobieta z a m ę ż n a . Dodatkowo m a l u t k i e bukieciki p r z y g o t o w y w a ł o się dla k i l k u l e t n i c h dziewczynek, jeśii chciały też nieść ziele. Obecnie (od ok. 20 lat) dziew­ częta w s t y d z ą się iść z zielem, czasem k t ó r a ś w e ź m i e tylko kwiatek. „ O c i p k ę " (snopeczek ziół) niosą kobiety starsze i w ś r e d n i m w i e k u , czasem k i l k a r o ś l i n e k niesie m a ł y chłopiec. W skład „ziela" w c h o d z ą rozmaite zioła, z k t ó r y c h najważniejszymi mają być: „zwonek" (dziurawiec), „ w r o t y c " , „ m a r u n k a " . Dodaje się po k i l k a k ł o s ó w wszystkich zbóż (czasami w y ł ą c z a j ą c owies, k t ó r y ś w i ę ­ ci się w drugi dzień ś w i ą t Bożego Narodzenia), liście kapusty, n a t k ę ziemniaka i t d . Do przystrojenia u ż y ­ wa się „geronije", ostatnio t a k ż e inne k w i a t y ogrodowe 246 30 (goździki, nagietki, b r a t k i , p i w o n i e itp.). Dodawano też j a b ł k a ( k t ó r e w powrotnej drodze z kościoła kawalero­ wie u s i ł o w a l i z a b i e r a ć pannom z b u k i e t ó w ) . Do „ziela" m o ż n a d o d a ć wszystkie r o ś l i n y ; „ k a ż d a trawa woła u r w i j mnie, oświeć mnie", ale „ t r z e b a by było w oktuszy na plecach nieść lub furą wieźć". K a ż d a z polnych r o ś l i n m i a ł a zastosowanie w lecz­ nictwie l u b w e t e r y n a r i i , lecz nawet stare kobiety nie­ wiele j u ż p a m i ę t a j ą . Powszechnie znane jest stosowa­ nie „ w r o t y c u " — po ocieleniu k r o w y do okadzenia jej i zaparzonego do picia („by nic złego jej się nie stało"), stosowanie „ z w o n k a " i p i o ł u n u — na żołądek, „marunki uwarzonej z tłuszczem, gdy się k t o oberwie", babki na rany. N i e k t ó r e kobiety znają przeznaczenie także in­ nych ziół; częściowo ma ono charakter racjonalny, częściowo magiczny. Inne magiczne zastosowanie ziela, obecnie także za­ n i k a j ą c e , to stawianie b u k i e t u po przyjściu z kościoła do kapusty, „ b y dobrze rosła", w k ł a d a n i e pod pierwszą skibę, rzucanie na ogień, gdy nadchodzi burza („ziele jest potrzebne, bo j a k p r z y c h o d z ą burze straszne, to ziele rzuca się na ogień; M a t k a Boska dzisiaj do nieba w s t ę p o w a ł a , to wszystkie c h m u r y może rozpędzić"). Zwyczajem odmiennego t y p u b y ł y „ m a j ó w k i " ; przez cały maj wieczorami schodzili się ludzie pod kaplicz­ k a m i i ś p i e w a l i pieśni do M a t k i Boskiej oraz odmawiali l i t a n i ę . G ł ó w n i e p r z y c h o d z i ł y kobiety, ale mężczyźni t a k ż e b r a l i u d z i a ł w m a j ó w k a c h . M a j ó w k i obok roli k u l t o w e j s p e ł n i a ł y t a k ż e r o l ę zwyczaju towarzyskiego, b y ł y miejscem s p o t k a ń dziewczyn i c h ł o p a k ó w ; „ka­ walerowie przychodzili do towarzystwa", „wszystkie panny leciały na m a j ó w k ę , potem c h ł o p a k i przychodzili, ś m i a l i się, zabawy były". W m a j u f i g u r k i przystrajano szczególnie bogato: j e d l i n ą , sztucznymi k w i a t a m i , czasem ustawiano pod k a p l i c z k ą m ł o d e brzózki. �П. 30, 31. Maska d i a b ł a ś m i g u ś n e g o , w y k . przed laty S. S m o l e ń , C h y ż ó w k i . kilku Po ostatniej wojnie zwyczaj zaczął z a n i k a ć . Obecnie jeszcze kobiety zbierają się czasami pod kapliczkami, ale nie jest to zwyczaj powszechny a n i codziennie p r a k ­ tykowany. W dużo w i ę k s z y m stopniu natomiast l u d n o ś ć wsi (szczególnie kobiety) bierze u d z i a ł w n a b o ż e ń s t w a c h majowych, zwłaszcza jeśli odległość od kościoła nie jest zbyt duża. N a b o ż e ń s t w a majowe cieszą się we w s i dużą popularnością, w p r z e c i w i e ń s t w i e do czerwcowych czy październikowych. Jeden z nielicznych z w y c z a j ó w ż y w o t n y c h , r o z w i j a ­ jących się; zwyczajów, w k t ó r y c h dostrzec m o ż n a stale wprowadzane nowe elementy, to stawianie choinki. Oczywiście związane to jest z p o p u l a r n o ś c i ą zwyczaju na terenie całej Polski. Fierwsze choinki we w s i stawiane b y ł y w latach dwudziestych przez i n t e l i g e n c j ę w i e j s k ą , przede wszyst­ kim przez nauczycieli. Powszechnie zwyczaj ten p r z y j ą ł się po I I wojnie ś w i a t o w e j . Choinka, zwana w C h y ż ó w ­ kach „drzewkiem", w y p a r ł a w c z e ś n i e j s z ą „podłaźniczkę". Podłaźniczka to w i e r z c h o ł e k j o d e ł k i wieszany czubkiem na dół nad stołem w i g i l i j n y m . U d o ł u wieszano k u l ę z opłatków, tzw. „ ś w i a t " (sporadycznie nazywany też „niebem"). Poza t y m p o d ł a ź n i c a przystrojona b y ł a t y l k o jabłkami i k ó ł k a m i w y c i ę t y m i z kolorowych o p ł a t k ó w . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m przyozdabiano czasem pod­ łaźniczkę k w i a t k a m i z b i b u ł k i („wielkie mecyje były, że kilka k w i a t k ó w na podłaźniczce"). Z a r ó w n o p o d ł a ź ­ niczka, jak i choinka zawsze b y ł y z jodły, nigdy ze świerka; jodełka u w a ż a n a jest za p i ę k n i e j s z e drzewo. Jedno uzasadnienie wieszania podłaźniczki, to: „z dziadka pradziadka ten zwyczaj". Sporadycznie zda­ rza się inne, np. „podłaźniczka jest na t a k ą p a m i ą t k ę , że się Pan Jezus narodził, a w stajence też b y ł y k r z a k i " , „podłaźniczka d a w a ł a scęście w domu cy j a k " . Spotykało się we w s i t a k ż e p o d ł a ź n i c z k i s ł o m i a n e , lecz nie był to zwyczaj miejscowy i nie spopularyzo­ wał się. Gdy zaczęto s t a w i a ć c h o i n k ę , to na ogół nie wiesza­ no już podłaźniczki. A l e w n i e k t ó r y c h domach przez jakiś czas obie te formy w s p ó ł i s t n i a ł y . D u ż o częściej natomiast zdarzało się, że stawiano c h o i n k ę , a r ó w n o ­ cześnie robiono „ ś w i a t " i wieszano go u p u ł a p u . Spotka­ łam też dom, w k t ó r y m jeszcze 5 lat t e m u wieszano podłaźniczkę. Gospodyni twierdzi, że nie ma miejsca na drzewko. Charakterystyczne, że w rodzinie tej nie ma małych dzieci. Obecnie choinki ubierane są przede w s z y s t k i m „bajkami", które podobno zaczęły się p o j a w i a ć j u ż przed samą ostatnią wojną (kupowane w ż y d o w s k i c h sklepach w Dobrej) i służyć jako ozdoba p o d ł a ź n i c z e k . P r ó c z baniek na choince wiesza się cukierki, j a b ł k a , nieraz orzechy w srebrnych papierkach, ł a ń c u s z k i z koloro­ wego papieru, ciasteczka, nadal o p ł a t k i , ostatnio „włosy anielskie". Poza t y m czasami postacie a n i o ł k ó w w y c i ę t e z papieru przez dzieci, k ł a d z i e się k a r t k i pocztowe, k t ó ­ re przesyła rodzina z ż y c z e n i a m i , p r z e d s t a w i a j ą c e żłobek czy inne sceny z w i ą z a n e ze ś w i ę t a m i Bożego Narodzenia. Choinka stoi w izbie do Trzech K r ó l i , a czasami (o ile igiełki nie oblatują) do M a t k i Boskiej Gromnicz­ nej — „pokąd się ś p i e w a k o l ę d y " . Tak samo było z pod­ łaźniczka. W Chyżówkach wiele jest o b r z ę d ó w o charakterze magicznym; funkcja magiczna jest albo w y ł ą c z n ą , albo jedną z wielu. K a ż d a p r a k t y k a magiczna zresztą jest 31 mniej l u b bardziej p o w i ą z a n a z c a ł y m zespołem w i e ­ rzeń i o b r z ę d ó w , d o t y c z ą c y c h o k r e ś l o n e g o dnia czy okresu. P o d a w a ł a m wyżej j u ż n i e k t ó r e zwyczaje, k t ó ­ r y c h cel ma w y r a ź n i e magiczny charakter, np. stawia­ nie w polach k r z y ż y k ó w z p a l m czy okadzanie k r o w y . Dalszym p r z y k ł a d e m jest zwyczaj o b w i ą z y w a n i a drzew owocowych przed ś w i t e m w dzień św. Szczepana. Po­ w r ó s ł a do o w i ą z a n i a robiło się z nieomłóconego snopka owsianego przyniesionego do domu przed wieczerzą wigilijną. Drzewa w ten sposób o b w i ą z a n e „lepiej r o ­ dzą". Zwyczaj ginie, zanika motywacja magiczna, np. jeden ze starszych gospodarzy, do ostatnich lat w y k o ­ n u j ą c y ten zabieg, twierdzi, że j u ż teraz m u się nie chce chodzić po śniegu. „ T o t y l k o dla p t a s z k ó w , żeby sobie d z i u b a ł y — drzewa r o s n ą i bez tego". Inny infor­ mator u w a ż a , że zwyczaj m i a ł sens, gdy przy domu rosło k i l k a drzewek. Obecnie n i e k t ó r z y gospodarze m a j ą „po 100 i 150 (we wsi — j a k i w c a ł y m regionie — w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w ogromnym stopniu roz­ w i n ę ł o się sadownictwo), to by musieli cały dzień o w i ą ­ zywać". Starsi gospodarze, w r a c a j ą c z kościoła z p o ś w i ę c o ­ n y m owsem w dzień ś w . Szczepana, szli na swoje pole, jeśli b y ł o zachwaszczone, posypywali je m ó w i ą c : „Ucie­ kaj diable z ostem, bo idzie ś w i ę t y Szczepan ze ś w i ę c o ­ n y m owsem". J e ś l i w i e r z y ć wypowiedziom informato­ r ó w , to zabiegi te nie są j u ż praktykowane (często o k r e ś l a n e są jako głupie). Do dziś natomiast ogromna większość gospodarzy święci owies i dodaje go do ziarna przeznaczonego na siew, żeby b y ł urodzaj. Inne zabiegi magiczne, to np. jedzenie j a b ł e k ś w i ę ­ conych w dzień ś w . Błażeja jako ś r o d e k zapobiegający bólowi g a r d ł a , mycie się w potoku w Wilię rano, żeby b y ć z d r o w y m przez cały rok. M y l i się t a k ż e ludzie chorzy, gdyż woda m i a ł a działać wtedy t a k ż e jako le- 247 �karstwo; po u m y c i u chory z o s t a w i a ł przy rzece s t a r ą koszulę, odchodząc nie oglądał się, bo choroba m o g ł a b y się p o w t ó r z y ć . Był też zwyczaj mycia się w wodzie, do k t ó r e j wrzucano srebrne p i e n i ą d z e , a po wojnie po prostu bilon, żeby b y ć „ j a k ten p i e n i ą d z zdrowy". W Boże Narodzenie z kościoła do domu „chłop s t a r a ł się przyjść przed b a b ą , żeby b y ł chytrzejszy przez cały rok", w Nowy Rok dawano b y d ł u specjalnie pieczone placuszki, „żeby na t y m r o k u w i ę d ł o się szczęśliwie". Przed wieczerzą wigilijną k ł a d z i o n o pod stół r ó ż n e ż e ­ lazne przedmioty, np. części p ł u g a , „żeby p r z y o r a ć k o ­ m u ś k a w a ł e k pola", części wozu, m ł o t e k , s i e k i e r ę . W Bo­ że Narodzenie nie zamiatano izby, bo to „wielkie ś w i ę ­ to", a poza t y m m o ż n a w y m i e ś ć z domu całe bogactwo. W Wigilię, Boże Narodzenie, Nowy Rok, a szczególnit w Szczepana b y ł zwyczaj sypania owsem po izbie, „posuło się owsem po garnkach, po stole, po wszystkim, żeby dużo tego chleba było". Chleb ze stołu wigilijnego jedzono po k a w a ł e c z k u k a ż d e g o dnia od W i g i l i i do N o ­ wego Roku, żeby z a p e w n i ć sobie urodzaj. Po wieczerzy w i g i l i j n e j dzieci p r z y n o s i ł y do izby drzewo, żeby grzyby się rodziły. P r z y k ł a d y m o ż n a by m n o ż y ć . Z a b i e g ó w magicznych jest masa. Są t o zabiegi dwojakiego rodzaju: o charak­ terze z a p o b i e g a j ą c y m i m a j ą c e na celu spowodowanie czegoś -— urodzaju, zdrowia, p i e n i ę d z y i t p . Bardzo wiele tych p r a k t y k żyje już t y l k o w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w , inne są nadal stosowane. Różne są przyczyny p r a k t y k o ­ wania z a b i e g ó w magicznych. Część m i e s z k a ń c ó w w s i , w szczególności starszych, nadal wierzy w ich skutecz' ność, i n n i w y k o n u j ą je dla zachowania t r a d y c j i (jeśl' nic nie stanie akurat na przeszkodzie i jeśli w odpo­ wiednim momencie p a m i ę t a j ą o zwyczaju), jeszcze i n n i t r a k t u j ą n i e k t ó r e p r a k t y k i magiczne zabawowo (np. m y ­ cie się w wodzie z p i e n i ę d z m i ) . Jeżeli przy czynności magicznej w y k o r z y s t y w a n y jest przedmiot p o ś w i ę c o n y , wtedy dla w i e l u m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k w y s t a r c z a j ą c ą m o t y w a c j ą w y k o n y w a n i a zabiegu jest stwierdzenie: „bo to p o ś w i ę c o n e " ; dotyczy to ogromnej ilości p o c z y n a ń . Wreszcie zdarza się też często, że zwyczaj p r a k t y k u j e się w y ł ą c z n i e ze w z g l ę d u na ojca, m a t k ę czy i n n ą star­ szą osobę. Nieco odmiennie przedstawia się stosunek ludzi do wróżb, szczególnie z w i ą z a n y c h z okresem Bożego Na­ rodzenia. Wróżby w dziedzinie spraw osobistych, z w ł a s z ­ cza zamążpójścia czy ożenku, nadal są często praktyko­ wane przez m ł o d y c h , ale j u ż w y ł ą c z n i e jako zabawa okazja do ż a r t ó w , zalotów. Natomiast w r ó ż b y dotyczące urodzaju, chowu b y d ł a czy owiec —• znane są tylkb w starszym pokoleniu i nawet przez ftie niezbyt często dokonywane. Przepowiadanie pogody na n a d c h o d z ą c y rok (z d n i od Ł u c j i do Bożego Narodzenia, a czasem do Trzech Króli) jest nadal praktykowane, i to z a r ó w n o przez starsze, j a k i ś r e d n i e pokolenie. Wierzenia dotyczące c u d ó w i d z i w ó w , np. że woda w noc wigilijną zamienia się w wino, że b y d ł o w Wigilię o północy m ó w i l u d z k i m głosem, że leszczyna wtedy k w i t n i e (jakby k t o ś to zobaczył, s p o t k a ł o b y go szczęście), a pewien gatunek t r a w p ł y n i e pod p r ą d w g ó r ę rzeki, że w W i e l k ą Niedzielę skarby zakopane w ziemi otwie­ r a j ą się — są przytaczane j a k o legendy, opowieści b a b k i czy dziadka. N i e w i e l u nawet starszych ludzi wierzy w ich p r a w d z i w o ś ć . Przemiany w obrzędowości p r z e j a w i a j ą się t a k ż e w zmianie osoby p r a k t y k u j ą c e j zwyczaj (pod w z g l ę d e m wieku, płci, pozycji rodzinnej), np. dawniej przyniesie­ nie snopka owsianego do izby przed w i e c z e r z ą w i g i l i j n ą n a l e ż a ł o do gospodarza, obecnie nie ma ż a d n e g o zna­ 248 czenia, k t o to r o b i ; niejednokrotnie zresztą w ogóle za­ rzucono ten zwyczaj. M o ż n a r ó w n i e ż z a u w a ż y ć zmiany formalne, prze­ j a w i a j ą c e się w zmianie p o t r a w o b r z ę d o w y c h , np. w i g i ­ l i j n y c h . P o t r a w y tradycyjne to k r u p y , grzyby, karpiele (brukiew), ziemniaki, galas (kompot), groch, k w a ś n i c a . Są one częściowo rugowane (szczególnie karpiele) na rzecz nowych, dawniej nie znanych (przede wszystkim ryby). Oczywiście z w i ą z a n e to jest w pierwszym rzędzie ze wzrostem z a m o ż n o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . Bardzo c i e k a w y m zjawiskiem jest wprowadzenie nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h z a n i k a j ą c y c h . P r z y k ł a d podaję z s ą s i e d n i e j w s i (Szczawa), p o n i e w a ż jest on niezwykle charakterystyczny. Zwyczaj chodzenia z szop­ k ą k u k i e ł k o w ą jest w Szczawie jeszcze ż y w y , ale w y ­ kazuje silną t e n d e n c j ę z a n i k a j ą c ą . W ś r ó d k u k i e ł e k jed­ nej z szopek znajduje się „ i n w a l i d a wojenny spod Monte Cassino". Z r o z u m i a ł e , że nie jest to p o s t a ć trady­ cyjna. Tradycyjne o b r z ę d y doroczne w C h y ż ó w k a c h za­ n i k a j ą , jedne szybciej, inne wolniej, bardzo nieliczne w y k a z u j ą tendencje rozwojowe. P r z y c z y n ą tego są głę­ bokie p r z e o b r a ż e n i a , j a k i e zaszły w życiu gospodarczym, s p o ł e c z n y m i k u l t u r a l n y m . D u ż y w p ł y w na zanikanie o b r z ę d u l u b jego zachowanie m a kościół. Proboszcz, k t ó r y w parafii w J u r k o w i e przebywa j u ż ponad 40 lat, m a we w s i ogromny autorytet; ze w z g l ę d u na funkcję, k t ó r ą sprawuje, a t a k ż e po prostu jako człowiek. Ksiądz przyznaje, że z n i e k t ó r y m i zwyczajami walczył świa­ domie, np. z chodzeniem po kolędzie, p o n i e w a ż zawsze z w i ą z a n a b y ł a z t y m „ p o h u l a n k a " , przykre w y b r y k i , g ł u p i e ż a r t y . Poza t y m s t a r a ł się w p ł y n ą ć na parafian (co m u się udało), by nie zaczynali chodzić po kolędzie w dzień Bożego Narodzenia, t y l k o dopiero na Szczepana. I n n y zwyczaj, przeciw k t ó r e m u k s i ą d z w y s t ę p o w a ł , to sypanie owsem w kościele na ś w . Szczepana. Jeszcze po ostatniej w o j n i e po mszy ś w . w kościele było pełno ziarna („po kostki"); trudno je potem w y s p r z ą t a ć , skut­ k i e m czego lęgły się myszy i niszczyły szaty liturgiczne. Obecnie parafianie sypią jedynie „ p a r ę ziarnek" (kilka garści). N i e k t ó r e o b r z ę d y są z kolei przez kościół po­ pierane, np. ś w i ę c e n i e ziół 15 sierpnia, bo „wyrażają one cnoty M a t k i N a j ś w i ę t s z e j " , kościół modli się, by zioła b y ł y skuteczne j a k o lekarstwa. Pewien w p ł y w na p r z e o b r a ż e n i a obrzędowości tra­ dycyjnej m i a ł a też szkoła, oczywiście stale wzrastające k o n t a k t y z miastem, w ogromnej mierze migracje. Tak­ że ś r o d k i masowego przekazu, j a k radio (na baterie, z n a j d u j ą c e się w ponad 50% d o m ó w ) , prasa, telewizja ( o g l ą d a n a przez m ł o d y c h , a w dolnej części wsi także przez ś r e d n i e pokolenie — w J u r k o w i e lub w zelektry­ fikowanych osiedlach C h y ż ó w e k ) . Nie należy też za­ p o m i n a ć , że stosunek ludzi do o b r z ę d o w o ś c i jest często s p r a w ą i n d y w i d u a l n ą , z a l e ż n ą od p s y c h i k i i stopnia rozwoju u m y s ł o w o ś c i . Na z a k o ń c z e n i e k i l k a spostrzeżeń. Wydaje m i się, że silniejsza w i a r a w r ó ż n e g o t y p u p r a k t y k i magiczne, opowiadania o duchach, czarownicach i t p . występuje w rodzinach bardziej z w i ą z a n y c h z pasterstwem niż reszta w s i , w rodzinach, w k t ó r y c h zawód bacy był przekazywany z ojca na syna aż do c h w i l i obecnej. I n n a uwaga dotyczy stosunku do o b r z ę d ó w mieszkańców g ó r n e j i dolnej części w s i . O k r e ś l e n i a „ g ó r n a " i „dolna" część w s i p r z y j ę ł a m umownie, gdyż nie da się oczy­ wiście p r z e p r o w a d z i ć ż a d n e j granicy pomiędzy nimi. Otóż o b r z ę d y k o l ę d n i c z e w s p ó ł c z e ś n i e praktykowane są w g ó r n e j części w s i . Za Stary i N o w y Rok oraz za św. M i k o ł a j a przebierali się chłopcy z g ó r n y c h osiedli, naj­ wyższe p a l m y r ó w n i e ż przez nich są robione. Być może �przyczyną tego bardziej aktywnego stosunku do o b r z ę ­ dów jest w i ę k s z a odległość od gospody (w Dobrej czy cd niedawna w J u r k o w i e ) , od telewizji, k l u b u i t p . Wielokrotnie p r o w a d z ą c w C h y ż ó w k a c h badania spotykałam się z s y t u a c j ą , w k t ó r e j m ł o d y c h ł o p a k czy dziewczyna, b ę d ą c ś w i a d k i e m mojej rozmowy z rodzi­ cami lub dziadkami, pierwszy raz w życiu słyszeli opo­ wieść o dawnych zwyczajach rodzinnej wsi. Nieraz natomiast u z u p e ł n i a l i t ę (relację w i a d o m o ś c i a m i u s ł y s z a ­ nymi pirzez radio. Na podstawie dotychczasowych b a d a ń w C h y ż ó w ­ kach nie z g o d z i ł a b y m się z hipotezą, w y s u n i ę t ą co prawda przy badaniach o b r z ę d ó w r o l n i c z y c h , jakoby w pierwszym r z ę d z i e z a n i k a ł y zwyczaje stosowane i n ­ dywidualnie, m a j ą c e na celu dobro jednego gospodar­ stwa, na k t ó r e nie m i a ł y w p ł y w u sankcje o p i n i i spo­ łecznej. Np. niemal powszechny jest do dziś w C h y ż ó w ­ kach zwyczaj kropienia w o d ą ś w i ę c o n ą p ł u g a z k o n i e m przy pierwszej orce, w k ł a d a n i e p o ś w i ę c o n e g o ziela pod pierwszą skibę i t p . 5 W zupełnie inny sposób niż o b r z ę d o w o ś ć t r a d y ­ cyjną należy r o z p a t r y w a ć zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i ę ­ tami p a ń s t w o w y m i , organizacji s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h , szkolnymi, o k o l i c z n o ś c i o w y m i . Nie m o ż n a oczywiście o b s e r w o w a ć przemian, jakie zachodziły w sposobie obchodzenia ś w i ą t p a ń s t w o w y c h na przestrzeni całego omawianego okresu. Nie u d a ł o m i się niestety z e b r a ć ż a d n y c h danych o ś w i ę t a c h z okresu sprzed I wojny ś w i a t o w e j . Wszyscy najstarsi gospodarze albo s t w i e r d z a j ą , że nie obchodzono wtedy ż a d n y c h świąt tego typu, albo — że po prostu nie p a m i ę t a j ą . Najbogatszym ź r ó d ł e m do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o jest kronika szkolna prowadzona od momentu powstania szkoły (1916 r.) do c h w i l i obecnej. W latach 1916—1946 kronika pisana b y ł a stale przez t ę s a m ą osobę — nau­ czycielkę, potem k i e r o w n i c z k ę szkoły — W a l e r i ę Ł a s k ą (Knapczyk). Wszelkie obchody ś w i ą t czy rocznic p a ń ­ stwowych we w s i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m koncen­ trowały się w szkole. G ł ó w n y m ś w i ę t e m b y ł a rocznica uchwalenia K o n s t y t u c j i 3 Maja. P o n i ż e j cytuję opis u r o ­ czystości z 1924 г., zanotowany w kronice. „Miesiąc maj z a s ł u g u j e na wybitniejsze miejsce w tej kronice a to ze w z g l ę d u na obchód K o n s t y t u c j i w dniu 3 maja z n a s t ę p u j ą c y m opisem: O godzinie 6 r a ­ no w y r u s z y ł y dzieci szkolne p a r a m i ze szkoły w Chy­ żówkach do kościoła w J u r k o w i e . P o c h ó d p o p r z e d z a ł uczeń Józef M r ó z e k niosący duży sztandar b i a ł o - c z e r ­ wony z o r ł e m polskim. Dzieci w czasie p o d r ó ż y ś p i e w a ł y piosenki. Przybywszy do kościoła u s t a w i ł y się parami, a las b i a ł o c z e r w o n y c h c h o r ą g i e w e k , k t ó r e m i e l i ucznio­ wie r o z w e s e l a ł serce polskie. Mszę ś w . o d p r a w i a ł m i e j ­ scowy proboszcz ks. M i c h a ł Chłoń, podczas k t ó r e j dzie­ ci śpiewały. Po Mszy ś w . ks. proboszcz wygłosił p i ę k n e okolicznościowe kazanie b u d z ą c w sercach słuchaczy miłość ojczyzny. Po mszy ś w . wszystkie dzieci r u s z y ł y do nowej szkoły w J u r k o w i e gdzie b y l i obecni przed­ stawiciele gmin, ks. proboszcz, nauczycielstwo i p. poseł Michał Laskuda. Dzieci o d ś p i e w a ł y p i e ś n i patriotyczne i o d d e k l a m o w a ł y wiersze. Odczyt w y g ł o s i ł a nauczycielka z Jurkowa, p. Julia S i d o r ó w n a , o znaczeniu obchodu wygłosił p r z e m ó w i e n i e ks. proboszcz i p. poseł Laskuda. O d ś p i e w a n i e m Roty z a k o ń c z o n o obchód." podniesie n a j w c z e ś n i e j za 4.000 lat."). Liczniejsze grono u c z e s t n i k ó w jest t y l k o wtedy, gdy święto przypada w niedzielę. Inne ś w i ę t o w podobny sposób obchodzone przez dzieci szkolne to — w g k r o n i k i — 11 listopada (od 1930 г.). Od 1927 r. wprowadzono też w szkole obchody imienin M a r s z a ł k a , a od 1936 r. — imienin Prezydenta. W p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w wsi w y r a ź n i e żywy jest zwyczaj obchodzenia 3 Maja, natomiast o pozostałych ś w i ę t a c h nie p a m i ę t a j ą (być może nie b r a l i w obcho­ dach tych udziału). Z organizacji społeczno-politycznych, działających w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w C h y ż ó w k a c h , i s t o t n ą r o l ę o d g r y w a ł o Stronnictwo Ludowe, bardzo silne organiza­ cyjnie w tej części p o w i a t u limanowskiego. Rokrocznie w drugi dzień Zielonych Ś w i ą t członkowie Stronnictwa Ludowego jechali do L i m a n o w e j na pochód protestacyj­ ny. Często dochodziło do w a l k z policją. W czasie po­ c h o d ó w ś p i e w a n o specjalne okolicznościowe pieśni, częś­ ciowo u k ł a d a n e przez ludzi z C h y ż ó w e k , b ę d ą c e r e a k c j ą na wydarzenia. Z a n o t o w a ł a m np. pieśń, k t ó r a p o w s t a ł a po zabiciu przez policję w Kasinie c h ł o p a k a — działacza r u c h u ludowego (autorem jest podobno Józef Smoleń, nieżyjący od 9 lat). Tam w Kasinie na mogile k r z y ż zieloniusieńki, ginie od k u l policyi chłopiec m ł o d z i u s i e ń k i . Ginie, ginie chłopiec młody, ś m i e r ć m u oczy t u l i , prosi w ranach brata swego, I I 32. K r z y ż y k z palmy wielkanocnej w zbożu. Kotów, pow. Nowy Sącz. Niemal co r o k autorka k r o n i k i u b o l e w a ł a nad bra­ kiem zainteresowania d o r o s ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i u r o ­ czystością (w 1927 г.: „ G ó r a l e j a k z w y k l e m a ł o w uczest­ nictwie dopisali. Na nic u r o c z y s t o ś ć K o n s t y t u c j i 3 Maja jak nie będzie co « c h a m k a c » . Dlatego też j a k « j e d e n m ą ż » [...] sadzili ziemniaki. U takiego l u d u k u l t u r a się 24.9 �by doniósł m a t u l i . P r z y s z ł a m a t k a zabitego, zobaczyła syna, wzięła go w swoje objęcia i tak p r z e m ó w i ł a : ty umierasz, synu drogi, m ó j r ó ż o w y kwiecie, a j a twoja stara matka zostaję na świecie. Ty umierasz, synu drogi, synu m ó j kochany, twoich braci policy ja już kuje w kajdany. P r o s z ę mamy, proszę bardzo, ł a d n i e mnie chowajcie, niech m i wszystkie dzwony d z w o n i ą i organy grajcie. Niech mnie t y l k o nie c h o w a j ą mordercy, ł a j d a k i , t y l k o sami kasinianie dziewczęta, c h ł o p a k i . Sadźcie róże na m y m grobie, k t ó r a się rozwinie na p a m i ą t k ę mojej ś m i e r c i niewinnyj w Kasinie. M i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k raczej nie m a j ą aktywnego stosunku tak do ś w i ą t 1 Maja j a k i 22 Lipca. Opinia społeczna nie nakazuje ś w i ę t o w a n i a w te d n i , m i m o to — jeśli nie m a pilnych r o b ó t polowych — jest we wsi n a s t r ó j „ p ó ł ś w i ą t e c z n y " . Ludzie p r a c u j ą , ale nie przy zajęciach widocznych dla s ą s i a d ó w i k a ż d e g o prze­ chodzącego („w polu k r ę p u j ą się robić"), najczęściej p r a c u j ą w lesie („w lesie ś w i ę t o robi"). W szkole na 1 maja odbywa się uroczysta akademia z częścią a r t y ­ styczną, i 3 maja jest traktowany obecnie jako święto kościel­ ne — K r ó l o w e j K o r o n y Polskiej; „ k t o chce idzie do kościoła", nie ma nakazu ś w i ę t o w a n i a . Działalność organizacji s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h jest nikła, członkowie ich nie o b c h o d z ą ż a d n y c h ś w i ą t . Jedy­ nie istniejące we w s i od 1969 r. koło Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (wcześniej k i l k a osób z C h y ż ó ­ wek n a l e ż a ł o do k o ł a w P ó ł r z e c z k a c h ) p r ó b o w a ł o zorga­ n i z o w a ć w Zielone Ś w i ę t a ognisko, ale przeszkodził w t y m deszcz. C z ł o n k o w i e Z S L b r a l i udział w „święcie l u d o w y m " w Skrzydlnej. Na program o b c h o d ó w złożyły się: p r z e m ó w i e n i a okolicznościowe, dekorowanie odzna­ czeniami z a s ł u ż o n y c h l u d o w c ó w i część artystyczna, w k t ó r e j w y s t ą p i ł zespół zorganizowany przy GS w Do­ brej. Ś w i ę t a szkolne, to przede wszystkim rozpoczęcie i z a k o ń c z e n i e r o k u szkolnego. Do 1946 r. z tej okazji dzieci b r a ł y u d z i a ł w uroczystym n a b o ż e ń s t w i e w koś­ ciele w J u r k o w i e , po czym w szkole n a s t ę p o w a ł o przy­ witanie l u b p o ż e g n a n i e dzieci, rozdanie ś w i a d e c t w itp. Od 1948 r. w d n i u rozpoczęcia 1 z a k o ń c z e n i a r o k u szkol­ nego odbywa się akademia, na k t ó r ą p r z y c h o d z ą — prócz dzieci szkolnych — ich rodzice, starsza młodzież i i n n i m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k . W programie akademii z n a j d u j ą się okolicznościowe deklamacje, inscenizacje, piosenki i t a ń c e . Od około 6 l a t uczniowie V I I klasy organizują uro­ czyste p o ż e g n a n i e klasy V I I I (przed r e f o r m ą szkolnictwa odpowiednio V I i V I I klasa). Uczniowie V I I klasy w r ę ­ czają k w i a t e k k a ż d e m u „ ó s m a k o w i " , całują („to ściska­ nie, c a ł o w a n i e nawet m i ł o w y g l ą d a " — j a k m ó w i jedna z nauczycielek), potem n a s t ę p u j e p o ż e g n a n i e i małe „przyjęcie": herbata z ciastkiem. Na zakończenie za­ bawa. W czasie zabawy często dziewczęta improwizują okolicznościowe piosenki. W 1948 r. pierwszy raz obchodzone było w Chyżów­ kach Ś w i ę t o M a t k i ( u r z ą d z o n o a k a d e m i ę , na k t ó r e j dzie­ ci w r ę c z a ł y m a t k o m k w i a t y ) , a w 1950 — Dzień Kobiet (również akademia). W ostatnich latach dzieci na lek­ cjach wychowania plastycznego p r z y g o t o w u j ą l a u r k i dla matek na Dzień M a t k i i Dzień Kobiet, uczą się też w i e r s z y k ó w , k t ó r e czasami m ó w i ą w domu. Dzień Dziecka połączony jest z D n i e m Sportu Szkolnego. Dzie­ ci w y k o n u j ą zabawy ruchowe ze ś p i e w e m , gry sportowe itp. W n a g r o d ę ( t a k ż e za udział) o t r z y m u j ą cukierki, ciastka, ołówki, długopisy i t p . W domach prywatnych Dzień Dziecka nie jest obchodzony. Wszystkie z a u w a ż o n e w tradycyjnej obrzędowości dorocznej p r a w i d ł o w o ś c i , wszystkie wnioski mogą do­ tyczyć w y ł ą c z n i e C h y ż ó w e k i ewentualnie najbliższej okolicy. Zagadnienie o b r z ę d o w o ś c i dorocznej Chyżówek na tle i n n y c h w s i regionu b ę d z i e przedmiotem dalszych prac. PRZYPISY 1 Istnieje spór do tej pory nie r o z s t r z y g n i ę t y , czy nazwa w s i powinna b r z m i e ć „ C h y s z ó w k i " czy „ C h y ż ó w ­ k i " . P r z y j ę ł a m p i s o w n i ę „ C h y ż ó w k i " , p o n i e w a ż tak w ł a ś ­ nie wieś jest zarejestrowana w u r z ę d o w y m spisie m i e j ­ scowości P R L . Wieś Dobra w powiecie limanowskim. Wybór ma­ teriałów zebranych przez uczestniczki V Instruktorskie­ go Żeńskiego Obozu Krajoznawczego w Dobrej, K r a k ó w 1938. 2 Fot.: 250 Jerzy Duda - 3 M . S i e m i ń s k a , Monografia wsi Chyżówki, maszy­ nopis pracy dyplomowej wykonanej w I I Studium Nau­ czycielskim, K r a k ó w 1968. K . K w a ś n i e w i c z , Z badań nad zwyczajami dorocz­ nymi w społeczności wiejskiej, „ E t n o g r a f i a Polska", R. V I I I , 1965, t. 9, s. 62—102. Z. Szyfelbejn-Sokolewicz, Plon, obrzęd, widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwyczajów rol­ niczych, Ossolineum 1967. 4 5 i l . 23-28; M a g d a l e n a K r o h - i l . 1-3, 6, 18-22, 30, 31; J a n S w i d e r s k i R e p r : S t a n i s ł a w S t ę p n i e w s k i — i l . 4, 5, 7, 8, 23-25. - И. 9-17, 32; b . W ę g r z y n o w i c z - i l . 29. �